Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 3 1034 1309800 475940 2026-11-09T22:09:37Z Stanicome 49440 /* Ваша статья в русской Википедии */ яңы бүлек 1309800 wikitext text/x-wiki Доброго времени суток! Я конечно понимаю что между татарским и башкирским языком разница небольшая, но что-то не видно здесь какой-либо активности. И интерфейс не переведен. Есть смысл какие-нибудь тексты сюда писать или нет? С башкирским у меня конечно не очень, но более-менее изъясняться могу :)) [[ru:User:Rail|Rail]] 24.05.05 : Не вопрос! Начинайте пробовать! [[:os:|Осетинская]] и [[:cv:|чувашская]] уже сдвинулись с мёртвой точки, а ведь на башкирском число говорящих и традиция национального образования не меньше. Ауу, ! Мне сообщили, что Вы являетесь администратором Башкирского Вики. Загляните на заглавную страницу нашего раздела. Есть конкретные предложения по интерфейсу. Я Рөстәм Нурыев (на русском Рустам Нурыев), стал участником недавно. Дико извиняюсь, еще не освоился. В данном окошке не могу представиться, не получается. Но есть огромное желание продвинуть Башкирскую Вику. --[[Участник:81.30.192.250|81.30.192.250]] 09:01, 30 декабря 2005 (UTC) : Опять я. Untifler С Новым Годом. --[[Участник:81.30.192.250|81.30.192.250]] 09:07, 30 декабря 2005 (UTC) ::Сәләм, Рөстәм! Я в принципе могу дать вам админские права, тогда вы сможете редактировать сообщения интерфейса. Щас подрождите, дам вам права, а потом заброшу ссылочку на страницу где все эти сообщения лежат... Кстати, вас (тебя) тоже с новым годом! --[[Участник:Untifler|Untifler]] 10:02, 9 января 2006 (UTC): : Загляни в Обсуждение Википедии:Проект:Малые разделы Википедии на языках России. Помоги решить вопросы, 2 и 3 пункт. Плиз. --[[Участник:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] 12:14, 9 января 2006 (UTC) Беҙҙең логотиптағы АЗАТЛЫ һүҙен ИРЕКЛЕ һүҙенә алыштыр әле. Лого тураһында Баш биттең фекерләшеү өлөшендә инглез телендә яҙылған нимәлер бар. Әммә мин инглизсә белмәйем. Логотипты киң мәғлемәт саралары ҡуллана башланылар. Бөгөн башҡорт телендәге Википедия төҙөүҙә ҡатнашыусылар эҙләйәсәкмен. --Рөстәм Нурыев 04:27, 10 января 2006 (UTC) Получено с http://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0:%D0%A0%D3%A9%D1%81%D1%82%D3%99%D0%BC_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B5%D0%B2 : Как дела? Логотип поменяли. Каждый день подавайте признаки жизни. Мы Вас ждем. Башкирские братья. --[[Участник:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] 10:39, 11 января 2006 (UTC) == Moderator == I cannot fulfill your request to make [[User:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] a moderator and bureaucrat. I have recently laid down my function of Steward. - [[w:nl:Gebruiker:Andre Engels|Andre Engels]] 09:09, 12 января 2006 (UTC) : Был Рөстәмгә күкиш. --[[Участник:81.30.192.250|81.30.192.250]] 11:36, 12 января 2006 (UTC) == Гафу итегез, сессия бит! == Рөстәм, гафу итегез, башкаларны сорачакмын. :) Андре булдырмагач, башкалар булдыралар... == Request at meta == Hi, please connect to meta, create a page pointing to a page in a project in which you are active and sign again your request. This is intended to identify a little bit more. Thanks. --[[User:Ascánder|Ascánder]] ([[:es:Usuario Discusión:Ascánder|talk at es:]]) 14:28, 19 января 2006 (UTC) :Your request was archived for lack of information. See [http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_permissions/Archive_2006/January#Ba_Wikipedia_-_request_not_compleated ] for missing links. --[[User:Ascánder|Ascánder]] ([[:es:Usuario Discusión:Ascánder|talk at es:]]) 20:18, 24 января 2006 (UTC) == Рәхмәтләр == Сәләм, Untifler. Это [[ba:Участник:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]]. Выражаю благодарность за содействие в присвоении мне статуса админа и бюрократа в башкирском вики. Я практически не знаю английского, поэтому передай (плиз) мою благодарность тому, кто удостоил меня высокой честью. Я понимаю, что это большой аванс. Приложу все усилия. И еще просьба, не покидай (плиз) нас в начальном этапе. Твое присутствие рядом добавит мне уверенности. : Я планирую не исчезатμ из интернета до середины лета! А благодарности я им перевёл! Кстати, не бойтесь писать по англизски даже с огромными ошибками: в любом случае это не страшно :) --[[Участник:Untifler|Untifler]] 17:30, 1 февраля 2006 (UTC) == Turkic speaking wikipedians conference == == Turkic Wikimedia Conference, 20-21 April 2012, Almaty, Kazakhstan == Добрый день, пишу Вам от имени казахской Википедии. Мы планируем провести Вики конференцию тюркоязычных стран в Алматы 20-21 апреля 2012 года. Для участия в конференции приглашаем и участников Башкирской Википедии. На данный момент мы можем оплатить проезд туда и обратно, а также проживание и питание двух человек. Просим Вас оказать содействие в распространении данной информации, а также определении представителя от Башкирской Википедии на данную конференцию. Регистрация и программа конференции будет доступы на странице Метe: http://meta.wikimedia.org/wiki/Turkic_Wikimedia_Conference_2012 e-mail: info@wikibilim.kz С уважением----[[Ҡатнашыусы:Ashina|Ashina]] ([[Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Ashina|фекер алышыу]]) 10:14, 6 Март (Буранай) 2012 (UTC) == Your admin status == Hello. I'm a [[:m:stewards|steward]]. A new [[:m:Admin activity review|policy]] regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|community consensus]] recently. According to this policy, the stewards are reviewing of administrators' activity on wikis with no inactivity policy. You meet the inactivity criteria (no edits and no log actions for 2 years) on '''bawiki''', where you are an administrator. Since bawiki does not have an own administrators' rights review process, the global one applies. If you want to keep your rights, you should inform the community of the wiki about the fact that the stewards have sent you this information about your inactivity. If the community has a discussion about it and then wants that you keep your rights, please contact the stewards at [[:m:Stewards' noticeboard]], and link to the discussion of the local community, where they express their wish to continue to maintain the rights, and demonstrate a continued requirement to maintain these rights. We stewards will evaluate the responses. If there is no response at all after approximately one month, we will proceed to remove your administrative rights. In cases of doubt, we will evaluate the responses and will refer a decision back to the local community for their comment and review. If you have any questions, please contact us on [[:m:Stewards' noticeboard]]. Best regards, [[Ҡатнашыусы:QuiteUnusual|QuiteUnusual]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:QuiteUnusual|әңгәмә]]) 12:52, 11 ноябрь 2013 (UTC) == {{int:right-upload}}, [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Upload Wizard|{{int:uploadwizard}}]]? == [[Image:Commons-logo.svg|right|100px|alt=Wikimedia Commons logo]] Hello! Sorry for writing in English. As you're an administrator here, please check the message I left on [[MediaWiki talk:Licenses]] and the village pump. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 19:22, 18 сентябрь 2014 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Nemo bis@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis/Unused_local_uploads&oldid=9923284 --> == Администратор статусынан мәхрүм итергә == [[Википедия:Хаким вазифаһына дәғүә итеүселәрҙең ғаризаларын ҡарау#Статусынан мәхрүм итергә|Бында]] тикшереү бара. --[[Ҡатнашыусы:Регион102|Регион102]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Регион102|әңгәмә]]) 11:14, 17 март 2015 (UTC) == Ваша статья в русской Википедии == Вы создали статью «[[:ru:Боровское (озеро, Марий Эл)|Боровское (озеро, Марий Эл)]]». Скажите, пожалуйста, почему нельзя было назвать статью «Боровское озеро (Марий Эл)»? Какой смысл разрывать естественное словосочетание? Хочется понять. [[Ҡатнашыусы:Stanicome|Stanicome]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Stanicome|фекер алышыу]]) 22:09, 9 ноябрь 2026 (UTC) q57jf8cxpowvjqylydrj23jn924m7ji 0 3504 1309811 1281667 2026-11-09T22:53:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309811 wikitext text/x-wiki {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} '''Октябрь (Ҡарасай)''' Был байрам халыҡ-ара профессиональ һәм бөтәһе 54 42 ай була.<ref>[https://365calend.ru/holidays-russia/holidays-october Октябрь айында байрам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119070542/https://365calend.ru/holidays-russia/holidays-october |date=2019-11-19 }}</ref> == Байрамдар, тантаналар == === Халыҡ-ара === === Рәсәй === === Башҡортостан === === Мосолман === {{Commonscat|October}} == Иҫкәрмә == <references /> {{Айҙар}} {{Time-stub}} [[Категория:Айҙар]] [[Категория:Көҙ]] [[Категория:Октябрь (Ҡарасай)]] kroo2swj5cq51mwkxirvyv1mgckyajk 0 3595 1309957 1276223 2026-11-10T11:16:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309957 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Салауат тарихы}} {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}} {{ТП-Рәсәй|Салауат|ҡала |статус = |башҡортса исеме = Салауат |төп исеме = |герб = Gerb_salavat.png |флаг = |lat_deg = 53|lat_min = 22|lat_sec = |lon_deg = 55|lon_min = 56|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&mapX=6226902&mapY=6581241&descx=6226902&descy=6581241&scale=6 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район = |теҙмәләгеы район = |урынлашыу төрө = ҡала |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ = Хәлилов Динар Ғәли улы <ref>[http://www.bashinform.ru/news/1273283-gorod-salavat-vozglavit-dinar-khalilov/ Город Салават возглавит Динар Халилов. ИА «Башинформ», 13 февраля 2019 года]{{ref-ru}}{{V|13|02|2019}}</ref> |нигеҙ һалыныу = 1948 |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = 1954 |майҙан = 100 |ТП үҙәгенең бейеклеге = |халыҡ = {{Кәмеү}}148 575 |иҫәп алыу йылы = 2020 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = {{small|[[Урыҫтар|Урыҫтар]] (50,63%), [[Татарҙар|татарҙар]] (23,98%), [[Башҡорттар|башҡорттар]] (19,03%), [[Сыуаштар|сыуаштар]] (1,43%), [[Украиндар|украиндар]] (0,49%)<ref name="ВПН2020">[https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC%20%D0%A0%D0%91.xlsx 2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары. Том 5. Милли составы һәм телдәрҙе белеүе. 1. Башҡортостан Республиканың муниципаль берәмектәре буйынса милли составы]</ref>}} |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = UTC+5:00 |почта индексы = 453250 |почта индекстары = |телефон коды = 3476 |автомобиль коды = 02, 102, 702 |һансал танымлаусы = 80 439 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.salavat.ru }} '''Салауат''' {{Audio|BA-Салауат.ogg|''(тыңлау)''}} — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[көньяҡ]] өлөшөндә, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала, ҙур сәнәғәт (башлыса [[нефть]] химияһы) үҙәге. = Тарихы = [[СССР]] Министрҙар Советының 1948 йылдың 30 мартындағы ҡарары нигеҙендә Ағиҙелдең һул яҡ ярынан 7—8 саҡрымда ятҡан ''Оло Аллағыуат'' ауылы янында мазут эшкәртеп, бензин алыу өсөн, [[Германия]]нан ҡайтарылган ҡоролмалар нигеҙендә «18-се комбинат» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]] берекмәһе) төҙөлә башлай. Производствола эшләүселәргә йәшәү өсөн административ яҡтан [[Ишембай]]ға ҡараған махсус ҡасаба төҙөү күҙ уңында тотола. Был төҙөлөш эштәрен атҡарыу «Ишембайгазстрой» тресына йөкмәтелә. [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] приказы буйынса төҙөлөшкә иркенән мәхрүм ителгән 25 мең тотҡон ебәрелә. Ҡалала бөгөн дә дүрт холоҡ төҙәтеү колонияһы бар. 1948 йылдың июнь айында буласаҡ ҡаланың тәүге барагы ҡалҡып сыға, ә көҙөн поселоктың беренсе урамына нигеҙ һалына. [[СССР|Совет]] дәүләтенең Сталин ҡултамғаһы менән сығарылған мөһим ҡарарын тормошҡа ашырыусылар хөрмәтенә уға «Төҙөүселәр урамы» тигән исем ҡушыла. «18-се комбинат» менән бергә тиерлек тыуған ҡасаба йыл тирәһе исемһеҙ йөрөй. Тик 1949 йылдың 7 июнендә генә уға РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә халҡыбыҙҙың милли батыры [[Салауат Юлаев|Салауат]] исеме бирелә. Быға тиклем Ишембай ҡала Советына ҡараған ''Салауат поселогы'' 1954 йылдың 12 июнендә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. = Сәнәғәт = [[Файл:г.Салават.jpg|thumb|left|«Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһе]] Салауат — ҙур [[нефть]] химияһы үҙәге. [[Газпром Нефтехим Салауат]] акционерҙар йәмғиәте яғыулыҡ, полиэтилен, азот ашламалары һәм башҡа күп төрлө продукция етештерә. «Салауатстекло» акционерҙар йәмғиәте, оптика-механика заводы тормоштоң төрлө өлкәһендә ҡулланылған тауарҙар — тәҙрә быялалары, быяла сүс, быяла һауыт-һаба, гәлсәр, биноклдәр, медицина приборҙары эшләп сығара. Нефть эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдарҙы «Салауатнефтемаш» фәнни-производство берекмәһе, ә сәнәғәт предприятиелары һәм төҙөлөш комплекстары өсөн — «Салауатгидромаш» акционерҙар йәмғиәте етештерә. Авторемонт, тәжрибә-эксперимент, тимер-бетон һәм минераль мамыҡ етештереү заводтары эшләй. Еңел сәнәғәт тауарҙарын «Содис» тегеү фирмаһы, һунар ҡорамалдары һәм трикотаж әйберҙәр фабрикалары сығара. «Салауатводоканал» предприятиеһы ҡала халҡын һыу менән тәьмин итә. = Мәғариф һәм мәҙәниәт = [[Файл:Museum 3 salavat.jpg|right|thumb|Крайҙы өйрәнеү музейы|220 px]] Ҡалала «Салауатгипронефтехим», Нефть машиналары эшләү институттары бүлеге, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] филиалы, индустриаль һәм педагогик колледждар, медицина һәм музыка училищелары, бер юғары һәм биш урта профессиональ училище, 25 дөйөм биреү мәктәбе бар. [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] эшләй. [[Урыҫ теле]]ндә [[Выбор (гәзит)|«Выбор»]], [[башҡорт теле]]ндә [[Салауат (гәзит)|«Салауат»]] гәзиттәре сыға. = Халыҡ һаны = '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||150760||71392||79368||47,4%||52,6% |- | 2002 йыл 9 октябрь||158600||76469||82131||48,2%||51,8% |- | 2010 йыл 14 октябрь||156095||73146||82949||46,9%||53,1% |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} = Билдәле шәхестәре = * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы]] (12.05.1929—21.03.2015), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм өс саҡырылыш Салауат ҡала Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР‑ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983). ------------------ * [[Арсланов Әхнәф Гәрәй улы]] (5.08.1922—1.08.2003), партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре, 1983—1998 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның Салауат филиалы директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, ҡаланың почётлы гражданы (1998)<ref>[http://www.salavatsovet.ru/2011/10/17/arslanov-axnyaf-gareevich/ Почётные граждане]{{ref-ru}}{{V|02|08|2017}}</ref>. * [[Каширина Анжелика]] (24.01.1986), [[Рәсәй]] театр һәм кино актёры<ref>[http://lifeactor.ru/1179-anzhelika-kashirina.html Сайт «LIFEACTOR.RU»: Полные биографии актёров и актрис.Анжелика Каширина]{{ref-ru}}</ref>. * [[Розенцвет Виктор Александрович]] (1.05.1954), ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (2009). 1982—1987 йылдарҙа Стәрлетамаҡ тәжрибә—сәнәғәт нефтехимия заводының лаборатория начальнигы. Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1984)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11947-rozentsvet-viktor-aleksandrovich Башҡорт энциклопедияһы — Розенцвет Виктор Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421105801/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11947-rozentsvet-viktor-aleksandrovich |date=2016-04-21 }}{{V|27|04|2019}}</ref>. * [[Цадкин Михаил Авраамович]] (18.02.1959), ғалим—химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15646-tsadkin-mikhail-avraamovich Башҡорт энциклопедияһы — Цадкин Михаил Авраамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820012839/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15646-tsadkin-mikhail-avraamovich |date=2019-08-20 }}{{V|11|02|2019}}</ref>. = Сығанаҡтар = * [https://salavat.bashkortostan.ru/ Салауат ҡалаһы хакимиәтенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028211709/https://salavat.bashkortostan.ru/ |date=2021-10-28 }} = Иҫкәрмәләр = {{иҫкәрмәләр|2}} = Әҙәбиәт = * [https://documentbase.net/4476263/ Книга о Салавате (полный текст)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331234031/https://documentbase.net/4476263/ |date=2022-03-31 }}{{ref-ru}} {{V|24|11|2018}} == Һылтанмалар == * [http://salayat.pressarb.ru Салауат. Ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары: Салауат ҡала хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығы. 1997 йылдың ноябренән башлап аҙнаға 2 тапҡыр сыға] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921054812/http://salayat.pressarb.ru/ |date=2011-09-21 }} * [http://www.salavatcity.ru/ Салауат ҡалаһының мәғлүмәт порталы] * [http://www.slv.ru Салауат On-Line] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921014952/http://slv.ru/ |date=2017-09-21 }} *[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9 Салауат тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы] * [https://salavat.jsprav.ru/ Ҡала ойошмалары белешмә] * [https://timeskaner.ru/russia/salavat.html Теүәл ваҡытта Салауат] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Салауат]] [[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]] 6vqqchilte27al8p9a7q7t17euywqob 0 4340 1309856 1064642 2026-11-10T03:38:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309856 wikitext text/x-wiki «'''Положение о башкирах'''»— [[1863]] йылдың [[14 май|14майында]] Александр II раҫлаған [[ башҡорттар|башҡорттарҙың]] Рәсәй дәүләте составында хоҡуҡи урынын билдәләгән мөһим документ. Документтың проектын Ырымбур генерал-губернаторы Безак әҙерләй. XIX быуат уртаһында Ҡаҙағстан Рәсәйгә ҡушылғас. Башҡортостан дәүләттең көнсығыш сиге булыуҙан туҡтаған. [[Башҡорттар|Башҡорт]], [[Типтәрҙәр|типтәр]], [[Мишәрҙәр|мишәр]] ҡазаҡтарын сик һаҡлауға йәлеп итеүҙең кәрәге ҡалмаған. [[1865]] йылдың [[2 июль|2 июлендә]] батша хөкүмәте «'''Башҡорттар менән идара итеүҙе хәрби веломствонан граждандар ведомствоһына биреү тураһында'''» ҡарар ҡабул иткән. Улар яһаҡ түләүсе дәүләт крәҫтиәндәре сословиеһына күсерелгэн. Ғәскәри хеҙмәткә алынғандар урыҫ армияһының төрлө частарына бүлеп бирелгән. Бер үк ваҡытта кантон системаһын бөтөрөү батша хөкүмәтенә башҡорт ерҙәрен баҫып алыуҙы күпкә еңелләштергән. ==Сығанаҡ== *[http://www.rb7.ru/node/17520| 145 лет назад было принято «Положение о башкирах» РБ сайтында урыҫса]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D1%80%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE/ Башкиро-мещерякское войско Википедияла урыҫса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105183247/http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D1%80%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE |date=2012-01-05 }} *[http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=2341| 140 лет назад было принято "Положение о башкирах" - первый правовой документ, определивший статус башкир в Российском государстве. Башвестъ Интернет газетаһы] *[[Кантон идараһы Башҡортостанда]] *[https://web.archive.org/web/20250120165341/http://bashforum.net/forums/index.php?showtopic=4887%7C%D0%91%D0%B0%D1%88%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B4%D0%B0 документтың тулы күсермәһе] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] 6xt39iew2pisvch15a4ugrpmloxxn7x 0 4487 1309721 1055508 2026-11-09T16:28:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309721 wikitext text/x-wiki '''Мәмерйә''' — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ; Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ; тау тишеге<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref>. Мәмерйәнән ер өҫтөнә бер йәки бер нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе [[спелеология]] исемендәге фән тармағы өйрәнә. [[Рәсем:Cuevas de Acsibi, Salta (Argentina).jpg|thumb|right]] [[Файл:Пещера Шульган-Таш.jpg|мини|Шүлгәнташ мәмерйәһе]] Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин: * Карст мәмерйәләре — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының ([[бурташ]], [[мәрмәр]], [[моломит]], [[аҡбур]]) һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килә. * Тектоник мәмерйәләр — ер ҡабығының һыныуы, ярылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә. * Эрозия мәмерйәләре — һыуҙа иремәй торған тау тоҡомдарының механик йыуылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә. * Боҙ мәмерйәләре — боҙлоҡ иреү сәбәпле хасил була. * Вулкан мәмерйәләре — һүнгән вулкан кратерында барлыҡҡа килә. [[Башҡортостан]]да бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090107010742/http://bashcave.iip.net/text/russian.htm Башҡортостан мәмерйәләре] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Мәмерйәләр]] pzipouucln664prh8m1hmgu027xuofw 0 4840 1309660 1279852 2026-11-09T12:10:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309660 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Микеланджело Буонарроти |оригинал имени = Michelangelo Buonarroti |имя при рождении = Микеланджело де Франческо де Нери де Миниато дель Сера и Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони |изображение = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg |ширина = 250px |заголовок = Daniele da Volterra ([[1544]]) |дата рождения = 06.03.1475 |место рождения = {{ТУ|Капрезе-Микеланджело|Италияла}}, Ареццо янында |дата смерти = 18.02.1564 |место смерти = {{ВБУ|Рим|Римда}} |происхождение = |подданство = |гражданство = |жанр = [[скульптура]]<br />[[һынлы һүрәт]]<br />[[архитектура]]<br />[[шиғриәт]] |учёба = [[Гирландайо, Доменико|Доменико Гирландайо]]<br />[[Бертольдо ди Джованни]] |стиль = [[возрождение]]<br />[[маньеризм]] |работы = [[Пьета (Микеланджело)|Пьета]]<br />[[Давид (Микеланджело)|Давид]]<br />[[Сотворение Адама (фреска)|Сотворение Адама]]<br />[[Моисей (Микеланджело)|Моисей]] |покровители = [[Лоренцо Великолепный]]<br />[[Юлий II (папа римский)]]<br />[[Павел III (папа римский)]] |влияние = |влияние на = |награды = |сайт = |викисклад = Category:Michelangelo Buonarroti }} '''Микела́нджело Буонарро́ти''' (Тулы исеме — '''Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни''', ({{lang-it|Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni}}); [[1475]]—[[1564]]) — [[Италия]] [[скульптура|скульпторы]], [[һынлы һүрәт сәнғәте|рәссам]]ы, [[архитектура|архитекторы]], [[шиғриәт|шағиры]], аҡыл эйәһе. [[Ренессанс]] дәүеренең даһи шәхесе. == Биографияһы == Микеланджело [[1475]] йылдың [[6 март]]ында Капрезе ҡалаһының советнигы Лодовико Буонарроти ғаиләһендә тыуа. Бала сағы [[Флоренция]]ла үтә, һуңынан Сеттиньно ҡалаһына күсәләр. [[1488]] йылда иң яҡын дуҫы Франческо Граначчи кәңәше буйынса, атаһының ихтиярынан тыш художник Доменико Гирландайоның оҫтаханаһына өйрәнсек булып килә һәм унда бер йыл шөғөлләнә. Бер йылдан һуң, Флоренцияның хакимы [[Лоренцо де Медичи]] ҡурсауында булған, скульптор Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күсә. Медичи Микеланжелоның һәләтле булыуын таный һәм уны яҡлай. Микеланжело бер ни тиклем ваҡыт Медичи һарайында йәшәй. [[1492]] йылда Мидичи үлгәс Микеланжело өйөнә ҡайта. [[1496]] йылда кардинал Рафаэлле Риарио Микеланжело мәрмәрҙән эшләгән "[[Купидон]]"ды һатып ала һәм рәссамды [[Рим]]гә эшкә саҡыра. Микеланжело [[1496]] йылда Римдә вафат була. Үлер алдынан үҙенә хас баҫалҡылыҡ менән «Йәнемде аллаға, кәүҙәмде ергә, мөлкәтемде туғандарыма бирәм» тигән васыят ҡалдыра. Даһи Микеланжело [[Ренессанс]] [[сәнғәт]]ендә генә түгел, артабанғы бөтә донъя [[мәҙәниәт]]ендә эҙен ҡалдырҙы. Уның эшмәкәрлеге ике ҡала — [[Флоренция]] һәм [[Рим]] менән бәйләнгән. Был оҫтаның ғәҙәти булмаған нәфислек, күп яҡлы һын, аңлайышлы һәм көслө итеп әүәләп эшләгән һынлы сәнғәтендә һиҙелә. [[Флоренция]]ла Микеланжело [[Яңырыу дәүере]]нең үлемһеҙ өлгөһө, күп быуаттар буйы кеше һынының эталоны булған —[[:Рәсем: Michelangelos David.jpg|«Давид»]] статуяһын (1501—1504), [[Рим]]дә тәүгеләрҙән булып үлгән кешенең кәүҙәләнешен башҡарған [[:Файл:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned edit.jpg|«Пьета»]] (1498—1499) композицияһын әҫәр итә. Әммә үҙенең ғәйәт ҙур ниәттәрен һынлы һүрәттә тормошҡа ашыра. [[Рим папаһы]] [[Юлий II]] заказы буйынса [[:Рәсем:Lightmatter Sistine Chapel ceiling.jpg|Сикстин капеллаһы]]ның ([[Ватикан]]дағы [[сиркәү]]) түшәмен биҙәй (1508—1512). Донъя яралыу көнөнән алып туфан ҡалҡыу көнөнә тиклем [[Библия]] тарихын сағылдырған рәсемдә зоо кеше һыны һүрәтләгән. 1534—1541 йылдарҙа шул уҡ [[Сикстин капеллаһы]] стенаһында папа [[Павел III]] өсөн драматизм менән тулы [[:Файл:Lastjudgement.jpg|«Ҡиямәт көнө»]] фрескаһын (балсыҡ стенаға төшөрөлгән һүрәт) эшләй. [[Рим]]дә [[Изге Петр соборы]] һәм [[Капитолия]] майҙанындағы Микеланжело архитектуралары үҙенең матурлығы һәм бөйөклеге менән таң ҡалдыра. === Шиғри әҫәрҙәре === Беҙҙең көндәрҙә Микеланджело статуялар һәм асыҡ фрескалар авторы булараҡ билдәле. Билдәле рәссамдың һоҡландырғыс [[шиғриәт|шиғырҙар]] ҙа яҙғанын һирәктәр генә белә. Шиғри һәләте ғүмеренең аҙағында ғына асыла. Уның ҡайһы бер шиғырҙары үҙе йәшәгәндә үк көйгә һалына һәм халыҡ араһында танылыу яулай, әммә уның [[сонет]] һәм [[мадригал]]дары тик [[1623]] йылда ғына баҫылып сыға. Беҙҙең көндәрге тиклем Микеланджелоның 300-ге яҡын шиғыры һакланған. Микеланджелоның ижадын немец яҙыусыһы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]] өйрәнә, был темаға ул [[1861]] йылда диссертация яҡлай.<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|accessdate=2012-11-02|lang=de|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc|archivedate=2012-11-04}}</ref>. <gallery perrow=4 widths="160px" heights="160px"> Рәсем:Michelangelo Bacchus.jpg|Вакх. 1496—1497 Рәсем:Michelangelos David.jpg| Давид. 1501—1504 Рәсем:Martyrdom Michelangelo.jpg| Изге Петрҙың аяҡ-ҡулдарын тәрегә ҡағыу. 1542 — 1552 Рәсем:The Torment of Saint Anthony (Michelangelo).jpg|Изге Антонийҙы ғазаплау.1487—1489 </gallery> == Билдәле эштәре == * [[:Рәсем: Michelangelos David.jpg|«Давид»]]. Мәрмәр. 1501—1504. [[Флоренция]], Нәфис сәнғэт академияһы. * [[:Рәсем:Madonna of the stairs.jpg|Күтәрмә янында Мадонна]]. Мәрмәр. [[1491]]. [[Флоренция]], Буонарроти музейы. * [[:Рәсем:Centau.jpg|Кентаврҙар көрәше]]. Мәрмәр. 1492. [[Флоренция]], Буонарроти музейы. * [[:Рәсем:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned edit.jpg|«Пьета»]]. Мәрмәр. [[1498]]—[[1499]]. Ватикан, Изге Петр соборы. * '''Мадонна йәш бала менән.''' Мәрмәр. 1501. [[Брюгге]], Нотр-Дам сиркәүе. * [[:Рәсем:Taddei Tondo.JPG|Мадонна Таддеи]]. Мәрмәр. [[1502]]—1504. [[Лондон]], Сәнғәт академияһы. * '''Апостол Матфей.''' Мәрмәр. 1506. [[Флоренция]], Нәфис сәнғэт академияһы. * [[:Рәсем:Michelangelo Buonarroti 046.jpg|Мадонна Дони]]. [[1503]]—1504. [[Флоренция]], Уффици галереяһы. * [[:Рәсем:Michelangelo-tondo-pitti.jpg|Мадонна Питти]]. 1504—[[1505]]. [[Флоренция]], Барджелло. * [[:Рәсем:Moises.jpg|'''Моисей''']]. [[1515]]. Рим, Сан Пьетро ин Винколи сиркәүе. * [[:Рәсем:Cappelle Medicee, sagrestia nuova tomba di giuliano 5, Il giorno e la notte (Michelangelo).JPG|Медичи төрбәһе]]. [[1542]]—[[1545]]. Рим, Сан Пьетро ин Винколи сиркәүе. * [[:Рәсем:Dying slave Louvre MR 1590.jpg|Үлеп барыусы ҡол.]] Мәрмәр. [[1513]]. [[Париж]], [[Лувр]]. * [[:Рәсем:Lightmatter Sistine Chapel ceiling.jpg|Сикстин капеллаһы]] түшәмен биҙәү. Ватикан. * [[:Рәсем:God2-Sistine Chapel.png|Әҙәм яралыуы]] * Мадонна. [[Флоренция]], Медичи Капеллаһы. Мәрмәр. [[1521]]—1534. * [[Лауренциана китапханаһы]]. 1524—[[1534]], [[1549]]—[[1559]]. [[Флоренция]]. * [[:Рәсем:Lastjudgement.jpg|«Ҡиямәт көнө»]]. Сикстин капеллаһы. 1535—[[1541]]. [[Ватикан]]. * [[:Рәсем:Michelangelo-Buonarroti-Crouching Boy-Hermitage.jpg|Бөгәрләнгән малай]]. 153—-1534.Санкт-Петербург. Дәүләт Эрмитажы. * [[:Рәсем:Santo Spirito, sagrestia, crocifisso di michelangelo 04.JPG|Ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡланған Иисус Христос һыны]].1497—1498. Испания, Монтсеррат монастыры. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == Микеланджело полотноларында грек мифологияһы персонажы [[Леда]]ны [[Зевс]] менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * В. Д. Дажина Микеланджело. Рисунок в его творчестве. — М.: Искусство, 1987. — 215 с. * Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников / сост. В. Н. Гращенков. — М.: 1983. — 176 с. * Микеланджело. Жизнь. Творчество / Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева. — М.: Искусство, 1964. * Ротенберг Е. И. Микеланджело. — М.: Искусство, 1964. — 180 с. * Микеланджело и его время / Под ред. Е. И. Ротенберга, Н. М. Чегодаевой. — М.: Искусство, 1978. — 272 с. — 25 000 экз. * Ирвинг Стоун Муки и радости. — М.: Художественная литература, 1971. — 760 с. — 150 000 экз. * Wallace, William E. Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur. — Köln: DuMont, 1999. (Monte von DuMont) * Tolnay K. Michelangelo. — Princeton: 1943—1960. * Gilles Néret Michelangelo. — Köln: Taschen, 1999. — 96 с. — (Basic Art). * Ромен Роллан «Жизнь Микеланджело» == Һылтанмалар == * [http://www.artcyclopedia.com/artists/michelangelo_buonarroti.html на artcyclopedia.com] * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/m/michelan/index.html на wga.hu] * [http://www.arthistory.ru/mikeland.htm Жизнь и творчество, коротко] * [http://www.centre.smr.ru/win/artists/mikeland/biogr_mikeland.htm Жизнеописание '''Микеланджело Буонарроти'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309040431/http://www.centre.smr.ru/win/artists/mikeland/biogr_mikeland.htm |date=2009-03-09 }} * [http://lib.ru/INOOLD/MIKELANDZHELO/ Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса] * [http://www.hrono.ru/biograf/mikelanzh.html Жизнь и творчество] * [http://www.malarze.walhalla.pl/galeria.php5?art=40 Art Gallery — Микеланджело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919213350/http://www.malarze.walhalla.pl/galeria.php5?art=40 |date=2020-09-19 }} * [https://web.archive.org/web/20090531174459/http://www.elrelojdesol.com/zoomable-paintings/michelangelo-buonarroti/index.htm Микеланджело, Zoomable Paintings] * [http://www.elrelojdesol.com/michelangelo-buonarroti/gallery/index.htm Микеланджело’s Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108061637/http://www.elrelojdesol.com/michelangelo-buonarroti/gallery/index.htm |date=2008-11-08 }} * [http://top.rbc.ru/society/09/12/2007/129136.shtml В архивах Ватикана найдена последняя работа Микеланджело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209192456/http://top.rbc.ru/society/09/12/2007/129136.shtml |date=2007-12-09 }}{{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса архитекторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]] [[Категория:XV быуат рәссамдары]] [[Категория:XVI быуат рәссамдары]] [[Категория:Италия рәссамдары]] [[Категория:Италия архитекторҙары]] [[Категория:Яңырыу дәүере рәссамдары]] [[Категория:Яңырыу дәүере архитекторҙары]] [[Категория:XV быуат архитекторҙары]] [[Категория:XVI быуат архитекторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Италия шағирҙары]] [[Категория:XV быуат шағирҙары]] [[Категория:XVI быуат шағирҙары]] 593o27qowpjt5dkdf0brcsqwpy2rv43 0 5680 1309813 1176979 2026-11-09T22:58:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309813 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Октябрьский}} '''Октябрьский'''— [[Башҡортостан]]дағы ҡала, ҙурлығы буйынса республикала 5-се урында. [[Өфө]] ҡалаһынан 188 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 38,83 кв.км. ==Тарихы == РСФСР Юғары Советы Президиумы 1946 йылдың 5 апрелендәге указына ярашлы [[Туймазы районы]]ның Октябрьский эшселәр ҡасабаһы республика буйһоноуындағы ҡала тип үҙгәртелә. Октябрьский ҡалаһы составына [[Мәскәү (Туймазы районы)|Мәскәү]], [[Мулла (Туймазы районы)|Мулла]], [[Нарыш (Туймазы районы)|Нарыш]], [[Үрге Зәйет]], [[Төркмән (Туймазы районы)|Төркмән]] ауылдары инә. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||х||х||х||х||х |- | 1920 йыл 26 август||х||х||х||х||х |- | 1926 йыл 17 декабрь||х||х||х||х||х |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1239||626||613||50,5||49,5 |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||104536||49849||54687||47,7 %||52,3 % |- | 2002 йыл 9 октябрь||108647||50213||58434||46,2 %||53,8 % |- | 2010 йыл 14 октябрь||109474||51129||58345||46,7 %||53,3 % |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Октябрьский ҡалаһы Урал буйы зонаһында, [[Ыҡ]] йылғаһының уң яҡ ярында, [[Башҡортостан]]дың [[Татарстан]] Республикаһы менән сигендә урынлашҡан. Ҡала янынан федераль әһәмиәттәге {{табличка-ru|М|5}} ([[Мәскәү]] — [[Һамар]] — [[Силәбе]]) автомобиль юлы үтә. [[Рәсем:avtovok.jpg|thumb|left|300px|Октябрьский автовокзалы]] == Иҡтисады == Ҡаланың иҡтисади нигеҙе — машиналар эшләү һәм яғыулыҡ сәнәғәте. Октябрьский электр бүлеү селтәрҙәре, «„Башнефть“ АНК» ААЙ «Башнефть—Добыча» ЯСЙ‑ның «Туймазанефть» НГДУ‑һы, «Ойл‑сервис» ЯСЙ, «Автоприбор» сәнәғәт компанияһы ЯСЙ, Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институты, «ОЗНА», «ОЗНА—үлсәү системалары» ЯАЙ, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, «Пакер» ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ (металл изделиелар етештереү), «Стронег», «Башнефтегазпроект», «Европласт», «Төҙөлөш материалдары», «Тимер‑бетон», «Башҡорт фарфоры», «Октябрьский икмәге» ЯСЙ‑лары, «Алтын мөгөҙ» ит комбинаты һ.б. эшләй. Ҡала аша Куйбышев тимер юлы (Урыссу—Октябрьский тармағы), Һамар—Өфө—Силәбе, Октябрьский—Йәрмәкәй автомобиль юлдары үтә. Туймазы‑Октябрьский сәнәғәт узелына инә. «2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Октябрьский 100 меңдән күберәк кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алды<ref>[http://www.minstroyrf.ru/press/opredeleny-pobediteli-konkursa-na-zvanie-samykh-blagoustroennykh-poseleniy-rossii/ Определены победители конкурса на звание самых благоустроенных поселений России — Официальный сайт Минстроя России, 13 ноября 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321115619/http://www.minstroyrf.ru/press/opredeleny-pobediteli-konkursa-na-zvanie-samykh-blagoustroennykh-poseleniy-rossii/ |date=2019-03-21 }}{{ref-ru}}</ref>. == Уҡыу йорттары == Ҡалала [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], Иҡтисад һәм сервис университеты филиалдары, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумы, Октябрьский нефть колледжы, Октябрьский музыка колледжы, иҡтисад техникумы, 3 һөнәрселек лицейы, ПУ, 19 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 15‑е урта мәктәп, 4 гимназия, махсус коррекция мәктәбе, 29 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, хореография, һынлы сәнғәт мәктәптәре, 2 балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы,4 ДЮСШ; == Дауаханалар == Ҡала дауаханаһы, туберкулёзға ҡаршы диспансер; == Башҡа учрежениелары == Йәштәр һарайы, 11 китапхана, Октябрьский музейы, Спорт һарайы, стадион, «Спартак» спорт‑һауыҡтырыу комплексы; 4 мәсет, сиркәү бар. «Октябрьский нефтяник», «Тыуған яҡ» (татар телендә), «Нарыштау» (башҡорт телендә) гәзиттәре сыға. == Тарихы == 1937 йыл Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштергәндән һуң Соцгород ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1940 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы, 1942 йылдан башлап хәҙерге исемен йөрөтә, 1946 йылда хәҙерге статусын ала, ҡалаға Мулла, Мәскәү, Нарыш, Төрөкмән, Үрге Зәйет ауылдары ингән. Ҡалала 2 мәҙәни мираҫ объекты бар: Гагарин Ю. А. исемендәге мәҙәниәт, фән һәм техника йорто (1953), «Һалдат уйҙары» һәйкәле (1970). == Билдәле шәхестәре == * {{МиҙалБ}} [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]] (1916—1972), [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). ---------------- * [[Василий Глухарёв]] (15.04.1980), спортсы, [[спорт ориентирлашыуы]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2004). * [[Гуторов Юлий Андреевич]] (21.11.1933), ғалим-инженер-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1998—2013 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] Октябрьский филиалының кафедра мөдире. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы (1994). [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1978) һәм почётлы ер аҫты байлыҡтарын эҙләүсеһе (1983). Сығышы менән [[Тула]] ҡалаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3698-gutorov-yulij-andreevich. Башҡорт энциклопедияһы — Гуторов Юлий Андреевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|18|11|2018}}</ref>. * [[Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы]] (28.09.1951), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999). * [[Искәндәрова Ольга Юрьевна]] (26.12.1953), ғалим-педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2002)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4442-isk-nd-rova-olga-yurevna Башҡорт энциклопедияһы — Искәндәрова Ольга Юрьевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072016/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4442-isk-nd-rova-olga-yurevna |date=2016-04-21 }}{{V|25|12|2018}}</ref>. * [[Маликов Рөстәм Илкәм улы]] (2.04.1959), ғалми-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2007), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2013), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9748-malikov-r-st-m-ilk-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маликов Рөстәм Илкәм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132848/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9748-malikov-r-st-m-ilk-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|29|03|2019}}</ref>. * [[Миролюбов Сергей Серафимович]] (20.03.1949), композитор. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8704-mirolyubov-sergej-serafimovich Башҡорт энциклопедияһы — Миролюбов Сергей Серафимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071344/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8704-mirolyubov-sergej-serafimovich |date=2016-04-21 }}{{V|18|03|2019}}</ref>. * [[Молчанов Анатолий Александрович]] (15.08.1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9090-molchanov-anatolij-aleksandrovich. Башҡорт энциклопедияһы — Молчанов Анатолий Александрович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|12|08|2018}}</ref>. * [[Мофазалова Рима Риза ҡыҙы]] (1.01.1943), ветеран-педагог, 1986—2000 йылдарҙа 4-се башҡорт гимназияһы директоры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, ҡаланың почётлы гражданы. * [[Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы]] (9.02.1954), тарихсы-ғалим, хәрби хеҙмәткәр, юғары һәм урта һөнәри мәктәп уҡытыусыһы. 2011 йылдан [[Октябрьский]] коммуналь-төҙөлөш техникумы (2014 йылдан колледж) директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1995). Отставкалағы подполковник. * [[Мәрҙәншин Ринат Мөҡәтдәс улы]] (24.12.1963—19.01.2005), спортсы. Спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997). Башҡортостандың күренекле спортсыһы (1996)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/8659-m-r-nshin-rinat-m-dd-s-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәрҙәншин Ринат Мөҡәтдәс улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212715/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8659-m-r-nshin-rinat-m-dd-s-uly |date=2016-04-05 }}{{V|22|12|2018}}</ref>. * [[Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы]] (1.12.1958), музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/19048-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D0%BB%D1%8E%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html Башкирская энциклопедия — Ситдикова Флюра Булатовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224060650/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/19048-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D0%BB%D1%8E%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|11|2018}}</ref>. * [[Фәйзуллин Айрат Рай улы]] (6.05.1959—26.12.2002) спортсы. Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1980). Спидвей буйынса шәхси ярыштарҙа РСФСР чемпионатының көмөш призёры (1984); СССР чемпионаттарының көмөш (1983) һәм бронза (1982, 1989) призёры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14497-f-jzullin-ajrat-r-j-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәйзуллин Айрат Рай улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422085235/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14497-f-jzullin-ajrat-r-j-uly |date=2016-04-22 }}{{V|3|05|2019}}</ref>. * [[Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы]] (2.06.1949), ғалим-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014), атҡаҙанған табибы (2002) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17259-sh-r-fetdinova-n-zir-kh-mz-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817143709/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17259-sh-r-fetdinova-n-zir-kh-mz-y-y |date=2019-08-17 }}{{V|30|05|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9191-oktyabrskij-ala}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/octyabrsky/ Октябрьский, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|3|05|2019}} {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Октябрьский]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] oi25gy88q9r67y0ao0in8n949p0i3uc 0 7522 1309806 1243829 2026-11-09T22:26:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309806 wikitext text/x-wiki '''ОКАТО́ коды''', '''ОКАТО́ һаны''' ({{lang-ru|'''О'''бщероссийский '''к'''лассификатор '''а'''дминистративно-'''т'''ерриториальных '''о'''бъектов }} һүҙҙәренән ҡыҫҡартма) — [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһының]] барлыҡ төбәктәре һәм тораҡ пункттарының дөйөм төркөмләүсе исемлеге; [[статистика]] һәм [[иҡтисад]] кеүек өлкәләрҙә мәғлүмәтте ышаныслы, сағыштырырлыҡ һәм автоматик рәүештә эшкәртеү өсөн булдырылған. == Иҫәп-теркәү берәмектәре == ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмектәре инә: * республикалар * крайҙар * өлкәләр * Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар * автономлы өлкәләр * автономлы округтар * райондар * ҡалалар * ҡала райондары һәм округтары * ҡала тибындағы ҡасабалар * ауыл советтары * ауыл тораҡ пункттары (ауылдар, ҡасабалар, утарҙар, станицалар һ.б.) Административ бүленеш берәмектәре исемлектә иерархия рәүешендә төркөмләнә. Берәмектәренең барыһы ла административ бүленеш буйынса төркөмдәргә бүленә; был төркөмдәр административ буйһоноу буйынса өс классификация кимәленә ҡарай. Билдәле кимәлгә ингән һәр берәмек үрге кимәлгә ҡараған ярашлы берәмеккә туранан-тура буйһона. Классификацияның беренсе кимәленә федерал әһәмиәткә эйә булған берәмектәр ҡарай: * республикалар * крайҙар * өлкәләр * Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар * автономлы өлкәләр * * Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округтар. Икенсе кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай: * край йәиһә өлкә составына ингән автономлы округтар * Республика, край, өлкә, автономлы өлкә, Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округ райондары; ҡала-эсе райондары, Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡала округтары * республика, край, өлкәлргә буйһонған ҡалалар һәм ҡасабалар. Өсөнсө кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай: * республика, край, өлкәләргә буйһонған ҡалаларҙың эске райондары һәм округтары * районға буйһонған ҡалалар * районға буйһонған ҡала тибындағы ҡасабалар * ауыл советтары. Ауыл тораҡ пункттары өсөнсө кимәл берәмектәре эсендә танытыла. == ОКАТО һаны төҙөлөшө миҫалы == Миҫал өсөн, [[Учалы районы]]ның [[Ҡарт Муйнаҡ]] ауылының ОКАТО һаны — 80 253 884 004. Был һан ошондай өлөштәрҙән төҙөлгән: * 80 (1-се һәм 2-се һан урыны) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]; * 2 (3-сө урын) — «район» билдәһе (классификацияның өсөнсө кимәле) — бынан һуң район тураһында мәғлүмәт бирелә; * 53 (4-се һәм 5-се урын) — [[Учалы районы]] коды; * 8 (6-сы урын) — «ауыл советы» билдәһе — бынан һуң ауыл советы тураһында мәғлүмәт бирелә; * 84 (7-се һәм 8-се урын) — Туңғатар ауыл советы коды; * 004 (9-сы, 10-сы һәм 11-се урын) — Ҡарт Муйнаҡ ауылын танытҡан код. == Һылтанмалар == * [http://www.terrus.ru/sources/stat/okato/id441.shtml «Территориальное устройство России» сайтында ОКАТО тураһында мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305014727/http://www.terrus.ru/sources/stat/okato/id441.shtml |date=2012-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20220407023852/http://www.sirius-nt.ru/guest.asp?em=1_M1100_M1154 ОКАТО СИРИУС НТ сайты — Интернетта ОКАТО һанын белеү өсөн]. * [http://www.envdnalog.ru/ ОКАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217065248/http://envdnalog.ru/ |date=2014-12-17 }} Адрес буйынса ОКАТО һанын белеү хеҙмәте. [[Категория:Рәсәйҙең административ-территориаль бүленеше]] rajr5e38pgwnhhj7xh7yeg12w9ckwxp 0 8069 1309728 1148056 2026-11-09T16:47:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309728 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Мәсет''' ({{lang-ar|مسجد}} {{IPA|[ˈmæsdʒɪd]}} «ғибәҙәт ҡылыу урыны») — мосолмандарға ғибәҙәт ҡылыу өсөн төҙөлгән архитектура ҡоролмаһы. Күп осраҡта мәсет — айырым төҙөлгән көмбәҙле, ҡайһы саҡта эске ихатаһы булған, бина (Әл-Хәрам мәсете). [[Манара]] мәсеткә төкәтмә итеп эшләнергә мөмкин. [[Манара]]лар һаны берҙән туғыҙға тиклем булыуы мөмкин (Әл-Хәрам мәсетендәге манараларҙан кәмерәк буларға тейеш). Ғибәҙәт бүлмәһендә стеналарҙа рәсем юҡ, [[ҡөрьән]] сүрәләренән өҙөктәр булыуы мөмкин. Мәсет түрендә [[ҡибла]]ға ҡараған яғына [[михраб]] менән [[мөнбәр]] эшләнә. Мәсеттәрҙә [[мәҙрәсә]] эшләй. Дөйөм алғанда, коллектив намаҙ ритуаль яҡтан таҙа һаналған теләсә ҡайһы йә иһә бында, хатта майҙанда ла уҡыта ала. Әммә тиҙ генә VIII быуат аҙағына табан уҡ мәсеттәрҙең үҙенсәлекле тышҡы күренеше формалаша. Махсус доға бинаһынан һәм ишегалдына тыш (унда тәһәрәт алыу өсөн һыу алыу урыны булырға тейеш), күпселек мәсеттәрҙең бер йәки бер нисә манараһы ҙа була. Мәсет эсендә, уның Мәккәгә ҡараған яғында михраб етештерелә. Ул намаҙ уҡыусылар менән баҫырға тип тарафты күрһәтеп тора. Йәмиғ мәсете михрабтың уң яғында вәғәз һөйләүсе трибунаһы, йәғни минбәр урынлашҡан була. Мәҙинә ҡалаһында өгөт-нәсихәт ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр беренсе ултырған минбәр бейек ябай урындыҡтан ғына ғибәрәт булып, уға ике баҫҡыс алып менгән. Ошо беренсе һәм берҙән-бер минбарынан беренсе өс хаҡ хәлифә лә файҙалана. IX быуатта минбәр үрге һәм эстрада баҫма өҫтөндә урынлашҡан, өҫтө таҡта менән ябылған, доға ҡылыусыларға табан йүнәлгән бейек трибуна рәүешен ала. Мәсет иҙәндәренә, ҡағиҙә булараҡ, септә һәм келәм йәйелә. Элегерәк шәһәрҙәрҙәге үҙәк мәсеттәрҙә, минбәр һәм михраб менән иңгә-иң терәп, рәшәткәнән эшләнгән павильон рәүешендәге айырым бүлеп алынған урын — маҡсура була. Ул хәлифә, батша йәки башҡа юғары дәрәжәле кешеләрҙе халыҡ төркөмөнән алыу өсөн етештерелә. Хәҙерге мәсеттәрҙә маҡсура осрамай әйтергә мөмкин. == Совет осоронда Башҡортостандағы мәсеттәр == {{main|Башҡортостанда ислам}} Уҙған - ХХ быуаттың 20‑се йылдарында мәсеттәр аҙлап ябыла башлай, ә 30‑сы йылдарҙа иһә күпләп ябыла, дини мәхәлләләр юҡҡа сығарыла. 1945 йылда 12 мәсет эшләй (ҡалғандары келәт, иген һаҡлағыс, мәктәп, клуб, ятаҡ һ.б. итеп файҙаланыла). Архитектура йәһәтенән мәсеттәр үҙҙәренең йөҙөн, бөтөнлөгөн юғалта, барыһының да тиерлек манаралары ҡолатыла. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа — 20‑нән ашыу, 1987 йылда барлығы 17 мәсет кенә эшләп килә. 90‑сы йылдарҙан алып илдә лә, республикала ла дин тотоуға бәйле ҡануниәт үҙгәреш кисерә, яңы мәсеттәр һалына һәм иҫкеләре тергеҙелә башлай. Башҡортостан Республикаһында 1996 йылға ҡарата 400‑ҙән ашыу, 2008 йылға — 500‑гә яҡын, 2013 йылда 1060 мәсет иҫәпләнә<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10691-m-sett-r/ МӘСЕТТӘР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606064721/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10691-m-sett-r/ |date=2019-06-06 }}</ref> == Галерея == <center> <gallery> Рәсем:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|[[Лахор]]ҙа [[Аурангзеб]] төҙөгән мәсет Рәсем:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg| [[Кордова]]ла [[Месквита]] мәсете интерьеры Рәсем:GD-FR-Paris-Mosquée012.JPG|[[Париж]] собор мәсете Рәсем:Jami-Ul-Alfar.jpg| [[Коломбо]]ла Джәми-ул-Әлфер мәсете, [[Шри-Ланка]] Рәсем:Khanqah, Srinagar, Jammu and Kashmir, India.jpg| [[Сринагар]] мәсетенде мосолмандар, [[Джамму һәм Кашмир]] Рәсем:Chinese-style minaret of the Great Mosque.jpg|Сиань собор мәсете, Ҡытай Рәсем:DSCN0338.JPG|[[Ява]] мәсет стиле Рәсем:Dzaeudjihaeu.jpg| [[Владикавказ]]да сөнни мәсете Рәсем:Mescid.jpg| Баҡыла Ширваншаһ һарайы мәсете Рәсем:SinanPasha.JPG|Сербияның Призрен ҡалаһындағы Синан паша мәсете. 1615 йылда төҙөлгән Рәсем:Ljalja-Tjulpan.jpg|[[Өфө]]лә «[[Ләлә-Тюльпан]]» мәсете Рәсем:Суфия (мечеть)2.jpg|Ҡантыҡ ауылындағы Суфия мәсете. Башҡортостан. File:Cümə məscidi (Salavat).jpg|Салауат ҡалаһындағы Йома (Йәмиғ) мәсете File:Khusein-Bek Mosque in Chishmy 4.jpg|Шишмә ҡасабаһындағы Хәсәйенбәк мәсете File:Mosque in Ishimbay.jpg|Ишембайҙағы мәсет Рәсем:Hamza4.JPG|[[Өфө]]лә «Хәмзә-Хажи» мәсете Рәсем:Beloretsk Mosque.JPG| [[Башҡортостан]]дың [[Белорет (ҡала)|Белорет]] ҡалаһында мәсет </gallery> </center> {{|az}} {{|en}} {{|es}} {{|fr}} {{|id}} {{|lv}} {{|mk}} {{|ur}} [[Категория:Мәсеттәр]] [[Категория:Дин]] [[Категория:Ислам]] 267jiqdyhq1kltmmioxcupg98h9imab 0 9187 1309677 1301031 2026-11-09T13:08:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309677 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мишкә районы''' ({{lang-ru|Мишкинский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылы. Район [[1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] төҙөлгән. Районда 26253 кеше йәшәй. == Тарихы == == Билдәле шәхестәре == * [[Абукаев-Эмгак]] (Абукаев Вячеслав Александрович; 5.01.1959—29.05.2008), яҙыусы һәм тәржемәсе. Башҡорт әҙиптәре әҫәрҙәрен [[мари теле]]нә тәржемә итеүсе. [[Марий Эл Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2006) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999. Мари комсомолының Олык Ипай исемендәге премияһы (1990), шулай уҡ [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия (1998) һәм Марий Эл Республикаһының М. Шкетан исемендәге Дәүләт премияһы (2007) лауреаты. [[Туҡтар (Мишкә районы)|Туҡтар]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/286-abukaev-emgak-abukaev-vyacheslav-aleksandrovich. Башҡорт энциклопедияһы — Абукаев-Эмгак (Абукаев) Вячеслав Александрович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|1|01|2019}}</ref>. * [[Андрианов Андрей Андрианович]] (24.04.1939—16.04.2010), театр актёры. [[Мари АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1989) артисы. [[Мари Иле Республикаһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (2005). [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/924-andrianov-andrej-andrianovich. Башҡорт энциклопедияһы — Андрианов Андрей Андрианович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|04|2019}}</ref>. * [[Байбулатов Валерий Тимиргалиевич]] (13.02.1959), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] агросәнәғәт колледжы директоры. 2008—2016 йылдарҙа Бөтә мари Советы — Мер Канашта [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы. 1982 йылдан Мишкә район Советы депутаты, 2012—2014 йылдарҙа район Советы рәйесе. 2003—2016 йылдарҙа «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире, 2016 йылдан көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф (2009) һәм ауыл хужалығы (2013) хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән (2019).Мишкә районының почётлы гражданы исемен йөрөтә. [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] ауылынан. * [[Белов Михаил Ипатович]] (7.11.1924—24.02.2015), [[СССР|совет]] хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Венгриялағы 1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры. Алексеевка ауылынан. * [[Флорид Бүләков]] (23.02.1948—18.01.2015), драматург, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2013). Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).[[Оло Шаҙы]] ауылынан. * [[Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы]] (14.03.1951), хор дирижёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[«Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле]]нең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Мишкә районының Почетлы гражданины (2020). [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылынан. * [[Казаков Степан Александрович]] (25.03.1914—7.12.1964), 1938 йылда Хәсән күле һуғышында, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Артиллерия полкының разведка начальнигы, гвардия лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). [[Яңы Троицкий (Мишкә районы)|Яңы Троицкий]] ауылынан. * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (18.09.1928—15.08.1985), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1958—1975 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө районы]] «Урал» колхозының тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (10.09.1948), [[журналистика]] ветераны, [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке баш мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Михайлов Кирилл Андреевич]] (2.04.1983), [[саңғы]]сы-биатлонсы, 2004 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]] һәм [[биатлон]] буйынса бер нисә тапҡыр [[Паралимпия уйындары]] (2006, 2010, 2014) чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006). 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2014), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2008), «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2006) ордендары кавалеры. Мишкә районының почётлы гражданы. [[Ҡайраҡ]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8716-mikhajlov-kirill-andreevich Башҡорт энциклопедияһы — Михайлов Кирилл Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405222928/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8716-mikhajlov-kirill-andreevich |date=2016-04-05 }}{{V|20|03|2018}}</ref>. * [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (29.09.1967) — физик культура уҡытыусыһы, хәрби-ғәмәли күпбәйге (военно-прикладное многоборье) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан<ref>[http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi МБОУ Марийская гимназия им. Я.Ялкайна села Чураево Мишкинского района Республики Башкортостан. Официальный сайт. ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ КОЛЛЕКТИВ. Мурзашев Сергей Михайлович — учитель физической культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003161617/http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi |date=2017-10-03 }}{{ref-ru}}{{V|22|09|2017}}</ref>. * [[Усков Валерий Иванович]] (24.10.1958—10.2013), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2001—2013 йылдарҙа Мишкә районының «Дружба» гәзите мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Мишкә районының почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан<ref>[https://mishkan.bashkortostan.ru/about/honorary/389943/ Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Усков Валерий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|10|2018}}</ref>. * [[Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы]] (27.07.1938—6.12.2016), акушер-гинеколог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1988). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2001) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. [[Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)|Ҡыҙыл Юл]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1061-khamadyanov-ulfat-rakhimyanovich.html Башкирская энциклопедия — Хамадьянов Ульфат Рахимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224141326/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1061-khamadyanov-ulfat-rakhimyanovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|11|07|2018}}</ref>. * [[Шамратов Ефим Шамратович]] (02.03.1933), хужалыҡ эшмәкәре, 1986—1997 йылдарҙа Мишкә юл төҙөү механизацияланған күсмә колоннаһы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995), райондың почётлы гражданы. Сурай ауылынан<ref>[http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 Администрация Мишкинского района. Официальный сайт. Почетные граждане. Шамратов Ефим Шамратович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824093222/http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 |date=2017-08-24 }}{{ref-ru}}{{V|01|03|2018}}</ref>. * [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (15.08.1932—24.12.2008), төҙөүсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). [[Оло Шаҙы]] ауылынан.<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17098-l-mov-n-im-kharislam-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әғләмов Нәғим Харислам улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819011452/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17098-l-mov-n-im-kharislam-uly |date=2019-08-19 }}{{V|17|02|2019}}</ref>. * [[Александров Андрей Александрович]] (02.03.1936— ), педагог. Халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы. Хеҙмәт ветераны. II дәрәжә «Тыуған ил алдында күрһәткән хеҙмәт өсөн» миҙалы (2001) һәм В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Сығышы менән [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылынан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Ауыл биләмәләре һәм ауылдар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[ОКАТО]] коды''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''' Мишкә районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 243 805 000||Аҡбулат ауыл советы|| |- | 80 243 805 001|| [[Яңы Аҡбулат]] || |- | 80 243 805 002|| [[Күскилде]] || |- | 80 243 805 004|| [[Иҫке Аҡбулат (Мишкә районы)|Иҫке Аҡбулат]] || |- | 80 243 805 005|| [[Яндуған]] || |- | 80 243 810 000||Баймырҙа ауыл советы|| |- | 80 243 810 001|| [[Баймырҙа (Мишкә районы)|Баймырҙа]] || |- | 80 243 810 002|| [[Илек (Мишкә районы)|Илек]] || |- | 80 243 810 003|| [[Ишем (Мишкә районы)|Ишем]] || |- | 80 243 810 004|| [[Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)|Ҡыҙыл Юл]] || |- | 80 243 810 005|| [[Левицкий (Мишкә районы)|Левицкий]] || |- | 80 243 810 006|| [[Лепешкин]] || |- | 80 243 810 007|| [[Яңы Килмәт]] || |- | 80 243 810 008|| [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] || |- | 80 243 815 000||Оло Сухояз ауыл советы|| |- | 80 243 815 001|| [[Оло Сухояз]] || |- | 80 243 815 002|| [[Ҡорманай (Мишкә районы)|Ҡорманай]] || |- | 80 243 815 003|| [[Сосновка (Мишкә районы)|Сосновка]] || |- | 80 243 820 000||Оло Шаҙы ауыл советы|| |- | 80 243 820 001|| [[Оло Шаҙы]] || |- | 80 243 820 002|| [[Ҡалмаҙан]] || |- | 80 243 820 005|| [[Кесе Шаҙы]] || |- | 80 243 820 006|| [[Иштебай]] || |- | 80 243 820 007|| [[Ҡарасим]] || |- | 80 243 820 008|| [[Юбайкүл]] || |- | 80 243 825 000||Ирсай ауыл советы|| |- | 80 243 825 001|| [[Ирсай]] || |- | 80 243 825 003|| [[Үрге Сорокин]] || |- | 80 243 825 004|| [[Йылыш]] || |- | 80 243 825 005|| [[Митрәй]] || |- | 80 243 825 006|| [[Түбәнге Сорокин]] || |- | 80 243 830 000||Ҡайраҡ ауыл советы|| |- | 80 243 830 001|| [[Ҡайраҡ]] || |- | 80 243 830 002||[[Андреевка (Мишкә районы)|Андреевка]] || |- | 80 243 830 003|| [[Ҡарға (Мишкә районы)|Ҡарға]] || |- | 80 243 830 004|| [[Бикшик]] || |- | 80 243 830 005|| [[Сабыҡ (Мишкә районы)|Сабыҡ]] || |- | 80 243 835 000||Камай ауыл советы|| |- | 80 243 835 001|| [[Камай (Мишкә районы)|Камай]] || |- | 80 243 835 002|| [[Бабай (Мишкә районы)|Бабай]] || |- | 80 243 835 004|| [[Байтур]] || |- | 80 243 835 005|| [[Красный Ключ (Мишкә районы)|Красный Ключ]] || |- | 80 243 835 006|| [[Николаевка (Мишкә районы)|Николаевка]] || |- | 80 243 835 007|| [[Урыҫ-Байбаҡ]] || |- | 80 243 835 008|| [[У-Марий]] || |- | 80 243 845 000||Мәүлит ауыл советы|| |- | 80 243 845 001|| [[Татарбай]] || |- | 80 243 845 002|| [[Мәүлит (Мишкә районы)|Мәүлит]] || |- | 80 243 845 003|| [[Яңы Ҡарас]]|| |- | 80 243 845 004|| [[Иҫке Атнағол]] || |- | 80 243 845 005|| [[Тирәкәй]] || |- | 80 243 850 000||Мишкә ауыл советы|| |- | 80 243 850 001|| [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] || |- | 80 243 850 002|| [[Яңы Васькин]] || |- | 80 243 850 003|| [[Иҫке Васькин]] || |- | 80 243 850 004|| [[Унур]] || |- | 80 243 850 005|| [[Ленинский (Мишкә районы)|Ленинский]] || |- | 80 243 850 006|| [[Восход (Мишкә районы)|Восход]] || |- | 80 243 850 007|| [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] || |- | 80 243 850 008|| [[Яңы Ключево]] || |- | 80 243 855 000||Яңы Троицкий ауыл советы|| |- | 80 243 855 001|| [[Яңы Троицкий (Мишкә районы)|Яңы Троицкий]] || |- | 80 243 855 002|| [[Бөрөбаш]] || |- | 80 243 855 003|| [[Михайловка (Мишкә районы)|Михайловка]] || |- | 80 243 855 004|| [[Рәфәнде]] || |- | 80 243 855 005|| [[Укузәш]] || |- | 80 243 855 006|| [[Худяковка]] || |- | 80 243 860 000||Иҫке Арзамат ауыл советы|| |- | 80 243 860 001|| [[Кесе Нөкөрәк]] || |- | 80 243 860 002|| [[Крещенский]] || |- | 80 243 860 004|| [[Иҫке Нәкәрәк]] || |- | 80 243 860 005|| [[Озерки (Мишкә районы)|Озерки]] || |- | 80 243 860 006|| [[Иҫке Арзамат]] || |- | 80 243 865 000||Тымбай ауыл советы|| |- | 80 243 865 001|| [[Тымбай]] || |- | 80 243 865 002|| [[Изимари]] || |- | 80 243 865 003|| [[Яңы Николаевка (Мишкә районы)|Яңы Николаевка]] || |- | 80 243 865 004|| [[Иҫке Ҡолсобай]] || |- | 80 243 865 005|| [[Туҡтар (Мишкә районы)|Туҡтар]] || |- | 80 243 870 000||Уръяҙы ауыл советы|| |- | 80 243 870 001|| [[Уръяҙы]] || |- | 80 243 870 002|| [[Баш-Байбаҡ (Мишкә районы)|Баш-Байбаҡ]] || |- | 80 243 870 003|| [[Яңы Сафар (Мишкә районы)|Яңы Сафар]] || |- | 80 243 870 004|| [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] || |- | 80 243 870 005|| [[Янағош]] || |- | 80 243 880 000||Сурай ауыл советы|| |- | 80 243 880 001|| [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] || |- | 80 243 880 002|| [[Бөкләнде]] || |- | 80 243 880 003|| [[Маевка (Мишкә районы)|Маевка]] || |- | 80 243 880 004|| [[Октябрь (Мишкә районы)|Октябрь]] || |- | 80 243 880 005|| [[Раевка (Мишкә районы)|Раевка]] || |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89742}}{{V|19|03|2021}} {{Мишкә районы ауылдары}} {{Мишкә районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Мишкә районы]] dtv2z0k2iupc4fqumy5fcezfm9taci7 0 9190 1309958 1294807 2026-11-10T11:26:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309958 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}} {{Административная единица | Цвет1 = {{Цвет|Россия}} | Русское название = Салауат районы<br />{{lang-ru|Салаватский район}} | Оригинальное название = |Герб = Coat of Arms of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).png |Флаг = Flag of Salavatsky rayon.svg |Описание флага = Салауат районы флагы | Страна = [[Рәсәй]] | lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | region = | type = | уровень = | CoordScale = | Статус = [[муниципаль район]] | Входит в = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}} | Включает = 16 ауыл биләмәһе | Столица = [[Малаяҙ]] ауылы | Образование = [[1935 йыл]] | Упразднение = | Глава = [[Кашапов Марс Фәррәх улы]]<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/967020/ Салауат районын Марс Кашапов етәкләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март]{{V|03|03|2017}}</ref> | Название главы = муниципаль район башлығы | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Салаватский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Салаватский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ({{ Население | Салаватский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }} | Место по населению = 34 | Плотность = {{ #expr: ({{ Население | Салаватский район | ч }} / 2182 round 2) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] | Конфессиональный состав = | Площадь = 2182 | Процент от площади = | Место по площади = 25 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Карта = Location of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).svg | Размер карты = | Карта административной единицы = | Размер карты ае = | Часовой пояс = {{MSK+2}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Телефонный код = | Почтовые индексы = | Интернет-домен = | Код автомобильных номеров = 02, 102 | Сайт = http://admmaloyaz.ru/ | Категория в Commons = | Примечания = | Название параметра1 = [[ОКАТО]] | Параметр1 = {{ОКАТО|80247000000}} }} '''Салауат районы''' ({{lang-ru|Салаватский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәш. 1935 йылда Малаяҙ районы булараҡ ойошторолған, 1943 йылда хәҙерге исеме бирелә. Майҙаны — 2182 км². Район үҙәге — [[Малаяҙ]] ауылы Өфөгә 183 км, яҡындағы Кропачево тимер юл станцияһына (Силәбе өлкәһе) 29 км. Халҡы 2010 йыл — 27,8 мең кеше (1970 йыл — 32,9; 1979 йыл — 28,8; 1989 йыл — 26,9 мең; 1995 йыл 27,3 мең кеше). Халыҡтың тығыҙлығы — 1 км²-ға 12 кеше, шул иҫәптән ауыл ерендә — 11 кеше. Районда 64 ауыл бар, шуларҙың иң күп халыҡ йәшәгәндәре: [[Малаяҙ]] (3,8 мең), [[Мөрсәлим]] (2,4 мең — 1989 йыл), [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] (1,3 мең), [[Лаҡлы]] (1,2 мең). Күпселекте [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] тәшкил итә. == Географияһы == [[Файл:Salavat district of Bashkortostan.JPG|мини|слева|[[Силәбе өлкәһе]] һәм Салауат районы сигендә ҡуйылған аншлаг]] Райондың төп биләмәләре [[Йүрүҙән]], [[Әй]] йылғалары һыу айырғыстарына тура килә. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө буйлап Уралдың көнбайыш итәгенең алдынғы һырттары һуҙылған (Башташ, Һилейә һырттары). Көньяҡ-көнбайышта Ҡаратау һырты, ә төньяҡ-көнбайышта Өфө яҫы таулығы ята. Ер өҫтөнөң уртаса бейеклеге 370 метр булған Янғантау, Күҫәләр көкөртлө-водород сығанағы, [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе]], [[Лаҡлы мәмерйәһе]] тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән. Ҡаҙылма байлыҡтарҙан: боксит ятҡылығы (Новое, Әй), эзбизташ (Мөрсәлим, Сыбаркүл, яҙғы йорт), цемент балсығы (Ягодный), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Лағыр), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Яланкүл), агрономик руда (Миәшәгәр, Покров). Ҙур булмаған торф һаҙлыҡтары (Миәшәгәр, Аҡшишмә, Лағыр һ.б.) 600 га майҙанды биләй. Климаты уртаса һалҡынса, вегетация осоро ҡыҫҡа һәм дымлы. Еңелсә көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡара-һоро урман һәм уңдырышлығын юғалта барған ҡара урман тупрағы таралған. Урмандар майҙаны 63,9 мең га (район биләмәһенең 31,6 проценты), үҙағастың дөйөм запасы 9 млн м³ самаһы (шул иҫәптән [[ҡайын]] — 4,5; [[уҫаҡ]] — 1,8; [[ҡарағай]] — 1,1; [[йүкә]] — 0,8 млн м³). [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 107,9 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,9, көтөүлектәр — 26,6 һәм сабынлыҡтар — 14,3 мең га тәшкил итә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 66,6 %, [[татарҙар]] — 22,4 %, [[урыҫтар]] — 10 %, башҡа — 1 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Район исеме һаҡланып ҡалыуы == 1950-се йылдар уртаһында Салауат Юлаев был районда түгел, ә Нуриман районының Тәкәй ауылында тыуған тигән фараздар ишетелә башлай. Бәхәстәр ҡуйыра башлағас, мәсьәләне КПСС Өлкә Комитетында ҡарарға хәл итәләр. Был ултырышҡа ул саҡта Салауат районы КПСС район комитетының беренсе секретары булып эшләгән [[Абдрахманов Барый Абдрахман улы|Барый Абдрахман улы Абдрахманов]] Салауаттың биографияһын да, төбәк тарихын да яҡшы белгән, восстание үткән ерҙәрҙең картаһын төшөргән ифрат мәғлүмәтле Хәйрулла Дилмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов менән бара. Нуримандан иһә алтмыштан ашыу кеше килгән була. Башта тарих буйынса фән докторҙары, кандидаттар телмәр тота, Нуриман районы вәкилдәре һөйләй. Улар Салауат Юлаев Нуриман районында тыуған тип иҫбатлай. Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов иһә, әҙерләгән карталарын элеп ҡуйып, сәғәт ярымдан ашыу һөйләй. Һүҙен туҡтатҡас та әле нуримандар һорауҙар бирә торғас, йәнә бер сәғәт ваҡыт үтеп китә. Сығыш инандырырлыҡ була. Өлкә Комитет башҡаса бындай бәхәстәр ҡуҙғатмаҫҡа тигән ҡарар сығара. Шул рәүешле башҡорт ҡаһарманының тыуған ауылы тулыһынса иҫбатлана һәм райондың исеме һаҡланып ҡала <ref>Ғәбделхаҡ Ғәйнуллин. Салауат тоҡомдары. - "Башҡортостан", 2004, 6 май.</ref> == Иҡтисад == Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, «Ҡорғаҙаҡ» минераль һыуын һауыттарға тултырыусы «Полипресс-»Ҡорғаҙаҡ" заводы, урман хужалығы предприятиелары эшләй. == Транспорт == Район территорияһы аша Өфө — Силәбе тимер юлы һәм Кропачево — Малаяҙ — Мәсәғүт — Красноуфимск автомобиль юлдары үтә. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта, музыка мәктәбе, ПУ, 25 дөйөм китапхана, 48 клуб, Район үҙәк һәм 4 ауыл участка дауаханаһы бар. [[Салауат Юлаев музейы]] ([[Малаяҙ]] ауылы), Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Р.Ғариповтың]] мемориаль музейы (Арҡауыл ауылы), [[Янғантау шифаханаһы|Янғантау курорты]] эшләй. Район халҡы өсөн аҙнаға бер тапҡыр башҡорт телендә «Йүрүҙән» һәм рус телендә «На земле Салавата» ижтимағи-сәйәси гәзиттәре нәшер ителә. == Билдәле шәхестәре == * [[Салауат Юлаев]] (1754—1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор. * [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] (01.12.1710 — 01.10.1814) — күренекле башҡорт сәсәне, шағир-импровизатор, азатлыҡ өсөн көрәшеүсе. * [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]] һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры, районда был оло наградаға беренсе булып лайыҡ булыусы. Ҡыйғы районы [[Дүшәмбикә]] ауылынан. * [[Головин Алексей Степанович]] — [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1943]]) * [[Рәми Ғарипов]] (12.2.1932 — 20.02.1977), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]], Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты. * [[Ғирфанов Агиш Шәйех улы]] (1928 йылдың 14 апреле — 1999 йылдың 8 ноябре) — совет башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1971), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1978), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1988)<ref>[http:// https://ru.wikipedia.org/wiki/Гирфанов,_Агиш_Шаихович]</ref><ref>[http://www.bashedu.ru/konkurs/baimov/bpr/bpr137.html Агиш Гирфанов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1945]]) * [[Ғәлин Венер Йәғәфәр улы]] (2.04.1937), ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999). [[Мәсетле]] ауылынан. * [[Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы]] (15.03.1951), театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). [[Яҙғыйорт]] ауылынан. * [[Зарипов Ғәбиҙулла Ғиндулла улы|Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—2001) — танылған [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999). * [[Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы]] (1.01.1978), ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006). Малаяҙ ауылынан. * [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы. * [[Йәндүрин Дияс Хатип улы]] ([[20 ғинуар]], [[1940]], [[Лағыр]] ауылы) — тарихсы, тарих фәндәре докторы. * [[Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, «Халыҡтар Дуҫлығы» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры. * [[Львов Михаил Давыдович]] (Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы) (4.01.1917 — 25.01.1988) — [[урыҫтар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры, 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы|Сафуан Әлибай]] (1941—2014) — билдәле [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге республика йәштәр премияһы]](1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, [[ЮНЕСКО]]-ның [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломы эйәһе (1996), [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. * [[Әминев Тельман Ғәзиз улы]] ({{lang-ru|Аминов Тельман Газизович}}, [[20 ғинуар]] [[1936 йыл]]) — химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы<ref>[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925113128/http://famous-scientists.ru/47/ |date=2020-09-25 }}</ref><ref>[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]</ref>. [[Малаяҙ]] ауылында тыуған. * [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] — совет дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның Мәғариф халыҡ комиссары ([[1930]]—[[1935]]). * [[Пепеляев Пётр Кузьмич]] — Дан орденының тулы кавалеры. * [[Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы]] (26.03.1899 — 1982) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1944 йылдарҙа Салауат район Советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[РСФСР]]-ҙың персональ пенсионеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/rafikov_gabbas_gabdrafikovich/0-500 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}}</ref>. * [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1.08.1948), ғалим-педагог һәм психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995). [[Малаяҙ]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13419-f-tikhova-rimma-m-kh-m-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421195504/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13419-f-tikhova-rimma-m-kh-m-t-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|16|07|2018}}</ref>. * [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы ([[1936]]—[[2017]]) * [[Ғабдрахман Сәғҙи]] (1889 йылдың 14 марты — 1965 йыл) — Көнсығышты өйрәнеүсе билдәле ғалим, татар һәм үзбәк әҙәбиәттәре тарихы өлкәһенең белгесе<ref>[http://tatarstan.ru/?node_id=1175&DNSID=85fe3d2f93ae756830bf4ab1dcf6709c&id=2272 Кто есть кто: Габдрахман Сагди. Журнал «Татарстан», N 2, 2004 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031555/http://tatarstan.ru/?node_id=1175&DNSID=85fe3d2f93ae756830bf4ab1dcf6709c&id=2272 |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[https://archive.is/20121225083139/adiplar.narod.ru/sagdi.htm Габдрахман Сәгъди]</ref>. * [[Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы]] (29 декабрь 1912 йыл — 25 август1942 йыл), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яҙыусы, журналист. [[1-се Иҙелбай]] ауылынан. * [[Ғирфанов Вәкил Кәли улы]] (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — агробиолог, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Рәйесе (1975—1979)<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=14268&tab=5 Личности. Парламентарий, учёный, руководитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031543/http://www.agidel.ru/?param1=14268&tab=5 |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/11183-girfanov-vakil-kaleevich Гирфанов Вакиль Калеевич // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113107/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/11183-girfanov-vakil-kaleevich |date=2017-02-07 }}</ref>. * [[Һаҙый Сәғҙи]] (25 март 1883 йыл  — 1933 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, педагог<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/sagdi.html Энциклопедия Башкирии // Сагди Мухаметхади]</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/162972-respublika-bashkortostan-25-marta-kartina-dnya462 Мухаметхади Сагди]</ref>. * [[Ямалиев Памир Камалетдин улы]] (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — совет һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер, биатлон буйынса спорт мастеры (1969), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994)<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/jamaleev.html Ямалеев Памир Камалетдинович // Башкирская энциклопедия]</ref><ref>[http://www.allufa.ru/aktualno/v-ufe-prokhodyat-vserossiyskie-sorevnovaniya-po-biatlonu-pamyati-zasluzhennogo-trenera-rossii-pamira Всероссийские соревнования по биатлону заслуженного тренера России Памира Ямалеева] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103194127/http://www.allufa.ru/aktualno/v-ufe-prokhodyat-vserossiyskie-sorevnovaniya-po-biatlonu-pamyati-zasluzhennogo-trenera-rossii-pamira/ |date=2017-01-03 }}</ref>. == Ҡарағыҙ == *[[Абдрахманов Барый Абдрахман улы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''Хисамитдинова Ф. Г.'' Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991 * ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116—121 с. * ''Асфандияров А. З.'' Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18 * ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974 * '' Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988 * Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}} * ''Илишев И.Г и др.'' Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004 * ''Мухаметдинов Р.К.'' Яровая пшеница на северо-востоке Башкортостана". Уфа, 1973 == Һылтанмалар == * ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007. * [http://admmaloyaz.ru/ Официальный сайт района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606035728/http://www.admmaloyaz.ru/ |date=2012-06-06 }} * [https://pandia.ru/text/80/528/83739.php Салауат районы тораҡ пунктары йылъяҙмаһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{библиоинформация}} {{Салауат районы ауылдары}} {{Салауат районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Салауат районы]] [[Категория:Салауат Юлаевҡа арнап аталған объекттар]] he0oljhc1ndfhn4055zeafzvrws6ge1 0 9858 1309697 1278234 2026-11-09T14:20:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309697 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мораҡай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мораҡай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 45 | lat_sec = 45 |lon_deg = 58 | lon_min = 41 | lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 329 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453611 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201813005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |изображение=File:Вид на Муракаево - panoramio.jpg|описание изображения=Мораҡай ауылы күренеше}} '''Мораҡай''' ({{lang-ru|Муракаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 329 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453611, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201813005. == Халыҡ һаны == {{ Население | Муракаево }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — [[башҡорттар]] (98 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1900 йыл ||323|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||398|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||325|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||310|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||291|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||293|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||329||169||160||51,4||48,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 79 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мораҡай): 2 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица)}}) * Көркәктау урамы ({{lang-ru|}} Куркактау (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодежная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)}}) * Ямантау урамы ({{lang-ru|}} Ямантау (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000034.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ауылға [[Верхнеурал өйәҙе]] Күбәләк улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, [[1786 йыл|1786 йылдан]] алып билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Сынбулат, Иманһары, Мәүлит, Ҡаҙыбай Мораҡаевтар билдәле<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/abzelilovskiy_rayon/abzelilovskiy_rayon_murakayevo.html История деревни Муракаево Абзелиловский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507202301/https://nailtimler.com/bashkortostan/abzelilovskiy_rayon/abzelilovskiy_rayon_murakayevo.html |date=2021-05-07 }}</ref>. Мураҡайҙа V ревизияла 26 йорт була. Унда 88 ир-егет һәм 96 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда — 293, 1859—290, 1920 йылда — 398 кеше йәшәгән. Мораҡайҙың улдары Сынбулат (1775 йылғы), Иманһары (1832 йылда Себергә һөргөнгә ебәрелгән), Мәүлит менән Ҡаҙыбай атаһының ауылында йәшәгән. Халыҡтың төп шөғөлө — ярым күсмә малсылыҡ. 48 йорт хужалығында (204 кеше) 115 ат, 100 һыйыр, 200 һарыҡ, 50 кәзә булған. Ауыл хужалығы бик аҙ кешегә таныш булған. 1843 йылда бында 88 бот ужым һәм 224 бот яҙғы иген сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=43}}</ref>. 1900 йылда халыҡ һаны 323 кеше тәшкил итә, 1920 йылда — 398 кеше, 1939 йылда — 325 кеше, 1959 йылда — 310 кеше, 1989 йылда — 291 кеше, 2002 йылда — 293 кеше, 2010 йылда — 329 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002 йыл буйынса). Башланғыс мәктәп (Яңы Балапан ауылы урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, клуб, мәсет эшләй<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/abzelilovskiy_rayon/abzelilovskiy_rayon_murakayevo.html История деревни Муракаево Абзелиловский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507202301/https://nailtimler.com/bashkortostan/abzelilovskiy_rayon/abzelilovskiy_rayon_murakayevo.html |date=2021-05-07 }}</ref>. == Тәбиғәт ҡомартҡылары == Мораҡай ҡурғандары һәм [[Көркәк (тау)|Көркәк]] тауҙары<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/abzelilovskiy_rayon/abzelilovskiy_rayon_murakayevo.html История деревни Муракаево Абзелиловский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507202301/https://nailtimler.com/bashkortostan/abzelilovskiy_rayon/abzelilovskiy_rayon_murakayevo.html |date=2021-05-07 }}</ref> == Видеояҙмалар == * Башҡортостан. Әбйәлил районы Мураҡай ауылы.<ref>[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=17438275057766133837&from=tabbar&reqid=1648404015519053-14139987420568448622-sas3-0759-1ef-sas-l7-balancer-8080-BAL-5481&suggest_reqid=213327812164800286640176350075864&text=Яйкарово Башкортостан. Абзелиловский район д. Муракаево.]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] ikt20kdcpl59hdssnq307s0y9ls1brk 0 10041 1309830 1286898 2026-11-10T00:26:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309830 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оҙондар''' ({{lang-ru|Узунларово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 524 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453041, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203850001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1795 йыл||155|||||||| |- | 1865 йыл||329|||||||| |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1906 йыл||580|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||718|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||938|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||936|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||559|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||525|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||415|||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 525 || 524 || -1 || -0,19 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Равтау): 14 км == Тарихы == Оҙондар ауылы 1764 йылда Санъяп Алаҡаев яҙмаһында телгә алына. Оҙондар ауылы халҡы башлыса эре мөгөҙлө малсылыҡ һәм [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[1839 йыл|1839 йылда]] 250 кешегә 253 ат, 50 һыйыр, 400 һарыҡ, 60 кәзә тура килә. 100 умартаһы һәм 32 солоғо булған. [[Игенселек]] үҫешмәгән. [[1843 йыл|1843 йылда]] 56 бот ужым һәм 40 бот яҙғы иген сәселгән. 1896 йылда, уңыш булмаһа тип, ауылда мөгәзәй, бакалея кибете төҙөгәндәр. [[Мәсет]] һәм мәктәп эшләгән. Реформанан һуңғы осорҙа ер мәсьәләһенең киҫкенләшеүе крәҫтиәндәрҙең үҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшен көсәйтеүгә килтерә. [[XIX быуат|XIX быуаттың]] 60 — 70-се йылдарында башҡорттарҙан 2 миллион дисәтинәнән ашыу ер тартып алына. Башҡортостанда киң крәҫтиән хәрәкәте батша хөкүмәтен башҡорт ерҙәрен һатыуҙы сикләргә мәжбүр итә (1878 йылдың 8 майындағы һәм 1882 йылдың 10 июнендәге закондар). Ерҙәрҙе баҫып алыу общиналағы башҡорттарҙа элеккесә киҫкен ҡаршылыҡ тыуҙыра. 1881 йылдың 23 сентябрендә Оҙондар ауыл кешеләре, алпауыт Дашков һәм Софроновтың Ҡумрыҡ-Табын улусы башҡорттарынан 15 мең дисәтинә ерҙе тартып алыуға ҡаршы ризаһыҙлыҡ билдәһе итеп, «һөжүм итеү һәм мылтыҡтан атып» ҡаршылыҡ күрһәтә<ref>{{ИСДБ|страница=116}}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Инйәр урамы ({{lang-ru|Инзерская (улица)})} * Исмәғил Ғәлиәхмәтов урамы ({{lang-ru|Исмагила Галиахметова (улица)}}) * Урман тыҡрығы ({{lang-ru|Лесной (переулок)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|Речная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/003/000029.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауыл матбуғатта == * Жители башкирского села попросили укрепить берег реки, а им изменили русло. Независимая Уральская газета. 24.05.2019<ref>[https://proural.info/society/zhiteli-bashkirskogo-sela-poprosili-ukrepit-bereg-reki-a-im-izmenili-ruslo/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Независимая Уральская газета. 24.05.2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718170947/https://proural.info/society/zhiteli-bashkirskogo-sela-poprosili-ukrepit-bereg-reki-a-im-izmenili-ruslo/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com |date=2019-07-18 }}{{ref-ru}}{{V|24|05|2019}}</ref> * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 22 ғинуар 2020 йыл. Иғтибар! «Йәшлек» төп приздарҙы уйнатты<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-01-22/i-tibar-y-shlek-t-p-prizdar-y-uynatty-729112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427185101/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-01-22/i-tibar-y-shlek-t-p-prizdar-y-uynatty-729112 |date=2022-04-27 }}</ref> * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Йәшәүҙән ниңә туялар? 03 октябрь 2012 йыл<ref>[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/5332-yshn-ni-tuyalar.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Видеофильмдар == * Ҡайтам әле ауылыма. Оҙондар. 2015 йылдың 18 феврале{{YouTube|YUr6YnOXm44|logo=1}} == Билдәле шәхестәре == * [[Рафиҡов Хәлим Сөнәғәт улы]] (13.08.1934—17.08.2017), ғалим-генетик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1993), профессор (1997)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12121-rafi-ov-kh-lim-s-n-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Рафиҡов Хәлим Сөнәғәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812142600/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12121-rafi-ov-kh-lim-s-n-t-uly |date=2019-08-12 }}{{V|12|08|2019}}</ref>. * [[Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы]] (2.01.1953), цирк артисы, акробат. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1984) артисы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9876-o-ondar-arkhangel-r-nynda-y-auyl}}{{V|24|05|2019}} * [http://ufagen.ru/places/arhangelskiy/uzunlarovo.html Узунларово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|24|05|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/uzunlarovo_bash._r./ Село Узунларово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|24|05|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] eorgg5sb6b415yqg483tzmxlc1yzaot 0 11279 1309693 1263963 2026-11-09T14:15:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309693 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мораҙым |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мораҙым |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 29 |lon_deg = 57 | lon_min = 31 | lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бөрйән районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 374 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453591 |почта индекстары = |телефон коды =34755 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80219810004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мораҙым''' ({{lang-ru|Мурадымово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. Байназар ауыл советына ҡарай. Тәүге төпләнеүсе Мораҙым Әлмөхәмәтов исеме менән аталған. Икенсе атамаһы — А р а т а у. Был ауыл тауҙар араһында урынлашҡанға шулай атағандар. Тағын бер атамаһы — ''Биштирәк''. Ҡасандыр матур булып, ауылға йәм биреп биш тирәк үҫеп ултырған. Шулай уҡ Мораҙыш, Имес исемдәре менән билдәле булған. Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылда тик б''ашҡорттар'' йәшәй. '''Халҡы''': 1900 йылда — 174 кеше, 1920 йылда — 207, 1939 йылда — 133, 1959 йылда— 199, 1989 йылда — 326, 2002 йылда 381 кеше йәшәгән. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 374 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453591, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219810004. Төп мәктәп (Байназар урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||374||186||188||49,7||50,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ауылға нигеҙ һалыусылар == Мораҙым ауылына нигеҙҙе ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында үҙ ерҙәрендә ''Верхнеурал өйәҙе'' Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының Байназар ауылы башҡорттары һалған. Малсылыҡҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет теркәлгән. 1850 йылда унда — 19 йортта 120 кеше , 1866 йылда 21 йортта — 102 кеше, 1920 йылда 45 йортта 207 кеше йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусы - Мораҙым Әлмөхәмәтов. Уның улдары Үлмәҫбай, Сөләймән, Насретдин. <ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/47 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Уфа, Китап, 2009. - 744 с. Страница 47.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419161548/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/47 |date=2022-04-19 }}</ref> == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000010.html Мурадымово (деревня):Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>: * Ағиҙел (урамы)  ({{lang-ru| Агидель (улица)}}) * Ташморон (урамы) ({{lang-ru|Ташмурун (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 36 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Байназар]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 124 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ba/articles/89233/ Башҡорт энциклопедияһы] * [https://web.archive.org/web/20241208043717/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_23 БӨРЙӘН РАЙОНЫ МОРАҘЫМ АУЫЛЫ АТАМАЛАРЫ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бөрйән районы ауылдары}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] gw9n8qpsjhaxvpnuneh2yt3nsy9muv5 0 12659 1309738 1308209 2026-11-09T17:44:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309738 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Мәҡсүт}} {{Ук}} '''Мәҡсүт''' ({{lang-ru|Максютово}}; икенсе атамаһы '''Ҡойо''') — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1003 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453346, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 52 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1900 йыл||411|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||570|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||547|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||793|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1051|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||1090|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1003||479||524||47,8||52,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 50 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 46 км == Тарихы == Мәҡсүт ауылы күрше [[Дәүләтҡол (Күгәрсен районы)|Дәүләтҡол]], [[Етеболаҡ]] (Күгәрсен), Бәләкәй Абыҙ, Ишбай ауылдары менән XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Тәүге төпләнеүсе — Ҡара-ҡыпсаҡ улусы старшинаһы Мәҡсүт Муллаҡаев билдәле. 1816 йылғы VII ревизияла улдарының исемдәре күрһәтелгән. Өлкән улы Көсөккә 71, Йәғәфәргә 64 йәш була. Өсөнсөһө Сырымбәткә 55 йәш, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1816 йылда ауыл Мәҡсүттең улы исеме менән Сырымбәт тип аталған. Уның балалары Исламғол, Абдулвәли. Дүртенсеһе Йәрмөхәмәт Муллаҡаевҡа 54 йәш була. Уның өс улы: Исмәғил, Ишмөхәмәт, Фазлыәхмәт бар. Кесе Табынбайға 28 йәш. Уның улы Ишбай — Ишбай ауылына нигеҙ һалыусы. [[XVIII быуат]] аҙағында ауыл 25 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә уртаса 12,2 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 93 ихатаның һәр береһенә 5,7 кеше, 1920 йылда 113 ихатаның һәр береһендә 5 кеше йәшәгән. 1842 йылда 445 кешегә 140 сирек, йәғни 1128 бот яҙғы иген сәселгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/146 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 146.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409180521/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/146 |date=2022-04-09 }}</ref>. == Топонимикаһы == Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 56 — 58-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Буянов урамы ({{lang-ru|улица Буянова }}) * Көнсығыш урам ({{lang-ru|улица Восточная }}) * Юл урамы ({{lang-ru|улица Дорожная }}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы }}) * Копылов урамы ({{lang-ru|улица Копылова }}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }}) * Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная }}) * Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская }}) * Суфиянов урамы ({{lang-ru|улица Суфьянова }}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная }}) * Көньяҡ урам ({{lang-ru|улица Южная }}) * Дала урамы ({{lang-ru|улица Степная }}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная }}) * Зәйнәп Биишева урамы ({{lang-ru|улица Зайнаб Биишевой }})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kugarchinskiy-rayon/selo-maksyutovo/ Улицы села Максютово]</ref> {{Колонки|конец}} == Иҫтәлекле урындары == * Батталов Батталов Айбулат Илгиз улы. Бәндәбикә кәшәнәһе.<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 11 — 14-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. * Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Ил инәһе — Бәндәбикә<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 54 — 56-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Әхмәров Рәйес Ислам улы]] (25.05.1939), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, хирург. 1967—2008 йылдарҙа Мәҡсүт ауыл участка дауаханаһы мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры<ref>[http://www.gasrb.ru/uf/file/verstka.pdf Календарь знаменательных и памятных дат Республики Башкортостан на 2019 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214033708/http://www.gasrb.ru/uf/file/verstka.pdf |date=2019-02-14 }}{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}</ref>. == Видеояҙмалар == * «Үҫеш нөктәһе» Мәҡсүт ауылы (Күгәрсен районы)<ref>{{YouTube|zulp5RtQQsw|logo=1}}</ref> == Матбуғатта == * [[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]]. 23 июль 2018, Бәндәбикә рухы һаҡланған ерҙә<ref>[https://ejansura.ru/articles/t-rbi-tirm-end/2018-07-23/b-nd-bik-ruhy-a-lan-an-er-218486] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203094920/https://ejansura.ru/articles/t-rbi-tirm-end/2018-07-23/b-nd-bik-ruhy-a-lan-an-er-218486 |date=2023-02-03 }}</ref> * [[Аманат (журнал)|Аманат]]. 2 октябрь 2020, «Үҫеш нөктәһе» ауыл мәктәбе уҡыусыларына мөмкинлектәр аса<ref>[https://amanat.su/news/novosti/2020-10-02/esh-n-kt-e-auyl-m-kt-be-u-yusylaryna-m-mkinlekt-r-asa-1321550] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126170120/https://amanat.su/news/novosti/2020-10-02/esh-n-kt-e-auyl-m-kt-be-u-yusylaryna-m-mkinlekt-r-asa-1321550 |date=2022-11-26 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9409-m-s-t-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|23|05|2019}} * [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/maksyutovo-kugarchinskiy.html Максютово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/sosnovka_bash._r./ Село Максютово Кугарчинского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] c2d4fzh05ox1kn6dyfijemstmus5ivq 0 13004 1309822 1304382 2026-11-09T23:15:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309822 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Шаҙы''' ({{lang-ru|Большие Шады}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 533 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452345, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80243820001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||533||266||267||49,9||50,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы («Загородная» [[Өфө]]): 122 км == Билдәле шәхестәр == * [[Али Карнай]] (1904—1943) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. * [[Бүләков Флорид Миңнулла улы]] (23.02.1948—18.01.2015), драматург, [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2013). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). * [[Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы]] (1905—1964) — совет хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, генерал-майор. * [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (15.08.1932—24.12.2008), төҙөүсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17098-l-mov-n-im-kharislam-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әғләмов Нәғим Харислам улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819011452/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17098-l-mov-n-im-kharislam-uly |date=2019-08-19 }}{{V|17|02|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9910-olo-sha-y-mishk-r-nynda-y-auyl}}{{V|17|02|2019}} {{Мишкә районы ауылдары}} [[Категория:Мишкә районы ауылдары]] fis9mme8zue4xnnf9wo3fno90nfsjia 0 13054 1309690 1303772 2026-11-09T13:58:15Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1309690 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Атнағол |статус = ауыл |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 41 | lat_sec = 41 |lon_deg = 55 | lon_min = 58 | lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Мишкә районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 83 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452347 |почта индекстары = |телефон коды =34749 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80243845004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Атнағол''' ({{lang-ru|Староатнагулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Мишкә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452347, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80243845004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||83||39||44||47,0||53,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Татарбай]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы («Загородная» г. [[Өфө]]): 145 км == Билдәле шәхестәре == * [[Гәрәев Рәзиф Әдғәм улы]] (14.09.1961), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Краснокама районы]] хакимиәтенең эштәр идарасыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған урындағы үҙидара хеҙмәткәре (2026)<ref>{{cite web|author=Галина Бахшиева|datepublished=9 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/politics/2026-11-09/vladimir-putin-prisvoil-pochetnye-zvaniya-chetyrem-zhitelyam-bashkirii-4671308|title=Владимир Путин присвоил почетные звания четырем жителям Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-09}}{{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мишкә районы ауылдары}} [[Категория:Мишкә районы ауылдары]] jvoaftclformkjbxtrggmi4clfpg8o0 0 13245 1309664 1301065 2026-11-09T12:23:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309664 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Миндишево | оригинальное название = {{lang-ba|Миндеш}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min =56 |lat_sec =37.5 | lon_deg = 57 |lon_min =58 |lon_sec =43 | CoordScale = 10000 | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салауат районы{{!}}Салауат районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ишембай ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Ишембай ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Миндишево | тс }} | год переписи = {{ Население | Миндишево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452499 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247815002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Миндеш''' ({{lang-ru|Миндишево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Ишембай ауыл Советы (Салауат районы)]] на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247815002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (Салауат районы)|Ишембай]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачево): 8 км Миндеш ауылы [[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы [[Оло Берҙәш|Оло Берҙәш]] йылғаһы буйында, район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 37 км һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Тарихы == Миндеш ауылында [[Ҡыр-Көҙәй]] башҡорттары йәшәй һәм улар [[Ҡыр-Көҙәй]] улусына ҡарай. Ауылға [[XVIII быуат]]тың 1-се яртыһында [[Себер даруғаһы]] [[Ҡыр-Көҙәй]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Миңдеш Миңдебаев (Миңлеиш Миңлебаев) исеме менән аталған<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. Миндеш ауылына [[1770 йыл]]дың 25 майында Петербург Фәндәр Академияһы академигы [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] килгән һәм былай тип яҙған: «…уже в сумерки приехал в башкирскую деревню Миндиш, лежащую над ручьем Бирдеш, текущем в Юрюзань»<ref>Полный список населенных мест Уфимской губернии. Уфа, 1896.</ref>. [[1772 йыл]]да миндештәр Польша Барҙар конфедерацияһы күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. Миндеш ауылы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы буйынса билдәле. [[1774 йыл]]да [[Салауат Юлаев]] Миндеш ауылы эргәһендә ҡулға алынған. [[1795 йыл]]да Миндеш ауылындағы 30 йортта 198 кеше йәшәгән<ref> {{ИСДБ|страницы=515}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] || улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || улусы || Өфө өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Ишембай ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Ишембай ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Ишембай ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == 1865 йылда Миндеш исеме менән иҫәпкә алынған ауылдың 45 йортонда — 250 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]]е булған<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == Миндеш ауылында башланғыс [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Халыҡ һаны == Миндеш ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||340|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||374|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||355|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||284|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||304|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||304||153||151||50,3||49,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * Ризим Самих улы Хажиев - башҡорт рәссамы, шиғыр яҙыусы, скульптор. Өфө сәнғәт училищеһының рәсем-педагогия факультетын, артабан Мәскәүҙәге Н. К. Крупская исемендәге сәнғәт университетының живопись факультетын ситтән тороп тамамлай. Рәссам 200-гә яҡын картина һәм 20-нән ашыу графика эше авторы. Уның ижадының үҙәк темаһы — кеше һәм тәбиғәт берҙәмлеге, башҡорт фольклоры, милли колорит. Айырым урынды башҡорт халҡының тарихы менән бәйле ат образы биләй. Ризим Хажиев рәсми ижади союздарға инмәһә лә, уның эштәре юғары баһа ала. Ҡазанда үткән «Төрки донъя» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнашҡан өсөн «Алтын Урҙа» рәссамдар ассоциацияһы дипломы менән бүләкләнгән. * [[Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы]] ([[4 июль]] [[1940 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]], хужалыҡ, [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районының]] почётлы гражданы. [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. * [[Хажиев Динар Роберт улы]] - летчик. * Зарипов Илнар Булат улы — Миндеш ауылы егете Салауат районы данын яҡланы. 2020 йылдың йәйендә Ҡыйғы районының Йыланлы ауылы эргәһендә, Лаҡлы ауылының Ыласынташ ҡаяһы ҡаршыһында, Әй йылғаһы буйындағы яланда үткән «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын яуланы. Башҡорт дәүләт университетының Физика һәм математика институтында ситтән тороп уҡый. Өфөлә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында тауыш операторы булып эшләй<ref>[https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 Илнар Зарипов. «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403201500/https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 |date=2022-04-03 }}</ref>. == Тарихи фотодокументтар == 1908 йылда Миндештә урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, фотограф, географ һәм этнограф [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] булып, ауыл кешеләрен фотоға төшөргән<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/snimki-kotorym-111-let/|title=Снимки, которым... 111 лет!|date=2019-02-11}}</ref>. 1911 йылда Круковскийҙан Музейға [[Көньяҡ Урал]] буйлап ҙур фотоһүрәттәр йыйынтығы (382 фото) килә, унда ошо төбәктең бөтә этник төрлөлөгө күрһәтелә.(колл. № 1919){{Sfn|Лаврентьева|2008|страницы=273—274}}. Круковский башҡорттарҙы фотоға төшөрөүҙә ауырлыҡтарға осрай, башҡорттар йыш ҡына фотоға төшөүҙән баш тарта, быны исламда кешеләрҙең һүрәттәрен төшөрөүҙе тыйыу менән аңлата. Шуға күрә Круковский [[Өфө]] [[Мөфтөй|мөфтөйөнән]] «фәнни маҡсатта» фотоға төшөрөргә рөхсәт ала{{Sfn|Белоруссова|2016}}.{{Sfn|Белоруссова|2016}}: {{Цитата|Башкиры не хотели сниматься и относились к моим попыткам недоверчиво. Даже враждебно. Когда я выходил на улицу, вся деревня пряталась в избах, из боязни попасть в аппарат. Только в щели дверей и в окнах видны были крайне любопытные, жадные взгляды.}} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (3).jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (2).jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Башкирка из Мендишево.jpg|thumb|Миндеш ауылының башҡорт ҡатын-ҡыҙы. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Башкирка из Мендишево. Круковский.jpg|thumb|Миндеш ауылының башҡорт ҡатын-ҡыҙы. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |} == Миндештә тыуып-үҫкәндәр == == Урамдары == {{Колонки|3}} * Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица) * Шайморатов урам ({{lang-ru|}} Шаймуратова (улица) * Мәктәп урам ({{lang-ru|}} Школьная (улица) * Хажиев урам ({{lang-ru|}} Хажиева (улица) * Йәшел урам ({{lang-ru|}} Зелёная (улица) * Бәрҙәш урам ({{lang-ru|}} Бирдяша (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-mindishevo/ Карта д. Миндишево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Көҙәй]] == Ҡушаматтар == == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 153—154 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89157}} * {{ИСДБ|страницы=515}} * [https://web.archive.org/web/20220403201500/https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 Илнар Зарипов. «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын] * [https://ufacity.info/news/202281.html Рим Рахматуллин: «В Уфе мне нравится всё…»] * [http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/mindishevo.html Генеалогия и архивы. История д. Миндишево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717120539/http://ufagen.ru/places/salavatskiy/mindishevo.html |date=2019-07-17 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] pxkps1jnqgy145gmyjan8xe2mzruexp 0 13246 1309746 1283309 2026-11-09T18:01:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309746 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Мурсалимкино | оригинальное название = {{lang-ba|Мөрсәлим}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 2 |lat_sec = 18 | lon_deg = 58 |lon_min = 33 |lon_sec = 52 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салауат районы{{!}}Салауат | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мөрсәлим ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Мөрсәлим ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = 2004 йылдан | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Мурсалимкино | тс }} | год переписи = {{ Население | Мурсалимкино | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] һ. б. | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452485 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247847001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Мөрсәлим''' ({{lang-ru|Мурсалимкино}}), боронғо исеме '''[[Ҡалмаҡҡол]]''' — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы [[Мөрсәлим ауыл Советы (Салауат районы)|Мөрсәлим ауыл Советы]] үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2203 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452485, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247847001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 50 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мөрсәлим]]): 1 км Мөрсәлим ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Олөйөр]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == Мөрсәлим ауылына [[XIX быуат]]тың 1-се яртыһында [[Троицк өйәҙе]] [[Түбәләҫ]] улусы [[Ҡалмаҡҡол]] ауылы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттары үҙ ерҙәрендә Мөрсәлим утары булараҡ нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе Мөрсәлим Ҡалмаҡҡолов исеме менән аталған. [[XX быуат]]тың 30‑сы йылдарында Мөрсәлим халҡы иҫәбе XVIII быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Ҡалмаҡҡол ауылы халҡы менән бергә алынған. Мөрсәлим Ҡалмаҡҡолов (1746—1814), уның 1787 йылғы өлкән улы Ҡунаҡкилде (Ҡунаҡкилденең улдары Мөхәмәтша, Мөхәмәтшәриф), 1796 йылғы икенсе улы Хисаметдин Мөрсәлимов 8 ауылды үҙ эсенә алған Түбәләҫ улусының 2-се йорто старшинаһы вазифаһын башҡарғандар. Мөрсәлимдең тағы ла Әбделхалиҡ, Әбделнасир, Әбләис, Сиражетдин исемле улдары булған<ref> ЦГИА РБ. Ф.138. Оп.2 Д.745, 468</ref><ref>[https://ufagen.ru/places/salavatskiy/kalmakulovo.html Калмакулово]</ref><ref> [https://infourok.ru/issledovatelskaya-rabota-na-temu-istoriya-obrazovaniya-s-mursalimkino-4884303.html Исследовательская работа на тему: «История образования с. Мурсалимкино»]</ref>. Мөрсәлим менән Ҡалмаҡҡол ауылдары Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы Урал аръяғы өлөшө биләмәләрендә урынлашҡан 4-се Башҡорт кантонының 2-се бүлексәһе йорт старшинаһы Ҡунаҡкилде Мөрсәлимов командаһына ҡараған. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1765]] || Түбәләҫ улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || 19-сы йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || 19-сы йорт || 4-се Көнбайыш (Тау арты) командаһы|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || 2-се йорт || 5-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || 7-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || Нәсибаш улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || Ҡалмаҡҡол улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || Ҡалмаҡҡол улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Ҡалмаҡҡол ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Ҡалмаҡҡол ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1989]] || Мөрсәлим ауыл советы || Салауат районы || Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Мөрсәлим ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |} == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == XIX быуат аҙағында Рәсәйҙә Транс-Себер магистрале проекты эсендә Ҡалмаҡҡол ауылы эргәһенән [[Һамар]]-[[Златоуст]] (хәҙер Көньяҡ‑Урал) суйын юлы һалына. Ҡалмаҡҡолдан 2 саҡрымда урынлашҡан ике генә йорттан торған Мөрсәлим утары урынында 1920 йылда 24 йорттан торған Мөрсәлим тимер юл станцияһы барлыҡҡа килә<ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 144—145 с.</ref>. 1989 йылдан Мөрсәлим тип йөрөтөлә башлай, 2005 йылдан хәҙерге статусҡа эйә. 1906 йылда Ҡалмаҡҡол һәм Мөрсәлим ауылдарында мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете була. Ике тиҫтә йылға яҡын (1980—2000 йылдарҙа) Мөрсәлим ит комбинаты эшләне<ref>{{БЭ2013|87137}}</ref>. Мөрсәлим аша Транс-Себер тимер юлы үтә, 2000 йылдарҙа яңы тимер юл вокзалы төҙөлә. Бөгөн бында нефть базаһы, эзбизташ заводы, «Башкиравтодор» предприятиеһы эшләй. 2008—2009 йылдарҙа участка дауаханаһына капиталь ремонт эшләнә, заманса медицина техникаһы менән йыһазландырыла. Әлеге ваҡытта ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто, мәсет бар. Үҙәк урамдарҙа асфальт түшәлгән, һыу колонкалары бар. Мөрсәлим — Түбәләҫ ауылдары араһында газ үткәрелгән берҙән-бер ауыл. == Халыҡ һаны == Мөрсәлимдә [[башҡорттар]], урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||380|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||385|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|| 551|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||2316|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||2522|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||2203||1027||1176||46,6||53,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы]] ([[24 сентябрь]] [[1931 йыл]] — [[23 август]] [[2016 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1961 йылдан [[Салауат районы]]ның XXI партсъезд исемендәге колхозы рәйесе, 1979—1982 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица) * Муса Йәлил урамы ({{lang-ru|}} Мусы Джалиля (улица) * Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица) * Төҙөлөш урамы — ({{lang-ru|}} Строительная (улица) * Илдус Әхмәҙиев урамы ({{lang-ru|}} Ильдуса Ахмадиева (улица) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица) * Зәки Вәлиди урамы — ({{lang-ru|}} Заки Валиди (улица) * Ҡояшлы урамы ({{lang-ru|}} Солнечная (улица) * Сафуан Әлибай урамы ({{lang-ru|}} Сафуана Алибаева (улица) * Шишмә урамы ({{lang-ru|}} Родничковая (улица) * Тимер юл урамы — ({{lang-ru|}} Железнодорожная (улица) * Рәми Ғарипов урамы ({{lang-ru|}} Рами Гарипова (улица) * Салауат урамы ({{lang-ru|}} Салавата (улица) * Зәйнәб Биишева урамы ({{lang-ru|}} Зайнаб Биишевой (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-mursalimkino/ulicy/ Карта с. Мурсалимкино. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}. Һәм тағы 28 урам. == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары ''Тауҙар:'' '''Мәсет''' тауы ''Йылға-күлдәр:'' * [[Олөйөр]], '''Мәсет ''' ''Шишмәләр:'' * '''Илһам''' шишмәһе ''Ялан-бесәнлектәр:'' * Ягодный ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' === Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр === Мәғлүмәт сығанаҡтары. # Хәтер китабында Салауат районы яугирҙәре, [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400349377&page=9 Память Башкортостан. Книга 17. Салаватский район, 1-102 с.]. ''Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар''. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Тыуған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Үлгән йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт''' |- |Әһлиуллин Әхләм Сабирйән улы||__.__.1925||05.02.1943||яраланған, госпиталдә үлгән, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында. Чкалов (Ырымбур) өлкәһе, Ҡыуандыҡ районы, Ҡыуандыҡ станцияһында ерләнгән. --> |- <!-- |Аксёнов Григорий Карпович|| . . 1903||08.02.1942|| яу яланында үлгән, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. 359-сы уҡсылар полкы рядовойы, уҡсы. ОБД Мемориал сайтында. Калинин өлкәһе, Ржев райоы, Соломино ауылында ерләнгән. --> |- <!-- |Абдрахманов Йәғәфәр Абдрахман улы|| . .1898||28.12.1943||яу яланында үлгән, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. Ростов өлкәһе, Чернышевская станцияһында ерләнгән. --> |- <!-- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- <!-- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |} ''Хәбәрһеҙ юғалғандар'' {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Тыуған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Юғалған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт''' |- |Әхмәтов Маннаф Әхмәт улы||__.__.1911||. .1943||рядовой, хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында |- |Әхмәтшин Нурмөхәмәт Әхмәт улы||__.__.1911||. .1941||хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында <!-- |- |Әхмәтшин Хәкимйән Әхмәт улы||__.__.1908|| .02.1942||хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында --> |- |Әҙһәмов Фуат Ғәлим улы||. . 1912||хххх йыл|| рядовой, хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында --> |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡыуаҡан]] * [[Түбәләҫ]] == Мөрсәлим ваҡытлы матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20191122200253/http://yanshishma.ru/%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4-%D1%88%D0%BE%D1%83/putindan-futbolka-aldy.html Мөрсәлим мәктәбенең VIII синыф уҡыусыһы Регина Москвичёва Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндан футболка алды. «Йәншишмә» гәзите, 2015 йыл, 31 июль] * ''Абдуллина М. Ф.'' Һөйкөмлө кешеләр (Мөфтәхетдин Низамов менән Александра Рузе ғаиләһе тураһында) — Йәшлек, 2011 йыл, 4 июнь, 12 бит * ''Шәмсетдинов Я. М.'' Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89240}} * {{ИСДБ|страницы=522}} 522 б. * [https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 История д. Баш-Ильчикеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331102751/https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 |date=2022-03-31 }} * [https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-mursalimkino/ulicy/ Карта с. Мурсалимкино. Улицы] * {{БЭ2013|87137}} * [https://www.metod-kopilka.ru/issledovatelskaya_rabota_na_temu_istoriya_obrazovaniya_s.mursalimkino-2471.htm Исследовательская работа на тему: «История образования с. Мурсалимкино»] * [http://www.outdoors.ru/russiaoutdoors/index9.php?id=17119 МУРСАЛИМКИНО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920233203/http://www.outdoors.ru/russiaoutdoors/index9.php?id=17119 |date=2020-09-20 }} * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE&path=yandex_search&parent-reqid=1647704003539639-16255897246500371524-sas5-9930-f6c-sas-l7-balancer-8080-BAL-8218&noreask=1&from_type=vast&filmId=11789620550664410330 Мөрсәлимгә яңы мәҙәниәт йорто кәрәк] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE&path=yandex_search&parent-reqid=1647704003539639-16255897246500371524-sas5-9930-f6c-sas-l7-balancer-8080-BAL-8218&noreask=1&from_type=vast&filmId=6222840984418396842 Мөрсәлим ауылында Күп функциялы клуб асыу тантанаһынан күренештәр. Видео] == Әҙәбиәт == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} История деревни Калмакуловово (Мурсалимкино) * Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991 * И. М. Гвоздикова. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1992 * Салават Юлаев (энциклопедия). Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004, с. 345 * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 144—145 с. (д. Калмаккулово) * ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] pdwxqsywphukptju1muzl92laji0qqp 0 13771 1309676 1252236 2026-11-09T13:07:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309676 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Мишкә | оригинальное название = {{lang-ru|Мишкино}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 0 |lat_sec = 2 | lon_deg = 59 |lon_min = 6 |lon_sec = 23 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Учалы районы{{!}}Учалы | район в таблице = | вид поселения = ауыл совет | поселение = Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Наурыҙ | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | элекке исеме = Ташҡыя | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Мишкино (Учалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Мишкино (Учалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453747 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80253850003 | категория в Commons = | сайт = }} '''Мишкә''' ({{lang-ru|Мишкино}}, икенсе атамаһы '''Ташҡыя''') — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453747, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253850003. == Географик урыны == Урал йылғаһы буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 65 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Наурыҙ (Башҡортостан)|Наурыҙ]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 75 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref><ref> {{БЭ2013|88873}}</ref> == Тарихы == Мишкә ауылына [[Верхнеурал өйәҙе]] Күбәләк-Тиләү башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған, 1786 йылдан билдәле. Мәҫкәү ауылынан 2 саҡрым алыҫлыҡта Урал йылғаһының һул ярында урынлашҡан Мишкә ауылының иртә тарихы асыҡланмаған. 1891 йылда 21 йортта 126 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр<ref> {{БЭ2013|88873}}</ref>. 1920 йылда унда 34 йортта 196 кеше йәшәгәнлеге билдәле була<ref>{{ИСДБ|страница=23}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||112|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||104|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||73|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||100|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||86||49||37||57,0||43,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Мишкә ауылында [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Мишкә урамы ({{lang-ru|Мишкина улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000057.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Даминдарова Фәниә Вәли ҡыҙы]] (22.03.1949) — ғалим-философ, дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы (2011), профессор (2012)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/18009-damindarova-f-ni-v-li-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Даминдарова Фәниә Вәли ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819020002/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/18009-damindarova-f-ni-v-li-y-y |date=2019-08-19 }}{{V|19|03|2019}}</ref>. Рәүеф Шаһиев - яҙыусы, тәнҡитсе, әҙәбиәт белгесе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|88873}} * {{ИСДБ|страница=23}} * [http://ufagen.ru/places/uchalinskiy/mishkino.html Мишкино на портале «Генеалогия и Архивы»] {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] avnb4kia6qmoby1jisi4l9khkkxdrzr 0 13881 1309814 1285645 2026-11-09T23:03:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309814 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Оло Арыҫланғол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Оло Арыҫланғол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 51 | lat_min = 48 | lat_sec = 36 |lon_deg = 57 | lon_min = 32 | lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Большеарслангулово | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Большеарслангулово | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453814 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255805002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Оло Арыҫланғол''' ({{lang-ru|Большеарслангулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453814, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255805002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||136||73||63||53,7||46,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 64 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Оло Әбеш]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 120 км == Ауыл тарихы == [[1795 йыл]]ғы ревизия мәғлүмәттәрендә Оло Арыҫланғол ауылында 33 йорт булған һәм 200 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]да ауылда 28 йорт һәм 136 кеше иҫәпләнгән. 1816 йылда ауылда ауыл» начальнигы Ильяс Арыҫланғол улы Күскилдин (1766-1851), уның улдары: 1796 йылғы Ҡаҙбулат (1859 йылдан зауряд-хорунжий), Йәнбулат, Ғәбделғәлләм, 1818 йылғы Әхмәтйән (1859 йылдан алып урядник), Дауыт, Муса һәм Ғайса; 1771 йылғы Мөхәмәт Арыҫланғол улы Күскилдин (ҡатыны Һағынбикә), уның улдары:1793 йылғы Аҡбулат Арыҫланғолов, Аллаяр, Искәндәр, ҡыҙы Мәрзиә; Сәфәр Байбулатов;сотник Кайсар Канбулатов; Мәсәғүт Мурзин; Сәйфулла Ураҙғолов;указлы мулла Вәлит Теләғол улы Сурин (1769 йылғы);мәзин Хәйбулла Ниязғолов; Абдрахман Күскилдин,уның улы зауряд - сотник Йәғәфәр; Рәхмәтулла Аралбаев;1729 йылғы Теләғол Сурович, уның улдары:1771 йылғы Хәлит, (Хәлиттең улдары: Бикйән, Мөхәмәтйән, Сәлимйән), Ласын, Ҡарабулат; Мәүли Арыҫланғолов, уның улы: Сәйфитдин (Сәфитдиндең улы Көнфиә).<ref name="Ватандаш">[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}</ref> Арыҫланғол ауылы халҡы тағы бер нисә яңы ауылға нигеҙ һалған. [[1854 йыл]]да Арыҫланғолдан 8 ғаилә [[Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Ишбирҙе ауылына]] күсеп китә. Улар араһында Ғәбделкәрим, Мөхәмәткәрим, Ғәбделмөмин Байбулатовтар; Үзбәк Ишкинин; Дәүләтҡол Күскилдин. 1854 йылда Арыҫланғол ауылында 334 кеше йәшәгән. 1859 йылда ауылда 41 ихата һәм 556 кеше иҫәпләнгән.<ref name="Ватандаш" /> «Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙыу бар: «Орский уезд, 2-й стан, № 735 дер. Араслангулова (Назаргулова), башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 114 верст, от становой квартиры 78 верст, число дворов 50, число жителей: муж. 256, жен. 274. В деревне действовала мечеть.»<ref>Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.</ref> [[1917 йыл]]да ауылда 140 йорт һәм 682 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда 92 йорт һәм 196 кеше, 1989 йылда - 182 кеше. 19 быуат аҙағында [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылы айырылып сыға. Тәүге күсеп сығыусылар: Хәсән Теләүғолов; Баймамат Сурин; Динислам Ласынов; Садиҡ Күскилдин. Һуңыраҡ башҡа кешеләр ҙә яңы ауылға күсенә башлаған. Күсеп китеү сәбәбе булып сәсеү һәм сабынлыҡ ерҙәренең яҡын булыуы тора.<ref name="Ватандаш" /> [[1917 йыл]]да яңы Бәләкәй Арыҫланғол ауылында 54 йорт һәм 277 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда - 70 йорт һәм 398 кеше, 1989 йылда - 90 йорт һәм 505 кеше йәшәгән. == Урамдар == * Дуҫлаҡ урамы, (рус. улица Дружбы) * Шайморатов урамы, (рус. улица Шаймуратова)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/048/000035.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] qe38g3yi5vo7994xpwtwf52hdp7o1yb 0 14096 1309716 1209935 2026-11-09T15:47:53Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәр */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1309716 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Черниговка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Черниговка |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 51 |lon_deg = 55 | lon_min = 34 | lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Шишмә районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 115 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452161 |почта индекстары = |телефон коды =34797 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80257810011 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Черниговка''' ({{lang-ru|Черниговка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 115 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80257810011. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||115||56||59||48,7||51,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Шишмә]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ар]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Йоматау (Өфө районы)|Йоматау]]): 7 км == Билдәле шәхестәре == * [[Качкаев Павел Рюрикович]] (4.10.1951—505.2025), «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһынан VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 2006—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһы хакимиәте башлығы. * [[Протасов Николай Михайлович]] (17.06.1948), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1988—2004 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы тимер юлсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1978) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Шишмә районы ауылдары}} [[Категория:Шишмә районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] snr2s3s3e08efnhqk5zqr3k5t5212ef 0 14433 1309896 1233352 2026-11-10T06:16:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309896 wikitext text/x-wiki {{Школа | Название = Республика политехника лицей- интернаты | Изображение = | Девиз = | Основана = 1997 | Закрыта = | Директор = Сабанчин Венер Ришат улы | Тип = дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы | Ученики = | Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}, Күмертау ҡ. | Координаты = | Телефон = | Факс = | E-mail = | Сайт = | Поле = | Текст поля = }} '''Республика политехник лицей-интернаты''' (РПЛИ)— [[Башҡортостан]]дың [[Күмертау]] ҡалаһындағы политехника йүнәлешендәге интернатлы уҡыу йорто. == Тарихы == Республика политехник лицей-интернаты (РПЛИ) 1997 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] [[Мортаза Рәхимов]] башланғысы менән [[Күмертау]]ҙағы 33-сө ҡала профессиональ техник училищеһы базаһында ойошторолған уҡыу йорто. Ул тиҙ арала үҙгәртеп ҡоролдо. Лицей-интернат эшмәкәрлегенең төп маҡсаты — республиканың көньяҡ райондарының һәләтле егеттәрен юғары уҡыу йортона йүнәлешле әҙерләү. Һуңғы йылдарҙа бында ҡыҙҙар ҙа уҡый. Белем биреүҙең төп йүнәлеше — политехника. Лицейҙы тамамлаусылар артабан [[Башҡортостан|Республиканың]] һәм [[Рәсәй]]ҙең техник юғары уҡыу йорттарында махсус һөнәргә эйә булған белгестәр булып сыға. == Алтын һәм көмөш миҙалға тамамлаусылар == == Уҡытыусылар == # Әбхәлимова Зилә Салауат ҡыҙы - Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, юғары категориялы, Стәрлетамак педагогия институтын тамамлаған. # Борисова Лира Ғаязетдин ҡыҙы - Математика уҡытыусыһы, юғары категориялы # Кәримова Гүзәлиә Баян ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы # [[Хәлилов Азат Насретдин улы]] - Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, юғары категориялы, Башҡорт дәүләт унивеситетын тамамлаған(1995) == Директорҙар == # Әмәкәсев Юлай Камил улы (1997—2002). # Әмәкәсева Лилиә Фаил ҡыҙы (2002—2010). # Баянов Рөстәм Сәлим улы (2010—2012). # Ғөбәйҙуллина Римма Айрат ҡыҙы, 2012-2018 # Сабанчин Венер Ришат улы 2020 == Сығанаҡ == * [http://www.kumertau102.ru/organizations/_shkoli_obcsheobrazovatelnie_gimnazii_internati-12321/respublikanskiy-politehnicheskiy-litsey-internat-64325/ Күмертау порталы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190723115816/http://www.deti.llr.ru/content/36576/46460?letter=%C3&page= Одарённые дети — будущее России. Энциклопедия.]{{Ref-ru}} [[Категория:Башҡортостан лицейҙары]] [[Категория:Күмертауҙың урта белем биреү йорттары]] 0kroiacm7dxszq8z4nsek31ubbuglte 0 15382 1309796 1303590 2026-11-09T21:51:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309796 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Нуриев}} {{Ук}} '''Нуриев Рудольф Хәмит улы''' ([[17 март]] [[1938 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[СССР]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] сәхнәләрендә сығыш яһап, бөтә [[Ер|донъяға]] танылған [[башҡорттар|башҡорт]] балет артисы, балетмейстер. == Биографияһы == Рудольф Хәмит улы Нуриев 1938 йылдың 17 мартында тыуған. == Хәтер == * 2021 йылдың ғинуарында Рудольф Нуриев исеме Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһына бирелде<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1548319/ Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһына Рудольф Нуриевтың исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2021 йыл, 20 ғинуар]{{V|20|01|2021}}</ref>. * Рудольф Нуриевҡа һәйкәл Башҡорт опера һәм балет театры янындағы аллеяға ҡуйыла. Уның авторҙары — скульптор Владимир Лобанов һәм архитектор Леонид Дубинский<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1274818/ Өфөлә урындағы скульпторҙар эшләгән Рудольф Нуриев һәйкәлен опера театры янында ҡуялар. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 18 февраль]{{V|19|02|2019}}</ref>. * 2018 йылдың 7 ноябрендә Ҡазандың Муса Йәлил исемендәге опера һәм балет театры эргәһендәге скверҙа күренекле бейеүсе һәм балетмейстер Рудольф Нуриевҡа һәйкәл асылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1235454/ Ҡазанда Рудольф Нуриевҡа һәйкәл астылар. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 8 ноябрь]{{V|09|11|2018}}</ref>. * Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге хореография колледжы Рудольф Нуриев исемен йөрөтә. * Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры бинаһында 1993 йылдың мартында «Был сәхнәлә 1953-55 йылдарҙа ХХ быуаттың күренекле бейеүсеһе Рудольф Нуреев үҙенең ижади юлын башланы» тигән һүҙҙәр яҙылған таҡтаташ асылды. * [http://www.bashinform.ru/bash/602149/Өфөлә Рудольф Нуриев тураһында «Визит» фильмының презентацияһы үтте] * [[Мәскәү]]ҙә, Башҡортостандың Рәсәй Президенты ҡарамағындағы тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә «Рудольф Нуриев. Хыялындағы утрау» тулы метражлы документаль фильмының презентацияһы уҙҙы. Картинала 20 быуаттың бөйөк бейеүсеһе һәм хореографы Рудольф Нуриевтың Төркиә менән бәйле тормошо хаҡында бәйән ителә. Кино белгестәре һәм тәнҡитселәре гильдияһы премияһының махсус бүләгенә лайыҡ булған фильмды күрһәтеүҙә уның авторҙары — ҡуйыусы-режиссёр Евгения Тирдатова, монтажлау режиссёры Борис Мнухин, продюсерҙарҙың береһе Константин Серебряков ҡатнашты<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/974983/ Мәскәүҙә «Рудольф Нуриев. Хыялындағы утрау» фильмының презентацияһы үтте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 22 март]{{V|22|03|2017}}</ref>. * 2018 йылдың 17 мартында «Рәсәй-Мәҙәниәт» телеканалы бөйөк бейеүсенең 80 йыллығына «Рудольф Нуриев. Танец к свободе» фильмын күрһәтә<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1129306/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 16 март]{{V|17|03|2018}}</ref>. == Сәхнәләге ролдәре == {{Кол|2}} * «Лебединое озеро» — принц Зигфрид, Ротбарт * «Щелкунчик» — Дроссельмейер, Принц * «Спящая красавица» — Синяя птица, принц Флоримунд (Дезире) * «Маргарита и Арман» — Арман * «Баядерка» — Солор * «Раймонда» — соло в па-де-катр, Жан де Бриен * «Жизель» — Альберт * «Дон Кихот» — Базиль * «Корсар» — раб * «Ромео и Джульетта» — Ромео, Меркуцио * «Сильфида» — Джеймс * «Петрушка» — Петрушка * «Видение Розы» — Видение розы * «Шехеразада» — Золотой раб * «Послеполуденный отдых фавна» — Фавн * «Аполлон Мусагет» — Аполлон * «Юноша и смерть» — Юноша * «Блудный сын» * «Федра» * «Потерянный рай» * «Сильфиды» — Юноша * «Гамлет» — Гамлет * «Золушка» — Продюсер * «Интермедия» * «Лунный Пьеро» — Пьеро * «Люцифер» — Люцифер * «Идиот» — князь Мышкин * «Ореол» * «Песни странствующего подмастерья» * «Весна священная» * «Павана мавра» — Отелло * «Темный дом» * «Урок» * «Ночное путешествие» — Эдип * «Алая буква» — преподобный Димсдейл {{конец кол}} == Фильмография == * [[1972]] — «Я — танцовщик» / ''I Am a Dancer'' * [[1977]] — «Маппет-шоу» * [[1977]] — «Валентино» / ''Valentino'' * [[1983]] — «На виду» / ''Exposed'' === Документаль фильмдар === * [[2015]] - «Рудольф Нуреев. Остров его мечты». Реж. Евгений Тирдатов.<ref>[https://ria.ru/culture/20161207/1483040106.html Сетевое издание «РИА Новости» Премьеры недели: триллер от Тома Форда и документалка про Нуреева]{{ref-ru}}{{V|08|12|2016}}</ref> == Постановкалар == * 1964 — «Раймонда» * 1964 — «Лебединое озеро» * 1966 — «Дон Кихот» * 1966 — «Спящая красавица» * 1966 — «Танкред» * 1967 — «Щелкунчик» * 1977 — «Ромео и Джульетта» * 1979 — «Манфред» * 1982 — «Буря» * 1985 — Washington Square * 1986 — Сюита Баха * 1988 — «Золушка» * 1992 — «Баядерка» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга |автор = Ариан Дольфюс. |заглавие = Непокоренный Нуреев |место = М. |издательство =Рипол Классик |год = 2009 |isbn = 978-5-386-01820-7 }} * {{книга |автор = Ариан Дольфюс. |заглавие = Рудольф Нуреев. Неистовый гений |ссылка=https://www.litmir.co/br/?b=225103 |место = М. |издательство =Рипол Классик |год = 2014 |isbn = 978-5-386-07281-0 }} * {{книга |автор = Баганова М. |заглавие = Рудольф Нуриев |место = М. |издательство =АСТ |год = 2014 |страниц = 288 |isbn = }} * {{книга|автор = Красовская В.|часть = Рудольф Нуреев|заглавие = Профили танца|оригинал = |ссылка = http://www.ozon.ru/context/detail/id/7380712/|ответственный = |издание = |место = СПб.|издательство = Академия Русского балета им. А.Я. Вагановой|год = 1999|том = |страницы = 297—299|страниц = 400|серия = Труды Академии Русского балета имени А. Я. Вагановой|isbn = 5-93010-001-2|тираж = 2000}} * ''Колум Маккэнн''. Танцовщик * {{книга |автор = Надеждин Н. Я. |заглавие = Рудольф Нуриев |место = М. |издательство =Мир энциклопедий Аванта+, Астрель |год = 2007 |страниц = 224 |серия = «Секрет успеха» |тираж = 3000 |isbn = 978-5-98986-448-5, 978-5-271-31857-3 }} * {{книга |автор =[[Розита Соку]]. |заглавие = Nureyev |место = Athens |издательство = |год = 1982 |isbn = }} * {{книга |автор = [[Розита Соку]]. |заглавие = Nureyev — as I knew him |место = Athens |издательство |год = 2003 |isbn = 960-382-503-4 }} * {{книга |автор = Ролан Пети. |заглавие = Тан лие с Нуриевым |место = Нижний Новгород |издательство =Деком |год = 2007 |isbn = 978-5-89533-187-3 }} * {{книга |автор = Руди ван Данциг. |заглавие = Вспоминая Нуреева. След кометы / Пер. с нидерл. И. Михайловой |оригинал = |место = СПб. |издательство = Геликон Плюс |год = 2012 |страниц = 368 |isbn = 978-5-93682-809-6 }} * {{книга |автор =  |заглавие = Рудольф Нуреев. Три года на кировской сцене: Воспоминания современников |место = СПб. |издательство =Пушкинский фонд |год = 1995 |страниц = |isbn = }} * {{книга |автор =  |заглавие = Рудольф Нуреев. Автобиография |место = М. |издательство =Волшебная флейта |год = 1998 |страниц = |isbn = }} * {{книга |автор =  |заглавие = Рудольф Нуреев. Фотоальбом // Сост. Т. И. Закржевская |место = СПб. |издательство =КультИнформПресс |год = 1998 |страниц = |isbn = }} * {{книга |автор = Рюнтю Юри Мэттью. |заглавие = Руди Нуреев без макияжа |место = М. |издательство = Новости |год = 1995 |isbn = 5-7020-0981-9 }} * {{книга |автор = Синенко С. Г. |заглавие = Рудольф Нуреев: Истоки творчества, превратности судьбы |место = Уфа |издательство = Китап |год = 2008 |страниц = 192 |isbn = }} * {{книга |автор = Стюарт Отис. |заглавие = Рудольф Нуриев: Вечное движение |оригинал = Perpetual motion: the public and private lives of Rudolf Nureyev |место = Смоленск |издательство = Русич |год = 1999 |страниц = 371 |серия = «Человек — Легенда» |isbn = 5-88590-870-2 }} * {{книга |автор = Keith Money. |заглавие = Fonteyn & Nureyev: The Great Years |место = London |издательство =Harvill |год = 1994 |страниц = |isbn = }} * {{книга |автор = Солуэй Д. |заглавие = Рудольф Нуреев на сцене и в жизни. Превратности судьбы // Пер. с англ. Е. В. Нетесовой, П. В. Рубцова |место = М. |издательство =Центрполиграф |год = 2001 |страниц = 591 |isbn = }} * {{книга |автор = Майер-Стабль Б. |заглавие = Рудольф Нуреев |место = М. |издательство =Эксмо |год = 2004 |страниц = 329 |isbn = }} * {{книга |автор = Klaus Geitel. |заглавие = Rudolf Nurejew |место = |издательство =Rembrandt Verlag |год = 1967 |страниц = |isbn = }} }} == Һылтанмалар == {{commonscat|Rudolf Nureyev}} * {{БЭ2013|88128|Нуриев Рудольф Хәмит улы|автор=Хәбирова Р. Н.}} * [http://www.chaskor.ru/article/zolotoj_klyuchik_rudolfa_nurieva_17946 Золотой ключик Рудольфа Нуриева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110619091611/http://www.chaskor.ru/article/zolotoj_klyuchik_rudolfa_nurieva_17946 |date=2011-06-19 }} * [https://web.archive.org/web/20120412164342/http://mynureyev.narod.ru/1.htm Автобиография. Рудольф Нуриев] * [http://www.nureyev.org Official website of the Rudolf Nureyev Foundation] * [http://community.livejournal.com/r_nureyev/ «Рудольф Нуреев. В поисках Рудольфа…» Информационное сообщество в Живом Журнале посвящённое Рудольфу Нурееву] * [http://www.imdb.com/name/nm0638159/ Рудольф Нуреев. Сайт «Internet Movie Database». ({{lang-en|}})] * [http://www.peoples.ru/art/theatre/ballet/noureev/ Рудольф Нуреев на страницах Peoples.ru] * [http://www.youtube.com/watch?v=17Ak4MGYMvw Видеозапись выступления Рудольфа Нуреева] * [http://www.rudolfnureyev.org/reminiscences/mario_bua.html Воспоминания Марио Буа о Нурееве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509082842/http://www.rudolfnureyev.org/reminiscences/mario_bua.html |date=2009-05-09 }} * [http://www.terpsyhora.ru/archiv/2008/st3.htm Воспоминания о Нуриеве] Аллы Осипенко * [https://web.archive.org/web/20190823033415/http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=185498 Неистовый прыжок к свободе. Памяти Рудольфа Нуриева] * [http://www.kazan-opera.ru/festivals/129/ Международный фестиваль классического балета им. Рудольфа Нуриева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206075131/http://www.kazan-opera.ru/festivals/129/ |date=2012-02-06 }} [[Категория:Алфавит буйынса балет артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса балетмейстерҙар]] [[Категория:СССР балет артистары]] [[Категория:Бөйөк Британия балет артистары]] [[Категория:Франция балет артистары]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 7um3elail42y5ai4jzx4m625g2852a0 0 23125 1309933 1282078 2026-11-10T08:55:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309933 wikitext text/x-wiki '''Рәсәй дәүләт һыу реестры''' — федераль , [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекттары, муниципаль берәмек, физик һәм юридик, шәхси эшҡыуар милкендә булған һыу объекттарын, йылға бассейндарын һәм бассейнда округтарын файҙалыныу тураһында документтар йыйынтығы<ref name=autogenerated1>Постановление Правительства РФ № 253 от 28 апреля 2007 года «Положение о ведении Государственного водного реестра»</ref>. Реестрҙағы мәғлүмәт дәүләт мәғлүмәт ресурсы булып иҫәпләнә һәм, Рәсәй Федерацияһы закондары ҡулланыу сикләнгәндәренән башҡа, асыҡ ҡулланыуҙа була<ref name=autogenerated1 />. Реестр 2007 йылдың 28 апрелендә № 253 Хөкүмәт ҡарары нигеҙендә төҙөлә. == Әҙәбиәт == * Гидрографическое районирование территории Российской Федерации. Книга 1. — М.: НИА-Природа, 2008. — 541 с. — 150 экз. * Гидрографическое районирование территории Российской Федерации. Книга 2. — М.: НИА-Природа, 2008. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210709183518/http://verum.wiki/category.php?claster=gvr Алфавитный указатель по Государственному водному реестру]{{ref-ru}} * [http://textual.ru/gvr/ Поиск по Государственному водному реестру].{{ref-ru}} * [http://www.gosuslugi.ru/ru/usl/index.php?coid_4=108&ccoid_4=109&poid_4=398&rid=228 gosuslugi.ru: Регистрация в государственном водном реестре и предоставление сведений из него] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416153505/https://www.gosuslugi.ru/ru/usl/index.php?coid_4=108&ccoid_4=109&poid_4=398&rid=228 |date=2021-04-16 }} {{ref-ru}} * [http://www.consultant.ru/popular/waternew/78_4.html#p471 Водный кодекс Российской Федерации: Статья 31. Государственный водный реестр]{{ref-ru}} * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=111018;fld=134;dst=4294967295;from=87410-NaN Постановление Правительства РФ от 28.04.2007 N 253 (ред. от 15.02.2011) «О порядке ведения государственного водного реестра»]{{ref-ru}} * [http://www.gisa.ru/57273.html В Росводресурсах внедрена АИС «Государственный водный реестр» на базе решений SAP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116160256/http://gisa.ru/57273.html |date=2011-11-16 }}{{ref-ru}} * [http://voda.mnr.gov.ru/part/?act=more&id=3384&pid=1058 Федеральное агентство водных ресурсов: Перечень водных объектов зарегистрированных в государственном водном реестре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608033759/http://voda.mnr.gov.ru/part/?act=more&id=3384&pid=1058 |date=2011-06-08 }} {{ref-ru}} [[Категория:Гидрография]] [[Категория:дәүләт реестрҙары]] 8dfqlh2nu2rp6re2b5ve7dtom36zpto 0 26306 1309727 1303147 2026-11-09T16:47:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309727 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Мәсем (мәғәнәләр)}} {{Вершина |Название = Мәсем |Национальное название = |Изображение = Masim.jpg |Подпись = Мәсем тауы |Координаты = 53/09/07/N/57/15/18/E |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Көньяҡ Урал |Хребет или массив = |Высота = 1040,3 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия |Позиционная карта 1 = Россия Башкортостан |Категория на Викискладе = }} [[Рәсем:View from the mountains to the north Masim (South Urals).jpg|200px|left|thumb|Мәсемдән төньяҡҡа күренеш]] '''Мәсем''' — [[Бөрйән районы]]нда урынлашҡан [[Көньяҡ Урал]]дың тау массивы. Бейеклеге 1040,3 м. 1000 м-ға еткән Көньяҡ Уралдың көньяҡ сигендәге тау һырты. Бөрйән районының иң бейек нөктәһе. Баҙал тауының көнбайышында, «Алтынсолоҡ» заказнигы биләмәһендә, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Баҙал һыртынан көнбайышҡа ҡарай, Шүлгәнташ мәмерйәһенән 16 км алыҫлыҡта ята. Атамаһы ете башҡорт ҡәбиләһенең ханы — Мәсем исеменән алынған. Ошо тау итәгендә уның йәйләү урыны булған. Мәсем хандың исеме [[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]] һәм Бабсаҡ менән Күсәк бей эпостарында ла нығынып ҡалған. Ул мифик персонаж түгел. Исеме башҡорт шәжәрәләрендә урын алған тарихи шәхес.<ref>Русско-башкирский словарь-справочник горных объектов Республики Башкортостан (З. Б. Латыпова, З. А. Сиразитдинов, Хисамитдинова Ф. Г.)</ref>) <ref>Русско-башкирский словарь-справочник горных объектов Республики Башкортостан (З. Б. Латыпова, З. А. Сиразитдинов, Хисамитдинова Ф. Г.)</ref>) Мәсемтау — туристар тарафынан иң теләп һайланған маршруттарҙың береһе<ref>[http://bashturist.ru/routes/index.php?id=240] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107171900/http://bashturist.ru/routes/index.php?id=240 |date=2011-11-07 }} [http://www.burzyan.ru/investment_area/investment_project_passport.php Мавзолей Тура-хана и Хусейнбека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201185726/http://www.burzyan.ru/investment_area/investment_project_passport.php |date=2020-02-01 }}</ref>. «2008—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында туризм индустрияһын үҫтереү» исемле республикан программала Мәсемтауға айырым иғтибар бүленә. Сөнки, башҡорт эпостарында күп тапҡырҙар телгә алыныуы, һунар туризмы, атлы туризм өсөн сығанаҡ була алыуы, туристар өсөн экстремаль сәйәхәт ойоштороу мөмкинлеге менән уғата иғтибарға лайыҡ урындарҙың береһе<ref>[http://www.regionz.ru/index.php?ds=106127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122028/http://www.regionz.ru/index.php?ds=106127 |date=2016-03-04 }} [http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=1280 Распоряжение Правительства РБ от 25.06.2007 N 688-р О мерах по развитию инфраструктуры туризма на территории муниципального района Бурзянский район Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313125340/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=1280 |date=2014-03-13 }}</ref>. == Ҡылыҡһырлама == Мәсемтау һыртының оҙонлоғо — 28 км, киңлеге — 3—4 км, бейеклеге — 1040 м (Мәсемтауҙың иң бейек урыны). Түбәһе тигеҙләнгән, һуҙылған. Көнсығыш битләүҙәре текә, көнбайышы — һөҙәк. Түбәһен урман ҡаплаған. Тау тоҡомдары — урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, кварцлы ҡомташтарҙан, күмерле сланцтарҙан ғибәрәт. Мәсемтауҙан Күжә йылғаһы ҡушылдыҡтары башланғыс ала. == Топографические карты == * {{Карта|N-40-XXVIII}} == Галерея == <gallery widths="200px"> Файл:Stairs to the top of the mountain Masim (South Urals).jpg|Мәсемтау түбәһенә баҫҡыс Файл:Pink mountain Masim.jpg|Мәсемтауҙағы алһыу ҡаялар Файл:Summer house (South Urals).jpg|Мәсемтау итәгендәге йәйләү </gallery> {{Навигация1 |Портал = Бөрйән районы |Викисловарь = |Викиучебник = Мәсем тауы |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Burzyansky District |Метавики = |Проект = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160406000543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/9426-m-sem-khan Мәсем хан] * [https://web.archive.org/web/20160406004659/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/9048-m-sem-tau Мәсем] *[http://tanrb.rbsmi.ru/articles/tir-ya-m-khit/b-ry-n-tau-ar-ile/ БӨРЙӘН - ТАУҘАР ИЛЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421045157/http://tanrb.rbsmi.ru/articles/tir-ya-m-khit/b-ry-n-tau-ar-ile |date=2018-04-21 }} *[http://www.southural.ru/articles/413 Масим] {{Burz-stub}} {{Mountain-stub}} [[Категория:Көньяҡ Уралдың тау түбәләре]] [[Категория:Башҡортостандың тау түбәләре]] [[Категория:Бөрйән районы географияһы]] [[Категория:Бөрйән районы тау һырттары]] fzs2kdwcopvfemqxaqrkndwvsh5ezn4 0 29361 1309894 678258 2026-11-10T06:12:59Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Niederboesa.png]] → [[File:DEU Niederbösa COA.svg]] PNG → SVG 1309894 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Нидербёза |төп исеме = Niederbosa |ил = Германия |герб = DEU Niederbösa COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Манфред Хельман<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 4,56 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 205 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 139 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99718 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 048 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нидербёза''' ({{lang-de|Niederbosa}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,56 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] 3tkhshhphovftcixcwjci14xppeqa46 0 29471 1309899 1280451 2026-11-10T06:24:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309899 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Ринглебен (Гебезее) |төп исеме = Ringleben (bei Gebesee) |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Зёммерда (район) |теҙмәләге район = Зёммерда (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Юрген Фольрат<br/>([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 6,51 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 153 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 514 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99189 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SOM |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 68 045 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.Ringleben.eu/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ринглебен (Гебезее)''' ({{lang-de|Ringleben (bei Gebesee)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 514 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 6,51 км². Диңгеҙ кимәленән 153 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110720171457/http://www.ringleben.eu/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} mlv67vekpoblkedfb7j268nnyrruc3s 0 29477 1309901 1282073 2026-11-10T06:34:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309901 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Родеберг |төп исеме = Rodeberg |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Унструт-Хайних (район) |теҙмәләге район = Унструт-Хайних (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Хартмут Фишер<br/>([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 26,55 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 479 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2143 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99976 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = UH |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 64 055 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.rodeberg.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Родеберг''' ({{lang-de|Rodeberg}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 2143 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 26,55 км². Диңгеҙ кимәленән 479 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 һәм автомобиль коды — UH. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.rodeberg.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} h3vg4horuu34fvhxhiwm9h43hts23or 0 30267 1309882 1280450 2026-11-10T05:30:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309882 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Радемин |төп исеме = Rademin |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 47|lat_sec 48 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 19|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Луц Шермер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 14,12 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 35 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 233 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 29416 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 425 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-salzwedel-land.de/03_18.php |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Радемин''' ({{lang-de|Rademin}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 233 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 14,12 км². Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110719113021/http://www.vg-salzwedel-land.de/03_18.php Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} ogzkos7sxnirruzvaykzn6h7y3s8ujb 0 30803 1309869 1290227 2026-11-10T04:22:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309869 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Приттиц |төп исеме = Prittitz |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-84-490 Prittitz COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 8|lat_sec 59 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Освальд Геринг |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 11,33 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 196 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1028 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6667 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BLK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 400 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Приттиц''' ({{lang-de|Prittitz}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 1028 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 11,33 км². Диңгеҙ кимәленән 196 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} p7dr06d5c9hwrw21vr9tqxwv9kktri0 0 30843 1309774 1290201 2026-11-09T20:07:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309774 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Несса (Германия) |төп исеме = Nessa |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-84-490 Nessa COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 8|lat_sec 59 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 1|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 5 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Дитмар Бёме |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 14,03 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 178 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 977 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6682 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WSF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 365 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Несса (Германия)''' ({{lang-de|Nessa}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 977 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 14,03 км². Диңгеҙ кимәленән 178 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — WSF. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} fkv3ke5vbgvhttsxpinmzafkdfomgvi 0 50685 1309707 1286879 2026-11-09T15:18:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309707 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме= Сөләймән Миңлеғужа улы <br>Муллабаев |Рәсем= |Башлыҡ= |Псевдонимдары = Сөләймән Муллабай |Тыуыу датаһы = 10.10.1924 |Тыуған урыны = [[Башҡортостан АССР-ы]]ның [[Бәләбәй кантоны]] (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] {{ТУ|Ҡыҙыл Гвардия районы|Ҡыҙыл Гвардия районында (Ырымбур өлкәһе)}}) [[Иҫке Юлдаш]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 20.4.2003 |Вафат булған урыны = [[Ырымбур өлкәһе]], {{ВБУ|Ҡыҙыл Гвардия районы|Ҡыҙыл Гвардия районында (Ырымбур өлкәһе)|Ҡыҙыл Гвардия районы (Ырымбур өлкәһе)}}, [[Иҫке Юлдаш]] ауылы |Гражданлығы = СССР, Рәсәй |Белеме = юғары |Эшмәкәрлек төрө = {{Шағир|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{прозаик|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{публицист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{тәржемәсе|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{педагог|СССР|Рәсәй|XX быуат}} |Премиялары= |Наградалары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны 2-й степени}} {{!}}} |Имзаһы= }} {{фш|Муллабаев}} '''Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы''' ([[10 октябрь]] [[1924 йыл]] — [[20 апрель]] [[2003 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). == Биографияһы == Сөләймән Миңлеғужа улы Муллабаев 1924 йылдың 10 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бәләбәй кантоны]] (хәҙер [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыҙыл Гвардия районы (Ырымбур өлкәһе)|Ҡыҙыл Гвардия районы]]) [[Иҫке Юлдаш]] ауылында тыуған. 1940 йылда ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йыл ҡаты яраланып, оҙаҡ ҡына госпиталдәрҙә дауалана. 1944 йылда демоблизациялана. 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref>{{Подвиг Народа|1512562005}}</ref>. 1954 йылдан Аҡболаҡ педагогия училищеһында уҡый. 1972 йыл [[Башҡорт дәүләт университеты]]н (ситтән тороп) тамамлай. 1973 йылда «РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Китаптары == * Ҡәҙерле һүҙ. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1963. — 20 бит. * Йондоҙ бүләк итермен. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 14 бит. * Беҙҙең өй. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 19 бит. * Урман докторы. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. — 33 бит. * Тылсымлы күл. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — 32 бит. * Беҙҙең мәктәптә байрам. Шиғырҙар, поэма, әкиәттәр һәм йомаҡтар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 44 бит. * Сайҡала сал дала. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 48 бит. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|25|09|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|25|09|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|25|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|88781}}{{V|25|09|2019}} * [http://www.bashinform.ru/news/666640/ Его называли мудрым учителем с душой поэта (К 90-летию со дня рождения Сулеймана Муллабаева) ИА «Башинформ», 10 октября 2014 года]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [https://web.archive.org/web/20190705025605/http://bash.bashgazet.ru/litiratura/23674--yd-gen-ky.html Үҙ өйөңдә генә – үҙ көйөң. «Башҡортостан» гәзите, 20 сентябрь 2016 йыл] {{V|25|09|2019}} * [http://go2films.ru/video/dWlkPTI3NjM4NDI1JmdpZD00NTYyMzkwMTk= «Орнамент»: Поэт-фронтовик Сулейман Муллабаев. 2014г.]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [http://orenbash.ru/persones/item/35-%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Муллабаев Сулейман Мингужинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930054707/http://orenbash.ru/persones/item/35-%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-09-30 }}{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&to=avtor&mid=1&id=161 Литературная карта Оренбургской области. Муллабаев Сулейман Мингужинович] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [http://kuglib.ru/load/7/literaturnye_imena/sulejman_mullabaev/10-1-0-1640 Сайт Кугарчинской ЦРБ] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары]] siu69pkh9ohm0aoewmlg92w8280os4k 0 59240 1309839 1303066 2026-11-10T00:54:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309839 wikitext text/x-wiki '''Пандемия''' ({{lang-el|πανδημία}} — бөтә халыҡ) —  илдең бөтә территорияһында таралыу менән характерланған инфекцион ауырыу.  Күрше ил биләмәләрен,  ҡайһы саҡта донъяның күп илдәрен үҙ эсенә алған   (мәҫәлән, холера, [[грипп]]) эпидемия. Ғәҙәттә,  пандемия  тигәндә  халыҡтың күп өлөшөндә<ref name="Малая медицинская энциклопедия; Энциклопедический словарь медицинских терминов.">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/22263 Пандемия]</ref><ref name="Большой медицинский словарь">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/medic2/33272 пандемия]</ref>, бер ыңғай тиерлек <ref name="Толковый словарь Ожегова">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/ogegova/150826 Пандемия]</ref>   таралып китә алған сирҙе күҙ уңында тоталар. Бындай сирҙәр  тиҙ арала бөтөн илде, Ер шарын да солғап алырға һәләтле <ref name="Краткая Медицинская Энциклопедия">[http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html Пандемия — Краткая медицинская энциклопедия — Библиотека Природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224083951/http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html |date=2013-12-24 }}</ref><ref name="Оксфордский толковый словарь общей медицины">[http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija Пандемия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102825/http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija |date=2013-12-24 }}</ref><ref name="Энциклопедия Брокгауза и Ефрона. 1890—1907.">{{ВТ-ЭСБЕ|Пандемия}}</ref>.. == Билдәле пандемиялар == [[Файл:FlorentineCodex_BK12_F54_smallpox.jpg|мини|250x250пкс| Сәсәктән һәләк булыусы  [[ацтектар]] ]] [[Файл:Rahima_Banu.jpg|мини|385x385пкс| Натураль, йәғни ҡара  сәсәк менән сирләүсе ике йәшлек ҡыҙ (major Variola вирус, [[Бангладеш]], 1975 йыл)]] === Ҡара сәсәк === Натураль, йәғни, [[ҡара сәсәк]] — ныҡ йоғошло   вируслы инфекция. Был сир менән кешеләр сирләй. Бөтә ер шарында киң таралған була.  Сирлеләрҙең  үлем осраҡтары  40 процентҡа еткән. Көнсығышта  иртә урта быуаттарҙан ([[Һиндостан]]да —   viii быуаттан, [[Ҡытай]]ҙа — X быуаттан ) яҙмалар һаҡланып ҡалған. Унда вариоляция тураһында һүҙ бара. Йәғни, ҡара сәсәкте профилактикалау  өсөн прививка эшләй торған булғандар. Ҡара сәсәк менән сирләгән кешенең яраһынан эрен алып, башҡаларҙың тәнендәге яраға һөрткәндәр.Һөҙөмтәһендә кеше еңел формала сирҙе үткәреп, артабан  ауырыуға бирешмәүсәнлек сифатына ирешкәндәр.  Тупланып килгән фактик материал  ( һыйыр сәсәген  үткәргән һауынсыларҙың  ҡара сәсәк менән сирләмәүе, [[XVIII быуат]]та  инглиз армияһында кавалериялағыларҙың  пехотаға ҡарағанда күпкә әҙерәге  сирләүе,  хайуандар сәсәге (ат йәки һыйыр) менән зарарланыу — ҡара сәсәккә бирешмәүсәнлек тыуҙыра, тигән фекергә   алып килә. Бынан һуң һыйыр сәсәге менән вакцинация эшләү таралып китә. Тик ваҡыт үтеү менән вакцинаның  һөҙөмтәлелеге кәмей икәнлеге асыҡлана, йәғни, нисәлер йылдан һуң   ревакцинация үткәреү  кәрәк булып сыға. Әммә прививка һәм  ревакцинация эшләү зарурлығы эпидемия башланғас ҡына иҫкә төшө торған була. Сираттағы фажиғә  1870-1874 йылдар араһында ҡуба.  Пандемия [[Төньяҡ  Америка]] континентын ғына түгел, ә Рәсәй һәм Европаны ялмап ала:<ref name="aids_vs_smallpox">Супотницкий М. В. [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm Эволюционная патология. К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/СПИД-пандемии среди других инфекционных, эпидемических и пандемических процессов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm |date=2012-02-27 }} — М., 2009. — 400 с.</ref> * 1870 йылда [[Бельгия]]ла  сәсәк ауырыуынан 100 меңдән  81,8 - е вафат була. ; 1871 йылда —  416,8 һәм 1872 йылда — 156,0 ; * Пруссия ҡала — 130 мең самаһы кеше (1870 йылда 100 меңдән  17,52;  1871 йылда — 243,21; 1872 йылда — 262,37  ); * 1870 йылда  [[Бавария]]ла 100 меңдән  61,1-е,  1871 йылда 104,5-е вафат була; * Голландияла  1870-1873 йылдар эсендә 100 меңдән 435,5 кеше  сәсәк ауырыуынан вафат була ; * 1870 йылда Англияла 100 меңдән  11-е, 1871  йылда 102,4-е һәм 1872 йылдарҙа 83,3 -е  (Лондонда, шуға ярашлы — 30,2; 242,2; 53,8,) сәсәк ауырыуынан вафат була; * һуңыраҡ Австрияға сәсәк һуңғараҡ үтеп инә.  — 189,92 1872 йылда ҡара сәсәктән мәрхүм була; 314,72 — йыл 1873; 174,34 — 1874 йыл. Быға тиклем вакцинация үткәрелә пандемияһы булып ҡарамаҫтан үҫешә — ул халыҡтың күпселеге барлыҡҡа килеүе менән бәйле саралар нерегулярный ревакцинация буйынса ғалим.<ref name="aids_vs_smallpox"/> 1928 йылда СССР-ҙа һәм Европа континентында натураль сәсәк тулыһынса контролгә алына. 1980 йылдарға тиклем вакцинация үткәрелгәнгә күрә, натураль сәсәк биологик ҡорал сифатында ҡараламай. Бөгөн натураль сәсәк бөтә донъяла юҡ ите лгән тип һанала. Шуға ҡарамаҫтан, натураль сәсәк вирусы, элекке ССР һәм АҠШ лабораторияларында юҡ ителмәгән. 2014 йылда тиклем һаҡлана. [[XX быуат]]та 300-500 миллион кешенең ғүмерен ҡыйҙы вирус. === Чума (Тағун) === [[Файл:Bubonic_plague_victims-mass_grave_in_Martigues,_France_1720-1721.jpg|мини|250x250пкс|  Бубон чумаһы ( тағун) ҡорбандарының  туғандар ҡәберлеге,   1720-1721 йылдар, Франция, Мартиго.]] [[Файл:1607-35_Pesttafel_Augsburg_anagoria.JPG|мини|338x338пкс| Аугсбургта  1607-35  йылдарҙа тағундан иҫкәртеүсе табличкалар]] Чума (Тағун) киҫкен, тиҙ тарала торған  үтә ҡурҡыныс   ауырыу төрө. Ныҡ йоғошло  ауырыуҙар төркөмөнән.   Көслө карантин талап итә. Сир бик ныҡ ауыр үтә.  Организмдың дөйөм   хәле  бөтә яҡлап та хөртәйә,  биҙгәк  тота. Лимфа төйөндәре, үпкә һәм башҡа эске ағзалар эшлектән сыға.  Йыш ҡына сепсис  үҫешеүе  өҫтәлә. Ауырыу юғары [[Үлем|леталь]] (үлем)  һөҙөмтә һәм ныҡ йоғошлолоҡ менән айырылып тора. Бубон чумаһында ( тағун)  үлем  95 процентҡа етһә, үпкә  формаһында  98-99 %-ҡа барып етә. Хәҙерге ваҡытта дөрөҫ дауалау  һөҙөмтәһендә үлем осраҡтары  5-10 %.-тан артмай. [[1894 йыл]]да,  бер үк ваҡытта ике ғалим: француз   Александр Йерсен  һәм япон Китасато Сибасабуро,  ауырыу тыуҙырыусы булып   бактерия—тағун таяҡсаһы тороуын асыҡлаған. Хәҙерге ваҡытта  ла күп  илдәрҙә ауырыу  сығанағы һаҡланған тәбиғи усаҡтар бар әле. Кимереүселәр аша  кешеләрҙең зарарланыуы һаман да осрап тора<ref>[http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru Медицинский портал: Чума — врачам, студентам, пациентам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817010048/http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru |date=2011-08-17 }}</ref>. Миллионлаған ғүмерҙе өҙгән, кешелек тарихында тәрән эҙ ҡалдырған  эпидемиялар:   * Юстиниан тағуны (541-700 йыл) — [[Мысыр]] биләмәләрнендә башланған  һәм шул ваҡыттағы бөтә цивилизацияларҙы солғап алған.  100 миллион тирәһе кеше һәләк булған. [[Византия империяһы|Византия]] яҡынса халҡының яртыһын юғалтҡан<ref name="Daniel">Даниэл М. [http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm Тайные тропы носителей смерти]. — М.Прогресс, 1990, с.52 — ISBN 5-01-002041-6</ref>.  * Ҡара үлем — 1347-1351  йылдарҙағы пандемия  Көнсығыш Ҡытайҙан башланып һәм xiv быуат уртаһында бөтә Европа буйлап  уҙа. Пандемия 34 миллионға тиклем кеше ғүмерен алып киткән (Европа халҡының өстән бер өлөшө)<ref name="ReferenceA">{{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref>. * Өсөнсө пандемия — әгәр беренсе һәм икенсе пандемия урман янғынын хәтерләтһә,   (бик ҙур биләмә эсендә  5 йыл ҡоторонған) , өсөнсө пандемияның башланып тороуы халыҡтың аңына тиҙ генә барып етмәй тора. Сөнки, Юньнандағы тау үҙәндәренән йә тегендә,  йә  бында  сирҙең ҡабынып тороуы тураһында хәбәрҙәр 50 йыллап бер-туҡтауһыҙ килеп торған.  <nowiki/> Рәсми рәүештә [[Гуанчжоу|Кантон]]<nowiki/>дағы,  1850 йылдан<ref>{{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. II: Чума бактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref> алып ҡабатланып тик торған  эпидемияларҙы пандемияның башы тип таныйҙар. 10 йыл эсендә пандемия (1894-1904)  Ҡытайҙы һәм  Һиндостанды ( 6 миллион  кешеһе  һәләк булған) иңләп үтә. Унан сауҙа юлдары аша  буйынса бөтә континенттарға ла тарала.  === Холера (ваба сире) === [[Файл:Cholera_Art_1866.JPG|мини|344x344пкс|Холера, 1866 йылдағы картина]] [[Холера]] ауырыуы оҙаҡ ваҡыт урындағы сирҙәрҙән булған<ref>.Kelley Lee (2003) «''Health impacts of globalization: towards global governance''». Palgrave Macmillan. p.131. ISBN 0-333-80254-3</ref>. Әммә 19 быуатта  иң киң таралған һәм  үлемесле сирҙәрҙең береһенә әйләнгән.  Тиҫтә миллионлап ғүмерҙе өҙә башлаған * Тәүге   пандемия   1816-1826 йылдарға ҡарай<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=2010-08-26}}</ref>. Пандемия Бенгалда башланып,1820 йылда бөтә  Һиндостан  буйынса таралып китә . 10 000 хәрби хеҙмәткәр һәм  һиндлыларҙың  һанһыҙ һәләк булыуына килтерә. Унан  пандемия [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ға, [[Индонезия]]<nowiki/>ға  күсә (тик  [[ Ява]]  утрауында ғына сир 100 000 тирәһе кешенең ғүмерен ҡыя) һәм К[[Каспий диңгеҙе|аспий диңгеҙенәсә]] барып етә . Һиндостан  ярымутрауында 1817 һәм 1860 йылдар арауығында  15 миллиондан ашыу үлем осрағы  иҫәпләнә. Тағы ла 23 миллион тирәһе 1865 - 1917 йылдар араһында вафат була.  [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә  был осорҙа үлгәндәр һаны 2 миллиондан ашҡан<ref>{{cite web|author=By G. William Beardslee |url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |accessdate=2010-08-26}}</ref>. * Икенсе  пандемия  1829-1851 йылдарға тура килә. 1831 йылда Рәсәйҙә (ҡара: Холера фетнәһе ), [[Венгрия]]ла (100 000 тирәһе кеше вафат булған) һәм Германияла  тарала. 1832 йылда  [[Лондон]]ға ( Б[[Бөйөк Британия|өйөк Британия]]ла<ref>{{cite web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html|title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37|publisher=Ph.ucla.edu|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwfcXFB|archivedate=2013-04-28}}</ref> 55 000 ашыу кеше вафат булған), [[Франция]]<nowiki/>ға, Канадаға (Онтарио) һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]ҡа ([[Нью-Йорк]])  күсә<ref>{{cite web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html|title=The Cholera Epidemic Years in the United States|publisher=Tngenweb.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwg669l|archivedate=2013-04-28}}</ref>. 1834 йылда Төньяҡ Американың тымыҡ океан яр буйҙарына  барып етә . 1848 йылда [[Англия]] һәм [[Уэльс]]та  холера 52 000 кеше ғүмерен өҙгән.  1832 - 1849 йылдар араһында 150 000  ашыу американлы вафат була<ref>[https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera’s seven pandemics], cbc.ca, December 2, 2008</ref> Считается, что между 1832 и 1849 годами более 150 000 американцев умерло от холеры.<ref name=Cholera>[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State — Page 2]. By G. William Beardslee</ref>. * Өсөнсө    пандемия  1852-1860 йылдарҙа үтә. Иң  беренсе сиратта Рәсәйгә ҡағыла һәм миллиондан ашыу кеше ғүмерен өҙә. 1852 йылда эпидемия Индонезияның көнсығышында   килеп сыға.  1854 йылда [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Япония|Японяға]]  үтеп инә. 1858 йылда Филиппинға һәм  1859 йылда Кореяға барып етә. 1859 йылда Бенгалда тоҡанған эпидемия  [[Иран]], [[Ираҡ]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|әрәбстан ярымутрауы]] һәм Рәсәй биләмәләренә тарала.   1854-1855  йылдарҙа  Испанияла 236000 үлем осрағы теркәлгән. [[Мексика]]ла 200 000  кеше ғүмере  өҙөлгән<ref>[http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html Asiatic Cholera Pandemic of 1846—1963 ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UCLA School of Public Health.</ref> 236 000 смертей было зарегистрировано в Испании в 1854—1855 годах.<ref>{{Cite book | first = George C. | last = Kohn | title = Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present | url = https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369&dq#v=onepage&q=&f=false | publisher = Infobase Publishing | year = 2008 | page = 369 | isbn = 0-8160-6935-2}} </ref> Унесла 200 000 жизней в [[Мексика|Мексике]].<ref>{{Cite book | first = Joseph Patrick | last = Byrne | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M | url = https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false | publisher = ABC-CLIO | year = 2008 | page = 101 | isbn = 0-313-34102-8 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509082859/http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false |date=2013-05-09 }}</ref>. * Дүртенсе  пандемия 1863-1875 йылдарға ҡарай. Башлыса  [[Африка]] һәм [[Европа]] ҡалаларына ҡағыла. Мәккәгә хаж ҡылыусыларҙың иң кәмендә 90 000 -дән 30000-ңе ҡорбан булған. 1866 йылда Рәсәйҙә 90 000 кеше һәләк була. 1866 йылда Төньяҡ Америкала тоҡанған  эпидемия  50 000 тирәһе кешене һәләк итә<ref>{{cite web|url=http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm|title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918|publisher=Shtetlinks.jewishgen.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwgXfZv|archivedate=2013-04-28}}</ref> * Бишенсе   пандемия 1881-1896 йылдарҙа теркәлгән. 1883-1887 йылдар эсендә 250 мең  европалы һәләк булған. Ә Америка континентында   был һан кәмендә 50000-гә етә.1892 йылда  Рәсәй империяһында — 267 890, 120 000 — Испанияла, . 90 000 — [[Иран]]да һәм [[Япония]]ла 60000 үлем осрағы теркәлә. 1892 йылда<ref>{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Cholera|title=Cholera – LoveToKnow 1911|publisher=1911encyclopedia.org|date=2006-10-27|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwh6jb1|archivedate=2013-04-28}}</ref> 120 000 в Испании,<ref>{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF |title=The cholera in Spain | publisher=New York Times |date=1890-06-20 |accessdate=2008-12-08}}</ref>   Гамбургта  холера эсәр һыу сығанағына эләккән һәм   8606 кешенең ғүмерен өҙгән<ref>{{cite book|last=Barry|first=John M.|authorlink=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00barr|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=0-670-89473-7|series=}}</ref>. *  Алтынсы пандемия 1899-1923 йылдарға тура килә. Европаға үтә ныҡ ҡағылмаһа ла, Рәсәйҙә көслө үтә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia</ref>. 20 быуаттың тәүге сирегендә 500 000  рәсәйленең ғүмере өҙөлә.Һиндостанда ҡорбандар һаны  800 000-гә етә. 1902-1904 йылдарҙағы эпидемия [[Филиппин]]<nowiki/>да  200 000  кешенең ғүмерен өҙгән<ref>[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html John M. Gates, Ch. 3, «The U.S. Army and Irregular Warfare»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |date=2014-06-29 }}</ref>.  1900-1930 йылдар эсендә  Мәккәгә хаж ҡылыусылар араһында  27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙа хаж ҡылыусыларҙан 20 000 ашыуы холераның ҡорбаны була. * Етенсе пандемия 1962-1966 йылдарға ҡарай.  [[Индонезия]]ла башланып китә.  Штамм (сирҙе ҡуҙғытыусының бер популяцияһы) исеменән был пандемия тарихҡа Эль-Тор  атамаһы менән инә. 1963 йылда — Бангладешҡа , Һиндостанға  — 1964  йылда, һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] 1966  йылда барып етә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683 Cholera (pathology)]. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. === Тиф === Тиф — дөйөмләштерелгән исем. Ул сир психика боҙолоуы фонында аяуһыҙ биҙгәк һәм көслө ағыуланыу менән барған инфекцион ауырыуҙары   берләштерә<ref>{{книга|часть=Тиф|заглавие=Энциклопедический словарь медицинских терминов. В 3-х томах|ссылка=http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm |ответственный=Гл. редактор [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1982|страниц=1424|тираж=100000}}</ref>.  Иң билдәлеһе  — [[Сабыртмалы тиф|сыбартмалы  тиф]], ҡорһаҡ тифы һәм кире ҡайтмалы  тиф. [[XIX быуат]]тың  беренсе яртыһына тиклем ауырыуҙы төркөмдәргә бүлмәйҙәр.1829 йылда — ҡорһаҡ тифы, [[1843 йыл]]<nowiki/>да ҡайтмалы тиф айырым төркөмгә бүленә<ref>[http://urbanrim.org.uk/diseases.htm INFECTIOUS DISEASES IN HISTORY. A guide to their causes and effects]</ref>. * Б э. т.  430-427 йылдарҙа Пелопонесс һуғышы ваҡытында тиф эпидемияһы тоҡанып, [[афина]] ғәскәрҙәренең  һәм халҡының сиреге һәләк була. Сир Афинаны  көсһөҙләндерә һәм өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. Был ваҡиға  тарихи сығанаҡтарға  " Фукидид чумаһы"  тигән исем менән  инеп китә. 2006 йылға  тиклем эпидемияның  инфекция агенты  теүәл билдәле булмай. Афина акрополендә табылған туғандар ҡәберлеген тикшереп анализ үткәрелә һәм  сәбәпсеһе тиф бактериялары икәнлеге асыҡлана<ref name="ReferenceA"/>. * Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында  киң ҡолас менән   сабыртмалы тиф ( ҡара һарҡау) эпидемияһы таралған . Мәҫәлән, Польша һәм Рәсәйҙә 30 миллион самаһы кеше сабыртмалы  тиф  сирләгән, шуларҙың 3,5 миллион вафат була<ref name=Daniel />. === Киҙеү === [[Файл:1918FluVictimsStLouis.jpg|мини|250x250пкс|1918 — 1919 йылдарҙа миллион кешенең ғүмерен өҙгән испанка пандемияһы<br> ]] Киҫкен (киҙеү) —тын юлының  киҫкен инфекцион ауырыуы булып тора. Сирҙе тыуҙырыусы вирус —    , киҫкен вируслы инфекция төркөменә  (ОРВИ)  ҡарай. Әленән-әле  эпидемия  һәм хатта пандемия  фиғылында киҙеү тоҡанып ғына тора. Әлеге ваҡытта  киҙеү (грипп) вирусының   төрлө антиген спектрлы 2000 -дән  ашыу варианты асыҡланған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының баһаһы  буйынса<ref>[http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm NIH Research Matters has moved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511101205/http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm |date=2009-05-11 }}</ref>,   Ер йөҙөндә йыл һайын  эпидемия ваҡытында киҙеүҙең барлыҡ  штаммдарынан   250-нән 500-гә тиклем мең кеше вафат булып тора. Уларҙың күпселеге өлкән йәштәгеләр ( 65 йәштән олораҡ). Ҡайһы бер йылдарҙа үлем һаны миллионға етә. * Испан киҙеүе(штамп H1N1) — 1918-1919 йылдарҙа 40-50 миллион кешенең ғүмерен өҙгән ауырыу. * Азия киҙеүе (штамп H2N2) — 1957-1958 йылдарҙа 70 мең кеше һәләк була. * Гонконг киҙеүе (штамп H3N2) — 1968-1969 йылдарҙа  34 мең самаһы кеше һәләк булған.  * Ҡош киҙеүе (штамп H5N1) — 2003-2008 йылдарҙа яҡынса 360 кеше һәләк булған (сирләүселәр һаны яҡынса ике тапҡырға күберәк  булған). * Сусҡа киҙеүе (штамп А/H1N1) — 2009-2010 йылдарҙа 2600-ҙән ашыу кеше һәләк була<ref>{{Cite news|title=Число жертв "свиного гриппа" в мире превысило 2,6 тыс. человек|author=|url=http://www.interfax.ru/russia/97710|work=InterFax|date=27.08.2009}}</ref>. === Туберкулез === Ер  халҡының өстән бер өлөшө кох таяҡсалары  йөрөтә. Һәр   секунд һайын  кемдер  уны үҙенә  йоҡтороп тора<ref name="WHO2004data">[[World Health Organization]] (WHO). [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html Tuberculosis Fact sheet N°104 — Global and regional incidence.] March 2006, Retrieved on 6 October 2006.</ref>. Яҡынса 5-10 процент осраҡта инфекция йәшерен үҫешеп, ваҡыт үтеү менән  әүҙем фазаға күсә. Тейешле дауа булмағанда,  яртыһынан ашыуы үлем менән тамамлана. Бөтә донъяла йыл һайын 8 миллион кеше туберкулез ауырыуы менән сирләп тора һәм 2 миллионы вафат була. [[XIX быуат]]та [[Европа]]ла<ref>[https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm Multidrug-Resistant Tuberculosis]. ''Centers for Disease Control and Prevention.''</ref> [[Туберкулёз|туберкулез]] өлкән йәштәгеләрҙән сирек тирәһен юҡ итә.  1918 йылда Францияла һәр алтынсы  үлемдең сәбәбе туберкулез була<ref name=Measles>{{cite web|url=http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p|title=Torrey EF and Yolken RH. 2005. Their bugs are worse than their bite. Washington Post, April 3, p. B01|publisher=Birdflubook.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwhaHD6|archivedate=2013-04-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}</ref>. [[XX быуат]] дауамында яҡынса 100 миллион кеше туберкулездан вафат була. Алдынғы үҫешкән илдәрҙә лә туберкулез һаман иң төп проблемаларҙың береһе булып ҡала<ref>[http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html Immune responses to tuberculosis in developing countries: implications for new vaccines]. ''Nature Reviews Immunology'' 5, 661—667 (August 2005).</ref> . === Малярия (тапма сире) === [[Тапма|Тапма сире]]  тропик һәм субтропик төбәктәрҙә, шул иҫәптән ике Америка континентында, Азия һәм Африка илдәрендә киң таралған. Йыл һайын яҡынса 350-500 млн кеше был сирҙе йоҡтороп тора, шуларҙың 1,3-3 миллионы үлем менән тамамлана<ref>Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005</ref>. Ауырыуҙың  иң таралған өлкәһе булып (85-90 %)<ref name="greenwood2005">{{Статья | автор=Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA | заглавие=Malaria | журнал=Lancet | год=2005 | том=365 | страницы=1487-1498 | id=PMID 15850634}}</ref>    Африкалның  Сахаранан көньяҡтараҡ райондары тора. Барыһынан да күберәк,  5 йәшкә тиклемге балалар зарарлана<ref name="hull2006">[http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029 Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062938/http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029 |date=2009-02-11 }}</ref>. Үлем осраҡтары  киләһе 20 йыл дауамында ике тапҡырға артасаҡ тип көтөлә. Был  тапма плазмодиеның  дарыуға өйрәнеүе, уның  тәьҫиренә  реакцияһы  кәмеүе менән бәйле<ref>{{cite journal |author=White NJ |title=Antimalarial drug resistance |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-04_113_8/page/n17 |journal=J. Clin. Invest. |volume=113 |issue=8 |pages=1084–92 |year=2004 |month=April |pmid=15085184 |pmc=385418 |doi=10.1172/JCI21682}}</ref>. Тапманың, моғайын, [[Рим империяһы]]ның емерлеүенә ҡағылышы барҙыр<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm DNA clues to malaria in ancient Rome]. ''BBC News.'' February 20, 2001.</ref> . Сөнки, ауырыу  Рим биҙгәге тигән исем ала. Тапма плазмодийы (''Plasmodium falciparum) '' Африканан килтерелгән ҡолдар менән бергә Америка континентына барып эләккән. Урындағы халыҡҡа һәм колонистарға  етди  ҡурҡынысың булып килеп баҫҡан. [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы]] ваҡытында ике яҡтан да 1, 2 миллион самаһы һалдаттың тапма менән сирләү осрағы теркәлгән<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html|title=A Brief History of Malaria|publisher=Infoplease.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwi508w|archivedate=2013-04-28}}</ref>. === Проказа (махау ауырыуы) === Проказа (махау ауырыуы)  '''''Mycobacterium leprae  бациллаһы''' тарафынан  барлыҡҡа килә. '' Был [[Ауырыу|хроник сир]]<nowiki/>гә  бик оҙайлы инкубация осоро хас. Уртаса 3-5 йыл тәшкил итә. Әммә фәнгә инкубация осороның оҙайлығы 40 йыл тәшкил иткән осраҡ та билдәле. 1985 йылдан алып  бөтә донъя буйынса  был ауырыуҙан 15 миллион кешене һауыҡтырыуға өлгәшкәндәр. 2002  йылда   өр-яңынан 763917 сирләү осраҡтары асыҡланған.  Ошо ауырыу сәбәпле генә лә, бөтә донъяла инвалидтар һаны бер-ике миллион тирәһе тип фараз итәләр.  Махау ауырыуы кешелеккә кәм  тигәндә, б.э.т. тиклем 600 йыл элек үк билдәле сир.  Уның менән [[Ҡытай тарихы|боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] һәм Һиндостан  цивилизациялары яҡшы таныш булған.   Юғары урта быуат  ваҡытында К[[Көнбайыш Европа|өнбайыш Европа,]]  был  сирҙең  бығаса тиңдәше  булмаған ҡолас алыуы күҙәтелә . Тап ошо  ваҡытта бик күп һанлы лепрозорийҙар (изоляторҙар)  барлыҡҡа килә. === ВИЧ-инфекция === ВИЧ — кешенең иммунодефицит вирусы  оҙайлы  инкубация осорона эйә.  ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияһы иммунодефицит синдромы булараҡ билдәлелек ала (СПИД). [[ВИЧ-инфекция]]нан һәм СПИД-тан иң ныҡ зыян күргән илдәрҙә был пандемия уларҙың иҡтисади үҫешенә ҡамасаулай һәм халыҡтың фәҡирлектән арттыра. * ВИЧ — ВИЧ- инфекция һәм СПИД менән бәйле сирҙәрҙән ( ВИЧ/СПИД (ЮНЭЙДС) -кә ҡарата БМО-ың һәм  Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының (ВОЗ) Берҙәм программаһы   баһаһы буйынса) 1981 - 2006 йылдар араһында     25 миллион кеше үлгән. [[2007 йыл]]  башына  бөтә донъяла 40 миллион самаһы кеше (Ер шары халҡының  0,66 % -ы) ВИЧ йөрөтөүсе булып тора. == Иҫкәрмә == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Гезер.'' Береһен дә ҡалдырмай торған ауырыуҙар  тарихы. 2  өлөштән /   Профессор Гезер  хеҙмәте. Немец теленән тәржемә  — СПб.: Эске Эштәр Министрлығы типографияһы  , 1867. VI,IV,c 423. + IV,224,48,21;. * ''А. Ф. Дәүләтшин, С. О. Соловова, Петручук О. Е. '' Донъяла холера пандемияһы  [http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm] һәм  Рәсәй федерацияһында  уны иҫкәртеү. {{Тәбиғәт һәләкәттәре}} [[Категория:Ғәҙәттән тыш хәлдәр]] [[Категория:Эпидемиология]] toqdnn5wownb8zf31osxl4bq66bbl3k 0 59250 1309766 1291901 2026-11-09T19:24:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309766 wikitext text/x-wiki '''Нарконо́н''' ( {{lang-grc|ναρκοτικός}} — «наркотик» һәм {{lang-en|non}} — «юҡ», йәғни «наркотиктарға юҡ») — наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырған программа. Был ысул [[Л. Рон Хаббард]] технологияһында нигеҙләнгән. Бөтә донъяла йөҙҙән артыҡ Нарконон үҙәктәре бар. [[Рәсәй]]ҙә Нарконон үҙәктәре [[Мәскәү]]ҙә, [[Мәскәү өлкә]]һендә, [[Һамар]]ҙа, [[Екатеринбург]]та, [[Димитровград]]та, [[Красноярск]]та, [[Өфө]]лә, [[Берёзовский]]ҙа ([[Свердловск өлкә]]һе) урынлашҡан. Программала наркотик һәм дарыу ҡулланылмай. Ундай матдәләр урынына пациенттар витамин һәм минерал йоталар. Программаның эффектлелеге - 75%, Рәсәйҙә - куберәк, сөнки пациенттар үҙҙәре түләй. [[Рәсем:Narconon (Scientology front group)Narconon Arrowhead, Oklahoma USA. June 2012.jpg|thumb|[[Оклаһома]] [[штат]]ында үҙәктәге вывеска. Июнь 2012.]] [[Рәсем:TomCruiseDec08MTV.jpg|thumb|[[Том Круз]] Наркононды берҙән-бер уңышлы программа тип үҙенекен итә.]] == Һылтанмалар == * [http://www.narconon.ru Нарконон Рәсәй сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123181420/http://www.narconon.ru/ |date=2013-01-23 }} {{ref-ru}} * [http://www.narconon.org Narconon International] Рәсми сайт, [http://ru.narconon.org/ урыҫ теле бүлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504113447/http://ru.narconon.org/ |date=2012-05-04 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20130204222431/http://www.narconon-standard.ru/ Рәсми сайт] {{ref-ru}} * [http://faq.scientology.org/narconon.htm Scientology FAQs: What is Narconon?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921145339/http://faq.scientology.org/narconon.htm |date=2011-09-21 }} {{ref-en}} * [http://www.purification.org/ Purification Rundown official web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104174256/http://purification.org/ |date=2013-01-04 }} {{ref-en}} * [http://www.able.org.ru/narconon.html ABLE — Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы. Нарконон.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224813/http://able.org.ru/narconon.html |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}} * [http://profile.lronhubbard.org.ru/drug.htm Л. Р. Хаббард «Тормош биттәре», «Наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырыу» бүлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207050746/http://profile.lronhubbard.org.ru/drug.htm |date=2013-02-07 }} {{ref-ru}} [[Категория:Йәмғиәт]] [[Категория:Медицина]] r6a07ofbz6yjngpq711giz864gf4jqy 0 59395 1309874 1284318 2026-11-10T04:35:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309874 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Марсель Пруст |Төп исеме = Marcel Proust |Рәсеме = Marcel Proust 1895.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust |Тыуыу датаһы = 10.07.1871 |Тыуған урыны = {{ТУ|Париж|Парижда}}<br /> [[Франция]] |Вафат булыу датаһы = 18.11.1922 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Париж|Парижда}}<br /> [[Франция]] |Гражданлығы = Франция |Эшмәкәрлек төрө = романист, шағир, эссеист |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = [[модернизм]] |Жанр = роман, эссе |Әҫәрҙәренең телдәре = |Ҡултамғаһы = Marcel Proust signature.svg |Lib = http://lib.ru/INPROZ/PRUST/ |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст''' ({{lang-fr|Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust}}; [[10 июль]] [[1871 йыл]] — [[18 ноябрь]] [[1922 йыл]]) — [[Франция|француз]] яҙыусыһы. [[XX быуат]]тың әһәмиәтле яҙыусыларының береһе. Төп әҫәре 7 томдан торған «Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә» эпопеяһы, (1—16 томдары, 1913—1927, һуңғы алты томы үҙе үлгәндән һуң баҫыла) 20-се меңйыллыҡтың әҙәби ҡомартҡыһы. == Биографияһы == Марсель Пруст 1871 йылдың 10 июлендә [[Париж]] ҡалаһында хәлле ғаиләлә тыуған. Атаһы Адриан Пруст танылған табип-[[эпидемиология|эпидемиолог]] һәм [[патология|патолог]], медицина факультеты профессоры, ә әсәһе Жанна Вейль [[йәһүд]] биржа маклеры ҡыҙы. == Ижады == Прусттың ижади ҡомары 25 йыл дауам иткән. 1896 йылда «Ҡәнәғәтлектәр һәм үкенестәр» тигән хикәйәләр һәм шиғырҙар йыйынтығы сыға. Унан һуң байтаҡ йылдар француз теленә тәржемә эше менән булыша. Джон Рёскин эштәрен тәржемә итә. 1907 йылда «Фигаро» баҫмаһында уның мәҡәләһе баҫылып сыға. Мәҡәләлә әҙип үҙенең ижади эҙләнеүҙәрҙәге төп эҙмә-эҙлелеккә илтеүсе иҫтәлектәрен һәм үкенестәрен анализлап төшөнөүгә ҡайтып ҡала. [[1909 йыл]]да Пруст «Сент-Бёв ҡаршыһында» тигән эссе ижад иткән. Ул тора-бара роман булып үҫешә һәм ғүмеренең аҙағына саҡлы ижади процеста була. Француз әҙәбиәте тарихында Пруст психологик романдарҙы башлап ебәреүсе булып тора. 1896 йылда «Йыуаныстар һәм көндәр» тигән новеллалар йыйынтығы сығарылған. Унда Марселдең бөйөк донъяуи тәкәбберлектәр(ҡупайыуҙар) буйынса күҙәтеүҙәре сағылдырылған. 1895—1904 йылдарҙа Пруст «Жан Сантёй» романы өҫтөндә эшләй. Ул роман тик 1952 йылда ғына донъя күрә. == Төп әҫәрҙәре == * [[1896 йыл|1896]] — Йыуаныстар һәм көндәр ({{lang-fr|Les Plaisirs et les Jours}}) * [[1896 йыл|1896]] — 1899 — Жан Сантёй ({{lang-fr|Jean Santeuil}}) * 1908 — 1909 — Сент-Бёв ҡаршыһында ({{lang-fr|Contre Sainte-Beuve}}) * цикл Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә ({{lang-fr|[[:fr:À la recherche du temps perdu|À la recherche du temps perdu]]}}): ** [[ноябрь]] [[1913]] — Сванға табан ({{lang-fr|Du côté de chez Swann}}). ** [[1919]] — Под сенью девушек в цвету ({{lang-fr|À l’ombre des jeunes filles en fleurs}}) ** [[1921]]—[[1922]] — Германттарҙа ({{lang-fr|Le côté de Guermantes I et II}}) ** [[1922]]—[[1923]] — Содом һәм Гоморра ({{lang-fr|Sodome et Gomorrhe I et II}}) ** [[1925]] — Тотҡонбикә ({{lang-fr|La prisonnière}}) ** [[1927]] — Беглянка ({{lang-fr|Albertine disparue}}) ** [[1927]] — Обретённое время ({{lang-fr|Le Temps retrouvé}}) == Факттар == [[Рәсем:MS A la recherche du temps perdu.jpg|thumb|left|''Гранки «Сванға табан» автор төҙәтеүендә'']] * «Сванға табан» романының беренсе баҫмаһы, автор төҙәтеүҙәре менән, с правкой автора на Кристис аукционында 2000 йылдың июлендә 663 750 фунт стерлингҡа һатылған (1 008 900 доллар). Француз әҙәбиәте ҡулъяҙмалары һатыуҙа иң ҡиммәт рекорд ҡуйған әҫәр<ref>[http://www.christies.com/departments/exceptionalprices.asp?DID=10 Exceptional Prices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013224410/http://www.christies.com/departments/exceptionalprices.asp?DID=10 |date=2004-10-13 }}</ref>. * [[1999 йыл]] Францияның иң эре ике китап магазины, XX быуаттың иң һәйбәт 50 әҫәрен асыҡлау өсөн, һатып алыусылар араһында һорау алыу ойоштора. Икенсе урынға «Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә» романы сыға. (Беренсе урында [[Камю Альбер|Альбер Камю]]ҙың «Сит кеше» романы)<ref>{{книга |автор = Фредерик Бегбедер. |заглавие = Лучшие Книги XX века |издательство = Флюид |место = М. |год = 2005 |страницы = 9-15 |isbn = 5-98358-063-9 }}</ref>. * Уның иҫтәлегенә [[Меркурий (планета)|Меркурий]] планетаһындағы бер кратерға Пруст исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Salaman E.'' The Great Confession: from Aksakov and De Quincey to Tolstoy and Proust. London. Allen Lane The Penguin Press, 1973. * ''Батай Ж.'' [http://www.highbook.narod.ru/philos/bataile/prust.htm Пруст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531101910/http://www.highbook.narod.ru/philos/bataile/prust.htm |date=2009-05-31 }} // ''Батай Ж.'' Литература и Зло [: Сб. эссе:]. М.: МГУ, [[1994]]. — ISBN 5-211-03159-8 * ''Мамардашвили М. К.'' [http://yanko.lib.ru/books/philosoph/mamardashvili-topology.htm#_Toc76566213 Психологическая топология пути: М.Пруст «В поисках утраченного времени»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219213845/http://yanko.lib.ru/books/philosoph/mamardashvili-topology.htm#_Toc76566213 |date=2013-02-19 }} [: лекции [[1984]]—[[1985]] гг. ] / Редактор ''И. К. Мамардашвили''. СПб.: Русский Христианский гуманитарный институт, 1997. — 571 с. — ISBN 5-88812-049-9 * Женнет, Жерар. Фигуры. М.: «Издательство им. Сабашниковых», [[1998]]. — ISBN 5-8242-0065-3 * R. M. Bales. [http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052166019x_CCOL052166019X_root The Cambridge Companion to Proust]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Cambridge University Press, 2001. — 266 p. * ''Ортега-и-Гассет, Хосе'' [https://web.archive.org/web/20180902053149/http://philosophy.ru/library/ortega/time.html Время, расстояние и форма в искусстве Пруста] * Таганов А. Н. Русская тема в творчестве Пруста // Наваждения: к истории «русской идеи» во французской литературе XX в.: материалы российско-французского коллоквиума (С.-Петерб., 2-3 июля 2001 г.)/отв. ред. С. Л. Фокин. М.: Наука, 2005. С.24-35. * Николаева Т. М. О чём на самом деле писал Марсель Пруст? — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 128 с. — (Studia philological/ Series minor). — 600 экз., ISBN 978-5-9551-0519-2 == Пруст тураһында хәҙерге рәссамдар китаптары == * Serge Chamchinov, ''Marcel Proust. Incipit'', Dives-sur-mer, 2008. Книга художника, в основу которой положен текстологический анализ первой фразы романа ''В поисках утраченного времени'', шести рукописных вариантов. Оригинал, формат 270×345 мм, тушь, пастель. * Anne Arc, ''Marcel Proust'', Dives-sur-mer, 2009. Format carré 305×305&nbsp;mm, collection «Laboratoire du livre d’artiste», section «Temps», conception «minimalisme», 12 linogravures d’Anne Arc, titre imprimé sur couverture, Canson noir 160g/m2, 12 exemplaires lettrés. * Daniel Hees, ''Lindenblüten'', Köln, 1984. Radierschnipsel. 43x57cm. Hahnemühle-Büttenkarton 300g/m², 80 exemplaren. * Marja Scholtens, ''A la recherche'', Rotterdam, 2009. 18,5x19,5&nbsp;cm. Japon-simili 80g/m². Bilingue (français/néerlandais) 75 exemplaires. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Марсель Пруст |Викисловарь = |Викиөҙөмтә = Марсель Пруст |Викикитапхана = Марсель Пруст |Викимилек =Category:Marcel Proust }} * {{lib.ru|http://lib.ru/INPROZ/PRUST/|title=Марсель Пруст}} * [http://moshkow.perm.ru/win/INPROZ/PRUST/ Марсель Пруст на сайте moshkow.perm.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309222915/http://moshkow.perm.ru/win/INPROZ/PRUST/ |date=2007-03-09 }} * [http://jydupuis.apinc.org/Proust/index.htm Марсель Пруст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509135923/http://jydupuis.apinc.org/Proust/index.htm |date=2006-05-09 }} * ''Ощепков А. Р., Луков Вл. А.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Oshchepkov&Lukov/ Русская рецепция Марселя Пруста] * ''Трыков В. П.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Trykov_Proust/ Марсель Пруст — журналист] * ''Трыков В. П.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Trykov_Proust_Russia/ Марсель Пруст: отношение к России] * ''Фокин. С.'' [http://seance.ru/blog/marsel-prust/ Марсель Пруст и кинематографическая точка зрения], журнал «Сеанс» № 49/50 * [http://lib.aldebaran.ru/series/v_poiskah_utrachennogo_vremeni/ '''В поисках утраченного времени''' на ''aldebaran.ru''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314021101/http://lib.aldebaran.ru/series/v_poiskah_utrachennogo_vremeni/ |date=2008-03-14 }} * [http://www.proost.ru Сайт, посвященный Марселю Прусту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625020026/http://www.proost.ru/ |date=2012-06-25 }} [[Категория:Франция яҙыусылары]] 48542fvi4vwzngbtbrprkheojavme7k 0 59422 1309921 1259505 2026-11-10T07:56:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309921 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Пётр Иванович Рычко́в | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 1.10.1712 | Место рождения = {{ТУ|Вологда}} | Дата смерти = 15.10.1777 | Место смерти = {{ВБУ|Екатеринбург}}, {{ВБУ|Ырымбур губернаһы}} | Подданство = Рәсәй империяһы | Научная сфера = [[география]], крайҙы өйрәнеү | Место работы = [[Ырымбур экспедицияһы]] | Альма-матер = | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = Рычков Иван Петрович, [[Рычков Николай Петрович]] | Известен как =тарихсы, географ, иҡтисадсы | Награды и премии = | Сайт = }} {{фш|Рычков}} '''Рычков Пётр Иванович''' ([[1 октябрь]] [[1712 йыл]] — [[15 октябрь]] [[1777 йыл]]) — тарихсы, географ, иҡтисадсы. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр һәм художество академияһының мөхбир ағзаһы (Санкт‑Петербург, 1759). Коллегия советнигы (1751). Сауҙагәр. [[Көньяҡ Урал]]дың [[география]]һы, [[иҡтисад]]ы һәм этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. Ул хәҙерге Өфө территорияһындағы боронғо ҡала, бөгөнгө [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]ндағы кәшәнәләр тураһында бик күп риүәйәттәр йыя, [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] тураһында иң тәүге мәҡәлә уның тарафынан яҙыла. Пётр Иванович Рычков башҡорттарҙың юҡҡа сыға барыуы тураһында мәғлүмәт ҡалдырған. Уның яҙмалары нигеҙендә [[Александр Сергеевич Пушкин]] «Капитан ҡыҙы» тарихи романын яҙа. == Биография == Пётр Иванович Рычков 1712 йылдын 1 октябрендә Архангелогород губернаһыныӊ Вологда ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуа. 1720 йылда ғаилә {{lang-lat|Мәскәү}}гә күсә, Пётр сит телдәрҙе өйрәнә. 1730—1732 Ямбург (хәҙерге [[Ленинград өлкәһе]] Кингисепп ҡалаһы) һәм Жабин быяла заводтары идаралығында эшләй. 1733—34 йылдарҙа Санкт-Петербург таможняһы тәржемәсеһе һәм бухгалтер ярҙамсыһы, [[Ырымбур экспедицияһы]]нда (1734—1744) ҡатнашыусы. 1744—60 йылдарҙа Ырымбур губерна канцелярияһы хеҙмәткәре. 1751 йылдан Коллегия советнигы. 1759 йылда — Фәндәр һәм художество академияһыныӊ мөхбир ағзаһы (С. Петербург), Пётр Иванович Рычков — рустар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА ағза-корреспонденты. 1769 йылдан алып Баш Ырымбур тоҙ эштәре идараһы етәксеһе. Ирекле иҡтисад йәмғиәте (1765) һәм Мәскәү унниверситеты эргәһендәге Ирекле Рәсәй йыйылышы ағзаһы. 1777 йылдан Себер һәм Ҡазан заводтарының Баш идараһы канцелярияһы начальнигы. 65 йәшендә, 1777 йылдын 15 октябрендә Екатеринбургта вафат була. Ырымбур губернаһыныҙ Спас ауылында ерләнгән (Хәҙерге Татарстандыӊ Бөгөлмә районы) ерләнгән. Ошо ауылда урынлашҡан Рычков Пётр Иванович имениеһынан [[Петер Симон Паллас]] үҙенең экспедицияларын эҙерләй. == Хеҙмәттәре == * [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы]], төбәкте колониялаштырыу, [[башҡорт ихтилалдары]], [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] тарихын, [[Башҡорт шәжәрәһе|башҡорттарҙың шәжәрәләре]]н, хужалығын, көнкүрешен, ырыу-ҡәбилә ҡоролошон, төбәктең тәбиғәт ресурстарын өйрәнгән. 60 ҡа яҡын фәнни хеҙмәт яҙған. * «Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү» (1762) * «Лексикон йәки Ырымбур губернаһының топографик һүҙлеге» («Лексикон или Словарь топографической Оренбургской губернии»; 1776, баҫылмаған) Пётр Рычков [[Һөйәнтүҙ]] тураһында: : <blockquote>"Был ауылда меңләп кеше, ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаһы менән, атып, штык ҡаҙап үлтерелде, власҡа тоғро мишәрҙәр һәм башҡорттар (?) һөңгө менән үлтереп сыҡты. Бынан тыш 105 кеше аҙбарға ябылып, утта яндырылды. … Шул рәүешле Һөйәнтүҙ кешеләре ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағаһы менән — сабыйынан ҡартына тиклем — бер төн эсендә ут менән, ҡорал менән ҡырып бөтөрөлдә, ә йорттары янып көлгә ҡалды. "<ref name="richkov">Рычков П. И. История Оренбургская: 1730—1750. Ырымбур, 1896.</ref> .</blockquote> == Хәтер == * 2012 йыл [[Ырымбур өлкәһе]]ндә «Рычков йылы» тип үтте<ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/5291 Оренбургский Ломоносов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231109182218/http://www.osu.ru/doc/961/article/5291 |date=2023-11-09 }}</ref>. * [[Северный районы (Ырымбур өлкәһе)|Cеверный районында]] уның йорто төҙөкләндерелде<ref>[http://www.fototerra.ru/Russia/Rychkovo/LarisaLarochka-9216.html Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде]</ref><ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/4206 Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210826195158/http://www.osu.ru/doc/961/article/4206 |date=2021-08-26 }}</ref>. * 2012 йылда"Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды<ref>[http://www.osu.ru/news/11591 2012 йылда "Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209140304/http://osu.ru/news/11591 |date=2017-12-09 }}</ref> * 2012 йылдын августа уның 300-йыллыҡ тыуыу билдәләп Ырымбур тимер юл вокзалы алдында һәйкәл ҡуйылды<ref name=ReferenceA>[http://www.oren.newtest.aif.ru/culture/news/67645 В Оренбурге открылся памятник Петру Рычкову]</ref>. * 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды<ref>[http://www.osu.ru/news/11591 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209140304/http://osu.ru/news/11591 |date=2017-12-09 }}</ref><ref>[http://www.osu.ru/news/11518 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915132051/http://osu.ru/news/11518 |date=2014-09-15 }}</ref><ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/6356 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403022424/http://osu.ru/doc/961/article/6356 |date=2014-04-03 }}</ref>. * Ырымбурҙа Совет урамында, [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкалов]] һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған.<ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/6075 Ырымбурҙа Совет урамында, [[Валерий Чкалов]] һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425064419/http://osu.ru/doc/961/article/6075 |date=2015-04-25 }}</ref>. [[Файл:Дом, в котором в 1753-1767 гг. жил исследователь Оренбургского края П. И. Рычков.jpg|thumb|right|250px|Ырымбур. Рычков Пётр Иванович йорто.]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рычков Константин Михайлович]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Витевский Владимир Николаевич|Витевский]]. Неплюев и Оренбургский край. — Вып. II. * Пекарский. Сношения Петра Ивановича Рычкова с академией наук в XVIII столетии. — СПб., [[1866]]. * Пекарский. Жизнь Петра Ивановича Рычкова и его литературная деятельность // Сборник статей, читанных во втором отделении академии наук. — [[1869]]. — Т. II. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11244-rychkov-pjotr-ivanovich}} {{V|4|12|2018}} * {{book-chel|2677}} [[Категория:Крайҙы өйрәнеүселәр]] [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] j8jgxahbdxd8fez28j27dgm4bmk6ssc 0 64928 1309689 1295949 2026-11-09T13:43:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309689 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Монако кенәзлеге |Оригиналь исеме = {{lang-fr|Principauté de Monaco}} |Эйәлек килеш = Монако |Герб = Coat of Arms of Monaco.svg|200px |Флаг = Flag of Monaco.svg|200px <!--|Герб урынына=--> |Девиз = Deo Juvante<br>({{lang-la|«Алла ярҙамы менән»}}) | Гимн исеме = Hymne Monégasque <!--|Аудио=--> |Идара итеү төрө = [[Дуалистик монархия|Дуалистик]] [[конституцион монархия]] |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min = 44|lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =7 |lon_min =25 |lon_sec = 0 |region =MC |CoordScale =50000 |Картала = Europe location MCO.png |Рәсми тел = [[француз теле|француз]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[8 ғинуар]] [[1297]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Генуя]] |Баш ҡала = [[Монако (ҡала)|Монако]]<ref>[http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ Географические названия и столицы государств-членов ООН]</ref> |Эре ҡалалар = [[Монако (ҡала)|Монако/Монако-Виль]], [[Монте-Карло]], [[Ла-Кондамин]] һәм [[Фонвьей (Монако)|Фонвьей]] |Дәүләт дине = [[Католицизм]] |Территория буйынса урыны = <!-- 193 в связи с правкой, нет сведений--> |Территория = 2,02<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/monaco_452/presentation-monaco_2491/presentation_17229.html Ministère des Affaires étrangères (France). Mise à jour : 29.01.09]</ref> |% һыу өҫтө = 0 |Халҡы буйынса урыны = 218 |Халыҡ = 35 986<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/mn.html Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311105552/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/mn.html |date=2009-03-11 }} at [[The World Factbook]]{{недоступная ссылка|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/mn.html}}</ref> |Иҫәп алыу йылы = 2011 |Халыҡ тығыҙлығы = 17 814.85 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны населения = 1 |Йән башына ЭТП = 169694 |Валюта = [[Евро]] ([[Общероссийский классификатор валют|EUR, код 978]])¹ |Домен = [[.mc]] |Телефон коды = 377 |Сәғәт бүлкәте = +1 }} '''Мона́ко кенәзлеге''', йәки '''Мона́ко''' ({{lang-fr|Principauté de Monaco}}), рәсми исеме — Монако кенәзлеге — кәрлә (иргәйел) дәүләт, Франция менән ассоциацияла, Европаның көньяғында Лигур диңгеҙе буйында урынлашҡан; ҡоро ер буйынса Франция менән сиктәш<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Монако, княжество}}</ref>. Халыҡ иң тығыҙ йәшәгән һәм иң бәләкәй дәүләт булараҡ билдәле. [[Монте-Карло]] [[казино]]һы һәм [[Формула-1]] — «[[Гран-при Монако]]» донья чемпионаты үткәреү менән кенәзлек доньяла билдәле. Монако — этномәҙәни, дини, раса һәм күп милләтле дәүләт.{{Переход|#Халҡы|1}} Ил БМО ([[1993 йыл]]дан), [[ОБСЕ]], [[Европа берлеге]] ([[2004 йыл]]дан), [[Интерпол]], [[ЮНЕСКО]], [[Бөтә донья һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|ВОЗ]] кеүек халык-ара ойошмалар ағзаһы. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың төп офисы Монако ҡалаһында урынлашҡан. Уның [[Көнбайыш Европа]]ла 12 дипломатик миссияһы, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм Европа берлегендә даими вәкилдәре бар. 45 илдең 106 ҡалаһында Монаконың почетлы консуллығы бар. Монако ҡалаһында 66 илдең генераль консуллыҡтары, консуллыҡтары йәки почётлы консуллыҡтары бар. Евросоюз һәм НАТО ағзаһы ағзаһы булып тормай. Монако Франция менән таможня берлеге аша Европа берләшмәһенең иҡтисади аппараты менән тығыҙ бәйләнгән һәм уның рәсми валютаһы [[евро]]ға таяна. == Этимологияһы == Монако атамаһының барлыҡҡа килеүе һәм мәғәнәһе тураһында берҙәм фекер юҡ. Гипотезаларҙың береһенә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта лигур ҡәбиләләре был урында Монойкос колонияһына (Monoikos) нигеҙ һала, уларҙың исеме грек мифологик геройы [[Геракл]] исеменән килеп сыҡҡан<ref name="Klieger2012">{{книга |заглавие=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |ссылка=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC&pg=PA165 |издательство=[[Rowman & Littlefield|Lexington Books]] |isbn=978-0-7391-7427-2 |страницы=165— |язык=en |автор=P. Christiaan Klieger |день=29 |месяц=11 |год=2012}}</ref> — «''Портус Геркулес Монойки''», йәғни «яңғыҙ Геракл порты». Рим императоры Фла́вий Кла́вдий Юлиа́н (Юлиа́н II) шулай уҡ Геаклдың Монако портын һәм яр буйы юлын төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһында яҙа<ref name="Rike1987">{{книга |заглавие=Apex Omnium: Religion in the Res Gestae of Ammianus |ссылка=https://books.google.com/books?id=R0LbfTAT--gC&pg=PA24 |год=1987 |издательство=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-05858-3 |страницы=24— |язык=en |автор=R. L. Rike}}</ref>. Был юлда Гераклға бағышланған миһраптар урынлаштырыла, Монако ҡаяһында уның хөрмәтенә ғибәҙәтхана төҙөлә. ''Monoeci'' «яңғыҙ» тигәнде, ә ''Monoikos'' «айырым йорт» тигәнде аңлата. Уның ҡаялағы Геракл ғибәҙәтханаһын йәки ҡая янындағы территорияла йәшәгән халыҡтың айырым бер төркөмөн дә аңлатыуы мөмкин<ref name="Klieger2012"/>. == Тарихы == [[Файл:Prince_Albert_I_statue.JPG|thumb|left|180px|Һарай паркында Альберт I һәйкәле]] [[Файл:Italia 1494-it.svg|мини|left| 1494 йылда Италия дәүләте]] [[Файл:Inner view of casino Monte-Carlo.jpg|мини|250x200пкс|Казино эсендә]] Монако территорияһында беҙҙең эраға тиклем X быуатта тәүге кешеләр үҙҙәренең тораҡ пункттарын төҙөй, улар финикийҙар була. Һуңынан гректар һәм монойкалар ҡушылған. Хәҙерге Монако тарихы 1215 йылда Генуя Республикаһы колонияһына нигеҙ һалыныу һәм ҡәлғә төҙөүҙән башлана. 1297 йылдың 8 ғинуарында граждандар һуғышы барышында Монаконы [[Гримальди Франческо|Франческо Гримальди]] һәм уның яҡлы кешеләр яулап ала. Был көн [[Гримальди]] династияһы хакимлек иткәк көн һәм Монако бойондороҡһоҙлоҡ алған көн тип иҫәпләнә. Ошо көндән алып хәҙер инде 700 йылдан артыҡ кенәзлек менән ошо фамилия вәкилдәре идара итә. 1641 йылда Пероннск килешеүе нигеҙендә кенәзлек Франция протекторатына күсә. 1789 йылда ил Франция тарафынан аннексиялана. [[1814 йыл]]дың 30 майындағы Париж килешеүе (беренсеһе) кенәзлекте 1792 йылдың 1 ғинуарына тиклем француз протектораты ҡарамағында булған үҙ сиктәренә тергеҙә. Беренсе империя тулыһынса тарҡалғандан һуң, 1815 йылдың 20 ноябрендә Париж килешеүе буйынса монако Сардиния короллеге протекторатына тапшырыла. 1860 йылдың мартында Франция императоры Наполеон III-нөң [[Италия]]ны берләштергәне өсөн күрһәткән хәрби ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән Сардиния короллеге Савойяны һәм [[Ницца|Ницца графлығын]], шул иҫәптән Ментон һәм Рокбрюнды [[Франция]]ға бирә. 1860 йылдың 18 июлендә Сардиния Монаконан ғәскәрҙәрен сығара, шуның менән протектораты тамамлана<ref>{{Cite web |url=http://www.evropa.org.ua/country/monaco/1_2.htm |title=История Монако |access-date=2009-09-03 |archive-date=2009-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715014020/http://www.evropa.org.ua/country/monaco/1_2.htm |deadlink=no }}</ref>. 1865 йылда Монте-Карлола казино асыла һәм Франция менән таможня берлеге ойошторола. Был ваҡиғалар илдең иҡтисади үҫешенә һиҙелерлек этәргес яһай. [[Файл:Casino Monte-Carlo-1.jpg|слева|мини|Монте-Карлола казино]] [[1911 йыл]]да кенәз власын сикләгән беренсе конституция ҡабул ителә. А. Онассистың инвестиция эшмәкәрлеге Монако иҡтисадын ярайһы уҡ тиҙләтә, ул кенәзлек биләмәһен киңәйтә, порт төҙөлөшөн һәм күңел асыу индустрияһын инвестициялай. 1993 йылда Монако — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы. 1956 йылда голливуд актрисаһы [[Грейс Келли]] менән ул ваҡыттағы хаким принц Райнье III-нөң (1949 йылда тәхеткә ултыра) туйы Монако менән киң ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра. Принц Райнье Монакола әүҙем төҙөлөш башлай. 2005 йылдың 31 мартында принц Райнье III, ауырыу сәбәпле, үҙ вәкәләттәрен үҙенең берҙән-бер улы һәм вариҫы принц Альбертҡа тапшыра. Райнье 2005 йылдың 6 апрелендә вафат була. Әлеге ваҡытта Монако менән 2005 йылда Райнье III үлгәндән һуң тәхеткә ултырған улы принц Альберт II идара итә. == Дәүләт ҡоролошо == == Географик хәле == [[Файл:Monaco3.jpg|right|thumb|Монако кенәзлеге картаһы]] {{кратное изображение | зона = left | направление = vertical | зона_заголовка = center | подпись = Монако | зона_подписи = center | изобр1 = Monaco 2014.jpg | изобр2 = Монако DSC .jpg }} Монако Көньяҡ Европала Лигурия диңгеҙе яры буйында, [[Ницца]]нан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта, француз Зәңгәрһыу яры (''французский Лазурный Берег'') буйында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә кенәзлек Франция, Диңгеҙ буйы Альп (''Приморские Альпы'') департаменты менән сиктәш. Илдең майҙаны — 2,02 км². Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4,1 км, [[ҡоро ер]] сиктәренең — 4,4 км. Һуңғы 20 йылда илдә диңгеҙ биләмәләрен киптереү иҫәбенә 40 гектарға тиерлек артҡан. == Административ-территориаль бүленеше == == Халҡы == The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса 2021 йылдың июленә Монако халҡы 31 223 кеше тәшкил итә<ref name="автоссылка100" />. 2015 йылдың 1 июленә Монако халҡы 37 863 кеше тәшкил итә, ләкин дәүләттең тулы хоҡуҡлы граждандарының 20 проценты самаһы монегаскалар булып тора. Улар [[һалым]]дан азат ителгән, иҫке ҡала тирәһенә күсеп ултырырға хоҡуҡлы<ref>{{книга|автор= |заглавие= Восемь веков под флагом лукавого монаха|оригинал= |ссылка= http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/920/|ответственный=|издание= |место= |издательство= Журнал «Вокруг света» |год= 2009|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>. Халыҡтың тығыҙлығы км²-ға 18 679 кеше тәшкил итә. Халыҡ шул тиклем юғары тығыҙлығы Монаконың ҡала-дәүләт булыуы менән бәйле. 2019 йылда БМО баһалауынса, Монакола 26 511 иммигрант һәм уларҙың вариҫтары, йәғни ил халҡының 68 проценты йәшәгән<ref name="автоссылка100" /><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |title=United Nations Maintenance Page |access-date=2020-11-25 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308231109/https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |deadlink=no }}</ref>. Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы йылына 0,53 % тәшкил итә (2021 йылға)<ref name="автоссылка100" />. 2020 йылға ҡарата, ЦРУ факттарының бөтә донъя китабы мәғлүмәттәре буйынса, Монако халҡы донъяның бөтә илдәре араһында иң юғары уртаса йәшкә эйә — 55,4 йыл һәм донъяла иң өлкәне булып һанала<ref name="автоссылка100" />. 2020 йылға Монако халҡының йәш структураһы: 0 — 14 йәш — 9,41 %. 15 — 64 йәш — 55,44 %; 65 йәштән өлкәнерәктәр — 35,15 %<ref name="автоссылка100">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |title=file-icon |access-date=2021-12-14 |archive-date=2021-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |deadlink=no }}</ref>. The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса 2020 йылда Монако халҡының уртаса йәше — 55,4 йәш (донъяла 1-се урын), шул иҫәптән ирҙәр — 53,7 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 57 йәш<ref name="автоссылка100" />. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар һанының нисбәте: бөтә халыҡ — 0,94 (2020 йыл)<ref name="автоссылка100" />. Монако халҡының 2021 йылға ҡарата көтөлгән уртаса ғүмер оҙайлығы: бөтәһе — 89,4 йәш (донъяла 1-се урын); ирҙәр 85,55 йәш; ҡатын-ҡыҙҙар — 93,4 йәш<ref name="автоссылка100" />. 2021 йылда [[тыуым]] 1000 кешегә 6,63 бала тәшкил итә (донъяла 227-се)<ref name="автоссылка100" />. Тыуымдың дөйөм күрһәткесе — бер ҡатын-ҡыҙға 1,52 тыуым<ref name="автоссылка100" />. [[Файл:Монако.jpg|thumb|Монако]] Халыҡтың демографик ҡартайыуы сәбәпле [[үлем]] кимәле арта, 2021 йылға ҡарата үлем кимәле 1000 кешегә 10,47 тәшкил итә (донъяла 27-се урын)<ref name="автоссылка100" />. 2021 йылға ҡарата Монаколағы таҙа миграция кимәле юғары һәм 1000 кешегә 9,16 мигрант тәшкил итә (донъялағы 8-се урын)<ref name="автоссылка100" />. Милли составы: (2008) * француздар — 28,24 %; * монегасктар, 21,5 %; * итальяндар — 18,57 %; * британдар — 7,5 %; * башҡалар — 24,19 %. Иң ҙур дини төркөм — католиктар. Улар кенәзлек халҡының 82 процентын тәшкил итә. == Дине == Шулай уҡ ҡарағыҙ: Католицизм в Монако, Протестантизм в Монако и Православие в Монако [[Файл:Monaco BW 2011-06-07 16-07-20.jpg|thumb|1875 йылда төҙөлгән [[Изге Николай соборы (Любляна)|Изге Николай кафедраль соборы]]]] === Христианлыҡ === Монаконың дәүләт дине — [[католицизм]]. Хәҙерге ваҡытта илдең 82 % халҡы католик<ref name="features">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|deadlink=yes|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=2011-12-19|website=|publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|accessdate=2014-12-25|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2012-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |date=2018-12-24 }}</ref>. Монакола 5 католик мәхәлләһе һәм һәм бер кафедраль собор бар, унда Монако архиепискобы кафедраһы урынлашҡан. Ун туғыҙынсы быуат уртаһынан ғәмәлдә булған епархия 1981 йылда архиепископ епархияһына әүерелә. [[Протестантизм|Протестанттар]] (1200) кенәзлектә беренсе мәхәлләне 1925 йылда аса. Әлеге ваҡытта уларҙа [[реформация|реформаттар]] (680 кеше), англикандар (300 кеше) һәм инжил христиандарының деминацион булмаған ике общинаһы бар. 1957 йылдан кенәзлектә грек православие общинаһы (мәхәлләлә 120 кеше) эшләй<ref name="Mandryk">{{книга |автор= Jason Mandryk |часть= Monaco|ссылка часть= |заглавие= Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation |ссылка=|ответственный=|место= |издательство=InterVarsity Press |год= 2010 |volume= |pages= 593—594|columns= |allpages=978 |серия= Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9 |тираж=|ref=}}</ref>). === Башҡа диндәр === Монаконың 560 кешеһе [[Йәһүдилек|иудаизм]]ға эйәрә. Мосолмандар йәмғиәтендә 150 кеше иҫәпләнә, башлыса [[ғәрәптәр]]. 1950-се йылдар уртаһынан кенәзлектә баһаи дине яҡлылар йәшәй<ref name="Melton">{{книга |автор= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]]|часть= Monaco|ссылка часть= |заглавие= Religions of the World, Second Edition A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann|издание= |место= Santa Barbara, California|издательство= ABC CLIO|год= 2010|volume= |pages= 1927—1929|columns= |allpages= 3200|серия= |isbn= 978-1-59884-203-6|тираж=|ref=Holland}}</ref>. Монакола башҡа конфессиялар һәм диндәрҙең дә диндарҙары бар, тип күҙаллана, ләкин уларҙың һаны күп түгел һәм улар дини ойошма булдыра алмай. Был илдең ҡайһы бер диндарҙары күрше Ниццаға йәки Францияның башҡа ҡалаларына дини йыйылыштарға йөрөй. Монако кенәзлегенең яҡынса 3800 кешеһе [[дин]] тотмай<ref name="Mandryk" />. == Иҡтисады == [[Файл:Panorama von Monaco-La Turbie.jpg|thumb|300px|Тет де Шьен морононың бейек ҡаяларынан Монаконың күренеше]] Төп мәҡәлә: Экономика Монако Монако иҡтисады башлыса [[туризм]], [[ҡомарлы уйын]]дар, яңы резиденциялар төҙөү, шулай уҡ кенәз ғаиләһенең тормошон яҡтыртҡан [[киң мәғлүмәт саралары]] иҫәбенә үҫешә. 2019 йылдың 1 ғинуарынан Монакола минималь эш хаҡы айына [[евро|€]]1695,07 тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://journaldemonaco.gouv.mc/Journaux/2019/Journal-8417/Circulaire-n-2018-16-du-27-decembre-2018-relative-au-S.M.I.C.-Salaire-Minimum-Interprofessionnel-de-Croissance-applicable-a-compter-du-1er-janvier-2019 |title=Circulaire n° 2018-16 du 27 décembre 2018 relative au S.M.I.C. Salaire Minimum Interprofessionnel de Croissance applicable à compter du 1er janvier… / Journal 8417 / Année 2… |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407231944/https://journaldemonaco.gouv.mc/Journaux/2019/Journal-8417/Circulaire-n-2018-16-du-27-decembre-2018-relative-au-S.M.I.C.-Salaire-Minimum-Interprofessionnel-de-Croissance-applicable-a-compter-du-1er-janvier-2019 |deadlink=no }}</ref>. Монакола [[килем һалымы]] юҡ. '''Өҫтөнлөктәре''': гарантияланған банк сере һәм түбән [[һалым]]дар сит илдән миллиард һумдарҙы йәлеп итә. 1990 йылдар аҙағында Монако банктарында һаҡланған средстволар күләме йыл һайын 18 процентҡа арта барған. Тышҡы бурысы юҡ, [[валюта]] резервтары 2 миллиард доллар самаһы. Эшһеҙлек түбән кимәлдә — (3 %). Көсһөҙ яҡтары: * Франция менән килешеү буйынса 1994 йылдан банкылар тарафынан шикле иҫәптәр асыла, был башҡа илдәргә лә хас. * Франция һәм Италияның иҡтисадына бәйлелек. * Өҫтәмә хаҡҡа һалым дәүләт килемдәренең 55 % килтерә. * [[Европа берлеге|Евросоюзды]]ң банк һәм һалым ҡануниәтен көсәйтеүҙе талап итеүе. * Ресурстарҙың булмауы * Тулыһынса импортҡа бәйлелек. == Хоҡуҡ системаһы == == Транспорт == Монако башҡа илдәр менән [[Тимер юл транспорты|тимер юл]], [[автомобиль]], диңгеҙ һәм һауа транспорты менән тоташҡан. [[Файл:205A3770.jpg|thumb|Киске Монако урамында]] Тимер юл селтәренең оҙонлоғо 1,7 км тәшкил итә. Колеяһы — 1435 мм. Тимер юлдар менән Францияның SNCF милли тимер юл компанияһы идара итә. Кенәзлек Франция менән төбәк маршруттары менән дә, тиҙ йөрөшлө TGV [[поезд]]ары менән дә тоташҡан. Монакола тимер юлдарҙың күбеһе ер аҫты туннелдәре аша үтә. Илдәге берҙән-бер станция — Монако — Монте-Карло вокзалы ла ер аҫты станцияһы булып тора. Автомагистраль оҙонлоғо 50 км тәшкил итә. Илдә 7 автобус маршруты, шулай уҡ Ницца аэропортына автобус йөрөй. Монакола барлығы 143 автобус туҡталышы бар. Ҡаланың Ла-Кондамин һәм Фонвьей райондарында ике диңгеҙ порты бар. Ла-Кондамин районының Эркюль портында һыу автобусы йөрөй, ул порттың көньяҡ һәм төньяҡ өлөшөн тоташтыра. Шулай уҡ һыу таксиһы хеҙмәте үҫешкән. Фонвьей районында кенәзлектәге берҙән-бер һауа гаване — Монте-Карло вертодромы урынлашҡан, ул уны Ницца [[аэропорт]]ы менән тоташтыра. == Климат == Монако климаты — Урта диңгеҙ субтропик климаты<ref>{{Cite web |url=http://www.best-country.org/europe/monaco/climate |title=Климат Монако на сайте Best Country |access-date=2016-05-14 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118014602/http://www.best-country.org/europe/monaco/climate |deadlink=no }}</ref>, йәй — йылы, ҡоро (уртаса температура 20 — 25 °C) һәм ҡыш — йомшаҡ, ямғырлы (уртаса температура 10 — 12 °C). Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көҙ һәм ҡыш көндәренә тура килә, ҡояшлы көндәр йылына — 300-гә яҡын, ямғырлы көндәр — 60 тирәһе. Монако климаты [[Франция]]ның көньяҡ яр буйына оҡшаш. {{Климат города |Город_род = Монако |Источник = [http://www.visitmonaco.com/fr/Pratique/Climat Официальный сайт Монако] | Янв_ср = 10.2 | Янв_ср_осад=82.7 | Фев_ср = 10.4 | Фев_ср_осад=76.4 | Мар_ср = 11.8 | Мар_ср_осад=70.5 | Апр_ср = 13.9 | Апр_ср_осад=62.2 | Май_ср = 17.1 | Май_ср_осад=48.6 | Июн_ср = 20.8 | Июн_ср_осад=36.9 | Июл_ср = 23.5 | Июл_ср_осад=15.6 | Авг_ср = 23.7 | Авг_ср_осад=31.3 | Сен_ср = 21.6 | Сен_ср_осад=54.4 | Окт_ср = 17.8 | Окт_ср_осад=108.2 | Ноя_ср = 14.0 | Ноя_ср_осад=104.2 | Дек_ср = 11.4 | Дек_ср_осад=77.5 | Год_ср = 16.4 | Год_ср_осад=768.5 | Янв_ср_мин = 8.1 | Янв_ср_макс=12.3 | Фев_ср_мин = 8.2 | Фев_ср_макс=12.5 | Мар_ср_мин = 9.6 | Мар_ср_макс=14.0 | Апр_ср_мин = 11.6 | Апр_ср_макс=16.1 | Май_ср_мин = 14.8 | Май_ср_макс=19.4 | Июн_ср_мин = 18.5 | Июн_ср_макс=23.0 | Июл_ср_мин = 21.2 | Июл_ср_макс=25.8 | Авг_ср_мин = 21.5 | Авг_ср_макс=25.9 | Сен_ср_мин = 19.3 | Сен_ср_макс=23.8 | Окт_ср_мин = 15.6 | Окт_ср_макс=19.9 | Ноя_ср_мин = 11.9 | Ноя_ср_макс=16.1 | Дек_ср_мин = 9.3 | Дек_ср_макс=13.4 | Год_ср_мин = 14.1 | Год_ср_макс=18.5 | }} [[Файл:Количество осадков и средняя температура по месяцам (в среднем за 1981-2010).png|мини|393x393пкс|:Айҙар буйынса яуым-төшөм күләме һәм уртаса температура (1981—2010 йылдарҙа уртаса)]] == Сәнғәт һәм мәҙәниәт == Монако — әһәмиәтле мәҙәни үҙәк. 1879 йылда архитектор Ш. Гарнье ([[Париж милли операһы|Париж операһы]] авторы) төҙөй. Гарнье залы бинаһында Монте-Карло филармония оркестры һәм Монте-Карло операһы урынлашҡан. [[Файл:205A3932.jpg|thumb|Монте-Карло операһы]] Был сәхнәлә төрлө йылдарҙа Н. Мелба, [[Энрико Карузо|Э. Карузо]], [[Шаляпин Фёдор Иванович|Ф. Шаляпин]], [[Пласидо Доминго|П. Доминго]], [[Лучано Паваротти|Л. Паваротти]] сығыш яһай. 1911 йылда С. Дягилев бында Монако кенәзе Пьер ҡурсалауы аҫтында Дягилевтың Рус балетына нигеҙ һалған. Бында [[Павлова Анна Павловна|А. Павлова]], [[Нижинский Вацлав Фомич|В. Нижинский]], [[Карсавина Тамара Платоновна|Т. Карсавина]], Дж. Баланчин, [[Лифарь Серж|С. Лифарь]], һуңыраҡ — [[Нуриев Рудольф Хәмит улы|Р. Нуриев]], [[Барышников Михаил Николаевич|М. Барышников]] бейей. Монте-Карлола М. Безобразова етәкселегендә Грейс принцессаһы исемендәге Классик бейеү академияһы ойошторола. Кенәз Пьер фонды (атаһы хөрмәтенә Райнье III нигеҙ һала) йыл һайын Ҙур әҙәби премия, принц Райнье III музыкаль премияһы һәм хәҙерге заман сәнғәте өсөн Халыҡ-ара премия тапшыра. Ҡалала билдәле Монако океанографик музейы урынлашҡан, уның директоры булып легендар сәйәхәтсе [[Жак-Ив Кусто]] була. Монакола йыл һайын Халыҡ-ара цирк фестивале һәм телевизион фестивале үтә (Гримальди форумда). == Спорт == == Мәғариф == === Башланғыс һәм урта белем === Монакола 10 дәүләт белем биреү учреждениеһы, шул иҫәптән 7 [[балалар баҡсаһы]] һәм башланғыс мәктәптәр, бер урта мәктәп (Шарль III колледжы), бер лицей бар, ул дөйөм һәм техник белем биреү менән шөғөлләнә (Альберта I лицейы) һәм туризм өлкәһендә белем биреүсе бер лицей бар. Шулай уҡ Монакола дини общиналар тарафынан финансланған ике шәхси мәктәп (Николя Баррэ Франциск Ассизский институты һәм доминикандар мәктәбе) һәм бер халыҡ-ара мәктәп (Халыҡ-ара Монако мәктәбе) эшләй. === Юғары белем === Монакола бер генә юғары уҡыу йорто бар — Монако халыҡ-ара университеты. Монако Болон процесында ҡатнашмай. == Ҡораллы көстәр == Ҡораллы көстәрендә 82 кеше иҫәпләнә. Монако донъяла даими армия күләме хәрби оркестр һанынан (85 кеше) аҙыраҡ булған берҙән-бер дәүләт. Ҡайһы берҙә армияға ла эш була: {{цитата|— Был хәл 1962 йылда булды. ... Монаконың яҙмышы ҡыл өҫтөндә. Францияның президенты генераль де Голль кенәзлеккә, әгәр ул банкирҙарҙы үҙенә йәлеп итеүҙән туҡтамаһа һәм килем һалымын индермәһә, электр энергияһын һәм һыу менән тәьмин итеүҙе өҙөү менән янай. Король һарайының 80 гвардиясыһы һәм Монаконың 207 полиция хеҙмәткәре хәүефлелек буйынса күтәрелә. Бәхеткә күрә, һуғыш булмай. Кенәз ташламалар яһай...<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1560/ |title=''Соколов Г.'' «Страна трёх городов» // Вокруг света, № 1(2472), 1980 |access-date=2008-08-02 |archive-date=2008-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080826022556/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1560/ |deadlink=no }}</ref>}} == Монегас-француз мөнәсәбәттәре == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Награды княжества Монако == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name=":0">{{cite web|url=https://en.gouv.mc/Policy-Practice/The-Economy/Analysis-and-Statistics/Publications/Population-census|title=Population census Monaco 2008|author=|website=Population census Monaco 2008|date=|publisher=|access-date=2019-11-29|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027061732/https://en.gouv.mc/Policy-Practice/The-Economy/Analysis-and-Statistics/Publications/Population-census|deadlink=no}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Матвеев, Геннадий Петрович|Матвеев Г. П.]] |заглавие=[[Андорра]], [[Лихтенштейн]], Монако, [[Сан-Марино]] |место=М. |издательство=Географгиз |год=1959 |страниц=88 |серия=[[У карты мира]] }} == Һылтанмалар == {{Навигация | Портал = Монако | Проект = Монако | Викисловарь = Монако }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Монако/}} {{Недоступная ссылка|http://www.dmoz.org/World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Монако/}} * [http://www.yourmonaco.com/ Monaco]{{ref-en}} * {{cite web |title = Официальный сайт правительства Монако |url = http://www.monaco.gouv.mc/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20051105085219/http://www.monaco.gouv.mc/ |archivedate = 2005-11-05 |deadlink = yes |lang = fr |lang = en }} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=172 История, география, нравы и достопримечательности Монако (обзор монакских и межд. публикаций)] * [http://www.oetp-monaco.com/# Офис почтовых марок Монако]{{ref-fr}}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130113220154/http://www.petitmonegasque.fr/ Открытие Монако] * {{en icon}} [https://traveldeal.store/majestic-guide-monaco/ Дөйөм мәғлүмәттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103110328/https://traveldeal.store/majestic-guide-monaco/ |date=2019-01-03 }} {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} {{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}} [[Категория:Монако]] [[Категория:Ҡала-дәүләттәр]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Француз телле илдәр]] [[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]] [[Категория:Дуалистик монархиялар]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] {{countries-stub}} tcgjthsnx1vjw63al4jdzkmmrr0i9j9 0 65540 1309790 1308070 2026-11-09T21:36:58Z ~2026-59658-93 49438 /* */ 1309790 wikitext text/x-wiki {{БМ|Тубыл (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ҡала | русское название = Тубыл | оригинальное название = {{lang-sty|Себертора}} | герб = Герб Тобольска.svg | флаг = Flag of Tobolsk.svg | описание герба = Тубыл гербы | описание флага = Тубыл флагы | ширина герба = 100 | ширина флага = 180 | lat_deg = 58 |lat_min = 11 |lat_sec = 43 | lon_deg = 68 |lon_min = 15 |lon_sec = 29 | CoordAddon = type:city_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&slices=1&mapX=7597881&mapY=7336188&descx=7597881&descy=7336188&scale=6&text=%D2%EE%E1%EE%EB%FC%F1%EA | климат = континенталь | регион = Төмән өлкәһе | регион в таблице = Төмән өлкәһе | вид района = <!-- городской округ --> | район = <!-- Городской округ город Тобольск --> | район в таблице = <!-- Городской округ город Тобольск{{!}}город Тобольск --> | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = хакимиәт башлығы | глава = Владимир Владимирович Мазур | дата основания = 1587 | первое упоминание = 1587 йыл | прежние имена = Тоболеск-Ладейный, Тоболеск | статус с = 1587 йыл{{!}}1587 йылдан | площадь = 222 | высота центра НП = 90 | население = {{ Население | Тобольск | тс }} | год переписи = {{ Население | Тобольск | г }} | агломерация = <!-- Название агломерации --> | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Тобольск | ч }} / 222 round 2 ) }} | национальный состав = [[урыҫтар]] (75,6 %)<br />[[татарҙар]] (16,0 %)<br />[[украиндар]] (2,5 %)<br />др. (5,9%) | конфессиональный состав = [[православ]]<br />[[ислам]]<br />[[протестантизм]]<br />[[католицизм]] | этнохороним = | часовой пояс = +6 | почтовый индекс = 626150 | почтовые индексы = 626128, 626150 - 626159 | телефонный код = 3456 | автомобильный код = 72 | цифровой идентификатор = 71410 | сайт = http://tobolsk.admtyumen.ru/ | add1n = «Мой город» энциклопедияла | add1 = [http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/tobolsk/index.html Тобольск] |add2n = ҡала көнө |add2 = июнден һуңғы йәкшәмбеһе |add3n = Домен |add3 = http://www.admtobolsk.ru/ | add4n = бүләктәр | add4 = {{Орден «Знак Почёта»|тип=город}} }} '''Тубыл''' ({{lang-ru|Тобольск}}; {{lang-sty|Себертора}}<ref>{{cite web|title=Радлов В.В. Образцы народной литературы Тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Наречия барабинцев, тарских, тобольских и тюменских татар. Ч. 4., 1872, с. 212.|url=https://elib.rgo.ru/handle/123456789/217649}}</ref> ) — [[Төмән өлкәһе]]нең Тубыл районы үҙәге. Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә, [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы [[Иртыш]]ҡа ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡалаға 1587 йылда Себерҙе үҙләштерү үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1590 йылда уға Себер тарафтарында беренсе булып ҡала статусы бирелә. 1708 йылдан [[Себер губернаһы]]ның административ үҙәге була. Тубылдан 17 км алыҫлыҡта ҡасандыр [[Себер ханлығы]]ның баш ҡалаһы '''Ҡашлыҡ''' урынлашҡан булған. Ҡалала бөйөк химик [[Дмитрий Иванович Менделеев]] тыуған. == Географик урыны == Тубыл — кеше һаны буйынса [[Төмән өлкәһе]]нең икенсе ҡалаһы. Тубыл, Уват, Вагай райондары өсөн иҡтисад үҙәге. ==== Климат ==== * Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +0,9&nbsp;°C * Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 75 % * Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,9 м/с <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Тубыл |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28275.htm Погода и климат] | Янв_ср=-17.1 | Янв_ср_осад=23 | Фев_ср=-15.6 | Фев_ср_осад=17 | Мар_ср=-7.0 | Мар_ср_осад=17 | Апр_ср=1.8 | Апр_ср_осад=24 | Май_ср=10.2 | Май_ср_осад=44 | Июн_ср=16.7 | Июн_ср_осад=57 | Июл_ср=18.7 | Июл_ср_осад=67 | Авг_ср=15.3 | Авг_ср_осад=73 | Сен_ср=9.0 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=2.2 | Окт_ср_осад=40 | Ноя_ср=-8.2 | Ноя_ср_осад=34 | Дек_ср=-14.9 | Дек_ср_осад=27 | Год_ср=0.9 | Год_ср_осад=476 | Янв_ср_мин=-21.6 | Янв_ср_макс=-12.7 | Фев_ср_мин=-20.7 | Фев_ср_макс=-10.3 | Мар_ср_мин=-12.6 | Мар_ср_макс=-1.4 | Апр_ср_мин=-3.2 | Апр_ср_макс=7.3 | Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=16.3 | Июн_ср_мин=11.4 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=23.9 | Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.4 | Сен_ср_мин=4.9 | Сен_ср_макс=13.7 | Окт_ср_мин=-1.2 | Окт_ср_макс=6.1 | Ноя_ср_мин=-11.8 | Ноя_ср_макс=-4.7 | Дек_ср_мин=-19.3 | Дек_ср_макс=-10.7 | Год_ср_мин=-3.8 | Год_ср_макс=5.9 | Янв_а_макс=5.5 | Янв_а_мин=-48.5 | Фев_а_макс=5.5 | Фев_а_мин=-47.7 | Мар_а_макс=14.7 | Мар_а_мин=-41.8 | Апр_а_макс=29.5 | Апр_а_мин=-30.3 | Май_а_макс=35.7 | Май_а_мин=-14.6 | Июн_а_макс=37.2 | Июн_а_мин=-2.2 | Июл_а_макс=36.1 | Июл_а_мин=1.2 | Авг_а_макс=33.8 | Авг_а_мин=-2.9 | Сен_а_макс=30.1 | Сен_а_мин=-6.5 | Окт_а_макс=23.0 | Окт_а_мин=-34.4 | Ноя_а_макс=12.3 | Ноя_а_мин=-40.1 | Дек_а_макс=4.5 | Дек_а_мин=-51.8 | Год_а_макс=37.2 | Год_а_мин=-51.8 |}} </div> == Тарих == [[Файл:Prokudin-Gorskii-31.jpg|thumb|right|300px|Преображен серкәүҙән Тубыл күренеше 1912 йыл. С. М. Прокудин-Горский]] [[Файл:Tobolsk Russia-v1-p266.jpg|thumb|300px|right|Тобольск. [[1880]]. Альфреда Рамбо «Живописная история древней и новой России» китабынан һүрәт]] [[Файл:Tobolsk maps1700.jpg|thumb|300px|right|1701 йыл. Тубыл картаһы]] {{Яҙырға}} == Халҡы == {{ Население | Тобольск | Столбцов=13}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 400 лет Тобольску. Сборник архивных документов. — Свердловск, 1987. * {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|место=Тюмень|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}} * ''Барабанова Л. П.'' Этюды о заповедном городе: [400-летию Тобольска посвящается] . — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1986. * ''Голодников К.'' Город Тобольск и его окрестности: Исторический очерк. — Тобольск, 1887. 139 с. * ''Кириллов В. В.'' Тобольск. — М., 1984. * ''Копылов Д., Прибыльский Ю.'' Тобольск. — Свердловск, 1975. 264 с. * {{книга |автор = Кочедамов В. И. |заглавие = Тобольск (как рос и строился город) |место = Тюмень |издательство = Кн. изд-во |год = 1963 |страницы = |страниц = 156 |серия = |тираж = 5&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Найдёнов Н. А.'' Тобольск. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий. — М., 1885. * Тобольская антология. Кн. 1-2. — Верона, 2002. ''(серия «Памятники Отечества. Вся Россия»; кн. № 56, 57)'' * ''Шапп Ж. О.'' Путешествие в Сибирь. — Париж, 1768. В 3-х томах. * [http://russian-family.ru/biblioteka-genealoga/spiski-naselennyh-mest-rossiyskoy-imperii-i-sssr/tobolskaya-guberniya.-spisok-naselyonnyh-mest-1869.htmlТобольская губерния. Список населённых мест по сведениям 1868—1869 годов (СПб.1871)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Тубыл |Викицитатник = ru:Тобольск |Викитека = ru:Устав города Тобольска |Викиновости = |Викисклад = Category:Tobolsk |Метавики = }} * [http://tobolsk.admtyumen.ru/ Официальный сайт администрации г. Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319105133/https://tobolsk.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} * [http://www.tobolsk.info/spravka/o-gorode Из истории города на сайте городской интернет-газеты «Тобольск-Информ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134448/http://tobolsk.info/spravka/o-gorode |date=2012-10-31 }}. * [http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404/ Рассказов С. В. Тобольск в шести приближениях // География. Издательский дом «Первое сентября»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217014912/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404%2F |date=2018-12-17 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=ru&geocode=&q=Тобольск&sll=55.827359,37.966561&sspn=0.005906,0.014462&ie=UTF8&ll=58.199311,68.252456&spn=0.00277,0.007231&t=k&z=17&om=1 Кремль, собор, Рентерея со спутника] * [http://sibrelic.ucoz.ru/photo/remezovs_u/khorograficheskaja_chertezhnaja_kniga/vid_goroda_tobolska/2-0-4 "Вид города Тобольска « из Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в.]. * [http://photofile.ru/users/teleman/115515922/ Фотографии Тобольска]{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.towns.ru/towns/tobolsk.html Малые города России, Тобольск] * [http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ Памятники архитектуры Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219163954/http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.vtobolsk.ru Тобольск для туристов и гостей города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630070054/http://www.vtobolsk.ru/ |date=2013-06-30 }} [[Категория:Иртыш буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл (ҡала)]] [[Категория:XVI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] fkd8xn2lnby3413nfb10bpft9opj5yz 0 66556 1309656 1248624 2026-11-09T12:03:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309656 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ме́чел»''' — Рәсәйҙең эре тау һәм металлургия компанияһы. Тулы исеме— ''«Мечел» асыҡ акционерҙар йәмғиәте''. Идара офисы [[Мәскәү]]ҙә урынлашҡан. Рәсәйҙең иң эре компаниялары исемлегендә 20-се урында (2012 йыл). == Тарих == Компания 2003 йылда ойошторолған. 2013 йылдың 1 авгусында Мечел Тихвинск ферросплав заводы ([[Ленинград өлкәһе]]) һәм «Мечел-хром» комбинатты ([[Ҡаҙағстан]]) [[Төркиә|төрөк]] Yildirim Group компанияһына һатты <ref>[ http://www.finam.ru/analysis/newsitem7690F/default.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250804185255/https://www.finam.ru/analysis/newsitem7690F/default.asp |date=2025-08-04 }}]</ref>. ==Хужалар== Игорь Зюзин - 67,42% акция <ref>[http://www.finam.ru/analysis/newsitem76822/default.asp ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250726233738/https://www.finam.ru/analysis/newsitem76822/default.asp |date=2025-07-26 }}</ref>. === Дәүләт органдарынан тәнҡит === 2008 йылдын 24 июлдә РФ Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин компанияны сит баҙарҙа күмерҙе ике мәртәбә түбән һаҡ буйынса һатҡан өсөн тәнҡитләне<ref name="NEWSRMech">[http://newsru.com/finance/26jul2008/ak.html Слова Путина о «Мечеле» обрушили рынок российских акций] [[NEWSru]] 26 июля 2008 г.</ref>. Путиндын һүҙҙәренән һуң Мечелдын акциялары хаҡы [[Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары]]нда 37 процентҡа кәмене.<ref>[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/07/25/156267 ''Мария Рожкова, Глеб Столяров, Екатерина Дербилова, Филипп Стеркин.'' Речь ценой в $5 млрд] // Ведомости, № 137 (2159), 27 июля 2008</ref> 28 июлдә В. В. Путин РФ Хөкүмәте трансферт һаҡтар буйынса селектор кәңәшмәһендә Мечел башлығын тағы ла тәнҡитләне: {{Начало цитаты}} «При внутренней цене 4100 руб. продают за границу себе же самим, своим собственным оффшорным компаниям, в данном случае — в Швейцарию, по цене 1100 руб., то есть в 4 раза дешевле» {{Конец цитаты}} Бынан һуң Мечел акциялары тағы ла 33 процентҡа арзанайҙы <ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=197460 «Мечел» потерял 60 % капитализации] // Вести. Ru, 29 июля 2008</ref>. По данным на август 2011 года капитализация компании была всё ещё в два раза ниже, чем в июле 2008 года<ref name="комм_08_2011">{{cite web|author=Роман Асанкин, Тамила Джоджуа.|datepublished=|url=http://www.kommersant.ru/doc/1752180|title=Иск без причины|publisher=// Коммерсантъ, №149/П (4690), 15.08.2011|accessdate=2011-8-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JfVMtSy|archivedate=2012-02-09}}</ref>. === Структураһы === # [[Братск ферросплавовтар заводы]] # Ванин диңгеҙ сауҙа порты # «[[Көньяҡ Кузбасс]]» # «[[Якутуголь]]» # Коршунов тау-байыҡтырыу комбинаты # Силәбе металлургия заводы # Ижсталь # [[Белорет металлургия комбинаты]] # «[[Уральская кузница]]» # [[Вяртсильск метиз заводы]] # [[Мәскәy коксогаз заводы]] # «Мечел Тырговиште» ([[Румыния]]) # «Мечел Кымпия Турзий» ([[Румыния]]) # «Дактил Стил Бузэу» ([[Румыния]]) # «Оцелу Рошу» ([[Румыния]]) # «Мечел Нямунас» ([[Литва]]) # [[Көньяҡ-Кузбасс ГРЭСы]], [[«Кузбассэнергосбыт» ААЙ]] # «Топлофикация Русе» ([[Болгария]]). # «[[Южуралникель]]» - [[Көняҡ-Урал никель комбинаты]] ([[Орск]], [[Ырымбур өлкәһе]]) # [[Златоуст металлургия заводы]] ([[Златоуст]], [[Силәбе өлкәһе]]) # Кәҫле заводы ([[Кәҫле районы|Кәҫле]], [[Силәбе өлкәһе]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.mechel.ru/ Компания сайты] [[Категория:Мечел| ]] [[Категория:Силәбе өлкәһе предприятиелары]] gj1dv6f66kxj3ybsqvbfd5ulzhiv3va 0 66723 1309682 1248629 2026-11-09T13:28:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309682 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = «Мобиль ТелеСистемалар», ААЙ |логотип = | тип = [[паблик компанияһы]] |листинг на бирже = {{ММВБ|MTSI}}, {{РТС|MTSS}}<br /> {{nyse|MBT}} |деятельность = |девиз = бер атлауға алда |основана = 1993 |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |прежние названия = |основатели = |расположение = {{флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] |ключевые фигуры = [[Зоммер, Рон|Рон Зоммер]],<br />[[Дубовсков, Андрей Анатольевич|Андрей Дубовсков]] (президент) |отрасль = {{ISIC|telco|России}} |продукция = [[Сотоовый элемтә]], [[телефон]], [[Интернет]], [[мобиль телевидениеһы]], [[кабель телевидениеһы]], [[HD телевидениеһы]] |оборот = {{Рост}} $12,32 млрд (2011 йыл, US [[GAAP]]) |операционная прибыль = {{Рост}} $2,74 млрд (2010 йыл, US [[GAAP]]) |чистая прибыль = {{Рост}} $1,381 млрд (2010 йыл, US [[GAAP]]) |число сотрудников = 19 930 (2009 йыл) |материнская компания = «[[Система АФКһы]]» ААЙ |дочерние компании = |сайт = {{URL|mts.ru}} }} '''«Мобиль ТелеСистемалар»''' ('''МТС''') — Рәсәй телекоммуникация компанияһы. [[GSM]], [[UMTS]] ([[3G]]) и [[LTE]]) стандарттарҙа элемтә менән хеҙмәтләндерә. 2011 йылда компания 130 миллион абонент хеҙмәтләндергән. «[[Система АФКһы]]» [[паблик компанияһы]] составында. 2010 йылда [[Interbrand]]-тың тикшеренеү буйынса МТС бренды иң ҡыйбат Рәсәй бренды тип таныла<ref>{{cite web |url = http://www.interbrand.com/Libraries/Branding_Studies_RU/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%8B_2010.sflb.ashx |title = Самые ценные российские бренды 2010 |author = |date = |work = |publisher = Interbrand |accessdate = 2010-12-27 |lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/61BueGAGf |archivedate = 2011-08-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914064445/http://www.interbrand.com/Libraries/Branding_Studies_RU/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%8B_2010.sflb.ashx |date=2011-09-14 }}</ref>. 2013 йылдын 2-се кварталда килемде 40% арттырған<ref>http://www.finam.ru/analysis/investorquestion000012C8DB/default.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250122173525/https://www.finam.ru/analysis/investorquestion000012C8DB/default.asp |date=2025-01-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} hi5p7o7sicyqwbdrwjxcrb58n6t1qzb 0 67164 1309927 1283546 2026-11-10T08:15:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309927 wikitext text/x-wiki {{Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу|url=https://kitaptar.bashkort.org/files/avtonomiyaly_bashqortostan_bajraghy_astynda._ofo._2009.pdf}} {{Политик | Имя = Талха Ғайса улы Рәсүлев | Оригинал имени = | Фото = | Ширина = | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = | Место рождения = [[Шәрип (Учалы районы)|Әүәз]] ауылы, [[Верхнеурал өйәҙе]], {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Учалы районы}}) | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = | Образование = Зәйнулла Рәсүлевтың Троицкиҙағы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе | Вероисповедание = [[ислам]] | Партия = | Основные идеи = | Род деятельности = сәйәсәт | Награды = | Сайт = }} {{фамилиялаш|Рәсүлев}} '''Талха Ғайса улы Рәсүлев''' — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлидиҙең]] яҡын көрәштәштәренең береһе. == Биографияһы == [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Туңғатар улусының (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ның) [[Шәрип (Учалы районы)|Әүәз (Шәрип)]] ауылында тыуған булһа кәрәк. Атаһы Ғайса Фәтҡулла улы Рәсүлев — арҙаҡлы шәхес, [[Илсе Ғайса (йыр)|«Илсе Ғайса» йыры]]ның авторы. Ахун дәрәжәһендә 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнаша. 3-сө Манжур армияһы штабында мулла булып хеҙмәт итә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. Талха Рәсүлев ике туған ағаһы — башҡорттоң арҙаҡлы ишаны [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың Троицкиҙағы «[[Рәсүлиә мәҙрәсәһе|Рәсүлиә]]» мәҙрәсәһендә белем ала. [[Беренсе донъя һуғышы]]на алынып, герман фронтында йөрөп ҡайта. 1917 йылда [[Башҡорт милли хәрәкәте|Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нә ҡушыла. Талха Рәсүлевтың исеме Зәки Вәлидиҙең «Хәтирәләр»ендә йыш телгә алына. 1918 йылдың апрелендә [[Ырымбур]] төрмәһенән, большевиктар ҡулынан ҡотолғас, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|З. Вәлиди]] [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]на килә. Бында уны Талха Рәсүлев оҙатып йөрөй. {{начало цитаты}}''«Ҡайнағам буласаҡ Талха Рәсүлев менән, Силәбе һәм Ялан (хәҙерге Ҡурған башҡорттары — А. Я.) аша Кустанай ҡалаһына барыу өсөн, уның улусы Туңғатарға киттек. Түләк ауылында алтын йыйыу руднигы хужаһы Ғәҙелшаһ исемле бер менәүәр затҡа һуғылдыҡ… Түләк һәм Талханың ауылы Туңғатарҙа бер-ике көн торҙоҡ… Яҡшы аттар килтереп, ауылының көнбайышында алыҫтағы Уйташ тауҙарындағы йәйләүҙәренә киттек. Көн йылынған, ат ярыштырып барып еттек. Көн, ысынлап та ҡапыл йылынды. Иртә яҙ булыуға ҡарамаҫтан, ауыл янындағы бәләкәй күлдә талха, уның ҡустылары менән бер нисә тапҡыр һыу индек. Уңдан да, һулдан да ҡыҙыл рус ҡарауылдарының йөрөүө хаҡында ишетәбеҙ. әммә милләтебҙ берҙәм һәм тоғро булғанлыҡтан, үҙебеҙҙе тамам хәүефһеҙ хис иттек һәм һис бер ниндәй ҡурҡыныс булмаған кеүек ирекле тойоп, ат ярыштырып бара бирҙек. Бер көндән һуң, Талха менән хушлашып, Ялан кантонына Муса Кәлимулла Хәҙис улының йортона табан юлға сыҡтым»'', — {{конец цитаты}}тип яҙа Вәлиди хәтирәләрендә. Был осорҙа Талха Рәсүлев Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәше, ныҡлы терәгенә әүерелә. Вәлиди Т. Рәсүлевҡа үтә лә яуаплы бурыс менән Алыҫ Көнсығышҡа ебәрмәксе була. {{начало цитаты}}«''Талхаға ҡағыҙҙарҙы, алтын һәм ҡағыҙ аҡсаларҙы биреп, шул уҡ көндәме, иртәгеһенәме Чумляк станцияһына оҙаттыҡ. әгәр Владивостоктағы Япония консуллығында һөйләшеү һөҙөмтә бирмәһә, Японияға сығып, уларҙың булышлығында Көнсығыш Рәсәй мосолмандарының фажиғәле хәлен донъяға белдереү бурысын йөкмәттек''», {{конец цитаты}}- тип яҙа Зәки Вәлиди. Талха Рәсүлев [[Силәбе]] ҡалаһында Чехословак корпусы большевиктарға ҡаршы баш күтәргәнен ишетеп, кире әйләнеп ҡайта. «''Партизан отрядтарыбыҙға таянып милли ғәскәр ҡорһаҡ, большевиктарҙы мәмләкәтебеҙҙән ҡыуып сығарырға мөмкин буласаҡ, тигән фекергә килдек. Ошо фекергә инанғанлыҡтан, был көн беҙҙең өсөн шатлыҡлы булды, кисен байрам иттек. Тағандарҙың (был мәлдә Ғәлимйән Тағандың тыуған ауылы Тәңреғолда була улар — А. Я.) бер маһир ҡурайсыһы бар икән, шуны саҡырҙылар. Ҡымыҙ ҙа, әсе бал да бар ине. Башҡорт бейеүҙәренә маһир Талха, Муса Кәлим, [[Ғәлимйән Таған]] бер-бер артлы төшөп бейенеләр. Мин дә уларҙан ҡалышманым. Иртәгеһенә Силәбегә киттем''», — ти Вәлиди. 1918 йылдың июнь башында Силәбе ҡалаһында [[Башҡорт хөкүмәте]] яңынан тергеҙелә. Башҡорт эшмәкәрҙәре Чехословактар ярҙамында башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороу эшенә тотона. Оҙаҡламай Башҡорт армияһын ойоштороу буйынса идара органы — [[Башҡорт хәрби шураһы]] булдырыла. Талха Рәсүлев хәрби шураның ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың июнь-июль айҙарында ул Башҡорт хәрби шураһы рәйесе Вәлидиҙең махсус йомоштарын үтәүсе вазифаһын башҡара. Июль аҙағында тыуған яғына ҡайтып Тамъян-Ҡатай кантонының эшен яйға һалыу менән мәшғүл була. Тәүәккәл ир-уҙаманы Т. Рәсүлевты Тамъян-Ҡатай кантоны етәксеһе — башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлайҙар. Кантондың етәкселек органы — үҙәге [[Верхнеурал]] ҡалаһында урынлаша. 1918 йылдың 5 октябрендә [[Ырымбур]]ға Башҡорт хөкүмәтенә ебәргән донесениеһында Т. Рәсүлев былай тип хәбәр итә: {{начало цитаты}} «''…кантональная управа имеет честь донести: 1. Кантональная управа, после изгнания большевиков, приступила к отправлению своих функций на выборных началах с 1 августа сего года в составе следующих лиц: председателя Талхи Расулева (он же начальник кантона) — гражданина дер. Авязовой Тунгатаровской волости и членов: Мусы Шамситдинова, Хайбуллы Казаккулова — деревни Казаккуловой Кубеляк-Телевской волости и Исмагила Султанова — дер. Кутуевой той же волости.<ref>''[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]'' Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. — Өфө, 2009. 202—204 биттәр.</ref> 2. Организованы при управе следующие отделы: а) народного образования — заведующий Усман Ниязгулов; б) медицинский — заведующий врач Кусямышев; в) милиции — начальник отдела Мужагитдин Габдулмаликович Маликов; г) распорядительный; д) оценочно-окладный; бухгалтерский и ж) статистический. По мере надобности будут организованы и последующие отделы»'' {{конец цитаты}} 1918 йылдың октябрендә Тамъян-Ҡатай кантонының башҡармаһы [[Ҡаҙаҡҡол]] ауылына күсә. Ноябрь айында власҡа [[Колчак]] килеү менән аҡтар менән Башҡорт хөкүмәтенең мөнәсәбәттәре ҡырҡыулаша. Колчак [[Башҡорт хөкүмәте]], кантондарҙағы ғәскәри начальниктарҙы бөтөрөргә, башҡорт ғәскәрҙәрен туранан-тура [[Дутов Александр Ильич|Дутов]]ҡа буйһондорорға тигән фарман бирә. Башҡорт етәкселеге Колчактың бойороғон үтәргә ашыҡмай. Аҡтарҙан өмөтөн өҙгән милли-хәрәкәт лидерҙары Советтар менән һөйләшеүҙәр башлай. Һөҙөмтәлә 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына сыға. Талха Рәсүлев ошо һынылышлы осорҙа, Башҡортостан автономияһы өсөн тарихи ваҡиғаларҙың уртаһында ҡайнай. 1919 йылдың 21 февралендә [[Темәс]] ауылында 1-се Бөтә Башҡорт хәрби съезы үтә. Съезд барышында Башҡортостандың ваҡытлы революцион хөкүмәте — [[Башревком]] ойошторола. Элекке Башҡорт хөкүмәте үҙенең бөтә вәкәләттәрен яңы идара органына тапшыра. Талха Рәсүлев милли хәрәкәт эшмәкәрҙәре [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы|М. Халиҡов]], Я. Салихов, Н. Таһиров, [[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы|Ғ. Айытбаев]] һәм Ғ. Мөхәмәтйәровтар менән бергә Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. Оҙаҡламай Талха Рәсүлевҡа тағы ла яуаплыраҡ бурыс йөкмәтелә. Ул, Мәскәүгә киткән [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы|Абдулла Әҙеһәмовтың]] урынына, Башҡорт Совет Республикаһының аҙыҡ-түлек буйынса халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан автономияһы өсөн үтә лә ауыр осорҙа, 1919 йылдың февраль-март айҙарында, Т. Рәсүлев аҙыҡ-түлек мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Тиҙҙән Колчак армияһы ҡыҙылдарҙы Башҡортостандан ҡыҫырыҡлай башлай. Темәстә урынлашҡан Башревком тәүҙә [[Мораҡ]]ҡа, [[Иманғол]]ға күсенергә, артабан Саранск ҡалаһына эвакуацияланырға мәжбүр була. 1919 йылдың авгусында Башревком Башҡортостанға ҡайта. Республиканың урындағы власть органдары эшмәкәрлеге яңынан тергеҙелә башлай. Талха Рәсүлев, тыуған яғына ҡайтып Тамьян-Ҡатай кантонында эшләй. 1920 йылдың май аҙағында Т. Рәсүлев Башсовнархоз Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Әммә бында уға оҙаҡ эшләргә тура килмәй. 16 июнь Башревком ағзалары Үҙәк Совет власының мәкерле милли сәйәсәтенә ҡаршы ризаһыҙлыҡ белдереп, эштән китә. [[Зәки Вәлиди]] кәңәше буйынса башҡорт эшмәкәрҙәре Төркөстанға юллана. «Хәтирәләр»ҙән күренеүенсә, Талха Рәсүлев Төркөстанда Зәки Вәлиди янында йөрөй. Әммә уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. журналист-публицист Рәүеф Насиров яҙыуынса, Талха Рәсүлев Төркөстандағы милли хәрәкәт уңышһыҙлыҡҡа осрағас, Алыҫ Көнсығышҡа киткән, аҙаҡ [[Ҡытай]]ға сыҡҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20220211071120/https://ye102.ru/articles/mahsus/2022-02-09/ilem-hat-2686430 Илемә хат] == Әҙәбиәт == * ''[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]'' [https://kitaptar.bashkort.org/files/avtonomiyaly_bashqortostan_bajraghy_astynda._ofo._2009.pdf Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында]. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре тураһында ҡыҫҡаса биографик очерктар. Өфө, 2009. 202—204 биттәр. [[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары]] it8hvviqga222oj763freik7pm180gh 0 67697 1309844 1104210 2026-11-10T01:53:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309844 wikitext text/x-wiki {{Административная единица Российской империи |название = Пермь губернаһы |статус=Губерния |Герб=Coat of Arms of Perm gubernia (Russian empire).svg |карта = Perm_Governorate_map.jpg |центр = Пермь |образована = 1781 |площадь = 332&nbsp;052 км² |население = 2&nbsp;994&nbsp;302 ([[Перепись населения Российской империи (1897)|1897]]) |до = Пермь берәмек |после = Урал өлкә (РСФСР) |категория в Commons = Perm Governorate }} '''Пермь губернаһы''' — [[1781]]—[[1923]] йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның административ-терриориаль берәмеге. Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы. == Тарих == [[1796]] йылда [[Пермь наместниклы]]ғы 12 өйәҙенән ойошторола. Губерна [[Верхотур өйәҙе|Верхотур]], [[Екатеринбург өйәҙе|Екатеринбург]] өйәҙҙәренән, [[Эрбет өйәҙе|Эрбет]], [[Ҡамышлы өйәҙе|Ҡамышлы]], [[Красноуфимск өйәҙе|Красноуфимск]] өйәҙҙәренән, [[Көңгөр өйәҙе|Көңгөр]], [[Уҫы өйәҙе|Уҫы]] өйәҙҙәренән, [[Оханск өйәҙе|Оханск]], [[Пермь өйәҙе|Пермь өйәҙҙәренән]], [[Соликамск өйәҙе|Соликамск]], [[Чердынь өйәҙе|Чердынь]], Шадринск өйәҙҙәренән торған. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Екатеринбург, Красноуфимск, Уҫы, Пермь, Шадринск өйәҙҙәренең бер өлөшө 1—3‑сө башҡорт кантондары составынва инә. [[1919]] йылдың мартында [[Екатеринбург өйәҙе|Екатеринбург]], [[Красноуфимск өйәҙе|Красноуфимск]], [[Шадринск өйәҙе|Шадринск]] өйәҙҙәре [[Арғаяш кантоны]]на һәм [[Ҡошсо кантоны]]на ([[Бәләкәй Башҡортостан]]) бирелә, июлдә Верхотур, Екатеринбург, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск, Шадринск өйәҙҙәренән [[Екатеринбург губернаһы]] ойошторола. [[1921]] йылдың мартында Пермь губернаһы составына [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]] күсерелә. Пермь губернаһы [[1923]] йылда нояб. бөтөрөлә, территорияһы [[Урал өлкәһе]]нең Үрге Кама, Көңгөр, Пермь, Сарапул округтары составына инә, [[1938]] йылдан [[Пермь өлкәһе]] ойошторола. == География == Майҙаны — 332 052 км² (1897). XVIII быуат аҙағында төньяҡта — [[Вологда губернаһы]], көнсығышта — [[Тубыл губернаһы]], көньяҡта — [[Ырымбур губернаһы]], көнбайышта [[Вятка губернаһы]] менән сиктәш була. Ҡалалары: Пермь, Алапаевск, Верхотурье, Далматов, Дедюхин, Екатеринбург, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск, Көңгөр, Уҫы, Оханск, Соликамск, Чердынь, Шадринск (1869). == Иҡтисад == Тау сәнәғәте (мәғдән сығарыу, металлургия һәм химия тармаҡтары) һәм ауыл хужалығы киң үҫеш алған. Эре пр‑тиеларҙың төп өлөшө Верхотур, Екатеринбург, Красноуфимск, Пермь, Соликамск өйәҙҙәрендә урынлашҡан. Йәрминкәләр (иң билдәлеләре — Эрбет һәм Крестовский-Иваново) үткәрелгән, сауҙа һәм баҙар ойошторолған. XIX быуат уртаһында [[Сулман (йылға)|Сулман]] йылға буйлап пароход йөрөй башлай. Пермь тимер юлы участкалары төҙөлә: Пермь—Екатеринбург (1878), Екатеринбург—Силәбе (1896), [[Пермь]]—[[Котлас]] (1899), Пермь—[[Көңгөр]]—[[Екатеринбург]] (1909) һәм башҡалар 783 сиркәү, 181 мәсет иҫәпләнгән (1870). == Халҡы == Халҡы: [[1795]] йылда — 900589 кеше, [[1897]] йылда — 2 994 302 ([[башҡорттар]] — 85 395, коми-пермяктар — 92 641, [[мариҙар]] — 15 687, [[мишәрҙәр]] — 21 163, [[татарҙар]] — 46 711, [[типтәрҙәр]] — 5 295, [[удмурттар]] — 6 505, [[урыҫтар]] — 2 705 327 һәм башҡалар). XIX быуат аҙағында губернала 2 849 166 крәҫтиән, 97 241 мещан, 17 482 дворян, 5 118 сауҙагәр һәм башҡалар иҫәпләнә; [[мосолмандар]] — 151495, [[православие]] динендәгеләр — 2815573 (шул иҫәптән 218 396 старообрядсы), [[католиктар]] — 2441, [[йәһүдтәр]] — 2119, [[протестанттар]] — 1184 һәм башҡалар. == Административ-территориаль бүленеше == [[Файл:Permskaya gubernia.png|thumb|300px|Пермь губернаһы административ-территориаль бүленеше]] Пермь губернаһы составында 12 улус иҫәпләнә Көнбайышта Пермь губернаһы 7 өйәҙҙәре: {| class="standard" |+ ! width="25%" |Исем ! width="25%" |Өйәҙ ҡалаһы ! width="25%" |Майҙаны (км²) ! width="25%" |Халыҡ (1896—1897 йй) |----- | [[Пермь өйәҙе]] | [[Пермь]] | 27 270,9 | 240 428 |----- | [[Красноуфимск өйәҙе]] | [[Красноуфимск]] | 24 485 | 244 310 |----- | [[Көңгөр өйәҙе]] | [[Көңгөр]] | 11 373 | 126 258 |----- | [[Уҫы өйәҙе]] | [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] | 19 246 | 284 547 |----- | [[Оханск өйәҙе]] | [[Оханск]] | 14 280,17 | 276 986 |----- | [[Соликамск өйәҙе]] | [[Соликамск]] | 29 334,3 | 237 268 |----- | [[Чердынь өйәҙе]] | [[Чердынь]] | 70 790 | 101 265 |+ |} Көнсығышта Пермь губернаһы 5 өйәҙҙәре: {| class="standard" |+ ! width="25%" |Исем ! width="25%" |Өйәҙ ҡалаһы ! width="25%" |Майҙаны (км²) ! width="25%" |Халыҡ (1896—1897 йй) |----- | [[Верхотур өйәҙе]] | [[Верхотур]] | 60 117 | 208 237 |----- | [[Екатеринбург өйәҙе]] | [[Екатеринбург]] | 28 291 | 347 133 |----- | [[Ирбит өйәҙе]] | [[Ирбит (ҡала)|Ирбит]] | 10 119 | 147 786 |----- | [[Ҡамышлы өйәҙе]] | [[Ҡамышлы]] | 15 411 | 248 860 |----- | [[Шадринск өйәҙе]] | [[Шадринск]] | 18 035,6 | 319 286 |+ |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Пермская губерния: список населённых мест по сведениям 1869 года. — СПб., 1875; * Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 год. Т.31. Пермская губерния. — СПб., 1904. == Һылтанмалар == * [http://visitperm.ru/ru/staticpage/show/code/historypk.html История пермского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607065130/http://www.visitperm.ru/ru/staticpage/show/code/historypk.html |date=2010-06-07 }} * [http://kornilovi.ru/category/spiski_naselen/permskaya_guberniya Алфавитный каталог населенных мест Пермской губернии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307235112/http://kornilovi.ru/category/spiski_naselen/permskaya_guberniya |date=2016-03-07 }} * [https://web.archive.org/web/20191118092228/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/11093-perm-guberna-y/ Пермь губернаһы] [[Категория:Пермь губернаһы]] [[Категория:Рәсәй империяһының губерналары]] njsbcj3qebpvcktt5dwm8pftytbg9gi 0 67912 1309792 1301054 2026-11-09T21:37:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309792 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ноғманов}} {{Яҙыусы |Исеме = Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 01.09.1952 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Әбйәлил районы}} [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡортса]] |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы''' ([[1 сентябрь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, агроном. Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты. == Биографияһы == Иҙрис Ноғманов (Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы) 1952 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әбйәлил районы]]ның [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт ауылында]] тыуған. Үҙ ауылында башланғыс [[мәктәп]]те тамамлағандан һуң [[Ҡырҙас]], [[Ишҡол]], [[Урал (Әбйәлил районы)|Урал]] мәктәптәрендә уҡый. Урта белем тураһындағы аттестаты [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] мәктәбендә ала. Әрме сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Ҡырҙас мәктәбендә эш юлын башлай. [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]]н тамамлай. Ҡырҙас мал һимертеү комплексына баш агроном итеп тәғәйенләнә. Иҙрис кесе йәштән ижадҡа тартыла, нәҫерҙәр, уймаҡ хикмәттәр, хикәйәләр яҙа, һуңынан повестарға, романдарға тотона, әҫәрҙәре абруйлы баҫмаларҙа донъя күрә. «Ауыл хикәйәләре» (2007), «Әсәйгә бүләк» (2008), «Ғүмерлек һағыш» (2009) кеүек китаптары баҫыла. «Һаҡмарбаш» исемле тарихи романы айырыуса ныҡ танылды<ref>[http://istoki-rb.ru/archive.php?article=2517 Нугуман Мусин. Да не погаснет творческий огонь. Информационно-публицистический еженедельник «Истоки», 2012, 11 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426091745/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=2517 |date=2016-04-26 }}{{ref-ru}}{{V|02|09|2016}}</ref>. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Иҙрис Ноғмановтың әҫәрҙәре [[Аманат (журнал)|«Аманат»]], [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]], [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]], [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналдарында, [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]], [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]], [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] һәм район гәзиттәрендә баҫылды, автор үҙе «Аманат» журналы, «Йәшлек» гәзите редакцияларының лауреаты булды. == Китаптары == * Әсәйгә бүләк: Бала саҡ хаҡында хикәйәләр. Өфө: Китап, 2008. * Һаҡмарбаш: Роман, хикәйәләр. Өфө: Китап, 2013. * Ике ут араһында<ref name="ОКАР">[http://abzelil-kultura.ru/novosti/prezentatsiya-knigi-idrisa-nugamanova/ Презентация книги Идриса Нугаманова. ОТДЕЛ КУЛЬТУРЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АБЗЕЛИЛОВСКИЙ РАЙОН. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826034351/http://abzelil-kultura.ru/novosti/prezentatsiya-knigi-idrisa-nugamanova/ |date=2019-08-26 }}{{ref-ru}}{{V|02|09|2016}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Әбйәлил районының И.Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты<ref name="ОКАР"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] n0j1ct4rvx3v3wh40ejpekqalj9uhcn 0 68054 1309657 1309626 2026-11-09T12:03:53Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309657 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 316-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пневмония менән көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя сифат көнө (ноябрҙең икенсе кесаҙнаһы). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Индонезия}}: Атайҙар көнө. ** Сәләмәтлек көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Конституция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Һаҡлыҡ банкы|Сбербанк}} хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Ойошма һәм учреждениеларҙың именлек хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Медицина]] хеҙмәткәрҙәре көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республиканың профсоюз хеҙмәткәрҙәре көнө. * [[Красноярск крайы]]: Бухгалтерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1931 йыл]]: [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. * [[1947 йыл]]: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә. * [[1952 йыл]]: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай. * [[1982 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары итеп [[Андропов Юрий Владимирович|Юрий Владимирович Андропов]] һайлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы]] (1885—1976), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1928—1952 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры. * [[Үтәшев Фуат Шәрип улы]] (1920—6.05.1998), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан СССР Граждандар һауа флоты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963—1982 йылдарҙа Өфө берләштерелгән авиаотряды командиры. СССР-ҙың атҡаҙанған пилоты (1965), Аэрофлот отличнигы (1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәмиҙуллина Мәҙинә Ғәлиулла ҡыҙы]] (1935—9.06.2026), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1960—1990 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Тирмән-Йылға]] ауылынан. * [[Салтыкова Елена Станиславовна]] (1960), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. [[Биология]] фәндәре докторы (2009). 1984 һәм 1993 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2003 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1991—1993 йылдарҙа ошо үҙәктең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Зәкир Мәсәлим улы]] (1911—5.05.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ҡудашев Барый Батыргәрәй улы]] (1916—27.12.1992), рентгенолог[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип. 1946 йылдан [[Республика клиник дауаханаһы]] табибы; 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем рентгенология һәм радиология кафедраһы мөдире. 1955—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]] рентгенологтары һәм радиологтарының фәнни-ғәмәли йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1974), профессор (1976). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы (1983), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1966). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945) кавалеры. [[Ҡудашевтар]] нәҫеленән, сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Барсуков Анатолий Иванович]] (1931—27.02.2016), автотранспорт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «[[Башавтотранс]]» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. * [[Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы]] (1931—8.10.2018), актёр һәм театр хеҙмәткәре. 1951—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа — директоры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. * [[Горбунов Владимир Степанович]] (1946), [[Археология|археолог]]-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2006 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1993 йылдан — дөйөм тарих һәм мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Краснодон ҡалаһынан. * [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]] (1951—31.01.2025), музыка белгесе-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1978—2015 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — үҙе ойошторған музыкаль семантика лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан «Проблемы музыкальной науки» журналының баш мөхәррире. Сәнғәт ғилеме докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—15.01.2011), [[Антропология|антрополог]]-ғалим, [[Этнография|этнограф]]. 1975—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1984 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — бүлек мөдире. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). * [[Кәлимуллина Гөлнара Тимерйәр ҡыҙы]] (1971), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы Милли архивының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, почётлы архивсы (2026). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы]] (1922—24.12.1997), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1940 йылдан партия эшендә, 1959 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы [[Өфө]] юғары партия мәктәбе, 1960—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1980 йылдарҙа сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). * [[Бакуров Михаил Максимович]] (1927—19.01.2010), механизатор. [[Хәйбулла районы]] «Красный доброволец» [[колхоз]]ының элекке [[трактор]]сыһы, трактор бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла. * [[Мусин Рәшит Муса улы]] (1927—2.10.1982), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. Ленин, [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Сатра (Благовар районы)|Сатра]] ауылынан. * [[Ғарипов Фәнғәр Абдулла улы]] (1937—5.03.2011), нефтехимик. 1964—1998 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] электромонтёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Айыухан]] ауылынан. * [[Куковинец Ольга Сергеевна]] (1947), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000–2013 йылдарҙа инженерлыҡ факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]]ның Балей ҡалаһынан. * [[Чуркин Сергей Дмитриевич]] (1952), ғалим-педагог, иҡтисадсы. 1977 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1997 йылдарҙа [[технология]]-иҡтисад факультеты деканы, 1999 йылдан иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, 2005—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире; 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. [[Педагогика|Педагогия]] фәндәре докторы (1998), иҡтисад фәндәре кандидаты (1981), профессор (2002). [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы]] (1962), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1992 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы «Акрополь» төҙөлөш йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы. * [[Әлибаев Ришат Марат улы]] (1962), төҙөүсе. 1994 йылдан «Салауат—2 Востокнефтезаводмонтаж» предприятиеһы монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынан. * [[Максим Чудов]] (1982), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2008). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2010), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2010) кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1998—2005 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы (2015). * [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]]. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Баһауетдинов Илдар Әсхәт улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары. [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Ҡыяуыҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. * [[Басов Сергей Николаевич]] (1959), [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡорбанғәлиева Юлиә Рөстәм ҡыҙы]] (1984), [[спорт]]сы. Пуля менән атыу буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы (1999, 2000, 2002). Команда зачётында дүрт тапҡыр Европа чемпионы (2000—2001), үҫмер спортсылар араһында команда зачётында өс тапҡыр донъя рекордсыһы (2000—2001). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1833]]: [[Александр Бородин]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы, ғалим-химик. * [[1840]]: Огюст Роден, [[Франция]] скульпторы. * [[1866]]: [[Сунь Ятсен]], [[Ҡытай]] революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала. * [[1935]]: Людмила Гурченко, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1983). == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1793]]: Жан Сильвен Байи, [[Франция]] астрономы, [[Париж]] ҡалаһының беренсе башлығы. * [[1988]]: Ришат Абдуллин, [[опера]] йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). * [[1989]]: Долорес Ибаррури, [[Испания]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л12]] [[Категория:12 ноябрь]] t388fz5mmji5dzc241cr24swocbxno0 0 68066 1309706 1259832 2026-11-09T15:14:25Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1309706 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 317-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 318-се). Йыл аҙағына тиклем 48 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Изгелек көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Симфоник металл көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Милли үҙаң көнө. ** Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Люксембург}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: [[Белем]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: Радиация, химия һәм биология һағы ғәскәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Панама}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Радиация, химия һәм биология һағы ғәскәрҙәре көнө. ** Ҡораллы Көстәрҙең радио- һәм радиотехник разведка ғәскәрҙәре көнө. ** Ҡораллы Көстәрҙең дәүләт серен һаҡлау хеҙмәте көнө. ** Дистанцион банк хеҙмәте күрһәтеү белгестәре көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Бухгалтерҙар көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1805 йыл]]: [[Венгрия]] ит һатыусыһы Иоганн Ланер тәүге тапҡыр [[сосиска]] эшләй. * [[1907 йыл]]: [[Поль Корню]] вертолётта беренсе осош яһай. * [[1971 йыл]]: Беренсе яһалма Ер юлдашы [[Марс]] орбитаһына сығарыла. * [[1994 йыл]]: [[Швеция]] [[Европа Берләшмәһе]]нә инә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Викман Пётр Михайлович]] (1890—10.04.1958), [[СССР]]-ҙың [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1920 йылдың июленән 1921 йылдың майына тиклем [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның яуаплы (беренсе) секретары. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. * [[Бамдас Александр Маркович]] (1905—11.01.1972), [[фән|ғалим]]-электроинженер. 1970—1972 йылдарҙа [[Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты]]ның электр машиналары һәм аппараттары кафедраһы мөдире. Профессор, техник фәндәр докторы (1938). * [[Миҙхәт Ғәйнуллин]] (1925—15.01.2001), [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[РСФСР]]-ҙың (1985) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), 3‑сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. * [[Ғарипова Нинэль Фёдоровна]] (1945), [[сәнғәт]] ғалимы һәм [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, пианист. Сәнғәт ғилеме докторы (2011), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). 1963 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан [[фортепиано]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Яковлева Евгения Андреевна]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2007 йылдарҙа [[рус теле]] кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — Педагогика институтында. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]] Селец ауылынан. * [[Сөләймәнов Рәйес Насиб улы]] (1956), ғалим-[[Физика|физик]]. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005), доцент. * [[Дудник Людмила Александровна]] (1961), [[музыка]]нт-[[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо ҡаланан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сескутов Юрий Васильевич]] (1927—26.09.2008), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре. 1960 йылдан «Салауатбыяла» заводы директоры һәм [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең генераль директоры, 1979 йылдан — генераль директор урынбаҫары; 1980—1994 йылдарҙа Быяла ғилми-тикшеренеү институты проект конструкторлыҡ бюроһының Башҡортостан филиалы директоры; 2000—2008 йылдарҙа «Ветеран» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1977). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (1998). * [[Горбушина Светлана Николаевна]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[Биология|биолог]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1981), педагогия фәндәре докторы (2008). * [[Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы [[Лилиә Шаһбалова|Шаһбалова]]; 1977), [[спорт]]сы, [[еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002), донъя рекордсмены (2006), [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004, 2008), йүгереү буйынса халыҡ-ара ярыштар һәм марафондарҙа еңеүсе (2007, 2008), күп тапҡыр Рәсәй чемпионы (2005—2006), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2008). }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Сәйфуллин Закир Шакир улы]] (1913—?), хәрби хеҙмәткәр (1935—1958), полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1986 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең өлкән инженеры, 2-се бүлек начальнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Аҡболаҡ районы]] Шаповалов (элекке Сазда) ауылынан. * [[Ғәниев Әҙһәм Ишмөхәмәт улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм матбуғат органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1963 йылдан [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] гәзите мөхәррире, 1969—1992 йылдарҙа Кушнаренко ауыл хужалығы техникумы директоры, 1989—2007 йылдарҙа райондың ветерандар советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Берлек ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтов Илүс Ғәлим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан республика [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу ойошмалары операторы, мастеры; 1966—1997 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан — кафедра мөдире; 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге И. М. Губкин исемендәге нефть һәм газ дәүләт академияһы хеҙмәткәре, 1980 йылдан — лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1991). [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Ишҡар]] ауылынан. * [[Низамов Камил Разетдин улы]] (1938), нефтсе-инженер-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө]]ләге хәҙерге Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының лаборатория, бүлек мөдире, 1987—1993 йылдарҙа директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр; 1993 йылдан «Башгеопроект» йәмғиәтенең бүлек мөдире, 2007 йылдан — «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1975). * [[Шәйбәкова Мөнирә Ғабдулла ҡыҙы]] (1948), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан Кушнаренко районы «Большевик» колхозы шофёры, [[трактор]]сыһы. [[КПСС]]-тың 27-се съезы делегаты (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1984), СССР Ауыл хужалығы министрлығы һәм Ауыл хужалығы һәм әҙерләүҙәр эшсәндәре һәм хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк комитетының Паша Ангелина исемендәге хеҙмәт даны призы лауреаты (1983), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Иҫке Ҡормаш]] ауылынан. * [[Ноғоманов Рим Хисмәтулла улы]] (1953), зооинженер. 1984 йылдан [[Бүздәк районы]] ауыл хужалығы идаралығының өлкән, әйҙәүсе һәм баш зоотехнигы; 1999 йылдан «Өс түбә» хужалығының тоҡомсолоҡ буйынса директоры, 2001 йылдан — хужалыҡ рәйесе; 2003 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылынан. * [[Яхин Нурислам Ғәндәлиф улы]] (1958), [[йыр]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Халиҡ Заимов]] (1914—9.02.1977), композитор, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1952—1956 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1953—1954 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Композиторҙар союзы рәйесе. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949, 1955). * [[Михайлов Алексей Егорович]] (1949), Башҡортостан урман хужалығы ветераны, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1312 йыл]]: Эдуард III, [[Англия]] короле. * [[1768 йыл]]: Бертель Торвальдсен, [[Дания]] скульпторы. * [[1850 йыл]]: Роберт Льюис Стивенсон, Англия яҙыусыһы. * [[1954 йыл]]: [[Лидия Логинова]], [[йыр]]сы, [[Коми Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). * [[1976 йыл]]: Альбина Ахатова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1359 йыл]]: Иван II, [[Мәскәү]] кнәзе. * [[1903 йыл]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л13]] [[Категория:13 ноябрь]] 2tan2zqz7pz1lgl47uyrh71p0ki9t1w 1309708 1309706 2026-11-09T15:18:30Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1309708 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 317-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 318-се). Йыл аҙағына тиклем 48 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Изгелек көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Симфоник металл көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Милли үҙаң көнө. ** Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Люксембург}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: [[Белем]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: Радиация, химия һәм биология һағы ғәскәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Панама}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Радиация, химия һәм биология һағы ғәскәрҙәре көнө. ** Ҡораллы Көстәрҙең радио- һәм радиотехник разведка ғәскәрҙәре көнө. ** Ҡораллы Көстәрҙең дәүләт серен һаҡлау хеҙмәте көнө. ** Дистанцион банк хеҙмәте күрһәтеү белгестәре көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Бухгалтерҙар көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1805 йыл]]: [[Венгрия]] ит һатыусыһы Иоганн Ланер тәүге тапҡыр [[сосиска]] эшләй. * [[1907 йыл]]: [[Поль Корню]] вертолётта беренсе осош яһай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1971 йыл]]: Беренсе яһалма Ер юлдашы [[Марс]] орбитаһына сығарыла. * [[1994 йыл]]: [[Швеция]] [[Европа Берләшмәһе]]нә инә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Викман Пётр Михайлович]] (1890—10.04.1958), [[СССР]]-ҙың [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1920 йылдың июленән 1921 йылдың майына тиклем [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның яуаплы (беренсе) секретары. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. * [[Бамдас Александр Маркович]] (1905—11.01.1972), [[фән|ғалим]]-электроинженер. 1970—1972 йылдарҙа [[Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты]]ның электр машиналары һәм аппараттары кафедраһы мөдире. Профессор, техник фәндәр докторы (1938). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Миҙхәт Ғәйнуллин]] (1925—15.01.2001), [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[РСФСР]]-ҙың (1985) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), 3‑сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. * [[Ғарипова Нинэль Фёдоровна]] (1945), [[сәнғәт]] ғалимы һәм [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, пианист. Сәнғәт ғилеме докторы (2011), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). 1963 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан [[фортепиано]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Яковлева Евгения Андреевна]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2007 йылдарҙа [[рус теле]] кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — Педагогика институтында. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]] Селец ауылынан. * [[Сөләймәнов Рәйес Насиб улы]] (1956), ғалим-[[Физика|физик]]. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005), доцент. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дудник Людмила Александровна]] (1961), [[музыка]]нт-[[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сескутов Юрий Васильевич]] (1927—26.09.2008), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре. 1960 йылдан «Салауатбыяла» заводы директоры һәм [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең генераль директоры, 1979 йылдан — генераль директор урынбаҫары; 1980—1994 йылдарҙа Быяла ғилми-тикшеренеү институты проект конструкторлыҡ бюроһының Башҡортостан филиалы директоры; 2000—2008 йылдарҙа «Ветеран» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1977). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (1998). * [[Горбушина Светлана Николаевна]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[Биология|биолог]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1981), педагогия фәндәре докторы (2008). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы [[Лилиә Шаһбалова|Шаһбалова]]; 1977), [[спорт]]сы, [[еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002), донъя рекордсмены (2006), [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004, 2008), йүгереү буйынса халыҡ-ара ярыштар һәм марафондарҙа еңеүсе (2007, 2008), күп тапҡыр Рәсәй чемпионы (2005—2006), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Сәйфуллин Закир Шакир улы]] (1913—?), хәрби хеҙмәткәр (1935—1958), полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1986 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең өлкән инженеры, 2-се бүлек начальнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Аҡболаҡ районы]] Шаповалов (элекке Сазда) ауылынан. * [[Ғәниев Әҙһәм Ишмөхәмәт улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм матбуғат органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1963 йылдан [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] гәзите мөхәррире, 1969—1992 йылдарҙа Кушнаренко ауыл хужалығы техникумы директоры, 1989—2007 йылдарҙа райондың ветерандар советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Берлек ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтов Илүс Ғәлим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан республика [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу ойошмалары операторы, мастеры; 1966—1997 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан — кафедра мөдире; 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге И. М. Губкин исемендәге нефть һәм газ дәүләт академияһы хеҙмәткәре, 1980 йылдан — лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1991). [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Ишҡар]] ауылынан. * [[Низамов Камил Разетдин улы]] (1938), нефтсе-инженер-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө]]ләге хәҙерге Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының лаборатория, бүлек мөдире, 1987—1993 йылдарҙа директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр; 1993 йылдан «Башгеопроект» йәмғиәтенең бүлек мөдире, 2007 йылдан — «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1975). * [[Шәйбәкова Мөнирә Ғабдулла ҡыҙы]] (1948), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан Кушнаренко районы «Большевик» колхозы шофёры, [[трактор]]сыһы. [[КПСС]]-тың 27-се съезы делегаты (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1984), СССР Ауыл хужалығы министрлығы һәм Ауыл хужалығы һәм әҙерләүҙәр эшсәндәре һәм хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк комитетының Паша Ангелина исемендәге хеҙмәт даны призы лауреаты (1983), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Иҫке Ҡормаш]] ауылынан. * [[Ноғоманов Рим Хисмәтулла улы]] (1953), зооинженер. 1984 йылдан [[Бүздәк районы]] ауыл хужалығы идаралығының өлкән, әйҙәүсе һәм баш зоотехнигы; 1999 йылдан «Өс түбә» хужалығының тоҡомсолоҡ буйынса директоры, 2001 йылдан — хужалыҡ рәйесе; 2003 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылынан. * [[Яхин Нурислам Ғәндәлиф улы]] (1958), [[йыр]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Халиҡ Заимов]] (1914—9.02.1977), композитор, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1952—1956 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1953—1954 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Композиторҙар союзы рәйесе. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949, 1955). * [[Михайлов Алексей Егорович]] (1949), Башҡортостан урман хужалығы ветераны, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1312 йыл]]: Эдуард III, [[Англия]] короле. * [[1768 йыл]]: Бертель Торвальдсен, [[Дания]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1850 йыл]]: Роберт Льюис Стивенсон, Англия яҙыусыһы. * [[1954 йыл]]: [[Лидия Логинова]], [[йыр]]сы, [[Коми Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). * [[1976 йыл]]: Альбина Ахатова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1359 йыл]]: Иван II, [[Мәскәү]] кнәзе. * [[1903 йыл]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л13]] [[Категория:13 ноябрь]] 1m4p6wndpg3p7tisccs8b162c5f33x3 1309709 1309708 2026-11-09T15:30:13Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309709 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 317-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 318-се). Йыл аҙағына тиклем 48 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Изгелек көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Симфоник металл көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Милли үҙаң көнө. ** Оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Люксембург}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: [[Белем]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: Радиация, химия һәм биология һағы ғәскәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Панама}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Радиация, химия һәм биология һағы ғәскәрҙәре көнө. ** Ҡораллы Көстәрҙең радио- һәм радиотехник разведка ғәскәрҙәре көнө. ** Ҡораллы Көстәрҙең дәүләт серен һаҡлау хеҙмәте көнө. ** Дистанцион банк хеҙмәте күрһәтеү белгестәре көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Бухгалтерҙар көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1805 йыл]]: [[Венгрия]] ит һатыусыһы Иоганн Ланер тәүге тапҡыр [[сосиска]] эшләй. * [[1907 йыл]]: [[Поль Корню]] вертолётта беренсе осош яһай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1971 йыл]]: Беренсе яһалма Ер юлдашы [[Марс]] орбитаһына сығарыла. * [[1994 йыл]]: [[Швеция]] [[Европа Берләшмәһе]]нә инә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Викман Пётр Михайлович]] (1890—10.04.1958), [[СССР]]-ҙың [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1920 йылдың июленән 1921 йылдың майына тиклем [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның яуаплы (беренсе) секретары. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. * [[Бамдас Александр Маркович]] (1905—11.01.1972), [[фән|ғалим]]-электроинженер. 1970—1972 йылдарҙа [[Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты]]ның электр машиналары һәм аппараттары кафедраһы мөдире. Профессор, техник фәндәр докторы (1938). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Миҙхәт Ғәйнуллин]] (1925—15.01.2001), [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[РСФСР]]-ҙың (1985) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), 3‑сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. * [[Ғарипова Нинэль Фёдоровна]] (1945), [[сәнғәт]] ғалимы һәм [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, пианист. Сәнғәт ғилеме докторы (2011), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). 1963 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан [[фортепиано]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Богданов Филарит Миңлеғариф улы]] (1946—2019), [[Агрономия|агроном]]. 1987—2001 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] әҙерләүҙәр инспекцияһы начальнигы, ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Яковлева Евгения Андреевна]] (1946), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2007 йылдарҙа [[рус теле]] кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — Педагогика институтында. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]] Селец ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сөләймәнов Рәйес Насиб улы]] (1956), [[Физика|физик]]-ғалим. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005), доцент. * [[Дудник Людмила Александровна]] (1961), [[музыка]]нт-[[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сескутов Юрий Васильевич]] (1927—26.09.2008), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре. 1960 йылдан «Салауатбыяла» заводы директоры һәм [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең генераль директоры, 1979 йылдан — генераль директор урынбаҫары; 1980—1994 йылдарҙа Быяла ғилми-тикшеренеү институты проект конструкторлыҡ бюроһының Башҡортостан филиалы директоры; 2000—2008 йылдарҙа «Ветеран» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1977). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (1998). * [[Горбушина Светлана Николаевна]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[Биология|биолог]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1981), педагогия фәндәре докторы (2008). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы [[Лилиә Шаһбалова|Шаһбалова]]; 1977), [[спорт]]сы, [[еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002), донъя рекордсмены (2006), [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004, 2008), йүгереү буйынса халыҡ-ара ярыштар һәм марафондарҙа еңеүсе (2007, 2008), күп тапҡыр Рәсәй чемпионы (2005—2006), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Сәйфуллин Закир Шакир улы]] (1913—?), хәрби хеҙмәткәр (1935—1958), полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1986 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең өлкән инженеры, 2-се бүлек начальнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Аҡболаҡ районы]] Шаповалов (элекке Сазда) ауылынан. * [[Ғәниев Әҙһәм Ишмөхәмәт улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм матбуғат органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1963 йылдан [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] гәзите мөхәррире, 1969—1992 йылдарҙа Кушнаренко ауыл хужалығы техникумы директоры, 1989—2007 йылдарҙа райондың ветерандар советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Берлек ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтов Илүс Ғәлим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан республика [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу ойошмалары операторы, мастеры; 1966—1997 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан — кафедра мөдире; 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге И. М. Губкин исемендәге нефть һәм газ дәүләт академияһы хеҙмәткәре, 1980 йылдан — лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1991). [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Ишҡар]] ауылынан. * [[Низамов Камил Разетдин улы]] (1938), нефтсе-инженер-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө]]ләге хәҙерге Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының лаборатория, бүлек мөдире, 1987—1993 йылдарҙа директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр; 1993 йылдан «Башгеопроект» йәмғиәтенең бүлек мөдире, 2007 йылдан — «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1975). * [[Шәйбәкова Мөнирә Ғабдулла ҡыҙы]] (1948), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан Кушнаренко районы «Большевик» колхозы шофёры, [[трактор]]сыһы. [[КПСС]]-тың 27-се съезы делегаты (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1984), СССР Ауыл хужалығы министрлығы һәм Ауыл хужалығы һәм әҙерләүҙәр эшсәндәре һәм хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк комитетының Паша Ангелина исемендәге хеҙмәт даны призы лауреаты (1983), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Иҫке Ҡормаш]] ауылынан. * [[Ноғоманов Рим Хисмәтулла улы]] (1953), зооинженер. 1984 йылдан [[Бүздәк районы]] ауыл хужалығы идаралығының өлкән, әйҙәүсе һәм баш зоотехнигы; 1999 йылдан «Өс түбә» хужалығының тоҡомсолоҡ буйынса директоры, 2001 йылдан — хужалыҡ рәйесе; 2003 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылынан. * [[Яхин Нурислам Ғәндәлиф улы]] (1958), [[йыр]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Халиҡ Заимов]] (1914—9.02.1977), композитор, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1952—1956 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1953—1954 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Композиторҙар союзы рәйесе. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949, 1955). * [[Михайлов Алексей Егорович]] (1949), Башҡортостан урман хужалығы ветераны, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1312 йыл]]: Эдуард III, [[Англия]] короле. * [[1768 йыл]]: Бертель Торвальдсен, [[Дания]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1850 йыл]]: Роберт Льюис Стивенсон, Англия яҙыусыһы. * [[1954 йыл]]: [[Лидия Логинова]], [[йыр]]сы, [[Коми Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). * [[1976 йыл]]: Альбина Ахатова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1359 йыл]]: Иван II, [[Мәскәү]] кнәзе. * [[1903 йыл]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л13]] [[Категория:13 ноябрь]] mxrb8ega593r1nfe2tp4bzlzpu8gm7i 0 68076 1309915 1259889 2026-11-10T07:26:35Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1309915 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919]]: Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936]]: [[СССР]]-ҙа Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960]]: [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), [[фән|ғалим]]-хирург, офтальмолог. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1965). [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса тренер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), [[РСФСР]] (1971—1991) һәм Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, [[музыка]] белгесе. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), ғалим-зоотехник. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] t0xmijvckyuqgl5h8sr3yn4q36r2ep1 1309923 1309915 2026-11-10T07:58:35Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1309923 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. ** {{comment|Төрлө ҡап, банка-һауыттар дизайнеры көнө|День дизайнера упаковки}}. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919 йыл]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960 йыл]]: [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы]] — [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968 йыл]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), [[фән|ғалим]]-хирург, офтальмолог. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1965). [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса тренер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), [[РСФСР]] (1971—1991) һәм Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, [[музыка]] белгесе. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), ғалим-зоотехник. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] 9dtja2l3cnp7mghb34t8px3ejui93tg 1309924 1309923 2026-11-10T08:02:29Z Айсар 10823 /* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү 1309924 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. ** {{comment|Төрлө ҡап, банка-һауыттар дизайнеры көнө|День дизайнера упаковки}}. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919 йыл]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960 йыл]]: [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы]] — [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968 йыл]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), [[фән|ғалим]]-хирург, офтальмолог. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1965). [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса тренер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), [[РСФСР]] (1971—1991) һәм Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, [[музыка]] белгесе. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), ғалим-зоотехник. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719 йыл]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889 йыл]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903 йыл]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904 йыл]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906 йыл]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907 йыл]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910 йыл]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918 йыл]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924 йыл]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930 йыл]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949 йыл]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950 йыл]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954 йыл]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959 йыл]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963 йыл]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] q42fa3asa6iu2irzlwpielw14nu0tf5 1309925 1309924 2026-11-10T08:03:16Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү 1309925 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. ** {{comment|Төрлө ҡап, банка-һауыттар дизайнеры көнө|День дизайнера упаковки}}. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919 йыл]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960 йыл]]: [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы]] — [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968 йыл]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), [[фән|ғалим]]-хирург, офтальмолог. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1965). [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса тренер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), [[РСФСР]] (1971—1991) һәм Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, [[музыка]] белгесе. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), ғалим-зоотехник. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719 йыл]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889 йыл]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903 йыл]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904 йыл]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906 йыл]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907 йыл]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910 йыл]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918 йыл]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924 йыл]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930 йыл]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949 йыл]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950 йыл]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954 йыл]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959 йыл]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963 йыл]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716 йыл]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831 йыл]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985 йыл]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990 йыл]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997 йыл]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009 йыл]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] iitvxqf0qp7dm9wbr4v91l0cjyce97j 1309949 1309925 2026-11-10T10:55:51Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1309949 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. ** {{comment|Төрлө ҡап, банка-һауыттар дизайнеры көнө|День дизайнера упаковки}}. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919 йыл]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960 йыл]]: [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы]] — [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968 йыл]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), хирург-[[фән|ғалим]], офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы (1965). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса тренер, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), [[РСФСР]] (1971—1991) һәм Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, [[музыка]] белгесе. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), ғалим-зоотехник. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719 йыл]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889 йыл]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903 йыл]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904 йыл]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906 йыл]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907 йыл]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910 йыл]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918 йыл]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924 йыл]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930 йыл]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949 йыл]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950 йыл]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954 йыл]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959 йыл]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963 йыл]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716 йыл]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831 йыл]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985 йыл]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990 йыл]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997 йыл]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009 йыл]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] t9he1so1m3ivi7zjhytyyt9i4faurhc 1309954 1309949 2026-11-10T11:10:27Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1309954 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. ** {{comment|Төрлө ҡап, банка-һауыттар дизайнеры көнө|День дизайнера упаковки}}. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919 йыл]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960 йыл]]: [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы]] — [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968 йыл]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), хирург-[[фән|ғалим]], офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы (1965). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса [[тренер]], йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), РСФСР (1971—1991) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[музыка]] белгесе. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), ғалим-зоотехник. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719 йыл]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889 йыл]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903 йыл]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904 йыл]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906 йыл]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907 йыл]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910 йыл]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918 йыл]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924 йыл]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930 йыл]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949 йыл]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950 йыл]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954 йыл]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959 йыл]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963 йыл]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716 йыл]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831 йыл]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985 йыл]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990 йыл]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997 йыл]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009 йыл]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] 9c0m8azohtvu70190oj22rzqd2r9kyg 0 68944 1309776 1307600 2026-11-09T20:22:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309776 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Низаметдинов<br> Салауат Әхмәҙи улы |оригинал имени = |изображение = NizametdinovS.jpg |ширина = 180 px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = композитор |дата рождения = 03.03.1957 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{Россия}} |подданство = |дата смерти = 29.7.2013 |место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = Разида Низаметдинова<ref name="КП-2011">[http://www.ufa.kp.ru/daily/25637/802100/ Деревенский роман. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2011, 13 февраль]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref> |дети = Улы Даурен, ҡыҙы Ләйсән<ref name="КП-2007">[http://www.ufa.kp.ru/daily/23860.5/204462/ Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2007, 26 февраль]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref> |награды и премии = [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1988) |сайт = |викисклад = }} {{фамилиялаш|Низаметдинов}} '''Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы''' ([[3 март]] [[1957 йыл]] — [[29 июль]] [[2013 йыл]]) — композитор. [[1983 йыл]]дан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1988) лауреаты. == Биографияһы == Салауат Әхмәҙи улы Низаметдинов 1957 йылдың 3 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref>[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}</ref>) [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ҡасабаһында һигеҙ балалы шахтер ғаиләһендә тыуған. Ете йәшенән ([[1964 йыл]]) [[Өфө]]ләге һуҡыр балалар интернат-мәктәбендә уҡый башлай, хорҙа йырлай, бик теләп баянда, домрала, кларнет һәм торбала уйнарға өйрәнә. Ун бер йәшендә 1-се балалар музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Бында һуҡыр баянсы һәм композитор Николай Инякин ([[1974 йыл]]да трагик рәүештә һәләк була) класында шөғөлләнә. Аҙаҡтан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡый һәм был йылдарҙа әҙәбиәт, философия һәм музыкаль фәндәрҙе әүҙем үҙләштерә, ижад эшенә лә ныҡлап ылыға. Һөҙөмтәлә өс прелюдия, Н. Инякин иҫтәлегенә баян өсөн поэма, өс романс яҙа. [[1979 йыл]]да [[Прага]] ҡалаһында уҙғарылған Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурсында ''Александр Блок'' әҫәрҙәренә ижад ителгән романстары менән өсөнсө бүләккә лайыҡ була, ә инде ошо уҡ бәйгенең 1988 йылда үткәнендә ''Ника Турбина'' шиғырҙарына яҙылған «Ҡаралама» ([[рус теле|русса]] «Черновик») вокаль циклы менән икенсе урынды яулай. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н (һуңынан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]) диплом эше — [[башҡорт теле]]ндә биш өлөштән торған «Салауат менән һөйләшеү» исемле вокаль симфония яҙып тамамлай. 1988 йылда йәш композиторҙың был әҫәре [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалына лайыҡ була. Сәнғәт институтынан һуң Гнесиндар исемендәге [[Мәскәү]] дәүләт музыка-педагогия институтының (бөгөн Рәсәй музыка академияһы) аспирантураһын тамамлай. Бында профессор Г. И. Литинский етәкселегендә төрлө жанрҙа музыка ижад итеү серҙәренә өйрәнә, аҙаҡтан яратҡан уҡытыусыһына "До-минор ҡыллы квартеты"н бағышлай. [[1983 йыл]]да Салауат Низаметдинов СССР Композиторҙар союзына ҡабул ителә. [[2006 йыл]]да «Memento» операһы менән «Филантроп» халыҡ-ара конкурсында беренсе урынды яулай. [[2007 йыл]]да Салауат Әхмәҙи улы Рәсәй Композиторҙар союзының [[Дмитрий Шостакович]] исемендәге премияһына лайыҡ була. [[1989 йыл]]да кинорежиссёр Ренат Нуруллин тәҡдиме менән [[Ғәзим Шафиҡов]] сценарийы буйынса башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға арнап төшөрөлгән «Һәҙиә» исемле әҙәби-публицистик фильмға үҙенсәлекле музыка һәм йырҙар яҙа<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]</ref>. Ижады яғынан күп яҡлы композитор булыуға ҡарамаҫтан, Салауат Низаметдинов операны яҡыныраҡ итте. Маэстроның үҙе әйтеүенсә, ''опера өҫтөндә эшләү ҙур хеҙмәт, ваҡыт һәм көс талап итә, әммә һәр секунд һиңә шатлыҡ һәм ҡәнәғәтлек килтерә''. «Яҡшы шиғыр ишетһәм, моң үҙенән-үҙе яңғырай» тигән композитор. Уның [[Мостай Кәрим]] әҫәрҙәре нигеҙендә яҙылған «Ҡара һыуҙар», «Ай тотолған төндә», шулай уҡ «Memento» һәм «Нәҡи» исемле опералары [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә, «Мөхәббәт йондоҙо» рок-операһы [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] сәхнәһендә ҡуйылды. Дөйөм алғанда, сәнғәт әһеленең ижад диапазоны бер үк ваҡытта опера һәм симфонияларҙы, хор әҫәрҙәрен һәм романстарҙы, драма спектаклдәренә музыканы һәм эстрада йырҙарын үҙ эсенә ала. Композиторҙың төрлө әҙиптәр һүҙҙәренә яҙылған 200-ҙән ашыу йыры бар. Был йәһәттән Салауат Низаметдиновтың билдәле шағир [[Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы|Зөһрә Ҡотлогилдина]] менән сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылған ныҡлы ижади дуҫлығы тураһында айырым иғтибарға лайыҡ. Был ике талант эйәһенең тәүге яңғырауҙан уҡ халыҡ һөйөүен яулаған йырҙары телевизор һәм радионан даими яңғырап тора. Уларҙы [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы [[Әлфиә Юлсурина]] бик илһамланып башҡара, [[Башҡортостан]]дың һәм [[Татарстан]]дың күп йырсылары үҙҙәренең даими репертуарына индергән. [[Рәсәй]]ҙә билдәле йырсы [[Земфира]] (Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова — [[Өфө]]лә тыуған йырсы, музыкант, композитор һәм йырҙар авторы) башҡарыуында «Ҡайҙа» («Күҙ нурым») йыры шулай уҡ күп тыңлаусыларҙың һөйөүен яуланы. 2006—2010 йылдарҙа Салауат Низаметдинов [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Композиторҙар союзын етәкләне. Маэстро 2013 йылдың 29 июлендә көтмәгәндә (тромб ысҡыныуынан-?) вафат була<ref>[http://www.bashinform.ru/news/565634/ Ушел из жизни композитор Салават Низаметдинов]{{ref-ru}}</ref>, [[Өфө]] ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән. [[2016 йыл]]дың сентябрендә унда Разида Низаметдинова эскизы буйынса эшләнгән ҡәбер ташы ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/900710-v-ufe-ustanovlen-nadgrobnyy-pamyatnik-kompozitoru-salavatu-nizametdinovu/ В Уфе установлен надгробный памятник композитору Салавату Низаметдинову. {{Башинформ}}, 2016, 26 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. == Дискографияһы == * Ашығамын (1993) * Тормошом тулҡындарында == Матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре == * Исповедь. Информационно-публицистический еженедельник «Истоки». №№ 37—39<ref>[http://istoki-rb.ru/test.php?article=4314 Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. == Ғаиләһе == * 1-се ҡатыны — Лариса (ҡыҙ фамилияһы Иванова), һөнәре — юрист. Бергә биш йыл йәшәйҙәр. Улдары — Альберт, ҡыҙҙары — Юля<ref name="КП-2007" />. * 2-се ҡатыны — Әлфиә (ҡыҙ фамилияһы Мәсәлимова), һөнәре вокал буйынса уҡытыусы. Бергә алты йыл йәшәйҙәр. Балалары юҡ<ref name="КП-2007" />. * 3-сө ҡатыны — Разида Низаметдинова, Учалы районы Миндәк ауылында тыуған<ref name="КП-2011" />. Һөнәре — бейеүсе. Бергә ун өс йыл йәшәйҙәр. Ике балалары бар: улдары Даурен, ҡыҙҙары Ләйсән<ref name="КП-2007" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурстары (Прага ҡалаһы, 1979, 1988 йылдар) лауреаты. * [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалы (1988). * [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1988). * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). * [[Рәсәй]] Композиторҙар союзының Дмитрий Шостакович исемендәге премияһы лауреаты. == Уның тураһында == * Романов В. Салават Низаметдинов - композитор, писавший музыку сердцем (К 60-летию со дня рождения). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март<ref>[http://www.bashinform.ru/news/966808--salavat-nizametdinov-kompozitor-pisavshiy-muzyku-serdtsem-k-60-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/ Салават Низаметдинов - композитор, писавший музыку сердцем (К 60-летию со дня рождения). {{Башинформ}}, 2017, 3 март]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Аралбаева Л. Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына башҡорт композиторы Салауат Низаметдиновтың исеме бирелде. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 18 декабрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/685331/ Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына башҡорт композиторы Салауат Низаметдиновтың исеме бирелде. {{Башинформ}}, 2014, 18 декабрь]{{V|04|03|2017}}</ref>. * Аралбаева Л. Салават Низаметдинов творил и видел сердцем. Общественная электрогазета. 2014, 8 май<ref>[http://i-gazeta.com/news/region102/31780.html Салават Низаметдинов творил и видел сердцем. Общественная электрогазета. 2014, 8 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122181810/http://i-gazeta.com/news/region102/31780.html |date=2017-01-22 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Юҡ, өҙөлмәне моң. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2014, 7 март<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} Юҡ, өҙөлмәне моң. {{БГ}}, 2014, 7 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 11 февраль<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/606934/ Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ {{Башинформ}}, 2014, 11 февраль]{{V|04|03|2017}}</ref>. * Киян М. Ильдар Абдразаков нашел любовь в театре, а Салават Низаметдинов — в деревне. «Комсомольская правда» — Уфа. 2011, 13 февраль]<ref name="КП-2011" />{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20170129021109/http://www.ufa.kp.ru/daily/23860.5/204462 Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. 2007, 26 февраль]{{ref-ru}} == Хәтер == * [[2023 йыл]]дың [[19 октябрь|19 октябрендә]] Өфөнөң [[Ленин урамы (Өфө)|Ленин урамындағы]] 1997—2003 йылдарҙа композитор ғаиләһе менән йәшәгән 162-се йортҡа Салауат Низаметдинов хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылды<ref>[https://bash.bashinform.ru/news/culture/2023-10-20/f-l-bild-le-kompozitor-salauat-nizametdinov-a-memorial-ta-tatash-asyldy-3486449 «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 20 октябрь 2023 йыл]{{V|21|10|2023}}</ref>. * [[2017 йыл]]дың [[10 март]]ында Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжынжа Салауат Низаметдинов исемендәге музей асылды. Экспозиция композиторҙың тормошона һәм ижадына арналған. Бында уның китаптары, ноталары, һирәк фотографиялары, бүләктәре һәм шәхси әйберҙәре урын алған. Музейға күп экспонаттарҙы композиторҙың тол ҡатыны Разида Низаметдинова бүләк иткән, тантанала ул үҙе лә ҡатнашты<ref name="БИ-1003">[http://www.bashinform.ru/news/969612-v-bashkirii-v-pamyat-o-salavate-nizametdinove-otkryt-muzey-i-prokhodit-konkurs-vokalistov/ В Башкирии в память о Салавате Низаметдинове открыт музей и проходит конкурс вокалистов. {{Башинформ}}, 2017, 10 март]{{ref-ru}}{{V|15|03|2017}}</ref>. Композиторҙың юбилейы айҡанлы Учалыла шулай уҡ вокалсылар конкурсы үткәрелде. Республика ҡала һәм райондарынан йыйылған 35 бәйгесе өс йәш төркөмөндә ике номинация буйынса ярышты<ref name="БИ-1003" />. * 2017 йылдың [[3 март]]ында Республика һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновҡа мемориаль мөйөш асылды<ref name="БИ-2017">[http://www.bashinform.ru/bash/966984/ Республика һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновҡа мемориаль мөйөш асылды. {{Башинформ}}, 2017, 3 март]{{V|04|03|2017}}</ref><ref name="БГ">[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} Ҡәҙимова Л. Композитор иҫтәлегенә. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }}{{V|10|03|2017}}</ref>. * Интернетта һәм Республика һуҡырҙар китапханаһы сайтында «Салауат Низаметдинов иҫтәлегенә» тигән мемориаль виртуаль китап күргәҙмәһе бар<ref name="БИ-2017" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡортостандың һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновты хөрмәтләп иҫкә алалар. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 29 июль.<ref name="БГ" /><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/752029/ Башҡортостандың һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновты хөрмәтләп иҫкә алалар. {{Башинформ}}, 2015, 29 июль]{{V|04|03|2017}}</ref> * Нәбиева Ғ. Зөһрә Рәхмәтуллина: «Салауат Низаметдинов тормош һәм мөхәббәт йырсыһы ине». «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 4 март<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/705799/ Зөһрә Рәхмәтуллина: «Салауат Низаметдинов тормош һәм мөхәббәт йырсыһы ине». {{Башинформ}}, 2015, 4 март]{{V|04|03|2017}}</ref>. * [[2014 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабренән]] ''Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжы'' Салауат Низаметдинов исемен йөрөтә<ref>[http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=9428 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 12 декабря 2014 года № 583 «О присвоении государственному бюджетному образовательному учреждению среднего профессионального образования культуры и искусства Республики Башкортостан Учалинский колледж искусств и культуры имени композитора Салавата Ахмадеевича Низаметдинова». Официальный интернет-портал правовой информации Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808094043/http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=9428 |date=2016-08-08 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Хормушко Е. А музыка его звучит! Учалинская газета, 2014, 9 апрель<ref>[http://www.uchalinka.ru/news/culture/a_muzyka_ego_zvuchit/ А музыка его звучит! Учалинская газета, 2014, 9 апрель]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Брайль шрифтында һәм тауышлы форматта Салауат Низаметдиновтың Виктория Симонова менән бергә яҙылған «Салауат. Асыҡтан-асыҡ һөйләү» исемле хәтирәләр китабы сыҡты<ref name="БИ-2017" />. * [[2012 йыл]]да Республика һуҡырҙар китапханаһы үҙенең элекке уҡыусыһының 55 йәшлек юбилейы уңайынан «Һынмаған нота» күрһәткесен нәшер итте<ref name="БИ-2017" />. * [[2007 йыл]]да композиторҙың 50 йәшлек юбилейына «Маэстро-50» тип исемләнгән тулы текслы электрон биобиблиографик күрһәткес донъя күрҙе<ref name="БИ-2017" />. * [[2003 йыл]]да Республика һуҡырҙар китапханаһы Салауат Низаметдинов ижадына арналған «Күтәрелеш» тигән тәүге электрон китап баҫтырып сығарҙы<ref name="БИ-2017" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|88068}}{{V|2|03|2021}} [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Һуҡыр ижадсылар]] [[Категория:Һуҡыр музыканттар]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] qnugobk56k7px5x237fhrt81eu9tzwt 0 71946 1309675 1305448 2026-11-09T13:05:20Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1309675 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 257-се ([[кәбисә йыл]]ында 258-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 108 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Айыҡлыҡ көнө. * {{Флагификация|Непал}}: Балалар көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Баҡса]]сылар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Румыния}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1741]]: 23 көн туҡтауһыҙ эшләү һөҙөмтәһендә [[Германия]] композиторы [[Георг Гендель]] «Мессия» ораторияһын яҙып бөтә. * [[1867]]: [[Карл Маркс]]тың «Капитал» китабының 1-се томы донъя күрә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1886]]: Джордж Андерсон (George Anderson) яҙыу машинкаһы таҫмаһына патент ала. * [[1896]]: Пётр Лесгафт башланғысы менән [[Петербург]]та «Физик тәрбиә етәкселәре һәм тәрбиәселәре курсы» (бөгөнгө П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институты) асыла. * [[1917]]: [[Монархия]]ны ҡолатыуҙы рәсмиләштереп, Ваҡытлы хөкүмәт [[Рәсәй]]ҙе республика тип иғлан итә. * [[1925]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһында нәшер ителгән [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналының беренсе һаны донъя күрә. * [[1937]]: Дим локомотив депоһы ойошторола. * [[2007]]: [[Өфө]] почтамты бинаһы ҡаршыһында символик «Нуль километр» билдәһе ҡуйыла: ул — Өфө һәм башҡа ҡалалар араһындағы алыҫлыҡты үлсәүҙең башланғыс нөктәһе. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Поляковский Иосиф Болеславович]] (1925—26.05.1981), нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. 1945—1966 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры, 1967 йылдан — участка начальнигы; 1970 йылдан район инженер технология хеҙмәте начальнигы, 1974 йылдан — Өфө быраулау эштәре идаралығының производство техник бүлеге инженеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1976). }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғиниәтулла Ҡапҡаев]] (1856—21.03.1930), [[ислам дине]] әһеле. 1893—1917 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Ырымбур Диниә назараты]]ның, 1920-се йылдарҙа — [[Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты|Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] [[ҡазый]]ы. * [[Вачаев Анатолий Васильевич]] (1936—2000), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[Магнитогорск тау-металлургия институты]] һәм [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылға тиклем йылылыҡ-газ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тайыпова Асия Зөфәр ҡыҙы]] (1946), [[быяла]] эшләүсе, йәмәғәтсе. 1963—1985 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ниғмәтуллина Ҡәнифә Сәлим ҡыҙы]] (1951), [[Малсылыҡ|малсы]], [[Балтас районы]] «Сигнал» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Баринова Наталия Юрьевна]] (1956), [[Педагогика|педагог]]-ғалим. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] Стәрлетамаҡ филиалының элекке уҡытыусыһы һәм директоры. Педагогия фәндәре кандидаты, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Гәрәев Рәзиф Әдғәм улы]] (1961), педагог, [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Краснокама районы]] хакимиәтенең эштәр идарасыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урындағы үҙидара хеҙмәткәре (2026). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Иҫке Атнағол]] ауылынан. * [[Музюкина Ольга Юрьевна]] (1961), педагог, муниципаль орган һәм мәғариф хеҙмәткәре. 2009—2014 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы хакимиәтенең мәғариф бүлеге һәм идаралығы етәксеһе; 2015 йылдан [[Антошкин Николай Тимофеевич|Советтар Союзы Геройы Н. Т. Антошкин]] исемендәге 1-се гимназия директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мәзитов Ғәли Әхмәт улы]] (1912—30.01.1993), [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Яңы Шах]] ауылынан. * [[Аверин Андрей Михайлович]] (1922—10.03.1998), [[нефть|нефтсе]]. 1967—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр менән иретеп йәбештереүсеһе, операторы. [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Лебяжье ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Максимча Иван Васильевич]] (1922—26.04.1985), хәрби осоусы, [[майор]]. 1946 йылдан [[СССР]]-ҙың граждандар авиацияһы лётчигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]ның [[Николаевка (Миәкә районы)|Николаевка]] ауылынан. * [[Әхмәтйәнов Рәмил Мәсхүт улы]] (1937—30.06.2007), [[спорт]]сы һәм [[Конькиҙа йүгереү спорты]] буйынса тренер. 1966 йылдан «Ағиҙел» спорт клубының Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1974 йылдан «Труд» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, 1984—1985 йылдарҙа «Буревестник» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советының өлкән тренеры, бер үк ваҡытта 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987), СССР-ҙың спорт мастеры (1962). * [[Баймурзин Исҡужа Абдулғат улы]] (1947), [[машиналар эшләү]]се. 1966—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1988). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Абрамова Лариса Михайловна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1988 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2002 йылдан Көньяҡ Урал Ботаника баҡса-институтында лаборатория мөдире, 2019 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. [[Биология]] фәндәре докторы (2005), профессор (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2018) һәм Башҡортостан Республикаһының (2013) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сидорова Ирэна Тимерйән ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы хәҙерге 2-се лицейының [[математика]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан директорҙың уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан — лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Киссельгоф Иосиф Сергеевич]] (1908—19.05.1973), [[тарих]]сы-[[фән|ғалим]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы, 1957 йылдан тарих-филология факультеты деканы, 1959—1973 йылдарҙа дөйөм тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968). * [[Исламғолов Ильяс Нурмөхәмәт улы]] (1923—11.11.2014), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|ВЛКСМ]]-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының бүлек мөдире, 1950—1951 йылдарҙа — 2-се секретары; 1955 йылдан КПСС-тың Дүртөйлө район комитеты пропагандисы, бүлек мөдире урынбаҫары, 1956 йылдан — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1961—1963 һәм 1965—1983 йылдарҙа — секретары; 1963—1965 йылдарҙа [[Илеш районы|Илеш]] колхоз-совхоз производство идаралығының партком секретары урынбаҫары. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1946) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы]] (1928—25.05.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]. 1963 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу предприятиеларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа Урай быраулау эштәре идаралығы начальнигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). [[СССР]]‑ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1972) һәм почётлы нефтсеһе (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]]ның [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан. * [[Романов Виктор Иванович]] (1928—16.08.2018), инженер-ғалим. 1948 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең техник-конструкторы, 1954—1959 йылдарҙа редукторҙар, турбиналар бүлегенең инженер-конструкторы. Техник фәндәр докторы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Шәрипова Сәлихә Сәлихйән ҡыҙы]] (1928—2019), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1940 йылдар башынан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының быҙау ҡараусыһы, 1957 йылдан [[һөт]] фермаһы иҫәпсеһе, 1964 йылдан — һауынсы. 1975—1984 йылдарҙа «Матрай» совхозы һауынсыһы. Ленин ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдарҙа бөткән [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан. * [[Ғәйфуллина Римма Зәйнулла ҡыҙы]] (1933—2015), [[иҡтисад|иҡтисадсы]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1982—1992 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Статистика идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1984—1989) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1983). [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. * [[Ҡоҙаҡаев Ғәлимхан Вәлинур улы]] (1933—10.10.1992), механизатор. 1950—1992 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]] «Правда» колхозы тракторсыһы. Ленин (1975) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атйетәр (Башҡортостан)|Атйетәр]] ауылынан. * [[Йәнбәков Венер Әхмәт улы]] (1938—28.11.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы. * [[Сувернева Нина Васильевна]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1967—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы «Матрай» совхозының «Колосок» балалар баҡсаһы мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Анновка (Йылайыр районы)|Анновка]] ауылынан. * [[Волосатова Алла Ивановна]] (1943), педагог. 1966 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 4-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1969 йылдан 1-се мәктәптең кластан тыш эштәрҙе ойоштороусыһы; 1978 йылдан — ҡала мәғариф бүлегенең методик кабинеты мөдире, 1981 йылдан — 14-се урта мәктәп директоры. 1992—2002 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең мәктәпкәсә белем биреү кабинеты мөдире. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Инжавино ауылынан. * [[Матюшин Сергей Иванович]] (1943—9.11.2012), теш табибы, [[яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1968 йылдан Салауат ҡалаһы [[стоматология]] поликлиникаһы, 1999—2001 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең «Тридент» клиникаһы табибы. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (2012 йыл өсөн, үлгәндән һуң, 2013). * [[Шакирова Хәшиә Шафиҡ ҡыҙы]] (1943), малсы. 1964—1977 йылдарҙа Әбйәлил районы «Заветы Ильича» колхозы һәм «Красная Башкирия» совхозы һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Ярлыҡап]] ауылынан. * [[Әбсәләмова Ҡыҙбикә Ишбулды ҡыҙы]] (1943—10.07.2002), малсы. 1964—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Моҡас]] ауылынан. * [[Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы]] (1948), педагог. 1975 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1989 йылдан — 5-се лицей уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы]] (2011) һәм мәғариф отличнигы (2000). * [[Исламов Рәмил Фәнәүи улы]] (1958), [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының Ғ. Ибраһимов исемендәге Тел, Әҙәбиәт һәм сәнғәт институтының Яҙма һәм музыкаль мираҫ үҙәге мөдире. Филология фәндәре докторы (2002). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ғ. Ибраһимов исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Уҫман (Балтас районы)|Уҫман]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Игнатьев Семён Денисович]] (1904—27.11.1983), [[СССР]]-ҙың дәүләт һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1953—1957 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың I—V саҡырылыш, РСФСР-ҙың IV саҡырылыш һәм Татар АССР-ының V саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1940, 1944, 1948, 1957), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943) ордендары кавалеры. * [[Киняшов Михаил Александрович]] (1924—2.06.1995), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яруллин Харис Хафиз улы]] (1924—3.10.1987), ғалим-физиолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм 1959 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1970 йылдан — Медико‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йыланлы]] ауылынан. * [[Булатов Анатолий Павлович]] (1939—23.12.2017), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1988—2013 йылдарҙа Т. С. Мальцев исемендәге Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһының кафедра мөдире, артабан 2013—2017 йылдан — уҡытыусы, бер үк ваҡытта 2007—2017 йылдарҙа «Кормление сельскохозяйственных животных и кормопроизводство» журналының баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994). * [[Лобастова Светлана Александровна]] (1949), ғалим-физик, 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Кулагин Андрей Алексеевич]] (1979), ғалим-дендроэколог. 1997 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 2002 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, 2011 йылдан — экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1765]]: Мануэл Мария Барбоза ду Бокаже, [[Португалия]] шағиры. * [[1830]]: Николай Бошняк, [[Рәсәй империяһы]]ның диңгеҙ [[сәйәхәтсе]]һе, [[Сахалин]]ды һәм [[Амур]] йылғаһын тикшереүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1830]]: Порфирио Диас, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1876, 1877—1880 һәм 1884—1911 йылдарҙа [[Мексика]] президенты. * [[1870]]: Лев Штейнберг, дирижёр, композитор һәм [[Педагогика|педагог]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1913]]: [[Аннализа Эриксон]], [[Швеция]] актёры. * [[1965]]: [[Дмитрий Анатольевич Медведев]], [[Рәсәй]]ҙең өсөнсө (2008—2012) Президенты. * [[1965]]: [[Эми Уайнхаус]], [[Англия]] [[йыр]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2008]]: [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]], [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И14]] [[Категория:14 сентябрь]] hx8ur9iz9f7zhguk7uimucpdfvvlkkn 0 72181 1309767 1279390 2026-11-09T19:32:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309767 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Илшат Рәшит улы Насыров |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 30.09.1960 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{МестоРождения|Хәйбулла районы}} [[Әбеш]] ауылы |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = {{USSR}} <br> {{Флагификация|Российская Федерация}} |Научная сфера = ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе, суфыйсылыҡ |Место = [[Мәскәү]] |Учёная степень = Фәлсәфә фәндәре докторы |Учёное звание = |Альма-матер = А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университеты |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = }} {{Однофамильцы|Насыров}} '''Насыров Илшат Рәшит улы''' ([[30 сентябрь]] [[1960 йыл]]) — [[Рәсәй]] философы. Фәлсәфә фәндәре докторы, Рәсәй фәндәр академияһының Фәлсәфә институтының ғилми хеҙмәткәре.<ref name="iph.ras.ru">http://iph.ras.ru/nasyrov.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005224148/http://www.iph.ras.ru/nasyrov.htm |date=2014-10-05 }}</ref> == Биографияһы == Илшат Рәшит улы Насыров 1960 йылдың 30 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Хәйбулла районы]]ның [[Әбеш]] ауылында тыуған. 1985 йылда А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының фәлсәфә факультетын тамамлай. 1990—1992 йылдарҙа Хәйбулла районының «К новой жизни» («Хайбуллинский вестник») район гәзите редакцияһында эшләй. 1993—1995 йылдарҙа [[Судан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Хартум]]да урынлашҡан Африка халыҡ-ара университетының ғәрәп теле һәм мәҙәниәте институтында белем ала һәм уны тамамлай. Шул уҡ ваҡытта доктор Аттиджани Исмәғил аль-Джузули етәкселеге аҫтында [[суфыйсылыҡ]]ты өйрәнә. 1995—1997 йылдарҙа [[Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге]]нең баш ҡалаһы [[Эр-Рияд]]та Сәғүд Короле университетының ғәрәп теле һәм мәҙәниәте институтында белем ала һәм уны тамамлай<ref>http://www.haibulla.ru/about/znaminit/detail.php?ID=9511 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920043256/http://www.haibulla.ru/about/znaminit/detail.php?ID=9511 |date=2013-09-20 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта Мәскәү ҡалаһында Рәсәй фәндәр академияһының Фәлсәфә институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.<ref name="iph.ras.ru"/> == Ғилми эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе, суфыйсылыҡ менән бәйле.<ref name="iph.ras.ru"/> [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың ҡайһы бер әҫәрҙәрен [[ғәрәп теле]]нән тәржемә итеп баҫтыра. Бер нисә фәнни мәҡәләһе күренекле башҡорт зыялылары [[Морат Рәмзи]]гә<ref>http://www.islam.ru/content/person/murat-ramzi-velikij-syn-bashkirskogo-naroda</ref> һәм [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]ға<ref>Взгляды Заки Валиди Тогана на проблему взаимоотношения западной и исламской цивилизаций // Исламская цивилизация в Волго-Уральском регионе / отв. ред. Р. Ф. Талипов. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2010. С. 419—422.</ref> арналған. Ғалим тиҫтәнән ашыу халыҡ-ара фәнни конференцияларҙа сығыш яһаған.<ref name="iph.ras.ru"/> == Фәнни хеҙмәттәре == === Тәржемәләр һәм монографиялар: === * Вопросы гносеологии в западной классической и арабо-мусульманской философии. — Уфа: РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 2000. — 198 с. * Шейх Мухаммад Амин аль-Курди. Книга даров (О достоинствах и похвальных качествах суфийского братства Накшбандийа). Перевод с арабского Насырова И. Р. Под редакцией с комментариями и примечаниями Насырова И. Р. — Уфа: РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 2000. — 380 с. * Шейх Ибн ‘Ата’ Аллах аль-Искандари (Александрийский). Книга мудростей (Китаб аль-хикам). Перевод с арабского Насырова И. Р. Под редакцией с комментариями и примечаниями Насырова И. Р. — Уфа: РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 2000. — 290 с. * Шейх Зейнулла Расули (Расулев) ан-Накшбанди. произведения. Перевод с арабского Насырова И. Р. Под редакцией с комментариями и примечаниями Насырова И. Р. — Уфа: Издательство ЦДУМ, 2001. — 152 с. * Абу Хамид аль-Газали. Возрождение наук о вере (Ихйа ‘улум ад-дин). Избранные главы. Пер. с араб. И. Р. Насырова // Абу Хамид аль-Газали. Наставление правителям (Насихат аль-мулюк). — М.: Издательский Дом «Ансар», 2004. * Абу Хамид аль‑Газали ат‑Туси. «Ихйа’ ‘улум ад‑дин» Возрождение религиозных наук. Т. I. Первая Четверть о видах поклонения. Часть I. Перевод с арабского Насыров И. Р., Ацаев А. С. М.: Издательский дом «Нуруль Иршад», 2007. — 583 с. * Шейх Хасан Хильми ибн Мухаммад ад-Дагестани ан-Накшбанди аш-Шазили аль-Кадири. Талхис аль-ма‘ариф фи таргиб Мухаммад ‘Ариф. Краткое изложение сокровенных знаний для наставления Мухаммада ‘Арифа. Перевод с арабского Насырова И. Р. и Ацаева А. С. — М.: ж-л «Ислам», 2006. — 344 с. * Основания исламского мистицизма (генезис и эволюция). — М .: Языки славянских культур, 2009. — 552 с. * Абу Хамид аль‑Газали ат‑Туси. «Ихйа’ ‘улум ад‑дин» (Возрождение религиозных наук). Т. I—III. Перевод с арабского Насыров И. Р., Ацаев А. С. Махачкала: Издательский дом «Нуруль Иршад», 2011. * Основания исламского мистицизма (генезис и эволюция). 2-е издание. — М .: Языки славянских культур, 2012. — 552 с. * Ибн Араби. Избранные произведения. Том 1 / Пер. с арабского и комментарии И. Р. Насырова / Отв. ред. А. В. Смирнов. М.: Языки славянских культур: ООО «Садра», 2013. — 216 с. * История арабо-мусульманской философии. Учебник / Под ред. А. В. Смирнова. — М.: Академический Проект, 2013. — 255 с. (И. Р. Насыров: Раздел II, Глава 5 (§ 1 — 5); Раздел I, Глава 1 (при участии И. Р. Насырова). 255 с. * История арабо-мусульманской философии. Антология / Под ред. А. В. Смирнова. — М.: Академический Проект, 2013. — 267 с. (Подбор текстов, составление и перевод И. Р. Насырова, А. В. Смирнова, Е. А. Фроловой и Я. Эшотса). 267 с.<ref name="iph.ras.ru"/> * Взгляды Мурада Рамзи по вопросам реформирования и модернизации ислама / Ежегодник «Арабские исследования». — М.: РУДН, 2012. — С. 27—34. * Мурат Рамзи и его взгляды на джадидизм // Религиозные аспекты глобализации: фактор ислама. Кн. 3: Тезисы докладов V Всероссийского съезда востоковедов 26-27 сентября 2006 г. — Уфа: Вилли окслер, 2006. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Тәржемәселәр]] [[Категория:Рәсәйҙең ғәрәп фәне белгестәре]] nn8g0899867voy83c0ti4pijrf19zxd 0 72307 1309743 1284286 2026-11-09T17:53:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309743 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] l50l6bomcosvdtpun7gn5gc8mf16bsz 0 72520 1309886 1056550 2026-11-10T05:34:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309886 wikitext text/x-wiki {{Карточка |имя = Александр Радулов |класс_тела = |стиль_тела = background: #f9f9f9; |название = |стиль_названия = |вверху = '''{{#if:{{{имя|Александр Радулов}}}|{{{имя|Александр Радулов}}}|{{PAGENAME}}}}''' |класс_вверху = fn |стиль_вверху = background: #d0e7ff; |вверху2 = {{{оригинал исеме|Радулов Александр Валерьевич}}} |класс_вверху2 = background: #f9f9f9 |стиль_вверху2 = |изображение = {{Форматирование изображения|{{{фото|Alexander Radulov 2012-10-28.jpeg}}}|220x350px}} |стиль_изображения = |подпись = {{{подпись|Александр Радулов — ЦСКА уйынсыһы (2012 йыл)}}} |стиль_подписи = |стиль_заголовков = background: #d0e7ff; |стиль_меток = background: #e6e6e6; |стиль_текста = |метка1 = Эшмәкәрлек төрө: |текст1 = хоккейсы |метка2 = Тыуған ваҡыты: |текст2 = 06.07.1986 |метка3 = Тыуған урыны: |текст3 = [[Түбән Тагил]], [[Рәсәй]] |метка4 = Вафат ваҡыты: |текст4 = {{{дата смерти|}}} |метка5 = Вафат урыны: |текст5 = {{{место смерти|}}} |метка6 = Ауырлыҡ: |текст6 = 91 кг |метка7 = Буй: |текст7 = 186 см |метка8 = Урын: |текст8 = сит яҡ һөжүмсе |заголовок9 = Карьера |метка10 = Клубтар: |текст10 = 2003—2004 {{Флаг России|20px}} [[ТХК]]<br /> 2004 {{Флаг России|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]]<br /> 2004—2006 {{Канада|20px}} [[Квебек Ремпартс]]<br /> 2006—2008 {{АҠШ|20px}} [[Нэшвилл Предаторз]]<br /> 2008—2012 {{Флаг|Башкортостан}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]<br /> 2012 {{АҠШ|20px}} [[Нэшвилл Предаторз]]<br /> 2012—2016 {{Флаг России|20px}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]<br /> 2016—2017 {{Канада|20px}} [[Монреаль Канадиенс]]<br /> 2017—... {{АҠШ|20px}} «[[Даллас Старз]]» |метка11 = Гражданлығы: |текст11 = {{RUS}} |метка12 = Ҡушамат: |текст12 = ''Бунша, Rads, Радул, Радик <br /> Раду ({{lang-en|Radu}})'' |заголовок13 = Бүләктәр {{{!}} style="background:transparent" align=center {{!}}{{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени|2009}} {{!}}} }} '''Радулов Александр Валерьевич''' ([[5 июль]] [[1986 йыл]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, һөжүмсе. Ике тапҡыр донъя чемпионы. 2017 йылдан «[[Даллас Старз]]» хоккей клубы уйынсыһы. [[Файл:Radulov 2011-09-24 Amur—Salavat KHL-game.jpeg|thumb|Александр Радулов 24.09.2011 Амур—Салауат Юлаев]] == Биографияһы == Александр Валерьевич Радулов 1986 йылдың 5 июлендә [[Свердловск өлкәһе]]нең Түбәнге Тагил ҡалаһында тыуған. Тәүге аҙымын «Спутник» клубында башлай. Һуңынан Тверь хоккей командаһында, «Динамо» (Мәскәү), [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]], өс миҙгел Канаданың йәштәр лигаһында сығыш яһағас, НХЛ-дың «Нэшвилл Предаторз» командаһында ике миҙгел уҙғара. Радулов [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|юлаевсылар рәтенә]] НХЛ-дың «Нэшвилл Предаторз» клубынан 2008 йылда күсеп килә. 2012 йылдан — Мәскәүҙең ЦСКА командаһы уйынсыһы. Үҙ карьераһында юниорҙар араһында Рәсәй командаһы составында ике тапҡыр донъя беренселегенең бронза миҙалына лайыҡ була. Канада хоккей лигаһының иң шәп уйынсыһы исемен дә ала. Рәсәй йыйылма командаһында 2007 йылдан сығыш яһай башлай. Радуловтар сығыштары менән Түбәнге Тагилдан. Атаһы Валерий Юрьевич урындағы «Спутник» хоккей командаһында уйнаған. Александрҙың олатаһы ла хоккей мөхитендә ҡайнап, спорт майҙансығының хеҙмәткәре булып эшләй. Шуға ла ағалы-ҡустылы Радуловтар, ғаилә традицияһын дауам итеп, боҙ майҙансығын икенсе өйгә әйләндерә. 1999 йылда Радуловтар ғаиләһе [[Ярославль]] ҡалаһына күсеп китә. 13 йәшлек Александр Ярославль хоккей мәктәбендә шөғөлләнеүен дауам итмәксе була. Тик ундағы тренер, буласаҡ «йондоҙ»ға ҡарап, хоккей һинең шөғөлөң түгел, тип ишекте яба. Радулов юғалып ҡалмай, бер йыл буйы ағаһының командаһында шөғөлләнгәндән һуң, Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубына барып яҙыла. Тормош дауам итә. Йәш Радулов яйлап "Динамо"ның төп составына эләгә, тик унда нығына алмай һәм клуб етәкселеге Сашаны Тверь хоккей командаһына ҡуртымға бирә. Шунан башлана ла инде геройыбыҙҙың уңыштары. Ул Тверь хоккей һөйөүселәренең кумирына әйләнә. Һәр бер йәш хоккейсы хыялланған һымаҡ, Александр ҙа НХЛ-да уйнағыһы килә. Ул ваҡыттағы донъя "йондоҙҙары"ның гәзит-журналдарҙа сыҡҡан фотоларын йыя, улар кеүек булыр өсөн көнө-төнө үҙ өҫтөндә эшләй. Һәм хыялы тормошҡа аша. «Динамо» өсөн бер генә уйын уҙғарған Радуловҡа НХЛ белгестәре күҙ һалып, «Нэшвилл Прэдаторз» клубы вәкилдәре уны һайлап ала. Шулай итеп кесе Радулов океан аръяғына юллана. Тик унда ла шунда уҡ төп составҡа эләкмәй, фарм-клубта уйнарға мәжбүр була. Бер миҙгелдә генә 32 шайба индереп, 45 пас бирә, иң өмөтлө уйынсыға әйләнә. Һөҙөмтәһе көндән-көн яҡшыра бара. Икенсе йылына 62 уйында 61 гол индереп, 93 тапҡыр гол индереүгә булышлыҡ итә. Бер осрашыуҙа хатта ете тапҡыр уңышҡа өлгәшә. Шулай ҙа ҡайһы бер белгестәр, был һөҙөмтәһенә ҡарамаҫтан, төп составҡа тиҙ генә эләкмәҫ, тип күҙаллай. Әммә 20 йәшлек уйынсы барыһын да пыран-заран килтерә, һәм "Нэшвилл"дың төп составына юл ала. {{цитата |Бик көслө, хәрәкәтсән уйынсы, — тип билдәләй уны клуб тренеры [[Барри Тротц]].}} Ни тиклем күберәк уйнай, шул хәтлем тотоп алғыһыҙ хоккейсыға әйләнә. Бындай тиҙлеге менән ул, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, күп ҡапҡасыларҙың "дошманы"на әүерелде. Тик ҡапҡаға ғына уҡталыуы менән Александр хатта Овечкиндан да ҡурҡынысыраҡ була. Күнекмәләр ваҡытында ла, ял иткәндә лә һис кенә лә тик ултырмай. Уның энергияһы командаға ла ҙур йоғонто яһай. Тәүге миҙгелдә ул «Нэшвилл» составында 64 уйында 37 (18+19) мәрәй туплай. Күп тә үтмәй, Рәсәй йыйылма командаһы составына саҡырыу ала. Рәсәй хоккей һөйөүселәренең күптәренә билдәле булмаған Александр, барыһын да хайран ҡалдырып, команда составында донъя чемпионы исемен яулай. Ул ғына ла түгел, еңеү шайбаһын индерә. Егеттең шатлығын бөтә Түбәнге Тагил халҡы байрам итә. Бигерәк тә шунда ҡалған олатаһы ҡаланың иң хөрмәтле кешеһенә әйләнә. Шуғамы икән инде, Радуловтың хис-тойғолары тыуған яғына тарта. Беренсе булып «Салауат Юлаев» клубы етәкселеге быны һиҙеп ҡалып, уның менән ҡыҙыҡһыныуын белдерә. «Нэшвилл» клубы менән килешеү дауам итһә лә, Александр Радулов, өфөләрҙең саҡырыуын ҡабул итеп, Башҡортос­танға юллана. 2011 йылда «Салауат Юлаев» составында Гагарин Кубогына эйә була. == Шәхси тормошо == * Александр Радулов атай булды... — «Что происходит?» сайты, 2015, 12 ноябрь<ref>[http://chto-proishodit.ru/news/2015/11/12/750029580 «Что происходит?» сайты, 2015, 12 ноябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151116145313/http://chto-proishodit.ru/news/2015/11/12/750029580 |date=2015-11-16 }}{{ref-ru}}</ref>.{{ref-ru}} * Хоккейсы Радулов һәм гимнастка Дмитриева туй үткәрҙе. — «НТВ-Спорт» сайты, 2015, 11 август<ref>[http://www.ntv.ru/sport/1461740/, «НТВ-Спорт» сайты, 2015, 11 август]{{ref-ru}}</ref>.{{ref-ru}} == Карьера == * 2003—2004 {{Флаг России|20px}} [[ТХК]] * 2004 {{Флаг России|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] * 2004—2006 {{Канада|20px}} [[Квебек Ремпартс]] * 2006—2008 {{АҠШ|20px}} [[Нэшвилл Предаторз]] * 2008—2012 {{Флаг|Башкортостан}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] * 2012 {{АҠШ|20px}} [[Нэшвилл Предаторз]] * 2012—2016 {{Флаг России|20px}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]] * 2016—2017 {{Канада|20px}} [[Монреаль Канадиенс]] * 2017—... {{АҠШ|20px}} «[[Даллас Старз]]» == Спорт ҡаҙаныштары == * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Донъя чемпионатты бронза призеры ([[Мәскәү]] 2007). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Донъя чемпионаты еңеүсеһе ([[Канада]] 2008). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Донъя чемпионаты еңеүсеһе ([[Швейцария]] 2009). * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Гагарин Кубогы призеры (Салауат Юлаев 2010). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Гагарин Кубогы эйәһе (Салауат Юлаев 2011). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Рәсәй чемпионы (Салауат Юлаев 2011). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Рәсәй чемпионы (ЦСКА 2015). * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Гагарин Кубогы бронза призеры (ЦСКА 2015). * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Гагарин Кубогы көмөш призеры (ЦСКА 2016). * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Йәштәр донъя чемпионаты көмөш призеры 2005, 2006. * Иң яҡшы уйынсы ([[Канада хоккей лигаһы|CHL]]) 2006. * Иң яҡшы бомбардир ([[Канада хоккей лигаһы|CHL]]) 2006. * Иң яҡшы бомбардир Квебек Баш юниор хоккей лигаһы (Жан Беливо Трофи) 2006. * Яҡшы уйынсы Мемориал кубогы (Стэффорд Смайт Мемориал Трофи) 2006. * Майкл Брир Мемориал Трофи эйәһе 2006. * Яҡшы һөжүмсе Квебек Баш юниор хоккей лигаһы (Telus Кубогы) 2006. * Иң яҡшы уйынсы [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] регуляр чемпионаты 2009—2010. * Иң яҡшы бомбардир [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] плей-оффтың 2009—2010. * Секунда призы — иң шәп голы тыуған хоккейда, 6 секунда («Салауат Юлаев» — «Югра» ярышы).<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=uerwdqd_Mg0 Голы Малкина и Радулова на 7 секунде]</ref>. * «Яҡшы бомбардир» призы эйәһе 2010—2011. * «Алтын сәкән» призы эйәһе 2009—2010, 2010—2011. * Бөтө йондоҙҙар ярышы (КХЛ) биш тапҡыр ҡатнашыусы (2009, 2010, 2011, 2012, 2013). == Статистика == {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} {| class="wikitable" cellpadding=2 |- !colspan=3| !colspan=6|Регуляр сезоны !colspan=6|Плей-офф |- !Сезон||Команда||Лигаһы||Уйын||Г||П||М||+/-||Штр||Уйын||Г||П||М||+/-||Штр |- align=center ||2003-04||[[ТХК|ТХК Тверь]]||[[Юғары хоккей лигаһы]]||42||15||16||31||--||102||--||--||--||--||--||-- |- align=center ||2003-04||[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]]||Суперлига||1||0||0||0||--||2||--||--||--||--||--||-- |- align=center ||2004-05||[[Квебек Ремпартс]]||[[Квебек Баш юниор хоккей лигаһы|QMJHL]]||65||32||43||75||30||64||13||6||5||11||--||15 |- align=center ||2005-06||Квебек Ремпартс||QMJHL||62||61||91||152||53||101||23||21||34||55||9||30 |- align=center ||2006-07||[[Милуоки Эдмиралс]]||[[АХЛ]]||11||6||12||18||3||26||--||--||--||--||--||-- |- align=center |2006-07||[[Нэшвилл Предаторз]]||[[НХЛ]]||64||18||19||37||19||26||4||3||1||4||1||19 |- align=center |2007-08||Нэшвилл Предаторз||НХЛ||81||26||32||58||7||44||6||2||2||4||0||6 |- align=center |[[КХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008-09]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||[[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]||52||22||26||48||26||92||4||0||2||2||1||4 |- align=center |[[КХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009-10]]||Салауат Юлаев||КХЛ||54||24||39||63||44||62||16||8||11||19||7||10 |- align=center |[[КХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010-11]]||Салауат Юлаев||КХЛ||54||20||60||80||27||83||21||3||15||18||9||42 |- align=center |[[КХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011-12]]||Салауат Юлаев||КХЛ||50||25||38||63||1||64||6||0||6||6||1||2 |- align=center |2011-12||Нэшвилл Предаторз||НХЛ||9||3||4||7||3||4||8||1||5||6||5||4 |- align=center |[[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012-13]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]||КХЛ||48||22||46||68||12||86||9||1||6||7||-4||0 |- align=center |[[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013-14]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]||КХЛ||34||9||25||34||19||75||-||-||-||-||-||- |- align=center |[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014-15]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]||КХЛ||46||24||47||71||37||143||16||8||13||21||7||20 |- align=center |[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015-16]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]||КХЛ||53||23||42||65||27||73||20||4||12||16||5||26 |- align=center |2016/17||[[Монреаль Канадиенс]]||НХЛ||76||18||36||54||10||62||6||2||5||7||0||6 |- align=center |2017/18||[[Даллас Старз]]||НХЛ|| || || |||||||||||||||||| |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе НХЛ-да'''||230||65||91||156||39||136||24||8||13||21||3||35 |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе КХЛ-да'''||391||169||323||492||194||678||92||24||65||89||26||104 |} === Халыҡ-ара ярыштары === {| BORDER="0" CELLPADDING="3" CELLSPACING="0" width=40% |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Йыл ! Йыйылма команда ! Ярыш ! Урын ! ALIGN="center" rowspan="99" bgcolor="#ffffff" |   ! У ! Г ! П ! М ! Штр |- ALIGN="center" | Юниор донъя чемпионаты 2004 | Рәсәй (юниор.) | ЮДЧ | align="center" |[[Файл:Gold medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 2 | 5 | 7 | 2 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | Йәштәр донъя чемпионаты 2004 | Рәсәй (йәш.) | ЙДЧ | align="center" |[[Файл:Silver medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 2 | 1 | 3 | 4 |- ALIGN="center" | Йәштәр донъя чемпионаты 2006 | Рәсәй (мол.) | ЙДЧ | align="center" |[[Файл:Silver medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 1 | 3 | 4 | 4 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) ! 18 ! 5 ! 9 ! 14 ! 10 |- ALIGN="center" | 2007 | Рәсәй | ДЧ | align="center" |[[Файл:Bronze medal with cup.svg|16x16px]] | 9 | 2 | 0 | 2 | 6 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | 2008 | Рәсәй | ДЧ | align="center" |[[Файл:Gold medal with cup.svg|16x16px]] | 6 | 0 | 3 | 3 | 2 |- ALIGN="center" | 2009 | Рәсәй | ДЧ | align="center" |[[Файл:Gold medal with cup.svg|16x16px]] | 9 | 4 | 6 | 10 | 10 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | 2010 | Рәсәй | [[Олимпиада ҡыш уйындары 2010|ОУ]] | 6 | 4 | 1 | 1 | 2 | 4 |- ALIGN="center" | 2011 | Рәсәй | ДЧ | 4 | 9 | 2 | 5 | 7 | 6 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | 2013 | Рәсәй | ДЧ | 6 | 8 | 5 | 5 | 10 | 4 |- ALIGN="center" | 2014 | Рәсәй | [[Олимпиада ҡыш уйындары 2014|ОУ]] | 5 | 5 | 3 | 3 | 6 | 4 |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan=4 | Бөтәһе (төп йыйылма команда) ! 50 ! 17 ! 23 ! 40 ! 36 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.hcsalavat.ru/ Салауат Юлаев рәсми сайт] * [https://web.archive.org/web/20250221162908/https://yeshlek-gazeta.ru/4279-ike-tap1185yr-donja-chempiony-aleksandr.html/ Ике тапҡыр донъя чемпионы Александр Радулов Өфөлә уйнауына бик шат] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:Хоккей һөжүмселәре]] [[Категория:Рәсәй хоккей һөжүмселәре]] s4m8cv42soyre8mgpg8ylf5d7bhst78 0 72680 1309930 1298991 2026-11-10T08:18:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309930 wikitext text/x-wiki {{Нормативный акт |вид = [[Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы|кодекс]] |название = Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы |оригинальное название = Гражданский кодекс Российской Федерации |изображение = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |отрасль права = [[граждан хоҡуғы]] |номер = 51-ФЗ (ч. 1)<br />14-ФЗ (ч. 2)<br />146-ФЗ (ч. 3)<br />230-ФЗ (ч. 4) |принят = [[Дәүләт Дума]]<br />21 октября 1994 года (ч. 1)<br />22 декабря 1995 года (ч. 2)<br />1 ноября 2001 года (ч. 3)<br />24 ноября 2006 года (ч. 4) |одобрен = [[Федерация Советы]]<br />14 ноября 2001 года (ч. 3)<br />8 декабря 2006 года (ч. 4) |подписан = [[Рәсәй Президенты]]<br />30 ноября 1994 года (ч. 1)<br />26 января 1996 года (ч. 2)<br />26 ноября 2001 года (ч. 3)<br />18 декабря 2006 года (ч. 4) |вступил в силу = 1 января 1995 года (ч. 1)<br />1 марта 1996 года (ч. 2)<br />1 марта 2002 года (ч. 3)<br />1 января 2008 года (ч. 4) |опубликован = [[Собрание законодательства Российской Федерации]],<br />1994, № 32, ст. 3301 (ч. 1)<br />1996, № 5, ст. 410 (ч. 2)<br />2001, № 49, ст. 4552 (ч. 3)<br />2006, № 52, ст. 5496 (ч. 4) |действующая редакция = |утратил силу = |Викитека = }} '''Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы''' ('''ГК РФ''') — граждандар араһында мөнәсәбәттәр көйләү иткән [[кодекс]], Рәсәй Федерацияһының [[Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы|федераль закон]]. == Ҡоролош == Кодекс 1 551 статьянан тора, 4 бүлеккә бүленә. === Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы === * Раздел I. Дөйөм положениялар. (статьи 1—208) ** Подраздел 1. Нигеҙ положениялар. ** Подраздел 2. Лица ** Подраздел 3. Граждан хоҡуғы объекттар. ** Подраздел 4. Сделкалар. Йыйылыштарҙын ҡарарҙары. Вәкиллек. ** Подраздел 5. Сроктар. Исковая давность. * Раздел II. Мөлкәт хоҡуғы һәм башҡа әйвер хоҡуҡтары (209—306) * Раздел III. Дөйөм положениялар. (статьи 307—453) ** Подраздел 1. Общие положения об обязательствах ** Подраздел 2. Килешеү. === 2-се бүлек === * Раздел IV. Отдельные виды обязательств (статьи 454—1109) === 3-сө бүлек=== * Раздел V. Наследственное право (статьи 1110—1185) * Раздел VI. Халыҡ-ара шәхси хоҡуғы. (статьи 1186—1224) === 4-се бүлек=== * Раздел VII. Права на результаты интеллектуальной деятельности и средства индивидуализации (статьи 1225—1551) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160121102350/http://www.gk-rf.ru/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы] * [http://www.zakonirossii.ru/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140917054422/http://www.zakonirossii.ru/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81 |date=2014-09-17 }} Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы, анализ * [http://www.conventions.ru/gk/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы (ГК РФ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822095446/http://www.conventions.ru/gk/ |date=2014-08-22 }} * [http://corporativelaw.ru/gk/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140623025718/http://corporativelaw.ru/gk/ |date=2014-06-23 }} * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf1/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 1-се бүлек] * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf2/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 2-се бүлек] * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf3/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 3-сө бүлек] * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf4/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 4-се бүлек] * [http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/gk_rf/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы иллюстрациялар менән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915181907/http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/gk_rf/ |date=2014-09-15 }} — М.: «Манн, Иванов и Фербер», 2013. — С. 654. — ISBN 978-5-91657-849-2 * [https://openlaws.ru OpenLaws] рәсәй ҡануниәтен тикшереү өсөн халыҡ-ара форум (рус телендә) [[Категория:Хоҡуҡ]] 1ps6bawmtarsh942v26ru235a564yoc 0 73096 1309773 1307573 2026-11-09T19:59:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309773 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = ''Немецтар'' | изображение = [[File:Germans collage.jpg|300px]] | ширина = | подпись = '''1-се рәт:''' [[Мартин Лютер]] • [[Отто фон Бисмарк]] • [[Людвиг ван Бетховен]] • [[Иммануил Кант]] • [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте]] '''2-се рәт:''' [[Йоһанн Гутенберг]] • [[Вольфганг Амадей Моцарт]] • [[Йоһанн Себастьян Бах]] • [[Рихард Вагнер]] • [[Георг Вильһельм Фридрих Гегель]] '''3-сө рәт:''' [[Фридрих Шиллер]] • [[Карл Маркс]] • [[Якоб Гримм һәм Вильгельм Гримм]] • [[Конрад Аденауэр]] • [[Альбрехт Дюрер]] '''4-се рәт:''' [[Готфрид Лейбниц]] • [[Карл Бенц]] • [[Конрад Цузе]] • [[Марлен Дитрих]] • [[Макс Планк]] '''5-се рәт:''' [[Клаудия Шиффер]] • [[Альберт Эйнштейн]] • [[Йоһанн Кеплер]] • [[Фридрих Ницше]] • [[Хайди Клум]] '''6-сы рәт:''' [[Вилли Брандт]] • [[Юрген Клинсман]] • [[Вернер фон Браун]] • [[Екатерина II]] • [[Карл Фридрих Гаусс]] | самоназвание = ''Deutsche'' | численность = 140&nbsp;000&nbsp;000<ref>[http://en.bmi.bund.de/nn_148248/Internet/Content/Themen/Auslaender__Fluechtlinge__Asyl__Zuwanderung/DatenundFakten/Deutsche__Auslaender__mit__Migrationshintergrund__en.html Germans and foreigners with an immigrant background]</ref> | расселение = {{Флагификация|Германия}} 80&nbsp;586&nbsp;000<ref name=autogenerated1>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GM Joshuaproject. Germany]</ref><br> {{Флагификация|США}}: 47&nbsp;901&nbsp;779 <small>(2010)</small><ref>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_DP02&prodType=table Selected social characteristics in the United States 2010. American Community Survey 1-Year Estimates. Source: U.S. Census Bureau.]</ref><br> {{Флагификация|Бразилия}}: 5 000 000 <br> {{Флагификация|Канада}}: 3 179 425 <small>(2006)</small><ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 Statistics Canada. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories]</ref> <br> {{Флагификация|Аргентина}}: 2 800 000 <br> {{Флагификация|Франция}}: 1 500 000 <br> {{Флагификация|Австралия}}: 742 212 <small>(2001)</small><ref>[http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/AD2222ECE5AD4396CA25712500161734/$File/29330_2001.pdf Статистическая служба Австралии]{{ref-en}}</ref><br> {{Флагификация|Россия}}: 394 138 <small>(2010)</small><ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref><br> {{Флагификация|Казахстан}}: 178 409 <small>(2009)</small><ref name="Перепись населения Казахстана (2009)">[http://stat.kz/p_perepis/Documents/КрПН2009_161110рус.doc Перепись населения Казахстана (2009)]</ref><br> {{Флагификация|Польша}}: 152 897 <small>(2002)</small><ref name="pln2002">[http://pop-stat.mashke.org/poland-ethnic2002.htm Национальный состав Польши 2002]</ref><br> {{Флагификация|Чили}}: 70 000<ref name="Национальный состав Чили">[http://education.en.dmoza.net/ru/Население_Чили.html Национальный состав Чили]</ref><br> {{Флагификация|Румыния}}: 59 764 <small>(2002)</small><ref name="rum2002">[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic2002.htm Национальный состав Румынии 2002]</ref><br> {{флагификация|Турция}}: 50 000 <br> {{Флагификация|Швеция}}: 47 000 <small>(2001)</small><ref name="swe2001">[http://pop-stat.mashke.org/sweden-ethnic2002.htm Национальный состав Швеции 2001]</ref><br> {{Флагификация|Чехия}}: 39 106 <small>(2001)</small><ref name="ceh2001">[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic2002.htm Национальный состав Чехии 2001]</ref><br> {{Флагификация|Украина}}: 33 302 <small>(2001)</small><ref name="Перепись населения Украины (2001)">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Перепись населения Украины (2001)]</ref><br> {{Флаг|Башкортостан}} [[Башҡортостан]]: 5 909 <small>(2010)</small><ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref><br> {{Флагификация|Азербайджан}}: 700<ref name="Немцы Азербайджана">[http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=413 Немцы Азербайджана]</ref><br> {{Флагификация|Таджикистан}}: 446<ref>[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан]</ref><br> {{Флагификация|Армения}}: 300 | вымер = | архкультура = | язык = [[немец теле]] | раса = [[европеоид расаһы]] | религия = [[протестантизм]] ([[лютеранлыҡ]], [[евангелизм]], [[кальвинизм]]), [[католицизм]] | родственные = [[инглиздәр]], [[нидерландтар]], [[фриздар]], [[даттар]], [[норвегтар]], [[шведтар]], [[исландтар]], [[фарерҙар]] | входит = | включает = [[баварҙар]], [[сакстар]], [[швабтар]] | происхождение = [[Боронғо герман]], [[Полабтар]], [[Прустар]] }} '''Немецтар''', ''ниместәр'', шулай уҡ ''алмандар'' ({{lang-de|Deutsche}}) — [[Германия]]ның төп халҡы. Дөйөм һаны — 140 миллион. Милли теле — [[Германия телдәре|герман төркөмөнөң]] [[немец теле]]. == Айырыу == [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.jpg|thumb|left|Немецтар [[АҠШ]]-та, күк төҫ]] Немецтарҙың яртыһы тиерлек [[Германия]]нан ситтә йәшәй. Немец теле үҙ милли варианты булараҡ киң таралған [[Австрия]], [[Швейцария]], [[Лихтенштейн]] һәм [[Люксембург]] халҡының күбеһе һуңғы ваҡытта үҙҙәрен немец тип түгел, ә австриялылар, швейцарҙар һәм лихтенштейнлылар тип һанай. Немецтар [[Бельгия]]ла (яҡынса 70 мең мәҙәни-тел автономиялары бар), [[Дания]]ла, [[Франция]]ла ([[Эльзас]] һәм [[Лотарингия]]ла, йәғни Мозель департаментының төньяҡ-көнсығышында), [[Италия]]ла, [[Польша]]ла, [[Чехия]]ла, [[Словакия]]ла, [[Венгрия]]ла, [[Румыния]]ла (румын немецтары), [[Рәсәй]]ҙә (Рәсәй немецтары), [[Ҡаҙағстан]]да (сығыштарының уртаҡлығы һәм мәҙәниәте, тел яҡынлығы менән шулай уҡ Рәсәй немецтары булып иҫәпләнәләр), [[Бразилия]]ла, [[Латин Америкаһы]]ның башҡа илдәрендә, [[Намибия]]ла, [[АҠШ]]-та (халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, немец сығышлылар [[Англия]]нан сыҡҡандарҙан да күберәк) йәшәй. Дөйөм һаны — 140000 мең кеше, шул иҫәптән Германияла — 76000 мең кеше. Күп һанлы нимес төркөмдәре [[АҠШ]]-та (42000—58000 мең кеше), [[Канада]]ла (1200 мең кеше), [[Ҡаҙағстан]]да (180 832<ref name="Каз2012">[http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar |date=2012-11-15 }}</ref> кеше), [[Рәсәй Федерацияһы]]нда (394 138 кеше), [[Бразилия]]ла (710 мең кеше), [[Европа]] һәм [[Латин Америкаһы]]ның башҡа илдәрендә, [[Австралия]]ла һәм Көньяҡ Африкала бар. == Тарих == [[Файл:GermanenAD50.png|thumb|left|Боронғо герман ырыуҙары, [[50]] йыл (Христос тыуған йылдан башлана)]] [[Файл:West Germanic Kingdoms 460.jpg|thumb|right|Европала герман короллектәре, [[500]] йыл]] Немецтар, ({{lang-de|Deutsche}}, үҙатамаһы дойче) — Германияның төп халҡы. Немец этносының нигеҙен беҙҙең эраның беренсе быуатында романлашҡан кельт һәм Альп халҡы менән аралашып бөткән боронғо герман ырыуҙары — франктар, сакстар, баварҙар, алемандар тәшкил итә. [[Франк империяһы]]нан айырылғандан һуң, ([[843]]) Көнсығыш Франк короллегенән герман телле халыҡ бүленеп сыға. [[Х]] быуат башында ул Тевтон тип атала башлай (был атама боронғо герман этнонимының тевтон ырыуынан килп сыҡҡан); нимессә үҙатамаһы диутистар (һуңыраҡ дойч) Х быуат уртаһынан билдәле булараҡ немецтарҙың дөйөмләшеүен раҫлай. [[X]]—[[XIV]] быуаттарҙа немецтар төп халыҡты өлөшләтә ассимиляцияһы итеп, Эльбаның көнсығыш ерҙәрендә урынлаша. Ҡайһы бер нимес төркөмдәренең хәҙерге [[Чехия]], [[Польша]], [[Венгрия]], [[Румыния]] һәм [[Европа]]ның башҡа илдәре территорияларына күсенеү процесы ошо быуатта бара. Артабан да күп быуаттар дауамында Германияның сәйәси бүлгеләнеүҙәре ниместәрҙең берҙәм халыҡ булып үҫеүенә ҡамасаулыҡ итә. Бер нисә быуат буйы ниместәрҙең этник тарихы ике яҡлы үҫә: Урта быуаттарҙың тәүге осоронда барлыҡҡа килгән айырым халыҡтарҙың — баварҙарҙың, саксондарҙың, швабтарҙың, франктарҙың һәм башҡаларҙың үҫеше дауам итә, шул уҡ ваҡытта бөтә ниместәр өсөн дөйөм мәҙәниәт һыҙаттары һалына. [[XVI]] быуат башында консолидация процесы иң тәүҙә саксон (мейсен) диалекты нигеҙендә әҙәби нимес телен төҙөүҙә күренә. Әммә ниместәрҙең дин буйынса католиктарға һәм протестант-лютерандарға бүленеүе сәбәпле, халыҡтың көнкүрешендә һәм мәҙәниәтендә айырмалыҡтар килеп сыға. Иҡтисадтың насар үҫеше, нимес ерҙәрен ҡыйратҡан һуғыш һөҙөмтәһендә XVIII—XIX быуаттарҙа улар [[Америка]] һәм [[Европа]]ның төрлө илдәренә (шул иҫәптән [[Рәсәй]]гә лә) күпләп күсенә башлай. Тик [[XVIII]] быуаттың 2-се яртыһында ғына ниместәрҙең үҙаңы ныҡлап үҫә. 1871 йылда [[Пруссия]] эгидаһы аҫтында [[Германия]] берләшә. Илдең берләшеүе, бер ни тиклем реформалар үткәреү сәнәғәттең тиҙ үҫеүенә йоғонто яһай, дөйөм герман баҙары булдырыла. Халыҡтың сәнәғәт үҙәктәрендә төпләнеүе мәҙәни, этнографик үҙенсәлектәрҙе юғалтыуға килтерә. [[XIX]] быуат аҙағында, ҡайһы бер ерҙәрҙә халыҡтың мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре һаҡланыуына ҡарамаҫтан, нимес милләте барлыҡҡа килә. Юғары индустрия шарттарында йәмғиәттең күпселек өлөшөн ҡала халҡы тәшкил итеү сәбәпле айырым нимес төркөмдәренең этнографик үҙенсәлеге юғала башлауына ҡарамаҫтан, оҙайлы тарихи үҫеш барышында дөйөм этник һыҙаттар хасил була. Икенсе илдәрҙә йәшәгән ниместәрҙә өлкә үҙатамаһы һаҡланған — баварҙар, швабтар, саксондар, франкондар һәм башҡалар. == Хужалығы == Төп [[Ауыл хужалығы|хужалыҡ]] тармағы игенселек була: [[бойҙай]], [[арыш]], [[һоло]], [[арпа]], [[тары]], [[ҡарабойҙай]], [[бәрәңге]], [[фасоль]] һәм [[борсаҡ]] сәскәндәр, техник культураларҙан етен һәм киндер үҫтереү таралған. Йәшелсә культураларынан [[һуған]], [[һарымһаҡ]], [[кәбеҫтә]], [[ҡыяр]], [[кишер]] үҫтергәндәр, шул иҫәптән [[тәмәке]] сәскәндәр. Ерҙе һөргәндә заводта эшләнгән күп төрәнле тимер [[һабан]], бер киң тимер төрәнле еңел һуҡа, төрлө типтағы һуҡа ҡулланғандар. Ҡул менән сәскәндәр, уңышты ураҡ ярҙамында йыйғандар, етеш ғаиләләрҙә ураҡ урғыс машиналар, көлтә бәйләгестәр булған. [[Һыйыр]] малы һәм ваҡ мал, [[сусҡа]], йорт ҡоштары үрсеткәндәр. [[Ҡортсолоҡ]], [[балыҡсылыҡ]] һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. [[Мебель]] яһау, аяҡ һәм өҫ кейеме тегеү, тире һәм күн эшкәртеү, ҡайыш әйберҙәр әҙерләү, тимерселек эше, һыра ҡайнатыу һөнәрҙәре үҫеш алған. Ҡатын-ҡыҙ бәйләү, сигеү һәм башҡа эштәр менән шөғөлләнгән. Немецтарҙың [[торама]]лары (колониялар) өсөн бер һыҙыҡтағы планировка хас булған, ғәҙәттә, [[ауыл]] уртаһында [[мәктәп]] төҙөгәндәр, уның алдына бәләкәй [[майҙан]] эшләгәндәр. [[Күскенселәр|Күскенсе]] немецтар өйҙәрҙе далалы райондарҙа [[балсыҡ]]тан йә ҡулдан һуғылған [[саман]] кирбестән, урманлы райондарҙа бурап төҙөгән. Ҡыйығын ике йә дүрт яҡлы итеп эшләгәндәр, башлыса [[һалам]], һирәк осраҡта [[черепица]], таҡта, һуңыраҡ тимер менән яба башлағандар. Стеналарҙы балсыҡ менән һылағандар, эзбизләп ағартҡандар. Интерьер бейек арҡалы киң ағас карауаттан, күтәртеп ҡуйылмалы эскәмйә рәүешендәге [[диван]]дан (пелзнанк), һауыт-һаба [[шкаф]]ынан торған. Интерьерҙы сигелгән һәм бәйләнгән һөлгөләр, ашъяулыҡтар, шаршауҙар, таҫтамалдар, селтәр ҡаймалы япмалар менән һәм башҡа төрлө биҙәгәндәр. Йорт биләмәһендә йәйге аш өйө (икмәк мейесе менән бергә) төҙөгәндәр. [[Мунса]], ыҫлыҡ, һарайҙар һәм мал аҙбарҙары бер ҡыйыҡ аҫтында булған. == Кейеме == [[Файл:Stadtgruendungsfest munich 2013 Paar in Tracht beim TAnz.JPG|thumb|Ҡатын-ҡыҙ ([[дирндл]]) һәм ирҙәр кейеме, Мюнхен 2013]] === Ҡатын-ҡыҙ кейеме === Немецта традицион [[Ҡатын|ҡатын-ҡыҙ]] [[кейем]]е аҡ туҡыма [[күлдәк]]тән (хемд), алдан уйымлы һәм баулы корсаждан (ляйбхен, мидер), сигеү, һирәгерәк сәйлән, ялтырауыҡтар менән биҙәлгән [[түшелдерек]]тән (брустшмук), [[жакет]] йә [[кофта]]нан (кофтхе, хофта), [[итәк]]тән (рок), алъяпҡыстан (шюрце) торған. Күлдәк өҫтөнән түшелдерек, уның өҫтөнән [[корсаж]], унан һуң билгә етеп торған ҡыҫҡа жакет кейгәндәр. Итәктәр күбеһенсә нәҙек аҡ һәм ҡуйы ҡыҙыл һыҙыҡтар төшкән ҡараһыу күк йә ҡара төҫтәге етен, [[киндер]], [[йөн]] туҡыманан тегелгән. Байрамдарҙа [[атлас]] һәм [[кәшемир]] итәк, [[батист]]ан, кисейәнән тегелгән, туҡылған һүрәт төшкән ҡупшы, биҙәкле оҙон аҡ алъяпҡыс кейгәндәр. Өҫ кейеме буҫтау йә [[драп]]тан тегелгән (геш, геххе, хальбпалето, шванцкофтхе) һырылған [[мамыҡ]]лы ҡыҫҡа [[пальто]]нан (фуфайка) торған. Ҡатын-ҡыҙҙың традицион баш кейеменә көләпәрә (хаубе), [[ситса]] өскөл яулыҡ (хальстух, копфтух) ингән, һалҡын ваҡытта улар өҫтөнән бәйләнгән йылы [[яулыҡ]], шәл ябынғандар. Йәйен һалам эшләпә (штроххут) кейгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ аяғына баулы, үксәһеҙ тәпәш күн башмаҡ (нидриге шуэ) һәм туфли кейгән. === Ирҙәр кейеме === Немецтарҙың традицион [[ир]]ҙәр кейеме күлдәк (хемд, хемп; иҙеүе тура йә диагональ уйымлы, яғаһыҙ) һәм [[ыштан]]дан (хозен) торған, күлдәк өҫтөнән ҡыҫҡа йә оҙон [[жилет]] (весте), [[пинжәк]] (беншак, пидшак, рок) йә [[кафтан]], [[галстук]] (хальстух) йөрөткәндәр. Кейемде ҡара төҫтәге киндер, кизе-мамыҡ йә йөн туҡыманан теккәндәр. Ҡышын һырылған ҡыҫҡа буҫтау [[тун]] (пельце), оҙон толоп, һырылған йылы мамыҡлы ҡыҫҡа пальто (хальбпалето) кейгәндәр. Ирҙәрҙең баш кейеме фуражканан (картус), фетрҙан тегелгән тар һәм киң тирәсле һалам эшләпәләрҙән торған. Йылдың һалҡын ваҡытында буҫтау [[бүрек]], [[кейеҙ]] (филлькаппе, филльхут) йә тире ҡолаҡсын (каппе мит флигель, филгелькаппе) һәм ҡайтармалы бүрек (шафпельцкаппе) кейгәндәр. Хәллерәк немецтар аҡ тиренән тегелгән бүрек (вайсе пудделькапп) йөрөткән. Көндәлек аяҡ кейеменә күн башмаҡ (поршни), күн табанлы бәйләнгән туфли (хаусшуэ) ингән. Ҡышын ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр [[быйма]] (филльштифель) һәм ҡыҫҡа кейеҙ аяҡ кейеме (филльшуэ) кейгән. == Немец аш-һыуы == [[Файл:Bratwurst.jpg|thumb|right|Бәрәңге һәм кәбеҫтә менән бешерелгән сосискалар]] Немецтарҙың төп [[аҙыҡ|аҙығын]] [[иген]]селек (бөртөклөләр, [[йәшелсә]]-[[емеш]]) һәм малсылыҡ продукттары тәшкил иткән. Икмәк бешереү өсөн ҡомалаҡтан әсетке әҙерләгәндәр. Рацион күберәк [[бәрәңге]], [[шалҡан]] һәм уларҙан әҙерләнгән төрлө ашамлыҡтар, [[арыш]] һәм [[бойҙай]] [[икмәк|икмәге]], [[ҡамыр]] аштары ([[һалма]], [[сумар]] һәм башҡа), [[бутҡа]]нан торған. Иттән [[колбаса]] һәм нәҙек колбасалар эшләгәндәр. Ҡышҡылыҡҡа тоҙланған кәбеҫтә әҙерләгәндәр, [[сусҡа]] майы, ит, [[балыҡ]] ыҫлағандар. Башлыса ҡаймаҡлы [[кофе]], [[сәй]], [[минераль һыу]] эскәндәр, иҫерткес эсемлектәрҙән һыра булған. Традицион аштары — һалмалы (нудль) йә сумарлы һурпа, сумарлы щи, [[кәбеҫтә]]гә төрөп бешерелгән [[ит]], эремсекле билмәндәр. Байрамдарҙа быҡтырылған кәбеҫтә менән сусҡа йә [[ҡаҙ]], бешкән бот ите, [[котлет]], ҡойҡа, колбаса һәм башҡа ризыҡтар әҙерләгәндәр, [[кишер]] менән сырниктар, йөҙөмлө йә сәтләүекле [[пудинг]], запеканкалар, төрлө эслек һалынған бәлеш (кухен), рулет (штрудель), печенье, перәник, торттар бешергәндәр, конфитюр һәм башҡа тәм-том эшләгәндәр. Колониялар менән туранан-тура округ һәм ауыл приказдары идара иткән. Һәр бер колонияның колонистары йәмғиәтте тәшкил иткән, йәмғиәттә һәр хужалыҡ вәкилдәренән торған халыҡ йыйылышы төҙөлгән. == Ғаилә == [[XIX быуат]]ҡа тиклем немецтар [[ғаилә]] мөнәсәбәттәрендә яҡын туғандарҙың бер нисә быуынынан торған күп балалы ҙур ғаиләләр ҡороу һаҡланған. Ғаилә башлығы булып [[атай]] йә иң өлкән ир кеше һаналған. Туғанлыҡтан тыш, ҙур ғаилә ағзалары бергә йәшәү һәм уртаҡ хужалыҡ алып барыу менән бәйле булғандар. XIX быуат аҙағында алып немецтарҙа бәләкәй [[патриархат|патриархаль]] ғаилә ҡороу өҫтөнлөк алған. Ҡайһы бер осраҡта ғаиләлә йәштәр үҙ торлаҡтарын булдырғансы, йәрәшеү менән туй араһында бер нисә йыл үтеп киткән; [[крәҫтиән]] ғаиләләрендә вариҫ һаналған улдың өйләнеүе шулай уҡ мөлкәт бүлешеү арҡаһында тотҡарланып торған. Немецтарҙың ижтимағи тормошо өсөн төрлө ферейндар (уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар, яҡташлыҡ төркөмдәре һәм башҡа) хас булған. == Байрамдар == Немецтарҙың традицион [[байрам]]дарына [[Уңыш байрамы]], [[Раштыуа]], [[Яңы йыл]], [[Пасха]] ингән. Уңыш байрамы, ғәҙәттә, октябрь аҙағы — ноябрь башында үткәрелгән. Был көндө сиркәү йә ғибәҙәт ҡылыу йорто яңы уңыштың иң яҡшы емештәре, иң һуңғы урылған көлтәнең бойҙай башаҡтарынан эшләнгән таждар менән биҙәлгән. Немецтарҙың айырыуса сағыу йолалары яусылау, йәрәшеү, туй алды кисе (польтерабенд), төп туй тантанаһы менән бәйле. Традицион туй 2—3 көн дауам иткән. == Ижады == [[Файл:Beethoven.jpg|thumb|right|[[Людвиг ван Бетховен]] — бөйөк немец композиторы]] Халыҡтың ауыҙ-тел [[ижады]]нда ҡыҫҡа комик хикәйәләр (шванки), [[әкиәт]]тәр, [[сага]]лар күберәк, халыҡ бейеүҙәре һәм йырҙары бик популяр булған. Туй йолаһы йырҙары һәм бейеүҙәре киң таралған. Йырҙар үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү сараларының береһе булараҡ мөһим урын тотҡан. === Музыка === Немец традицион музыка ҡоралдарына [[гармоника]], [[фисгармония]], [[скрипка]], [[кларнет]], [[гитара]] һәм башҡалар инә. Иң атаҡлы классик композиторҙар — [[Йоһанн Себастьян Бах]], [[Франц Петер Шуберт]], [[Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Людвиг ван Бетховен]] һәм [[Рихард Вагнер]]. === Философия === [[Немец философияһы]] ҡараштар буйынса ифрат күп төрлө була. Быуаттар буйына [[аналитик философия|аналитик]] һәм [[континенталь философия]] мәктәптәре үҙәк урынды алып тора. Немец философияһының төп вәкилдәре: [[Иммануил Кант]], [[Георг Гегель]], [[Карл Маркс]], [[Фридрих Ницше]], [[Людвиг Витгенштейн]]. == Дин == Диндарҙарының күбеһе — протестант (асылда лютеран) һәм [[Католицизм|католик]]. Германиянан ситтә йәшәгән ниместәр араһында, католиктар һәм лютерандарҙан башҡа, протестантизмдың бүтән йүнәлештәренә ҡараусылар — баптистар, меннониттар, адвентистар һәм башҡалар — байтаҡ. == Теле == [[Файл:Legal status of German in Europe.svg|thumb|right|Европала немец теле таратыу]] {{main|Немец теле}} Немец теле йәки алман теле — һинд-европа телдәре ғаиләһе герман төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡараған тел. 100 миллион тирәһе кеше немец телен туған теле тип белә. Хәҙерге немец теле үрге һәм түбәнге алман (платт-дойч) диалекттарына бүленә. Платт-дойч диалектының үҙ әҙәбиәте бар. Яҙмаһы [[латин алфавиты]]на нигеҙләнгән. Грамматик төрө буйынса немец теле флектив-аналитик телдәргә ҡарай. [[XX быуат]] 80-се йылдар аҙағында [[СССР]]-ҙа [[немец теле]] туған тел булараҡ уҡытылған мәктәптәр асыла башлай. 1996-97 уҡыу йылында [[Башҡортостан]]да шундай 3 мәктәп эшләгән, 2004—05 йылда — 4. Хәҙерге ваҡытта немец теле туған тел булараҡ [[Өфө]]нөң 86-сы гимназияһында, [[Благовар районы]]ның [[Пришиб (Благовар районы)|Пришиб]] һәм [[Таң (Благовар районы)|Таң]] ауылдары, [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]], [[Яңы Никольский (Благовар районы)|Яңы Никольский]], [[Викторовка (Благовар районы)|Викторовка]] ауылдары башланғыс мәктәптәрендә уҡытыла. == Башҡортостан немецтарының тарихы == Башҡортостанда немецтар йәшәгән тәүге торамалар 17 быуатта барлыҡҡа килеп, уларҙың [[Өфө]] гарнизонында хеҙмәт итеүенә бәйле була. [[Өфө губернаһы]]нда немец халҡы башлыса [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә һәм [[Өфө өйәҙе]]ндә; [[Ырымбур губернаһы]]нда — [[Ырымбур өйәҙе]]ндә йәшәгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынсаса, немецтар һаны 1897 йылда [[Өфө губернаһы]]нда — 1,1 мең кеше, [[Ырымбур губернаһы]]нда — 5,5 мең; [[БАССР]]‑ҙа 1926 йылда — 6,5 мең, 1939 йылда — 6,3 мең, 1959 йылда — 12,8 мең, 1970 йылда 12,1 мең, 1979 йылда 11,3 мең кеше тәшкил иткән. [[Бөйөк Ватан Һуғышы]] йылдарында [[БАССР]]‑ға элекке [[Волга буйы немецтары АССР‑ы]]нан күсерелгән немецтар килеп ултырған. [[Башҡортостан]] территорияһында тәүге немец мәктәбе асылыу Рәсәйҙә тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле. [[1811]] йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]]ндә [[Златоуст]] ҡорал фабрикаһында эшләгән [[Германия]]нан саҡырылған немец оҫталары өсөн мәктәп асылған. [[1900]] йылда [[Ырымбур губернаһы]] колонистарҙың 17 башланғыс мәктәбе иҫәпләнгән. [[1908]] йылда [[Өфө губернаһы]] Ҡаҙанғол улусының Дәүләкән ауылда үҙәк немец училищеһы (центральшуле) асылған. [[1897]] йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, [[Өфө губернаһы]]ндағы немецтар араһында — яҡынса 1080 кеше (шул иҫәптән яҡынса 120 кеше юғары башланғыс белемле), [[Ырымбур губернаһы]]нда яҡынса 5450 кеше (190 тирәһе) грамоталы һаналған. [[БАССР]] барлыҡҡа килгәс, республика территорияһында [[1926]] йылда яҡынса 4 мең грамоталы немец һаналған. 1926/27 уҡыу йылында [[Өфө кантоны]]нда — дүрт, [[Бәләбәй кантоны]]нда бер 1‑се баҫҡыс немец мәктәбе эшләгән. Рәсәй немец этносын тергеҙеүгә булышлыҡ итеү өсөн [[1989]] йылда Башҡортостан немецтарының «Видергебурт» ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни-ағартыу союзы ойошторола, 1998 йылдан Пришиб ауылында «Алексеевский» немец тарихи-мәҙәни үҙәге, 2005 йылдан [[Өфө]]лә «Башҡортостан—Германия» йәмғиәте, «Фолькскланг» фольклор ансамбле эшләп килә. === Башҡортостанда немецтарҙың һаны === Немецтар һаны [[1989]] йылда РСФСР‑ҙа — 842 мең, 2002 йылда [[Рәсәй|РФ]]‑та — 597,2 мең, [[2010]] йылда — 394,1 мең кеше. БАССР‑ҙа [[1989]] йылда 11 мең немец йәшәгән, [[Башҡортостан]]да [[2002]] йылда — 8,2 мең, 2010 йылда — 5,9 мең. [[Башҡортостан]]да (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны) немецтар айырыуса [[Өфө]] (1638), [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] (754), [[Стәрлетамаҡ]] (527), [[Салауат]] (291), [[Ишембай]] (245), [[Бәләбәй]] (149), [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама]] (136) ҡалаларында, [[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]] һәм [[Дәүләкән районы]]нда (349), [[Туймазы (ҡала)|Туймазы]] һәм [[Туймазы районы]]нда (344), [[Бәләбәй]] һәм [[Бәләбәй районы]]нда (149), [[Благовар]] (347), [[Әлшәй]] (97), [[Өфө]] (96) райондарында тупланып йәшәй. Немецтарҙың күбеһе [[урыҫ теле]]н, [[немец теле]]н, бер өлөшө [[башҡорт теле]]н, [[татар теле]]н белә. Немец диндарҙарының төп өлөшө [[католицизм]], бер өлөшө [[протестантизм]] динен тота. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20191213123702/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10197-nemetstar/ Башҡорт энциклопедияһы. Немецтар] * [http://stav-geo.ru/load/vse_chto_nuzhno_geografu/k_uroku_lekcii_seminaru/ehtnogeograficheskaja_kharakteristika_ehtnosa_nemcev/57-1-0-937/ Этногеографическая характеристика этноса Немцев] * [https://web.archive.org/web/20150609013440/http://www.hrono.ru/etnosy/etnos_n/nemcy.php Немецтар] == Әҙәбиәт == * Кузеев Р. Г., Бабенко В. Я. Немцы в Башкирии //Этнические и этнографические группы в СССР и их роль в современных этнокультурных процессах. Уфа, 1989; * Григорьев Д. В. Немцы Башкортостана в конце XIX—XX вв. Уфа, 2002; * Мухаметзянова Р. М. Немецкие национальные школы в Башкирии на рубеже XIX—XX века //Археография Южного Урала: материалы IV Межрегион. науч.-практ. конф. Уфа, 2004. [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Германия халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Немецтар]] 1tvuh3qfozbd2ywudt0df35hogx60zw 0 76574 1309696 1055374 2026-11-09T14:18:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309696 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Мораҡ (мәғәнәләр)}} {{Taxobox | name = Мораҡ | image file = Moltebeere Bluete.JPG | image title = Мораҡ | image descr = Сәскә атыусы мораҡ | regnum = Үҫемлектәр | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Ике өлөшлөләр]] | ordo = [[Рауза сәскәлеләр]] | familia = [[Раузалар]] | subfamilia = (''Rosoideae'') | genus = [[Рубус]] | species = '''Мораҡ''' | latin = {{btname|Rubus chamaemorus|[[L.]]}} | range map = Cloudberry distrib.png | wikispecies = Rubus chamaemorus | commons = Rubus chamaemorus }} [[Файл:Морошка видео.ogv|thumb]] '''Мораҡ''' ''(һаҙ еләге)'' ({{lang-la|Rubus chamaemorus}}, {{lang-ru|Морошка}}) — рубус затына ҡараған үҫемлек. Төньяҡта «батша еләге» исеме алған<ref name="Авдеенко">{{статья|автор=Авдеенко, С.|заглавие=Нашего бору ягода…|ссылка=http://newtimes.ru/articles/print/5170/|издание=The New Times|год= 14.9.2009|номер=32}}</ref>. == Таралышы == Төньяҡ ярымшарҙың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ ике өйлө үлән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында (Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, Ирәмәл тауы массивы, Журавлиный һаҙлығы һ.б.) осрай. Башҡортостандың Урал алдында [[Салауат районы]]нда [[Лағыр һаҙлығы]]нда үҫә. == Ботаник яҙма == {{Биофото|Rubus chamæmorus.jpg|left|ш=225|{{Бот.илл.|Линдман}}}} Һабағы ябай, төҙ, бейеклеге 5—30 см. Япрағы бөтөн, бөрө рәүешендә, тәрән булмаған биш айырсалы. Япраҡ ҡолаҡсыны кире йомортҡа формаһында. Сәскәһе эре, яңғыҙ, ос сәскәләре аҡ төҫтәге йәйенке тажлы. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙғылт һары йәки һары төҫтәге һутлы төшлө емеш, июль аҙағында өлгөрә. Күсмә һәм күтәренке торф һаҙлыҡтарында һәм һаҙланған урмандарҙа үҫә. == Составы == Витаминдарға, дуплау матдәләренә, органик кислоталарға, микроэлементтарға бай булған емештәрен аҙыҡ итеп һәм халыҡ медицинаһында ҡулланалар. Баллы үҫемлек. === Химик составы === Өлгөргән еләктәрҙә: шәкәр (6 %), аҡһымдар (0,8 %), күҙәнәктәр (3,8 %), органик кислоталар: [[Алма кислотаһы|алма]], лимон — (0,8 %); витаминдар: С (30-200 мг%), В (0,02 мг), РР (0,15 %), А; минераль матдәләр: калий күп, фосфор, тимер, кобальт, [[антоцианы]], дублаусы һәм пектин матдәләре. == Файҙаланыу == Мораҡ — файҙалы һәм шифалы матдәләр сығанағыы [[Аскорбин кислотаһы|С витамины ]] мораҡта әфлисунға ҡарағанда 4 тапҡырға күберәк.<ref name="Авдеенко" />. Тәмле емештәренән төрлө аш-һыу әҙерләргә була. Яңы өҙөлгән килеш тә, шулай уҡ ҡайнатып та. Һут, ҡайнатмалар, повидло, джемдар, компоттар. Оҙаҡ һаҡлана.<ref name="Авдеенко" />. Сәскәләренән [[бал ҡорттары]] [[нектар]] һәм [[һеркә]] йыя<ref>{{книга|автор=Абрикосов, Х. Н. и др.|часть=Морошка|заглавие=Словарь-справочник пчеловода|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|ответственный=Сост. Н. Ф. Федосов|место=М.|издательство=Сельхозгиз|год=1955|страницы=199}}</ref>. == Галерея == <gallery> Рәсем:Rubus chamaemorus close-up.JPG| Рәсем:Морошка.jpg| Рәсем:Морошка кр. план.jpg| Рәсем:Moroshka.JPG|Мораҡ ҡайнатмаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ИОРСР|часть=768. ''Rubus chamaemorus'' L. — Морошка|том=2|стр=404}} == Һылтанмалар == {{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Rubus Chamaemorus/ДО|Rubus Chamaemorus}} * {{GRIN|taxon|32286|{{v|15|9|2009}}}} * [https://web.archive.org/web/20130808081452/http://www.etnic.ru/edu/berries/moroshka.html морошка] на сайте Сообщества любителей этнической культуры коренных народов Севера [[Категория:Башҡортостан флораһы]] [[Категория:Емештәр]] [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Һаҙлыҡ үҫемлектәре]] [[Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре]] [[Категория:Ауыл хужалығы культуралары]] 159hu4oaq4xnj1g0xgkglcarali8mhb 0 77626 1309672 1072082 2026-11-09T13:00:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309672 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мифтахов Риф Фәйзрахман улы''' ([[17 сентябрь]] [[1939 йыл]] — [[22 апрель]] [[2020 йыл]]) — [[башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]], [[журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[СССР]]-ҙың [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]], 1970 йылдан — Журналистар союздары, 1997 йылдан —[[Башҡортостан Республикаһы]]ның Кинематографистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2002). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). Күренекле шағир, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты [[Рәшит Назаров]]тың ижадын тикшереүсе һәм халыҡҡа еткереүсе. == Биографияһы == Риф Фәйзрахман улы Мифтахов 1939 йылдың 17 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ишембай районы]] [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] ауылында тыуған. Ауылында башланғыс һәм күршеләге [[Байғужа (Ишембай районы)|Байғужа]] ете йыллыҡ мәктәптәрендә уҡый, 1958 йылда [[Ишембай]]ҙа 3-сө башҡорт урта мәктәп-интернатын (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н) тамамлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый. 1968—1974 йылдарҙа — [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә, һуңынан «[[Совет Башҡортостаны (гәзит)|Совет Башҡортостаны]]» (бөгөн «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзитендә, «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналында эшләй, «[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]» журналында мөхәррир урынбаҫары, «[[Һәнәк (журнал)|Һәнәк]]» журналы редакцияһында әҙәбиәт бүлеге мөдире вазифаларын башҡара. Әҙип 2020 йылдың 22 апрелендә [[Өфө ҡалаһы]]нда вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1442573/ Өфөлә башҡорт шағиры Риф Мифтахов донъя ҡуйҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 23 апрель 2020 йыл]{{V|23|04|2020}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/1442498-v-ufe-ushel-iz-zhizni-bashkirskiy-poet-rif-miftakhov/ В Уфе ушел из жизни башкирский поэт Риф Мифтахов. ИА «Башинформ», 22 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|23|04|2020}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Риф Мифтахов мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ ижад менән шөғөлләнә башлай. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килгән йәш шағир «Өскөл хаттар» тигән тәүге йыйынтығында хәрби тематиканы тәүге урынға ҡуя, артабанғы йылдарҙа донъя күргән китаптары уның яңы йүнәлештәге талантын бик тә асыҡ күрһәтә. Ул 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Уның тиҫтәләгән шиғырҙарын композиторҙар үҙ иткән һәм күп кенә популяр башҡарыусыларҙың репертуарында ныҡлы урын алған һәм радио, телевизорҙан даими яңғыраған йырҙар ижад иткән. Әҙип прозала ла уңышлы ижад итә: «Күҙ йәштәре», «Юл күрһәтеүсе йондоҙ» исемле повестарының, тиҫтәләгән хикәйәләренең уҡыусылар тарафынан яратып ҡабул ителеүе, улар тураһында тәнҡитселәрҙең тик ыңғай фекер әйтеүе бының асыҡ миҫалы. Риф Мифтахов шулай уҡ республикала юмор һәм сатира өлкәһендә лә әүҙем эшләүсе шағир булып танылды, тәржемә менән дә даими шөғөлләнә. Ул илебеҙҙең совет осорондағы күренекле һүҙ оҫталары [[Александр Блок]], [[Евгений Евтушенко]], [[Михаил Исаковский]], [[Давид Кугултинов]], [[Михаил Львов]], [[Владимир Фирсов]] кеүек рус һәм [[СССР]]-ҙың башҡа халыҡтарының билдәле шағирҙарының күп әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итте. Яҙыусы башҡорт шағиры, 2004 йылда [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һына лайыҡ булған әҙип Рәшит Назаровтың тормошон һәм үҙенсәлекле, башҡорт шағриәтендә айырым урын алған бай ижадын өйрәнеүгә күп көс һалды: яҙмыш ҡушыуы буйынса ҡаты ауырыуға дусар булған ижадсының әҫәрҙәрен барлап, үҙенең баш һүҙе менән ике томлыҡ йыйынтыҡта халыҡҡа еткерҙе. Шуға ла Риф Мифтаховтың үҙенең [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] менән бүләкләнеүе уның шәхси ижадына ғына түгел, ҡәләмдәше әҫәрҙәрен дә юғалтыуҙан һаҡлап ҡалғаны өсөн ниндәйҙер дәрәжәлә оло һәм ваҡытлы баһа булды тип һанарға кәрәк. Нескә күңелле лирик шағир Риф Мифтаховтың үҙҙәренән-үҙҙәре йырлап торған бихисап шиғырҙарына танылған композиторҙар [[Нур Дауытов]], [[Мөфтәдин Ғиләжев]] һәм башҡалар популяр йырҙар яҙған. Әҙип бөгөн дә әүҙем ижад менән мәшғүл. Риф Мифтаховтың «Ғәзиз ерем — Ишембай» шиғырына яҙылған йыр (көй авторы — ?) 2011 йылда [[Ишембай районы]]ның гимны итеп рәсми ҡабул ителә. == Китаптары == * Өскөл хаттар: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1972. — 80 бит. * Тормош ағасы: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 88 бит. * Уртаҡлашыр серҙәр: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 64 бит. * Ябай мөғжизә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 111 бит. * Простое чудо: Стихи. — М.: Современник, 1983. — 72 стр. * Батыр егет ил күрке. Шиғырҙар, поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 112 бит. * Күҙ йәштәре: Повесть, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 1992. — 240 бит. * Мөхәббәт уты: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2002. — бит. * Ғишыҡ тотоу-ут йотыу: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2006. — бит. * Арғымаҡ сапһын оҙаҡ: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2011. — бит. * Саҡма осҡондары: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2014. — бит. == Гәзит-журналдарҙа донъя күргән әҫәрҙәре == * «Төйәгеңдә ер, тел булһа, ил тарҡалмаҫ хаҡлыҡ бар!» (Шиғыр шәлкеме). [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 20 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/21062-tyged-er-tel-bula-il-taralma-haly-bar.html «Башҡортостан» гәзите, 2016, 20 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018111549/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/21062-tyged-er-tel-bula-il-taralma-haly-bar.html |date=2016-10-18 }}{{V|24|01|2016}}</ref>. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3284-trtm-tel.html Төртмә тел. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 18 май 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309123343/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3284-trtm-tel.html |date=2016-03-09 }}. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2146-s.html Әсә. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 7 март 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122125326/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2146-s.html |date=2018-11-22 }}. == Ваҡытлы матбуғаттағы сығыштары == * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6147-yrkte-i-asam.html «Йөрәкте һиңә асам…» Йәки Рәшит Назаровтың бер ҡайҙа ла баҫылмаған поэмаһы тураһында. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 27 ноябрь 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309183922/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6147-yrkte-i-asam.html |date=2016-03-09 }}. == Әҙип тураһында замандаштары == * Әхмәтйәнов К. Кешеләр донъяһы — шағир донъяһы // Ҡыҙыл таң. 1975, 4 ғинуар. * Гиляжев Х. Голос поэта //Советская Башкирия. 1980. 18 января. * Каримов М. Восторгаюсь, друг, твоей лирой // Истоки. 1999. № 9. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4771-arymatara-elen.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Арғымаҡтарҙа елһен! [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 28 август 2012 йыл] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4846-erg-erekkn-shair.html Ергә ереккән шағир. Баязит Ғәлимов. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 1 сентябрь 2012 йыл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/14893-olanam.html Һоҡланам. Марат Кәримов, Башҡортостандың халыҡ шағиры. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 17 сентябрь 2014 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121752/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/14893-olanam.html |date=2016-03-09 }}. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). * [[Ауырғазы районы]] хакимиәтенең [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы (2002). * [[Салауат Юлаев ордены]] (2014). * [[Ишембай]] ҡалаһы һәм [[Ишембай районы]]ның почётлы гражданы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Библиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө; Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3561 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * {{БЭ|88769}}{{V|15|09|2021}} * [http://www.bashinform.ru/news/661704/ Поэт Риф Мифтахов награжден орденом Салавата Юлаева] * [http://www.bashinform.ru/news/661052/ Риф Мифтахов остается верным заветам отцов (К 75-летию известного башкирского поэта)] * [http://www.ishimbaimr.ru/ba/component/content/article?id=128 Официальный сайт муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан. Почётные граждане города Ишимбая и Ишимбайского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406215323/http://ishimbaimr.ru/ba/component/content/article?id=128 |date=2019-04-06 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ишембай районында тыуғандар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Ишембай районы почётлы граждандары]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]] 2f3onsfitxz232n06s4e7qrdfrhbdgk 0 81557 1309678 1301032 2026-11-09T13:11:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309678 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Миҙиәк|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Миҙиәк |төп исеме = Медиак |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 55|lat_min = 17|lat_sec = 53 | lon_deg = 60|lon_min = 58|lon_sec = 14 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Камышевка |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 170 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456881 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Миҙиәк''' ({{lang-ru|Медиак}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Камышевка ауыл биләмәһе]]нә керә. == Тарих == XIX—XX быуаттарҙа ауылда [[Миҙиәк мәҙрәсәһе|мәҙрәсә]] эшләгән. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 170 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 92 ир-ат һәм 78 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Инфраструктура == Ауылда фельдшер-акушер пункты, башланғыс мәктәп, клуб бар<ref>http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/kamyshevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621223631/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/kamyshevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie |date=2016-06-21 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы]] (1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. * [[Ҡорбанғәлиев Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы]] (1859—1920) — башҡорт дин әһеле, [[Миҙиәк мәҙрәсәһе]]нә нигеҙ һалыусы. * [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]] (1889—1972) — башҡорт дин әһеле, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. * [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы]] (1892—1920) — хәрби эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһында 3-сө Башҡорт полкының батальон командиры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] 7p2owvczwqy6hj39clviduoyaggnlhl 0 82036 1309884 1248828 2026-11-10T05:30:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309884 wikitext text/x-wiki '''Ра́дио''' ({{lang-la|radio}} — «нурланам, ебәрәм», ''radius'' — «нур») — мəғлүмəтте радио тулҡындары ярҙамында тапшырыу алымы. [[Файл:KHJ-AM,1927.jpg|thumb|Радиотапшырыу станцияһының аппарат бүлмәһе, 1927 й.]] == Тарих == [[Файл:TeslaWirelessPower1891.png|thumb|200px|[[Никола Тесла]] лекцияларҙа радиоэлемтә принциптарын күрһәтә, 1891 йыл.]] [[Файл:Marconi's Coherer Receiver at Oxford Museum History of Science.jpg|thumb|Когерер менән бергә Маркони радиоалғысы]] 1872 йылда тәүге үткәргесһеҙ элемтәгә патентты ''Малон Лумис'' (Mahlon Loomis). Ул 1866 йылда үткәргесһеҙ элемтә сараһын уйлап табыуы тураһында иғлан итә. [[Германия]]ла радионы уйлап табыусы тип ''Генрих Герц'' (1888), [[АҠШ]]та — ''Дэвид Хьюз'' (1878), тағы ла [[Томас Эдисон]] (1875, патент алыу йылы — 1885), АҠШта һәм ҡайһы бер балкан илдәрендә — [[Никола Тесла]] (1891), [[Белоруссия]]ла — ''Яков (Сармат-Яков-Сигизмунд) Оттонович Наркевич-Иодка'' (1890), [[Франция]]ла — ''Эдуард Бранли'' (1890), [[Һиндостан]]да — ''Джагадиш Чандра Боше'' (1894 йәки 1895), [[Англия]]ла — ''Оливер Джозеф Лодж'' (1894), [[Бразилия]]ла — ''Ландель де Муру'' (1893—1894) иҫәпләнә. Радиотулҡындар (радиотелеграфия) ярҙамында тәүге уңышлы мәғлүмәт менән алмашыныу системаһын уйлап табыусы тип ҡайһы бер дәүләттәрҙә [[Италия]] инженеры ''Гульельмо Маркони'' (1895) иҫәпләнә<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9050813/Guglielmo-Marconi Guglielmo Marconi//Encyclopaediz Britannica]</ref><ref name="Попов">[http://www.britannica.com/eb/article-9060849/Aleksandr-Popovi Aleksandr Popov//Encyclopaediz Britannica]</ref>. [[Рәсәй]]ҙә радиотелеграфияны уйлап табыусы тип традицион рәүештә ''А. С. Попов'' һанала<ref name="Попов" /><ref>{{Cite web|url = http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm|title = Какое радио изобретал Маркони|author = |date = |publisher = }}</ref>. Радиоэлемтә буйынса тәүге тәжрибәләрендә Поповтың радиоалғысы 60 метр аралығына тиклем радиосигналдар таба алған. 1895 йылдың 7 майында [[Санкт-Петербург]]та уҙған Урыҫ физик-химик йәмғиәте ултырышында А. С. Попов үҙенең уйлап сығарылған объектын — ғәмәлдә донъялағы тәүге булып торған радиоалғысын күрһәтә. 7 май көнө радионың тыуған көнө булып китә. [[File:Popov's radiostation, 1901.jpg|thumb|Попов радиоалғысы]] Артабан радиоэлемтә 250 метр аралығында урынлаштырыла, ә тиҙҙән Попов уны 600 метрҙан ашыуға тиклем артырырға ирешә. 1899 йылғы Ҡара диңгеҙ флоты күнегеүҙәрендә Попов 20 километр алыҫлыҡа радиоэлемтә урынлаштыра, ә 1901 йылда — алыҫлыҡ 150 километрға етә. Бында төп ролде радиотапшырғыстың яңы ҡоролошо уйнай. А. С. Попов ҡатнашлығында Рәсәй флотында һәм ғәскәрендә радиоэлемтә индереү башлана. [[АҠШ]]та радионы уйлап табыусы тип [[Никола Тесла]] һанала. Ул 1893 йылда радиотапшырғысҡа һәм 1895 йылда радиоалғысҡа патенттар ала. [[Франция]]ла үткәргесһеҙ телеграфияны уйлап табыусы тип когерерҙы (Бранли трубкаһын) төҙөүсе ''Эдуард Бранли'' (1890) оҙаҡ йылдар буйы һаналған<ref>[http://www.galaxidion.com/home/catalogues.php?LIB=barale&CAT=11781 TSF : Livres anciens, rares, d’occasion sur Galaxidion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129121911/http://www.galaxidion.com/home/catalogues.php?LIB=barale&CAT=11781 |date=2011-11-29 }} {{ref-fr}}</ref><ref>[http://www.radiopassion.be/Histoire_de_la_radio.htm Rendons à César ce qui appartient César] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107022452/http://www.radiopassion.be/Histoire_de_la_radio.htm |date=2008-01-07 }} {{ref-fr}}</ref>. [[Һиндостан]]да 1894 йылдың нояберендә ''Джагадиш Чандра Боше'' миллиметрлыҡ диапазонда радиотапшырыуҙы күрһәтә<ref>[http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose_real_inventor.pdf Jagadish Chandra Bose: The Real Inventor of Marconi’s Wireless Receiver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616085529/http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose_real_inventor.pdf |date=2015-06-16 }}; Varun Aggarwal, NSIT, Delhi, India</ref>.<ref name="Mukherji3-10">Mukherji, Visvapriya, Jagadish Chandra Bose, second edition, 1994, pp. 3-10, Builders of Modern India series, Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, ISBN 81-230-0047-2</ref>. 1894 йылда [[Бөйөк Британия]]ла ''Оливер Джозеф Лодж'' тәүгеләрҙән булып 40 метр аралыҡта радиотапшырыу һәм радиоалығысты күрһәтә. Электромагнит тулҡындарын тапшырыу һәм алыу сараларын тәүге уйлап табыусыһы булып [[Немецтар|немец]] ғалимы ''Генрих Герц'' (1888) булып тора. Радионы уйлап табыуҙың төп этаптарын артабанғыса күҙәтергә мөмкин: * [[1820 йыл]]да — [[Дания]] ғалимы, физик ''Ганс Кристиан Эрстед'' ағыш ебәреүсе үткәргестең комастың магнитлы телен үҙгәртеүен күрһәтә. * [[1829 йыл]]да — америка физигы ''Джозеф Генри'' лейден һауыттары менән тәжрибәләр ваҡытында электр разрядттарының металл энәләр араһында магнитлау барлыҡҡа килеүен таба. * [[1831 йыл]]да — инглиз физик-химигы [[Майкл Фарадей]] электромагнит индукцияһын күренешен аса. * [[1837 йыл]]да — немец физигы һәм астрономы ''Карл Огаст фон Штайнхайль'', ике үткәргесле телеграфтың үҙенсәлектәрен тикшергән саҡта телеграф бәйләнеше өсөн бер үткәргестә етеүен белдерә. Был телеграф аша үткәргесһеҙ сигнал ебәреү тураһында фараз барлыҡҡа килеүенә килтерә. * [[1845 йыл]]да — [[Майкл Фарадей]] электромагнит ҡырын аса. == Башҡортостанда == [[Файл:Mobiliário_(7.1),_Acervo_do_Museu_do_Colono_(Santa_Leopoldina).jpg|ссылка=https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Mobili%C3%A1rio_(7.1),_Acervo_do_Museu_do_Colono_(Santa_Leopoldina).jpg|справа|мини|200x200пкс]] 1927 йылда [[Өфө]]лə тәүге радио ҡабул итеү пункты һəм тəүге дəүлəт радиостанцияһы — [[Башҡортостан (радио)|Өфө радиотапшырыуҙар компанияһы]] төҙөлə. 1934 йылда Өфөлə тапшырыуҙарҙы даими рəүештə ҡабул итеү һəм таратыу радиостанцияһы төҙөлә. 1941 йылда Өфөгə Коминтерн исемендәге радиостанция эвакуациялана, ул 1942 йылдың июненəн Союз тапшырыуҙары режимында эшлəй. 1968 йылда СССР-ҙың икенсе программаһын трансляциялау өсөн тапшырғыстар файҙаланыуға индерелə, ультраҡыҫҡа тулҡын диапазонында (66—74 МГц) радиотапшырыуҙар башлана. 1977 йылда ГДР‑ҙың [[Берлин]] радиоһында «Өфө—Галле» дуҫлыҡ радио күпере тура эфирҙа уҙғарыла. 1980-се йылдар аҙағына ҡарата Башҡортостанда 490 радиотрансляция үҙəге һəм 103 миллион радионөктə иҫəплəнə<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12114-radio-tapshyryu|Радио тапшырыу|автор=Үлмəҫбаева Т. А., Əлиева С. А.}}</ref>. 1999 йылдан башлап Өфөлə радиотапшырыуҙар өсөн Европа стандарты — FM диапазоны (88—108 МГц) файҙаланыла башлай. 2000 йылдың сентяберенән алып [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] һəм «Спутник 107 FM» каналдары трансляциялай башлайҙар. 1990‑сы йылдар башында Өфөлə «Роксана» һəм «Беренсе канал» коммерция музыкаль-күңел асыу каналдары эшлəй, 2005 йылдан алып «Манхэттен» радиоһы асыла. 2010 йылдың 7 февралендә [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] эфирға сыға. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Айсберг Е. Д.'' Радио?.. Это очень просто! Перевод с французского М. В. Комаровой и Ю. Л. Смирнова под общей редакцией А. Я. Брейтбарта. 2-е издание, переработанное и дополненное — М.-Л., Энергия, 1967 — (МРБ : Массовая радиобиблиотека; Вып. 622) * ''Борисов В. Г.'' Юный радиолюбитель / В. Г. Борисов. — 8-е изд., перераб. и доп. — М. : Радио и связь, 1992. — 409,[1] с. — (Массовая радиобиблиотека; Вып. 1160). ISBN 5-256-00487-5 * ''Сукбаев С. Х., Аюпова Р. М., Аиткулова Э. Р.'' Говорит Уфа. Уфа, 2004. == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Radio}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/11353-radio|автор=Токтаев В. И.}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12114-radio-tapshyryu|Радио тапшырыу|автор=Үлмəҫбаева Т. А., Əлиева С. А.}} * Л. Н. Никольский. [https://web.archive.org/web/20200311041851/http://stasm.moeradio.ru//raznoe/hystory/hystory_041.html Кто «изобрел» радио] * В. Меркулов. [http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm Какое радио изобретал Маркони?] * В. Меркулов. [http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_2.htm Когда и кем было изобретено радио] * [http://www.aragul.com/gl3.htm Отец-основатель. Человек системы или системный человек] * [http://radiation-hiend.narod.ru/Popov.htm Александр Степанович Попов] * [http://www.ieee.org/portal/site/tionline/menuitem.130a3558587d56e8fb2275875bac26c8/index.jsp?&pName=institute_level1_article&TheCat=1008&article=tionline/legacy/inst2005/may05/5w.fhistory.xml& Электротехнический институт IEEE. Первая демонстрация радиоприема А. С. Поповым отмечена как историческое достижение] {{ref-en}} * [http://jcverdier.museum.online.fr/nouvellepage3.htm Аппараты Эжена Дюкретэ] {{ref-en}} * [http://www.computer-museum.ru/connect/histra13.htm Радиоприемник Гульельмо Маркони] * [http://www.computer-museum.ru/connect/popovpr.htm Производство радиостанций и грозоотметчика системы Попова] [[Категория:Радиоэлемтә| ]] c0zts7m8pukp86s2hslnq5khcjssqk7 0 82330 1309837 1298382 2026-11-10T00:49:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309837 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Роберт Паль |Төп исеме = |Рәсеме = Роберт Паль.jpg |Киңлек= 200px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Роберт Васильевич Паль |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 15.04.1938 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] Ауырғазы районы «Әлшәй» совхозы<ref name="Х">Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Стәрлетамаҡ районы}} [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауыл Советы.</ref> |Вафат булыу датаһы = 2.04.2026 |Вафат булған урыны = Өфө |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} <br> {{Флагификация|Россия}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, шағир, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]], [[Башҡорт теле|башҡорт]] |Дебют = |Премиялары = | Наградалары = |Lib = |Сайт = |Викиөҙөмтә = }} '''Паль Роберт Васильевич''' ([[15 апрель]] [[1938 йыл]]—[[2 апрель]] [[2026 йыл]]) — шағир һәм яҙыусы, тәржемәсе, журналист. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021), 1969 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар]] һәм журналистар союздары ағзаһы, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). «Алтын Урал» әҙәби премияһы (2008), [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин]] (1998) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге (2009) премиялар лауреаты. == Биографияһы == Роберт Васильевич Паль 1938 йылдың 15 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] «Әлшәй» совхозында (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref>[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }}{{ref-ru}}</ref> ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауыл Советы) тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия]] училищеларында уҡый, 1961 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих-филология факультетын тамамлай. Юғары белем алғас, йүнәтмә буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]] ауылы мәктәбендә тарих уҡыта. Аҙаҡтан [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә мөхәррир, редакция мөдире һәм баш мөхәррир булып эшләй. 1986—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның әҙәби консультанты. 1988 йылдан [[Өфө]]лә [[рус теле]]ндә сыҡҡан «[[Бельские просторы]]» республика әҙәби журналында — бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. Төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән 1991—2001 йылдарҙа [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союзының [[рус теле]]ндә яҙыусы әҙиптәренең ижади берекмәһен етәкләй. Яҙыусы оҙайлы ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була<ref>[https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2026-04-03/f-l-bash-ortostandy-haly-sha-iry-robert-pal-araby-an-kitte-4638478 Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Роберт Паль арабыҙҙан китте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260408130413/https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2026-04-03/f-l-bash-ortostandy-haly-sha-iry-robert-pal-araby-an-kitte-4638478 |date=2026-04-08 }}{{V|04|04|2026}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Роберт Паль әҙәби ижад менән уҙған быуаттың илленсе йылдарында, [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Белорет]]та педучилищелә уҡығанда шөғөлләнә башлай, был ҡалалар гәзиттәрендә уның тәүге шиғырҙары баҫыла. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда әҙәби-ижад түңәрәгенә йөрөй, был уның һиҙелерлек әүҙемләшеүенә булышлыҡ итә. Йәш әҙиптең «Живые маки» тип исемләнгән беренсе шиғри йыйынтығы [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә 1964 йылда донъя күрә. Артабан бер-ике йыл арауыҡ менән шиғырҙар һәм поэмалар тупланған «Горизонты романтики» (1966), «Третье свидание» (1968), «Высокое пламя» (1969), «Лебединое поле» (1972), «До высоты звезды» (1983), «Лицом к лицу» (1988), «Плач одинокой кукушки» (1993) тигән һәм башҡа шиғыр һәм поэма китаптары баҫылып сыға. Дөйөм алғанда, ул тиҫтәләгән шиғри йыйынтыҡ авторы. Роберт Паль шиғырҙарына яҡшылыҡ идеяларын тәүге урынға ҡуйыу, уларға дан йырлау хас. Шағирҙың лирик геройҙарында гел алдынғы сафтарҙа, уларҙа даими әүҙемлек һәм кешелек донъяһының тик ыңғай сифаттары ғына өҫтөнлөк итә. Шиғри ижадта етәрлек дәрәжәлә тәжрибә туплаған әҙип прозала ла үҙен уңышлы һынап ҡараны. Төрлө быуын китап уҡыусылары уның «Иду до конца» (1973) һәм [[башҡорт]] халҡының ҡаһарман улы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] хәрби осоусы [[Гәрәев Муса Ғaйса улы|Муса Гәрәев]]ҡа арналған «Есть у неба земля» (1975) повестарын бик йылы ҡаршыланы. Әҙиптең китап баҫыу тарихына арналған «Человек придумал книгу» тигән әҫәре, 1983 йылда [[Мәскәү]]ҙең «Советская Россия» нәшриәтендә күп тираж менән баҫылып, тиҙ арала таралып бөттө. ХХ быуаттың беренсе ун йыллыҡтарында [[Көньяҡ Урал]]да булған революцион ваҡиғаларҙы әҙәби күҙлектән тергеҙеүгә арналған «Легенды будут потом», «На исходе ночи», «Отзовется в живых», «Бессмертники — цветы вечности» тип исемләнгән роман-хроникаларын әҙәби тәнҡит ыңғай ҡабул итте. Әҫәрҙәре өсөн яңы темалар һәм геройҙар эҙләп, ҡәләмдәштәре менән берлектә әҙип республиканың ҡала һәм райондары буйлап ижади командировкаларға йыш сыға<ref>[http://delogazeta.ru/chrono/read/1967.html Нефтекамск. Хроника дат и событий. Январь 1967 года — «Деловая газета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322015707/http://delogazeta.ru/chrono/read/1967.html |date=2016-03-22 }}{{ref-ru}}</ref>. Яҙыусының 2008 йылда [[«Китап» нәшриәте]]ндә донъя күргән «Заглянуть в бездну» исемле повестар китабы «Алтын [[Урал]]» әҙәби премияһына лайыҡ булды. Роберт Паль әҫәрҙәре [[башҡорт]], [[украин теле|украин]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]], [[татар теле|татар]], [[сыуаш теле|сыуаш]] һәм башҡа телдәргә әйләндерелгән. Уның китаптары [[Өфө]], [[Мәскәү]], [[Ҡазан]] һәм башҡа ҡалаларҙа донъя күрҙе. Әҙиптең һуңғы ун йыллыҡтарҙа яҙылған шиғырҙары һәм повестары [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы»]] журналында донъя күрә килә. Поэзия һәм проза жанрҙары менән бергә Роберт Васильевич тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул [[башҡорт]]санан [[рус теле|русса]]ға [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Рауил Бикбаев]], [[Факиһа Туғыҙбаева]], [[Тамара Ғәниева]], [[Гүзәл Ситдиҡова]], [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Юнысова]] һәм билдәле әҙиптәр [[Муса Ғәли]], [[Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы|Ғилемдар Рамазанов]], [[Яҡуп Ҡолмой]], [[Әнисә Таһирова]] шиғырҙарын, [[Хәким Ғиләжев]] һәм [[Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы|Әхнәф Байрамов]]тың повестарын тәржемә итә. Башҡортостандың [[рус теле|рус]] әҙәбиәтен һәм матбуғатын үҫтереүгә индергән шәхси өлөшө һәм ижади ҡаҙаныштары айҡанлы Роберт Васильевич «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ. Шағир, яҙыусы һәм тәржемәсенең хеҙмәт емештәре шулай уҡ [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин]] һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар менән баһаланды. == Китаптары == * Живые маки: Стихи и поэма. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1964. — 78 с.{{ref-ru}} * Горизонты романтики: Стихи и поэма. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1966. — 72 с.{{ref-ru}} * Третье свиданье: Стихи. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1968. — 144 с.{{ref-ru}} * Высокое пламя: Поэмы. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1969. — 92 с.{{ref-ru}} * Лебединое поле: Стихи и поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972. — 128 с.{{ref-ru}} * Иду до конца: Повесть. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 206 с.{{ref-ru}} * Железные люди, или Повесть о суровом времени, большом походе и верной мужской дружбе. — Уфа. Башкирское книжное издательство, 1974. — 104 с.{{ref-ru}} * Есть у неба земля: Повесть. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1975. — 112 с.{{ref-ru}} * Легенды будут потом: Роман. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 528 с.{{ref-ru}} * Прикосновение. Поэмы, баллады, переводы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 144 с.{{ref-ru}} * На исходе ночи: Роман. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. — 448 с.{{ref-ru}} * Человек придумал книгу. — М., Советская Россия, 1983. — с.{{ref-ru}} * До высоты звезды: Стихи, поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 96 с.{{ref-ru}} * Отзовется в живых: Роман-хроника в подлинных судьбах и документах эпохи. — Уфа: Башкирское книжное издательство. Кн 1. 1995. — 296 с., Кн.2. — 1986. — 312 с.{{ref-ru}} * Лицом к лицу: Лирика. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1988. — 192 с.{{ref-ru}} * Бессмертники — цветы вечности. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. — 368 с.{{ref-ru}} * Плач одинокой кукушки: Стихи, поэмы. — Уфа: Китап, 1993. — 160 с.{{ref-ru}} * Книга судьбы: Лирика. — Уфа: Китап, 1999. — 352 с.{{ref-ru}} * Заглянуть в бездну. Повести. — Уфа: Китап, 2008. — с.{{ref-ru}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021)<ref>[[Башинформ]] [https://www.bashinform.ru/bash/1599259/ Радий Хәбиров «ХХI быуат яҙыусыһы» форумында республика яҙыусыларын һәм шағирҙарын бүләкләне]</ref> * Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) * Степан Злобин исемендәге премия (1998) * Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премия (2009) * «Алтын Урал» әҙәби премияһы (2008) == Әҙип тураһында == * Могучев А. Стихи, рожденные судьбой: о гражданском пафосе лирики Р. Паля // Истоки. — 2010. — сентябрь (№ 17) . — С. 4—5.{{ref-ru}} * Паль Роберт Павлович // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 457.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с.{{ref-ru}} * Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|77876}}{{V|14|04|2023}} * [http://www.bashinform.ru/news/545115/ Роберт Паль — автор, утверждающий добро и справедливость (К 75-летию известного писателя и переводчика)]{{ref-ru}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/483 Литературная карта Республики Башкортостан. Роберт Паль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413150258/http://libmap.bashnl.ru/node/483 |date=2014-04-13 }}{{ref-ru}} {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Тәржемәселәр]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Бельские просторы» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:С. П. Злобин исемендәге премия лауреаттары]] g0ukvq9dr4v9jjc744qyjox3npn61wn 0 82372 1309953 1056951 2026-11-10T11:08:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309953 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтайские |имя = Салар теле |самоназвание = Salırça, سالارچا |страны = [[Ҡытай]] |регион = Цинхай провинцияһы, Сюньхуа-Салар автономиялы өйәҙе |официальный язык = юҡ |регулирующая организация = юҡ |число носителей = 90 000 (1992) |рейтинг = |вымер = |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Алтай ғаиләһе]] : [[Төрки телдәре|Төрки тармаҡ]] :: [[Уғыҙ телдәре]] |письмо = [[Латин алфавиты]], [[Ғәрәп алфавиты]] |ISO2 = tut |ISO3 = slr }} '''Салар теле''' (Salırça, سالارچا) — уғыҙ төркөмөнә ҡараған төрки телдәрҙең береһе. Саларҙарҙың милли теле. [[Ҡытай]]ҙың ҡайһы бер көнбайыш райондарында (башлыса [[Цинхай провинцияһы]]ның [[Сюньхуа-Салар автономиялы өйәҙе]]ндә) таралған. == Тарихи == Һөйләшеүселәр һаны — 90 меңгә яҡын кеше (1992). Төрөкмән теленә яҡын. Салгур ҡәбиләләре теленә (XI быуат) барып тоташа тип фараз итәләр. Хәҙерге Салар теле көндәлек аралашыу теле булып тора. Салар теле диалекттарға теүәл итеп тарҡатылмай, көнбайыш, көнсығыш һәм күсә килеүсе һөйләштәргә айырыла. Грамматик һәм лексик системаһына ҡыпсаҡ телдәре, монгол телдәре һәм ҡытай‑тибет телдәре йоғонто яһаған. == Фонетикаһы == Фонетикаһында тартынҡыларҙың һаңғыраулыҡ һәм яңғыраулыҡ оппозицияһы әһәмиәтле түгел; тартынҡыларҙың ассимиляцияһы [t]>[n], [x]>[k], [c]>[s], [n]>[f] һ.б.: «anten» (унан) an[t]en — an[n]en, «emex kelegen» (икмәк һораусы) eme[x] kelegen — eme[k] kelegen, «ičsa» (әгәр эсһә) i[č]sa — i[s]sa; [a]/[e] һуҙынҡыларының сиратлашыуы: «ара» (атай) — «apem» (минең атайым), «pafa» (бала) — «pafem» (минең балам) күҙәтелә. == Морфологияһы == Морфологияһының үҙенсәлектәре: эйәлек категорияһы берлек һәм күплек һандары өсөн бер үк формала, сағыштыр: саларса «kakam» (минең ағайым һәм беҙҙең ағайыбыҙ) — башҡортса «ағайым» һәм «ағайыбыҙ», «pasin» (һинең башың һәм һеҙҙең башығыҙ) — «башың» һәм «башығыҙ»; -ni/gi аффиксы эйәлек килештең күрһәткесе булып тора, сағыштыр: саларса «gofnigi» (ҡулдар) — [[башҡортса]] «ҡулдың», «elni» (илдәр) — «илдең»; ҡылымдың хәҙерге замандағы юҡлыҡ формаһы нигеҙҙең «joxtyr»/«joxar» (юҡ, эйә түгел) һүҙе менән ҡушымтаһынан яһала, сағыштыр: саларса «giljoxtur» (килмәй) — башҡортса «килмәй». Салар теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; байтаҡ өлөшөн ҡытай теленән, шулай уҡ ғәрәп теле, фарсы теле, монгол һәм тибет телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр тәшкил итә. Салар теле синтаксик төҙөлөшөндә һөйләм киҫәген логик һәм эмоциональ айырып күрһәтеү уны күсереп йөрөтөү менән оҙатыла, мәҫәлән, эйә урынында хәбәр: «nene pu uškurgunȝux kelȝe» (яңынан теге өс күгәрсен осоп килде) һүҙҙәрҙең тура тәртибе; «nene kelȝe pu uškurgunȝux» (яңынан осоп килделәр теге өс күгәрсен) — кире һүҙҙәр тәртибе. == Әлифба == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ğ ğ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | İ i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ñ ñ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20191016215828/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12458-salar-tele/ Салар теле] == Әҙәбиәт == * Тенишев Э. Р. Строй саларского языка. М., 1976. * {{книга |автор = [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Тенишев Э. Р.]] |заглавие = Саларский язык |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Издательство восточной литературы |год = 1963 |страниц = 56 |серия = [[Языки зарубежного Востока и Африки]] |тираж = }} * Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2-3), 235—237. * Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington. * Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49-83. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Төрки телдәр}} [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Тел]] 6ngkx3gy0mi1gki1rivbrx77vh3tcj8 0 83446 1309687 480529 2026-11-09T13:40:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309687 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = Логотип Молодёжной газеты.jpg |рәсем_стиле = |исеме = Молодёжная газета |исеме2 = гәзит |тип = [[Башҡортостан]] йәштәре өсөн [[урыҫ теле]]ндә сыҡҡан гәзит |формат = А3 |Баш мөхәррир = Ярослава Голобородько |Сыға башлаған = [[1923]] йылдың [[12 ғинуар]]ында |фирҡә = |Тел = [[Урыҫ теле|урыҫ]] |Сығыу туҡтаған = |типография = «Башҡортостан» нәшриәт |адресы = 450079, [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Өфө]] ҡалаһы, Октябрҙың 50 йыллығы урамы, 13. |тираж = 5000 |ISSN = |веб-сайт = http://mgazeta.com/ }} '''Молодёжная газета''' ('''Ленинец''', 1996 йылға тиклем) ({{lang-ba|Йәштәр гәзите}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның йәштәр өсөн [[урыҫ теле]]ндә сыҡҡан аҙналыҡ ижтимағи-сәйәси гәзите. Кесаҙна көндө 24 бит булып донъя күргән был баҫмала йәштәрҙең төрлө яҡлы: ижтимағи-сәйәси, иҡтисады, мәҙәни һәм спорт тормошо яҡтыртыла. «Молодёжная газета» 1996 йылға тиклем «Ленинец» исеме менән нәшер ителде. == Газетаның ҡыҫҡаса тарихы == [[Файл:Логотипы Молодёжной газеты разных лет.JPG|thumb|left|Төрлө йылдарҙа гәзит логотибы]] * Баҫманың юл башы 1923 йылдың 12 ғинуарында РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты органы булараҡ сыға башлаған «Йәш юҡсыл» ({{lang-ru|Юный пролетариат}}) гәзитенә барып тоташа. Ул 1000 дана менән аҙнаһына бер тапҡыр донъя күрә. * 1925 йылдың 27 мартында ВЛКСМ Үҙәк Комитеты күрһәтмәһе менән республикала «Башҡортостан йәштәре» исемле дүрт битле гәзит сыға башлай. ВЛКСМ өлкә комитеты ҡарары нигеҙендә 1930 йылдың 6 апреленән «Башҡортостан йәштәре»нең исеме «Ленинсы»ға үҙгәртелә. * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән йәштәр баҫмалары сығыуҙан туҡтай. * 1951 йылдың 4 ғинуарында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы «Ленинсы» гәзитен тергеҙеү мәсьәләһен хәл итә, ә ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарары менән республикала бер баҫма ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты органы булған «Ленинец» — «Ленинсы» булдырыла: ул урыҫ телендә «Ленинец», ә башҡорт теленә (башлыса тулыһынса) тәржемә ителеп, — Ленинсе (һуңыраҡ Ленинсы) исеме менән сыға башлай. * 1990 йылдың ғинуарынан «Ленинец» — «Ленинсы» газеты нигеҙендә ике баҫма булдырыла: урыҫ телендә — «Ленинец» һәм башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит — [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] донъя күрә башлай. * 1996 йылдан "Ленинец"тың исеме «Молодёжная газета» итеп үҙгәртелә һәм бөгөнгө көндә лә ул шулай сығып килә. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10063-molodjozhnaya-gazeta-g-zit}} * [https://web.archive.org/web/20150326010648/http://mgazeta.com/ Молодёжная газета Республики Башкортостан. Официальный сайт] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] [[Категория:Молодёжная газета]] cku3bq3frw2l137cu0uanfphol0230l 0 85217 1309926 1303223 2026-11-10T08:14:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309926 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Бәшир Искәндәр улы Рәмиев | Ысын исеме = | Изображение = Рамеев Башир Искандарович.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 1.05.1918 | Место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} <br>{{ТУ|Баймаҡ}} ҡалаһы | Дата смерти = 16.05.1994 | Место смерти = {{Флагификация|Рәсәй}} {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы | Гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} | Научная сфера = электрон-хисаплау машиналары | Эш урыны = |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|технических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||}} | Альма-матер = Мәскәү энергетика институты | Научный руководитель = А. И. Берг, И. С. Брук | Таныулы уҡыусылары = | Известен как = тәүге [[СССР|совет]] «Стрела», «Урал-1» ЭВМ-дарын яһаусы | Награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Сталин премияһы|1954}} {{!!}} {{Золотая медаль ВДНХ}} {{!}}} }} {{фамилиялаш|Рәмиев}} '''Рәмиев Бәшир Искәндәр улы''' ([[1 май]] [[1918 йыл]] — [[16 май]] [[1994 йыл]]) — [[СССР|совет]] уйлап табыусы ғалимы, [[Советтар Союзы]]нда тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Биографияһы == Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1918 йылдың 1 майында (паспорт буйынса — 15 май) [[Ырымбур губернаһы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Баймаҡ]] ҡалаһында тау инженеры ғаиләһендә тыуған. Олатаһы — [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы ]] (1859—1921) бай алтын табыусы, [[Рәсәй Империяһы]]ның Дәүләт Думаһы ағзаһы, шағир (псевдонимы [[Дәрдмәнд]]), [[татар]] әҙәбиәте классигы. Атаһы Искәндәр Закир улы Рәмиев<ref>[http://www.bv02.ru/?new=3381 Из рода Рамеевых, участник создания ЭВМ — газета «Баймакский вестник», 2014, 14 января] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104428/http://www.bv02.ru/?new=3381 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref> Беренсе донъя һуғышы башланғансы Фрайбергта Тау академияһында уҡый, атаһының приискыларында эшләй, 1926 йылдан — «Башкирзолото» тресында.<ref>[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603205518/http://gabdullatukay.ru/tat/index.php |date=2013-06-03 }}? 1938 йылдың апрелендә ҡулға алына һәм 1943 йылда вафат була</ref><ref>[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3161&amp;Itemid=131 Лирон Хәмидуллин. «Танылмыйдыр кеше тышыннан …» // Хәмидуллин Л. Ак төннәр хәтере: Әдәби очерк, эссе, хатирәләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. — 224 б.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Карьераһы == 1935 йылда Б. И. Рәмиев Бөтә Союз уйлап табыусылар йәмғиәте ағзаһы була; 1937 йылда Мәскәү энергетика институтына уҡырға инә. 1938 йылда атаһы ҡулға алынғас, Б. И. Рәмиев институттан ҡыуыла (һәм оҙаҡҡа юғары белем тураһында формаль дипломһыҙ ҡала), байтаҡ ваҡыт эш таба алмай. Ниһайәт, 1940 йылда ул Үҙәк элемтә ғилми-тикшеренеү институтына техник булып эшкә инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Б. И. Рәмиев үҙ ирке менән СССР Элемтә министрлығының элемтә батальонына хеҙмәт итергә китә. 1-се Украин фронтында ғәскәрҙәрҙе УКВ-элемтә менән тәьмин итеүсе махсус төркөм составында Б. И. Рәмиев 1943 йылда Днепрҙы кисеүҙә һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылда ул халыҡ хужалығын тергеҙеүгә йүнәлтелеүсе белгестәр тураһындағы бойороҡҡа ярашлы армиянан ҡайтарыла. Академик А. И. Берг етәкселек иткән 108-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтына эшкә инә. 1947 йыл башында, «Би-Би-Си» тапшырыуҙарын тыңлап, Рәмиев АҠШ-та «ЭНИАК» [[Компьютер|ЭВМ]]-ы эшләнеүе тураһында ишетә һәм ул саҡтағы ошо өр-яңы техника һәм фән өлкәһе менән шөғөлләнеү теләген белдерә. А. И. Берг тәҡдиме менән ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. С. Брукка мөрәжәғәт итә һәм 1948 йылдың майында СССР Фәндәр академияһы Энергетика институтының Электр системалары лабораторияһына инженер-конструктор итеп алына. 1948 йылдың авгусында уҡ Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев СССР-ҙа тәүге «Автоматик һанлы электрон машина» проектын тәҡдим итә. Рәмиевтың күп һанлы эшләнмәләре араһында — «Стрела» ЭВМ-ы, «Урал» ЭВМ-ы серияһы. [[Файл:Rameev memorial.jpg|thumb|240px|Пензала «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына Б. Рәмиев хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ ]] [[Файл:Rameev mem doska.jpg|thumb|240px|Б. Рәмиевкә Пензала Мәскәү ур.,104-се йортҡа ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ ]] Бәшир Рәмиевтең ғәмәлдә юғары белемһеҙ ҡалыуы уға Пенза математик машиналар ғилми-тикшеренеү институтының (әле — {"«Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы, Пенза ҡ.) баш инженеры һәм фәнни эш буйынса директор урынбаҫары булырға ҡамасауламай, ул унда 1955—1968 йй. эшләй һәм артабан диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала. Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1994 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * Сталин премияһы (1954); * [[СССР]] ВДНХ-һының алтын миҙалы. == Хәтер == === Өфө === * 2027 йылда ҡалала асыласаҡ математика интернат-лицейы Бәшир Рәмиев исемен йөрөтәсәк. Уҡыу йорто алдында ғалимдың һәйкәле ҡуйыласаҡ<ref>{{cite web|author=Иван Вавилов|datepublished=24 августа 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-08-24/matematicheskiy-litsey-v-bashkirii-budet-nosit-imya-bashira-rameeva-4661999|title=Математический лицей в Башкирии будет носить имя Башира Рамеева |lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-25}}</ref><ref> {{cite web|author=Лейсан Закирова|datepublished=25 августа 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-25/sozdatel-pervyh-evm-pochemu-matlitsey-v-ufe-budet-nosit-imya-bashira-rameeva-4662062|title=Создатель первых ЭВМ: почему матлицей в Уфе будет носить имя Башира Рамеева|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-25}}</ref>. === Пенза === * «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына (Байдуков ур. 1 а) 1955—1968 йылдарҙа унда эшләгән Бәшир Рәмиевҡа иҫтәлекле таҡтаташ эленгән. * Ҡалала Бәшир Рәмиевкә бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ шулай уҡ ул 1955—1968 йылдарҙа йәшәгән Мәскәү урамындағы 104-се йортҡа эленгән. * 2013 йылдың сентябрендә [[Рәсәй]]ҙә тәүге электрон-хисаплау машинаһын эшләүсе исемендәге «Рәмиев» Юғары технологиялар технопаркы асыла. === Мәскәү === * Мәскәү Политехник музейында Б. И. Рәмиев фонды булдырылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/11193-r-mievtar|Рәмиевтар}} * [http://www.computerra.ru/xterra/homo/22251/print.html Ревич Ю. Они были первыми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060617160117/http://www.computerra.ru/xterra/homo/22251/print.html |date=2006-06-17 }} * [http://www.computer-museum.ru/galglory/8.htm Страница Рамеева в «Компьютерном музее»] * [http://lib.ru/MEMUARY/MALINOWSKIJ/7.htm Малиновский Б. Н. Рамеев] * [http://rameevy.narod.ru/21.html Страница семьи Рамеевых] * [http://chernykh.net/content/view/461/673/ Башир Рамеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721045324/http://chernykh.net/content/view/461/673/ |date=2015-07-21 }} * [http://94.25.70.100/encyc/article.php?id=2480&amp;word= Башир Рамеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512172345/http://94.25.70.100/encyc/article.php?id=2480 |date=2012-05-12 }} // Пензенская энциклопедия * [http://infcd.metodist.ru/soft/computer/virtmuseum/museum/russian/rameev.htm Башир Искандарович Рамеев]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Музея истории отечественных компьютеров * {{книга |автор=Малиновский Б. Н. |заглавие=История вычислительной техники в лицах: Сын эпохи (Башир Искандарович Рамеев) |ответственный= |ссылка=http://www.readera.org/article/syn-jepohy-bashyr-yskandarovych-rameev-10317418.html |место=Киев |издательство=фирма «КИТ», ПТОО «А.С.К.» |год=1995 |страниц=384 |страницы= |isbn=5-7707-6131-8 |ref= }} * {{cite web|author=|datepublished=|url=https://www.business-gazeta.ru/article/406454?fbclid=IwAR1ATa5uwTUBSiflQuga6uDdkiJ5PcthUbsy4sm9AuFJ9_Q25whazC9tCbc|title=Башир Рамеев: отец советских компьютеров, внук Дэрдменда и друг Ботвинника|lang=ru|publisher=БИЗНЕС-Онлайн|accessdate=2018-12-05}} [[Категория:Шәхестәр:Пенза өлкәһе]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр ]] [[Категория:Шәхестәр:Компьютер техникаһы тарихы]] [[Категория:Компьютер инженерҙары ]] [[Категория:Рәмиевтар]] r6qvxk0nphq9qlzx7mapzy5jimlvjrn 0 86499 1309760 1307572 2026-11-09T19:04:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309760 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев | оригинал имени = {{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}} | изображение = Nursultan Nazarbayev (2020-03-10) (cropped).jpg|200px|мини|справа]] | ширина = | описание изображения = Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев 2020 йылда | должность = [[Ҡаҙағстан Республикаһы]] президенты | флаг = Flag of the President of Kazakhstan.svg | флаг2 = Emblem of Kazakhstan.svg | периодначало = [[24 апрель]] [[1990 йыл]] | периодконец = [[20 март]] [[2019 йыл]] | предшественник = вазифа булдырыла | преемник = [[Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы|Ҡасым-Йомарт Тоҡаев]] (вазифа башҡарыусы)<ref>[https://ria.ru/20190320/1551944665.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Токаев вступил в должность президента Казахстана. РИА Новости. 2019, 19 марта, 09:09]{{ref-ru}}{{V|20|03|2019}}</ref> | комментарий = 1990 йылдың 24 апреленән алып 1991 йылдың 10 декабренә тиклем Ҡаҙаҡ ССР-ы президенты булараҡ | должность_2 =[[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] КП ҮК 1-се секретары | флаг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | порядок_2 = 13 | периодначало_2 = [[22 июнь]] [[1989 йыл]] | периодконец_2 = [[28 август]] [[1991 йыл]] | предшественник_2 = Геннадий Васильевич Колбин | преемник_2 = Вазифа ғәмәлдән сыға | должность_3 = Ҡаҙаҡ ССР-ның Юғары Советы Рәйесе | флаг_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | порядок_3 = 13 | периодначало_3 = [[22 февраль]] [[1990 йыл]] | периодконец_3 = [[24 апрель]] [[1990 йыл]] | предшественник_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков | преемник_3 = Ерик Магзумович Асанбаев | должность_4 = Ҡаҙаҡ ССР-ның Министрҙар Советы Рәйесе | флаг_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | порядок_4 = 10 | периодначало_4 = [[22 март]] [[1984 йыл]] | периодконец_4 = [[27 июль]] [[1989 йыл]] | предшественник_4 = Байкен Ашимович Ашимов | преемник_4 = Узакбай Караманович Караманов | дата рождения = 6.7.1940 | гражданство = {{флагификация|СССР}}→ {{флагификация|Казахстан}} | место рождения = [[СССР]], Ҡазаҡ ССР-ы ({{МестоРождения|Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда}}), Алматы өлкәһе, Ҡарасай районы, Чемолган (Ушконыр) ауылы | супруга = [[Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы]] | отец = Әбеш Назарбаев | мать = Альжан Назарбаева | дети = Дарига<br />Динара<br />Әлиә | партия = КПСС (1962—1991) <br />«Нур Отан» (1999 йылдан алып) | вероисповедание = [[ислам]]<ref>[http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |date=2009-06-05 }}</ref> | автограф = Signature of Nursultan Nazarbayev.png | награды = '''[[Ҡаҙағстан]]:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Золотого орла}} {{!}}} '''[[СССР]]:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Медаль За освоение целинных земель}}{{!!}}{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}} '''[[Рәсәй Федерацияһы]]:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Святого Андрея Первозванного Российской Федерации}} {{!}}} '''Башҡа дәүләттәрҙең:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден Свободы (Украина)}}{{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}} {{!}}- {{!}}{{Орден За выдающиеся заслуги (Узбекистан)}}{{!!}}{{Орден Звезды Румынии}}{{!!}} {{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Витаутаса Великого}}{{!!}}{{Орден Исмоили Самони}}{{!!}}{{Орден Святого Михаила и Святого Георгия}} {{!}}- {{!}}{{Орден Спасителя}}{{!!}}{{Орден Короля Томислава}}{{!!}}{{Большой крест ордена Пия IX}} {{!}}- {{!}}{{Золотой орден Свободы}}{{!!}}{{Орден Белого орла (Польша)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Орден Двойного белого креста 1 класса}}{{!!}}{{Цепь ордена Заслуг (Венгрия)}}{{!!}}{{Орден Нила}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Большой крест ордена Дубовой короны}}{{!!}}{{Орден Хризантемы}} {{!}}- {{!}} {{Кавалер Большого креста ордена Трёх Звёзд}}{{!!}}{{Орден Белой розы}}{{!!}}{{Орден Турции 1 класса}} {{!}}- {{!}}{{Орден Креста земли Марии на цепи}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}}{{!!}}{{Большой крест ордена святого Карла}} {{!}}- {{!}}{{Лента ордена Республики Сербия}}{{!!}}{{Медаль 10 лет Астане}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Мугунхва}} {{!}}} '''Конфессиональ бүләктәр:''' {{{!}} {{!}}{{Орден Славы и Чести}}{{!!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}{{!!}}{{Орден Аль-Фахр 1 степени}} {{!}}} | сайт = [http://www.akorda.kz www.akorda.kz] }} '''Нурсолта́н Әбеш улы Назарбаев''' ({{lang-kk|{{Audio-nohelp|Kk-nursulltan-abishuly-nazarbayev.ogg|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}}}; [[6 июль]] [[1940 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның беренсе президенты. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Министрҙар Советы рәйесе (1984—1989) һәм президенты (1990—1991); Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары (1989—1991). «Илбашы» ({{lang-kk|Елбасы}}) рәсми титулына эйә. 2015 йылдың апрелендә бишенсе тапҡыр президент итеп һайлана. 2019 йылдың 19 мартында үҙ теләге менән вазифаһын ҡалдырҙы<ref>[https://ria.ru/20190319/1551930542.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Нурсултан Назарбаев ушел в отставку. РИА Новости. 2019, 19 марта, 16:05]</ref> == Биографияһы == Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев 1940 йылдың 6 июлендә Ҡазаҡ ССР-ының ({{МестоРождения|Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда}}), Алматы өлкәһе, Ҡарасай районы, Чемолган (Ушконыр) ауылында тыуған. == Башҡа мәғлүмәттәр == * «VESTI.UZ» сайты мәғлүмәттәре буйынса, Ҡаҙағстанда Назарбаевтың отставкаһы тураһында хәбәрҙәр йөрөй, шул уҡ ваҡытта Конституция буйынса беренсе президент булараҡ ул ғүмеренең һуңғы көндәренәсә был вазифала ҡала ала. Илдең Конституцион советы Нурсолтан Назарбаев үҙ теләге һәм ирке менән ваҡытынан алда президент посын ҡалдырырға хоҡуҡлы тигән ҡарар ҡабул иткән<ref>[https://vesti.uz/nazarbaev-sobralsya-na-pokoj-kto-priemnik/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com НАЗАРБАЕВ СОБРАЛСЯ НА ПОКОЙ. КТО ПРЕЕМНИК? 15.02.2019]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}}</ref>. [[Файл:Dmitry Medvedev in Turkmenistan 13 September 2009-1.jpg|250px|thumb|right|«Ебәк юлы-2009» раллиһының һуңғы этабы барышындағы тантаналы сараларҙа ҡатнашыусы [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты [[Дмитрий Медведев]], [[Төркмәнстан]] Президенты [[Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов]] һәм [[Ҡаҙағстан]] Президенты Нурсолтан Назарбаев.]] * Планетаның иң бай һәм ҡеүәтле хакимдарының Handelsblatt баҫмаһы төҙөгән рейтингында $1,1 млрд менән 10-сы урынды биләй<ref>[http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 Utro.UA — Фото — Топ-10 богатейших правителей современности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202234531/http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 |date=2013-12-02 }}</ref> * Нурсолтан Назарбаевҡа Алматы<ref>[http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html В Алматы поставили памятник Назарбаеву с крыльями беркута — Росбалт.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060411/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html |date=2013-10-23 }}</ref> һәм Сулпан-ата<ref name=ReferenceA>{{cite web|url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|title=Мнения политологов: Культ без личности / Политика / Baursak.kz - социальная сеть Казахстана|accessdate=2013-03-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc|archivedate=2013-03-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213132038/http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE |date=2012-12-13 }}</ref> [[Анкара]]<ref>[http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |date=2013-07-28 }}</ref> ҡалаларында, [[Украина]]ла<ref>[http://liva.com.ua/youth-revenge.html Город юности мстит Назарбаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023055522/http://liva.com.ua/youth-revenge.html |date=2013-10-23 }}</ref> һәйкәл, [[Астана]]ла барельеф асыла. * Уның исемен [[Иордания]]ла, [[Төркиә]]лә<ref>[http://turk-media.info/?p=1729 Улица Назарбаева в Турции | TURK-MEDIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092835/http://turk-media.info/?p=1729 |date=2019-03-23 }}</ref> һәм [[Чечен Республикаһы]]нда урамдар йөрөтә<ref>{{cite web|url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|title=Улица Назарбаева в Грозном - Общество - Фабрика Новостей. Казахстан|accessdate=2013-03-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8yzCjRj|archivedate=2013-03-15}}</ref>. Чечен Республикаһында лицей уның исемен йөрөтә<ref name=ReferenceA />. Тағы ла Ҡаҙағстанда университет, мәктәптәр<ref>[http://nis.edu.kz/ru/ Главная — АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512065623/http://nis.edu.kz/ru/ |date=2013-05-12 }}</ref>, Назарбаев үҙәге дәүләт учреждениеһы, Аҡтүбә ҡала паркы<ref>rus.azattyq.org/content/monument_aktobe_lenin_park_nazarbayuev_/24098055.html</ref>, ләлә сорты<ref>http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/society/17564607/?frommail=1{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, орден һәм пик уның исемен йөрөтә<ref>[http://sport.headline.kz/emotsii/flag_mchs_vodruzili_kazahstanskie_spasateli_na_pike_nursultana.html Флаг МЧС водрузили казахстанские спасатели на пике Нурсултана — Headline.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405114854/http://sport.headline.kz/emotsii/flag_mchs_vodruzili_kazahstanskie_spasateli_na_pike_nursultana.html |date=2013-04-05 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Назарбаев, Нурсултан Абишевич |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Тема = Нурсултан Назарбаев }} * [http://www.akorda.kz/ Официальный сайт Президента РК] * {{ВТ-ЛП|Назарбаев, Нурсултан}} [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Хеҙмәт орденының Ҙур тәреһе (Венгрия) кавалерҙары]] [[Категория:Мария еренең Тәре ордены (Эстония) кавалерҙары]] [[Категория:Ҡаҙағстан президенттары]] <!-- [[Категория:Почётные доктора МГИМО]] [[Категория:Академики НАН Казахстана]] [[Категория:Кавалеры ордена Драгоценного жезла]] [[Категория:Депутаты Верховного Совета СССР 10 созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 11 созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов Казахстана]] [[Категория:Кавалеры ордена Бадра]] [[Категория:Награждённые орденом «Аль-Фахр» I степени]] --> 52erwzwbf6hvrh0s583eff56gyue6ej 0 86561 1309724 1055514 2026-11-09T16:33:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309724 wikitext text/x-wiki {{Море |Название = Мәрйен диңгеҙе |Изображение =Coral_Sea_Islands.png |Подпись = Мәрйен диңгеҙе утрауҙары картаһы |Координаты = 16/56/3/S/155/6/36/E |CoordScale = 10000000 |Расположение = |Длина = |Ширина = |Площадь = 4791 мең |Объём = 11470 мең |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 9140 |Средняя глубина = 2394 |Площадь водосбора = |Впадающие реки = }} [[Файл:Woda-a2 ubt.jpeg|200px|right|thumb|Мәрйендәр]] '''Мәрйен диңгеҙе''' — [[Тымыҡ океан]] диңгеҙе, [[Австралия]], [[Яңы Гвинея]], Яңы Каледония ярҙары араһында урынлашҡан. Өҫкө майҙаны — 4791 мең км². Максималь тәрәнлеге — 9140 м. Диңгеҙҙә бихисап мәрйен рифтары һәм утрауҙары бар, шул иҫәптән Уиллис, Трегросс, Бамптон һәм Честерфилд утрауҙары. Күпселек утрауҙарҙа кешеләр төйәкләнмәгән. Донъялағы иң ҙур мәрйен рифы — [[Оло Барьерлы риф]] бында урынлашҡан. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130518151000/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5/ Большая Советская энциклопедия] {{Sea-stub}} {{oceania-geo-stub}} [[Категория:Мәрйен диңгеҙе| ]] 6bheji8nn0wna8np58w3jn9ywts0bdt 0 87677 1309939 1299924 2026-11-10T09:50:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309939 wikitext text/x-wiki 2015 йылға '''[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]][[Рәсәй Федерацияһы|<nowiki/>]]<nowiki/>ҙә''' '''[[социаль эшҡыуарлыҡ]], ''' был өлкәне ныҡ үҫтергән илдәр менән сағыштырғанда, яралғы хәлендә тора. Рәсәйҙә ҡануниәт кимәлендә лә, башҡарма кимәлдә лә социаль эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы күрһәтелмәй. Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡтың тарихи тамырҙары көслө, хәҙерге заманда ла бер нисә сағыу проект бар, ләкин улар уңышлылыҡ, күләмлелек, булған тәжрибәнең киң таратылыуы менән маҡтана алмай. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәй баҙарында инфраструктураны үҫтереүсе, теория нигеҙен хасил итеүсе һәм таратыусы, закондарға лоббилыҡ итеүсе, социаль эшҡыуарлыҡ идеяларын финанслаусы һәм дәртләндереүсе шәхси көслө ҡатнашыусылар бар. Система ҡатнашыусылары тырышлығы менән социаль эшҡыуарлыҡ идеялары закондар сығарыусы һәм башҡарма властарға, бизнес берләшмәләренә, тотош йәмғиәткә һәм социаль эшҡыуар булырҙай кешеләргә еткерелә; һөҙөмтәлә, яйлап ошо өлкә хасил була, уның структуралары барлыҡҡа килә. == Теоретик нигеҙ == Эксперттар һәм фәнни берләшмә Рәсәйҙә теге йәки был эшмәкәрлек төрөн социаль эшҡыуарлыҡҡа индереү буйынса уртаҡ фекергә килә алмай<ref name="msp" />. Бер яҡтан билдәләнеүенсә, сит илдәрҙә булған «сериялы» проекттарҙың күпселеге, мәҫәлән, берәҙәктәрҙе торлаҡ һәм эш менән тәьмин итеү өлкәһендәге эшмәкәрлек, Рәсәйҙә әлегә юҡ, экология өлкәһендәге проекттар ҙа әҙ һ.б.<ref name="msp" /> Икенсе яҡтан, «классик» социаль эшҡыуарлыҡ проекттарының көнүҙәклеге шик аҫтына алына. Мәҫәлән, Бангладештағы микрофинанслау менән шөғөлләнеүсе Grameen банкы кеүек ойошмаларҙың эшмәкәрлеген хупламаусылар бар. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәй төбәктәрендә микрофинанслау әҙме-күпме таралыу таба. Бынан тыш, белгестәр билдәләүенсә, Рәсәйҙәге «социаль эшҡыуарҙар» үҙҙәренең социаль эшҡыуар булыуын да белмәй<ref name="msp" />. Күптәр социаль йүнселлекте хәйриәлек тип аңлай. Шулай итеп, 2015 йылға Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ теорияһы формалашмаған һәм тейешле таралыу тапмаған<ref name="msp" />. Был өлкәләге ҡайһы бер теортетик эшләнмәләр сит ил тәжрибәһенең күсермәһе булып тора, Рәсәйҙә ғәмәлгә ингән кейстар тормошсанлығын һәм күләмлелеген, ғилми дөйөмләштереүгә һәм ҡулланыуға яраҡлылығын һаман күрһәтә алмай. == Хоҡуҡи көйләү == 2015 йылға РФ Ҡануниәтендә социаль эшҡыуарлыҡ тураһында дөйөм хоҡуҡи бүлек юҡ<ref name="msp" />, социаль эшҡыуарлыҡтың бөтә мәсьәләләрен көйләрлек, социаль эшҡыуарҙар өсөн һалымдарҙы кәметә торған ҡануниәт базаһы ла юҡ. <span style="line-height: 1.5em;">2015 йыл башына социаль эшҡыуарлыҡтың тәүге һәм берҙән-бер ҡануни билдәләмәһе Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығының «2013 йылда бюджеттарына федераль бюджеттан Рәсәй Федерацияһы субъекттарының бәләкәй һәм урта эшҡыуарлығына дәүләт ярҙамы күрһәтеүгә субсидиялар биреүгә Рәсәй Федерацияһы субъекттарын конкурслы һайлап алыу үткәреүҙе ойоштороу тураһында» 2013 йылдың 24 апрелендәге 220-се бойороғонда барлыҡҡа килде (министрлыҡтың Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты һәм конкуренцияны үҫтереү департаменты директоры Наталья Ларионова социаль эшҡыуарлыҡ тураһындағы норма авторҙарының береһе булды), ләкин ул министрлыҡ тарафынан күрһәтелгән йүнәлештә ярҙам алыусыларға ҡарата ғына ҡулланыла<ref name="minec.220" /><ref name="chaskor.ru.37198" />:</span> {| |- |{{начало цитаты}} 5.20.1. <… Социаль эшҡыуарлыҡ> бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарының социаль проблемаларҙы хәл итеүгә, шул иҫәптән түбәндәге шарттарҙы үтәүгә йүнәлтелгән социаль яуаплы эшмәкәрлеге булып тора: ''<div>'' а) инвалидтарҙың, 3 йәшкә тиклемге балалары булған әсәләрҙең, балалар йорттары сығарылыусыларының, шулай уҡ иркенән мәхрүм ителгәндәр араһынан конкурслы һайлап алыу датаһына тиклем 2 йыл эсендә иреккә сығарылғандарҙың мәшғүллеген тәьмин итеү, әгәр был кешеләрҙең хеҙмәткәрҙәре араһында ошо категорияларға ингән граждандар уртаса исемлек иҫәбенең 50%-тан да кәм булмаған өлөшөн тәшкил итһә; ә хеҙмәткә түләү фондындағы өлөшө 25%-тан кәм булмаһа; ''</div><div>'' б) түбәндәге эшмәкәрлек өлкәләрендә хеҙмәттәр күрһәтеү (тауарҙар етештереү): ''</div><div>'' — һөнәри йүнәлеш биреү һәм, үҙмәшғүллеккә ярҙам итеүҙе лә индереп, эш менән тәьмин итеү; ''</div><div>'' — граждандарға социаль хеҙмәттәр күрһәтеү, һаулыҡ һаҡлау, физик культура һәм күп халыҡты йәлеп иткән спорт хеҙмәттәре, балалар һәм йәштәр түңәрәктәрендә, секцияларҙа, студияларҙа дәрестәр үткәреү; ''</div><div>'' — тәбиғәт бәлә-ҡазалары, экологик, техноген йәки башҡа һәләкәттәр, социаль, милли, дини бәрелештәр һөҙөмтәһендә зыян күргәндәргә, ҡасаҡтарға һәм мәжбүри күскенселәргә ярҙам итеү; ''</div><div>''— медицина техникаһын, протез-ортопедия изделиеларын, йәнә техник саралар, шул иҫәптән автомототранспорт, тик инвалидлыҡты иҫкәртеү йәки инвалидтарҙы реабилитациялау өсөн генә ҡулланыла ала торған материалдар етештереү һәм (йәки) һатыу; ''</div><div>'' — мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеген (театрҙар, мәктәп-студиялар, музыкаль учреждениелар, ижади оҫтаханалар) тәьмин итеү ; ''</div><div>'' — белем алыу хеҙмәттәрен алыу мөмкинлеге сикле булған граждандарға белем биреү хеҙмәттәре күрһәтеү; ''</div><div>'' — граждандарҙың социаль яҡланмаған төркөмдәрен (инвалидтар, етемдәр, балалар йорттары сығарылыусылары, оло йәштәгеләр, наркомания һәм алкоголизм менән яфаланыусы кешеләр) социаль йәһәттән әүҙем эшмәкәрлеккә йәлеп итеүҙә булышлыҡ күрһәтеү ; ''</div><div>'' — граждандарҙың социаль хәүефле тәртип формаларын иҫкәртеү; ''</div><div>'' — ваҡытлы матбуғат баҫмалары, шулай уҡ белем биреү, фән һәм мәҙәниәт менән бәйле китап продукцияһы нәшер итеү.''<br /> </div> {{конец цитаты}} |} Ошо билдәләмәгә һылтанып, эксперттар социаль эшҡыуарлыҡ терминологияһының камилһыҙлығын, шулай уҡ уға ғәмәлдә ҡануниәт ярҙамы юҡлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref name="msp" />. Һалым льготалары алыу өсөн Рәсәйҙең социаль эшҡыуарҙары ғәҙәттә коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың төрлө формаларын ҡуллана, ә коммерция ойошмалары дөйөм нигеҙҙә эшләүсе бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары иҫәбенә инә<ref name="msp" />. 2013 йылдың сентябрендә Федерация Советының Социаль сәйәсәт буйынса комитеты «РФ халҡын социаль хеҙмәтләндереү нигеҙҙәре тураһында» закон проектын икенсе уҡыуға төҙәтмәләр әҙерләне, улар федераль ҡануниәткә «социаль эшҡыуар» һәм «социаль эшҡыуарлыҡ» терминдарын индереүҙе күҙҙә тота ине, ләкин улар ҡабул ителмәне<ref name="chaskor.ru.37198" />. Яңы ынтылыш 2014 йылдың 16 октябрендә яһалды: Федераль Йыйылыштың юғарғы һәм түбәнге палаталары парламентарийҙары төркөмө тарафынан Дәүләт Думаһына социаль эшҡыуарлыҡ һәм уға булышлыҡ итеү формалары тураһында закон проекты тәҡдим ителде, әлегә ул ҡабул ителмәгән<ref name="zak.20141016" /><ref name="chaskor.ru.37198" />. == Дәүләт һәм төбәк ярҙамы == Рәсәйҙә федераль һәм төбәк кимәлдәрендә социаль эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү ынтылыштары күҙәтелһә лә, дөйөм алғанда финанслау етерлек түгел һәм бик тар йүнәлештә генә тормошҡа ашырыла; бындай эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелеге лә һорау аҫтында ҡала. Социаль эшҡыуарҙарға система ярҙамы төбәк властары, Социаль өлкә инновациялары үҙәктәре (РФ Иҡтисади үҫеш министрлығының 2013 йылдың 24 апрелендәге 220-се бойороғо буйынса ойошторолғандар һәм федераль бюджет субсидиялары иҫәбенә финансланалар<ref name="economy.gov.ru.doc20130424_06" />) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 23 авгусындағы «Социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға булышлыҡ итеү тураһында» 713-сө Ҡарары буйынса бирелә торған субсидиялар аша күрһәтелә<ref name="msp" />. Атап әйткәндә, 2011—2013 йылдарға Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығына социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға булышлыҡ итеү сараларына йәмғеһе 880 миллион һум бюджет аҡсаһы бүленде, шуның 600 миллионы — төбәк бюджеттарына субсидиялар өсөн, 132 миллионы — социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға туранан-тура субсидиялауға, 100 миллионы коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың социаль йүнәлештәге хеҙмәткәрҙәрен уҡытыуға бирелде<ref name="msp" />. 2014 йылдың авгусына Стратегик инициативалар агентствоһы һәм Иҡтисади үҫеш министрлығы булышлығы менән 12 социаль өлкәгә инновациялар һалыу үҙәге эшләй башланы, ләкин 2015 йылға уларҙың эшмәкәрлек һөҙөмтәләре махсус баҫмаларҙа киң яҡтыртыу тапманы<ref name="rg.ru.biznes" />. 2015 йыл бюджетына социаль хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһенә шәхси инвесторҙарҙы йәлеп итеү проекттарын субсидиялауға 160 миллион һум һалынған<ref name="chaskor.ru.37198" />. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ҡала проекттары эксперттар тарафынан уңышлы тип табылды. Ярославль өлкәһендә «Социаль партнерлыҡ үҙәге» Ярославль төбәк йәмәғәт ойошмаһы (http://www.csp-yar.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101062316/http://csp-yar.ru/ |date=2018-11-01 }}) ойошторолдо. Уның бурыстарының береһе — төбәктә уңайлы норматив база булдырыу юлы менән коммерцияға ҡарамаған ойошмалар өсөн ҡулай шарттар тыуҙырыу, власть менән йәмғиәттең аралашыу майҙансыҡтары эшен әүҙемләштереү, был ойошмалар өсөн махсус ваҡытлы матбуғат саралары асыу, шулай уҡ Ярославль өлкәһендәге коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың үҙҙәренә ярҙам күрһәтеү<ref name="msp" />. Череповецта ҡала мэрияһы тарафынан Северсталь менән берлектә «Ҡала үҫеше агентлығы» коммерцияға ҡарамаған партнерлығы ([http://www.agr-city.ru/ agr-city.ru]) ойошторолдо, уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе — социаль эшҡыуарлыҡҡа финанс, мөлкәт, мәғлүмәт-консультация һәм бизнес-ағартыу ярҙамы күрһәтеү. 2012 йылдың майында «Ҡала үҫеше агентствоһы» «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|<nowiki/>]][[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]<nowiki/>» фонды менән килешеү төҙөнө, уға ярашлы, Череповец Волгоград өлкәһе территорияһында Фондтың төбәк партнеры булып китте<ref name="msp" />. == Ғәмәлиәт == === Күҙәтеү === Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ, тарихи тамырҙары көслө булһа ла<ref name="soc.ru" />, 2015 йылға үҫешмәгән, уның ҡанундары буйынса эш иткән йүнселдәр бик аҙ<ref name="msp" />. Ул айырым башланғыстарҙа ғына күренеп ҡала, ә киң күләм ала алмай. Стратегик инициативалар агентствоһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2014 йылға Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ менән теге йәки был дәрәжәлә компанияларҙың 1%-ы ғына шөғөлләнгән<ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo" />, Европала был күрһәткес — 25 % самаһы<ref name="msp" />. === Инфраструктура проекттары === Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты киңәйтеү, таратыу һәм уға ярҙам итеү буйынса төп эште Вәһит Әләкбәровтың ''' «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|<nowiki/>]][[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]<nowiki/>»''' фонды алып бара<ref name="msp" />. Ул нигеҙҙә финанс (заемдар, гранттар биреү, капиталда ҡатнашыу) һәм консультациялау (тура консультациялар, уҡытыу, тәжрибә алмашыуҙа, башҡа ойошмалар менән мөнәсәбәттәр ҡороуҙа булышлыҡ итеү, социаль эшҡыуарҙар һәм предприятиелар берләшмәләрен төҙөү) ярҙамын күрһәтә<ref name="msp" />. Фонд аяҡҡа баҫҡан бизнесҡа — 10 миллион һумдан алып, яңы башлағандарға 500 мең һумғаса ете йылға тиклем мөҙҙәт менән процентһыҙ заемдар бирә<ref name="msp" />. Йыл һайын Фонд Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм таратыуға индергән өлөш өсөн «[[Яҡшылыҡ импульсы]][[Яҡшылыҡ импульсы|<nowiki/>]]<nowiki/>» премияһын тапшыра, «Социаль эшҡыуар» проекттарына конкурс үткәрә. Фонд ике тематик портал алып бара: «Яңы бизнес: социаль эшҡыуарлыҡ» ([http://www.nb-forum.ru nb-forum.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515234200/http://www.nb-forum.ru/ |date=2015-05-15 }}) Рәсәйҙәге һәм донъялағы социаль предприятиелар һәм эшҡыуарҙар эшмәкәрлеген яҡтырта, «Социаль идеялар банкы» порталы ([http://www.bank.nb-forum.ru bank.nb-forum.ru]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), социаль предприятиеларҙың тормошҡа ашҡан йә башҡарыуға әҙер идеялары тураһындағы мәғлүмәттән тора<ref name="msp" />. Әләкбәров фонды Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ темаһына тикшеренеүҙәрҙе башлаусы, ғилми һәм ижтимағи бәхәстәр ойоштороусы, тейешле закондар проекттарын үткәртеүҙе хәстәрләүсе лә булып тора. '''«Йәштәрҙең ҡаҙаныштары»''' (урыҫ. «Достижения молодых»<span style="line-height: 1.5em;">) төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы эшҡыуарҙарҙы уҡытыу буйынса махсус программаларҙы, шул иҫәптән «Социаль эшҡыуарлыҡ» программаһын да тормошҡа ашыра. Ул 15—18 йәшлектәргә тәғәйенләнгән (</span>[http://sep.ja-russia.ru sep.ja-russia.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022063459/http://sep.ja-russia.ru/ |date=2016-10-22 }}<span style="line-height: 1.5em;">), шулай уҡ социаль эшҡыуарҙар өсөн оҫталыҡ кластары ойоштора</span><ref name="msp" /><span style="line-height: 1.5em;">.</span> «'''Үҙгәрештәргә табан'''» (урыҫ. «Навстречу переменам») хәйриәлек фонды (<span class="cx-segment" data-segmentid="162" style="line-height: 1.5em;">[http://reachforchange.org/russia reachforchange.org/russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508005351/http://reachforchange.org/russia/ |date=2015-05-08 }}) конкурс нигеҙендә балалар һәм үҫмерҙәр тормошон яҡшыртыуға йүнәлтелгән проекттарға булышлыҡ итә. Унда теләгән бер кеше ҡатнаша ала, ә проекттарға ошондай талаптар ҡуйыла:</span><span class="cx-segment" data-segmentid="164" style="line-height: 1.5em;"> социаль һөҙөмтәләрҙең булыуы, киң таратыла алыу, финанс тотороҡлолоғо, оҙайлы үҫеш мөмкинлеге<ref name="msp" />. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="165" style="line-height: 1.5em;">Еңгән проекттар финанс ярҙамы ала, шул иҫәптән проект инициаторына аяҡҡа баҫып киткәнсе эш хаҡы түләй, шулай уҡ Фонд партнерҙарының консультацияларын һәм уҡытыуын ойоштора<ref name="msp" />.</span> Донъя социаль эшҡыуарҙарына булышлыҡ итеүсе иң билдәле [[Ашока (фонд)|«'''Ашока'''» фонды]] (АҠШ) әлегә Рәсәйҙә берәү менән дә эш иткәне юҡ, ләкин Рәсәй социаль эшҡыуарҙары уның менән рәсми сайт ([http://www.ashoka.org ashoka.org]) аша бәйләнешкә инә ала<ref name="msp" />. Фонд социаль эшҡыуарҙарға финанс ярҙамы күрһәтә, тренингтар үткәрә, проекттарын тарата һәм мәғлүмәт алмашыуҙы дәртләндерә<ref name="msp" />. Олег Дерипасканың Русал компанияһы Красноярскиҙа Рәсәйҙәге тәүге Социаль өлкә инновациялары үҙәген асты. Уның эшмәкәрлеге әүҙем эшҡыуарҙарҙы, шулай уҡ бәләкәй һәм урта бизнес, социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмалар етәкселәрен социаль эшҡыуарлыҡ проекттары аша төбәктәрҙең социаль проблемаларын хәл итеүгә ылыҡтырыуға йүнәлтелгән<ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo" />. 2010 йылда компания «РУСАЛ территорияһы» тигән программа иғлан итте, уның сиктәрендә 150 миллион һумлыҡ инвестиция менән 50 проект тормошҡа ашырылды. Социаль эшҡыуарлыҡҡа ярҙам микрофинанслау ойошмалары аша ла күрһәтелә. 2002 йылдан алып илдә '''Рәсәй микрофинанслау үҙәге '''(РМҮ) эшләй, ул «Грамин» ижади лабораторияһы, Yunus Centre һәм Yunus Social Business аша уртаҡ проекттар ойоштора<ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo" />. Социаль эшҡыуарлыҡҡа банктар ҙа иғтибар бирә, улар был өлкәлә тикшеренеүҙәр алып бара һәм махсус программалар тәҡдим итә<ref name="msp" />. Мәҫәлән, '''«Уралсиб»''' банкы 2015 йылға үҙенең кредит продуктын тәҡдим итте, Рәсәй ТЕРӘГЕ һәм «Беҙҙең киләсәк» фондының берлектәге проектында ҡатнашты<ref name="sozidanie.ru.1691" /><ref name="msp" />. Был проекттар буйынса кредит ставкалары РФ Үҙәк банкының рефинанслау ставкаһына яҡын<ref name="sozidanie.ru.1691" /><ref name="msp" />. Өҫтәүенә, финансистар юридик һәм бухгалтер консультациялары бирергә, тренингтарҙа ҡатнаштырырға һәм тәжрибәле эшҡыуар ярҙамын тәьмин итергә лә әҙер<ref name="msp" />. Ҡайһы бер банктар, мәҫәлән, «'''МСП Банк'''» (Внешэкономбанк) асыҡ акционерҙар йәмғиәте, 2015 йылға социаль эшҡыуарҙарға махсус продукт тәҡдим итмәһә лә, байтаҡ проекттар, шул иҫәптән социаль эшҡыуарлыҡ проекттары буйынса, түбән ставкалы кредит тәҡдим итә<ref name="msp" />. === Социаль эшҡыуарлыҡ проекттары === ==== Тарихи проекттар ==== Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡтың тарихи миҫалдарының береһе — XIX быуат аҙағында эшкә мәжбүр итеү йорттарының эш яратыу йорттарына әүерелеүе, атап әйткәндә, Кронштадттағы Эш яратыу йорто<ref name="grishina" />. ==== Хәҙерге проекттар ==== Хәҙерге заман социаль эшҡыуарлығының сағыу бер миҫалы — [[2005 йыл]]да асылған «'''[[Ғүмер төймәһе]][[Ғүмер төймәһе|<nowiki/>]]'''» проекты, ул Рәсәйҙә тәүге медицина сигнализацияһы системаһын (оло йәштәгеләргә һәм инвалидтарға йәһәт ярҙам саҡырыу мөмкинлеген) индерҙе<ref name="lenta.ru.knopka" /><ref name="rbc.knopka_zhizni" /><ref name="minec.220" />. Уны эйәләре бер нисә тапҡыр алмашынды. Дәүләт заказдары ярҙамында 2017 йылға килемле эшләй башлау планлаштырыла<ref name="cnews.ru.575120" />. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small " id="cx239" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="239" data-cx-state="source" data-cx-weight="2510" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references> <ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo"><span class="citation">[http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html Социальное предпринимательство: всё только начинается] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518145834/http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html |date=2015-05-18 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Бизнес России.&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="chaskor.ru.37198"><span class="citation">''Дарья Лебедева.''&#x20;[http://www.chaskor.ru/article/biznes_i_zakon_37198 Бизнес и закон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428091045/http://www.chaskor.ru/article/biznes_i_zakon_37198 |date=2015-04-28 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Частный кореспондент&#x20;(15 декабря 2014).&#x20;<small>Проверено 26 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="cnews.ru.575120"><span class="citation">''Владислав Мещеряков.''&#x20;[http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2014/06/06/575120 Фонд, созданный по инициативе Путина, вложил 45 млн руб. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716154413/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2014%2F06%2F06%2F575120 |date=2014-07-16 }}</span></ref> <ref name="economy.gov.ru.doc20130424_06"><span class="citation">[http://economy.gov.ru/minec/activity/sections/smallBusiness/support/doc20130424_06 Приказ Минэкономразвития России № 220 от 24.04.2013 г. «Об организации проведения конкурсного отбора субъектов Российской Федерации, бюджетам которых в 2013 году предоставляются субсидии из федерального бюджета на государственную поддержку малого и среднего предпринимательства субъектами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150718075952/http://economy.gov.ru/minec/activity/sections/smallBusiness/support/doc20130424_06 |date=2015-07-18 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Минэкономразвития России&#x20;(24 апреля 2013).&#x20;<small>Проверено 2 мая 2015.</small></span></ref> <ref name="grishina"><span class="citation">''Я. С. Гришина'' [http://cyberleninka.ru/article/n/sotsialnoe-predprinimatelstvo-kak-innovatsionno-pravovaya-osnova-obespecheniya-imuschestvennyh-potrebnostey СОЦИАЛЬНОЕ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВО КАК ИННОВАЦИОННО-ПРАВОВАЯ ОСНОВА ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИМУЩЕСТВЕННЫХ ПОТРЕБНОСТЕЙ] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>&#x20;// ''ВЕСТНИК НИЖЕГОРОДСКОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМ. Н. И. ЛОБАЧЕВСКОГО''. — № № 3-2 / 2013.</span></ref> <ref name="lenta.ru.knopka"><span class="citation">[http://lenta.ru/news/2014/06/06/knopka «ФРИИ вложил 45 миллионов рублей в проект „Кнопка жизни“»].&#x20; </span></ref> <ref name="minec.220"><span class="citation">[http://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/70269330/ Приказ Министерства экономического развития РФ от 24 апреля 2013 г. ]</span></ref> <ref name="msp"><span class="citation">[https://www.mspbank.ru/userfiles/files/researches/social_entrepreneurship-new.pdf Социальное предпринимательство в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080836/https://www.mspbank.ru/userfiles/files/researches/social_entrepreneurship-new.pdf |date=2016-03-04 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; МСП Банк&#x20;(2013).&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="rbc.knopka_zhizni"><span class="citation">[http://i.rbc.ru/organization/item/knopka_zhizni Кнопка жизни Подробнее: http://i.rbc.ru/organization/item/knopka_zhizni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608003454/http://i.rbc.ru/organization/item/knopka_zhizni |date=2014-06-08 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; РБК.&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="rg.ru.biznes"><span class="citation">''Николай Николаев.''&#x20;[http://www.rg.ru/2014/08/19/biznes.html Тернистый путь] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Российская газета&#x20;(19 августа 2014).&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="soc.ru"><span class="citation">[http://parksgt.tsu.ru/upload/iblock/e78/e7831f3299fc0bdb41b45d08adc41e2b.pdf Социальное предпринимательство в России и в мире: практика и исследование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804190359/http://parksgt.tsu.ru/upload/iblock/e78/e7831f3299fc0bdb41b45d08adc41e2b.pdf |date=2014-08-04 }}<nowiki> / </nowiki>отв.ред. А. А. Московская; Нац. исслед. ун-т «Высшая школа экономики». — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Москва">М</span>.: Издательский дом Высшей школы экономики, 2011. — 284, [4] с. — <span style="white-space: nowrap;">600 экз.</span> </span></ref> <ref name="sozidanie.ru.1691"><span class="citation">[http://opora-sozidanie.ru/?page_id=1691 Программа поддержки социального предпринимательства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518174404/http://opora-sozidanie.ru/?page_id=1691 |date=2015-05-18 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; ОПОРА-Созидание.&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="zak.20141016"><span class="citation">[http://asozd2c.duma.gov.ru/addwork/scans.nsf/ID/BD18528F05CBDC2643257D73003110E0/$FILE/624513-6.PDF О внесении изменений в Федеральный закон «О развитии малого и среднего предпринимательства в Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024170145/http://asozd2c.duma.gov.ru/addwork/scans.nsf/ID/BD18528F05CBDC2643257D73003110E0/$FILE/624513-6.PDF |date=2018-10-24 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>&#x20;(16 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 26 апреля 2015.</small></span></ref> </references> </div> == Һылтанмалар == * Гайдаровский форум 2015: [http://www.youtube.com/watch?v=pmW2mwIRcVc Панельная дискуссия. ][http://www.youtube.com/watch?v=pmW2mwIRcVc Социально ответственное инвестирование: миф или реальность?]. [[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]] 0n3uv109uv60uemb1g2v8qyryvbiu6y 0 87822 1309952 1056949 2026-11-10T11:06:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309952 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Саксония (мәғәнәләр)}} {{Административная единица |Русское название = Саксония ирекле дәүләте |Оригинальное название = Freistaat Sachsen |Герб = Coat of arms of Saxony.svg |Флаг = Flag of Saxony.svg{{!}}border |описание герба = Гербы |описание флага = |Центр = [[Дрезден]] |Расположеие = |Страна = |Официальный код = DE-SN |Глава = [[Тиллих, Станислав|Станислав Тиллих]] (ХДС) |Название главы = Премьер-министр |Правящая партия = коалиция из ХДС и СДПГ |Распределение голосов =[[Германия христиан-демократик союзы|ХДС]] 59<br />[[Һул (партия, Германия)|Һул]] 27<br />[[СДПГ]] 18<br />[[Германия альтернативаһы|АдГ]] 14<br />[[90/Йәшелдәр Союзы]] 9 |Последние выборы = 2014 йылдың 31 авгусы |Следующие выборы = 2019 |Площадь = 18 419,71 |Население = {{Падение}} 4 046 385<ref name="Aktuelle2013">[http://www.statistik.sachsen.de/download/010_GB-Bev/Bev_Z_Gemeinde_akt.pdf Aktuelle Einwohnerzahlen nach Gemeinden 2013] 2013 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ һаны (2011 йылдың 9 майҙа уҙғарылған йәниҫәп күрһәткестәренә таянып)</ref> |Плотность населения = 219,68 |Карта = Deutschland Lage von Sachsen.svg |Размер карты = |Голосов = 4 |Адрес = Sächsische Staatskanzlei<br />01095 Dresden |Email = info@sk.sachsen.de |Сайт = http://www.sachsen.de www.sachsen.de }} '''Саксо́ния''' ({{lang-de|Sachsen}}, {{lang-hsb|Sakska}}), рәсми: '''Саксония ирекле дәүләте''' ({{lang-de|Freistaat Sachsen}}, {{lang-hsb|Swobodny stat Sakska}}) — [[Германия]] федераль штаты. Административ үҙәге — [[Дрезден]]. == Административ ҡоролош == === Райондар === <!-- <imagemap> Image:Sachsenkarte_kreise.png|400px|right|Саксония райондарнын сиктәре менән # Bezirk Chemnitz poly 136 285 140 286 145 296 145 299 149 305 148 314 161 315 161 322 154 326 154 333 171 346 172 352 160 359 158 368 151 369 140 384 139 394 135 397 134 400 133 411 124 406 124 399 119 392 121 387 114 386 107 375 95 375 76 366 75 357 62 342 71 336 71 330 64 325 58 317 67 313 69 306 77 299 79 295 85 305 82 311 83 313 87 315 92 309 101 311 101 322 94 327 92 331 92 338 97 344 104 347 109 341 111 333 108 328 104 325 105 321 103 307 98 303 100 302 103 296 109 300 111 297 111 293 121 296 131 286 136 285 [[Фогтланд (район)]] poly 102 321 96 325 91 334 94 342 97 344 105 349 106 349 110 342 112 338 111 332 107 327 104 321 102 321 [[Плауэн]] poly 143 240 147 242 144 247 145 248 159 247 159 255 171 261 172 263 172 265 170 266 160 268 158 268 155 264 151 268 149 268 147 264 145 265 144 267 151 288 155 288 157 284 162 283 163 278 167 275 167 269 173 267 177 269 185 280 191 281 190 290 192 294 188 298 183 295 179 300 174 302 173 307 170 310 176 313 174 317 147 315 147 307 149 305 149 302 144 299 139 286 137 285 131 287 128 285 119 277 121 271 114 269 116 261 121 263 124 259 118 256 119 250 125 248 130 250 143 240 [[Цвиккау (район)]] poly 151 266 148 267 149 266 147 262 144 266 144 270 147 273 147 277 150 281 151 287 152 290 157 288 157 284 163 284 164 276 168 274 165 268 164 266 161 266 155 264 151 267 151 266 [[Цвиккау]] poly 201 291 203 291 200 296 202 300 201 304 204 307 208 307 212 303 212 316 217 320 221 317 221 322 223 326 221 328 221 334 217 338 217 340 220 343 211 338 207 341 202 341 197 344 192 351 181 349 177 349 174 351 174 348 170 343 162 340 159 337 155 331 155 326 161 324 164 318 174 318 178 314 176 311 173 310 175 307 175 302 179 302 182 297 185 299 195 297 201 291 [[Ауэ-Шварценберг (район)]] poly 161 228 163 231 177 231 182 228 190 232 194 230 194 233 196 235 201 236 201 239 204 241 208 240 210 237 212 238 213 241 209 241 204 249 204 253 207 256 201 257 198 260 198 262 193 260 191 262 191 269 187 269 184 266 182 266 181 270 183 273 181 273 169 258 160 255 161 249 158 246 146 246 149 245 154 239 154 234 159 234 161 232 161 228 [[Хемницер-Ланд (район)]] poly 210 258 212 258 215 261 220 261 221 264 225 266 230 264 233 259 234 262 231 266 232 272 226 271 225 275 222 275 220 277 220 279 225 282 225 286 222 289 222 292 218 293 216 297 213 298 208 304 205 304 203 296 206 292 206 289 201 288 197 290 194 294 191 290 193 287 193 281 190 278 186 278 184 276 186 274 185 271 191 272 194 269 194 263 196 265 199 265 202 260 210 258 [[Штолльберг (район)]] poly 228 274 237 277 233 281 236 285 233 289 234 292 237 295 241 296 244 300 248 301 251 307 257 308 263 314 267 314 267 320 264 323 264 326 255 324 252 327 247 325 241 327 239 334 240 341 231 351 229 351 224 346 222 340 220 339 224 335 224 329 226 326 224 322 224 316 221 314 217 317 214 313 214 301 225 292 228 286 228 281 223 278 226 278 228 274 [[Аннаберг (район)]] poly 222 234 231 234 233 236 233 243 238 246 239 244 240 248 237 250 235 255 232 256 226 262 224 262 220 257 217 258 213 254 210 254 208 252 210 250 210 246 215 245 217 239 222 234 [[Хемниц]] poly 241 251 251 260 255 259 258 262 268 260 275 264 278 263 279 269 282 272 286 270 290 271 293 268 295 268 297 278 306 286 309 292 314 292 314 296 310 301 305 298 299 290 295 290 293 293 294 297 287 301 287 307 284 307 280 303 277 303 273 306 271 312 272 319 269 321 267 326 266 325 270 320 270 313 268 311 263 311 259 306 252 304 249 298 245 297 243 294 239 293 236 290 239 286 236 282 240 277 235 272 234 267 237 263 237 258 241 251 [[Средние Рудные Горы (район Германии)]] poly 196 180 201 181 205 185 211 183 217 185 224 182 226 186 226 192 233 196 236 193 247 193 255 191 257 194 260 194 262 192 265 193 268 189 271 190 274 192 271 197 271 207 267 214 268 222 265 223 252 235 243 235 240 231 233 230 220 231 216 236 208 235 204 238 204 236 201 233 197 232 197 229 195 227 193 227 192 229 187 227 180 218 180 213 189 212 195 208 196 205 194 202 195 196 193 192 193 187 196 180 [[Митвайда (район)]] poly 291 193 296 193 304 198 301 202 301 207 304 210 306 210 301 214 300 219 305 220 306 227 312 231 312 234 316 239 314 241 314 244 317 247 322 247 325 250 323 255 324 260 331 260 332 263 339 270 337 272 327 272 320 276 319 279 322 282 322 285 318 288 318 293 315 289 310 289 307 283 300 278 299 270 296 265 293 265 290 268 283 268 282 263 279 260 275 261 268 257 264 257 261 259 255 256 251 257 243 249 243 243 241 241 237 241 236 234 239 234 242 238 255 237 264 227 269 225 271 223 271 214 274 207 274 203 280 197 284 197 291 193 [[Фрайберг (район)]] # Bezirk Leipzig poly 147 94 167 110 165 116 166 121 160 126 161 132 156 135 158 142 168 155 167 169 173 174 179 176 188 182 191 177 193 178 193 207 189 211 167 206 163 199 158 198 157 190 152 186 136 185 133 181 128 181 124 183 121 179 113 178 116 172 115 170 107 169 110 161 104 158 110 152 110 147 109 141 101 128 103 123 109 121 106 112 108 98 112 99 116 104 121 105 124 110 121 114 123 117 118 125 118 129 121 131 119 138 122 142 124 142 130 138 133 132 138 137 143 136 146 131 145 122 151 117 150 109 146 107 143 103 129 110 125 106 126 101 133 101 135 97 143 98 147 94 [[Лейпциг (район)]] poly 143 106 146 110 149 111 149 118 143 123 143 129 145 134 137 135 134 132 131 132 126 140 122 140 120 136 123 133 119 129 119 126 123 123 126 118 123 114 125 114 127 111 134 112 137 109 142 108 143 106 [[Лейпциг]] poly 185 43 190 45 186 47 186 53 190 57 195 55 197 60 197 62 194 62 192 65 194 78 197 82 194 85 194 91 190 90 186 93 180 92 176 96 177 103 174 102 169 109 156 100 154 96 151 96 148 93 146 93 143 97 137 95 134 97 133 100 126 100 123 105 118 102 115 102 112 97 104 96 103 92 107 89 107 87 112 84 112 80 110 77 116 69 126 69 131 63 135 62 143 63 148 57 164 57 171 52 179 53 185 43 [[Делич (район)]] poly 201 89 206 94 212 94 217 96 222 102 222 115 218 118 213 126 214 133 222 141 218 149 221 153 216 155 215 160 210 167 210 170 214 172 217 176 216 180 210 179 206 181 202 177 193 175 190 176 188 180 186 180 179 174 175 174 168 169 169 155 160 145 159 142 159 136 163 134 162 126 167 122 166 116 174 109 175 105 177 106 180 104 180 95 186 96 190 93 194 94 201 89 [[Мульденталь (район)]] poly 259 150 263 150 262 154 265 156 265 161 271 166 271 173 267 176 267 179 269 181 272 180 271 186 266 185 264 188 237 188 232 191 230 189 229 181 226 178 220 179 218 172 213 169 219 156 222 156 224 153 228 151 234 152 237 156 240 157 245 153 251 155 259 150 [[Дёбельн (район)]] poly 207 39 210 44 214 44 216 47 226 46 229 43 229 41 231 41 232 46 235 49 239 48 245 57 247 57 250 54 255 58 253 65 255 67 260 68 262 80 257 85 257 88 261 91 259 98 262 100 262 103 260 105 259 110 262 114 261 116 264 119 262 123 264 129 264 138 261 141 263 146 258 147 256 150 254 149 250 152 245 150 239 154 231 148 225 150 221 149 225 141 218 134 216 128 220 124 222 120 221 119 225 116 225 101 217 93 213 91 207 91 201 86 198 88 197 87 200 81 197 78 195 65 198 65 200 63 200 59 198 57 197 52 191 54 189 53 190 49 192 49 194 46 202 44 207 39 [[Торгау-Ошац (район)]] # Bezirk Dresden poly 295 95 299 100 304 100 306 105 314 106 314 109 316 111 326 110 329 114 339 114 340 112 342 112 349 116 354 115 356 112 364 112 367 115 367 117 363 117 361 119 361 123 358 128 361 132 360 137 362 139 359 142 361 147 358 144 352 144 344 147 341 150 341 152 337 151 336 153 333 151 330 152 326 147 322 147 320 151 315 150 311 152 309 149 306 149 304 146 297 143 285 143 282 146 276 143 271 149 272 153 267 153 268 148 265 142 268 139 268 117 266 116 267 112 264 110 264 108 273 109 274 107 278 107 280 103 283 102 286 98 291 99 295 95 [[Риза-Гросенхайн (район)]] poly 277 146 280 148 284 148 286 146 297 146 302 148 311 155 315 153 321 154 323 150 325 150 329 155 333 154 334 156 337 156 338 154 341 155 346 149 357 147 356 151 358 153 355 155 355 158 351 161 351 164 357 168 349 167 343 180 340 179 336 182 337 195 332 195 330 193 326 195 316 194 310 199 307 195 295 188 278 194 278 190 275 188 276 178 273 176 276 173 275 165 272 161 269 160 269 156 273 156 275 154 274 149 277 146 [[Мейсен (район)]] poly 329 196 332 198 339 198 342 204 345 206 349 203 360 206 359 215 362 219 360 225 365 229 366 232 367 252 371 255 376 255 378 257 379 265 373 269 358 267 352 268 350 272 337 263 334 257 328 257 327 256 330 250 323 243 318 243 321 238 316 233 316 230 310 226 309 219 305 216 310 213 313 210 313 208 310 205 305 206 305 203 308 201 311 202 317 197 327 198 329 196 [[Вайсериц (район)]] poly 350 171 364 171 368 175 373 173 375 174 378 182 372 186 372 190 369 193 369 195 373 200 379 202 378 205 372 204 367 208 363 208 364 206 361 202 357 202 352 199 349 199 345 202 342 196 340 195 340 183 345 183 347 181 347 178 350 175 350 171 [[Дрезден]] poly 452 66 461 66 461 72 466 75 468 80 468 88 473 90 479 97 481 100 480 104 474 105 471 100 464 102 462 104 462 108 465 113 451 125 445 117 441 115 435 116 432 137 436 147 434 149 427 148 425 150 425 153 421 157 415 157 410 160 411 164 406 167 405 171 396 174 397 180 400 181 399 186 392 187 389 189 385 186 381 189 375 186 380 180 376 172 373 171 369 173 365 169 354 165 352 162 359 153 358 149 362 147 360 141 362 141 364 138 361 135 363 132 359 127 362 123 362 118 368 117 366 109 368 107 375 108 385 104 391 110 393 103 397 100 398 96 403 97 406 102 412 104 416 101 422 100 425 96 431 97 435 95 439 97 439 100 441 102 447 103 450 101 442 93 443 90 438 87 412 87 407 90 407 94 405 95 398 91 400 84 414 67 435 70 443 74 452 66 [[Каменц (район)]] poly 425 182 431 183 435 188 438 185 443 186 440 188 439 195 434 203 438 208 443 208 446 206 443 212 446 215 456 216 458 218 456 224 445 228 436 225 432 231 431 236 417 242 413 242 408 247 399 249 396 246 392 246 387 250 386 253 382 253 380 255 378 253 371 252 369 232 367 227 363 224 365 219 362 215 362 212 367 212 371 208 378 209 382 206 383 202 379 198 373 196 376 189 383 190 385 188 389 191 392 188 400 188 402 186 402 183 404 186 407 187 415 183 418 186 421 186 425 182 [[Саксонская Швейцария (район Германии)]] poly 432 87 442 90 441 94 444 96 443 98 445 101 448 100 447 102 442 102 441 98 436 94 431 96 425 95 421 99 417 99 412 103 407 102 405 100 405 97 410 94 409 91 412 89 429 89 432 87 [[Хойерсверда]] poly 477 112 476 115 478 119 481 122 486 122 486 128 490 131 490 136 493 138 491 141 492 144 494 146 496 145 497 148 500 148 499 152 502 155 501 159 497 160 494 163 494 165 489 168 489 170 484 171 483 177 481 179 470 180 468 182 471 189 475 193 473 193 470 190 465 190 460 194 455 189 449 189 444 183 438 182 435 184 433 181 427 179 423 180 420 183 415 180 407 184 402 180 399 180 397 175 400 173 405 173 408 168 412 167 413 164 410 161 416 158 421 159 426 155 426 151 429 149 432 151 435 151 437 149 438 145 436 143 434 136 436 128 435 117 441 116 446 119 446 122 453 128 456 122 461 121 464 116 466 117 466 120 468 122 473 121 475 119 475 115 477 112 [[Баутцен (район)]] poly 480 59 482 59 487 65 497 66 501 62 506 71 513 72 524 79 535 81 540 85 542 90 541 102 544 106 545 116 554 128 552 132 553 139 551 142 550 151 541 158 540 168 544 169 542 169 540 172 541 176 537 176 534 178 531 178 528 174 525 177 523 175 518 176 512 166 509 154 507 152 503 152 503 147 501 145 499 146 497 142 494 142 496 138 493 135 493 130 489 128 489 121 486 118 482 119 480 117 480 111 478 109 474 112 472 118 469 119 469 116 464 109 463 104 472 102 475 106 480 106 482 104 482 100 477 92 474 89 470 88 471 84 468 80 468 74 466 72 462 73 464 70 463 65 475 65 480 59 [[Нижнесилезская Верхняя Лужица (район)]] poly 548 156 549 168 546 173 546 180 544 183 546 177 543 174 543 172 546 171 546 167 542 166 544 163 544 159 548 156 [[Гёрлиц]] poly 506 155 509 162 509 166 517 179 522 178 525 180 528 177 530 181 542 179 540 181 540 185 543 187 543 189 541 195 538 198 538 204 535 208 536 213 533 214 530 219 525 222 523 226 524 235 521 242 517 240 511 241 507 237 497 234 497 231 502 223 502 218 498 214 496 214 491 219 487 219 487 216 492 209 491 203 486 197 483 197 476 189 474 189 474 186 471 183 483 181 486 178 486 173 489 173 492 169 497 166 498 163 501 163 506 155 [[Лёбау-Циттау (район)]] desc bottom-right </imagemap> --> [[Файл:Rayony Saksonii.svg|thumb|400px|Административ картаһы]] # [[Гёрлиц (район)|Гёрлиц]] # [[Баутцен (район)|Баутцен]] # [[Саксонская Швейцария — Восточные Рудные Горы]] # [[Мейсен (район)|Майсен]] # [[Средняя Саксония]] # [[Рудные Горы (район Германии)|Рудные Горы]] # [[Лейпциг (район)]] # [[Северная Саксония]] # [[Цвиккау (район)]] # [[Фогтланд (район)|Фогтланд]] === Ирекле ҡалалар (Kreisfreie Städte) === # [[Дрезден]] # [[Лейпциг]] # [[Хемниц]] <div align="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" |20 мең кеше йәшәғән ҡалалар |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" > '''[[Дрезден]]'''</td> <td width="15%" >517,8</td> <td width="35%" > '''[[Гримма]]'''</td> <td width="15%" >29,1</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Лейпциг]]'''</td> <td >510,0</td> <td > '''[[Майсен]]'''</td> <td >27,1</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Хемниц]]'''</td> <td >240,5</td> <td > '''[[Циттау]]'''</td> <td >26,5</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Цвиккау]]'''</td> <td >92,8</td> <td > '''[[Делич]]'''</td> <td >25,2</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Плауэн]]'''</td> <td >64,3</td> <td > '''[[Лимбах-Оберфрона]]'''</td> <td >24,6</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Гёрлиц]]'''</td> <td >54,3</td> <td > '''[[Марклеберг]]'''</td> <td >23,8</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Баутцен]]'''</td> <td >40,1</td> <td > '''[[Глаухау]]'''</td> <td >23,4</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Фрайберг (Саксония)|Фрайберг]]'''</td> <td >40,0</td> <td > '''[[Вердау]]'''</td> <td >21,5</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Фрайталь]]'''</td> <td >38,4</td> <td > '''[[Дёбельн]]'''</td> <td >20,9</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Пирна]]'''</td> <td >37,6</td> <td > '''[[Аннаберг-Буххольц]]'''</td> <td >20,9</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Хойерсверда]]'''</td> <td >35,7</td> <td > '''[[Косвиг (Саксония)|Косвиг]]'''</td> <td >20,7</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Радебойль]]'''</td> <td >33,3</td> <td > '''[[Торгау]]'''</td> <td >20,5</td> </tr> <tr align="left"> <td > '''[[Риза]]'''</td> <td >32,3</td> <td ></td> <td ></td> </tr> </table> |} </div> ==Башҡортостан менән бәйләнештәре== <blockquote> Быйыл беҙ Саксония менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙең 25 йыллығын билдәләйбеҙ. 1992 йылда беҙҙең хөкүмәттәр Берлектәге белдереүгә ҡул ҡуйҙы. Быға тиклем Саксония һәм Башҡортостан тауарҙарының алмаш күргәҙмә-презентациялары уҙғарыла торғайны. Предприятиеларыбыҙ Лейпциг йәрминкәһендә әүҙем ҡатнашты, республикабыҙҙа иһә Саксония фирмалары эшләне. Башҡортостанда әһәмиәтле инвестиция проекттары тормошҡа ашырылды, – тине Рөстәм Хәмитов. – Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы йылдарҙа осрашыуҙар ныҡ һирәгәйҙе. Беҙ һеҙҙең килеүегеҙҙе элекке әүҙем бәйләнештәрҙе һәм хеҙмәттәшлекте тергеҙеүгә ынтылыш булараҡ баһалайбыҙ. Германия менән бәйләнештәрҙе киңәйтеү беҙҙең өсөн мөһим. Берлектәге эш өсөн мөмкинлектәр бик ҙур.<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1009095/ Рөстәм Хәмитов Саксония Ландтагы делегацияһы менән осрашты]</ref> <br /> ''[[Хәмитов Рөстәм Зәки улы]]'', ''[[Өфө]]'', 08 июнь, 2017</blockquote> == Фән == Университеттар[[Лейпциг]]та, [[Фрайберг]]та, [[Дрезден]]да һәм [[Хемниц]]та бар. [[File:2015-05-13 Basteibrücke-.jpg|350px|Бастай күпере, [[Саксония|Саксония ирекле дәүләте]]|thumb|center]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.sachsen.de/ www.sachsen.de] — официальный сайт * [http://www.die-sachsen-kommen.de/ru/indexru.htm www.die-sachsen-kommen.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621071948/http://www.die-sachsen-kommen.de/ru/indexru.htm |date=2008-06-21 }} (Саксонцы идут) * [https://web.archive.org/web/20240914044720/http://ru.saxony.globe-weather.com/ Погода Саксония] * [http://www.ministerpraesident.sachsen.de/174.htm Биография премьер-министра Саксонии] {{Германия ерҙәре}} [[Категория:Саксония]] hrhesl54lh3ftkorow4jnhwf7zs8fqr 0 95771 1309883 1284325 2026-11-10T05:30:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309883 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Радик Хәкимйән | Төп исеме = | Рәсеме = Хакимьянов Радик Закирьянович.JPG | Киңлек = | Ҡултамғаһы = | Тыуған ваҡыттағы исеме = Хәкимйәнов Радик Зәкирйән улы | Псевдонимдары = Радик Хәкимйән | Тыуыу датаһы = 25.08.1941 | Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Ҡыйғы районы}} [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы | Вафат булыу датаһы = | Вафат булған урыны = | Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Рәсәй}} | Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы | Әүҙемлек йылдары = 1960 — | Йүнәлеше = | Жанр = шиғриәт | Дебют = | Премиялары = | Наградалары = [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре | Lib = | Сайт = }} '''Радик Хәкимйән''' ('''Хәкимйәнов Радик Зәкирйән улы'''; [[25 август]] [[1941 йыл]]) — шағир, 1996 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). == Биографияһы == Радик Зәкирйән улы Хәкимйәнов 1941 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылында тыуған<ref>[http://vatandash.ru/index.php?article=13 Знаменитые кигинцы — журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920182658/http://vatandash.ru/index.php?article=13 |date=2020-09-20 }}{{ref-ru}}</ref>. == Әҙәби ижады == == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2015 йылда [[Рәсәй]]ҙә һәм [[Башҡортостан]]да иғлан ителгән «Әҙәбиәт йылы» саралары барышында Радик Хәкимйән «Әҙәби нағыш» марафонында ҡатнашты. Сатирик [[Марсель Сәлимов]] менән бергә ул [[Нефтекама]] ҡалаһында һәм [[Краснокама районы]]нда әҙәбиәт һөйөүселәр менән осрашыуҙар үткәрҙе<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }} Кама һыуҙарында ҡул сайҡаны баш ҡаланан килгән ҡунаҡтар — {{БГ}}, 2015, 30 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707103848/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19698-kama-yuarynda-ul-sayany-bash-alanan-kilgn-unatar.html |date=2016-07-07 }}</ref>,<ref>[http://kiziltan.ru/ruhiyat/1765-shagyyrne-chybyrkysy-shartlarga-tiesh.html Шагыйрьнең чыбыркысы шартларга тиеш! — «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015, 7 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> башлап яҙыусыларҙың ҡулъяҙмаларын тикшереп, уларға файҙалы кәңәштәр бирҙе<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }} Илһам ала улар Ағиҙелдән, Каманан — {{БГ}}, 2015, 6 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512234213/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19772-ilam-ala-ular-aieldn-kamanan.html |date=2018-05-12 }}</ref><ref>[http://kiziltan.ru/ruhiyat/1773-shagyyr-gomere-halykta.html Шагыйрь гомере — халыкта — «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015, 8 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Китаптары == {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Таңдарыма еләм: Шиғырҙар. / 5 авторҙың «Сәхрәләргә сығам» китап-кассетаһында. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — 30 бит. * Ергенәмдең йәме: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 1994. — 94 бит.{{ref-tt}} * Күңелем тулҡындары: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 1995. — 96 бит.{{ref-tt}} * Ғүмер ағыштары: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 1999. — 128 бит.{{ref-tt}} * Уттарға индем: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 2001. — 112 бит. * Яҙмышым: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 2002. — 93 бит.{{ref-tt}} * Усағымдың осҡондары: Шиғырҙар, йырҙар, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 2003. — 112 бит.{{ref-tt}} * Йырҙарымда һуғыш һулышы: Бала сағы һуғыш афәтенә тура килгән шағирҙар һүҙе. / Йыйынтыҡ. — Өфө: Китап, 2005. — 207 бит. * Шишмә моңдары: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 2005. — 160 бит.{{ref-tt}} * Көҙгө урман: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 2006. — 192 бит.{{ref-tt}} * Йырлы ғүмер: Шиғырҙар, йырҙар. — Өфө: Китап, 2008. — 198 бит.{{ref-tt}} * Йылдарым тәлгәштәрен: Шиғырҙар, йырҙар, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 2011. — 440 бит.{{ref-tt}} * Ашыҡтырма, яҙмыш: Шиғырҙар, йырҙар, тәржемәләр. — Өфө: ООО Полиграфдизайн, 2014. — 240 бит.{{ref-tt}} * Гомер көлтәсе: Шиғырҙар һәм йырҙар. — Өфө: Китап, 2016. — 440 бит.{{ref-tt}} * Вся Россия. Переводы с языков народов всей России. Приложение к «Литературной газете». Москва: Издательский дом «Литературная газета», 2017. ISBN 9785945876987. {{ref-ru}} }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре == * Был донъяны өҙөлөп яратҡанға... Шиғырҙар. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2019 йыл, 7-се һан<ref name="А">[https://rbsmi.ru/magazines/view.php?ITEM=991&ATTACHMENT=1217949 Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, 7-се һан]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|23|09|2019}}</ref>. * Уралтауҙа ҡояш йылмая. Шиғыр шәлкеме. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2019, 6 август. {{V|23|09|2019}} * Земля «сюрпризов». Стихи. Газета «Истоки», 18 июля 2019 года<ref>[https://istokirb.ru/articles/bashkirskaya-poeziya/sotsialisticheskiy-realizm-obshchie-mesta-ili-lichnostnye-tsennosti/?sphrase_id=723434 Газета «Истоки», 18 июля 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923065055/https://istokirb.ru/articles/bashkirskaya-poeziya/sotsialisticheskiy-realizm-obshchie-mesta-ili-lichnostnye-tsennosti/?sphrase_id=723434 |date=2019-09-23 }}{{V|23|09|2019}}</ref>. * «Донъяларҙың йәмен, именлеген, Их, һаҡлаһаҡ ине мәңгегә!» Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2018, 12 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/28915-donyalary-ymen-imenlegen-ih-alaa-ine-mgeg.html{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2018, 12 ғинуар]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|14|01|2018}}</ref>. * Шиғырҙар. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]], 2017, 24 август. * Юғалмаһын йәшел планетабыҙ. Шиғыр шәлкеме. «Кызыл таң» гәзите, 2017, 12 август. * Радик Хәкимйән йырҙары (ноталары менән). [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналы]], 2017, 3-сө һан. * Ауылдаштарыма. Йәйге туғайҙа. Шиғырҙар. [[Әйлестан]] гәзите, 2016, 11 октябрь.{{V|15|10|2016}}. * Осланмаған әле кәбәндәрем... Шиғыр шәлкеме. «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/radik-xkimjn2.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}</ref>. * Шағир Радик Хәкимйәнгә — 75 йәш. Ҡыҫҡаса биографияһы һәм шиғыр шәлкеме. [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә» гәзите]], 2016, 26 август. * Рәхмәт һиңә барыһы өсөн, ҡояш! Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2016, 9 август<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }} {{БГ}}, 2016, 9 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017014812/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23268-rhmt-i-baryy-sn-oyash.html |date=2016-10-17 }}{{V|26|08|2016}}</ref>. * Беҙ тыуғанда дары еҫе килгән... Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 27 июнь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }} Беҙ тыуғанда дары еҫе килгән... — {{БГ}}, 2015, 27 июнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182452/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18561-be-tyuanda-dary-ee-kilgn.html |date=2016-03-09 }}{{V|26|08|2016}}</ref>. * Где вы, запевалы? Пер. с башкирского А. Бондаренко. «[[Бельские просторы]]» журналы, № 6 (211), Июнь, 2016<ref>[http://bp01.ru/public.php?public=5321 Где вы, запевалы? «Бельские просторы», 2016, № 6 (211)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|01|2018}}</ref>. * «Бергә саҡта гөрләп йәшәйек...» Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 18 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1269-berg-sata-grlp-yshyek.html{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2012, 18 ғинуар]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|26|08|2016}}</ref> * Мы — дети гор... Подборка стихов. Перевод с башкирского Анатолия Бондаренко. «Бельские просторы» журналы<ref>[http://bp01.ru/public.php?public=445 «Бельские просторы», Мы — дети гор...]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|01|2018}}</ref>. * Йәшәйем гел донъя ғәмен тойоп... Шиғыр шәлкеме. «[[Ватандаш]]» журналы, 2011, 8-се һан<ref>[http://vatandash.ru/pdf/8.2011.pdf «Ватандаш» журналы, 2011, № 8, 149, 150 биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920162819/http://vatandash.ru/pdf/8.2011.pdf |date=2020-09-20 }}{{V|14|01|2018}}</ref>. == Әҙип хаҡында == * Наҡыя Исҡужина. Йырлы ижад. Радик Хәкимйән ижадының ҡайһы бер үҙенсәлектәре. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2019 йыл, 7-се һан<ref name="А" />. * Сабирйәнов М. Тыуған яҡ шағиры. (Ҡыйғы районы йәмәғәтселеге яҡташ шағир Радик Хәкимйәндең 75 йәшлек юбилейын оло байрам итеп билдәләне). [[Әйлестан]] гәзите, 2016, 11 октябрь. {{V|15|10|2016}}. * Камал Р. Бер йөрәген меңгә бүлде... [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 21 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }} {{БГ}}, 2016, 21 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017034057/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23711-ber-yrgen-meg-blde.html |date=2016-10-17 }}{{V|02|10|2016}}</ref>. * Романов В. Видные деятели литературы Башкортостана: Радик Хакимьянов (К 75-летию поэта и публициста) {{Башинформ }}, 2016, 25 август<ref>[http://www.bashinform.ru/news/886982-vidnye-deyateli-literatury-bashkortostana-radik-khakimyanov-k-75-letiyu-poeta-i-publitsista/ {{Башинформ }}, 2016, 25 август]{{ref-ru}}{{V|26|08|2016}}</ref>. * Әхмәтов Р. Тук башаклы «Гомер көлтәсе». [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]], 2016, 20 август<ref>[http://kiziltan.ru/shehes/3515-tuk-bashakly-gomer-kltse.html «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2016, 20 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820182035/http://kiziltan.ru/shehes/3515-tuk-bashakly-gomer-kltse.html |date=2016-08-20 }}{{ref-tt}}{{V|26|08|2016}}</ref>. * {{Юлдаш|mp3_id/1991|logo=1|''Исемдәре лайыҡ маҡтауға. Яҙыусы Радик Хәкимйәнов.''}}<ref>[http://yuldashfm.ru/mp3_id/1991 «Юлдаш» радиоһы, 2011, 12 апрель]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|26|08|2016}}</ref>. * Маҡулов Ш. Уттарға индем. «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2000, 20 апрель.{{ref-tt}} * [[Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы|Абдуллин И]]. Кеше шағир булып тыуа. [[Өмөт (гәзит)|«Өмөт» гәзите]], 1996, 13 апрель.{{ref-tt}} * Ғатауллин Р. Ҡарлуғастар ҡанат ҡаға. «Ҡыҙыл таң» гәзите, 1995, 24 октябрь.{{ref-tt}} == Әҙип менән әңгәмәләр == * «Юлдашта кунакта» танылган каләм иясе Радик Хакимжан. Әңгәмәләр. Танылган шагыйрь, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Радик Хакимжан белән очрашу. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]], 2016, 25 август<ref>[http://www.yuldashfm.ru/yuldashta-kunakta-tanylgan-kalm-iyase-radik-hakimzhan Танылган шагыйрь, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Радик Хакимжан белән очрашу 2016, 25 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302182132/http://yuldashfm.ru/yuldashta-kunakta-tanylgan-kalm-iyase-radik-hakimzhan |date=2017-03-02 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). * Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (2012). * Ҡыйғы районының Почётлы гражданы (2016) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|26|08|2016}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|26|08|2016}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190826024038/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/990-khakimyan-khakimyanov-radik-zakiryanovich Хакимьян (Хакимьянов) Радик Закирьянович — Башкирская энциклопедия]{{ref-ru}}{{V|26|08|2016}} * [http://vatandash.ru/index.php?article=13 Знаменитые кигинцы — журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920182658/http://vatandash.ru/index.php?article=13 |date=2020-09-20 }}{{ref-ru}} * {{Юлдаш|mp3_id/1991|logo=1|''Яҙыусы Радик Хәкимйәнов. Исемдәре лайыҡ маҡтауға''}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] smtukhpno5mo2d2qtt35dlvmvdwznng 0 95895 1309809 1294736 2026-11-09T22:41:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309809 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=ҡала |русское название=Одесса |оригинальное название={{lang-uk|Одеса}} [[Файл:Одесса-коллаж1.jpg|300px]] |страна=Украина |герб=Coat of Arms of Odesa.svg |ширина герба=100px |флаг=Flag of Odessa.svg{{!}}border |ширина флага= |описание герба= |описание флага= |lat_deg= 46|lat_min= 28 |lon_deg= 30|lon_min= 42 |CoordAddon= |CoordScale= |размер карты страны=0 |размер карты региона=250 |размер карты района= |вид региона= |регион= |регион в таблице= |вид района= |район= |район в таблице= |вид общины= |община= |община в таблице= |внутреннее деление= |вид главы= мэр |глава= |дата основания= |первое упоминание=1415 |прежние имена= |статус с= |площадь=162.42 |вид высоты= |высота центра НП= |климат= |официальный язык=Украин теле |официальный язык-ref= |население=1 012 277 |год переписи=2015 |плотность= |агломерация= |национальный состав= |конфессиональный состав= |этнохороним= |часовой пояс=+2 |DST=есть |телефонный код=+380 48(2) |почтовый индекс= |почтовые индексы=65000-65480 |автомобильный код= BH |вид идентификатора= |цифровой идентификатор= |категория в Commons= |сайт=http://omr.gov.ua/ |язык сайта= }} '''Одесса''' ({{lang-uk|Одеса}}) — [[Украина]]ның көньяҡ-көнбайышында Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярына урынлашҡан ҡала һәм община. [[Одесса өлкәһе]]нең һәм Одесса районының административ үҙәге. Украинаның Хәрби-диңгеҙ көстәренең төп хәрби-диңгеҙ базаһы. Герой-ҡала. Украинала халыҡ һаны буйынса өсөнсө урынды биләй. 2020 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1 017 699 кеше тәшкил итә, агломерация эсендә 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Одесса ҡултығы ярында урынлашҡан. Эре диңгеҙ сауҙа порты. Туризм һәм сауҙа үҫешкән, элек металл эшкәнтеү һәм машиналар эшләү, дарыуҙар һәм туҡланыу ризыҡтарын етештереү тармаҡтары алға киткән була. Эре фәнни-белем биреү үҙәге. Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә сиратта тора. Приморский бульвары, Дюк де Ришельё майҙандары һәм Потёмкин баҫмалары ансамбле. == Тарихы == {{main|Одесса тарихы}} [[Файл:Odessa Harbour.jpg|thumb|left|240px|Вид на Приморский [[бульвар]] с [[Одесский порт|моря]] в [[XIX век]]е]] Беҙҙең эраға тиклем V быуатта Одесса территорияһында һәм Одесса ҡултығында Истриян һәм Исиак гаванендә антик тораҡ пункттары урынлашҡан була<ref name=":1">{{Книга|автор=|заглавие=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: Том XXIА (42). Нэшвилль — Опацкий|ответственный=|год=1897|издание=|место=СПб|издательство=Семёновская Типолитография (И. А. Ефрона)|страницы=726—730|страниц=516|isbn=}}</ref>, шуларҙың береһенең ҡалдыҡтары хәҙерге [[Приморский бульвар (Одесса)|Приморский бульвар]]ының ер аҫтынан табыла. Үл дәүерҙә һыу кимәле бер аҙ түбәнерәк була, һәм яр һыҙаты әлеге мәлдә [[Воронцовский маяк|Одесса маяғ]]ы урынлашҡан ерҙән байтаҡҡа алыҫыраҡ үтә. Ошоға тиклем боронғо грек артефакттарын маяҡтан алыҫ булмаған урындан табалар. Һыу кимәле түбәнерәк булғанға күрә [[Тендров морон]]о, әлегә менән сағыштырғанда, байтаҡҡа алыҫҡараҡ һуҙыла, һәм маяҡ районындағы тораҡ пункты, ғәмәлдә, Буг һәм Днепр йылғалары тамағынан Ҡара диңгеҙгә сығыу урындарын һәр саҡ контролдә тота, шулай итеп, был морон стратегик әһәмиәттәге урын була. Археологик артефакттар Одесса төбәге һәм Урта диңгеҙҙең көнсығышы араһында бәйләнештәр булыуын раҫлай. Тораҡ пункттарын беҙҙең эраға тиклем III—IV быуаттарҙа Азиянан килгән күсмә ҡәбиләләр юҡ иткән, тигән фараз бар. Урта быуаттарҙа Одесса территорияһы төрлө ([[печенегтар]], [[ҡыпсаҡтар]]), [[Алтын Урҙа]], [[Ҡырым ханлығы]], [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] һәм [[Ғосман империяһы]]на ҡараған күсмә ҡәбиләләр ҡулында була. 1362 йылда [[Зәңгәр һыуҙағы һуғыш]] һөҙөмтәһендә яр буйҙарын башында кенәз [[Ольгерд]] торған [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] баҫып ала. Ләкин литвалар тик XV быуат башында ғына бында [[Хаджибей|Коцюбеев]] тип аталған замогын һәм порт пристанен һала (тарихи яҙмаларҙа 1415 йылда тәүге тапҡыр осрай)<ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/416577|автор=Орлов Алексей Алексеевич|заглавие=Исторический очерк Одессы с 1794 по 1803 год : составлен по документам, хранящимся в Московском архиве министерства юстиции.|ответственный=|год=1885|издание=|место=|издательство=тип. А. Шульце|страницы=предисловие|страниц=144|isbn=}}</ref>). 1484 йылда был ерҙәрҙе Ғосман империяһы яулап ала. XV йөҙ йыллыҡ аҙағына Качибей мөһим сауҙа ҡалаһы булып китә<ref name=":1" />. 1764 йылда ғосман власы иҫке ҡәлғәне тергеҙә һәм уны [[Ени-Дунья]] (Яңы донъя) тип атай<ref name=":1" />. 1789 йылдың 14 (25) сентябрендә ҡәлғәне [[Иосиф Де Рибас]] командалығындағы казак-урыҫ ғәскәре яулап ала. Тәүҙә [[1791 йылда]]ғы [[Яссы килешеүе]] буйынса Рәсәй ҡарамағына тапшырылған [[Хаджибей]] ҡәлғәһе<ref>{{Книга|ссылка=http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/ua/elib.exe?Z21ID=&I21DBN=UKRLIB&P21DBN=UKRLIB&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=online_book&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=FF=&S21STR=ukr0002279|автор=А. Скальковский|заглавие=Первое тридцатилетие истории города Одессы. 1793-1823|ответственный=|год=1837|издание=Гор. Тип.|место=Одесса|издательство=|страницы=1—21|страниц=296|isbn=}}</ref> урынында Урта диңгеҙ флотилияһында ялланып хеҙмәт иткән матростар өсөн тораҡ пункты булдырыу пландаштырыла. === XVIII — XX быуат башы === [[Файл:Ekaterininskay square Odessa 2010.JPG|left|thumb|220px|Одессаға нигеҙ һалған Екатерина II һәйкәле]] [[Файл:Одесса собор 19век.jpg|thumb|220px|[[Спас-Преображен собор]]ы ХХ быуат башында]] Рәсәй империяһы 1794 йылда Ҡара диңгеҙҙә, хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа порты булараҡ, хәҙерге заман ҡалаһына нигеҙ һалған, тип иҫәпләнелә<ref>[http://www.gazeta-nd.com.ua/rubrics/wassermann-test/488.php Родилась ли Одесса 2 сентября 1794-го?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525065900/http://www.gazeta-nd.com.ua/rubrics/wassermann-test/488.php |date=2013-05-25 }}</ref>, когда {{OldStyleDate|7|июня|1794 года|27|мая}} императрица [[Екатерина II]] издала рескрипт об основании гавани в Хаджибее, а {{OldStyleDate|2|сентября|1794 года|22|августа}} были освящены строительные площадки и заложены первые камни в основание трёх городских храмов: Святой Троицы, святителя Николая и святой Екатерины<ref>{{Cite web|url=http://eparhiya.od.ua/eparhiya/istoriya-eparhii|title=Православная Одесса|website=eparhiya.od.ua|accessdate=2020-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813073317/http://eparhiya.od.ua/eparhiya/istoriya-eparhii |date=2020-08-13 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ri-urbanhistory.org.ua/ru/home-ru/19-news-ru/301-obrashchenie-issledovatelej-istorii-odessy|title=Институт исторической урбанистики - Обращение исследователей истории Одессы|website=ri-urbanhistory.org.ua|accessdate=2020-08-19}}</ref>. Тәүҙә [[Осип де Ри́бас]] [[Екатеринослав һәм Таврический генерал-губернатор]] [[кенәз Зубов]]ҡа доклад менән Гаджебей портын һәм ҡалаһын төҙөү тураһында юллау менән мөрәжәғәт итә, шунда уҡ Рәсәй армияһының инженер-полковнигы [[Воллан, Франц Павлович де]] тарафынан төҙөлгән пландар ҙа тапшырыла. Де Рибас ниһайәт Екатеринаны ҡала төҙөп булыуына ышандыра, шулай итеп, портҡа һәм ҡалаға нигеҙ һалыу проекты раҫлана. Ҡала Воллан төҙөгән план буйынса төҙөлә. Ҡаланың яңы Одесса атамаһы 1795 йылдың 10 ғинуарында тәүге тапҡыр телгә алына, ләкин ҡала исемен алмаштырыу тураһындағы рәсми указ әлегә тиклем табылмаған. Одессаға беренселәрҙән булып албандар, гректар, итальяндар килеп төпләнә<ref name=":1" />. 1794 йылдан ҡала Хәрби һәм Грек [[форштадт]]тарына бүленә. Хәрби форштадт үҙ эсенә 560 участкаға бүленгән 52 кварталды, ә Грек форштадты 720 участканан торған 65 кварталды үҙ эсенә ала. Ғәли йәнәптәре указы менән 1798 йылдың 26 ғинуарында Рәсәй магистрат бөтөрөлә, урыҫ сауҙагәрҙәре һәм мещандары сит ил магистраты ведомствоһында теркәлә; ләкин өс йылдан һуң сит ил магистраты урынына Рәсәйҙең дөйөм закондары нигеҙендә ҡала магистраты эшләй башлай.<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ}}</ref> 1800 йылдан алып, [[Павел I]] аҡсалата субсидияларҙан тыш, ҡалаға бер нисә мөһим льгота бүләк иткәндән һуң халыҡ һаны ла арта, шулай уҡ сауҙа эше лә йәһәтерәк үҫешә башлай.<ref name="автоссылка2" /> 1802 йылда Одессала 9000 кеше йәшәй, 39 сәнәғәт предприятиеһы, 1564 йорт, 1813 йылда — 35000 кеше һәм 2600 йорт була; сауҙа-сәнәғәт әйләнешенән килгән табыш ун тапҡырға, хатта унан да артығыраҡҡа арта, ә бит ҡала ул осорҙа урыҫ-төрөк һуғышынан (1806—1812), ватан һуғышынан һәм чума сиренән (1812—1814) зыян күрә.<ref name="автоссылка2" /> [[Ришельё, Арман Эммануэль дю Плесси|Ришелье]] ҡала начальнигы булғанда Одесса Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙҙәге төп портына әйләнә<ref>[http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/osnovanie-odessyi.html Основание Одессы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512021243/http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/osnovanie-odessyi.html |date=2019-05-12 }}</ref>. 1805 йылда [[Новороссийск крайы]]ның генерал-губернаторы итеп Ришелье тәғәйенләнгәндән һуң Одесса [[Новороссийск генерал-губернаторлығының]] административ үҙәгенә әйләнә. Ришелье дәүерендә урындағы таможня йыйымдарының 10 проценты ҡала бюджетын тулыландыра{{нет АИ|27|04|2018}}. [[Ланжерон, Александр Фёдорович|Ланжерон]] генерал-губернатор булғанда Одесса уникаль ирекле порт статусына эйә була, [[порто-франко]] (1817—1849 йылдарҙа була), — экспорт һәм ҡалаға импорт тауарҙарын индереүгә яһаҡтар түләнмәй<ref name=":1" />. Был хәл дә ҡала һәм уның сәнәғәтенең үҫешенә өҫтәлмә тиҙләнеш бирә. Шулай итеп, Одесса бер йөҙ йыллыҡ эсендә ҙур булмаған ҡасабанан Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙҙәге иң эре диңгеҙ портына әйләнә һәм ул [[Санкт-Петербург|Петербургтан]], [[Мәскәү]]ҙән һәм [[Варшава]]нан ҡала Рәсәй империяһындағы дүртенсе иң ҙур ҡала тип иҫәпләнә<ref>[http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/odessa-v-xix-xx-vv.html Одесса в XIX—XX вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708025007/http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/odessa-v-xix-xx-vv.html |date=2014-07-08 }}</ref>. 1836 йылда Херсон-Таврический епархияһы булдырылғандан һуң архиерей Одессала урынлаша.<ref name="автоссылка2" /> 1865 йылда Одесса — [[Балта]] [[Одесса тимер юлы]] сафҡа инә. [[1880 йылда]] бында [[ат-тимер юлы]] эшләй башлай. 1891 йылда Одессаға Франциянан «Бенц» автомобиле алып ҡайтыла, ул Рәсәй империяһындағы тәүге автомобиль була, һәм был транспорт сараһы «[[Одесский листок]]» ҡала гәзитен нәшер итеүсе В. В. Навроцкий тарафынан һатып алынған була.<ref>[http://www.vestnik.com/issues/1999/0706/koi/korchen.htm http://www.vestnik.com/issues/1999/0706/koi/korchen.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025082922/http://www.vestnik.com/issues/1999/0706/koi/korchen.htm |date=2007-10-25 }}</ref>. [[XIX]] быуат аҙағына Одесса Рәсәй империяһында халыҡ һаны буйынса дүртенсе иң ҙур ҡала һәм йөк әйләнеше буйынса икенсе порт, тип таныла. 1905 йылдың 13 — 14 июнендә Одессаны забастовкалар, митингылар һәм демонстрациялар ялмап ала, улар эшселәр һәм полиция менән бәрелештәр менән тамамлана; урамдаҙа баррикаалар хасил була. 15 июндән 16 июнгә ҡарай төндә полиция тарафынан ут төртөлгән портта 2000 эшсе атып үлтерелә. Стачкаға бөтә эшселәр ҙә ҡушыла, һәм ҡала хәрби лагерға әйләнә.<ref>{{БСЭ1|Одесса|42|729|rsl=407}}</ref> 1908 йылдың 11 (24) мартында Одессала Рәсәйҙәге тәүге аэроклуб үҙ эшен башлай, ә 1910 йылдың 8 (21) мартында беренсе урыҫ летчигы [[Ефимов, Михаил Никифорович|М. Н. Ефимовтың]] күрһәтмә осоштарын ҡарарға бөтә ҡала халҡы тиерлек йыйыла. <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Файл:1789. План деревни Гаджибей.jpg|1789. План деревни Гаджибей Файл:1794. План города Гаджибея.jpg|План города Гаджибея (утверждённый проект), 1794 год Файл:CASTELNAU(1827) p3.020 PLAN D' ODESSA EN 1794.jpg|План Одессы в 1794 году Файл:General Plan of Odessa 1803.jpg|Генеральный план Одессы, утверждённый в 1803 году Файл:CASTELNAU(1827) p3.039 PLAN DE LA VILLE D' ODESSA EN 1814.jpg|План Одессы в 1814 году Файл:Aivazovsky. Moon over Odessa.jpg|[[Айвазовский, Иван Константинович|И. К. Айвазовский.]] Вид Одессы в лунную ночь. 1846 Файл:Map of Odessa 1850.jpg|Одесса в 1850 году Файл:Flickr - …trialsanderrors - Rue Richelieu, Odessa, Ukraine, Russian Empire, ca. 1895.jpg|Вид [[Ришельевская улица (Одесса)|ул. Ришельевской]] и одесской оперы, 1895 год Файл:Гравюра к столетию Одессы.jpg|Гравюра к столетию Одессы, 1889 </gallery> [[Октябрь революцияһы]]нан һуң 1917 йылдың 27 октябрендә ([[иҫке стиль]] буйынса) ([[Румын фронты]], [[Ҡара диңгеҙ Флоты]] һәм Одессаның һалдат депутаттары советы — [[Румчерод]]) властың [[Ревсовет]]ҡа күсеүе тураһында иғлан итә. 1917 йылдың ноябрь айы башында элекке ҡала идаралығы вәкилдәре Реввоенсоветҡа саҡырыла. 1917 йыл декабренең тәүге көндәрендә ҡалала [[ҡыҙыл гвардейецтар]] һәм [[УХР-ҙың Үҙәк Радаһы]] яҡлылар араһында үҙ-ара бәрелештәр булып ала. Ошондай ҡапма-ҡаршылыҡ арҡаһында ҡалала власть Үҙәк Рада ҡулына күсә. 1917 йылдың 21 декабрендә [[Бөтә Рәсәй Учредительный Йыйылышы]]н саҡырғанға тиклем Одесса «ирекле ҡала» тип иғлан ителә. 1918 йылдың ғинуары уртаһында [[большевик]]тар ихтилалға күтәрелә, Үҙәк Рада һәм [[Временное правительство России|Ваҡытлы хөкүмәттән]] ҡаланы тартып ала. Ҡалала [[совет власы]] урынлаштырыла, ул тарихҡа [[Одесса Совет Республика]]һы булараҡ инеп ҡала. 1918 йылдың 14 мартында (был урында һәм артабан [[яңы стиль]] буйынса), [[Үҙәк Раданың Үҙәк Державалар менән үҙ-ара килешеүе]] һөҙөмтәһендә Одессаға [[австрия ғәскәрҙәре]] бәреп инә. Совет власы ҡолатыла. Ҡалала власть формаль рәүештә [[Украина хөкүмәте]] [[гетман Скоропадский]] ҡулында тип иҫәпләнелә<!--<ref name="zvetkov">{{книга |автор = [[Цветков, Василий Жанович|Цветков В. Ж.]] |заглавие = Белое дело в России. 1917—1918 гг. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России) |место = М. |издательство = Посев |год = 2008 |страницы = |страниц = 520 |isbn = 978-5-85824-183-6 |тираж = }}</ref>-->. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелеүе һәм [[Германиялағы]] һәм [[Австро-Венгрия]]лағы революциялар һөҙөмтәһендә 1918 йылдың ноябрендә австрия войска ғәскәрҙәре Одессанан китә. 1918 йылдың 2 декабрендә Одессаға [[Антанта]]ның төрлө илдәренең — [[серб]], [[француз]], [[грек]] ғәскәрҙәре килеп тула. Антанта ғәскәрҙәре флагына йәшеренеп, [[Добровольческий Армия]]ның ғәскәре 1918 йылдың декабрь уртаһында Одессанан [[петлюрасыларҙы]] ҡыуып сығара. Одессала [[француз хәрби администрацияһы]] идараһы урынлаша. 1919 йылдың 6 апрелендә большевиктарҙың дөйөм һөжүме һөҙөмтәһендә Антанта һәм Добровольческий Армия [[Одессаны ҡалдыра]]. Ҡалаға атаман [[Григорьев, Никифор Александрович|Григорьевтың]] [[совет ғәскәрҙәре]] килеп инә һәм 1919 йылдың 23 авгусына тиклем ҡалала совет власы урынлаша. Әммә [[Добровольческий Армияның ғәскәрҙәре]] ҡабат ҡаланы үҙ ҡулына ала. Ләкин 1920 йылдың 7 февралендә [[Одессала совет власы урынлпаша]]. ХХ быуаттың 20-се йылдарынан Одесса — Украина ССР-ының эре ҡалаларының береһе. [[Файл:Планъ города Одессы 1919.jpg|240px|thumb|right|«Одесса ҡалаһы планы», 1919 йыл]] 1939 йылдың 11 октябрендә СССР-ҙың Оборона Халыҡ Комиссариатының 0157-се Приказы нигеҙендә [[Одесса хәрби округы]] ойошторола, идараһы Одесса ҡалаһында урынлаша. Округ ғәскәрҙәре командующийы комкор [[Болдин Иван Васильевич|И. В. Болдин]] була<ref name="autogenerated26">ЦГАСА, ф. 4, оп. 3, д. 3312, л. 218. ОдВО.</ref>. === Бөйөк Ватан һуғышы === {{main|Одесса оборонаһы (1941)|Транснистрия|Одессала холокост}} [[Файл:Odessa (timbre soviétique).jpg|240px|thumb|right|Одесса — 12 [[Герой-ҡала]]ның береһе.]] 1941 йылдың 22 июнендә [[Одесса хәрби округы]] идаралығы [[9-сы айырым армияның]] ялан идаралығын ойоштора. 24-25 июндә 9-сы айырым армия [[Көньяҡ фронт]] составына инә<ref name="autogenerated59">Сайт «Архивы России». Центральный государственный архив Советской Армии.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында ''[[Одесса оборона районы]]'' сражался с превосходящими силами противника, 1941 йылдың 5 авгусынан 16 октябренә тиклем — 73 көн буйына дошмандың һан яғынан күпкә өҫтөн булған ғәскәре менән һуғыша. 8 августа ҡалала ҡамауҙа ҡалыу иғлан ителә. 13 августа Одесса ҡоро ерҙә тулыһынса ҡамауҙа ҡала. Әммә дошман ҡала өсөн асырғанып һуғышҡан яугирҙәрҙең ҡаргшылығын һындыра алмай, — совет ғәскәрҙәре планлы рәүештә эвакуациялана һәм [[Ҡырым]]да оборона тотоусы [[51-я армия (СССР)|51-се айырым армияны]] көсәйтеү өсөн күсерелә. 1941—1944 йылдарҙа Одессаны румын ғәскәрҙәре оккупациялай һәм [[Транснистрия]] составына инә, [[Г. Пынтя]] ҡала губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың башында Ҡыҙыл армияның Одессаға һөжүм итеүенә яуап рәүешендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре индерелә, ә румын администрацияһы бөтөрөлә. Одесса оккупацияла булғанда ҡала халҡы илбаҫарҙарға әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә. Оккупация осоронда Одессаның тиҫтәләгән мең ябай гражданы, башлыса [[йәһүдтәр]], язалана. 1944 йылдың 10 апрелендә ҡаты һуғыштар барышында [[3-сө Украин фронты]] ғәскәрҙәре [[Ҡара диңгеҙ флоты]]ның хәрби частары ярҙамында Одессаны азат итә. Илебеҙ үҙенең һаҡсыларының батырлығын юғары баһалай. СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указы менән «[[Одессаны обороналаған өсөн]]» миҙалын булдырыла, был награда 30 меңдән ашыу кешегә тапшырыла. 14 яугиргә [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә, 57 яугир — [[Ленин ордены]], 2100-ҙән ашыу яугир — башҡа ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. [[Юғары главнокомандующий]]ҙың [[1945 йыл]]дың [[1&nbsp;май]]ындағы 20-се һанлы Приказы менән<ref>{{книга|автор=[[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин И. В.]]|заглавие=Сочинения|том=15|место=М.|издательство=«Писатель»|год=1997}} С. 218—221. ''Приказ Верховного Главнокомандующего'' от [[1 мая]] [[1945 год|1945 года]], № 20.</ref> Одесса, [[Севастополь]], [[Сталинград]] һәм [[Ленинград]] [[герой-ҡала]] исеменә лайыҡ була. [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның [[1965 йыл]]дың [[8 май]]ындағы 3566-VI һанлы Указы менән<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР № 3566-VI от 8 мая 1965 года (Ведомости Верховного Совета СССР, 1965, № 19, ст. 248, пункт 7).</ref> ҡалаға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырыла. === Һуғыштан һуңғы осор === XX быуаттың икенсе яртыһында ҡалала сәнәғәт предприятиелары үҫешә, ҡала төҙөкләнә һәм матур туристтар үҙәгенә әйләнә. === Бойондороҡһоҙ Украина составында === {{main|Одесса тарихы#Бойондороҡһоҙ Украина составында}} 2013 йылдың ноябренән 2014 йылдың 2 майына тиклем ҡалала [[Евромайҙан]] яҡлылар һәм уға ҡаршылар араһында [[ҡапма-ҡаршылыҡ]] килеп тыуа, һөҙөмтәлә 50-гә яҡын кеше һәләк була һәм [[Одесса Профсоюздар йортонда]] янғын сыға. 2019 йылдың 21 июненән 23 июненә тиклем ҡала башлығы Геннадий Труханов етәкселегендәге Одесса делегацияһы [[Ларнака]]ла эш визиты менән була. Одессаны был ҡала менән иҡтисади, туристик һәм мәҙәни өлкәлә бәйләнештәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән 15 йыллыҡ партнер мөнәсәбәттәре берләштерә. Ларнака Одессаның тәүге партнер-ҡалаһы, унда ҡаланың ике метр бейеклектәге туристик символы урынлаштырыла. «Якорь-йөрәкте» асыу тантанаһында партнер-ҡалалар мэрҙары Геннадий Труханов һәм Андреас Вирас, дипломаттар, депутаттар һәм ике ҡаланың да башҡарма органдары вәкилдәре, ижади коллективтары, Ларнакала йәшәүселәр һәм уның ҡунаҡтары ҡатнаша.<ref>[https://omr.gov.ua/ru/news/216238 ЛАРНАКА СТАЛА ПЕРВЫМ ГОРОДОМ-ПАРТНЕРОМ ОДЕССЫ, ГДЕ УСТАНОВЛЕН ТУРИСТИЧЕСКИЙ СИМВОЛ «ЯКОРЬ-СЕРДЦЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226144505/https://omr.gov.ua/ru/news/216238 |date=2022-02-26 }}</ref> 2020 йылда пандемия шарттарында Одессаға килгән туристар һаны 37,5 процентҡа кәмей. 2020 йылда Одессаға 2 млн кеше килһә, 2019 йылда уларҙың һаны 3,2 млн-ғә еткән була.<ref>[https://omr.gov.ua/ru/news/222412/ ДЕПАРТАМЕНТ КУЛЬТУРЫ И ТУРИЗМА ОДЕССКОГО ГОРСОВЕТА ОТЧИТАЛСЯ О РАБОТЕ В 2020 ГОДУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226192833/https://omr.gov.ua/ru/news/222412/ |date=2022-02-26 }}</ref> 2021 йылдың 21 февралендә Одесса мэрияһында ҡала башлығы урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы — Одесса ҡала советы башҡарма комитетының эштәр идарасыһы Олег Брындактың Альберта-Украина Сауҙа палатаһы башлығы Виталий Милентьев әфәнде менән осрашыуы була. Осрашыу барышында Туғанлашҡан ҡала Ванкувер менән мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү мәсьәләһе тикшерелә, шулай уҡ төрлө халыҡ-ара проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу юлдары билдәләнә.<ref>[https://omr.gov.ua/ru/news/222422/ В ОДЕССКОЙ МЭРИИ ПРОШЛА ВСТРЕЧА С ГЛАВОЙ ТОРГОВОЙ ПАЛАТЫ АЛЬБЕРТА-УКРАИНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226144802/https://omr.gov.ua/ru/news/222422/ |date=2022-02-26 }}</ref> == Физик-географик характеристикаһы == Ҡала [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең [[Одесса ҡултығы]] ярҙарында урынлашҡан. Ҡаланың төп өлөшө, тарихи үҙәген дә индереп, диңгеҙҙән яҡынса 50 [[метр|м]] бейеклектәге тигеҙлектә ята. Одессаның минималь бейеклеге диңгеҙ кимәленән 4,2 метр ''түбәнерәк'' ([[Куяльницкий лиманы]]), максималь бейеклеге — 65 м. Ҡала территорияһының майҙаны 236,9 [[км²]], халҡының тығыҙлығы 4251,3 кеше/км² (башҡа сығанаҡ буйынса: майҙаны — 163 [[км²]]<ref name="rada-odessa">[http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rdat1=01.05.2007&rf7571=23500 Информация про г. Одессу на сайте Верховного Совета Украины]</ref>; ярашлы рәүештә, халҡының тығыҙлығы — 6178,7 кеше/км²). Хәҙерге ваҡытта ҡалалағы эсәр һыу сығанаҡтары — бювет комплекстары, Одессаға һәм уның тирәһендәге тораҡ пункттарына һыу [[Днестр]] йылғаһынан 40 километр оҙонлоҡтағы [[һыу үткәргес]] буйынса [[Беляевка]] районындағы һыу алыу урынынан килә<ref>{{cite web |url=http://www.dniester.org/rus/component/option,com_docman/Itemid,42/task,doc_view/gid,6/ |title=Трансграничное диагностическое исследование бассейна реки Днестр |accessdate=2007-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070717062812/http://www.dniester.org/rus/component/option,com_docman/Itemid,42/task,doc_view/gid,6/ |archivedate=2007-07-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717062812/http://www.dniester.org/rus/component/option,com_docman/Itemid,42/task,doc_view/gid,6/ |date=2007-07-17 }}</ref>. Ҡала янында ғына [[ете эре лиман]] бар. Киевҡа тиклем 443 км (655 км — тимер юл буйынса, 466 км — автомобиль юлы буйлап {{Автодорога E|95}}). === Пляждар === {{main|Одесса пляждары}} [[Файл:Mys-Fontan-aerial-2.jpg|thumb|left|280px|Одесса пляждары (һауанан төшөрөлгән)]] [[Файл:Odessa Arcadia Plaza Beach Sea Water Sweaming Pool.JPG|thumb|[[Аркадия (курорт Одессы)|Аркадийҙың]] курорт зонаһы]] [[Файл:Sea view, Langeron, Odessa1.jpg|thumb|[[Ланжерон (Одесса)|Ланжерон]]плажының яр буйҙары]] Одесса [[пляж]]дары бер нисә тиҫтә километрға һуҙыла. Улар Коблевтан (Николаевск өлкәһе) Днестр лиманына тиклем араны биләй. Пляждарҙың күбеһе — ҡомдан тора, ә ҡом ситтән ташыла. «Лузановка» һәм Черноморканан башҡа ҡала эсендәге пляждар яр һаҡлағыс ҡоролмалар менән нығытылған. Ланжерон пляжы районынан Аркадий мороно районына тиклем, пляждарҙан бер аҙ юғарыраҡ, йәйәүлеләр һәм [[Велотуризм|велосәйәхәттәрсе]]ләр өсөн тәғәйенләнгән 6 км оҙонлоғондағы «Сәләмәтлек трассаһы» яр буйы асфальт юлы үтә, ул автомобилдәр хәрәкәте өсөн ябыҡ. Пляждар араһында шундайҙарҙы атап үтергә булоа: * «Лузановка» [[Котовский исемендәге торлаҡ массивы]]; * «Сәләмәтлек трассаһы» буйлап һуҙылған пляждар: * Т. Г. Шевченко исемендәге парк районындағы «[[Ланжерон]]» пляжы, [[2005 йыл]]дан уның эргәһендә Украиналағы иң ҙур һәм йыл әйләнәһенә эшләгән [[Одесский городской дельфинарий|дельфинарий һәм «Немо» океанариумы]]; * Пирогов урамы районындағы «Отрада» пляжы; * Шампан тыҡырығы районындағы «Дельфин» пляжы; * «[[Аркадий]]» пляжы — ҡаланың визит карточкаларының береһе. Аркадий пляжында, башҡа пляждарҙан айырмалы, диңгеҙгә төшөү урыны һөҙәк һәм төшөү өсөн бик уңайлы; * Фонтан юлы буйлап ятҡан пляждар, улар «Чайка» пляжынан «Алтын яр» пляжына тиклем барып етә; * «Черноморка» пляжы Черноморка хәҙер [[Люстдорф]]) ҡасабаһында урынлашҡан. Был пляж [[Одесса ҡултығынан]] ситтәрәк ята. === Климаты === {{main|Одессаның климаты}} Одессаның [[климат]]ы — [[уртаса диңгеҙ климаты]], субтропик климат һыҙаттары менән, Ҡыш (декабрҙән февралә тиклем) йомшаҡ, оҙаҡҡа һуҙылған яҙы һәм һәм йылы оҙайлы йәй (май айынан сентябргә тиклем), һәм бик оҙон йылы көҙ. [[Кёппен классификацияһы]] буйынса — дымлы континенталь (''[[Дымлы континенталь климат|Dfb]]''), субтропик климатҡа бик яҡын (''[[Cfa]]''). Яуым төшөм миҙгелдәргә бер тигеҙ бүленә. Ҡала климаты Украинаның башҡа ҡалаларындағы климаттан йомшаҡ ҡышы һәм эҫе йәйе менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура — +10,7 [[°C]], уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 451 мм<ref>[http://pogoda.ru.net/climate/33837.htm Климат Одессы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225000245/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33837.htm%20 |date=2018-12-25 }} // Погода и климат</ref>. {{Климат города | Ширина = auto | Город_род = Одессы | Источник = [http://pogoda.ru.net/climate/33837.htm Погода и климат] | Ғин_ср=-0.5 | Ғин_ср_осад=34 | Фев_ср=-0.2 | Фев_ср_осад=37 | Мар_ср=3.5 | Мар_ср_осад=32 | Апр_ср=9.4 | Апр_ср_осад=27 | Май_ср=15.6 | Май_ср_осад=36 | Июн_ср=20 | Июн_ср_осад=49 | Июл_ср=22.6 | Июл_ср_осад=45 | Авг_ср=22.3 | Авг_ср_осад=38 | Сен_ср=17.2 | Сен_ср_осад=43 | Окт_ср=11.6 | Окт_ср_осад=34 | Ноя_ср=5.7 | Ноя_ср_осад=41 | Дек_ср=1.1 | Дек_ср_осад=35 | Ур.йыл_ср=10.7 | Ур.йыл_осад=451 | Янв_ср_мин=-2.8 | Янв_ср_макс=2.2 | Фев_ср_мин=-2.6 | Фев_ср_макс=2.7 | Мар_ср_мин=1 | Мар_ср_макс=6.6 | Апр_ср_мин=6.6 | Апр_ср_макс=13 | Май_ср_мин=12.1 | Май_ср_макс=19.5 | Июн_ср_мин=16.3 | Июн_ср_макс=24 | Июл_ср_мин=18.5 | Июл_ср_макс=27 | Авг_ср_мин=18.2 | Авг_ср_макс=26.5 | Сен_ср_мин=13.5 | Сен_ср_макс=21 | Окт_ср_мин=8.6 | Окт_ср_макс=15 | Ноя_ср_мин=3.2 | Ноя_ср_макс=8.4 | Дек_ср_мин=-1.2 | Дек_ср_макс=3.7 | Год_ср_мин=7.6 | Год_ср_макс=14.1 | Янв_а_макс=15.1 | Янв_а_мин=-26.2 | Фев_а_макс=19.2 | Фев_а_мин=-28 | Мар_а_макс=24.1 | Мар_а_мин=-16.0 | Апр_а_макс=29.4 | Апр_а_мин=-5.9 | Май_а_макс=33.3 | Май_а_мин=0.3 | Июн_а_макс=37.4 | Июн_а_мин=5.2 | Июл_а_макс=39.3 | Июл_а_мин=7.5 | Авг_а_макс=38 | Авг_а_мин=7.9 | Сен_а_макс=35.4 | Сен_а_мин=-0.8 | Окт_а_макс=30.5 | Окт_а_мин=-13.3 | Ноя_а_макс=26 | Ноя_а_мин=-14.6 | Дек_а_макс=17 | Дек_а_мин=-19.6 | Год_а_макс=39.3 | Год_а_мин=-28 |}} <br> {{Температура водоёма | Ширина = auto | Место_род = | Источник = <ref>[https://pogoda.turtella.ru/Ukraine/Odessa Одесса]</ref> | Янв_а_макс =7.4 | Янв_ср =4 | Фев_а_макс =4.5 | Фев_ср =2.7 | Мар_а_макс =7.5 | Мар_ср =3.9 | Апр_а_макс =15.1 | Апр_ср =8.6 | Май_а_макс =21 | Май_ср =16.3 | Июн_а_макс =25.8 | Июн_ср =21.5 | Июл_а_макс =26.5 | Июл_ср =23.8 | Авг_а_макс =26.6 | Авг_ср =24.2 | Сен_а_макс =25.2 | Сен_ср =21 | Окт_а_макс =21 | Окт_ср =15.7 | Ноя_а_макс =15.7 | Ноя_ср =11 | Дек_а_макс =10.6 | Дек_ср =6.8 | Год_а_макс =26.6 | Год_ср =13.3 | Янв_а_мин =1.1 | Фев_а_мин =0.8 | Мар_а_мин =1.4 | Апр_а_мин =4.2 | Май_а_мин =10.3 | Июн_а_мин =18 | Июл_а_мин =19.1 | Авг_а_мин =20.9 | Сен_а_мин =15.2 | Окт_а_мин =11.4 | Ноя_а_мин =7.1 | Дек_а_мин =3.9 | Год_а_мин =0.8 |}} == Власть == [[Файл:Odesa Duma DSC 3292 51-101-0302.JPG|240px|thumb|Одесса [[ҡала советы]]]] {{main|Административное устройство Одессы}} Рәсәй империяһында Одесса [[Херсонской губернияһы]] [[Одесса өйәҙе]]нең үҙәге була. Одесса ҡала башлығы ҡарамағындағы буйһонған Одесса ҡала советы ҡалаға идара итә. Башҡарма орган — ҡала советының башҡарма комитеты (исполком). Одессала дүрт административ район бар, уларға район хакимиәттәре идара итә: {{кол}} * [[Киев районы]], * [[Малиновский районы]], * [[Приморский районы]], * [[Суворов районы]]. {{конец}} Одесса [[Одесса районы]] территорияһында урынлашҡан. Ҡала 6 районға бүленгән. == Иҡтисад һәм сәнәғәт== [[Файл:Odessa Seaport.JPG|thumb|left|240px|Одесса портының аэрофотоһүрәте]] [[Файл:Oděsa, přístav.jpg|thumb|240px|Одесса портында контейнерҙар терминалы]] Одесса — Украинаның<ref name="autogenerated2">{{cite web |url = http://www.ukrport.org.ua/members.htm |title = Асс-бер аттырасаҡоциация портов Украины и всего Чёрного моря: члены |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120229103802/http://www.ukrport.org.ua/members.htm |archivedate = 2012-02-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229103802/http://www.ukrport.org.ua/members.htm |date=2012-02-29 }}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=747 |title=Ports of Ukraine |accessdate=2007-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109222022/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=747 |archivedate=2007-11-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109222022/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=747 |date=2007-11-09 }}</ref>, иген, шәкәр, күмер, нефть продукттары, цемент, металл, джут, ағас матуриалдары, машиналар эшләү сәнәғәте продукцияһын ташыуҙы тәьмин итеүсе иң ҙур [[Одесский порт|диңгеҙ порты]]. Хәрби-диңгеҙ (2014 йылдан) һәм балыҡ тотоу флоты базаһы. Эре тимер юл үҙәге. Төп сәнәғәт тармаҡтары — нефть эшкәртеү, машиналар эшләү, металл эшкәртеү, еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм химик сәнәғәт.<br> Одессаның тағы ла бер үҙенсәлекле «иҫтәлекле урыны» — «[["7-се километр" сәнәғәт-кейем-һалым баҙары]]» (рәсми исеме — «Авангард»; ябай һөйләү телендә — «Толчок», «Седьмой», ул Көнсығыш Европалағы ошондай типтағы иң ҙур сауҙа комплексы<ref>[http://www.odessa-info.com.ua/about/ Одесса &#124; о городе<] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524221429/http://www.odessa-info.com.ua/about/ |date=2013-05-24 }} {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20130524221429/http://www.odessa-info.com.ua/about/ |date=2013-05-24 }}</ref>. «Фокус» журналының йылда үткәрелә торған рейтингында Одесса 2011 йылда Украинаның тормош сифаты иң яҡшы булған ҡалаһы тип атала<ref>{{cite web |url=https://focus.ua/charts/188428 |title=Где жить. Фокус представляет рейтинг лучших городов Украины |accessdate=2012-02-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6J71p200m?url=https://focus.ua/charts/188428 |archivedate=2013-08-24 |deadlink=yes }}</ref>. == Транспорты == {{main|Одесса (аэропорт)|Одесса тимер юл вокзалы}} Ҡалала [[Одесса халыҡ-ара аэропорты]] урынлашҡан. Даими һауа бәйләнештәре Одессаны [[Вена]] ([[Austrian Airlines]] һәм [[Украина халыҡ-ара авиалиниялары]], көн һайын), [[Тель-Авив]] ([[Украина халыҡ-ара авиалиниялары]]), [[Стамбул]]ом ([[Turkish Airlines]]), [[Афина]], [[Алеппо]], [[Ларнака]], [[Киев]], [[Ереван]], [[Тбилиси]], [[Варшава]], [[Дубай]], [[Минск]] һәм Европа һәм Азияның башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Әлеге ваҡытта Одесса аэропортында яңы терминал, шулай уҡ яңы осоу- ултырыу һыҙаты төҙөлә, был уның самолеттарҙы үткәреү һәләтен бермә-бер арттырасаҡ<ref>[http://www.segodnya.ua/regions/odessa/Na-stroitelstvo-vzletnoy-polosy-v-Odesskom-aeroportu-vydelili-17-milliarda-457179.html На строительство взлётной полосы в Одесском аэропорту выделили 1,7 миллиарда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055405/http://www.segodnya.ua/regions/odessa/Na-stroitelstvo-vzletnoy-polosy-v-Odesskom-aeroportu-vydelili-17-milliarda-457179.html |date=2013-09-21 }} // Сайт [http://www.segodnya.ua Сегодня. UA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211020517/http://www.segodnya.ua/ |date=2012-12-11 }}, 30.08.2013.</ref>. Ҡалала [[тимер юл вокзалы]] бар. Одесса һәм [[Варшава]], [[Прага]], [[Братислава]], [[Вена]], [[Берлин]], [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]] , Украинаның төп ҡалалары һәм элекке СССР-ҙың күп кенә башҡа ҡалалары араһында пассажир поездары даими йөрөп тора. 2-се Застава районында яңы тимер юл вокзалын төҙөү планлаштырыла<ref>{{cite web |url = http://maisonjomere.com/3675-genplan-razvitiya-odessyi-v-gorode-poyavitsya-novyij-zheleznodorozhnyij-vokzal-a-na-moldavanke-postroyat-mnogoetazhki.html |title = Генплан развития Одессы: в городе появится новый железнодорожный вокзал, а на Молдаванке построят многоэтажки |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130921060349/http://maisonjomere.com/3675-genplan-razvitiya-odessyi-v-gorode-poyavitsya-novyij-zheleznodorozhnyij-vokzal-a-na-moldavanke-postroyat-mnogoetazhki.html |archivedate = 2013-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060349/http://maisonjomere.com/3675-genplan-razvitiya-odessyi-v-gorode-poyavitsya-novyij-zheleznodorozhnyij-vokzal-a-na-moldavanke-postroyat-mnogoetazhki.html |date=2013-09-21 }} // Сайт [http://maisonjomere.com/ Maisonjomere.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920194913/http://maisonjomere.com/ |date=2013-09-20 }}, 06.05.2013.</ref>. Одессала ике автовокзал бар: ([[Үҙәк автовокзал]] һәм [[«Привоз» автовокзалы]]), шулай уҡ «Көньяҡ» автостанцияһы ла эшләй. Автобус бәйләнеше Одессаны Украинаның күп кенә ҡалалары, шулай уҡ [[Молдова]] ([[Кишинёв]], [[Бельцы]], [[Бендеры]], [[Атаки]]), [[Рәсәй]] ([[Ростов-на-Дону]], [[Краснодар]], [[Пятигорск]], [[Ставрополь]]), [[Германия]] ([[Берлин]], [[Гамбург]] һәм [[Мюнхен]]), [[Греция]] ([[Салоники]] һәм [[Афина]]), [[Болгария]] ([[Варна]] һәм [[София]]) һәм башҡа Европа илдәре менән тоташтыра. Хәҙерге ваҡытта Одесса портынан даими пассажир суднолары йөрөмәй. Украинаның Министрҙар кабинетының 2013 йылдың 11 майындағы 548-р «2038 йылға тиклем Украинаның диңгеҙ порттарының үҫеш стартегияһын раҫлау тураһындағы» күрһәтмәһендә, киләсәктә Одесса порты тулы күләмдә пассажир ташыуҙы һәм круиз лайнерҙарын хеҙмәтләндереүҙе ғәмәлгә ашырыу тураһында әйтелә.<ref>[https://interfax.com.ua/news/economic/163886.html Одесский и Феодосийский порты будут специализироваться также на перевалке нефти и нефтепродуктов — стратегия развития] // Сайт [https://interfax.com.ua Интерфакс-Украина], 12.08.2013.</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Штейнберг Эмануил Соломонович]] (15.03.1919—2.06.1973), хужалыҡ эшмәкәре. 1969—1973 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙар комитетының радиотелеүҙәге директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған элемтәсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17051-shtejnberg-emanuil-solomonovich Башҡорт энциклопедияһы — Штейнберг Эмануил Соломонович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817143403/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17051-shtejnberg-emanuil-solomonovich |date=2019-08-17 }}{{V|15|03|2019}}</ref>. * [[Шәрәфетдинов Рим Әмир улы]] (8.05.1969), рәссам‑мультипликатор, режиссёр. 1997 йылдан Кинематографсылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы кинематографсыһы (2002)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17253-sh-r-fetdinov-rim-mir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Рим Әмир улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817110145/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17253-sh-r-fetdinov-rim-mir-uly |date=2019-08-17 }}</ref>. == Эске бүленеш == Ҡала 4 районға бүленә: * Приморский районы * Киев районы * Малиновский районы * Суворов районы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://omr.gov.ua/ Сайт города Одесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008025557/http://omr.gov.ua/ |date=2015-10-08 }} {{ref-uk}} {{ref-ru}} {{ref-en}} {{СССР герой-ҡалалары}} [[Категория:Одесса|*]] [[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] lv02tlmu7w1auhrw6tl93bo9kk13eg1 0 96251 1309904 1056682 2026-11-10T06:42:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309904 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Роза Рымбаева |Оригинал имени = |Изображение = Roza Rymbayeva.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Полное имя = Роза Ҡыуаныш ҡыҙы Рымбаева |Дата рождения = 28.10.1957 |Место рождения = Яңғыҙ Түбә разъезы, Семипалатинск өлкәһе, [[Ҡазаҡ ССР-ы]]<ref name="ТН">[http://tengrinews.kz/music/kazahskaya-primadonna-otmechaet-den-rojdeniya-222522/ Казахская примадонна отмечает день рождения — «Tengrinews» сайты]{{ref-ru}}</ref> |Дата смерти = |Место смерти = |Годы активности = 1975 йылдан |Страна = {{Флагификация|СССР}}<br>{{Флагификация|Казахстан}}<br> |Профессии = йырсы, актриса, профессор-уҡытыусы, телетапшырыуҙар алып барыусы |Певческий голос = лирик сопрано |Инструменты = |Жанры = Поп-музыка, джаз, романс, эстрада йырҙары |Псевдонимы = «Урта Азия һандуғасы», «Ҡаҙағстандың алтын тауышы», «Ҡаҙаҡ примадоннаһы» |Коллективы = «А’Студио», «Арай» һәм «Гөлдәр» ансамблдәре<ref name="КН">[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/music-legacies/actor/rymbayeva_roza Роза Рымбаева — Сайт «Культурное наследие. Национальный проект»]{{ref-ru}}</ref> |Сотрудничество = |Лейблы = |Награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Парасат}}{{!!}}{{Орден Курмет}}{{!!}}{{Медаль 10 лет Астане}}{{!!}} {{!}}- {{!}}{{Орден Дружбы народов}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Лауреат госпремии Казахстана}}{{!!}}{{Премия Ленинского комсомола|1981 года}} {{!}}} |Сайт = |Викисклад = }} '''Рымбаева Роза Ҡыуаныш ҡыҙы''' ([[28 октябрь]] [[1957 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм ҡаҙаҡ эстрада йырсыһы (сопрано), педагог, профессор. Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1986), [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (2004), [[Ҡырғыҙстан]] һәм [[Үзбәкстан]] республикаларының атҡаҙанған артисы<ref name="ТН" />, Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1981). == Биографияһы == Роза Ҡыуаныш ҡыҙы Рымбаева 1957 йылдың 28 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Семипалатинск өлкәһендәге (хәҙерге Ҡаҙағстан Республикаhы Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге) Ярма районы<ref>{{lang-ru|Жарминский район}}, {{lang-kk|Жарма ауданы}}</ref>) Семипалатинск тимер юл станцияһының «Яңғыҙ түбә» исемле 9-сы разъезында тимер юл эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Урта белемде интернат-мәктәптә ала һәм 1979—1984 йылдарҙа [[Алма-Ата]] ҡалаһындағы Ҡаҙаҡ театр-сәнғәт институтының музыкаль-драматик комедия факультетында уҡый<ref name="ТН" />. 1976—1979 йылдарҙа — «Гөлдәр» республика йәштәр эстрада ансамбле<ref name="КН" />, 1979 йылдан — «Ҡаҙаҡконцерт» республика концерт берләшмәһе ҡарамағындағы «Арай» эстрада ансамбле йырсыһы<ref name="КН" /> (1999 йылдағы вафатына тиклем «Арай» ансамбленең директоры һәм художество етәксеһе Розаның ире Таскын Окапов була). Роза Рымбаева 1995 йылдан (бер үк ваҡытта) Т. К. Жургенов исемендәге Ҡаҙаҡ милли сәнғәт академияһында уҡытыусы-педагог<ref name="ТН" />, профессор. == Сәхнә эшмәкәрлеге == Роза Рымбаева — элекке [[Советтар Союзы]]нда киң танылыу алған һәм халыҡ-ара конкурстарҙа СССР исеменән сығыш яһаған беренсе ҡаҙаҡ йырсыһы. Музыка училищеһендә уҡый башлаған йылда уҡ республика үҙешмәкәр йырсылар бәйгеһендә еңеү яулаған ҡыҙ алдағы 1975 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Еңеүҙең 30 йыллығына арналған конкурста ла шундай уҡ уңышҡа өлгәшә. Талантлы башҡарыусыны «Гөлдәр» республика йәштәр эстрада ансамбленең баш дирижёры Таскын Окапов үҙ коллективына саҡыра. Розаның сәхнә эшмәкәрлеге 1976 йылда шулай башланып китә<ref>[http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/37072-roza-rymbaeva-40-let-na-stsene Роза Рымбаева: 40 лет на сцене — Национальное телевизионное информационное Агентство «Хабар»]{{ref-ru}}</ref>. Тиҙҙән ул [[СССР|Бөтә Союз]] кимәлендә киң билдәлелек яулай. 1977—1979 йылдарҙа «Йыл йыры» ({{lang-ru|«Песня года»}}) фестивалдәре финалдарына сыға. 1977 йылда йәш башҡарыусыларҙың «Ғүмергә йыр менән» ({{lang-ru|«С песней по жизни»}}) Бөтә Союз телевизион конкурсында һәм эстрада артистарының [[Болгария]]ла үткән «Алтын Орфей» халыҡ-ара фестивалендә «Гран-при» ала. «Звуковая дорожка» хит-парадында илдең иң яҡшы ун йырсыһы иҫәбенә инә. 1978 йылда туған [[ҡаҙаҡ теле]]ндә ''«Әлиә»'' йыры менән Роза Рымбаева күп милләтле [[СССР|совет]] телевизор тамашасыһының яратҡан башҡарыусыһына әйләнә, популярлыҡ буйынса, Алла Пугачёва менән София Ротарунан ғына ҡалышып, илдә өсөнсө урын яулай<ref name="ЖР">[http://garma.vko.gov.kz/ru/culture2.htm Официальный сайт Акима Жарминского района. Главная / Культура /Почетные граждане: Рымбаева Роза Куанышевна]{{ref-ru}}</ref>. Дүрт октаваны үҙ эсенә алған көслө һәм үҙенсәлекле тауышҡа эйә булған сәхнә оҫтаһы, ҡайҙа ғына сығыш яһамаһын, бер ваҡытта ла фонограммаға йырламай<ref>[http://www.time.kz/news/archive/2009/03/14/9513 Роза Рымбаева: Я — женщина правильного поведения. «Время» — Общественно-политическая газета Казахстана, 2009, 14 марта]{{ref-ru}}</ref>. Артабан ул илдең киң билдәле сәнғәт әһелдәре — йырсылар һәм композиторҙар Сергей Пенкин, [[Батырхан Шукенов]], Ренат Ибрагимов, Владимир Ступин, [[Арно Бабаджанян]], Алексей Мажуков, Давид Тухманов, Юрий Саульский, Александра Пахмутова, [[Раймонд Паулс]] һәм Александр Зацепиндар хеҙмәттәшлек итә. Роза Рымбаева 22 йәшендә (1979) Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған, 29 йәшендә (1986) республиканың халыҡ артисы тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. == Төрлө йыйынтыҡтарҙағы йырҙары == * 1977 — 2LP «Йәш башҡарыусыларҙың „Ғүмергә йыр менән“ Бөтә Союз телевизион конкурсы» (йыйынтыҡ), СССР<ref>[http://www.discogs.com/Various-Всесоюзный-Телевизионный-Конкурс-Молодых-Исполнителей/release/965649 «Йәш башҡарыусыларҙың „Ғүмергә йыр менән“ Бөтә Союз телевизион конкурсы»]{{ref-ru}}</ref>. * 1979 — EP «Роза Рымбаева/Джо Дассен», СССР.{{ref-ru}} * 1980 — EP «Роза Рымбаева йылай», СССР.{{ref-ru}} * 1984 — EP «Кругозор № 3/1984» (сборник), СССР.{{ref-ru}} * 1986 — LP «Ласковый дождь» (сборник), СССР.{{ref-ru}} * 1986 — LP «Soviet Superhits» (сборник), Финляндия.<ref>http://www.discogs.com/Various-Soviet-Superhits/release/3164743</ref> * 1986 — LP «С тобою, музыка» (сборник), СССР.{{ref-ru}} * 1987 — LP «Т.Кажгалиев. „Мечта“» (сборник), СССР.{{ref-ru}} * 1991 — LP «Фестиваль „Голос Азии“» (сборник), СССР.{{ref-ru}} * 2007 — 5CD «Союз нерушимый (Песни и танцы народов СССР)» (сборник), Россия.{{ref-ru}} == Үҙенең йыр альбомдары == * 1983 — LP «Výlet do zlaté stepi», Чехословакия.<ref>http://www.gramofonove-desky.cz/rymbajevova-roza-vylet-do-zlate-stepi/d-73224/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729142719/http://www.gramofonove-desky.cz/rymbajevova-roza-vylet-do-zlate-stepi/d-73224/ |date=2014-07-29 }}</ref> * 1985 — LP "Роза Рымбаева и ансамбль «Арай», СССР. * 1987 — LP «Поет Роза Рымбаева», СССР. * 2003 — CD «Ademi-au» (Тандаулы андер — Избранные песни), Казахстан. * 2005 — CD «Роза Рымбаева» (серия «Имена на все времена»), Россия. * 2006 — CD «Сенімен біргемін» (С тобой вместе), Казахстан. * 2007 — DVD+CD «30 лет на сцене» (3 диска DVD — три концерта (Москва, СПб, Алматы) и док. фильм «Роза» плюс один CD «Ертеніме сенемін» (Верю в завтра), Казахстан).<ref>http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812140854/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 |date=2014-08-12 }}</ref> * 2007 — CD «Роза Рымбаева» (в серии «Золотая коллекция ретро»), Россия. * 2007 — MP3 «Любовь настала» (в серии «Имена на все времена»), Россия. * 2009 — МР3 «Роза Рымбаева» (в серии «Золотая коллекция ретро»), Россия. * 2009 — CD «Вечная весна» (песни советских и казахских композиторов), Казахстан.<ref>http://m.meloman.kz/news/41/34856/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025459/http://m.meloman.kz/news/41/34856/ |date=2016-03-04 }}</ref> * 2010 — CD «Жерiм жанаттым» (Песни Еркена Интыкбаева), Казахстан. == Фильмография == * 1976 — телевизионный фильм «Первая песня», студия «Казахтелефильм». * 1982 — главная роль в советско-чехословацком фильме «До свидания, Медео»\"Revue na zakázku"<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0174164/ «Revue na zakázku» (1982) на IMDb.com]</ref> * 1999 — док. фильм «Женский взгляд». Роза Рымбаева", реж. Оксана Пушкина (Россия). * 2001 — док. фильм «Роза», реж. Ж. Сабирова. * 2002 — док. фильм «Хвост кометы». Роза Рымбаева", реж. А. Бурыкин (Россия). * 2010 — док. фильм «И снова здравствуйте!», (Россия). == Сәхнәләге ҡаҙаныштары == * Ҡаҙаҡ ССР-ының республика үҙешмәкәр йырсылар бәйгеләренең беренсе пермияһы (1974, 1975) * «Ғүмергә йыр менән» ({{lang-ru|«С песней по жизни»}}) [[СССР|Бөтә Союз]] телевизион конкурсында «Гран-при» (1977). * Эстрада йырсыларының [[Болгария]]ла үткән «Алтын Орфей» халыҡ-ара йыр бәйгеһендә «Гран-при» (1977). * «Гала-83» йыр фестивалендә ([[Куба]]) «Гран-при» (1983) * «Алтын микрофон» йыр бәйгеһендә ([[Төркиә]]) «Гран-при» (1986) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1979) * Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1981) * Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған артисы (1984) * Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1986) * Халыҡтар дуҫлығы ордены (1991) * Ҡырғызстандың атҡаҙанған артисы (2000) * «Парасат» ([[рус теле|русса]] Орден Благородства) ордены (2000) * «Эстрада йондоҙо» номинацияһында «Йыл кешеһе» (2000) * Ҡаҙағстандың "Йондоҙҙар алеяһы"нда шәхси йондоҙ (2002) * Ҡаҙағстандың «Ағалтын Тарлан» ([[рус теле|русса]] [[:ru:Тарлан|Платиновый Тарлан]]) премияһы (2002) * Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2004) * «Курмет» ([[рус теле|русса]] орден «Почета») ордены (2004) * «Ижад Йондоҙо» ([[рус теле|русса]] орден «Звезда созидания») ордены (2004) * [[Мәскәү]]ҙең "Йондоҙҙар алеяһы"нда шәхси йондоҙ (2005) * «Астанаға 10 йыл» миҙалы (2008) * Ҡарағанданың "Йондоҙҙар алеяһы"нда исемле йондоҙ (2008) * «Ҡаҙағстан Республикаһының бойондороҡһоҙлоғона 20 йыл» миҙалы (2011) * Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең почетлы гражданы * Ҡаҙағстандың Ярма районы почетлы гражданы<ref name="ЖР" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/music-legacies/?category=all&letter=%D0%A0 Сайт «Культурное наследие. Национальный проект» Музыкальное наследие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025070333/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/music-legacies/?category=all&letter=%D0%A0 |date=2017-10-25 }}{{ref-ru}} * [http://kkre-41.narod.ru/rymbaeva.htm Сайт «Красная книга российской эстрады». Роза Рымбаева]{{ref-ru}} * [http://garma.vko.gov.kz/ru/area.htm Официальный сайт Акима Жарминского района]{{ref-ru}} * [http://r-rymbaeva.narod.ru/ r-rymbaeva.narod.ru — НЕОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ РОЗЫ РЫМБАЕВОЙ]{{ref-ru}} * [http://www.time.kz/news/archive/2009/03/14/9513 «Время» — Общественно-политическая газета Казахстана, 2009, 14 марта] * [http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/37072-roza-rymbaeva-40-let-na-stsene Роза Рымбаева: 40 лет на сцене — Национальное телевизионное информационное Агентство «Хабар»]{{ref-ru}} * [http://www.youtube.com/user/pustinnik50/videos?query=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0+%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Р. Рымбаева на youtube.com]{{ref-ru}} * [https://www.facebook.com/rozarymbayeva/ Роза Рымбаева "Facebook"та]{{ref-ru}} * [http://vk.com/club28750209 Открытая группа Роза Рымбаева «<Мелодия надежды>» ВКонтакте]{{ref-ru}} [[Категория:Ҡаҙағстанда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Ҡаҙағстан йырсылары]] [[Категория:Ҡаҙағстан ордендары кавалерҙары]] 6d26291ga91y98dd4ue1b2dgdkxcsqi 0 97647 1309877 1308245 2026-11-10T05:04:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309877 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Учёный |Имя = Пьер де Ферма |Оригинал имени = Pierre de Fermat |Изображение = Pierre de Fermat.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 17.8.1601 |Место рождения = Бомон-де-Ломань, {{ТУ|Франция}} |Дата смерти = 12.1.1665 |Место смерти = Кастр (Тарн), {{ВБУ|Франция}} |Научная сфера = [[математика]] |Место работы = |Страна = Франция |Учёная степень = |Учёное звание = |Альма-матер = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = [[Бөйөк Ферма теоремаһы]] авторы |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} '''Пьер де Ферма́''' ({{lang-fr|Pierre de Fermat}}, {{ДатаРождения|17|8|1601}} — {{ДатаСмерти|12|1|1665}}) — [[Франция|француз]] [[Математика|математиг]]ы, аналитик геометрияны, [[математик анализ]]ды, [[Ихтималлыҡ теорияһы|ихтималлыҡтар теорияһын]] һәм [[һандар теорияһы]]н эшләүселәрҙең береһе. Профессияһы буйынса юрист, 1631 йылдан — [[Тулуза]]ла парламент советнигы. Күп телдәрҙе камил белгән. [[Бөйөк Ферма теоремаһы]]н тәҡдим итеүе менән билдәле. == Биография == Пьер Ферма 1601 йылдың 17 авгусында Гаскондәге Бомон-де-Ломань (''Beaumont-de-Lomagne'', [[Франция]]) ҡалаһында тыуа. Атаһы Доминик Ферма хәлле сауҙагәр, ҡаланың икенсе консулы була. Ғаиләлә Пьерҙан башҡа тағы бер ул менән ике ҡыҙ үҫә. Ферма тәүҙә [[Тулуза]]ла, шунан [[Бордо]] һәм Орлеанда юридик белем ала. 1631 йылда уҡыуҙы уңышлы тамамлап, Ферма Тулузала парламентта король советнигы (йәғни юғары суд ағзаһы) вазифаһын һатып ала. Ошо уҡ йылды әсәһенең алыҫ туғаны Луиза де Лонгҡа өйләнә. Биш балалары була<ref name="sw">''Стиллвелл Д.'' Математика и её история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004, стр. 211—212.</ref>. Вазифаһы буйлап етеҙ үрләгән Ферма Кастр ҡалаһында Эдикттар палатаһы ағзаһы булып китә (1648). Ошо вазифаһы арҡаһында уның фамилияһына, аҡһөйәктәр ҡатламына ҡарау билдәһе булып, ''de ''киҫәксәһе өҫтәлә; ошо мәлдән башлап ул — Пьер де Ферма. 1652 йыл тирәһендә Ферма тағун (чума) йоҡтора, һуңынан һауыға. 1660 йылда [[:ru:Паскаль, Блез|Паскаль]] менән осрашырға тейеш була, ләкин икеһенең дә һаулығы хөрт булыу арҡаһында осраша алмайҙар<ref name="sw"/>. Пьер де Ферма 1665 йылдың 12 ғинуарында Кастр ҡалаһында судтың күсмә сессияһы ваҡытында мәрхүм була. Башта уны шул уҡ ҡалала ерләйҙәр, ләкин 1675 йылда кәүҙәһен Тулузалағы августиндар сиркәүендәге ғаилә төрбәһенә күсерәләр. Өлкән улы Клеман-Самуэль мәрхүмдең хеҙмәттәрен нәшер иттерә, шулай итеп Пьер Ферманың асыштары билдәлелек ала. Замандаштары һүрәтләүенсә, Ферма намыҫлы, бөхтә, тыныс холоҡло, алсаҡ кеше була. Математикала ла, гуманитар фәндәрҙә лә киң эрудицияһы менән айырылып тора, бик күп үле һәм тере телдәрҙе белә, ул телдәрҙә хатта арыу ғына шиғырҙар яҙа<ref>''Белл Э. Т.'' Указ. соч., стр. 58.</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == [[Файл:Capitole Toulouse - Salle Henri-Martin - Buste de Pierre de Fermat.jpg |left|thumb|<center>Тулуза Капитолийында Ферма бюсы</center>]] Яуаплы вазифаларҙа эшләүе Фермаға математика менән шөғөлләнергә ҡамасауламай. Китаптар яҙмаһа ла, коллегаларына яҙған хаттары буйынса ғына ла ул Францияның иң билдәле математиктарының береһе булараҡ дан яулай. Ул Р. [[Декарт]], Б. [[Паскаль]], Ж. Дезарг, Ж. Роберваль һ.б. менән хатлаша. [[Галилео Галилей|Галилей]]ҙан, [[Рене Декарт|Декарт]]тан һәм [[Исаак Ньютон|Ньютон]]дан айырмалы, Ферма саф математик — яңы Европаның беренсе бөйөк математигы була. Декарттан айырмалы ул аналитик геометрияны ижад итә. [[Исаак Ньютон|Ньютон]]дан алда уҡ тейеүсе тура һыҙыҡты үткәреү, максимумдарҙы табыу һәм майҙандарҙы иҫәпләп сығарыу өсөн дифференциаль ысулдарҙы ҡуллана. Ферма был ысулдарҙы системалаштырып тормай, ләкин һуңғары Ньютон анализды ижад итергә уны Ферма эштәре этәргәнен таный<ref name="n2">С. И. Вавилов. Исаак Ньютон. 2-е дополненное издание. М.-Л.: Изд. АН СССР, 1945 г., глава 13.</ref>. Пьер Ферманың төп ҡаҙанышы — [[һандар теорияһы]]н сығарыу. === Һандар теорияһы === [[Пифагор]] замандарынан уҡ [[Боронғо Греция]] математиктары натураль һандар тураһында төрлө ҡағиҙәләр сығаралар, иҫбатлайҙар (мәҫәлән, бөтә төр Пифагор тройкаларын төҙөү ысулдары, камил һандарҙы төҙөү ысулы һ.б.). Диофант Александрийский (III б.) үҙенең «Арифметика»һында бер нисә билдәһеҙле алгебраик тигеҙләмәләрҙе рациональ һандарҙа сисеү тураһында мәсьәләләр бирә (әле бөтөн һандарҙа сисеү талап ителгән тигеҙләмәләрҙе Диофант тигеҙләмәләре тип йөрөтәләр). Был китап Европала өлөшләтә [[XVI быуат]]та билдәле була, 1621 йылда ул Францияла баҫыла һәм Ферманың өҫтәл китабына әүерелә. Ферма арифметик мәсьәләләр менән даими ҡыҙыҡһына, замандаштары менән ҡатмарлы мәсьәләләрҙе алмашып тора. Мәҫәлән, «Математиктарҙы икенсе тапҡыр алышҡа саҡырыу» тигән исем алған хатында (1657 й. феврале), ул Пеллдең <math>ax^2+1=y^2</math> тигеҙләмәһен бөтөн һандарҙа сисеү өсөн дөйөм ҡағиҙә табырға тәҡдим итә. Хатында ул a=149, 109, 433 булған осраҡтарға сиселеш табырға тәҡдим итә. Ферма мәсьәләһенең тулыһынса сиселеше [[Леонард Эйлер|Эйлер]] тарафынан 1759 йылда ғына табыла. Ферма тылсымлы квадраттар һәм кубтар тураһындағы мәсьәләләрҙән башлай, яйлап натураль һандарҙың законлылыҡтарына — арифметик теоремаларға күсә. Диофанттың Фермаға йоғонтоһо айырыуса көслө була. Ферма табыуынса, әгәр ''a'' ябай ''p ''һанына бүленмәһә, <math>a^{p-1} - 1</math> һаны p-ға һәр саҡ буленә (ҡара: Ферманың кесе теоремаһы). Һуңғарыраҡ [[Леонард Эйлер|Эйлер]] был мөһим һығымтаны иҫбатлай һәм дөйөмләштерә; ҡара: Эйлер теоремаһы. <math>2^{2^k}+1</math> һанының k ≤ 4 булғанда ябай булыуын асып, Ферма был һандарҙың бөтә k-лар эргәһендә лә ябай булыуы тураһында һығымта яһай. Ләкин артабан [[Леонард Эйлер|Эйлер]] k=5 булғанда 641 бүлеүсеһе барлығын күрһәтә. Ферманың ябай һандарының күплеге сиклеме әллә сикһеҙме икәнлеге әлегәсә билдәле түгел. Эйлер Ферманың тағы бер гипотезаһын иҫбат итә ([[1749 йыл|1749]]) (Ферма үҙе әйткәндәренә иҫбатламаларҙы һирәк бирә): 4''k''+1 рәүешендәге ябай һандар (5=4+1; 13=9+4) квадраттары суммаһы рәүешендә кәүҙәләнә һәм бер ысул менән генә; ә ябай ҡабатлаусыларға тарҡалғанда таҡ дәрәжәләге 4''k''+3 рәүешендәге ябай һандары булған һандар өсөн был мөмкин түгел. Эйлер быны иҫбат итеү өҫтөндә 7 йыл эшләй; Ферма үҙе был теореманы үҙе тапҡан индуктив «сикһеҙ түбәнәйеү ысулы» менән ситтән тороп иҫбат итә. Был ысул [[1879 йыл]]да баҫылып сыға; Эйлер иһә ысулдың асылын Ферма хаттарында телгә алынып ҡына үткән билдәләр буйынса тергеҙә һәм уны уңышлы ҡулланып тора. Һуңыраҡ ысулдың камиллаштырылған версияһын Пуанкаре менән Андре Вейль ҡуллана. Ферма һандарҙы бүлеүселәрҙең бөтәһен дә системалы табыу ысулын эшләй, ирекле һанды дүрттән дә артыҡ булмаған квадрат суммаһы аша кәүҙәләндереү мөмкинлеге тураһындағы теореманы төҙөй (Лагранждың дүрт квадрат суммаһы тураһындағы теоремаһы). Уның иң билдәле табышы — «Бөйөк Ферма теоремаһы» (ҡара: аҫта). Ферманың арифметик асыштарының күпселеге улар менән Эйлер ҡыҙыҡһына башлағанға тиклем, 70 йылға, онотолоп тора. Бының бер сәбәбе — күпселек математиктарҙың [[Математический анализ|математик анализ]] менән ҡыҙыҡһына башлауы. === Математик анализ һәм геометрия === Ферма алгебраик кәкреләргә ҡарата тейеүсе тура һыҙыҡтарҙы ғәмәлдә хәҙерге заман ҡағиҙәләре буйынса таба. Нәҡ ошо эштәр [[Исаак Ньютон|Ньютон]]ды анализ төҙөүгә этәрә<ref name="n2"/>. Математик анализ буйынса дәреслектәрҙә Ферма леммаһын, йәки экстремумдың мотлаҡан билдәһен, осратырға була: экстремум нөктәләрендә функцияның сығарылмаһы нулгә тиң. Ферма кәсер дәрәжәләрен дифференциациялауҙың дөйөм законын сығара һәм дәрәжәне кәсерле һәм кире күрһәткестәр осраҡтарына беркетеү формулаһын тарата. [[Рене Декарт|Декарт]] менән йәнәш, Ферма аналитик геометрияны нигеҙләүсе тип таныла. === Башҡа ҡаҙаныштары === Паскалдән айырым рәүештә Ферма [[Ихтималлыҡ теорияһы|ихтималлыҡтар теорияһы]] нигеҙҙәрен эшләй. Был фәндең тарихы Ферма менән Паскалдең хатлашыуынан башлана (1654). Геометрик оптиканың төп принцибы, йәғни бер төрлө булмаған мөхиттә яҡтылыҡтың иң ҡыҫҡа юл һайлауы тураһындағы принцибы, Ферма исемен йөрөтә. Ошо тезистан физиканың төп законы — мөмкин тиклем әҙ хәрәкәт итеү принцибы тарихы башлана. Ферма Аполлоний мәсьәләһе өсөн Виет алгоритмын өс үлсәмле осраҡҡа күсерә<ref>''Барабанов О. О., Барабанова Л. П.'' Алгоритмы решения навигационной разностно-дальномерной задачи — от Аполлония до Коши // История науки и техники, 2008, № 11, С.2-21.</ref>. === Бөйөк Ферма теоремаһы === {{main|Бөйөк Ферма теоремаһы}} {{теорема|1= Һәр бер <math>n>2</math> натураль һанға : <math>a^n+b^n=c^n\,\!</math> тигеҙләмәһе өсөн <math>a</math>, <math>b</math> һәм <math>c</math> натураль сиселештәр юҡ. }} Ферма бөйөк (йәғни һуңғы) Ферма теоремаһы менән айырыуса киң билдәле. Теореманы ул 1637 йылда Диофанттың «Арифметика» китабы биттәренең ситенә яҙа. Моғайын, уның иҫбат итеүе дөрөҫ булмағандыр, сөнки аҙағыраҡ ул <math>n=4</math> осрағы өсөн генә иҫбатлама тәҡдим итә. 1994 йылда Эндрю Уайлс тапҡан иҫбатлама 129 биттән тора һәм ул 1995 йылда «Annals of Mathematics» журналында баҫыла. Был теореманың ябай төҙөлөшө һәүәҫкәр математиктарҙы күпләп ылыҡтыра, уларҙы ферматист тип йөрөтәләр. Уайлс тапҡан сиселештән һуң да донъя академияларына бөйөк Ферма теоремаһының «иҫбатламаһын» табыу тураһында хаттар ағылыуҙан туҡтамай. == Иҫтәлеген мәңгеләштереү == * Тулузаның иң боронғо һәм иң абруйлы лицейы Ферма исемен йөрөтә (''Lycée Pierre de Fermat''). == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style=""> <references></references> </div> == рус теленә тәржемә ителгән хеҙмәттәре == * ''Ферма П.'' Исследования по теории чисел и диофантову анализу. М.: Наука, 1992. == Әҙәбиәт == * ''Башмакова И. Г.'' Диофант и Ферма (к истории метода касательных и экстремумов). Историко-математические исследования, 17, 1966, С. 185—207. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. М.: Наука, 1984. * ''Белл Э. Т.'' [https://web.archive.org/web/20160502000452/http://math.ru/lib/i/417/index.djvu?djvuopts&page=56 Творцы математики.] М.: Просвещение, 1979. Глава 4: Ферма. * ''Ван дер Варден Б. Л.'' Переписка между Паскалем и Ферма по вопросам теории вероятностей. ИМИ, 21, 1976, С. 228—232. * История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука, 1970. [http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm Том 2: Математика XVII столетия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |date=2011-09-18 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ферма}} * ''Фрейман Л. С.'' Ферма, Торричелли, Роберваль. В кн.: У истоков классической науки. М.: Наука, 1968, С. 173—254. * Шаль. [//ru.wikisource.org/wiki/Исторический&#x20;обзор&#x20;происхождения&#x20;и&#x20;развития&#x20;геометрических&#x20;методов/Ферма/ДО Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов]. Гл. 2, § 10-14. М., 1883. * Казанцев Александр «Клокочущая пустота», научно-фантастический роман гипотеза, книга первая которого «Острее шпаги» посвящена описанию жизни и достижений Пьера Ферма. В книге в очень простой и доступной форме доносятся азы математики, побуждая читателя к дальнейшим самостоятельным изысканиям. == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Pierre de Fermat}} * <span class="citation" id="CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983">''Храмов Ю. ''</span><span class="citation" id="CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983">''А.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" id="CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983">Ферма Пьер (Pierre de Fermat)<nowiki> // </nowiki>Физики: Биографический справочник<nowiki> / </nowiki>Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 275. — 400 с. — 200 000 экз.</span><span class="citation" id="CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983"></span><span> </span><span>(в пер.)</span> * ''Джон Дж. О’Коннор''<span> и </span>''Эдмунд Ф. Робертсон''<span>. </span>[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Fermat.html Ферма, Пьер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223143517/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Fermat.html |date=2008-02-23 }} (англ.)<span> — биография в архиве </span>MacTutor<span>.</span> * [https://web.archive.org/web/20110111162140/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Fermat/RouseBall/RB_Fermat.html The Life and times of Pierre de Fermat (1601—1665)] from W. W. Rouse Ball’s History of Mathematics * [http://cgd.best.vwh.net/home/flt/flt01.htm The Mathematics of Fermat’s Last Theorem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040803221632/http://cgd.best.vwh.net/home/flt/flt01.htm |date=2004-08-03 }} * [http://fermatslasttheorem.blogspot.com/2005/05/fermats-achievements.html Fermat’s Achievements] [[Категория:XVII быуат математиктары]] [[Категория:Франция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 022jr2xggqnoghg7nxq64y61iiirvjs 0 98221 1309662 1281145 2026-11-09T12:17:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309662 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} [[Файл:Walescw.jpg|thumb|'' Уэльстың уяныуы'', Кристофер Уильямс, 1911. [[Венера]] образы — милләт тыуыуға кинәйә]] '''Милләтселек''' ({{Lang-fr|nationalisme}}) — сәйәсәттең [[идеология]]һы һәм йүнәлеше. Уның нигеҙ принцибында «милләт — йәмғиәт берлегенең иң юғары формаһы, дәүләтте барлыҡҡа килтереү процесында милләт ҡиммәте беренсел» тигән тезистар ята. Сәйәси хәрәкәт булараҡ, милләтселек дәүләт власы менән мөнәсәбәттәрҙә айырым милли берлек мәнфәғәттәрен яҡларға ынтыла. Милләтселек нигеҙен үҙ милләтеңә тоғролоҡ, сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ, [[халыҡ|халҡың]] именлеге хаҡына хеҙмәт, мәҙәни һәм рухи үҫеш, милләтеңдең тормош шарттарын, уның йәшәү территорияһын, иҡтисади ресурстарын һәм рухи ҡиммәттәрен ғәмәлдә һаҡлау өсөн милли үҙаңды берләштереү тәшкил итә<ref name="Доктрина">[[#Доктрина|Доктрина]] бүлеген ҡара</ref>. Ул илһөйәрлеккә — [[патриотизм]]ға тиң булған милли тойғо менән һуғарылған. Был идеология йәмғиәттең ҡапма-ҡаршы мәнфәғәтле синфи ҡатламдарын берләштерергә тырыша. [[Капитализм|Капиталистик]] иҡтисадҡа күсеү осоронда ул халыҡты уртаҡ сәйәси маҡсат тирәһендә туплау һәләтен күрһәтте. Хәҙерге радикаль хәрәкәттәр үҙҙәренең миллилеген һыҙыҡ өҫтөнә алырға тырышһа ла, милләтселек бик йыш этник, мәҙәни һәм дини түҙмәүсәнлек (йәки «башҡа» этник төркөмдәргә теләһә ниндәй кире мөнәсәбәт) менән ''ассоциациялана''. Бындай түҙмәүсәнлек милләтселектә уртасылыҡта тороусылар тарафынан ғәйепләнә. [[Киң мәғлүмәт саралары]] «милләтселек» тип йыш ҡына этномилләтселекте, бигерәк тә уның (шовинизм, ксенофобия һ. б.) кеүек, бер милләттең башҡаларынан өҫтөн булыуына<ref name="Хәҙерге рус телендә «Милләтселек» билдәләмәһенең аңлатмалары">[[#Милләтселек» билдәләмәһенең аңлатмалары|Милләтселек" билдәләмәһенең аңлатмалары]] бүлеген ҡара.</ref> баҫым яһаған киҫкен формаларын атай. Киҫкен этномилләтселектең күпселек сағылышы, милләт-ара ыҙғыш һәм этник дискриминацияны ла индереп, халыҡ-ара хоҡуҡ боҙоуҙарға ҡарай. == Доктрина == Милләтселек — ул тәү сиратта «идеология». Ул тойғо булып торған һәм шул рәүешле үҙ-үҙеңде тотошҡа йоғонто яһаған түбәндәге элементтарҙы{{sfn|''Геллнер Э.''|1991|name="Gellner"}}{{sfn|''Смит Э. Д.''|2004|name="Smith"}}<ref name="Коротеева">Коротеева В. Существуют ли общепризнанные истины о национализме? // Pro et Contra. 1997. Т. 2, № 3. [http://www.carnegie.ru/ru/pubs/procontra/55630.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003082001/http://www.carnegie.ru/ru/pubs/procontra/55630.htm |date=2008-10-03 }}</ref> үҙ эсенә алған [[патриотизм]]дан һәм милли ғорурлыҡтан нимәһе менән айырыла: * '''«Милләттәрҙең йәшәүе»'''. Милләтселек [[кешелек]] тәбиғәт ҡанундары менән фундаменталь берәмектәргә — автоном һәм үҙлекле [[милләт]]тәргә бүленгән һәм улар билдәле бер объектив ҡылыҡһырлау тупланмаһы менән айырылып тора, тип нигеҙләй. * '''«Милләттең үҙбилдәләнешкә мөстәҡил хоҡуғы»'''. Милли проекттар бары тик үҙ дәүләтеңдә генә тормошҡа ашырылырға мөмкин. Милләт барлыҡ ағзаларын да индергән үҙенең [[дәүләт]]ен булдырырға хоҡуҡлы<ref name="Mazzini">. «Һәр милләт дәүләт булып тора, әммә барлыҡ милләттәрҙең бары тик бер генә дәүләте бар» (Джузеппе Мадзини)</ref>. Һәр территориаль-административ берәмек өсөн сәйәси [[дәүләт сиге]] мәҙәни-этник сик менән тап килергә тейеш. Шулай итеп, милләт аныҡ билдәләнгән, бер милләт халҡы йәшәгән территорияла юғары (мөстәҡил) власҡа эйә. * '''«Дәүләт булырыу процесында милләттең беренселлеге»'''. Милләт барлыҡ сәйәси [[Власть|властың]] сығанағы булып тора. Хөкүмәттең берҙән-бер легитим төрө булып милли үҙидаралыҡ тора. Милләттең һәр ағзаһы сәйәси процеста туранан-тура ҡатнашырға хоҡуҡлы. Шулай итеп, милләтселек халыҡты элитаға тиңләштерә. * '''«Милләтеңде таныу»'''. Милләтселек бер административ-территориаль берәмек сигендә барлыҡ халыҡ өсөн [[тел]] һәм [[мәҙәниәт]] берлеген мотлаҡ тип һанай. Кешеләр [[азатлыҡ]] һәм үҙ-үҙен раҫлау өсөн милләтен таный. Икенсе яҡтан, милләт үҙен башҡа бер ниндәй төркөмдөң өлөшө тип тоймаусыларға ла{{sfn|''Хобсбаум Э.''|1998|name="Hobsbawm"}} ағзалыҡты һәм милләтте таныуҙы гарантиялай. * '''«Теләктәшлек»'''. Бер төрлөлөк ниндәйҙер мәҙәниәтте көсләп тағыу аша түгел, ә һөйөү һәм туғанлыҡ аша кешеләрҙең берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Милләт ағзалары теләктәшлек тойоп, бер төрлө түгел, ә килешеп<ref name="Smith"/>, үҙҙәренең тырышлығын башҡаларҙың ынтылышы менән сағыштырып эшләүе мөһим. * '''«Милләт — иң юғары ҡиммәт»'''. Индивидтың милли дәүләткә тоғролоғо шәхси йәки башҡа төркөм ихтыяждарынан өҫтөнөрәк тора. Граждандарҙың бурысы — үҙ дәүләтенең легитимлығын һаҡлау. Милли дәүләтте нығытыу дөйөм азатлыҡ һәм гармония өсөн төп шарт булып тора. * '''«Дөйөм белем алыу»'''. Кешеләр милләт тормошонда ҡатнашыу, шулай уҡ уның мәҙәниәте, тарихы һәм телен<ref name="Gellner"/> белеү, аралашыу өсөн һәр яҡлы формаль [[белем]] алырға тейеш. Милләтселек милләттәрҙең айырмалығын, колоритын һәм үҙенсәлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала. Был айырма һыҙаттар [[этник|мәҙәни-этник]] характерға эйә<ref name="Hobsbawm"/>. Милли үҙаң мәҙәниәткә индерелгән ғәмәлдәге сит мәҙәниәтте таныуҙы һәм үҙ милләтеңә файҙа килтерерҙәй нәмәләрҙе башҡа мәҙәниәттәрҙән алыу перспективаларын рациональ анализлауға ярҙам итә<ref name="Bowden">Bowden B. Nationalism and cosmopolitanism: irreconcilable differences or possible bedfellows? // National Identities. 2003. Vol. 5, No. 3. P. 235. {{DOI|10.1080/1460894031000163139}}{{ref-en}}</ref>. Бынан тыш, милләтселек милләтте индивидуумдың эквиваленты, социологик организм итеп ҡарай. [[Закон алдындағы тиңлек]] милләттәрҙең социаль сығышына бәйле булмаған кеүек, уларҙың күләме йәки ҡеүәтенә бәйле түгел. Милләтселәр күҙаллауынса, милләттәр һәләттәргә эйә йәки үҙҙәрен ҡорбан итеп тоя. Милләт шулай уҡ хәҙерге быуынды үткәндәр һәм киләсәк менән бәйләй, кешеләрҙе юғары фиҙакәрлеккә дәртләндерә, хатта улар уны ҡотҡарыу өсөн ғүмерҙәрен фиҙа ҡылырға ла риза {{sfn|''Андерсон Б.''|2001|name="Anderson"}}. Был концепцияға «милли ҡиммәттәр», «милли ихтыяж», «милли именлек», «милли бойондороҡһоҙлоҡ», «милли уҙаң» һ.б. атамалар бәйле. Әйтеп үтелгәндәр дөйөм милләтселеккә ҡағылһа ла, уның төрҙәре шулай уҡ башҡа идеологик талаптар күтәрергә лә мөмкин: билдәле этнос (милләт) тирәләй милләт формалаштырыу, дөйөм хоҡуҡи статус һ.б. == Типология == Күтәрелгән һәм хәл ителергә тейешле бурыстар күҙлегенән ҡарағанда, хәҙерге ваҡытта милли хәрәкәттең бер нисә төрө формалаша<ref name="Sol">Соловьёв А. И. Политология: Политическая теория, политические технологии: Учебник для студентов вузов. — М.: Аспект Пресс, 2001. — 559 с.</ref>. ''Ханс Кон'' булдырған һәм '''«сәйәси»''', '''«этник»''' милләтселек<ref name="Kohn">Кон Х. Идея национализма // Ab Imperio: Теория и история национальностей и национализма в постсоветском пространстве. 2001. № 3. С.419.<br /> Кон Г. Национализм: его смысл и история. Дайджест книги. [http://slav.olegern.net/downloads.php?cat_id=17&download_id=416] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806132104/http://slav.olegern.net/downloads.php?cat_id=17&download_id=416 |date=2007-08-06 }}</ref> атамаларын индергән классификация киң ҡулланыла. Белгестәрҙең күпселеге (Кондың үҙен дә индереп), һәр өлгөрөп еткән милләт үҙендә ике компонентты ла йөрөтә, тип белдерә. '''«Гражданлыҡ милләтселеге»''' (икенсе атамалары: рефолюцион-демократик, сәйәси, көнбайыш милләтселек), [[дәүләт]]тең легитимлығы граждандарҙың сәйәси ҡарарҙар ҡабул иткәндә, йәғни дәүләт «милләт ихтыярын» кәүҙәләндергәндә ниндәй дәрәжәлә ҡатнашыуы менән билдәләнә, тип раҫлай. Милләттең ихтыярын билдәләүҙә төп ҡорал булып һайлауҙар, референдумдар, һорау алыуҙар, асыҡ йәмғиәт дискуссияһы һ.б. формаларҙа булған [[плебисцит]] тора. Бында кешенең милләте уның шәхси һайлауы нигеҙендә билдәләнә һәм [[граждан]]лығында сағылыш таба. Кешеләрҙе уларҙың граждан булараҡ сәйәси статусы, [[закон алдындағы хоҡуҡи статусы]], милләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыу<ref name="Kohn"/>, дөйөм сәйәси ҡиммәттәргә һәм дөйөм гражданлыҡ мәҙәниәтенә<ref name="Smith"/> тоғролоҡ теләге берләштерә. Милләттең бер территорияла йәшәргә теләгән кешеләрҙән тороуы әһәмиәтле<ref name="Dazeglio">«Мы создали Италию, теперь осталось создать итальянцев» (Массимо де Адзельо)</ref>. Гражданлыҡ милләтселек бер нисә өҫтәмә төргә бүленә: ''«Дәүләт милләтселеге»'' милләтте шәхси мәнфәғәттәрен дәүләттең ҡеүәтен нығытыу һәм хуплау бурыстарына буйһондорған кешеләр барлыҡҡа килтерә, тип раҫлай. Ул енес, раса йәки этник сығышҡа бәйле бойондороҡһоҙ мәнфәғәттәрҙе һәм хоҡуҡтарҙы танымай, сөнки бындай автономия милләт берлеген ҡаҡшата, тип уйлай. ''«Либераль милләтселек»'' [[либераль]] ҡиммәттәргә баҫым яһай һәм патриотик әхлаҡи категориялар бойондороҡло булған [[кеше хоҡуҡтары]] кеүек [[дөйөм кешелек ҡиммәттәре]] барлығын раҫлай. Либераль милләтселек яҡын һәм ҡәҙерле булыусыларға ҡарата өҫтөнлөктәр булыуын инҡар итмәй, ләкин улар башҡалар иҫәбенә булырға тейеш түгел, тип һанай. '''«Этник милләтселек»''' (башҡа атамалары: этномилләтселек, мәәҙәни-этник, органик, романтик, көнсығыш милләтселек) милләт [[этнос]]тың үҫеш фазаһы булып тороуҙы һәм ниндәйҙер кимәлдә үҙен гражданлыҡ милләтселеккә ҡаршы ҡуйыуҙы күҙаллай. Хәҙерге ваҡытта этномилләтселеккә баҫым яһаған хәрәкәттәрҙе «милләтсел» тип атайҙар. Уныңса, милләт ағзаларын дөйөм мираҫ, [[тел]], [[дин]], [[йола]]лар, [[тарих]], ҡан берлеге, ергә бәйлелек берләштерә һәм улар барыһы бергә бер [[халыҡ]]ты барлыҡҡа килтерә ({{lang-de|Volk}})<ref name="Smith"/>. Милләтселек нигеҙендә мәҙәни традициялар йәки этник сығыш торһон өсөн улар йәмғиәт йүнәлеш алырлыҡ дөйөм күҙаллауҙарға эйә булырға тейеш<ref name="Calhoun">Calhoun C. Nationalism and ethnicity // Annu. Rev. Sociol. 1993. Vol. 19. P. 211. [http://www.columbia.edu/itc/sipa/U6800/readings-sm/calhoun.pdf]{{ref-en}}</ref>. Ҡайһы берҙә мәҙәни милләтселекте айырып, этник милләтселекте тар аңлатма итеп ҡалдыралар. Бер төрлөлөк булмаһын өсөн был мәҡәләлә һуңғыһы «беренсел (примордиаль) этник милләтселек» тип атала. ''«Мәҙәни милләтселек»'' милләтте тел, йолалар һәм [[мәҙәниәт]] берлеге буйынса билдәләй. Дәүләттең легитимлығы милләтте яҡлау һәләте һәм уның мәҙәни, ижтимағи тормошоноң үҫешенә ярҙам итеүгә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, был этник күпселектең мәҙәниәтен һәм телен дәүләт яҡлауын, шулай уҡ милләттең бер төрлөлөгөн һаҡлау өсөн [[этник аҙсылыҡты]] [[ассимиляция (социология)|ассимиляцияланыу]]ҙан һаҡлауҙы аңлата. ''«Беренсел (примордиаль) этник милләтселек»'' милләт дөйөм аныҡ йәки күҙалланған сығышына нигеҙләнә, тип иҫәпләй. Милләттең сығышы объектив [[ген]]етик факторҙар, ҡан аша билдәләнелә. Был форма яҡлылар кешенең милләтен таныуы боронғо этник тамырҙарға барып тоташа, шуға ла тәбиғи характерға эйә, тип раҫлай. Улар этник күпселектең башҡа төркөмдәрҙән айырымланыуы яҡлы һәм ассимиляцияны хупламай. '''«Киҫкен милләтселек»''' бик йыш [[экстремизм]] менән күҙаллана һәм эске йәки дәүләт-ара низағтар сәбәпсеһе була. Күпселек осраҡта киҫкен милләтселек рәсми рәүештә [[йәмғиәткә хәүефле|социаль күренеш]] тип таныла. Рәсәйҙә милләт-ара ыҙғыш тыуҙырыу [[енәйәт]] тип һанала. Дәүләттең ниндәйҙер өлөшөндә йәшәгән халыҡ өсөн ошо территорияла айырым дәүләт булдырырға тырышыу [[сепаратизм]]ға килтерә. Дәүләттең радикаль милләтселеге [[фашизм]]дың һәм [[нацизм]]дың төп өлөшөн тәшкил итә. Күпселек этник милләтселәр милли өҫтөнлөк һәм милли үҙенсәлелелек (ҡарағыҙ — [[шовинизм]]), шулай уҡ мәҙәни һәм дини түҙемһеҙлек (ҡарағыҙ — [[ксенофобия]]) идеяларын хуплай. Ҡайһы бер халыҡ-ара документтар, шул иҫәптән [[Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы]] һәм [http://www.un.org/russian/documen/convents/raceconv.htm Раса дискриминацияһын бөтөрөү тураһында халыҡ-ара конвенция] этник дискриминацияны ғәйепләй һәм уны ҡанунға ярашлы түгел, тип баһалай. Милләтселек өсөн хас булған идеологияның аныҡ булмауы һәм сәйәси хәрәкәттәрҙең ҡатнаш (эклектик) структураһы [[ике төрлө стандарттар сәйәсәте|ике төрлө стандарттар сәйәсәте]]нә мөмкинлектәр аса. Мәҫәлән, үҙенең мәҙәниәтен һаҡларға тырышыусы «гегемон-милләттәр» бөйөк держава шовинизмында ғәйепләнә, ә аҙ һанлы халыҡтарҙың милли бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшен сепаратизм, тип — һәм киреһенсә, атайҙар. == Хәҙерге урыҫ телендә «милләтселек» билдәләмәһенең аңлатмалары == Хәҙерге урыҫ телендә «милләтселек» һүҙенең был мәҡәләлә яҙылған аңлатмаһынан һәм идеологияһынан айырмалы иң киң ҡулланылған мәғәнәһе [[шовинизм]]ға, этнократияға һәм ксенофобияға яҡыныраҡ тора<ref name="dictionary">. Мәҫәлән, С. А. Кузнецов мөхәррирлегендәге ''Современный толковый словарь русского языка'' (СПб.: Норинт, 2001) китабы милләтселекте «милли өҫтөнлөктө һәм үҙеңдең милләтеңде башҡаларға ҡаршы ҡуйыуҙан килеп сыҡҡан идеология һәм сәйәсәт», тип билдәләй. Шуға оҡшаш билдәләмә А. М. Прохоров мөхәррирлегендә нәшер ителгән ''Большой энциклопедический словарь'' (М.: Большая российская энциклопедия, 2004.) баҫмаһында ла бар [http://www.vseslova.ru/index.php?dictionary=bes&amp;word=nacionalizm], ''Новый словарь русского языка'' под ред. Т. Ф. Ефремовой (М.: Русский язык, 2000) и др.</ref>. Был аңлатма телгә совет осоронда индерелә. Ул кире мәғәнәне сағылдыра һәм үҙ милләтеңдең өҫтөнлөгөнә, милли антагонизмға һәм милли сикләнгәнлеккә баҫым яһай. [[Рус теле|Урыҫ теле]]нең бер нисә һүҙлеген төҙөүсе автор, совет тел белгесе [[Ожегов Сергей Иванович]] милләтселекте «милли өҫтөнлөктән һәм үҙ милләтеңде башҡаларға ҡаршы ҡуйыу идеяларынан килеп сыҡҡан идеология һәм сәйәсәт» тип билдәләй<ref>[http://lib.deport.ru/slovar/ojegov/n/natsionalizm.html Значение слова Национализм орфографическое, лексическое прямое и переносное значения и толкования (понятие) слова из словаря Словарь Ожегова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126010655/http://lib.deport.ru/slovar/ojegov/n/natsionalizm.html |date=2012-11-26 }}</ref>. [[Грицанов Александр Алексеевич]], ябай аң өсөн «милләтселек» һүҙе өсөн урталыҡ юҡ һәм ул һәр саҡ эмоциялар менән тулы, тип белдерә<ref name="Грицанов">''Александр Грицанов'' [http://lib.rin.ru/doc/i/188501p465.html Национализм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090728010319/http://lib.rin.ru/doc/i/188501p465.html |date=2009-07-28 }} // Новейший философский словарь / Сост. Грицанов А. А. — Мн.: Изд. В. М. Скакун, 1998.</ref>. Урыҫ теле традициялары шулай уҡ «милләт» билдәләмәһен этниклыҡ менән тиңләй. Тарихсы ''Миллер Алексей Ильич'' фекеренсә, был, бер яҡтан, Рәсәйҙең милләтселек идеологияһы менән бик аҙ таныш булыуы, икенсе яҡтан, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]]нда был терминдың донъяла ҡабул ителгән мәғәнәһен аңлы рәүештә боҙоуына бәйле<ref name="Miller-97">{{статья |автор=Миллер А.|заглавие=О дискурсивной природе национализмов |ссылка=http://uisrussia.msu.ru/docs/nov/pec/1997/4/ProEtContra_1997_4_09.htm |издание=Pro et Contra |тип=журнал |место= |издательство= |год=1997 |выпуск= |том=2 |номер=4 }}</ref>. Һөҙөмтәлә, терминдарҙың алмашыныу практикаһы барлыҡҡа килә һәм уны милләтселеккә ҡаршы булыусылар ҙа, милли үҙенсәлекте яҡлаусылар ҙа үҙ маҡсаттарында ҡуллана. [[Путин Владимир Владимирович]] үҙен һәм [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Медведевты]] «яҡшы мәғәнәләге милләтселәр»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=Cxu7oK0cG-I YouTube — Медведев — русский националист, как и сам Путин]</ref> тип атай. «Милләтсе» билдәләмәһен кире мәғәнәлә Рәсәйҙә генә ҡулланмайҙар. Мәҫәлән, Германия президенты Рау Йоханнес инаугурация ваҡытындағы телмәрендә: «Патриот — үҙ ватанын яратыусы, ә милләтсе — башҡа халыҡтарҙы һәм башҡа илдәрҙе<ref name="Miller-97"/> күрә алмаусы», — тип аңлатты. Америка тарихсыһы Б. Шейфер «милләтселек» терминына түбәндәге мәғәнәләр һала<ref name="Shafer">''Shafer B. C.'' Nationalism: Myth and Reality. — N. Y.: Harcourt Brace, 1955. — P. 6. — ISBN 0-15-662355-2.</ref>: # Уртаҡ ергә, расаға, телгә һәм тарихи мәҙәниәткә һөйөү # Сәйәси бойондороҡһоҙлоҡҡа, милләт именлегенә ынтылыу һәм уның абруйы хаҡында хәстәрлек күреү # Милләт һәм халыҡ булараҡ билдәле ғәҙәттән тыш социаль организмға мистик тоғролоҡ # Индивидуумдар, үҙҙәрендәге маҡсатты тормошҡа ашырып, милләт өсөн генә йәшәй, тигән ҡанун # Был милләт башҡалар араһында өҫтөнлөклө йәки өҫтөнлөклө булырға тейеш, тигән доктрина. Проблема милләтселектең хис-тойғоға һәм эмоцияларға нигеҙләнгән булыуы менән дә тәрәнәйә{{sfn|''Биллиг М.''|2005|name="Billig"}}. Бер үк терминға һәм лозунгыларға төрлө кешеләр тарафынан һалынған мәғәнә ҡайһы бер ваҡыт ҡапма-ҡаршы булыуы мөмкин. Мәҫәлән, «[[Рәсәй рустар өсөн|Рәсәй урыҫтар өсөн]]» тигән лозунгты берәүҙәр этник урыҫтарҙың айырым хоҡуҡтарға дәғүә итеүе тип ҡараһа, икенселәр дәүләт халыҡҡа хеҙмәт итергә тейеш, тигән талап тип уйлай. [[Миллер Алексей Ильич]] хатта [[рустар|урыҫтар]] тигән һүҙ ҡәтғи этник (примордиаль) мәғәнәлә лә, шулай уҡ мәҙәни категориялар аша һәм уртаҡ яҙмышта ҡатнашыу<ref name="Miller-97"/> мәғәнәһендә лә ҡабул ителеүе ихтимал, тип билдәләй. Ошоға бәйле ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре, «милләтселек» һүҙен бары тик этномилләтселекте билдәләү өсөн генә ҡулланырға кәрәк, тип ныҡыша. Башҡалар, был аҙым ғилми мөхиттең йәмғиәт менән аралашыу мөмкинлеген ябасаҡ, тип бара. Өсөнсөләр нигеҙ һүҙҙәрҙең мәҙәни билдәләмәһен идеологик нейтралләштереүҙе тәҡдим итә<ref name="Zvereva">Зверева Г. Националистический дискурс и сетевая культура // Pro et Contra. 2005. Т. 9, № 2. [http://www.carnegie.ru/ru/pubs/procontra/vol9num2-02.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228231937/http://www.carnegie.ru/ru/pubs/procontra/vol9num2-02.pdf |date=2008-02-28 }}</ref>. == Милләт == Милләтселек милләтте ысынбарлыҡ, әммә шул уҡ ваҡытта милләтте аңлатҡан мәғәнәне лә бирә, тип ҡарай<ref name="Calhoun"/>. Милләт идеяһы быуындан-быуынға тапшырылып килгән тарих тойғоһона, иҫтәлектәргә һәм традицияларға нигеҙләнә. Уның йәшәүе, ғәҙәттә, боронғо этностың дауамы итеп йәки уның барлыҡҡа килеүенең айырым тарихи мәлдәренә бәйләп ҡарала. Ысынбарлыҡта милләт — айырым [[территория]]ға тарихи бәйләнгән, үҙен мәҙәни һәм сәйәси таныған үҙаңлы кешеләр берлеге<ref name="Penrose">''Penrose J.'' [http://users.telenet.be/vze/bachelorpaper/Artikels/Penrose%28J.%29.%20Nations,%20states%20and%20homelands.pdf Nations, states and homelands: territory and territoriality in nationalist thought] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620155740/http://users.telenet.be/vze/bachelorpaper/Artikels/Penrose%28J.%29.%20Nations,%20states%20and%20homelands.pdf |date=2015-06-20 }}{{ref-en}} // Nations and Nationalism. 2002. Vol. 8, No. 3. P. 277. {{DOI|10.1111/1469-8219.00051}}</ref>. Бер яҡтан, был берлек хыялда ғына: уның һәр ағзаһы уның образын йөрөтә, уның сиген күҙаллай, үҙендә туғанлыҡ хистәрен тоя һәм уның юғары власына инана. Кеше үҙенең тормошон бер ваҡыта ла күрмәгән һәм күрмәйәсәк<ref name="Anderson"/>. Ватандаштарының тормошона параллель барған уртаҡ юл эргәһендәге траектория кеүек ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта милләтте тәшкил итеүсе кешеләр берләшкән, үҙҙәрен уртаҡ эшмәкәрлеккә бағышлаған һәм бер хөкүмәт ҡулы аҫтында булырға, был хөкүмәттә уларҙың вәкилдәре ултырыуын теләй{{sfn|''Милль Дж. Ст.''|2006|name="Mill"}}. Икенсе яҡтан, күпселек милләттәрҙең тамырҙары өҫтөнлөклө [[этнос]] тирәһендә нығына. Милләттең күпселек ағзалары уртаҡ тормош рәүешен уртаҡлаша һәм ғәҙәттәге танылған [[ландшафт]]ы булған территорияла бергәләп йәшәү бәйлелегенә мохтаж. Шул уҡ ваҡытта бергә йәшәү бер ни тиклем ваҡыттан һуң тышҡы оҡшашлыҡҡа<ref name="Barth">Этнические группы и социальные границы: Социальная организация культурных различий: Сборник статей / Под ред. Ф. Барта; пер. с англ. М.: Новое издательство, 2006. — 200 с.</ref> һәм тышҡы ҡиәфәт, ғөрөф-ғәҙәттәр һәм тарихи иҫтәлектәрҙең оҡшашлығы һөҙөмтәһендә уртаҡ генеалогик сығышҡа ышанған этник төркөм формалашыуға килтерә<ref name="Weber">Вебер М. Хозяйство и общество / Пер. под ред. Л. Г. Ионина. — М.: Изд-во ГУ ВШЭ, 2007. ISBN 5-7598-0333-6</ref>. Был берлек милли теләктәшлек булдырырға ярҙам итә. Әммә милли уҙаң этник үҙаңдан тамырынан айырыла, сөнки йәмғиәттең [[дәүләт]]кә ҡарата үҙ мәнфәғәттәрен аңлау процесында, ә этник үҙаң бер этник берлектең башҡалары менән үҙ-ара мөнәсәбәте барышында{{sfn|''Паин Э.''|2004|name="Pain"}} барлыҡҡа килә. Этник төркөмдәр аныҡ территорияға бер нисек тә бәйләнмәгән кеүек, милләттәрҙең дә уртаҡ [[генеалогия]] тураһындағы [[миф]]ҡа нигеҙләнмәүе мөмкин. == Милли дәүләт == {{main|Милли дәүләт}} [[Файл:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|[[Шарль де Голль]]]] '''Милли дәүләт''' (дәүләт-милләт) — социаль ойошма, сәйәси хакимиәт һәм мәҙәни оҡшашлыҡ үҫтерелгән территориаль берәмек. Был ҡәтғи талапҡа тап килгән илдәр ни бары 10 процент ҡына, әммә хәҙерге күпселек дәүләттәр уның күп кенә элементтарына эйә<ref name="McCrone">''McCrone D., Kiely R.'' [http://homepage.univie.ac.at/herbert.preiss/files/McCrone_Kiely_Nationalism_and_citizenship.pdf Nationalism and citizenship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211134949/http://homepage.univie.ac.at/herbert.preiss/files/McCrone_Kiely_Nationalism_and_citizenship.pdf |date=2015-12-11 }} // Sociology. 2000. Vol. 34, No. 1. P. 19. {{DOI|10.1177/S0038038500000031}}{{ref-en}}</ref>. Хәҙерге дәүләттәр үҙәкләштерелгән, дифференцияланған һәм автономиялы структуралар ярҙамында бик күп ҡалалар һәм күрше төбәктәр менән идара итә. Улар мотлаҡ үтәлергә тейешле ҡағиҙәләр булдырыу<ref name="Weber"/> һәм үҙ территорияһында көс ҡулланыу<ref name="Billig"/> монополияһына эйә. Шулай итеп улар үҙҙәренең турана-тура идара итеүен ошо территориялағы барлыҡ халыҡҡа тарата һәм кешеләрҙең тормошон иҡтисади үҫеш йәки оборона өсөн билдәле йүнәлештә ойошторорға ынтыла. Төпкөлдө интеграцияларға тырышмаған, халыҡтың көндәлек эшмәкәрлеген күҙәтеп торорға тырышмаған<ref name="Calhoun"/> [[ҡала-дәүләт]]тәрҙән һәм [[империя]]ларҙан улар шул яғы менән айырыла. Бынан тыш, милли дәүләт халыҡтарҙың үҙ ихтыяры менән интеграцияланыуына ынтыла һәм яңы территорияларҙы баҫып алып, уларҙы буйһондороу һәм колонияға әйләндереү маҡсатын алға ҡуйған империянан<ref name="Pain"/> шул яғы менән айырыла Милли дәүләт уның граждандары менән күҙаллана, әммә эске һәм тышҡы аренала уны ғәҙәттә бер генә дәүләт лидеры күрһәтә. [[Шарль де Голль]] француздарҙың дәүләт башлығы «Франция тураһында ниндәйҙер идеяны» ({{lang-fr|une certaine idée de la France}}) кәүҙәләндерергә тейеш, тип раҫлаған. «Милләт» һәм «милли дәүләт» тигән аңлатмаларҙың оҡшашлығына ҡарамаҫтан, милләтселек уларҙы бер ни тиклем айыра. «Милләт», «дәүләт» һәм «йәмғиәт» билдәләмәләре төрлө кимәлгә ҡарай: мәҙәни, сәйәси һәм социаль<ref name="McCrone"/>. Мәҫәлән, армия дәүләтте түгел, халыҡты яҡлай, тип ҡабул ителгән. === Геосәйәсәт === {{main|Геосәйәсәт}} [http://lib.ru/FILOSOF/RUSSO/prawo.txt «Об общественном договоре»] трактатында (1762 г.) [[Жан-Жак Руссо]], дәүләттең дәүмәле «ерҙәр халыҡты туйҙырырлыҡ булырға тейеш», тип яҙа. Һуңғараҡ был фекер, дәүләттең сиктәре милләт ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек матди ресурстар менән билдәләнергә тейеш, тигәнгәсә үҫешә. [[Ратцель Фридрих]], әгәр дәүләттәр үҫмәй икән, улар үлә, тип күҙаллай. Бының менән ул Африкала дауам иткән Европа державаһының колониаль экспансияһын һыҙыҡ өҫтөнә ала. [[Маккиндер Хэлфорд Джон]] да шундай уҡ фекерҙә була. 1899 йылда географ [[Челлен Рудольф]] ҡулланылышҡа [[геосәйәсәт]] тигән атаманы индерә, уны артабан [[Хаусхофер Карл]] үҫтерә. Геосәйәсәт дәүләттең сәйәсәтен хуплау һәм йүнәлеш өсөн географик белемде файҙаланыуҙы өйрәнеүсе дисциплина<ref name="Penrose"/>. Геосәйәсәт күберәген [[колониализм]] һәм [[нацизм]] агрессияһын легитимлаштырыуға хеҙмәт иткәс, һуғыштан һуң был теория юҡҡа дискредитациялана. == Тарих == {{main|Милләтселек тарихы}} [[Файл:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|''Халыҡты әйҙәүсе Азатлыҡ'', Эжен Делакруа, 1830 ([[Лувр]])]] Милләтселек [[яңы ваҡыт]] продукты булып тора{{sfn|Britannica|2007|name="Britannica"}}. Тарих дауамында кешеләр тыуған еренә бәйләнеш тойоп, урындағы власты хуплай. Әммә күпселек сәйәси һәм мәҙәни күренештәр яңы ваҡытҡа тиклем милли түгел, ә универсаль характерға эйә була. «Милләтселек» терминын беренсе тапҡыр ҡулланылышҡа XIX быуатта философ [[Гердер Иоганн Готфрид|Гердер]] һәм аббат [[Баррюэль Огюстен|Баррюэль]] индерә. Уның иртә сағылышы булып Англиялағы [[Данлы революция]] тора. Милләтселек күтәрелеше [[либерализм]] барлыҡҡа килеү менән тап килә һәм оҙайлы осор дауамында ике идеология бергә үҫешә. Милләтселектең сағыу сағылышы булып Яңы Донъя (Новый Свет) элитаһының испан [[колониализм]]ына ҡаршы көрәше тора<ref name="Anderson"/>. Әммә иң көслө сағылышы булып Америкалағы һәм Франциялағы революциялар иҫәпләнә. 1815 йылда милләтселек донъяла алдынғы идеологияларҙың береһе була. Ул йәмғиәтте капиталистик иҡтисадҡа күсереү осоронда тупларға һәләтле булып сыға һәм милли дәүләттәрҙең һөҙөмтәлелеген күтәреүгә һәм уларҙың иҡтисад ҡеүәтен үҫеүгә килтерә<ref name="Penrose"/>. [[Файл:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|thumb|right|[[1848]] йылда [[Прага]]ла Панславян конференцияһында тәҡдим ителгән Славян флагы]] Әгәр XVIII быуат һуңындағы милләтселек Францияла һәм АҠШ-та гражданлыҡ булһа, үҙәк һәм көнсығыш Европаның күпселек илдәрендә ул француз оккупацияһына реакция булараҡ барлыҡҡа килә һәм башта этник характерға эйә була. Мәҫәлән, Германия берләшмәһе һәм [[Эльзас-Лотарингия]] аннексияһы [[пангерманизм]] йүнәлешендә тормошҡа ашырыла. XIX быуаттың икенсе яртыһында милләтселек [[Австро-Венгрия]]ның, [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[Ғосман империяһы]]ның бөтөнлөгөн ҡаҡшата башлай һәм улар [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң бөтөнләй тарҡала. XX быуат башында ул Азияла һәм Африкала сәскә атып, француз һәм британ империализмына ҡаршы көрәштең киҫкенләшеүенә килтерә, һөҙөмтәлә колониаль система тарҡала. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң килешеүҙәрҙә [[Вильсон Томас Вудро]]ның Европаны моноэтник милли дәүләттәргә бүлеү планы һөҙөмтәле булып тора һәм уны тормошҡа ашырыу өсөн [[Милләттәр Лига]]һы ойошторола. Шул уҡ ваҡытта һуғыш либерализмдың нигеҙе булып торған [[гуманизм]]ға ышанысты ҡаҡшата һәм был башҡа факторҙар менән берлектә [[фашизм]]ды һәм [[нацизм]]ды барлыҡҡа килтерә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нда Германияның еңелеүенән һуң киҫкен милләтселек һәм уға бәйле белемдең барлыҡ формалары дискредитациялана. Һуғыштан һуң [[Көнбайыш Европа]]ла Европа берлегенә интеграцияланыу процестарына бәйле милләтселек әүҙемлеге кәмей. Күпселек илдәрҙә раса һәм этник дискриминация сикләүҙәре бөтөрөлә. Шулай ҙа, посткоммунистик [[Көнсығыш Европа]]ла гражданлыҡ милләт булдырыу фонында киҫкен этник низағтар һәм [[этник таҙартыуҙар]]<ref name="Calhoun"/> булып тора. Хәҙерге донъяла милләтселек халыҡ-ара аренала актив роль уйнауын дауам итә һәм төрлөсә сағылыш ала. Киҫкен милләтселек рәсми рәүештә ғәйепләнә һәм ҡануниәт менән сикләнә. Шул уҡ ваҡытта милли дәүләт тураһындағы күҙаллауҙар [[либераль-демократик]] илдәрҙә<ref name="Smith"/><ref name="Britannica"/> халыҡ менталитетының нигеҙендә ята. «Этник милләтселек һәм сепаратизм иҡтисади илдәрҙәге кеүек үк ярлы илдәрҙә лә барлыҡҡа килә. Федератив демократияларҙа ла, ҡаты авторитар идаралыҡты ла. … Дини [[оҡшашлыҡ]] һәм милләтселек араһында ышаныслы корреляция юҡ, — [[сепаратизм]] католик, ислам, протестант һ.б. диндә лә булыуы мөмкин. Шулай уҡ тарихи үҫештең айырым алгоритмдарына бәйләнеш тә юҡ»"<ref>{{Статья|автор = Барбашин М.Ю. |заглавие = Национализм как фактор и движущая сила в международных отношениях |издание = Научная мысль Кавказа|тип = |год = 2006|номер = 1|страницы = 11-12|issn = }}</ref> . == Милләтселекте өйрәнеүгә ҡараштар == {{main|Милләтселек (өйрәнеү)}} Милләтселекте тикшереүҙә өс алдынғы мәктәпте айыралар: примордиализм, модернизм, этосимволизм. '''Примордиализм''' милләт һәм милләтселек прототиптары һәр саҡ йәшәгән һәм бер этник йәмғиәткә ҡараусы кешеләр өсөн уларҙың тәртибен билдәләүсе ниндәйҙер мәҙәни үҙенсәлек хас, тип раҫлай<ref name="Tishkov">Тишков В. А. Очерки теории и политики этничности в России. М.: Русский мир, 1997.</ref>. Примордиализмдың маҡсаты булып ысын этник нигеҙҙе эҙләү тора. Хәҙерге ваҡытта был мәктәп яҡлылар бөтөнләй ҡалмаған. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ысынлап боронғо булған [[традиция]]лар юҡ, ә мәҙәни нормалар һәм ҡиммәттәр уларҙы булдырыусы социаль институттар һаҡланыуы арҡаһында ныҡлы йәшәй<ref name="Calhoun"/>. '''Модернизм''' күҙлегенән ҡарағанда, милләт һәм милләтселек индустриаль эра таңында барлыҡҡа килеп, дәүләттәрҙең көсәйеүе һәм капитализм үҫешенә бәйле тарихи күренеш<ref name="Gellner"/>. Был теорияға ярашлы, дәүләттең халыҡ менән туранан-тура идара итеүе көсәйгән һайын, мәҙәниәт һәм көндәлек тормош йәшәгән илдән нығыраҡ бәйлерәк була бара. Аралашыу технологиялары һәм иҡтисад баҙарының үҫеше бығаса аралашмаған кешеләр араһында бәйләнештәр булдырыуға ярҙам итә. Һөҙөмтәлә һәр илдә тормош бер төрлөгә әйләнә бара, ә илдәр араһында айырмалыҡтар барлыҡҡа килә. Был йүнәлеш яҡлылар этник сығыш милләтселек барлыҡҡа килеүҙә, ә мәҙәниәт — милләт формалашыуҙың һуңғы стадияһында роль уйнауын инҡар итмәй, әммә милләтселектең этник сығыш менән бәйләнешен тап килеү тип ҡарай. '''Этносимволизм''' (перенниализм) милләтселектең тамырында, иҡтисад менән бер рәттән, этник сығыш ята, тигән ҡарашты яҡлай. Әммә этносимволистар милләтте тәбиғи берләшмә тип һанамай һәм уның нигеҙендә сағыштырмаса боронғо тарих һәм милли үҙаң ята<ref name="Smith/> тип күҙаллай. Был теорияға ярашлы, индустриаль дәүергә тиклем уртаҡ мәҙәниәт элементтары, тарихи хәтере, ата-олатайҙар тураһында [[миф]]тары булған һәм билдәле бер теләктәшлеккә эйә халыҡты берләштереүсе бик күп этник төркөмдәр барлыҡҡа килгән. Был этник территорияларҙың сиктәре аныҡ билдәләнмәй. Әгәр ҙә мифтар, символдар, иҫтәлектәр һәм ҡиммәттәр яйлап үҙгәргән мәҙәниәт һәм тормош элементтары менән күсһә, этник берләшмәләр оҙаҡ йәшәй. Был берләшмәләрҙең ҡайһы берҙәре мәҙәни-этник интеграция һәм стандартлашыуҙың яңы кимәленә сығып, билдәле бер тарихи [[территория]]ға бәйләнә һәм үҙҙәренең ҡанундарын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен барлыҡҡа килтерә, йәғни милләткә әүерелә. XVIII быуат һуңында милләтселек идеологияһы барлыҡҡа килеүе милләттәрҙең сифатын һәм уларҙың формаһын ҡырҡа үҙгәртә. Рәсәй ғалимы [[Миллер Алексей Ильич]] фекеренсә, һуңғы тиҫтә йылдарҙа милләтселекте теоретик яҡтан өйрәнеү теге йәки был дәрәжәлә [[Карл Дойч]]тың хеҙмәттәренә нигеҙләнә<ref name="Миллер">[http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller-pred1.htm ''Миллер А.'' Теоретические принципы изучения национализма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318090655/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller-pred1.htm |date=2009-03-18 }}</ref>. == Милләтселек һәм мәҙәниәт == XVIII быуат һуңында дәүләтте национализациялау мәғарифты һәм йәмғиәт тормошон национализациялау менән йәнәш бара{{sfn|Britannica|2007|name="Britannica"}}. Шағирҙар һәм ғалимдар туған телде реформалаштырыуға тотоноп, уны әҙәби кимәлгә күтәрә. Уларҙың тарих өлкәһендәге хеҙмәттәре милли дәүләтселеккә ҡарата сәйәси талаптарына нигеҙ булды. Милли дәүләттәрҙә яңы йолалар: фестивалдәр, байрамдар, флагтар, музыка, поэзия, патриотик телмәрҙәр барлыҡҡа килә. Һуңынан әкиәттәрҙә, архитектура стилендә, муниципаль закондарҙа һ.б. милли элементтар күренә башлай. Диндең сәйәси роле яйлап юҡҡа сығып, дәүләт телен белеү мөһим әһәмиәткә эйә була башлай. Һуңғыһы аралашыу технологияларының һәм берҙәм баҙарҙың сиктәре киңәйеүе менән ҡыҙыҡһынған капитализмдың үҫешенә бәйле<ref name="Anderson"/>. Индустриализмға тиклемге осорҙа йәмғиәт вертикаль ҡатламдарға бүленә, [[яңы ваҡыт]]та дәүләттәрҙең сәйәсәте ошо бүленеште бөтөрөргә ярҙам итергә тырыша. Милләтселек арҡаһында юғары мәҙәниәт йәмғиәтте тотошлай ялмай, уны билдәләй һәм сәйәси ярҙам ала<ref name="Gellner"/>. Милләтселек кешене дин, йәшәү урыны, ырыуы һ.б. менән түгел, ә милли мәҙәниәт һәм тел менән идентификацияларға ынтылғанлыҡтан, [[мәғариф]]<ref name="Gellner"/> мөһим роль уйнай. Дөйөм формаль белем биреү системаһы халыҡты грамотаға ғына өйрәтеп ҡалмай, ә милли дәүләттең үҙ граждандары менән туранан-тура аралашыу мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ мәғариф системаһы этник күпселектең ҡиммәттәрен, мәҙәниәтен, тарихын һәм телен яҡлауға ярҙам итә<ref name="Shulman"/>. Милләтселек үҙен милләт менән тиң күреү тойғоһон тәрбиәләү өсөн тарихты уҡытыуға һәм уны аңлатыуға айырым иғтибар бүлә. Күпселек ғалимдар, бындай иғтибар идеологик характерға эйә һәм үҙенең талаптары өсөн мифологик нигеҙ булдырыу маҡсатында тормошҡа ашырыла<ref name="Hobsbawm"/> ти. [[Ренан Жозеф Эрнест]] әйтеүенсә, «онотоу, дөрөҫөрәге, тарихи яңылышлыҡ милләтте булдырыуҙың иң төп факторҙарының береһе, шуға күрә тарихи тикшеренеүҙәрҙең үҫеше бик йыш милләтселек өсөн хәүеф тыуҙыра»{{sfn|''Ренан Ж. Э.''|1882|name="Renan"}}. Донъяның күпселек илдәрендә милләтселек хәҙерге йәмғиәт структураһының бер өлөшө булып тора. Халыҡ уны ғәҙәти күренеш тип ҡабул итә һәм хатта милли риторикаға, әгәр ул йәмғиәт тәртибенә янамаһа йәки ниндәйҙер объектив көрсөк менән бәйле булмаһа<ref name="Smith"/>, иғтибар ҙа бирмәй. Кешеләрҙә милләтте туҡтауһыҙ булдырып тороуҙы тәьмин иткән («ябай милләтселек») идеология ғәҙәттәре барлыҡҡа килгән{{sfn|''Биллиг М.''|2005|name="Billig"}}. == Тәнҡит == {{main|Интернационализм|Космополитизм}} Милләтселектең киҫкен формалары бик ҙур ғазаптар һәм емергес һөҙөмтәләргә, шул иҫәптән [[геноцид]]ҡа һәм [[этник таҙартыу]]ҙарға килтереүе мөмкин<ref name="Smith"/>. Милләтселектең төп йүнәлеше лә тәнҡит предметы булып тора. Ҡайһы бер ғалимдар милләттең һәм милләтселектең дөйөм теорияһы мөмкин генә түгел, уның булыуы ла кәрәк түгел, уның урынына төп иғтибарҙы өҫтәмә аспекттарға йүнәлтеү зарур, тигән фекер яҡлы<ref name="Oezkirimli">Özkirimli U. Theories of Nationalism: A Critical Inroduction. London: Macmillan, 2000.</ref>. «Милләтселек» һәм «милләт» терминына билдәләмә биреүе ауыр, сөнки был концепциялар хәҙерге сәйәсәт менән тығыҙ үрелгән һәм ниндәй генә билдәләмә булмаһын, ул бер талапты легитим, икенсеһен легитим түгел тип таныуы ихтимал<ref name="Calhoun"/>. Милләтселек аңлатмаһына теоретиктар тарафынан бирелгән аныҡһыҙлыҡ һәм киңлек был төркөм лояллегенең теге йәки был аныҡ йөкмәткеһе формаһын анализлағанда субъектив иреклеккә нигеҙ булып тора<ref name="Shafer"/>. Ғалимдарҙың бер ни тиклеме милләтселеккә ҡаршы һәм улар уны хәүефле, [[демократия]] менән яраша алмай, мәҙәни-йәмғиәт айырмалыҡтарына, хатта [[һуғыш]]тарға килтереү ихтималлығына килтерә, тип раҫлай. Улар, әгәр һинең милләтең әхлаҡлылыҡтың иң юғары баҫҡысында тора икән, башҡаларҙың позицияһы түбән, тип күҙаллай. Антимилләтселектең хәҙерге теорияһына ярашлы, [[Э. Балибар]]ҙың хеҙмәттәрендә теләһә ниндәй милләтселектең юлдашы булып [[расизм]] тора. Милләтселектең дошмандары уны хәҙерге халыҡ-ара низағтарҙың күпселегенең нигеҙендә ята, тип иҫәпләй. [[Лев Николаевич Толстой]] һуғыштарҙың сәбәбе — «үҙ халҡыңа айырым яҡшылыҡтар теләү»<ref name="Tolstoy">[http://www.people.nnov.ru/anarchy/Tolstoy/tolstoy-patriotism01.htm Толстой Л. Патриотизм или мир?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505215738/http://www.people.nnov.ru/anarchy/Tolstoy/tolstoy-patriotism01.htm |date=2016-05-05 }}</ref> тип яҙа. Милли дәүләттә бөтөн нәмә мәҙәни берлекте нығытыуға йүнәлтелә. Был ирекһеҙҙән шәхестең үҙен индетификациялау хоҡуғын хәүеф аҫтына ҡуя. Милләттә ағзалыҡ ирекле булһа ла, нигеҙҙәге милли ҡиммәттәр менән риза булмаусылар хоҡуҡи дискриминацияға эләгә йәки ксенофобия ҡорбандары була. Шулай уҡ милли берҙәмлекте боҙоуҙан ҡасып, демократик дәүләт сит ил кешеләренә йәки милли аҙсылыҡҡа ғына түгел, тотош милләткә ҡарата көс ҡулланыуға барып етеүе мөмкин. Был инде [[авторитаризм]]ды аңлата. Шуға күрә мәҙәни [[либерализм]] яҡлылар [[сәйәси система]] аҙсылыҡты күпселек диктатураһынан яҡларға тейеш, тип бара. Был осраҡта гражданлыҡ ҡиммәттәре һәм гражданлыҡ йәмғиәт институттары нығынған милләт гарант булып тора ала<ref name="Pain"/>. [[Коммунитаризм]] яҡлы бәғзеләр, гражданлыҡ һәм либераль милләтселек гражданлыҡ йәмғиәте структураһына зыян килтерә, тей. Сөнки этник берләшмәләрҙең сиктәрен танымай. Уларға эске этник сиктәрҙе таныу теге йәки был этник төркөмгә инеүгә килтерәсәк һәм быға юл ҡуймаҫ өсөн дәүләт һәр кешегә берләшмәләрҙәге ағзалыҡ азатлығын гарантияларға тейеш тип иҫәпләгән [[мультикультурализм]] сәйәсәте дошмандары ҡаршы сыға. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, гражданлыҡ милләтселеге үҙенә үҙе милләт берҙәмлеген тәьмин итә алмай, сөнки күберәген аңға нигеҙләнгән һәм гражданлыҡ милләтселектең төп категориялары (гражданлыҡ, сәйәси хоҡуҡтар һ.б.) кеше өсөн «тышҡы» булып тора. Шуға күрә ғәмәлдә милләтселек һәр саҡ хислерәк булған һәм «эске» категориялар (дин, ғөрөф-ғәҙәттәр һ.б.) менән эш иткән мәҙәни элементҡа эйә. Гражданлыҡ милләтселеге шулай уҡ милли уҙлелеккә асыҡ айырмалыҡ һыҙаттарын индерергә һәләтле түгел. Уның милли үҙенсәлекте формалаштырыуға индергән өлөшө бер ни тиклем территориаль бәйлелелккә таяна, әммә демократияның таралыуы Европа дәүләттәре араһында башҡа айырмалыҡтарҙы тигеҙләүгә килтерҙе<ref name="Shulman"/>. Этник һәм гражданлыҡ милләтселек яҡлылар араһында киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡтар булып тора. Милләтселәр гражданлыҡ милләтселек «милләт» атамаһына дөрөҫ булмаған аңлатма бирә һәм уны [[интернационализм]]дың бер формаһы тип иҫәпләү яҡлы, тип раҫлай. Улар милләтттең үҙ эсенә төрлө милләт вәкилдәрен индерә алыуын инҡар итеп, ҡайһы бер ваҡытта аҫаба булмаған ассимиляцияға тиҙ бирелгән милләттәр өсөн ташлама яһарға әҙерҙәр. Примордиаль этник милләтселекте тәнҡитләүселәр, ниндәйҙер этносҡа ҡарау — «ситтәрҙе»ң айырмалыҡтарын күрһәтеп, «үҙеңдекеләр»ҙе яҡынайтҡан коллектив идентификация тойғоһон сағылдырыуҙың иң еңел ысулы, тип билдәләй. Бында «үҙеңдекеләр» өсөн нимә уртаҡ булып тороуы бигүк асыҡ түгел. Атап әйткәндә, ассимиляция процестары төркөмдөң этник сығышы эволюцияға һәләтле икәнен күрһәтә. Сәйәси һәм мәҙәни нормалар тиҙ ҡабул ителә. Иммигранттарҙың тышҡы айырмалыҡтары аҫаба халыҡтың нормаларына тура килмәй, әммә уларҙың вариҫтарында был айырмалыҡтар ҡатнаш никахтар һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға бара. Быға ярашлы, «ысын» милләтселек теориялары нигеҙһеҙ. Шул уҡ ваҡытта этник милләтселек «ситтәрҙең» милләткә ҡушылыу процесын тотҡарлай, сөнки үҙенең йәки ата-бабаларының [[ген]]ын үҙгәртә алмай. Шул сәбәпле күпселек социологтар, этник ҡиммәттәр шәхси тормош өлкәһе сиктәренә сығырға тейеш түгел,<ref name="Shulman">Shulman S. Challenging the civic/ethnic and West/East dichotomies in the study of nationalism // Comparative Political Studies. 2002. Vol. 35, No. 2. P. 554. {{DOI|10.1177/0010414002035005003}}{{ref-en}}</ref> тип иҫәпләй. Һул хәрәкәттәр милләтселекте [[социал-демократия]]ға дошман булған һәм консерватив-авторитар режимды яҡлаған уң идеология тип ҡарай. Әммә икенсе ҡараш та бар, уға ярашлы, бары тик уртаҡ яҙмыш һәм милли оҡшашлыҡ арҡаһында бер-береһенә ышаныс менән бәйләнгән берләшмә генә социаль ғәҙеллеккә һәм демократияға өлгәшә ала<ref name="Коротеева"/>. [[Марксизм]] күҙлегенән, синыф айырмалыҡтарын бөтөрөүгә ярҙам иткән айырым осраҡтарҙан тыш, милләтселек «пролетариат өсөн ҡапҡан» булып тора. Марксистар бөтөн донъя буйынса универсаль эшсе аңын таратыу һәм капитализмдың ҡолауы милләтселекте нигеҙенән мәхрүм итәсәк, тип күҙаллай. Әммә, тәү сиратта эшсе синыф сәйәси хакимлыҡ яулап, бөтөн ил буйынса «милләт булараҡ билдәләнергә» тейеш<ref name="Manifesto">Маркс К. и Энгельс Ф. [[Манифест коммунистической партии]]</ref>. [[Космополитизм]] кешеләрҙе, тәү сиратта, раса, дин, мәҙәниәт һ.б. сиктәрҙе һанға һуҡмаған дөйөм кешелек мәсьәләләре борсорға тейеш, тип раҫлай. Космополиттар милли сәйәсәттән киңерәк булған мәсьәләләр ҙә барлығын күрһәтә һәм улар бары тик трансмилли кимәлдә генә хәл ителә алғанына күрһәтә<ref name="Nussbaum">[http://magazines.russ.ru/logos/2006/2/nu8.html Нуссбаум М. Патриотизм и космополитизм // Логос. 2006. № 2]</ref>. Ҡағиҙә булараҡ, космополиттар именлек һәм тәртип тәьмин итеү проблемаларына тейешле иғтибар бирмәй һәм уны хәл ителгән тип уйлай. Шул уҡ ваҡытта ғәмәлдә именлек милли дәүләттәрҙең көс структуралары ярҙамында булдырыла<ref name="Ignatieff">Ignatieff M. Blood & Belonging: Journeys Into the New Nationalism. London: BBC Books, 1993.</ref>. Космополиттар бик йыш милләтселектең уртасыл формаларында шовинистик ҡеүәт һәм уның киләсәктә нацизмға әүерелеү хәүефен күрә. Бындай раҫлауҙарға комментарий биреп, М. Уолцер, «XX быуаттағы енәйәттәр аҙғын патриоттар һәм аҙғын космополиттар тарафынан башҡарыла. Әгәр фашизм был боҙоҡлоҡтоң беренсеһе булып торһа, Ленин һәм Мао версияларындағы коммунизм — уның икенсеһе»<ref name="Walzer">[http://magazines.russ.ru/logos/2006/2/uo11.html Уолцер М. Сферы привязанности // Логос. 2006. № 2]</ref>, тип белдерә. [[Индивидуализм]] яҡлылар, йәмғиәттең нигеҙ элементы булып ғаилә лә, берләшмә лә, милләт йәки ниндәй ҙә булһа башҡа айырым [[коллектив]] түгел, ә кеше тора, тип раҫлай. Бары тик индивидуумдар ғына хоҡуҡҡа эйә, ә коллектив хоҡуҡтар ошо кешеләрҙең ниндәйҙер коллективта ағза булып тороуы эҙемтәһе булараҡ барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, коллектив хоҡуҡтар барлыҡ кешеләр өсөн дә бер тигеҙ һәм айырым төркөмдәргә [[өҫтөнлөк]] бирә. <blockquote>«Милләтселек христиан сиркәүе тарафынан, мөртәтлек булараҡ, ғәйепләнергә тейеш» ([[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердяев]]).</blockquote> == Рәсәйҙә милләтселек == {{main|Рәсәйҙә милләтселек|Урыҫ милләтселеге}} ; Урыҫ милләтселеге [[Файл:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|thumb|«Рәсәй империяһының герб төҫтәрендәге әләме», рус милләтселәре тарафынан бик йыш ҡулланыла]] Милләтселек [[Рәсәй]]ҙә [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында юғары даирәләрҙең Көнбайыш Европа философияһы һәм сәйәси фекер ағымдарына ҡыҙыҡһыныуы барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә тыуа. Башта милләт атамаһы аҫтында билдәләнгән тәртип сиктәрендә мәҙәни һәм интеллектуаль элита (күп осраҡта дворянлыҡ) аңлашыла. Милләтселеккә [[примордиализм]] рухында аңлатма бирелә, был иһә [[Рәсәй тарихы]]на, уның мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу уята. [[Рус теле]]ндә милләтселеккә бәйле билдәләмәләрҙең аныҡ эквиваленты булмағанлыҡтан, оҙаҡ ваҡыт француз терминдары ҡулланыла, тәржемәләр ҙә эшләп ҡарала. Мәҫәлән, [[Вяземский Пётр Андреевич]] уны {{lang-fr|nationalité}} «халыҡсанлыҡ»<ref name="Miller-Uvarov">[http://www.polit.ru/lectures/2007/04/11/uvarov.html ''Миллер А.'' Триада графа Уварова. Лекция. 5 марта 2007 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924020328/http://www.polit.ru/lectures/2007/04/11/uvarov.html |date=2009-09-24 }}</ref> тип тәржемә итә. [[Феофан (Прокопович)|Феофан Прокоповичта]] һәм [[Пётр I|Петр эпоха]]һындағы рәсми документтарҙа<ref>[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?sort=gr_created&out=normal&dpp=10&spd=10&seed=24460&env=alpha&mycorp=&mysent=&mysize=&mysentsize=&mydocsize=&text=lexgramm&mode=main&lang=ru&nodia=1&parent1=0&level1=0&lex1=%ED%E0%F6%E8%FF&gramm1=&sem1=&sem-mod1=sem&sem-mod1=sem2&flags1=&m1=&parent2=0&level2=0&min2=1&max2=1&lex2=&gramm2=&sem2=&sem-mod2=sem&sem-mod2=sem2&flags2=&m2= Результаты поиска слова «нация» в основном корпусе]//[[Национальный корпус русского языка|НКРЯ]], данные на 05.03.2015.</ref>, «милләт» һүҙе осрауға ҡарамаҫтан, «милләтселек» терминын ҡуллана башлаған беренсе рәсәйле 1844 йылда үҙенең көндәлегендә: «…көнбайыш-либераль баштар милләтселекте хөкүмәттең терәге, ти»<ref>[http://www.apn.ru/publications/article21603.htm Сергей Сергеев. Нация в русской истории: Цена империи]//«Москва». — 2009. — Июнь.</ref> тип яҙып ҡалдырған [[Герцен Александр Иванович]]<ref>[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?sort=gr_created&out=normal&dpp=10&spd=10&seed=26692&env=alpha&mycorp=&mysent=&mysize=&mysentsize=&mydocsize=&text=lexgramm&mode=main&lang=ru&nodia=1&parent1=0&level1=0&lex1=%ED%E0%F6%E8%EE%ED%E0%EB%E8%E7%EC&gramm1=&sem1=&sem-mod1=sem&sem-mod1=sem2&flags1=&m1=&parent2=0&level2=0&min2=1&max2=1&lex2=&gramm2=&sem2=&sem-mod2=sem&sem-mod2=sem2&flags2=&m2= Результаты поиска слова «национализм» в основном корпусе]//[[Национальный корпус русского языка|НКРЯ]], данные на 05.03.2015.</ref> була. [[Пётр I|Петр I]] идара иткән осорҙа Рәсәйҙең ҡаҙаныштары донъяла һоҡланыу тыуҙыра, батшаның арҡаҙаштары ла европалыларға тиң итеп ҡарай. Әммә [[XVIII быуат]] аҙағына Көнбайыш менән мөнәсәбәттәр тирәләй аңлашмаусылыҡтар тыуа. Үҙ илендә, сит илдәр менән сағыштырғанда, тиңлек, азатлыҡ һәм шәхескә ихтирам дефициты урыҫ илһөйәрҙәрендә оялыу тойғоһо тыуҙыра<ref name="Greenfeld">''Greenfeld L.'' The formation of the Russian national identity: the role of status insecurity and ressentiment // Comp. Stud. Soc. Hist. 1990. Vol 32, No. 3. P. 549.</ref>. Милли ғорурлыҡҡа бындай баҫым бер-береһенә ҡаршы тороусы ике төркөм барлыҡҡа килтерә: [[көнбайыш]]ҡа йөҙ бороусылар Рәсәй Көнбайыш Европа һәм АҠШ барған юлды һайлап, прогрессив һәм либераль көстәр артынан барырға тейеш тип иҫәпләһә, [[славянофил]]дар Көнбайышта лидер итеп күрергә, уға оҡшарға теләмәй. Улар Рәсәйҙең географик урынлашыуы, [[авторитар]] һәм [[православие]] үткәненә бәйле, үҙенең айырым юлы барлығына ышана. [[Файл:Victor_Vasnetsov_-_Knight_at_the_Crossroads_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|В. М. Васнецов, ''Витязь юл сатында'', 1882, [[Рус музейы]]. Рус-романтик модерн өлгөһө.]] Самодержавияны бөтөрөүгә саҡырған 1825 йылғы [[декабристар ихтилалы]] юғары даирәләрҙе тетрәндерә һәм күпселек көнбайыш ҡиммәттәрҙә Рәсәйгә туранан-тура хәүеф күрә башлай, [[1830 йылғы Польша ихтилалы]] һәм Европалағы ваҡиғалар быны нығыраҡ раҫлай. Был көнбайыш яҡлыларҙы һәм славянофилдарҙы тағы ла нығыраҡ бер-береһенә ҡаршы ҡуя. 1833 йылда [[Уваров Сергей Семёнович|граф Уваров]] «Рәсәйҙең башланғысында [[Православие, Самодержавие, Халыҡсанлыҡ|Православие]] тора»<ref name="Miller-Uvarov"/> тигән тезис тәҡдим итә. Рәсәй [[империя]] булғанлыҡтан, власть аҙсылыҡтың милләтселегенә дошмандарса ҡарай һәм рус этномилләтселегенә таянырға ла ҡурҡа. Шул уҡ ваҡытта ул башҡа дәүләттәрҙәге аҙсылыҡтың милләтселеген үҙенең тышҡы сәйәси мәнфәғәттәрендә файҙаланырға тырыша. Шундай ҡараштан сығып ул Автро-Венгрияла һәм Ғосман империяһында панславизмды хуплай. XX быуат башында Рәсәй [[абсолютизм]] бөтөүгә табан бара, власть ҡара груһсыларҙың хеҙмәтенә мөрәжәғәт итә һәм империя эсендә милләт-ара ыҙғыштар тыуҙыра. 1917 йылда власҡа килгән [[большевик]]тар рус милләтселәренең хәрәкәтен туҡтата. Бөйөк держава милләтселеге дошман идеологияһы тип рәсми рәүештә белдерелеп, уға ҡаршы [[Интернационализм (сәйәсәт)|Интернационализм]] ҡуйыла. Шул арҡала, ниндәй генә сағылышта булыуына ҡарамаҫтан, милләтселекте совет режимы тарафынан баҫтырыла, тигән ҡараш киң тарала. Ҡайһы бер авторҙар, СССР-ҙа «социалистик патернализм»ға — бүленергә тейешле йәмғиәт продуктындағы ҡлҡшкә хоҡуҡ бәйле, ул кешеләр һәм дәүләт араһындағы әхлаҡҡа өҫтөнлөк бирелгән, тип раҫлай<ref name="Verdery">''Verdery K.'' What Was Socialism, and What Comes Next? Princeton: Princeton Univ. Press., 1996.</ref>. Милли дәүләттәрҙән айырмалы, СССР-ҙа граждандарҙан сәйәси әүҙемлек тә, этник оҡшашлыҡ та талап ителмәй; улар дәүләттең биргәненә риза булырға тейеш була<ref name="Verdery"/>. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәттең ҡайһы бер элементтары милли характерға эйә була. Мәҫәлән, урыҫлаштырыу программаһы XX быуатта батша осоронда башлана һәм совет власы тарафынан дауам ителә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында [[Сталин Иосиф Виссарионович]] миллилеккә һәм илһөйәрлеккә саҡыра, һуңыраҡ урыҫтарҙы «етәкселек итеүсе халыҡ» тип иғлан итә. Был "һатлыҡ халыҡ"тарға [[фобия]] таратыу һәм этник таҙартыуҙар менән бергә алып барыла. [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]] идара иткән осорҙа сәйәси милләт элементын үҙ эсенә алған<ref>[http://www.apn.ru/publications/article1864.htm Гражданственность или этничность?]</ref>, хотя и не наделяла её национальным духом<ref name="Kudryavtsev">Кудрявцев И. Феномены политического национализма на примере Латвийской Республики [http://www.igpi.ru/info/people/kudriav/publ/latv.html]</ref>. «[[совет халҡы]]» концепцияһы эшләнелә. Шуға ҡарамаҫтан, совет Рәсәйе бер ваҡытта ла милләт төҙөү менән маҡсатлы рәүештә шөғөлләнмәй. СССР-ҙа "милли сәйәсәт"те рус булмаған халыҡтарҙың проблемаһын хәл итеү<ref name="Pain"/> тип аңлайҙар. Рәсәй Федерацияһы милли республика милли республика түгел, ә рус халҡы — айырым этниклыҡты<ref name="Pain"/> йөрөтөүсе тип иҫәпләнмәй. Көндәлек тормошта күпселек үҙен дәүләткә мөнәсәбәте буйынса ғына билдәләй, төп параметр булып власть иерархияһындағы дәрәжә тора<ref name="Pain"/>. 1991 йылда рустарҙың күпселеге (80 %) үҙенең тыуған иле тип тотош Советтар Союзын<ref name="Arutunjan">Русские: Энциклопедические очерки / Под. ред. Ю. В. Арутюняна и др. М., 1992. С. 415.</ref> атай. [[Үҙгәртеп ҡороу]] аҙағына тиклем еткерелмәһә лә, киң күләмле демократик реформаларға юл аса, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер [[сепаратизм]] үҫеүгә юл аса. [[Файл:Rns-logo.gif|thumb| Рус Милли Союзы Эмблемаһы''(XX быуаттың 90-сы йылдарындағы Рәсәй милли-социалистик ойошмаһы)'']] Постсовет осорондағы илдең тарҡалыуы, социалистик идеалдарҙың юҡҡа сығыуы һәм иҡтисади реформаларҙан күңел ҡайтыу күпселек кешене милләтселек идеяларына тап килгән, шул иҫәптән киҫкен формаларҙа сығыш яһаған партиялар һәм хәрәкәттәргә мөрәжәғәт итеүгә этәрә. [[XXI быуат]] башында милләтселек популярлыҡ яулай бара, әммә этник һәм гражданлыҡ милләтселегенә тартылыу һаман да тотороҡло түгел. Киң таралған ҡараш буйынса, Рәсәйҙең империянан милли дәүләткә күсеүе әлегәсә тамамланмаған<ref name="Бызов">''Бызов Л. Г.'' [http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=cd6a780a-0ed8-42cd-acce-9af49df2d526 Придут ли к власти радикальные русские националисты?] // [[Вестник российской академии наук]]. 2005. Т. 75. № 7. С. 635—637</ref>, һәм был мәсьәлә буйынса бәхәстәр дауам итә. Традиционалистар дәүләтте нығытыу — [[власть вертикале]] идеяһын хуплаһа, модернистар уны миллиләштереү һәм горизонталь йәмғиәт бәйләнештәрен нығытыуҙы көсәйтергә саҡыра<ref name="Pain"/>. == Башҡортостанда милләтселек == {{main|Башҡорт милли хəрəкəте}} Бөгөн [[Башҡорт милли хəрəкəте]] атамаһын алған [[башҡорттар]]ҙың 1917—1921 йылдарҙағы автономия өсөн хәрәкәте тарихтың бер осоронда «милләтселек» тип баһаланып, уның башында тороусыларға «милләтсе» мөһөрө баҫылып, улар [[1937]], [[1938]] йылдарҙа репрессияланыуға дусар ителеүгә ҡарамаҫтан, милли хәрәкәттең төп талабы булып XVII—XX быуаттарҙа Рәсәй хөкүмәтенең колониялаштырыу сәйәсәте арҡаһында башҡорттарҙың юғалтылған [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫаба ерҙәрен]] кире алыу<ref name="Башҡорт милли хәрәкәте">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1884-bash-ort-milli-kh-r-k-te|Башҡорт милли хәрәкәте|автор=Ишемғолов Н. У., [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Ҡолшәрипов М. М.]]}}</ref>, [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан милли‑территориаль автономияһы]]н төҙөү<ref>Башҡорттарҙың Рәсәй составында ''милли‑мәҙәни автономия''һын яҡлаусы [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы|М. Ғ. Ҡорбанғәлиев]] етәкселегендәге төркөм айырылып сыға</ref> һәм башҡа милли мәсьәләләрҙе хәл итеү торған. Халыҡты туплау, киләсәккә йүнәлештәр билдәләү йәһәтенән [[Башҡорт ҡоролтайҙары|башҡорт ҡоролтайҙары]] мөһим роль уйнай. Тап башҡорттарҙың милли хәрәкәте һөҙөмтәһендә Рәсәйҙә федератив дәүләткә, федерализмға нигеҙ һалына. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Андерсон Б.|заглавие=Воображаемые сообщества. Размышления об истоках и распространении национализма|место=М.|издательство=Канон-Пресс-Ц|год=2001|страниц=320|isbn=5-93354-017-3|ref=''Андерсон Б.''}} * {{книга|автор=Андерсон Б., Бауэр О., Хрох М. и др.|заглавие=Нации и национализм|место=М.|издательство=Праксис|год=2002|страниц=416|isbn=5-901574-07-9}} * {{книга|автор=Балибар Э., Валлерстайн И.|заглавие = Раса, нация, класс. Двусмысленные идентичности|место=М.|издательство=Логос-Альтера, Ессе Homo|год=2003|страниц=272|isbn=5-8163-0058-X}} * {{статья|автор=Биллиг М.|заглавие=Нации и языки|ссылка=http://www.ruthenia.ru/logos/number/49/03.pdf|издание=Логос|год=2005|выпуск=4 (49)|страницы=60−86.|ref=''Биллиг М.''}} * {{книга|автор=Геллнер Э.|заглавие=Нации и национализм|оригинал=|ссылка=http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Polit/gelln/index.php|место=М.|издательство=Прогресс|год=1991|ref=''Геллнер Э.''}} * ''Гринин Л. Е.'' [http://www.socionauki.ru/authors/grinin_l_e/files/nacionalizm_iz_iim_2009.doc Национализм и проблема национального суверенитета] // История и математика: Процессы и модели / Под ред. С. Ю. Малкова, Л. Е. Гринина, А. В. Коротаева. С. 102—106. Москва: Книжный дом «Либроком». * ''Гринфельд Л.'' Национализм: Пять путей к современности / Пер. с англ. Грингольц Т. и Вирозуба М. — М.: ПЕР СЭ, 2008. ISBN 978-5-9292-0164-6 * [http://magazines.russ.ru/nlo/2011/108/za4.html ''Зайцев А.'' УКРАИНСКИЙ ИНТЕГРАЛЬНЫЙ НАЦИОНАЛИЗМ В ПОИСКАХ «ОСОБОГО ПУТИ»] (1920—1930-е годы). Независимый филологический журнал. 2011. № 108. * ''Ильясов Ф.'' [http://www.iliassov.info/article/Nac_soznanie.htm Национальное сознание и поведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190755/http://www.iliassov.info/article/Nac_soznanie.htm |date=2016-03-04 }} // Страна и мир. Мюнхен. 1990. Ноябрь-декабрь. № 6 [60]. С.78-89. * ''Ильясов Ф. Н.'' [http://www.iliassov.info/article/nacionalizm.html Национализм: цель или средство?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185448/http://www.iliassov.info/article/nacionalizm.html |date=2016-03-04 }} // Вестник Российской Академии Наук. 1997. Том.67. № 9. С. 808—814 * ''Кедури Э.'' Национализм / Пер. с англ. Новохатько А. — СПб.: Алетейя, 2010. ISBN 978-5-91419-400-7 * ''Кирчанов М. В.'' Конструируя нации, создавая Отечества (история европейских периферийных национализмов во второй половине XIX — первой половине ХХ века) / М. В. Кирчанов. — Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2011. — 383 с. — ISBN 978-3-8433-2382-6. * ''Кирчанов М. В.'' Нация, класс, протест: европейские периферийные национализмы во второй половине ХХ − начале XXI века / М. В. Кирчанов. — Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2011. — 507 с. — ISBN 978-3-8454-2790-4. * ''Леонтьев К.'' [http://knleontiev.narod.ru/texts/cultur_ideal.htm Культурный идеал и племенная политика] * ''Леонтьев К.'' [http://knleontiev.narod.ru/texts/nazionalnaya_politika.htm Национальная политика как орудие всемирной революции] * ''Леонтьев К.'' [http://knleontiev.narod.ru/texts/plody_na_vostoke.htm Плоды национальных движений на православном Востоке] * {{книга|автор=Малахов В. С.|заглавие=Национализм как политическая идеология: Учебное пособие|место=М.|издательство=КДУ|год=2005|страниц=320}} * {{книга|автор=Милль Дж. Ст.|часть=Гл. XVI|заглавие=Рассуждения о представительном правлении|оригинал=|ссылка=http://www.sotsium.ru/books/103/103/mill_represantative%20government%20chVIII-XVIII.html#xgl18|место=М.|издательство=Социум|год=2006|страниц=416|isbn=5-901901-57-6|ref=''Милль Дж. Ст.''}} * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=625320&basename=GOPB_AZ Мифы и заблуждения в изучении империи и национализма]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. М., 2010. * {{книга|автор=Ноженко М.|заглавие=Национальные государства в Европе|место=СПб.|издательство=Норма|год=2007|страниц=344|isbn=978-5-87857-130-2}} * ''Оруэлл Дж.'' [http://www.orwell.ru/library/essays/nationalism/russian Заметки о национализме]. 1945. * {{книга|автор=Паин Э.|заглавие=Между империей и нацией. 2-е изд., доп|ссылка=http://liberal.ru/Library_DisplayBook.asp?Rel=23|место=М.|издательство=Новое изд-во|год=2004|страниц=248|isbn=5-98379-012-9|ref=''Паин Э.''}} * {{книга|автор=Ренан Ж. Э.|заглавие=Что такое Нация?|ссылка=http://www.hrono.info/statii/2006/renan_naci.html|год=1882|ref=''Ренан Ж. Э.''}} * {{книга|автор=Ровдо В., Чернов В., Казакевич А.|часть=Идеология национализма|заглавие=Мировые политические идеологии: классика и современность|ссылка=http://www.cetbel.info/zip/ideology_Chernov.pdf|место=Минск|издательство=Тонпик|год=2007|страниц=|isbn=985-6730-84-8}} * ''Рузвельт Т.'' Новый национализм / Выступление в Осаватоми, Канзас. 1910-08-31. [http://www.theodore-roosevelt.com/trnationalismspeech.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801154319/http://www.theodore-roosevelt.com/trnationalismspeech.html |date=2009-08-01 }}{{ref-en}}, [http://www.grinchevskiy.ru/1900-1945/noviy-nacionalizm.php] * {{книга|автор=Смит Э. Д.|заглавие=Национализм и модернизм: Критический обзор современных теорий наций и национализма|место=М.|издательство=Праксис|год=2004|страниц=464|isbn=5-901574-39-7|ref=''Смит Э. Д.''}} * {{книга|автор=Старовойтова Г. В.|заглавие=Национальное самоопределение: подходы и изучение случаев|http://www.vehi.net/politika/starovoit/index.html|место=СПб.|издательство=|год=1998}} * {{книга|автор=Тимофеев М. Ю.|заглавие=Нациосфера: Опыт анализа семиосферы наций|место=Иваново|издательство=Иван. гос. ун-т|год=2005|страниц=279|isbn=5-7807-0496-1}} * {{книга|автор=Уолцер М.|заглавие=О терпимости|место=М.|издательство=Идея-Пресс|год=2000|страниц=|isbn=5-7333-0019-1}} * {{книга|автор=Хобсбаум Э.|заглавие=Нации и национализм после 1780 г|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=1998|страниц=306|ref=''Хобсбаум Э.''}} * {{статья|заглавие=Nationalism|издание=[Британская энциклопедия|ответственный=Ed. Kohn H|место=Chicago|издательство=Encyclopædia Britannica|год=2007|ссылка=http://search.eb.com/eb/article-9117287|ref=Britannica}} * {{книга|автор=Эвола Ю.|часть=Два лика национализма|заглавие=Традиция и Европа|место=Тамбов|издательство=|год=2009|страницы=135-145|isbn=978-5-88934-426-1}} * М. И. Крупянко, Л. Г. Арешидзе Японский национализм (идеология и политика) — М.: Международные отношения, 2012, твердый переплет,408 с., ил., формат: 60x90/16, ISBN 978-5-7133-1416-3 == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Викиверситет = |Тема = Национализм }} * {{dmoz|World/Russian/Общество/Политика/Национализм/}} * ''Бромлей Ю.'' [http://scepsis.ru/library/id_1083.html Человек в этнической (национальной) системе] * ''Гнатенко П. И.'' Национальная психология. Гл. 6. [https://web.archive.org/web/20071202043751/http://www.geocities.com/svr_2000svr_us/gnt/gnt-6.html] * ''Кагарлицкий Б. Ю.'' [https://web.archive.org/web/20091129123110/http://www.eusi.ru/lib/kagarlickij_marksizm_ne_recomendovano_dlya/10.shtml Марксизм и национальный вопрос] * [http://postnauka.ru/video/427 Национализм как понятие] // Лекция Михаила Соколова в проекте. ПостНаука (24.05.2012) * ''Кон И.'' [http://scepsis.ru/library/id_903.html К проблеме национального характера] * [http://scepsis.ru/library/id_887.html Кон И. «Психология предрассудка»] — О социально-психологических корнях этнических предубеждений * ''Ланцов С. А.'' [http://slovari.yandex.ru/dict/lanzov/article/lan/lan-0055.htm Национализм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531082726/http://slovari.yandex.ru/dict/lanzov/article/lan/lan-0055.htm |date=2009-05-31 }} // Террор и террористы. Словарь. — {{СПб}}: Изд-во СПбГУ, 2004. * ''Миллер А.'' Империя и нация в воображении русского национализма. Взгляд историка. Лекция. 31 марта 2005 г. [http://www.polit.ru/lectures/2005/04/14/miller.html] * ''[http://magazines.russ.ru/neva/2009/2/so10.html Сотниченко А. А. ]''[http://magazines.russ.ru/neva/2009/2/so10.html Против течения: национализм в современном мире] // Нева, № 2, СПб., 2009. * ''Фридман Вл.'' [http://scepsis.ru/library/id_1594.html Национализм и ксенофобия: социальные причины и психологическая основа явления] [[Категория:Сәйәси фәлсәфә йүнәлештәре]] [[Категория:Милләтселек]] [[Категория:Сәйәси теориялар]] [[Категория:Социология]] cnm9q7pq9kcp5jkgy1g1mceyvhb6cci 0 101169 1309893 1281683 2026-11-10T06:10:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309893 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Николай Рерих |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = N Roerich.jpg |ширина = 220px |описание изображения = Николай Рерих (1940-сы йылдар) |место рождения = {{МестоРождения|Санкт-Петербург}}, <br /> [[Рәсәй Империяһы]] |место смерти = {{ВБУ|Һиндостан}}, Химачал-Прадеш штаты, Наггар ауылы<ref name="naggar">О месте смерти см. напр.: * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/506736/Nicholas-Roerich Nicholas Roerich] // Encyclopedia Britannica {{ref-en}} * ''Шелохаев В.'' [http://interpretive.ru/dictionary/458/word/r-rih-rerih-nikolai-konstantinovich РЁРИХ (Рерих) Николай Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202123/http://interpretive.ru/dictionary/458/word/r-rih-rerih-nikolai-konstantinovich |date=2016-03-04 }} // Энциклопедия Русской эмиграции, 1997. * ''Антипин А.'' [http://www.itar-tass.com/c11/675094.html В Индии вышла новая книга про жизнь и творчество Николая Рериха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017012014/http://www.itar-tass.com/c11/675094.html |date=2013-10-17 }} // [[ИТАР-ТАСС]], 13.03.2013.<br />«''Бывшее имение Рерихов в живописном горном посёлке Наггар в штате Химачал-Прадеш на севере Индии, где прожил последние годы и был кремирован художник Николай Рерих...''»</ref>. |происхождение = |жанр = |учёба = Император сәнғәт академияһы, [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Санкт-Петербург университеты]] |стиль = |работы = |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Святого Станислава}}{{!!}}{{Орден Святой Анны}}{{!!}}{{Орден Святого Владимира}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Святого Саввы}}{{!!}}{{Кавалер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Рыцарь ордена Полярной звезды (1748—1975, Швеция)}} {{!}}} |звания = Император сәнғәт академияһы Академигы |роспись = [[Файл:Подпись Николая Рериха-1932 г.jpg|220px|Николай Рерихтың ҡултамғаһы. 1932 йыл]] |премии = }} '''Никола́й Константи́нович Ре́рих (Рёрих)''' ([[27 сентябрь]] ([[9 октябрь]]) [[1874 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[13 декабрь]] [[1947 йыл]], [[Һиндостан]]дың Химачал-Прадеш штаты Наггар ауылы<ref name="naggar"/>) — [[рустар|рус]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], сәхнә биҙәүсе (сценограф)<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/506736/Nicholas-Roerich Nicholas Roerich]{{ref-en}} // Britannica Online Encyclopedia</ref>, [[философия|философ]]-мистик<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/506736/Nicholas-Roerich Nicholas Roerich] // Encyclopedia Britannica {{ref-en}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/106481/Рерих Рерих Николай Константинович] // Большая биографическая энциклопедия * [http://mega.km.ru/bes_2004/encyclop.asp?TopicNumber=58739 Рерих Николай Константинович] // Энциклопедия Кирилла и Мефодия * Nicholas Roerich // Dictionary of Dance. The Oxford Dictionary of Dance. Copyright © 2000, 2004 by Oxford University Press. [http://www.answers.com/topic/nicholas-roerich] {{ref-en}} * Nicholas Konstantinovich Roerich // Russian History Encyclopedia. Encyclopedia of Russian History. Copyright © 2004 by The Gale Group, Inc. [http://www.answers.com/topic/nicholas-roerich] {{ref-en}} * Nicholas Konstantin Roerich // Occultism & Parapsychology Encyclopedia. Encyclopedia of Occultism and Parapsychology. Copyright © 2001 by The Gale Group, Inc. [http://www.answers.com/topic/nicholas-roerich] {{ref-en}} * {{книга|автор=Брачев В.|заглавие=Тайные общества в СССР|место=СПб.|издательство=Стомма|год=2006|страницы=185|страниц=390}}</ref>, [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[сәйәхәт]]се, [[археология|археолог]]<ref>* [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Рёрих%20Николай%20Константинович/ Большая советская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724152918/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A0%D1%91%D1%80%D0%B8%D1%85%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2014-07-24 }} * ''Лазаревич О. В., Молодин В. И., Лабецкий П. П.'' [http://svitk.ru/004_book_book/16b/3424_lazarevih-rerih-arheolog.php Н. К. Рерих — археолог. Издательство Института археологии и этнографии СО РАН. Новосибирск, 2002] * ''Маточкин Е. П.'' Археологические мотивы в искусстве Н. К. Рериха // Петербургский Рериховский Сборник. — Самара: АГНИ, 1999. — Вып. 2—3 * ''Мельников В. Л.'' Николай Рерих и Императорское Русское Археологическое Общество // Санкт-Петербургский университет. — СПб.: Изд-во СПб. гос. ун-та, 1997б. — № 3 (3437). * ''Окладников А. П.'' Н. К. Рерих и археология // Рериховские чтения. К 50-летию исследований Н. К. Рериха на Алтае. — Новосибирск, 1976. — С. 8—12</ref>, [[йәмғиәт|йәмәғәт]] эшмәкәре<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/106481/Рерих Рерих Николай Константинович] // Большая биографическая энциклопедия * [http://terme.ru/dictionary/182/word/%D0%C5%D0%C8%D5+%28%D0%E5%F0%E8%F5%29+%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%CA%EE%ED%F1%F2%E0%ED%F2%E8%ED%EE%E2%E8%F7+%281874-1947%29/ Рерих (Рёрих) Николай Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408085221/http://terme.ru/dictionary/182/word/%D0%C5%D0%C8%D5+%28%D0%E5%F0%E8%F5%29+%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%CA%EE%ED%F1%F2%E0%ED%F2%E8%ED%EE%E2%E8%F7+%281874-1947%29/ |date=2009-04-08 }} // С. Левит. Культурология. XX век. Энциклопедия., 1998 г. * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/biograf2/10800 Рерих Николай Константинович] // Биографический словарь * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/40762 Рерих (Рёрих) Николай Константинович] // Современная энциклопедия * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Рёрих%20Николай%20Константинович/ Рёрих Николай Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724152918/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A0%D1%91%D1%80%D0%B8%D1%85%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2014-07-24 }} // Большая советская энциклопедия * Рерих Николай Константинович // Современный Энциклопедический словарь. Изд. «Большая Российская Энциклопедия», 1997 г.</ref>. Ғүмере буйы 7000-гә яҡын картина ижад иткән, уларың күптәре донъяның билдәле галереяларында һаҡлана. 30 томға яҡын [[әҙәбиәт|әҙәби]] хеҙмәте бар, шуларҙың икәүһе — [[шиғриәт|шиғри]] йыйынтыҡ <ref>''Рерих Н. К.'' Письмена. — М.: Профиздат, 2009. — 256 с. — (Поэзия ХХ века). ISBN 978-5-255-01676-1; * ''Рерих Н. К.'' Цветы Мории / Николай Рерих. — М.: Эксмо, 2011. — 320 с. — (Золотая серия поэзии). ISBN 978-5-699-49778-2 * ''Кира Молчанова.'' [http://www.roerich.ee/articles/rus_191297.htm Светоч мировой культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091810/http://www.roerich.ee/articles/rus_191297.htm |date=2015-09-24 }} // INFO-пресс. — 19 декабря 1997 г. * ''Валентин Сидоров''. [http://roerich.ouc.ru/stihi-nikolaya-reriha.html Стихи Николая Рериха] * ''В. Л. Мельников''. [http://www.roerich.spb.ru/article/filologicheskoe-okruzhenie-nk-reriha Филологическое окружение Н. К. Рериха] * Поэты и писатели Эстонии, корреспонденты Н. К. Рериха. Алексис Ранит. [http://www.roerich.ee/articles/rus_vm2001-3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027150231/http://www.roerich.ee/articles/rus_vm2001-3.htm |date=2007-10-27 }}</ref>. ''«Рерих пакты»ның'' идея авторы һәм инициаторы, «Мир через культуру» һәм «Знамя Мира» исемле халыҡ-ара [[мәҙәниәт|мәҙәни]] хәрәкәттәргә нигеҙ һалыусы<ref>Краткий философский словарь / А. П. Алексеев, Г. Г. Васильев и др.; под ред. А. П. Алексеева — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ТК Велби, Изд-во Проспект, 2004. * ''М. П. Куцарова''. Пакт Рериха — основа международной правовой защиты ценностей культуры и её будущее. Журнал «Культура и время». 2005. № 4 (18) * ''Екатерина Морозова.'' [http://www.e-crimea.info/2010/04/20/38310/Konferentsiyu_OON_po_ohrane_kulturnyih_tsennostey_mogut_provesti_v_Kryimu.shtml Конференцию ООН по охране культурных ценностей могут провести в Крыму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214133110/http://www.e-crimea.info/2010/04/20/38310/Konferentsiyu_OON_po_ohrane_kulturnyih_tsennostey_mogut_provesti_v_Kryimu.shtml |date=2014-12-14 }}.</ref>. [[Рәсәй Империяһы]]ның һәм сит илдәрҙең бер нисә наградаһына лайыҡ булған{{Переход|#Наградалары}}. [[Рәсәй Империяһы|Рәсәйҙәге]] тормошо һәм ижады осоронда [[археология]] һәм коллекция йыйыу менән шөғөләнә, рәссам булараҡ, уңышлы күргәҙмәләр ойоштора, сиркәүҙәр проектлауҙа һәм уларҙы биҙәүҙә ҡатнаша<ref>{{Книга|автор = Маточкин Е.П.|заглавие = Николай Рерих: мозаики, иконы, росписи, проекты церквей.|ответственный = |издание = |место = |издательство = Агни|год = 2005|страницы = |страниц = |isbn = }}</ref>, ''«Императорҙың сәнғәтте дәртләндереү йәмғиәте»нә'' ҡараған [[мәктәп]]тә директор булып эшләй, «Сәнғәт дорнъяһы» («Мир искусства») тип аталған һынлы сәнғәт берләшмәһен етәкләй, театр сәхнәләрен биҙәү бурыстарын тейешле кимәлдә башҡара, боронғо рус милли ҡомартҡыларын һаҡлау һәм тергеҙеү проекттарында, хәйриә ойошмалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. 1917 йылдан эмиграцияла йәшәй. Үҙәк Азияға һәм Манчжурияға экспедициялар менән бара, күп сәйәхәт итә. «Урусвати» исеме аҫтында Гималайҙы тикшереү институтын һәм төрлө илдәрҙә тиҫтәнән артыҡ мәҙәни һәм белем биреү учреждениелары һәм йәмғиәттәре ойоштора. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара, төрлө [[сәйәсәт|сәйәси]] һәм [[иҡтисад]]и проекттарҙа ҡатнаша, большевиктар һәм [[масонлыҡ хәрәкәте]] (масонство) менән бәйләнеш тота. Күп төрлө ойошмаларҙа ағза булып тора{{Переход|#Н. К. Рерих ағза булған ойошмалар исемлеге}}. Ҡатыны — ''Рерих (ҡыҙ фамилияһы Шапошникова) Елена Ивановна'' (1879—1955) рус [[дин]]и [[философия|философы]], яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Улдары: ''Рерих Юрий Николаевич'' (1902—1960), шәрҡиәтсе, телсе, сәнғәт белгесе, этнограф, филология фәндәре докторы, профессор; һәм ''Рерих Святослав Николаевич'' (1904—1993), рус һәм [[Һиндостан|һинд]] рәссамы, йәмәғәт эшмәкәре, [[СССР]] Сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (1978). == Наградалары == * Рәсәй Империяһы: ** Орден Святого Станислава ** Орден Святой Анны ** Орден Святого Владимира. * Сит илдәр: ** Орден Святого Саввы ([[Югославия]]) ** Почётлы легион ордены ([[Франция]]) ** Орден Полярной звезды (Швед короллеге) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Һиндостанда вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәй рәссамдары]] [[Категория:XX быуат рәссамдары]] [[Категория:Рәсәй сәйәхәтселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса археологтар]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Буддизм]] {{painter-stub}} ryja68sms1iv4d5p2po0l0vcp91wz1c 0 102530 1309890 1302020 2026-11-10T06:05:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309890 wikitext text/x-wiki [[Файл:6_different_resistors.jpg|thumb|Алты резистор төрлө номинал һәм аныҡлыҡ  төҫлө һыҙыҡтар билдәһе ярҙамында күрһәтелгән]] '''Резистор''' ([[Инглиз теле|ингл.]]&#x20;''<span lang="en">resistor</span>'', от [[Латин теле|лат.]]&#x20;''<span lang="la">resisto</span>'' — ҡаршылыҡ) —  электр сылбырының пассив элементы. Уның электр ҡаршылығы<ref>Отсюда возникает разговорное наименование резистора — ''сопротивление''.</ref>  аныҡ дәүмәлдә йәки алмашыусан була. Резистор ток көсөн көсөргәнлеккә һәм көсөргәнлекте ток көсөнә әйләндерергә, токты сикләү, электр ҡеүәтен йотоу өсөн кәрәк<ref>ГОСТ Р 52002-2003</ref>. Барлыҡ тиерлек электр һәм электрон йыһаздарҙа шаҡтай киң ҡулланыла. == Резисторҙарҙың төп характеристикалары һәм параметрҙары == * Номиналь ҡаршылыҡ күрһәтә - төп параметр. * Таралыусан ҡеүәт сиге. * Ҡаршылыҡтың температура коэффициенты. * Номиналь күрһәткестән рөхсәт ителгән ҡаршылыҡтың тайпылыу айырмаһы . * Иң ҙур эш көсөргәнеше. * Артыҡ тауыш. * Номиналь тарҡалыу ҡеүәтенең тирә-яҡ мөхиттә иң юғары температура. * Дым үткәрмәүсәнлек һәм термператураға сыҙамлыҡ. * Көсөргәнеш коэффициенте.  Һалынған көсөргәнешкә  бәйле резисторҙарҙың ҡаршылығын иҫәпкә алған күренеш. Түбәндәге формула буйынса билдәләнә: <math>K_{U}=\frac{R_{1}-R_{2}}{R_{1}}*100\%</math>, бында <math>R_{1}</math> һәм <math>R_{2}</math> - ҡаршылыҡтар, көсөргәнештәр <math>10\%</math> һәм <math>100\%</math> булған ваҡытта алынған, резисторҙың тарҡалыу номиналь ҡеүәте.<ref>''В.Г. Гусев, Ю.М. Гусев'' Электроника — М.: Высшая школа, 1991. — С. 12.</ref>  Юғары һәм бик юғары йышлыҡтарҙа эшләгән ҡоролмаларҙы проектлауҙа ҡайһы бер күрһәткестәр бик мөһим: * Зарарлы һыйҙырышлыҡ. * Зарарлы индуктивлыҡ. == Резисторҙарҙы  схемаларҙа күрһәтеү == [[Файл:Resistors.png|right|thumb|200x200px|а)   Рәсәйҙә һәм Европала ҡабул ителгән<br> б) АҠШ-та ҡабул ителгән]] Стандарттар буйынса Рәсәйҙә резисторҙары схемаларҙа шартлы һыҙып билдәләү   ГОСТ 2.728-74-кә тап килергә тейеш. Уның нигеҙендә, даими резисторҙар киләһе билдәләр менән күрһәтелә: {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Билдәләү ГОСТ 2.728-74 !Аңлатма |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_GOST.svg]] |Даими резистор башҡа тарҡалыу номиналь ҡеүәте күрһәтелмәйгән |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.05W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,05 [[Ватт|Вт]] |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.125W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,125 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.25W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,25 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.5W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,5 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_1W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте 1 Вт рассеивания. |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_2W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  2 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_5W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  5 Вт |- | align="center" |[[Файл:Резистор_10_ватт.jpg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  10 Вт |} Алмаш, көйләгес һәм һыҙыҡһыҙ резисторҙың билдәләре киләһе күренештә : {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Билдәләү ГОСТ 2.728-74 !Һүрәтләү |- | align="center" |[[Файл:Variable_resistor_GOST.svg|100x100px]] |Алмаш резистор (реостат). |- | align="center" |[[Файл:Variable_resistor_as_rheostat_symbol_GOST.svg|100x100px]] |Алмаш резистор, реостат һымаҡ тоташтырылған (ползунок бер башҡа сыға). |- | align="center" |[[Файл:Trimmer_resistor_symbol_GOST.svg|100x100px]] |Көйләгес резистор |- | align="center" |[[Файл:Trimmer_resistor_as_rheostat_symbol_GOST.svg|100x100px]] |Көйләгес резистор реостат һымаҡ тоташҡан (ползунок  бер ос менән тоташҡан) |- | align="center" |[[Файл:Varistor_Symbol.svg|100x100px]] |Варистор (ҡаршылыҡ  көсөргәнешкә ҡарап алмашына). |- | align="center" |[[Файл:Resistor_2.svg|100x100px]] |Термистор -ҡаршылыҡ температурға бәйле |- | align="center" |[[Файл:Light-dependent_resistor_schematic_symbol.svg|100x100px]] |Фоторезистор - ҡаршылыҡ яҡтыға бәйле |} == Резисторҙарҙан эшләнгән сылбырҙар == === Резисторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырыу === Эҙмә-эҙ тоташтырғанда резисторҙарҙың  ҡаршылыҡтары ҡушыла [[Файл:Resistors in Series-modified.svg|600px]] <math> R = R_1 + R_2 + R_3 + \ldots </math> Әгәр <math>~R_1=R_2=R_3=...=R_n</math>, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ күрһәтә: <math>~R=nR_1</math> Резисторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырған осораҡта дөйөм ҡаршылыҡ, шуларҙың иң ҙур ҡаршылығынан күберәк була. === Резисторҙарҙы параллель тоташтырыу === Резисторҙар параллель тоташҡанда ҡаршылыҡтың кире дәүмәлдәре ҡушыла  (йәғни, дөйөм үткәреүсәнлек <math>\frac{1}{R}</math> һәр резисторҙың айырым күрһәткестәренән йыйыла <math>\frac{1}{R_i}</math>) [[Файл:ParallelR.svg]] <math>\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + \frac{1}{R_3} + \ldots </math> Эҙмә-эҙ йәки параллель сылбырҙы бәләкәй блокка индереп бүлергә мөмкин, был осораҡта башта һәр блоктың ҡаршылығын иҫәпләйҙәр,һуңынан һәр блоктың ҡаршылығы дәүмәле итеп алыштырып, дөйөм (эҙләгән) ҡаршылыҡты иҫәпләп сығаралар. Ике параллель рәүештә тоташтырылған резисторҙарҙың дөйөм ҡаршылығы: <math>R = \frac{R_1R_2}{R_1+R_2}</math>. Әгәр <math>~R_1=R_2=R_3=...=R_n</math>, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ: <math>R=\frac{R_1}{n}</math> Параллель резисторҙарҙың дөйөм ҡаршылығы уларҙың аҙ ҡаршылығынан кәм була. === Резисторҙарҙы ҡатнаш тоташтырыу === [[Файл:ParalseriesR.png]] Схемаһы  ике параллель рәүештә тоташтырылған блоктарҙан тора, уларҙың береһе эҙмә-эҙлекле рәүештә индерелгән резисторҙар <math> ~ R_1</math> һәм <math> ~ R_2</math>, дөйөм ҡаршылыҡ <math> ~ R_1 + R_2 </math>, башҡа бер резистор <math> ~ R_3</math>, дөйөм үткәреүсәнлек:  <math> \frac{1}{R} = \frac{1}{(R_1 + R_2)} + \frac{1}{R_3}</math>, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ: <math>R = \frac{R_3 (R_1+R_2)}{R_1+R_2+R_3}</math>. Бында, резисторҙар бер-бер артлы йәки параллель тоташҡан осораҡта, блоктарға бүленмәһә Кирхгоф ҡағиҙәләре  ҡулланыла. Ҡайһы ваҡытта өсмөйөш-йондоҙ үҙгәртеүе һәм симметрия принцибы ҡулланыу иҫәптәр яһау өсөн файҙалы була. == Ҡаршылыҡтарҙың ҡеүәте == Параллель шулай уҡ, бер -бер артлы тоташтырылған резисторҙың, йомғаҡ ҡеүәте  тоташтырылған резисторҙарҙың ҡеүәттәренең ҡушылдығына тигеҙ. <math>P_R = P_{R1} + P_{R2} + \cdots + P_{Rn}</math> == Көсөргәнеш бүлеүсе == [[Файл:DielnikNapiecia.svg|left|thumb|<center>Көсөргәнеш бүлеүсе.</center>]] <math>U_{WY}=U_{WE}\frac{R_1}{(R+R_1)}</math> Әгәр ҙә R=9R₁булһа, U_WY=0,1 U_WE, йәки, ингән көсөргәнеш 10 мәртәбә бүленә. == Резисторҙар классификацияһы == [[Файл:Smd_rezistory_i_spi4ka.jpg|thumb| төрлө номиналлы өс резистор, өҫкө монтажлау өсөн (SMD), печат платаһына йәбештерелгән.]]  Дискрет резисторҙар классификацияһы тәғәйенләнеше, ВАХ тышҡы күренеше, һаҡлау ысулы, монтажлау ысулы, ҡаршылығы үҙгәреү характере, эшләү технологияһы<ref>Аксенов А.</ref> менән яһала. Тәғәйенләнеше буйынса: * дөйөм тәғәйенлешле резисторҙар; * махсус тәғәйенлешле резисторҙар: Ҡаршылыҡ үҙгәреү характеры буйынса : {| align="right" class="" |[[Файл:Resistores.jpg|thumb|133x133px|Даими резистор (элеп монтажлау).]] |[[Файл:Potentiometer.jpg|thumb|117x117px|Алмашыныусан резистор.]] |[[Файл:Electronic_component_potentiometers.jpg|thumb|100x100px|Построчный резисторҙы.]] |[[Файл:20041214_2037_1789a-Leistungswiderstand_mit_Sicherungsloetung.jpg|thumb|100x100px|Прецизион многоборий подстрочник резисторов.]] |}  һаҡлау ысулы буйынса: * изолированные; * неизолированные; * вакуумлы; * герметичный.  монтажлау ысулы буынса: * печатлы монтажлау өсөн; * элеп монтажлау өсөн; * микросхемалар һәм микромодулдәр өсөн. Вольт-ампер характеристикаһы буйынса: * һыҙыҡлы резисторҙар; * һыҙыҡһыҙ резисторҙар: ** варисторҙар — ҡаршылыҡ ҡуйылған көсөргәнешкә бәйле; ** терморезисторҙар — ҡаршылығы температураға бәйле; ** фоторезисторҙар — ҡаршылығы яҡтылыҡҡа бәйле; ** тензорезисторҙар — ҡаршылығы резисторҙың бөғөлөүенә бәйле; ** магниторезисторҙар — ҡаршылығы магнит ҡырындағы күләмгә бәйле; ** мемристорҙар (етештерелә башлағандар) — ҡаршылығы уның аша үткән зарядҡа бәйле (Берәмек эш ваҡтында ток интегралы). Эшләү технологияһы буйынса<span class="noprint" contenteditable="false">^{[''сығанағы&#x20;түгел&#x20;күрһәтелгән&#x20;2451&#x20;көнө'']}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> {| align="right" class="" style="margin-bottom: 10px;" |[[Файл:Drahtwid.jpg|thumb|132x132px|Остары сығарылған сымлы резисторҙар ]] |[[Файл:Carbon-resistor-TR212-2.jpg|thumb|100x100px|Плёнкалы күмерле резистор (ҡаплаған өлөшө ток үткәргесте күрһәтер өсөн алынған).]] |} * Сымлы резисторҙар.  * Металлопленочный һәм композит  резисторҙар.  Гибрид интеграль микросхемала ҡулланылған резисторҙар: * Металлофольгалы резисторҙар, уның  сифатында нәҙек металлик лента ҡулланыла. * Күмерле резисторҙар. Ҡаҫмаҡ һәм күләмле рәүешендә әҙерләнә: ҡаҫмаҡ йәки резистив әйбер  графит менән органик йәки органик булмаған матдәләр ҡатнашмаһы. * Интеграль резисторҙар. Резистив элемент — ярым үткәргес матдә. == Сәнәғәт күләмендә сығарылған резисторҙар == [[Файл:3_Resistors.jpg|thumb|Резисторҙар]] Сәнәғәт күләмендә сығарылған бер үк номиналдағы резистор төрлө ҡаршылыҡҡа эйә эйә. Мөмкин тиклем күпмегә тарҡау булыу кимәле, резисторҙың аныҡлығы билдәләй. Сығарылған резисторҙар аныҡлығы: 20 %, 10 %, 5 %, һәм 0,01 % тиклем була<ref>[http://www.itc-electronics.com/news1538.html ITC-Electronics — Прецизионные резисторы SMR1DZ и SMR3DZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913072355/http://www.itc-electronics.com/news1538.html |date=2014-09-13 }}</ref>. Резисторҙарҙың номиналы бәйле: махсус рәттән һайланып алына.  Йыш алынған номинал рәттәр — E6 (20 %), E12 (10 %) йәки E24 (аныҡлыҡ 5 %-кә тиклем булғанда), анығыраҡ резисторға дөрөҫөрәк рәттәр ҡулланыла (мәҫәлән E48). Сәнәғәт сығарған резисторҙар иң юғары юғалыу ҡеүәтенең билдәләнгән кимәле менән характерлана (етештерелгән резисторҙарҙың ҡеүәте 0,125 Вт; 0,25 Вт; 0,5 Вт; 1,0 вт; 2,0 вт; 3,0 вт) ( ГОСТ 24013-80 ГОСТ һәм 10318-80 буйынса совет осоронда радиотехник сәнәғәт түбәндәге номинал ҡеүәтле резисторҙар сығарыла: Ваттарҙа: 0.01, 0.025, 0.05, 0.062, 0.125, 0.5, 1, 2, 3, 4, 5, 8, 10, 16, 25, 40, 63, 100, 160, 250, 500) <ref>А. А. Бокуняев, Н. М, Борисов, Р. Г. Варламов и др. Справочная книга радиолюбителя-конструктора.-М. Радио и связь 1990—624 с.: [[:ru:Special:BookSources/5256006584|ISBN 5-256-00658-4]]</ref> === Сымлы сығармалар менән яһалған резисторҙарҙы маркировкалау === Бәләкәй ҡеүәтле резисторҙар  деталдәре ваҡ— ҡеүәте 0,125 Вт булған резистор бер нисә  миллиметр оҙонлоҡта һәм диаметры бер миллиметр тирәһе генә.  Был детальдә унарлы өтөрҙән номинал уҡырға ауыр, шуға күрә,  номиналды күрһәтеү өсөн унарлы нөктә урынына хәреф ҡуйыла: (К — килоом, М — мегаом, E йәки R — Ом берәмеге). Бынан тыш, теләгән бер номинал, күп тигәндә, өс символ менән күрһәтелә. Мәҫәлән, 4K7  резисторҙың ҡаршылығы 4,7 кОм күрһәтә, 1R0 — 1 Ом, М12 — 120 кОм(0.12МОм) һ.б.  Әммә был рәүештә ҙур булмаған резисторҙа номиналды күрһәтеү ҡатмарлы, һәм шуға күрә улар өсөн төҫлө маркировка ҡулланыла. Өсөн резисторов дөрөҫлөк менән 20 % ҡулланалар маркировка өс полосками өсөн резисторов дөрөҫлөк менән 10 % һәм 5 % маркировка менән черья полосками өсөн күп билдәле резисторов менән биш йәки алты полосками. Беренсе ике потоси мәңге әле аңлата, беренсе ике билдәһе номинал. Әгәр олоһо 3 йәки 4, өсөнсө полоса аңлата десятичный множить, йәғни дәрәжәһе тиҫтәләгән, ул множатся был томы, состояние из ике һан, күрһәтелгән беренселәрҙән булып ике полосками. Әгәр олоһо 4, һуңғыһы һөжүмдәрҙән төгәллеген, резисторҙар. Әгәр олоһо 5, өсөнсеһе аңлата өсөнсө билдәһе сопротивления, дүртенсеһе — десятичный множить, бишенсе — төгәллеген. Алтынсы полоса, әгәр ул бар, һөжүмдәрҙән температура коэффициенты сопротивления (ТК). Әгәр был полоса 1,5 тапҡырға киңерәк ҡалған булһа, ул һөжүмдәрҙән ышаныслылығы резисторҙар (% отказ 1000 сәғәт эш) Шуныһын ла әйтергә кәрәк, ҡайһы ваҡыт осраша резисторҙы 5 полоса, тик стандарт (5 йәки 10 %) дөрөҫлөк. Был осраҡта беренсе ике полосаһына бирә беренсе билдәләре номинал, өсөнсө — множить, дүртенсеһе — төгәллеген, ә бишенсе — температура коэффициенты. Миҫалдар: * 2 %, 1,00-Сы = S01 * 5 %, 1,00-Сы = S25 * 5 %, 510-Сы = A42 * 10 %, 1,00-Сы = S49 * 10 %, 820 ҡом = D60 == Резисторҙарҙың ҡайһы бер өҫтәмә үҙенсәлектәре == === Ҡаршылыҡтың температураға бәйләнеше === [[Файл:Laboratory_resistor.jpg|thumb|Лаборатория резисторы]] Ҡаршылығы һәм металл проволочный резисторов бәйле бер ни тиклем температураһын. Шул уҡ ваҡытта бойондороҡ-се тирәһендә температура линейная <math>~R=R_0 (1+ \alpha (t-t_0))</math>, сөнки коэффициенттар һәм 4 2 тәртибен малы булды һәм шул гап-ябай измерения була улар пренебречь. Коэффициенты <math>~\alpha</math> тип атайҙар температурам коэффициенты сопротивления. Бындай иркен булмау сопротивления-се температура ҡулланырға мөмкинлек бирә резисторҙы сифатында термометр. Ҡаршылығы полупроводников резисторов ала бәйле температура була, бәлки, хатта экспоненциаль буйынса закон Варениус, ай-һай ғәмәли диапазоны температур һәм был экспоненциаль бойондороҡлолоҡ менән алыштырырға була линейный. === Резисторҙарҙың шаулауы === Температура юғарыраҡ абсолют нуль хатта идеаль резисторов сығанағы булып тора тауыш та кермәй. Был күренгәнсә, фундаменталь флуктуация-диссертационный теоремы (ҡулланыу т электр цеп был раҫлау, билдәле, шулай уҡ, шул тиклем теорема Найта). Шул частоты, нескә күңелле меньшей менән сағыштырғанда <math>k \frac{T}{h}</math> (бында <math>~k</math> — даими Болан, <math>~T</math> — абсолют температура резисторҙар бөгөн дуҫта Кельвина, <math>~h</math> — даими Планка) төр яғыулыҡ менән тауыш та кермәй равномерный ("аҡ шау-шыу"), спектраль тығыҙлығы тауыш та кермәй (уҡыу-уҡытыу системаһына индерелгән үҙгәреш: Фурье-се корректор напряжение тауыш та кермәй) <math>|U|^2_\omega=4 R kT</math>, унда <math>U^2_\omega=\int dt \langle U(t) U(0)\rangle e^{i\omega t}</math>. Күренеп тора, күберәк ҡаршылығы ҙурырак һөҙөмтәле ҡырҡыулыҡ тауыш та кермәй, шулай уҡ, аҙыҡ бирә торған ҡырҡыулыҡ тауыш та кермәй пропорциональ рәүештә корню һис температура. Хатта шул абсолютно тулы температур резисторов у-у-у, составленные береһе ивановых точечный элемтәләр буласаҡ иметься шау-ул, обусловлено Ферми-статистико. Стране юлы менән последовательно һәм параллельно индереү бер нисә элемтәләр. Дәрәжәһе, тауыш та кермәй реаль резисторов юғарыраҡ. Был шумер реаль резисторов, шулай уҡ, гел күҙәтә менән, йышлығы, уның пропорциональная кире частоты, йәғни 1/f шау-шыу йәки "розовый тауышты". Был шау-шыу тыуа арҡаһында бик күп сәбәптәр арҡаһында, төп береһе переездарҙа ионов примесей, уларҙа локализованный электроны. Шума резисторов тыуа иҫәбенә үтеү уларҙа тока. Был перемена резисторҙар бар шулай asset "механические" шума, тыуған эшләгәндә подвижный элемтәләр. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Номинал * Электр ҡаршылығы * Потенциометр (резистор) * Реостат == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.weerstandcalculator.nl/russian.php Цветовой кодированием резисторов һәм һайлап алыу номиналу килгән ҡайһы бер стандартын] * [http://www.casemods.ru/services/color_code.html Цветовая маркировка резисторов, һәм конденсатор интуитивный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405213159/http://www.casemods.ru/services/color_code.html |date=2016-04-05 }} * [http://offer-shem.narod.ru/index/opisanie_programmy_resistors/0-44 Программа билдәләү өсөн номинал резисторҙар буйынса цветовой маркировка] * [http://offer-shem.narod.ru/index/rezistor/0-39 Миҫалдар уйлау цепи менән резисторов, дөйөм һүрәтләү ҡулланыу закон Ома] * [http://electricalschool.info/main/drugoe/372-rezistory-puskovykh-i.html Резисторҙы ускова һәм покорили реостат] * [http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html ГОСТ 10318-80.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116082624/http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html |date=2013-01-16 }} [http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html Резисторҙы переменный. Төп параметрҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116082624/http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html |date=2013-01-16 }} * [http://electricalschool.info/spravochnik/59-klassifikacija-rezistorov-po.html Классификация резисторов буйынса используемые материалдары һәм әҙерләү технологиялар] * [https://web.archive.org/web/20160319101721/http://issh.ru/content/impulsnye-istochniki-pitanija/vybor-passivnykh-komponentov/kharakteristiki-rezistorov/195/ Характеристика резисторов.] [https://web.archive.org/web/20160319101721/http://issh.ru/content/impulsnye-istochniki-pitanija/vybor-passivnykh-komponentov/kharakteristiki-rezistorov/195/ Һайлап алыу буйынса параметрҙар] * [http://bravikov.esy.es/ecalc/smddecoder.html Расшифровка маркировка резисторов монтажлау поверхностно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065406/http://bravikov.esy.es/ecalc/smddecoder.html |date=2016-03-04 }} == Әҙәбиәт == * Резисторҙы (белешмә) / под ред. и. И. Четвертков — М.: Энергиа, 1991 * {{Китап|автор=Аксенов А. И., Нефедов А. В.|заглавие=Элементы схем бытовой радиоаппаратуры. Конденсаторы. Резисторы: Справочник|место=М.|издательство=Радио и связь|год=1995|страниц=272|серия=Массовая радиобиблиотека; Вып. 1203}} * Белешмә буйынса элемента радиоэлектрон айланмалар / под ред. В. Н. Дулина, М. С. Жук — М.: Энергия, 1978 [[Электроника]] [[Категория:Пассив компоненттар]] midzfwu3741sk1ew3687arwgjein7u6 0 102956 1309897 1305409 2026-11-10T06:21:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309897 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Ҡала |русское название = Рига |оригинальное название = {{lang-lv|Rīga}} |изображение = Riga montage.jpg |подчинение = <!-- город республиканского подчинения --> |страна = Латвия |герб = Rigas Gerbonis.png |флаг = Flag_of_Riga.svg{{!}}border |описание флага = Рига флагы |описание герба = Рига гербы |ширина герба = 150 |ширина флага = 170 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Латвия,%20Рига&sll=24.099454,56.958257&sspn=1.406223,0.576208&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 0 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Тарихи өлкә |регион = Видземе |регион в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 6 район |вид главы = Мэр |глава = Ушаков Нил Валерьевич |дата основания = 1201 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =1225 |площадь = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рига в цифрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607163328/https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm |date=2012-06-07 }} — Рига рәсми сайты{{ref-ru}}</ref> |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 7 |климат = <!-- умеренный морской --> |официальный язык = |население = {{Падение}} 641 007<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 699203 / 307.17 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +371 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-10(01-84) |автомобильный код = LV |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0010000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраль 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.riga.lv/ |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |add1n = Наградалар |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}} |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ММБ |Инфобокс=да |lat_deg=56.9475 |lon_deg=24.106944 |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 190 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Riga in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия Рига |Размер карты 2 = 110 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Рига''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Rīga.ogg|Rīga}}}}) — [[Латвия]]ның [[баш ҡала]]һы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālo statistikas pārvaldi (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>). == Этимологияһы == Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был [[гидроним]] атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. [[Файл:Riga_by_night_(8230045602).jpg|left|thumb|Риганың иҫке өлөшө төндә]] Балтик телдәрендәге ''ring-'' литва телендәге ''ringe, ringis'' — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ''ring-'' топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге ''-in-'' формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы ''-i-'' тап килә, балтик тамыр ''ring-'' ''rig-'' формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле ''Rigasupe'' — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига»{{sfn|Поспелов|2002|с=364}} ойконимы барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Ҡалаға нигеҙ һалыныу тарихы === 1150 йылдан Готланд утрауы сауҙагәрҙәре [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының Балтик диңгеҙенә ҡойған ({{lang-de|Düna}}) урынынан Рига йылғаһына тиклем үҙҙәренең караптарында килә торған була ({{lang-de|Riege}}) . Генрих Латвийский хроникаһында тәбиғи гавань ролен үтәгән lacus Riga күле иҫкә алына. Бер нисә быуаттан һуң ул йылға күмелә, уның булған урынын хәҙер ҡаланың иҫке өлөшөндә ҡайһы бер урамдар йүнәлеше буйынса ғына белеп була. Буласаҡ На Рига ҡәлғәһе урынына бер нисә тапҡыр миссионерҙар экспедицияһы килә, улар һөҙөмтә бирмәй, тик 1201 йылда Альберт Буксгевден етәкселегендәге тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары төркөмө генә бындағы халыҡты суҡындыра ала. Ҡәлғә төҙөлгәс, Рига көслө хәрби һәм сауҙа үҙәгенә, [[Ливония]]ның төп сауҙа һәм христиан дине үҙәгенә әйләнә. 1211йылда епископа тырышлығы менән Ригала Домский собор төҙөлә башлай. 1225 йылда ҡалала һайлап ҡуйыла торған ҡала башлығы вазифаһы- [[фогт]] булдырыла, 1257 йылда Ригаға Икскюль замогынан Рига архиепископоптары резиденцияһы күсерелә. Ҡаланың сауҙа ҡалаһы булараҡ әһәмиәте үҫә, 1282 йылда Рига [[Ганза]] союзына инә. === Рига һәм Тевтон ордены === Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был ''Ливонияның Христос яугирҙары берлеге'' -''Братство воинов Христа Ливонии'' ([[Орден меченосцев]]) була, һуңыраҡ ул [[Тевтон ордены]]на (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар [[Палестина]]нан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены [[Рим папа]]һы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм [[Ливония]]ла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора. Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы [[Данциг]] килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә. === Реформация === [[Файл:RigaSchwarzhäupterhaus1891.png|thumb|[[Дом Черноголовых]].<small><br>Гравюра на дереве, 1891 г.</small>]] 1522 йылда Рига [[Реформация]]ға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була. 1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып ([[Ливония һуғышы]]), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың [[Речь Посполитая]] менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига [[Польша]] һәм [[Литва]] берлеге короле [[Стефан Баторий]]ға тоғролоҡҡа ант итә. 40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация [[Швеция]] короле [[Густав II Адольф]] 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига [[Стокгольм]]дан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына. === Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы ([[XVIII век|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар) === [[XVIII быуат]] башында Рига [[Европа]]лағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш [[бастион]], ике [[равелин]] һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. [[Даугава]]ның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv">''[[Пухляк, Олег Николаевич|О. Н. Пухляк]]''. [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php «Северная война на территории Латвии».] // voin.russkie.org.lv</ref><ref name="О штурме Риги на histrf.ru">''Владимир Иванов''. [https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-russkiie-voiska-shturmovali-righu Как русские войска штурмовали Ригу. — После блестящей виктории русских войск под Полтавой летом 1709 года ситуация на фронтах Северной войны в корне изменилась. Теперь Пётр Великий начал диктовать условия ведения боевых действий, а шведская армия перешла к обороне. Фельдмаршал Борис Петрович Шереметев получил от царя указание взять Ригу.] Сайт «История России» // histrf.ru</ref>. [[Швеция]] короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы ([[Саксония]] курфюрстлығы, [[Рәсәй]] батшалығы, [[Дания]] короллеге, [[Речь Посполитая]] һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн [[Төньяҡ һуғыш (1700—1721)]] ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед [[гарнизон]]ында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта [[Швеция]]ны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн [[Пётр I]] Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм [[1709 йыл]]дың октябрендә граф [[Шереметев Борис Петрович|Б. П. Шереметев]]ҡа Риганы алырға бойора<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. 1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. [[Файл:Town of Riga Swearing Allegiance to Russia in 1710.jpg|thumb|справа| Рәссам Александр Евстафиевич Коцебу. «1710 йылда Рига Рәсәй батшаһына тоғролоҡ антын бирә» (1868 йыл)]] 1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының [[Пётр I]] тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. 1710 йылдың 12 (23) июлендә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шереметев тантаналы шарттарҙа ҡалаға инә һәм уның ҡапҡаһы янында Рига раты (советы) уға ҡаланан символик ике алтын асҡыс ала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. Рига һәм [[Лифляндия]]ның [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы [[1721 йыл]]дың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла. [[1713 йыл]]дың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең [[Рига лубернаһы]] (1721 йылдан — [[Рәсәй империяһы]]), [[1783]]—[[1796 йыл]]дарҙа Рига наместниклығы, [[1796]]—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә. [[1809 йыл]]да Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы [[генерал-лейтенант]]ы Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата<ref name="Рига в огне на riga.lv">''Алексей Евдокимов''. [https://www.riga.lv/ru/news/riga-v-ogne-chto-proizoshlo-205-let-nazad?11477 История. Рига в огне: что произошло 205 лет назад? — 205 лет назад, в ночь с 11 на 12 июля (с 23 на 24 по старому стилю) 1812 года, чудовищный пожар бушевал на территории нынешнего рижского центра. Полыхали деревянные предместья, окружавшие старый каменный город — то, что сегодня именуется Вецригой.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (12 июля 2017 года)</ref>. [[Файл:PhilippoPaulucci.jpg|thumb|[[Паулуччи, Филипп Осипович|Филипп Осипович Паулуччи]], Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Риганың хәрби губернаторы (1812 −1822). Рәсәй империяһы]] 1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы [[генерал-губернатор]]ы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә<ref name="Рига в огне на riga.lv"/>, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә. [[1841 йыл]]да М.С.Кузнецовтың [[Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы]] асыла. [[1848]]—[[1861йыл]]дарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп [[генералиссимус]] [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворовты]]ң ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә. [[Файл:Riga Panorama 1890-1900.jpg|thumb|Рига [[XIX быуат]] аҙағында, [[Рәсәй империяһы]].]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Рига [[Рәсәй империяһы]]ның иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә. 1861 йылда Рига — [[Динабург]] (ныне — [[Даугавпилс]]) тимер юлы һәм Рига тимер юл станцияһы төҙөлө. Һуңыраҡ Рига [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Варшава]] менән тимер юл менән тоташтырыла. Ҡала мөһим тимер юл узелы статусын ала. Быуат аҙағында Рига диңгеҙ порты әһәмиәте буйынса Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтан ҡала икенсе порт була<ref name="История Риги на prorigu.ru">[https://www.prorigu.ru/history-of-riga/ История Риги — от немецких баронов до расцвета города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204150159/http://www.prorigu.ru/history-of-riga/ |date=2018-12-04 }} // prorigu.ru</ref><ref name="«Морские ворота» Риги на riga.lv">''Илья Дименштейн''. [https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 История. Неизвестное о Риге: «морские ворота» города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015201928/https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 |date=2019-10-15 }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (19 марта 2019 года)</ref>. [[1869 йыл]]да Ригала тимер юл вагондары төҙөүсе Рус-Балтика вагон заводы асыла. [[1872 йыл]]да Ригала [[Даугава]] аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— [[омнибус]]тар барлыҡҡа килә. [[1884 йыл]]да [[Ильгюциемс]] быяла фабрикаһы асыла. [[1888 йыл]]да, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ"). Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта<ref name="apograf.ru">''Александр Телицын''. [http://apograf.ru/riga_latvija/ Рига, Латвия. История города, достопримечательности.] // apograf.ru (15 марта 2013 года)</ref>. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә. XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала. === [[XX быуат]] === [[Файл:German troops Riga 1917.jpg|thumb|Германия ғәскәрҙәре 1917 йылдың 3 сентябрендә Ригаға инә]] [[Файл:Parade Riga 1.5.1919.jpg|thumb|Латвия ССР-ы армияһы парады. 1 май, 1919 йыл]] ==== Империяның иң ҙур ҡалаһы ==== 1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — [[йәһүд]] тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % [[латыш]], 20 % — [[урыҫ]] (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— [[йәһүдтәр]]. Тағы бында бер аҙ [[поляктар]] ҙа йәшәй. 1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик [[Санкт-Петербург]] (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм [[Мәскәү]]ҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), [[Одесса]] унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда)<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-promyshlennaya-revolyutsiya|автор=Погребинская Вера Александровна|заглавие=Вторая промышленная революция.|год=2005|издание=«Экономический журнал»|выпуск=10|issn=2072-8220}}</ref> ([[Варшава]] (885 мең кеше,1914 йыл) һәм [[Лодзь]] (600 мең кеше, 1915, Польшала) , Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше). ==== Сәнәғәт үҫеше ==== 1909 йыл майынан 1915 йылға тиклем Ригалағы Рус-Балтика вагон заводы тәүге «Руссо-Балт» маркалы тәүге Рәсәй еңел автомобилдәрен етештерә. Ригала сәнәғәт үҫешенә [[Беренсе донъя һуғышы]](1914—1918) ҡамасаулай. Ҡала фронтҡа яҡын урынлашҡанлыҡтан, Рәсәй иҡтисады мохтажлығын иҫәпкә алып, 200 000 кеше ғаиләләре менән (1915) Үҙәк Рәсәйгә, Уралға, йәки Украинаға эвакуациялана. 1917 йылдың сентябрендә ҡаланы герман ғәскәрҙәре баҫып ала. ==== Латвия баш ҡалаһы ==== Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем [[Латвия Социалик Совет Республикаһы]] була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң [[Карлис Улманис]] власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай. 1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә. 1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә. Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) [[Иҫке ҡала]], (2) Бульвар, (3) Видземе (район [[Эспланада (Рига)|Эспланады]]), (4) [[Авоты (Рига)|Авоты]], (5) Латгале ([[Московский форштадт]]), (6) [[Гризинькалнс]], (7) Дарзини (район [[Улица Дунтес (Рига)|ул. Дунтес]]), (8) [[Ганибу дамбис|Ганибу,]] (9) [[Саркандаугава]], (10) [[Рижский порт|порт]], (11) [[Вецмилгравис]], (12) [[Яунмилгравис]], (13) [[Межапаркс|Межапарк]], (14) [[Чиекуркалнс]], (15) [[Земитаны (станция)|Земитаны,]] (16) [[Силс (Риганың тарихи районы)|Силс]] ([[Тейка]], [[Шмерли]], [[Межциемс (Рига)|Межциемс]]), (17) [[Югла]], (18) [[Пурвциемс]], (19) Яньциемс ([[Яняварты (платформа)|Яняварты]] станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) [[Кенгарагс]], (21) Острова ([[Закюсала]], [[Луцавсала]], [[Улица Мукусалас|Мукусала]]), (22) [[Торнякалнс]], (23) [[Агенскалнс]], (24) [[Кипсала]], (25) [[Засулаукс]], (26) [[Ильгюциемс|Ильгециемс,]] (27) [[Спилве (микрорайон)|Спилве]], (28) [[Болдерая]], (29) [[Даугавгрива (микрорайон)|Даугавгрива]], (30) [[Буллюциемс|Буллю муйжа]], (31) [[Клейсты|Клейстес муйжа]], (32) [[Лачупе (станция)|Лачупе,]] (33) [[Анниньмуйжа]], (34) [[Золитуде]], (35) [[Шампетерис (Риганың тарихи районы)|Шампетрис]], (36) [[Биерини]], (37) [[Ливциемс (исторический район Риги)|Ливциемс]], (38) [[Зиепниеккалнс]], (39) (40) [[Яунциемс (Рига)|Яунциемс]]<ref>Pilsētas teritoriālais iedalījums. Rīgas pilsētas statistiskā gada grāmata 1931—1932.</ref>. == География == {{Ниәттәрҙә}} Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған. Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм [[Юрмала]] ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта [[Рижское Взморье]] курорт үҙәге бар. === Климат === Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2&nbsp;°C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3&nbsp;°C), −20&nbsp;°C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %. {{Климат города |Город_род=Риги |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Туристический портал] | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=39 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=0.5 | Мар_ср_осад=35 | Апр_ср=6.3 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=15.4 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=18.2 | Июл_ср_осад=82 | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад=76 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=7.3 | Окт_ср_осад=74 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=50 | Год_ср=7.0 | Год_ср_осад=669 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=-0.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=-0.4 | Мар_ср_мин=-2.6 | Мар_ср_макс=4 | Апр_ср_мин=2 | Апр_ср_макс=11.1 | Май_ср_мин=7.1 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=20.3 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.9 | Авг_ср_мин=13.0 | Авг_ср_макс=22 | Сен_ср_мин=8.7 | Сен_ср_макс=16.5 | Окт_ср_мин=4.6 | Окт_ср_макс=10.5 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-3.6 | Дек_ср_макс=0.6 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.7 | Янв_а_макс=10.2 | Янв_а_мин=-33.7 | Фев_а_макс=13.5 | Фев_а_мин=-34.9 | Мар_а_макс=20.5 | Мар_а_мин=-23.3 | Апр_а_макс=27.9 | Апр_а_мин=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-5.3 | Июн_а_макс=32.5 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=34.1 | Июл_а_мин=4 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=-0.5 | Сен_а_макс=29.4 | Сен_а_мин=-4.1 | Окт_а_макс=23.4 | Окт_а_мин=-8.7 | Ноя_а_макс=17.2 | Ноя_а_мин=-18.9 | Дек_а_макс=11.8 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мин=-34.9 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=10 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=21 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Административ бүленеше == [[Файл:Rigas_rajonu_numeracija.jpg|thumb|268x268px|Административ райондар картаһы]][[Файл:Rigas_apkaimes_Nr.png|thumb|267x267px|Микрорайондар картаһы]]Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район ({{lang-lv|rajons}}) һәм өс биҫтәнән ({{lang-lv|priekšpilsētas}}) тора. * Курзем районы (йәшел төҫтә): майҙаны — 79 км², халҡы — 133 505 кеше. : ''Микрорайондары'': 1. Болдерая, 2. Даугавгрива, 3. Дзирциемс, 4. Ильгюциемс, 5. Иманта, 6. Клейсты, 7. Кипсала, 8. Ритабулли, 9. Спилве, 10. Волери, 11. Засулаукс, 12. Агенскалнс. * Земгаль биҫтәһе (көл төҫтә): майҙаны — 41 км², халҡы — 105 090 кеше, Задвиньела урынлашҡан. : ''Микрорайондары'': 13. Атгазене, 14. Бебербеки, 15. Биерини, 16. Бишумуйжа, 17. Катлакалнс, 18. Мукупурвс, 19. Плескодале, 20. Салас, 21. Шампетерис, 22. Торнякалнс, 23. Зиепниеккалнс, 24. Золитуде. * Зиемель районы (һоро төҫтә): маәҙаны — 77 км², халҡы — 80 652 кеше. : ''Микрорайондары'': 25. Чиекуркалнс, 26. Яунциемс, 27. Кундзиньсала, 28. Мангальсала, 29. Межапарк, 30. Милгравис, 31. Петерсала-Андрейсала, 32. Саркандаугава, 33. Трисциемс, 34. Вецаки, 35. Вецдаугава, 36. Вецмилгравис. * Үҙәк район (ҡыҙыл төҫтә): майҙан — 3 км², халҡы — 24 547 кеше. Тарихи район — Иҫке Рига, театрҙар, музейҙар, эш үҙәктәре, үҙәк вокзал һ.б. : ''Микрорайондар'': 37. Старый город, 38. Центр. * Видзем биҫтәһе (күк төҫтә): майҙан — 57 км², халҡы — 172 064 кеше. : ''Микрорайондар'': 39. Берги, 40. Браса, 41. Брекши, 42. Букулты, 43. Дрейлини, 44. Югла, 45. Межциемс, 46. Пурвциемс, 47. Скансте, 48. Сужи, 49. Тейка. * Латгаль биҫтәһе (һары төҫтә): майҙаны — 50 км², халҡы — 193 287 кеше. : ''Микрорайондар'': 50. Авоту, 51. Дарзциемс, 52. Дарзини, 53. Гризинькалнс, 54. Кенгарагс, 55. Мәскәү форштадты, 56. Плявниеки, 57. Румбула, 58. Шкиротава. ==== Буржуаз Латвия һәм совет осоро ==== 1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»). 1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була. 1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә. 29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә. [[Файл:Medal. 75 years of the liberation of Riga from the Nazi invaders.png|thumb|Иҫтәлекле миҙал- «Риганы немец фашист илбаҫарҙарынан азат итеүгә 75 йыл. 1944—2019» ([[Реверс]]). Риганы азат итеүселәргә һәйкәлдән бер композиция. [[Латвия]], 16 октябрь, 2019 йыл]] 1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була<ref name="Рижская наступательная операция на ria.ru">[https://ria.ru/20191013/1559639456.html «Лишь бы будущее было счастливее». История оккупации и освобождения Риги. — Советские войска выгнали немецких оккупантов из Риги 13 октября 1944 года. Рижская наступательная операция по освобождению столицы и всей Прибалтики продолжалась около месяца, в ней погибло 150 тысяч военнослужащих.] [[РИА «Новости»]] // ria.ru (13 октября 2019 года)</ref>. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә. Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы , Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). [[Рига ГЭС-ы]], бер нисә [[ТЭЦ]]. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә). 1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһына әйләнә. === [[XXI быуат]] === 2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1324&format=HTML&aged=0&language=LV&guiLanguage=en Rīga 2014. gadā būs Eiropas kultūras galvaspilsēta Latvijā.] // europa.eu</ref>. == Халҡы == [[Файл:Riga ortseingang.jpg|thumb|200px|Ригаға ингән урындағы яҙыу]] === Халыҡ миграцияһы === Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле. Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй.<ref name="автоссылка1" /> 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" /> Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән<ref name="постнас"/> йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm Динамика численности населения городов Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |date=2016-03-03 }}</ref>: {| style="text-align:right" | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1767]] || 19 500 |- | [[1800]] || 29 500 |- | [[1840]] || 60 000 |- | [[1867]] || 102 590 |- | [[1881]] || 169 329 |- | [[1897]] || 282 230 |- | [[1913]] || 472 068 |- | [[1920]] || 185 137 |- | [[1925]] || 337 699 |- | [[1935]] || 385 063 |- | [[1939]] || 347 800 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1941]] || 335 200 |- | [[1945]] || 228 200 |- | [[1950]] || 482 300 |- | [[1955]] || 566 900 |- | [[1959]] || 580 423 |- | [[1965]] || 665 200 |- | [[1970]] || 731 831 |- | [[1975]] || 795 600 |- | [[1979]] || 835 475 |- | [[1987]] || 900 300 |- | [[1989]] || 915 106 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1990]] || 909 135 |- | [[1991]] || 900 455 |- | [[1992]] || 889 741 |- | [[1993]] || 863 657 |- | [[1994]] || 843 552 |- | [[1995]] || 824 988 |- | [[1996]] || 810 172 |- | [[1997]] || 797 947 |- | [[1998]] || 786 612 |- | [[1999]] || 776 008 |- | [[2000]] || 764 329 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2001]] || 756 627 |- | [[2002]] || 747 157 |- | [[2003]] || 739 232 |- | [[2004]] || 735 241 |- | [[2005]] || 731 762 |- | [[2006]] || 727 578 |- | [[2007]] || 722 485 |- | [[2008]] || 717 371 |- | [[2009]] || 713 016 |- | [[2010]] || 706 413 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2011]] || 658 640 |- | [[2012]] || 649 853 |- | [[2013]] || 643 615 |- | [[2014]] || 643 368 |- | [[2015]] || 641 007 |- | [[2016]] || 639 630 |- | [[2017]] || 641 423 |- | [[2018]] || 637 971 |- | [[2019]] || 632 614 |- | [[2020]] || 627 487<ref name="data.csb.gov.lv" /> |- |} |} ''' Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә''' <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1767 text:1767 bar:1800 text:1800 bar:1840 text:1840 bar:1867 text:1867 bar:1881 text:1881 bar:1897 text:1897 bar:1913 text:1913 bar:1920 text:1920 bar:1925 text:1925 bar:1935 text:1935 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1945 text:1945 bar:1950 text:1950 bar:1955 text:1955 bar:1959 text:1959 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 bar:1975 text:1975 bar:1979 text:1979 bar:1987 text:1987 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1767 from:0 till:19500 text:19500 bar:1800 from:0 till:29500 text:29500 bar:1840 from:0 till:60000 text:60000 bar:1867 from:0 till:102590 text:102590 bar:1881 from:0 till:169329 text:169329 bar:1897 from:0 till:282230 text:282230 bar:1913 from:0 till:472068 text:472068 bar:1920 from:0 till:185137 text:185137 bar:1925 from:0 till:337699 text:337699 bar:1935 from:0 till:385063 text:385063 bar:1939 from:0 till:347800 text:347800 bar:1941 from:0 till:335200 text:335200 bar:1945 from:0 till:228200 text:228200 bar:1950 from:0 till:482300 text:482300 bar:1955 from:0 till:566900 text:566900 bar:1959 from:0 till:580423 text:580423 bar:1965 from:0 till:665200 text:665200 bar:1970 from:0 till:731831 text:731831 bar:1975 from:0 till:795600 text:795600 bar:1979 from:0 till:835475 text:835475 bar:1987 from:0 till:900300 text:900300 bar:1989 from:0 till:915106 text:915106 bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 TextData= pos:(195,00) text:1767 йылдан 1990 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1993 text:1993 bar:1995 text:1995 bar:1997 text:1997 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 bar:1991 from:0 till:900455 text:900455 bar:1993 from:0 till:863657 text:863657 bar:1995 from:0 till:824988 text:824988 bar:1997 from:0 till:797947 text:797947 bar:1999 from:0 till:776008 text:776008 bar:2000 from:0 till:764329 text:764329 bar:2001 from:0 till:756627 text:756627 bar:2002 from:0 till:747157 text:747157 bar:2003 from:0 till:739232 text:739232 bar:2004 from:0 till:735241 text:735241 bar:2005 from:0 till:731762 text:731762 bar:2006 from:0 till:727578 text:727578 bar:2007 from:0 till:722485 text:722485 bar:2008 from:0 till:717371 text:717371 bar:2009 from:0 till:713016 text:713016 bar:2010 from:0 till:706413 text:706413 bar:2011 from:0 till:658640 text:658640 bar:2012 from:0 till:649853 text:649853 bar:2013 from:0 till:643615 text:643615 bar:2014 from:0 till:643368 text:643368 bar:2015 from:0 till:641007 text:641007 bar:2016 from:0 till:639630 text:639630 bar:2017 from:0 till:641423 text:641423 bar:2018 from:0 till:637971 text:637971 bar:2019 from:0 till:632614 text:632614 bar:2020 from:0 till:627487 text:627487 TextData= pos:(195,00) text:1990 йылдан 2020 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> === Милли составы === Ригала [[латыштар]] (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), [[урыҫтар]] (40,2 %), [[белорустар]] (3,9 %), [[украиндар]] (3,5 %), [[поляктар]] (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы [[1989]], [[2000]] һәм [[2011 йыл]]дарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm Ethnic composition: 2000 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173148/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm |date=2013-07-30 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120124349/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm |date=2020-11-20 }}</ref>, [[2020 йыл]] башына булған мәғлүмәттәр буйынса<ref>[https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ IRG080. Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, republikas pilsētās, 21 attīstības centrā un novados gada sākumā. PxWeb<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210321191933/https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ |date=2021-03-21 }}</ref>: {|class="standard sortable" ! милләте || кеше <br>(1989) || % || кеше <br>(2000) || % || кеше <br>(2011) || % || кеше <br>(2020) || % |- | всего || align=right | 910 455 || align=right | 100,00 % || align=right | 764 329 || align=right | 100,00 % || align=right | 658 640 || align=right | 100,00 % || align=right | 627 487 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 331 934 || align=right | 36,46 % || align=right | 313 368 || align=right | 41,00 % || align=right | 305 117 || align=right | 46,33 % || align=right | 296 332 || align=right | 47,2 % |- |в том числе [[латгальцы]]<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref>|| align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 29 393 || align=right | 4,46 % || align=right | || align=right | |- |[[русские]]|| align=right | 430 555 || align=right | 47,29 % || align=right | 335 431 || align=right | 43,89 % || align=right | 264 808 || align=right | 40,21 % || align=right | 226 218 || align=right | 36,1 % |- |[[белорусы]] || align=right | 43 631 || align=right | 4,79 % || align=right | 35 791 || align=right | 4,68 % || align=right | 25 535 || align=right | 3,88 % || align=right | 22 860 || align=right | 3,7 % |- |[[украинцы]] || align=right | 43 641 || align=right | 4,79 % || align=right | 31 899 || align=right | 4,17 % || align=right | 22 737 || align=right | 3,45 % || align=right | 21 562 || align=right | 3,4 % |- |[[поляки]] || align=right | 16 653 || align=right | 1,83 % || align=right | 15 980 || align=right | 2,09 % || align=right | 12 208 || align=right | 1,85 % || align=right | 10 883 || align=right | 1,7 % |- |[[литовцы]] || align=right | 7 012 || align=right | 0,77 % || align=right | 6 530 || align=right | 0,85 % || align=right | 5 450 || align=right | 0,83 % || align=right | 4 996 || align=right | 0,8 % |- |[[евреи]] || align=right | 18 812 || align=right | 2,07 % || align=right | 8 254 || align=right | 1,08 % || align=right | 4 810 || align=right | 0,73 % || align=right | || align=right | |- |[[немцы]] || align=right | 1 054 || align=right | 0,11 % || align=right | 1 386 || align=right | 0,18 % || align=right | || align=right | || align=right | 1 058 || align=right | 0,2 % |- |[[эстонцы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 829 || align=right | 0,1 % || align=right | 703 || align=right | 0,1 % |- |[[цыгане]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 928 || align=right | 0,1 % || align=right | 698 || align=right | 0,1 % |- |[[ливы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 87 || align=right | 0,01 % || align=right | || align=right | |- |другие || align=right | 18 217 || align=right | 2,00 % || align=right | 17 076 || align=right | 2,23 % || align=right | 17 888 || align=right | 2,72 % || align=right | 42 177 || align=right | 6,7 % |} Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә<ref>{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|title=Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva|author=PMLP|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|archivedate=2017-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>: * [[латыштар]] — 308 940; * другие — 38 647; * [[белорустар]] — 25 874; * [[рустар]] — 264 206; * [[украиндар]] — 25 687; * милләтен әйтмәгән — 24 385; * [[поляктар]] — 12 812; * латгалдар латыштарҙан айырым күрһәтелмәгән. [[Файл:Rigas apkaimes Lat 2011.png|thumb|350px| Латыштар Рига микрорайондарында (%,2011 йыл)]] [[Файл:Rigas apkaimes Rus 2011.png|thumb|350px|Рига микрорайондарында рустар (%,2011 йыл)]] 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 %<ref>{{cite web|accessdate = 2015-12-02|title = CVK » 2012. gada 18. februāra tautas nobalsošana par likumprojekta "Grozījumi Latvijas Republikas Satversmē" pieņemšanu » Rezultāti|url = http://www.tn2012.cvk.lv/report-results-0100.html|publisher = ЦИК Латвии|lang = lv}}</ref> урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә [[латыштар]] —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй. Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=729 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref> {|class="standard sortable" ! национальность || чел. <br>(1897) || % |- | всего || align=right | 282 230 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 127 046 || align=right | 45,02 % |- |[[немцы]] || align=right | 67 286 || align=right | 23,84 % |- |[[русские]] || align=right | 44 452 || align=right | 15,75 % |- |[[евреи]] || align=right | 16 922 || align=right | 6,00 % |- |[[поляки]] || align=right | 13 415 || align=right | 4,75 % |- |[[литовцы]] || align=right | 6 362 || align=right | 2,25 % |- |[[эстонцы]] || align=right | 3 702 || align=right | 1,31 % |- |[[белорусы]] || align=right | 730 || align=right | 0,26 % |} === Телдәр === 2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше<ref name="Латгал2011"/><ref name="Языки2011">{{cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Распределение постоянного населения по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по преимущественно используемому дома языку на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151124133815/http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|archivedate = 2015-11-24|deadlink = yes}} {{cite web |url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title = Англоязычная версия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820062939/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |archivedate = 2017-08-20 }}{{проверено|23|11|2015}}</ref> {|class="wikitable" |- !Тел ! Иҫәбе!% !<small>% от указавших</small> |- ![[рус теле|рус]] | 326 478 | 49,57 % | 55,80 % |- ![[латыш теле|латыш]] | 254 188 | 38,59 % | 43,44 % |- ! шул иҫәптән [[латгал теле|латгал]]<ref name="Латгал2011"/> | 29 393 | 4,46 % | 5,02 % |- ![[украин теле|украин]] | 702 | 0,11 % | 0,12 % |- ![[литва теле|литва]] | 563 | 0,09 % | 0,10 % |- ![[поляк теле|поляк]] | 496 | 0,08 % | 0,08 % |- ![[белорус теле|белорус]] | 227 | 0,03 % | 0,04 % |- !башҡа | 2 477 | 0,38 % | 0,42 % |- !күрһәтелгән | 585 131 | 88,84 % | 100,00 % |- !күрһәтелмәгән | 73 509 | 11,16 % | |- !Бөтәһе | 658 640 | 100,00 % | |} Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса)<ref name="Языки2011"/><ref>''Rīga 1860—1917.'' Rīga, Zinātne 1978.</ref><ref name="Перепись населения 1930, часть II, с. 70">{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |title = Перепись населения 1930, часть II : «Национальность», с. 70 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |archivedate = 2012-11-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |date=2012-11-15 }} (PDF, лат.; 14,6 Мб).</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Язык ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1913 ! 1930 !2011 |- | align=left | [[Русский язык|русский]] | 25 772 (25,1 %) || 31 976 (18,9 %) || 43 338 (16,9 %) || 99 985 (21,2 %) || 29 696 (7,86 %) || 326 478 (49,57 %) |- | align=left | [[латышский язык|латышский]] | 24 199 (23,6 %) || 49 974 (29,5 %) || 106 541 (41,6 %) || 187 135 (39,6 %) || 227 842 (60,29 %) || 254 188 (38,59 %) |- | align=left | [[Немецкий язык|немецкий]] | 43 980 (42,9 %) || 66 775 (39,4 %) || 65 332 (25,5 %) || 78 656 (16,7 %) || 44 105 (11,67 %) || … |- | align=left | [[идиш]] | 5254 (5,1 %) || 14 222 (8,4 %) || 16 521 (6,5 %) || 21 231 (4,5 %) || 42 328 (11,2 %) || … |- | align=left | [[эстонский язык|эстонский]] | 872 (0,9 %) || 1565 (0,9 %) || 3532 (1,4 %) || 6721 (1,4 %) || 2443 (0,65 %) || … |- | align=left | [[Литовский язык|литовский]] | … || … || 5853 (2,3 %) || 25 824 (5,5 %) || 6817 (1,8 %) || 563 (0,09 %) |- | align=left | [[Польский язык|польский]] | … || … || 12 869 (5 %) || 35 621 (7,5 %) || 16 574 (4,39 %) || 496 (0,08 %) |- | align=left | прочие^* | 2513 (2,4 %) || 4048 (2,4 %) || 1772 (0,7 %) || 16 895 (3,6 %) || 8112 (2,14 %) || 3406 (0,52 %) |- | align=left | нет данных | … || 769 (0,5 %) || 130 (0,1 %) || … || … || 73 509 (11,16 %) |- ! Бөтәһе ! 102 590 (100 %) || 169 329 (100 %) || 255 879 (100 %) || 472 068 (100 %) || 377 917 (100 %) || 658 640 (100 %) |} <small>^*В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.</small> === Башлыҡтары === {{main|Шаблон:Градоначальники Риги}} == Иҡтисады == [[Файл:Riga port.jpg|thumb|200x200px|Рига порты]] [[Файл:Bolsa de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200x200px|Рига фонд биржаһы]] Рига — [[Латвия]]ның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә<ref>{{cite web |url = http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |title = EUROSTAT |archiveurl = https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |archivedate = 2012-07-08 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |date=2012-07-08 }}</ref>. Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («''Latvenergo''»), газ [[монополия]]һы («''[[Latvijas Gāze]]''»), тимер юл компанияһы («''[[Latvijas dzelzceļš]]''»), дәүләт почта предприятиеһы («''[[Latvijas Pasts]]''»), «''[[Latvijas Mobilais Telefons]]''» (LMT), «[[Tele2|TELE2»]], «''[[Bite|Bite Latvija]]''» мобиль элемтә операторҙары һәм «''[[airBaltic]]''» авиакомпанияһы. Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу [[Латвия]]ға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. [[Рәсәй]] [[Латвия]]ның традицион сауҙа партнёры булып ҡала. [[Туризм]] —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә. == Транспорт == [[Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-281.jpg|200px|thumb|right| Рига аэропорты— Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт]] [[Файл:Trolleybus Riga IMG 2544 C.JPG|200px|thumb|right| Škoda 24Tr Irisbus троллейбусы]] [[Файл:15T-57169 Radio iela.jpg|200px|thumb|right|Трамвай]] [[Файл:Rigas Satiksme-Abrenes iela.jpg|200px|thumb|Абренес урамында ҡуласа]] [[Файл:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200px| Даугава аша тимер юл күпере]] Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы ([[Скандинавия]] һәм [[Көнсығыш Европа]], [[Финляндия]] һәм [[Үҙәк Европа]] араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә [[Даугава]] аша берҙән-бер тимер юл күпере. ==== Тимер юл ==== Рига тимер юл вокзалы ({{lang-lv|Rīgas dzelzceļa stacija}})- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]] яғына йөрөй ([[Рәсәй]]), [[Минск]] ([[Белоруссия]]), [[Киев]] ([[Украина]], ''[[Елгава]]'' аша). Пассажирҙарҙы «''[[Pasažieru vilciens]]''» компанияһы хеҙмәтләндерә. ==== Автобус хәрәкәте ==== Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар ({{lang-lv|Rīgas starptautiskā autoosta}}), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә. ==== Һауа транспорты ==== Рига аэропорты ({{lang-lv|Starptautiskā lidosta «Rīga»}}) —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «''[[airBaltic]]''» 92 миллион евролыҡ яңы [[Терминал (аэровокзал)|терминал]] төҙөү планлаштырыла. ==== Диңгеҙ транспорты ==== Рига порты ({{lang-lv|Rīgas Pasažieru termināls}}) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә. ==== Автомобиль транспорты ==== {{также|Автомобильные дороги Латвии}} Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере [[Мәскәү форштадт]]ты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. 2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла . Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл ({{lang-lv|Ziemeļu koridors}})) ==== Йәмәғәт транспорты ==== {{главная|Rīgas satiksme}} Йәмәғәт транспорты предприятиеһы [[Rīgas satiksme]] Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан<ref name="DIS407" /> Ригала троллейбус поездары йөрөй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref>. 2013 йылдан Ригала маршрут такси хеҙмәте монополияһы индерелгән. Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/samoupravlenija/riga-sdelala-esche-shag-k-vodnomu-transportu.a379140/ Рига сделала еще шаг к водному транспорту] // lsm.lv, 24 окт 2020</ref> ==== Велосипед ==== «Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт. == Мәҙәниәт == {{main|Достопримечательности Риги|Рижская киностудия}} 2010 йылда Рига 2014 йылға Европа мәҙәниәт баш ҡалаһы тип һайлана. Шул айҡанлы бер нисә инфраструктура проекты тормошҡа ашырыла башлай: Латвия милли китпханаһы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}, Гуннара Биркерт проекты буйынса), концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), ул Латвия милли симфоник оркестры базаһы буласаҡ , Хәҙерге заман сәнғәте музейы ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}, Андрейсалалағы элекке электростанция бинаһында). === Театрҙар === [[Файл:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 15.JPG|thumb|220x220px|Латвия милли операһы]] — [[Латвия Милли опера театры]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā opera}}) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар. — 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән). — Михаил Чехов исемендәге рус театры ({{lang-lv|Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris}}) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе. — 1920 йылда асылған «Дайлес» ({{lang-lv|Dailes teātris}}) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар. — 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры ({{lang-lv|Latvijas Valsts Leļļu teātris}})балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә. − 1992 йылда [[Яңы Рига театры]] ({{lang-lv|Jaunais Rīgas teātris}}) асыла. === Музейҙар === — Латвия оккупация музейы ({{lang-lv|Latvijas Okupācijas muzejs}}) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991). — Сит ил сәнғәте музейы ({{lang-lv|Ārzemju mākslas muzejs}}) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей. * Латвия милли музейы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}). -Дары башняһында Латвия хәрби музейы ({{lang-lv|Latvijas Kara muzejs}})- армия тарихы музейы. -Латвия йәһүдтәре музейы ({{lang-lv|Muzejs Ebreji Latvijā}}) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы. -Латвия тарихи музей экспозицияһы ({{lang-lv|Latvijas Vēstures muzejs}}) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем. -Латвия тәбиғәт тарихы музейы ({{lang-lv|Latvijas Dabas muzejs}}) -Рига моторҙар музейы экспозицияһы ({{lang-lv|Rīgas Motormuzejs}}) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX . -Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] ({{lang-lv|Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs}}). Уға Менцендорф йорто ла инә ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто. — Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (''[[модерн]]''). Ригала 44 яҡын музей һәм уға оҡшаған учреждениелар.<ref>[http://www.liveriga.com/lv/37-muzeji Visi Muzeji :: LIVE RīGA]</ref> === Музыка === XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында [[Вагнер Рихард|Рихард Вагнер]] капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай. 1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый. 1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «[[Евровидение-2003|Евровидение]]» үтте. == Архитектура == {{main|Список самых высоких зданий Риги|Храмы Риги|Достопримечательности Риги}} [[Файл:Riga by night (8230045602).jpg|thumb|left|Иҫке ҡала (Рига)]] [[Файл:Domy v centru Rigy.jpg|thumb|left| Лив майҙаны]] 1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/852/ Всемирное наследие]</ref> Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай.<ref name="icomos-mission">[http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100708 UNESCO/ICOMOS-Mission 2008]</ref>. Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған.<ref name="icomos-mission"/>. [[Файл:Riga Petrikirche Blick vom Turm zum Dom 3.JPG|thumb|230x230px|[[Домский собор (Рига)|Домский собор]]]] Иҫке Рига ({{lang-lv|Vecrīga}}) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы ({{lang-lv|Pilsētas kanāls}}) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора. Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны({{lang-lv|Rātslaukums}}), на которой находятся [[Рижская ратуша]] ({{lang-lv|Rīgas rātsnams}}) һәм Ҡарабаштар йорто({{lang-lv|Melngalvju nams}}). Был йорт [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора. 1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) ({{lang-lv|Rīgas Doms}}) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе ({{lang-lv|Rīgas Svētā Pētera baznīca}}) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) ({{lang-lv|Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle}}) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр. Рига замогында ({{lang-lv|Rīgas pils}}) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок [[1330 йыл]]да [[Ливон ордены]] рыцарь-монахтарына бирелгән. [[1867 йыл]]да Флоренция стилендәге йортта [[Латвия сеймы]] — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы ({{lang-lv|Pulvertornis}}) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын ({{lang-lv|Konventa sēta}}, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), [[Швед ҡапҡаһы]] ({{lang-lv|Zviedru vārti}}), Кесе гильдия бинаһы ({{lang-lv|Mazā Ģilde}}) һәм Оло гильдия бинаһы ({{lang-lv|Lielā Ģilde}}), Менцендорф йорто ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}, 1695) һәм Данненштерн йортон ({{lang-lv|Dannenšterna nams}}) атарға була. Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында [[1935 йыл]]дан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле ({{lang-lv|Brīvības piemineklis}}, автор [[Карл Зале]]) тора. <gallery> House_of_Blackheads_at_Dusk_3%2C_Riga%2C_Latvia_-_Diliff.jpg| Ҡарабаштар йорто Riga-Pulverturm.jpg|Дары башняһы Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Рига замогы Stone Bridge, Latvija.jpg| Даугава аша таш күпер Rigas Dome.jpg| Иҫке ҡалала Ратуша Les trois frères (Riga, la ville hanséatique).jpg|Өс туған Riga - Roland's Statue.jpg|Рига Роланды Latvian National Theatre.jpg| Латвия милли театры </gallery> XX быуат башында ҡаланы уратып бер нисә мөһим бина төҙөлә: Латвия милли театры, Һынлы сәнғәт музейы, неоготика стилендәге Латвия художество академияһы ({{lang-lv|Latvijas Mākslas akadēmija}}, 1905 й.), Университет. 1876—1884 йй.- яңы Византия стилендәге [[Христорождественский собор (Рига)]] ({{lang-lv|Rīgas Kristus Piedzimšanas pareizticīgo katedrāle}}). Элизабетес һәм Альберт урамдарында [[модерн]] стилендәге матур йорттар күп. Мәскәү форштадтында цеппелиндар өсөн эллингтар бар, улар Үҙәк баҙар итеп үҙгәртелгән. 1958 йылда Сталин высоткалары тибындағы Фәндәр Академияһы бинаһы, ағас лютеран сиркәүе, классик стилдәге Иисус сиркәүе һәм башҡа төрлө дәүерҙәргә ҡараған архитектура ҡомартҡылары бар. XX быуат башында Межапарк дачалар биҫтәһе төҙөлә (төньяҡта, урманда). [[Закюсала]] дюналар утрауында 368,5 метр бейеклек Рига телебашняһы төҙөлгән, ул Европалағы иң ҙур ҡоролмаларҙан һанала. [[Даугав]]ның һул яғы — [[Пардаугава]] —бер- йәки ике ҡатлы шәхси йорттарҙан торған район. Калнциема урамында тотош бер кварталда XIX быуаттағы йорттар реставрацияланған. <gallery> Riga - Elizabetes Iela 10b, 1903.JPG| ''Элизабетес'' урамындағы йорт Riga Jugendstil Hausfassade.jpg| Модерн стилендәге йорт Riga Markthallen Totale.JPG| Үҙәк баҙар<br>(артҡы планда— Фәндәр Академияһы,уң яҡта — телевизион башня) Riga_Russisch-Orthodoxe_Kathedrale_Christi_Geburt_3.JPG|[[Христорождественский собор (Рига)|Православный кафедральный собор Рождества Христова]] </gallery> * Туғандар ҡәберлеге (1924-36) һәм Азатлыҡ һәйкәле(1931—1935) * В. И. Ленин һәйкәле (1947—1950, арх. Э. Шталберг) * Р. Блауманис һәйкәле (1929) * Я. Райнис һәйкәле Райнис зыяратында (1934) һәм Коммунарҙар паркында (1958—1965) == Спорт == 2006 йылда «[[Арена Рига]]» спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500 урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто. «Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән ({{lang-lv|Skonto stadions}}, 10 000 урынлыҡ). «[[ТТТ Рига]]» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. [[БК Баронс/ЛМТ|«Баронс/ЛМТ»]] һәм «[[ВЭФ (баскетбольный клуб)|ВЭФ]]» баскетбол ирҙәр клубтары . «Сконто-Рига» баскетбол клубы [[Сконто (олимпийский комплекс)|«Сконто»]] аренаһын (6500 урынлыҡ) арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән. == Панорама == {{Панорама|Rigapanorama.JPG|2000px| Рига панорамаһы Латвия Фәндәр академияһынан}} == Парктар һәм ял итеү урындары == * Ҡала уртаһында Верман баҡсаһы ({{lang-lv|Vērmanes dārzs}}) урынлашҡан—ул Наполеон ғәскәре менән һуғыш ваҡытында яндырылған өйҙәр урынында 1814 йылда асылған, уға Анна Верман исеме бирелгән. - Ҡала каналы буйы ({{lang-lv|Kanālmalas apstādījumi}})|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә. — Виестура баҡсаһын 1721 йылда Пётр I әмере буйынса булдырылған. — Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған. — Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән. — Эспланад паркы. — Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған. — Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан. — Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар. — Рига зоопаркы ({{lang-lv|Rīgas Zooloģiskais dārzs}}) — 3000 йәнлек ҡарала. <gallery> Файл:Riga, park v centru města (2).jpg|Насаждения при городском канале Файл:Ķīpsalas bruģis (Balasta dambis).jpg|Остров [[Кипсала]] Файл:Riga, park v centru města (4).jpg|[[Бастионная горка]] </gallery> == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Latvijas_Universit%C4%81te_-_ogre11_-_Panoramio.jpg|thumb|Латвийский университет]] — [[Латвия Фәндәр Академияһы]] ({{lang-lv|Latvijas Zinātņu akadēmija}}), {{кол}} — Латвия органик синтез институты, — Физик энергетика институты, — Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты, — Ағас химияһы институты, — А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{конец}} Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә. 1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) ({{lang-lv|Latvijas Universitāte}}). 1958 — Рига техник университеты ({{lang-lv|Rīgas Tehniskā universitāte}}, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты ({{lang-lv|Rīgas Stradiņa universitāte}}, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты. 1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт. == СМИ == Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы ([[Латвийское телевидение|Latvijas Televīzija]] (LTV) , [[Latvijas Radio]], шәхси аналдар [[LNT]], [[TV3 Latvia]], рус телендәге [[Первый Балтийский Канал|ПБК Латвия]] һәм [[TV5 Riga|ТВ5 Рига]]. Көн дә ''«[[Диена]]»'' һәм ''«[[Латвияс авизе]]»'' гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын ''[[The Baltic Times]]'' , урыҫ телендә ''[[Meduza]]'' интернет- баҫма сыға. Ригала бихисап радоканалдар эшләй. == Тарих == * 1201 — Ригаға нигеҙ һалына. * 1282 — Рига, Лубек һәм Висбю ҡалалары [[Ганза]] сауҙа берлегенә инә. * 1561 йылға тиклем Рига ҡалаһы менән архиепископтар идара итә. * 1561—1581 — Рига ҡалаһы ирекле була. * 1581—1621 — [[Речь Посполитая]]ла булған осор. * 1621-[[1711 йыл|1711]] — [[Швеция]] осоро. * [[1711 йыл|1711]]—[[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң ([[1700 йыл|1700]]—[[1721 йыл|1721]]) Рига [[Рәсәй империяһы]] составына инә ([[1918 йыл]]ға тиклем). ** [[1713 йыл|1713]]—[[1783 йыл|1783]] — [[Рига губернаһы]] үҙәге. ** [[1783 йыл|1783]]—[[1796 йыл|1796]] — Рига наместниклыҡ үҙәге. ** [[1796 йыл|1796]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Лифляндия губернаһы]] үҙәге. * [[1918 йыл|1918]]—[[1940 йыл|1940]] — [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһы. * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Латвия ССР-ның баш ҡалаһы. [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Бөйөк Ватан һуғышы === * 25 июндә 4-се танк төркөмө Екабпилс һәм [[Даугавпилс]] ҡалаларына, ә [[Вермахт]]ың 18-се армияһы Ригаға һөжүм итә. * 1 июлдә 18-се немец армияһы Риганы баҫып ала. * [[1941 йыл|1941]]—[[1944 йыл|1944]] — [[Өсөнсө рейх|Рейх]] комиссариатының баш ҡалаһы Остланд яулап алына. ** 37-се уҡсы дивизияһы Риганы азат итеүҙә ҡатнаша. * [[1944 йыл|1944]]—[[1990 йыл|1990]] — Латвия ССР-ның [[баш ҡала]]һы. * [[1991 йыл]]дан — Латвияның баш ҡалаһы. == Мәҙәниәт == 2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: [[:ru:Здание Латвийской Национальной библиотеки|Латвия милли китапханаһы]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}) [[:ru:Биркертс, Гунарс|Гуннар Биркерт]] проекты буйынса, концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), [[:ru:Музей современного искусства|заман сәнғәте музейын]] ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү. == Ҡалала тыуған билдәле кешеләр == ==== <small>Латыштар</small> ==== * Альфред Леп, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1-се секретары ([[1933 йыл|1933]]—[[1937 йыл|1937]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Рига|Викисловарь=ru:Рига|Викицитатник=ru:Рига|Викитека=ru:Рига|Викиновости=ru:Категория:Рига|Викигид=ru:Рига}} {{Всемирное наследие|852}} * [http://redhit.ru/articles/79/ Что посмотреть в Риге, памятники и достопримечательности] * [http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html Статьи о городе Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306193743/http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html |date=2016-03-06 }} * [http://vecriga.info/index.html Виртуальная экскурсия по Старой Риге] * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Портал Рижского самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=2015-03-03 }} * [http://www.rigacv.lv Rīga CV — сайт Рижского краеведческого общества «Рига ЦВ»] * [http://www.citariga.lv Cita Rīga — домашняя страница о Риге и её истории] * [http://www.tavariga.com Фотографии Риги разного времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118035459/http://tavariga.com/ |date=2018-11-18 }}{{ref-en}} * [http://www.1201.lv Достопримечательности и история Риги] * [http://marsruti.lv/riga/ Маршруты и расписание общественного транспорта города Рига] == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=|заглавие=Рига и Рижское взморье: Краткий путеводитель|ссылка=|ответственный=Худ. К. Гольдман|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=Рига|издательство=Латгосиздат|год=1954|страницы=|страниц=192|тираж=60&nbsp;000}} (в пер.) * ''Бобе М.'' Евреи в Латвии. — Рига, 2006. ISBN 9984-9835-3-6 * ''Зильберман Д.'' «И ты это видел». — Рига: «BOTA», 2006. С. 50-59 ISBN 9984-19-970-3 {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Рига]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар]] nnfm8vtvfps1vcqw71oi01zwkikgj6f 0 102968 1309710 1151426 2026-11-09T15:35:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309710 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Павел Муравский |Оригинал имени = {{lang-uk|Павло Муравський}} |Изображение = Murawski.jpg |Ширина = 250 px |Описание изображения = |Фон = non_performing_personnel |Имя при рождении = Павел Иванович Муравский |Место рождения = [[Рәсәй империяһы]]ның Подольск губернаһы Дмитрашковка ауылы |Место смерти = [[Украина]], {{ВБУ|Киев}} |Профессии = {{дирижёр|СССР|XX быуат}}, {{музыкаль педагог|СССР|XX быуат}} |Жанры = |Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Державы (Украина)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден За заслуги I степени (Украина)}} {{!!}} {{Орден За заслуги II степени (Украина)}} {{!!}} {{Почётный знак отличия Президента Украины}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны II степени|6.4.1985}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды|4.10.1945}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{медаль В память 1500-летия Киева}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{народный артист УССР}} {{!!}} {{Шевченковская премия (до 1992)|1979}} {{!}}} |Викисклад = }} '''Павел Иванович Муравский (Моравский)''' ({{Lang-uk|Павло Іванович Муравський (Моравський)}}; [[30 июль]] [[1914 йыл]] — [[6 октябрь]] [[2014 йыл]]) — [[Украина|украин]] [[СССР|совет]] хор дирижёры, педагог{{Sfn|Романовский, 2005}}, Украина Геройы{{Sfn|Укрінформ, 2009}}. [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы ([[1960]]), П. И. Чайковский исемендәге Киев дәүләт университеты профессоры (1971){{Sfn|Романовский, 2005}}, Украина Милли сәнғәт академияһының почётлы академигы. == Биографияһы == Павел Иванович Муравский 1914 йылдың 30 июлендә [[Рәсәй империяһы]] Подольск губернаһының (хәҙер [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] Песчанка районы) Дмитрашковка ауылында тыуған. [[1941 йыл]]дың июнендә [[П. И. Чайковский]] исемендәге [[Киев]] дәүләт консерваторияһын тамамлаған. ''' Художество коллективтары менән етәкселеге:''' * [[Тымыҡ океан]] флотилияһының йыр ансамбле (1944—1946){{Sfn|Романовский, 2005}} * «Думка» капеллаһы (1940—1941, 1946—1948) — дирижер{{Sfn|Романовский, 2005}}. * "Трембита"хор коллективы (1948—1964){{Sfn|Романовский, 2005}} * Бер үк ваҡытта 1949—1955 йылдарҙа Львов консерваторияһында уҡыта. * «Думка» капеллаһы (1964—1969){{Sfn|Романовский, 2005}} [[1969 йыл]]дан алып П. И. Чайковский исемендәге Киев Дәүләт консерваторияһының дирижер-хор факультетында студенттар хорын етәкләй. 2014 йылдың 6 октябрендә Киев ҡалаһында вафат була. Байков зыяратында (33-сө бүлек) ерләнгән. == Хөрмәтләү == * 2009 йылдың [[21 ноябрь|21 ноябрендә]] Дмитрашковка ауылында Муравскийҙың музей-утары асыла<ref>[//uk.wikipedia.org/wiki/ Музей-садиба Павла Муравського]</ref>. * 2009 йылдың декабрендә Муравскийҙың 95 йәше һәм ижади-педагогик хеҙмәткәрлегенең 75 йыллығы киң билдәләнә{{Sfn|Укрінформ, 2009}}. == Павел Муравский исемендәге конкурс-фестиваль == * 2009 йылда Дмитраков ауылында йыл һайын П.Моравский<ref>{{cite web|url=http://ukrros.info/analitika/detail.php?ID=1990|title=Об'єднання українців Росії: Міжнародний хоровий конкурс-фестиваль імені Павла Муравського|date=2010-02-13|publisher=ukrros.info|accessdate=2013-04-26|lang=uk}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714203125/http://ukrros.info/analitika/detail.php?ID=1990 |date=2014-07-14 }}</ref> исемендәге хор конкурс-фестиваленә башланғыс һалына. 2010 йылдың июнендә үткәрелгән беренсе фестивалдә Киев, Винницы, Мани, Кировоград, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Польшанан коллективтар ҡатнашҡан. 2011 йылдың 24-26 июнендә Икенсе конкурс-фестивале уҙа. Унда Богуслав, Ивано-Франковск һәм Донецк ҡалаларының хор коллективтары килгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Украина Геройы (Держава ордены тапшырыла — ҙур шәхси ҡаҙаныштары раҫлау үрге үрнәктәрен украина хорын, милли мәҙәни-сәнғәт мираҫын үҫтереүҙә күп йыллыҡ емешле ижади хеҙмәте)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/178/2009 Указ Президента України № 178/2009 від 23 березня 2009 року "Про присвоєння П.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306164617/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/178/2009 |date=2022-03-06 }}</ref> (23.03.2009). * Украина Президентының Почёт Билдәһе (20.09.1994)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/535/94 Указ Президента України № 535/94 від 20 вересня 1994 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * II дәрәжәле «Юғары ҡаҙаныштар өсөн» ордены (22.12.1999)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1607/99 Указ Президента України № 1607/99 від 22 грудня 1999 року «Про нагородження відзнакою Президента України — орденом „За заслуги“»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * I дәрәжәле «Юғары ҡаҙаныштар өсөн» ордены (30.7.2004)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/850/2004 Указ Президента України № 850/2004 від 30 липня 2004 року "Про нагородження П.] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Н. Д. Леонович әҫәрҙәренән төҙөлгән концерт программалары (1977—1978) өсөн УССР-ҙың Т. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премияһы (1979) * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (14.10.1945) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6.4.1985) == Һылтанмалар == * [http://ukrgeroes.narod.ru/MuravskyPI.html ГЕРОЙ УКРАЇНИ — Муравський Павло Іванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624014418/http://ukrgeroes.narod.ru/MuravskyPI.html |date=2017-06-24 }} {{ref-uk}} * {{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~книги/Хоровой%20словарь/Муравский%20Павел%20Иванович/|title=Биография на сайте «Яндекс.Словари»|work=Роменовский Н. В. Хоровой словарь. — М.: Музыка, 2005. — 230 с.|publisher=slovari.yandex.ru|accessdate=2013-04-26|ref=Романовский, 2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GEGq5h6k|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6GEGq5h6k?url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%25D |date=2013-04-29 }} * {{cite web|url=http://articles.pishchan.co.ua/show/1|title=Павло Муравський|author=Попова Л.|publisher=articles.pishchan.co.ua|accessdate=2013-04-26|lang=uk|description=<small>Использованы материалы книги Ольги Бенч «Павло Муравський: феномен одного життя» (Київ, 2003). </small>)|ref=Попова (по О. Бенч, 2003)|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GEGr4uPg|archivedate=2013-04-29}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426163215/http://articles.pishchan.co.ua/show/1 |date=2013-04-26 }} * {{cite web|url=http://www.day.kiev.ua/128812/|title=Природа человеческого голоса — без секретов|author=Савчук Г.|date=2004-12-06|work=День, №223|publisher=day.kiev.ua|accessdate=2013-04-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GEGsAzZq|archivedate=2013-04-29}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216163426/http://www.day.kiev.ua/128812/ |date=2004-12-16 }} * {{cite web|url=http://www.ukrinform.ua/rus/order/?id=865802|title=На Винниччине чествовали Павла Муравского - живую легенду украинского хорового искусства ХХ-ХХІ столетий|date=2009-11-23|publisher=ukrinform.ua|accessdate=2013-04-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GEGuK3G0|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6GEGuK3G0?url=http://www.ukrinform.ua/rus/news/ob_chyooyyuyuyoe_yueufCHpCHbmy_rbCHmb_nhtbCHulpzp____tsyCHha_mezeodh_hltbyoulpzp_iptpCHpzp_yulhuufCHb_ii_ii_uf_865802 |date=2013-04-29 }} * {{cite web|url=http://spiv.org.ua/publ/230-1-0-374|title=Хоровий спів в Україні: Хорова асамблея, присвячена 95-річчю від дня народження диригента Павла Муравського відбулася у Києві (Укрінформ)|date=2009-12-28|publisher=spiv.org.ua|accessdate=2013-04-26|lang=uk|ref=Укрінформ, 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GEGvlFir|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6GEGvlFir?url=http://spiv.org.ua/publ/230-1-0-374 |date=2013-04-29 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{библиоинформация}} [[Категория:Украина геройҙары]] [[Категория:XX быуат дирижёрҙары]] [[Категория:СССР дирижёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Украинаның «Ҡаҙаныштар өсөн» (Почёт Билдәһе) ордены кавалерҙары]] [[Категория:Украинаның 1 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Украинаның 2 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Украин ССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Подольск губернаһында тыуғандар]] l1f1mfe56ar2sw0bilgmoouewqotwu9 0 107060 1309692 1284604 2026-11-09T14:06:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309692 wikitext text/x-wiki '''Моратова Кира Георгиевна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Короткова'''; [[5 ноябрь]] [[1934 йыл]], [[Сороки (ҡала)|Сороки]], Бессарабия, Румыния Короллеге — [[6 июнь]] [[2018 йыл]], [[Одесса]], [[Украина]]<ref>[https://meduza.io/news/2018/06/06/umerla-rezhisser-kira-muratova Умерла Кира Муратова]</ref>) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Украина|украин]] кинорежиссёры, сценарийҙәр яҙыусы һәм актёр. == Биографияһы == Кира Георгиевна Моратова Бессарабияның [[Сороки (ҡала)|Сороки]] ҡалаһында, Румыния коммунистар партияһының<ref>[https://www.soroki.com/photo2/main.php?g2_itemId=77793 Фотопортрет Юрия Короткова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314014311/http://soroki.com/photo2/main.php?g2_itemid=77793 |date=2016-03-14 }}: Юрий Коротков возглавлял сорокский подпольный уездный обком коммунистической партии Румынии до 1937 года; в дальнейшем — на партийной работе в Бухаресте.</ref> өйәҙ подполье комитеты секретаре Юрий Александрович Коротков (рум.<span contenteditable="false"> </span>Gheorghe Corotcov, 15 ғинуар,1907, Осовец — 1941)<ref>[http://www.loc.gov/rr/european/comintern/docs/romania-f495-op255-part3-gri-man.doc Списки работников Коминтерна в Румынии]: Наталья Исаковна Короткова (партийный псевдоним Скурту) и Юрий Александрович Коротков (в различных источниках отчество матери ''Исаковна'' и ''Исааковна'').</ref> ғаиләһендә тыуған. Кираның атаһы 1941 йылдың көҙөндә [[Одесса]] янында хәбәрһеҙ юғалған<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Monitorul_Oficial_al_României._Partea_a_2-a_1947-06-27,_nr._144.pdf Jurnale şi Ordonante (стр. 3)]: О запросе Натальей Коротковой свидетельства о смерти мужа.</ref><ref>[http://www.andreilupan.com/loaditem.do?id=304000170 FRATE CU PĂMÂNTUL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421232424/http://www.andreilupan.com/loaditem.do?id=304000170 |date=2018-04-21 }}</ref><ref>[http://www.andreilupan.com/loaditem.do?id=301010020 Cu ce am venit la congres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421163015/http://www.andreilupan.com/loaditem.do?id=301010020 |date=2018-04-21 }}</ref>. Уның әсәһе — Наталья Исааковна Короткова-Скурту (рум.<span contenteditable="false"> </span>Natalia Corotcov-Scurtu, 18 октябрь 1906 — 28 июль 1981) — йәһүд сығышлы, тыумышы менән Сороки ҡалаһынан<ref>[http://jurnalul.ro/special-jurnalul/amintiri-din-comunism-cu-nepotul-lui-foris-ii-118987.html Amintiri din comunism cu nepotul lui Foriş]</ref><ref>[http://www.jewish-romania.ro/personalitati.php/alfabetic/c/ Ассоциация еврейских культурных и общественных организаций Румынии: персоналии (Natalia Corotcov-Scurtu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120081936/http://www.jewish-romania.ro/personalitati.php/alfabetic/c |date=2017-01-20 }}</ref>;[[1928 йыл|1928 йылдан алып Румыния компартияһының ағзаһы]]<ref>[http://www.arhivelenationale.ro/images/custom/image/serban/2012/ianuarie%20inventare%20bac/colectia%20dosare%20de%20partid%20final.pdf Архив Коммунистической партии Румынии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010312/http://www.arhivelenationale.ro/images/custom/image/serban/2012/ianuarie%20inventare%20bac/colectia%20dosare%20de%20partid%20final.pdf |date=2016-03-05 }}: Наталья Скурту (1906—1981), член партии с 1928 года.</ref>. [[1934 йыл]]да [[Черновцы|Черновица]]<nowiki/>ла ҡулға алынған<ref>[http://www.ilegalisti.ro/ilegalist/813 Kamer Ilie]: ''arestat la Cernăuţi, cu Pavel Chirtoacă şi Natalia Scurtu''</ref>. Һуғыш ваҡытында Өфө ҡалаһында торған Коминтерндың радиоһында «România Liberă» (''Азат Румыния'')<ref>[http://books.google.com/books?id=TDqemCGtAuYC&pg=PA69&lpg=PA69&dq= Robert Levy «Ana Pauker: The Rise and Fall of a Jewish Communist» (стр. 69)]</ref> Анна Паукерҙың секретаре булып эшләгән. Артабан СРР мәҙәниәт министрлығында, бала табыу йорто «Polizuҙа» табип булып<ref>[http://www.stindard.ro/historicum/2005_comunisti_1944.pdf Списки награждённых медалью «К 40-летней годовщине образования компартии Румынии» (1961)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204124717/http://www.stindard.ro/historicum/2005_comunisti_1944.pdf |date=2011-12-04 }}</ref><ref>[http://www.art-emis.ro/jurnalistica/1321-doctor-luiza-herscovici.html Deci ce zice domnul doctor «X»?]</ref> һәм, ниһайәт, СРР-ның һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары булып эшләгән<ref>[http://www.stindard.ro/historicum/2005_comunisti_1944.pdf Despre numărul membrilor Partidului Comunist din România la 23 august 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204124717/http://www.stindard.ro/historicum/2005_comunisti_1944.pdf |date=4 December 2011 }}</ref><ref>[http://www.iiccr.ro/ro/presa/ecouri_in_presa/ecouri_in_presa_2012/privesc_din_doftana_prin_gratii_de_fier/ Privesc din Doftana prin gratii de fier: Mituri, rituri şi istorie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102194522/http://www.iiccr.ro/ro/presa/ecouri_in_presa/ecouri_in_presa_2012/privesc_din_doftana_prin_gratii_de_fier/ |date=2014-01-02 }}</ref>. Ул яңы тыуған балаларҙы ҡарау тураһында бер нисә пособие яҙған<ref>[http://proalba.ro/lista-romanilor-celebri-care-au-fost-sau-au-dorit-sa-fie-incinerati/ Natalia Scurtu] Наталья Скурту — автор книг «Cartea tinerei mame» (''Книга молодой матери'', 1961) и «Domnișoara» (''Госпожа'', 1975), нескольких научных статей по организации акушерской помощи.</ref>. Кира легаль булмаған эш менән шөғөлләнгән ата- әсәһе менән бергә һуғыш алдынан Бухареста йәшәгән<ref>[http://tismaneanu.wordpress.com/2011/03/06/felicitari-charles-king/ Felicitari, Charles King!]</ref>. Кира [[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]] филология факультетында уҡыған, [[1959 йыл]]да ВГИК-тың режиссёрлыҡ факультетын ,Сергей Герасимов менән Тамара Макарова оҫтаханаһында уҡып, тамамлаған. [[1961 йыл]]да Кира Моратова Одесса киностудияһында режиссёр булып эшләй башлаған. Сценарий авторы һәм режиссёр сифатында ул, дебют эше итеп, үҙенең буласаҡ ире Александр Игоревич Моратов менән бергә ҡыҫҡа метражлы «У крутого яра» фильмын ҡуйған. [[1962 йыл]]да улар икәүләшеп тулы метражлы «Наш честный хлеб» фильмын сығарған. «Короткие встречи»(1967) һәм «Долгие проводы» (1971) фильмдарында ул үҙенең хәҙерге замандың әхлаҡ проблемаларына һәм төрлө характерлы кешеләрҙе күрһәтергә ҡыҙыҡһыныуын белдерҙе.(фильмдар үҙгәртеп ҡороу йылдарына тиклем «кәштәлә» ятҡан). Одесса киностудияһының етәкселәре менән булған ғауғаларҙан һуң ул Одессанан Ленинградҡа күсеп киткән һәм "Ленфильмда " «Познавая белый свет» (1978) фильмын сығарған. Шул уҡ ваҡытта ул буласаҡ икенсе ире, рәссам һәм сценарийҙарын яҙышыусы Евгений Голубенко менән танышҡан. Кира Моратованың билдәле фильмдары — «Перемена участи» (1987) һәм «Астенический синдром» (1989) кинотаҫмалары — йәмғиәттең һәм тәнҡитселәрҙең иғтибарын үҙенә ныҡ тартҡан. Һуңғы картинаһы 40-сы Берлин кинофестивалендә ([[1990 йыл]]) жюриҙың Махсус премияһына һәм Иң яҡшы уйын өсөн «Ника» кинопремияһына (1991 йыл) лайыҡ булған.. «Вечное возвращение» картинаһының премьераһында Моратова үҙенең кинематографтан китеүе тураһында иғлан итте<ref>{{Cite web|accessdate=2015-09-24|title=Короткие, долгие и вечные истории Киры Муратовой|url=http://vm.ru/news/2014/11/04/korotkie-dolgie-i-vechnie-istorii-kiri-muratovoj-269973.html}}</ref>. Кира Моратованың фильмдарында [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]], Георгий Делиев, Олег Табаков, Зинаида Шарко, Нина Русланова, Рената Литвинова, Алла Демидова, Наталья Бузьколар уйнағандар. Композиторҙар Олег Каравайчук һәм Валентин Сильвестров менән хеҙмәттәшлек иткән. == Ижтимағи позицияһы == Януковичты украиндарға һәм молдавандарға ҡарата бөйөк рус шовинизмы күрһәтеүҙә ғәйепләп, Евромайҙанды яҡлап сыҡҡан, шул уҡ ваҡытта Украинаны ла Ҡырымдың Россияға ҡушылыуын танырға өндәгән<ref>[http://www.colta.ru/articles/society/2458 Кира Муратова: "Я могла бы высказать личные претензии к Украине, но я их не имею.]</ref>. 2015 йылдың июлендә «Новая газетаға» биргән интервьюһында ул Украинаның көнсығышында барған һуғыш конфликтын тыныс юлдар менән бөтөрөргә өндәп, конфликт тураһында былай тип әйткән: «''Нет, я не над схваткой, я принимаю сторону Украины. Мне не нравится, что она воюет, но я не знаю, как можно из этого выйти — в тех стандартах, в которых живёт человечество: <nowiki>„Надо защищать свою территорию, надо бороться!</nowiki><nowiki>“</nowiki>. Но никакая территория не стоит того, чтобы за неё убивать, даже если эту территорию называют родиной. Человечество очень любит воевать, оно усматривает в этом героизм, тех, кто не хочет воевать, оно осуждает. Но таких, к сожалению, очень мало. Мало пацифистов. Кому-то всё равно, а кому-то кажется — ну, а как иначе. Многие просто не верят, что мир без войны возможен. Зачем трепыхаться, если ничего не изменишь''.»<ref>{{Cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/arts/69224.html|title=Кира Муратова: «Нет, я не над схваткой, я принимаю сторону Украины.»|publisher=novayagazeta.ru|author=|date=16 июля 2015|accessdate=2015-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717050931/http://www.novayagazeta.ru/arts/69224.html |date=2015-07-17 }}</ref> == Ғаиләһе == * Беренсе ире — режиссёр һәм сценарий авторы Александр Моратов. ** Ҡыҙы — Марианна, бәхетһеҙлеккә осрап үлгән<ref>[http://ktelegraf.com.ua/2013/02/08/aleksandr-muratov-v-moem-filme-vysockomu-zapretili-igrat-vora.html Александр Муратов: "В моём фильме Высоцкому запретили играть вора.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701215416/http://ktelegraf.com.ua/2013/02/08/aleksandr-muratov-v-moem-filme-vysockomu-zapretili-igrat-vora.html |date=2014-07-01 }}</ref><ref>[http://www.horosheekino.ru/dolgie_provody.htm Быков Д. Кира Муратова научила Высоцкого хрипеть…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416054537/http://www.horosheekino.ru/dolgie_provody.htm |date=2016-04-16 }} // Профиль. — 1997. — 11 марта.</ref>. * Икенсе ире — Одесса рәссамы, рәссам-ҡуйыусы һәм уның сценарийҙарының соавторы Евгений Иванович Голубенко (тыуған 1956)<ref>[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2009/11/05/641756.html Кира Муратова отмечает 75-летие] // Podrobnosti.ua, 5 ноября 2009</ref>. == Фильмография == === Режиссерлыҡ эштәре === * [[1962]] — У крутого яра (короткометражный) * [[1964]] — Наш честный хлеб * [[1967]] — Короткие встречи * [[1971]] — Долгие проводы * [[1979]] — Познавая белый свет * [[1983]] — Среди серых камней * [[1987]] — Перемена участи * [[1989]] — Астенический синдром * [[1992]] — Чувствительный милиционер * [[1994]] — Увлеченья * [[1997]] — Три истории * [[1999]] — Письмо в Америку (короткометражный) * [[2001]] — Второстепенные люди * [[2002]] — Чеховские мотивы * [[2004]] — Настройщик * [[2005]] — Справка (короткометражный) * [[2006]] — Кукла (короткометражный) * [[2007]] — Два в одном * [[2009]] — Мелодия для шарманки * [[2012]] — Вечное возвращение<ref>{{Cite web|url=http://www.openspace.ru/article/604|title=Вечное возвращение Киры Муратовой|subtitle=Кинопробы, гаммы и этюды в новой комедии Киры Муратовой|author=Антон Долин|date=2012-11-19|work=|publisher=[[OpenSpace.ru]]|accessdate=2016-01-07|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6I0Qv7AoP|archivedate=2013-07-10}}</ref> === Сценарийҙар === * [[1962]] — У крутого яра * [[1967]] — Короткие встречи * [[1979]] — Познавая белый свет * [[1987]] — Перемена участи * [[1989]] — Астенический синдром * [[1992]] — Чувствительный милиционер * [[2001]] — Второстепенные люди * [[2002]] — Чеховские мотивы * [[2004]] — Настройщик * [[2009]] — Мелодия для шарманки * [[2012]] — Вечное возвращение === Актёрлыҡ эштәре === * [[1964]] — Наш честный хлеб — ''Агапа'' * [[1967]] — Короткие встречи — ''Валентина Ивановна'' * [[1969]] — Опасные гастроли — ''Нина Александровна, революционерка'' * [[1987]] — Сад желаний — ''колдунья'' * [[1993]] — Посторонний/Жираф == Бүләктәре һәм ҡаҙаныштары == * Лауреат Вкф в номинации «Большая премия» (1987) * Лауреат Вкф в номинации «Приз за режиссуру» (1988) * народная артистка УССР (1990) * премия «Ника» в номинации «Лучший игровой фильм» (1990) * Специальный приз жюри «Серебряный медведь» 40-го Берлинского кинофестиваля (1990) * премия «Кинотавр» в номинации "Специальные призы в конкурсе «Фильмы для избранных» (1992) * Почетный «Леопард» Международного кинофестиваля в Локарно (1994) * премия «Кинотавр» в номинации «Специальные призы российского конкурса» (1994) * премия «Ника» в номинации «Лучший игровой фильм» (1994) * Премия «Ника» в номинации «Лучшая режиссура» (1994) * Российская независимая премия «Триумф» (1995) * Национальная премия Украины имени Тараса Шевченко (1997) * премия «Кинотавр» в номинации «Специальные призы за режиссуру» (1997)<ref>''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/456.shtml Кира Муратова — 98] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220422204046/http://chernenko.org/456.shtml |date=2022-04-22 }} // ВГИК, [[1999 йыл|1999]], № 24.</ref> * Главная премия Искусств (1999, Берлинская Академия искусств) * орден князя Ярослава Мудрого V степени (1999)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=231%2F99 Нагороджена Указом Президента України від 4 березня 1999 року № 231] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * премия «Свобода» (2000, Американский фонд кино) * Государственная премия Украины имени Александра Довженко (2002) — за значительный вклад в развитие отечественного киноискусства<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/810/2002 Распоряжение о вручении государственной премии Кире Муратовой от 9 сентября 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421163649/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/810/2002 |date=2018-04-21 }}{{Ref-uk}}(укр.</ref> * Орден Дружбы (2004)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?801806 Указ Президента РФ от 19.10.2004 № 1336 "О награждении орденом Дружбы Муратовой К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701013722/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?801806 |date=2015-07-01 }}</ref> * орден князя Ярослава Мудрого ІV степени (2004)<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1370/2004 Указ Президента України № 1370/2004 від 04.11.2004 "Про нагородження К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120126/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1370/2004 |date=2016-03-04 }}</ref> * орден князя Ярослава Мудрого ІІІ степени (2009)<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/9359.html Указ Президента України № 377/2009 від 29 травня 2009 року "Про нагородження працівників акціонерного товариства «Одеська кіностудія»]</ref> * приз жюри Международной федерации кинопрессы 31-го Мкф (2009) * Награждена памятной медалью, учреждённой МХТ к 150-летию А. П. Чехова (2005)<ref>[http://www.teatral-online.ru/news/2264/ В МХАТе вручили юбилейные чеховские медали. «Театрал» 27 Октября 2010]</ref> * Награждена премией имени Мирона Черненко (2010) Гильдии киноведов и кинокритиков России * Юбилейная медаль «20 лет независимости Украины» (2011) * премия «Ника» в номинации «Лучший фильм стран СНГ и Балтики» («Вечное возвращение») (2013) * премия «Белый слон» Гильдии киноведов и кинокритиков России за лучшую режиссёрскую работу и приз молодых кинокритиков («Вечное возвращение») (2014)<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/culture/20140204/993064814.html#13915416447373&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Российские критики назвали «Географ глобус пропил» лучшим фильмом года.|quote=Лучшей режиссёрской работой критики назвали «Вечное возвращение» Киры Муратовой.|author=|date=4 февраля 2014|work=|publisher=РИА Новости|accessdate=2014-02-04|lang=}}</ref> * приз ''Золотой Дюк'' за вклад в киноискусство — Одесский международный кинофестиваль (июль 2014)<ref>{{Cite web|url=http://o1.ua/news/itogi-odesskogo-mezhdunarodnogo-kinofestivalya.html|title=Итоги Одесского международного кинофестиваля|author=|date=20 июля 2014|work=|publisher=o1.ua|accessdate=2014-07-21|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216132546/http://o1.ua/news/itogi-odesskogo-mezhdunarodnogo-kinofestivalya.html |date=2014-12-16 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Галереяһы == * [http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38352X2805X5732 Наталья Скурту (мать Киры Муратовой), Георге Георгиу-Деж, Петру Гроза, С. И. Кавтарадзе и Сава Гановский (1950)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110190058/http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38352X2805X5732 |date=2013-11-10 }} * [http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38348X2803X5732 Наталья Скурту (мать Киры Муратовой), Георге Георгиу-Деж и Гостав Марин (фотография, 1950)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313074839/http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38348x2803x5732 |date=2016-03-13 }} * [http://www.soroki.com/photo2/main.php?g2_itemId=77793 Отец Киры Муратовой Юрий Коротков (фотография)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714145031/http://www.soroki.com/photo2/main.php?g2_itemId=77793 |date=2014-07-14 }} == Һылтанмалар == * [http://kira-muratova.narod.ru Кира Муратова — биография, фильмы, новости, интервью, фотографии, форум] * [http://www.inoekino.ru/author.php?id=476 Кира Муратова на сайте ИноеКино] * [http://seance.ru/category/names/muratova-kira/ Кира Муратова на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626110643/http://seance.ru/category/names/muratova-kira/ |date=2008-06-26 }} * [http://www.nashfilm.ru/kinoprofession/469.html Кира Муратова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083834/http://www.nashfilm.ru/kinoprofession/469.html |date=2007-09-29 }} на сайте Наш Фильм * [http://ec-dejavu.net/m-2/Muratova.html Майя Туровская. «Низзя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318175514/http://ec-dejavu.net/m-2/Muratova.html |date=2009-03-18 }} // Абдуллаева Зара. Кира Муратова: Искусство кино. — М.: НЛО, 2008, с. 90—94 * [http://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/05/30/n_1367100.shtml Ющенко наградил Киру Муратову орденом] * [http://www.cinematheque.ru/post/141808 Обзор творчества Киры Муратовой на ''Синематеке''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200151/http://www.cinematheque.ru/post/141808 |date=2016-03-04 }} * [http://os.colta.ru/cinema/events/details/16058/ Кира Муратова: «Я не могу быть совсем марсианкой, даже если бы хотела»] Интервью с Кирой Муратовой * {{Cite web|url=https://esquire.ru/wil/muratova|title=Правила жизни. Кира Муратова|subtitle=Записали Александра Зеркалёва и Никита Карцев. Фотограф Сергей Пилипович.|author=|authorlink=|coauthors=|quote=Рассказывать, как снимается кино, — это глупо. Это как вы бы стали рассказывать мне, что такое любовь.|date=|format=|work=|publisher=[[Esquire]] // esquire.ru|accessdate=2015-12-19|lang=ru|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}<span class="citation" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20151222140846/https://esquire.ru/wil/muratova Кира Муратова] <small>Записали Александра Зеркалёва и Никита Карцев. </small><small>Фотограф Сергей Пилипович.</small> (рус.). </span><span class="citation" contenteditable="false">Esquire // esquire.ru. — «Рассказывать, как снимается кино, — это глупо. Это как вы бы стали рассказывать мне, что такое любовь.»  <small>Проверено 19 декабря 2015.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://kinoart.ru/component/search/?searchword=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0&ordering=newest&searchphrase=all&limit=25|title=Поиск: Кира Муратова|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=[[Искусство кино]]|accessdate=2015-12-20|lang=ru|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> [[Категория:Актёрҙар]] d9tpor74m5n79u828bgu8lhr4svhfv7 0 107072 1309854 1151552 2026-11-10T03:26:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309854 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен | имя =[[Файл:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|25px]] Лилия Подкопаева | изображение = Podkopaieva. 2008 08 04.jpg | ширина = | описание изображения = | пол = Ҡатын-ҡыҙ | полное имя = Лилия Александровна Подкопаева | оригинал имени = Подкопаєва Лілія Олександрівна | прозвища = | гражданство = {{ukr}} | специализация = Спорт гимнастикаһы | клуб =Динамо | дата рождения = 15.08.1978 | место рождения = [[СССР]], [[Украин ССР-ы]], {{ТУ|Донецк}} ҡалаһы | года карьеры = | рабочая сторона = | тренеры = [[Пугачёва, Лилия Ивановна|Лилия Пугачёва]], <br /> [[Лосинская, Галина Ивановна|Галина Лозинская]] | рост = 155 см<ref>{{cite web|url=http://www.blik.ua/content/view/777/47/|title=Звезды в сантиметрах — БЛИК<!-- Заголовок добавлен ботом -->|deadlink=unknown-host|archiveurl=http://web.archive.org/20080413070912/www.blik.ua/content/view/777/47/|archivedate=2008-04-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.polezno.com/interesno/44|title=Рост женщины. От чего зависит рост женщины. Как увеличить свой рост. Полезные советы и рекомендации<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkaiFxV|archivedate=2012-12-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fashiony.ru/page.php?id_n=31318|title=Золотая Лилия<!-- Заголовок добавлен ботом -->}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815045949/http://fashiony.ru/page.php?id_n=31318 |date=2014-08-15 }}</ref> | вес = | медали = {{ОИ-спорт|Спорт гимнастикаһы}} {{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Алтын||Атланта 1996|абсолют беренслек}} {{медаль|Алтын|Атланта 1996|ирекле күнегеүҙәр}} {{медаль|Көмөш|Атланта 1996|бүрәнә}} <!-- {{турнир|Чемпионат мира}} {{медаль|Алтын|1995 Сабае|абсолютное первенство}} {{медаль|Алтын|1995 Сабае|абсолютное первенство}}--> {{турнир|Хөкүмәт наградалары}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден За заслуги ІІ степени (Украина)}}{{!!}}{{Почётный знак отличия Президента Украины}}{{!!}}{{Крест За мужество}} {{!}}- {{!}} {{!!}} {{Орден княгини Ольги III степени}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Почётная грамота Кабинета Министров Украины}} {{!}}} |Официальный сайт = www.podkopayeva.com}} '''Подкопаева Лилия Александровна''' ([[15 август]] [[1978 йыл]]) — гимнаст, Украинаның атҡаҙанған спорт мастеры (1994), халыҡ-ара категориялы судья. Европа Кубогы эйәһе (1995), 45 алтын , 21 көмөш һәм 14 бронза миҙалы бар. Спорт гимнастикаһы буйынса донъяның абсолют чемпионы. (1995), Европа чемпионы (1996). == Биографияһы == Лилия Александровна Подкопаева [[Донецк]]иҙә 1978 йылдың 15 авгусында тыуған. 5 йәшлек Лилияны Донецкиҙағы «Динамо» йәмғиәтенең гимнастика залына оләсәһе Эвелина Михайловна килтергән.<ref>{{Cite web|url=http://www.info.pardon.com.ua/biografy/podkopaeva_liliya_aleksandrovna/|title=Биография Подкопаева Лилия Александровна<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkdvHGw|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119034535/http://www.info.pardon.com.ua/biografy/podkopaeva_liliya_aleksandrovna |date=2012-01-19 }}</ref> Лилия Подкопаева Донецк 3-сө дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыған. 1996 йылда ХXVI Олимпия уйындарында Лилия абсолют беренселектә һәм ирекле күнегеүҙәрҙә ике алтын миҙал яулаған. Уның эшләгән элементтарының береһе булған — ике ҡатлы сальто менән алға 180°боролош яһауҙы — әле хәҙергә тиклем ҡатын-ҡыҙҙар ғына түгел, хатта ир-аттар ҙа яһай алмайҙар.<ref>{{Cite web|url=http://www.podkopaeva.openua.net/bio.php|title=Подкопаева Лилия Александровна|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkfivyX|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105130651/http://www.podkopaeva.openua.net/bio.php |date=2014-01-05 }}</ref> 2001 йылда Физик тәрбиә һәм спорт милли университетын тамамлаған. Унан һуң Донецк дәүләт идара итеү академияһында уҡыған Украина Президентының Почёт Билдәһе менән ([[1995 йыл|1995]])<ref>{{Cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1171/95|title=Указ Президента України № 1171/95 від 21 грудня 1995 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»}}{{Ref-uk}}</ref>, «Батырлыҡ өсөн» тәреһе ([[1996 йыл|1996]])<ref>{{Cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=662/96|title=Указ Президента України № 662/96 від 7 серпня 1996 року «Про нагородження відзнакою Президента України хрестом „За мужність“»}}{{Ref-uk}}</ref> менән, «За заслуги» II дәрәжә ордены ([[2002 йыл|2002]])<ref>{{Cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1078/2002|title=Указ Президента України № 1078/2002 від 29 листопада 2002 року «Про відзначення державними нагородами України чемпіонів та призерів Олімпійських ігор, тренерів та організаторів спортивного руху»}}{{Ref-uk}}</ref>, Княгиня Ольга III дәрәжә ([[2009 йыл|2009]])<ref>{{Cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=26/2009|title=Указ Президента України № 26/2009 від 16 січня 2009 року «Про відзначення державними нагородами України»}}{{Ref-uk}}</ref> ордены, Святой Станислав ордены менән һәм Украина Министрзар Кабинетының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән. Үҙ исемендәге «Алтын Лилия» даими турнирын ойошторған. 2006 йылда Украина почтаһы Лилия Подкопаеваның һүрәте ҡуйылған почта маркаһын сығарҙы<ref>{{Cite web|url=http://kp.ua/daily/090708/47539/|title=Лилию Подкопаеву теперь можно будет лизнуть|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkhBCDt|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003003333/http://kp.ua/daily/090708/47539 |date=2012-10-03 }}</ref>. 2008 йылда, гимнастканың утыҙ йәшенә арнап, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] АҠШ-тың Лилия Подкопаева төшөрөлгән маркаһын сығарҙы.<ref>{{Cite web|url=http://www.salon.donetsk.ua/rubrics/5394.php|title=Штаты выпустили марку с изображением Подкопаевой|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkkItrf|archivedate=2012-12-02}}, {{Cite web|url=http://ostro.org/shownews_ks.php?id=50515&lang=ru|title=В США выпустили почтовую марку с Лилией Подкопаевой|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20080714165024/ostro.org/shownews_ks.php?id=50515&lang=ru|archivedate=2008-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714165024/http://ostro.org/shownews_ks.php?id=50515&lang=ru |date=2008-07-14 }}, {{Cite web|url=http://kp.ua/daily/090708/47539/|title=Лилию Подкопаеву теперь можно будет лизнуть|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkhBCDt|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003003333/http://kp.ua/daily/090708/47539 |date=2012-10-03 }}</ref>. == Телевидение == 2006 йылда Лилия «Танцы со звездами» проектының Украина версияһында еңде<ref>{{Cite web|url=http://stardance.org.ua/stardance2/|title=Танцы со звездами 2|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkluOc9|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214023645/http://stardance.org.ua/stardance2/ |date=2012-02-14 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://korrespondent.net/showbiz/188485|title=Корреспондент.net|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkqESt2|archivedate=2012-12-02}}</ref> . Сергей Костецкий менән парлашып, 2008 йылдың сентябрендә Танцевальное Евровидение 2008 -ҙә улар 3-сө урынды яуланылар.<ref>{{Cite web|url=http://esckaz.com/edc/2008/|title=Все о Танцевальном Евровидении|archiveurl=http://www.webcitation.org/66Dik8O5b|archivedate=2012-03-17}}</ref> [[2011 йыл]]дың июнь айында башланған «Мин — герой!» спорт-күңел асыу шоуында , [[Севастополь|Севастополь ҡалаһы]] янында, Лилия Подкопаева, Сергей Притула һәм Александр Педан тамашаны алып барыусылар булғандар. Ул шоуҙы көҙ көнө Новый каналда күрһәтергә тейеш булғандар.<ref>{{Cite web|url=http://mediananny.com/raznoe/15571/Lilia_Podkopaeva_stala_vedushheij_shou__IA___Geroij__|title=Лиля Подкопаева стала ведущей шоу «Я — Герой!»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbktqulA|archivedate=2012-12-02}}</ref> == Фильмография == == Шәхси тормошо == Элекке ире (25 декабрь 2004<ref name="wedding.ua">{{Cite web|url=http://wedding.ua/star/1357|title=Свадьба Лилии Подкопаевой и Тимофея Нагорного|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CbkzGZGT|archivedate=2012-12-02}}</ref>- ғинуар 2009) Тимофей Нагорный<ref name="ostro.org">{{Cite web|url=http://ostro.org/news/article-26982/|title=Лилия Подкопаева и Тимофей Нагорный выбрали крестного отца своему ребенку|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Cbl4kClF|archivedate=2012-12-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.volunteers.com.ua/volonters2/?action=userinfo&id=29|title=Волонтеры, Сайт волонтеров Украины<!-- Заголовок добавлен ботом -->|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20100310014315/www.volunteers.com.ua/volonters2/?action=userinfo&id=29|archivedate=2010-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310014315/http://www.volunteers.com.ua/volonters2/?action=userinfo&id=29 |date=2010-03-10 }}</ref> — бизнесмен, спорт-шоу ойоштороусы, «Спорт-сервис» компанияһының директоры, хәҙер продюсер Мики Ньютон<ref>{{Cite web|url=http://www.donbass.ua/news/culture/celebrity/2009/04/17/lilija-podkopaeva-timofei-obeschal-menja-pohoronit.html|title=Лилия Подкопаева: Тимофей обещал меня похоронить! :: donbass.ua — новости Донбасса<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref><ref name="focus.ua">{{Cite web|url=http://www.focus.ua/dossier/12595|title=Лилия Подкопаева. Досье. ФОКУС<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Cbl6QlpW|archivedate=2012-12-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.donbass.ua/news/region/2009/01/22/lilija-podkopaeva-razvoditsja-s-muzhem-jekskljuzivnoe-intervju-s-timofeem-nagornym.html|title=Лилия Подкопаева разводится с мужем. Эксклюзивное интервью с Тимофеем Нагорным}}</ref> менән бергә 7 йыл (2002—2009)<ref>{{Cite web|url=http://www.livestory.com.ua/family/2009/04/13/200059.html|title=Подкопаева рассказала всю правду о разводе с Нагорным " Дом и семья › LIVEstory — истории из жизни<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Cbl9tsS8|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220033324/http://www.livestory.com.ua/family/2009/04/13/200059.html |date=2012-12-20 }}</ref> бергә йәшәгәндәр. Подкопаева менән Нагорныйҙың туйҙарын Мария Ефросинина, Михаил Турчинский һәм Дмитрий Оскин алып барғандар. Уларҙы Иосиф Кобзон, Таисия Повалий, Вадим Писарев, Святослав Вакарчук, Яна Клочкова, Светлана Хоркина, Алексей Немов, Татьяна Гуцу, Екатерина Серебрянская һ. б. ҡотлағандар<ref name="wedding.ua"/>. Лилия яғынан Ани Лорак шаһит булған.<ref name="wedding.ua"/> .Вадим Нагорный (тыуған 27 ноябрь 2005<ref name="football.sport.ua">{{Cite web|url=http://football.sport.ua/news/16023|title=Лилия Подкопаева стала мамой! +ФОТО / Известная семейная пара усыновила восьмимесячного малыша, которого назвали Вадимом / Другие виды / www.sport.ua<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CblB8Yr7|archivedate=2012-12-02}}</ref>) уллыҡҡа ҡабул ителгән балаһы, уны уллыҡҡа 13 июлдә алғандар, ә интернаттан 2006 йылдың 31 июлендә алып ҡайтҡандар<ref name="football.sport.ua"/> (ул Алина Гросуҙың клибында төшкән)<ref name="ostro.org"/><ref name="focus.ua"/><ref name="podkopaeva.openua.net">{{Cite web|url=http://www.podkopaeva.openua.net/family.php|title=Подкопаева Лилия Александровна<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CblE6MfF|archivedate=2012-12-02}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130221221932/http://www.podkopaeva.openua.net/family.php |date=2013-02-21 }}</ref> Ҡыҙы Каролина Нагорнаяға (тыуған 10 ноябрь, 2006) крестная мамаһы Ани Лорак хөрмәтенә исем ҡушҡандар<ref name="focus.ua"/><ref name="podkopaeva.openua.net"/>. Балалары 3 йәштән алып гимнастика, сит телдәрҙе өйрәнеү һәм бейеүҙәр менән шөғөлләнәләр<ref>{{Cite web|url=http://mikanewton.pp.net.ua/publ/timofej_nagornyj_i_mika_njuton_nas_obedinila_blagotvoritelnost/3-1-0-425|title=MIKA NEWTON fan-zone: Официальный сайт поклонников Мики Ньютон. Фан клуб Мики Ньютон<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CblFbaj3|archivedate=2012-12-02}}</ref> == Дәүләт бүләктәре == * Почётный знак отличия Президента Украины (21.12.1995)<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1171/95 Указ Президента Украины № 1171/95 от 21 декабря 1995 года «О награждении Почётным знаком отличия Президента Украины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223021/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1171/95 |date=2016-03-04 }}</ref> * Знак отличия Президента Украины крест «За мужество» (07.08.1996)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/662/96 Указ Президента Украины № 662/96 от 7 августа 1996 року «О награждении Знаком отличия Президента Украины крестом „За мужество“»]</ref> * Орден «За заслуги» ІІ степени (29.11.2002)<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1078/2002 Указ Президента Украины № 1078/2002 от 29 ноября 2002 года «О награждении государственными наградами Украины чемпионов и призёров Олимпийских игр, тренеров и организаторов спортивного движения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328165819/https://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1078/2002 |date=2019-03-28 }}</ref> * Почётная грамота Кабинета Министров Украины (13.08.2003)<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1252-2003-%D0%BF Постановление Кабинета Министров Украины № 1252-2003-п от 13 августа 2003 года "О награждении Подкопаевой Л.] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Орден княгини Ольги III-й степени (16.01.2009)<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/26/2009 Указ Президента Украины № 26/2009 от 16 января 2009 года «О награждении государственными наградами Украины»]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} 292obnxk4mt6c1uzzr576srrj1az35p 0 107563 1309857 1056392 2026-11-10T03:38:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309857 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Украина}} |Русское название = Полтава өлкәһе |Оригинальное название = {{lang-uk|Полтавська область}} |Герб = Coat_of_Arms_of_Poltava_Oblast.svg |Флаг = Flag of Poltava Oblast.svg |Страна = [[Украина]] |Гимн = |Статус = өлкә |Входит в = |Включает = 25 район |Столица = [[Полтава]] |Крупные города = [[Кирмәнсек (ҡала, Украина)|Кирмәнсек]], [[Лубны]] |Дата = 22.09.1937 |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Население = 1 436 672 |Год переписи = 2016 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = 50 |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 28 748 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Poltava in Ukraine.svg |Размер карты = 300 |Карта административной единицы = |Часовой пояс = UTC+2, летом UTC+3 |Аббревиатура = |ISO = UA-53 |FIPS = |Телефонный код = +380 53 |Почтовые индексы = |Код автомобильных номеров = 17, BI, НІ |Сайт = http://www.adm-pl.gov.ua/ |Примечания = }} '''Полтава өлкәһе''' ({{lang-uk|Полтавська область}}) — [[Украина]]лағы өлкә. Административ үҙәге — [[Полтава]] ҡалаһы. == Административ ҡоролошо == [[Файл:Poltava regions.svg|400px|thumb|right]] '''25 район:''' # Великая Багачка районы # Гадяч районы # Глобино районы # Гребинка районы # Диканька районы # Зиньков районы # Карловка районы # Кобеляки районы # Козельщина районы # Котельва районы # Кирмәнсек районы # Лохвица районы # Лубны районы # Машевка районы # Миргород районы # Яңы Санжар (Новые Санжары) районы # Оржица районы # Пирятин районы # Полтава районы # Решетиловка районы # Семёновка районы # Хорол районы # Чернухи районы # Чутово районы # Шишаки районы '''6 ҡала округы:''' # [[Гадяч]] # [[Горишние Плавни]] # [[Кирмәнсек (ҡала, Украина)|Кирмәнсек]] # [[Лубны]] # [[Миргород]] # [[Полтава]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210120113926/http://www.adm-pl.gov.ua/ Сайт] {{ref-uk}} [[Категория:Полтава өлкәһе|*]] nes1yrcexdj8j1wcucmbt0fa1ghowox 0 108965 1309751 1251233 2026-11-09T18:23:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309751 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме =Сабирйән сәсән | Төп исеме = | Рәсеме = | Киңлек= 180px | Ҡултамғаһы = | Тыуған ваҡыттағы исеме = Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы | Тыуыу датаһы =1890 | Тыуған урыны = Ҡыпсаҡ Үҙән ауылы, Орск өйәҙе, {{ТыуғанУрыны|Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһында}}<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан]], {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы|Бөрйән районында}}, [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы.</ref> | Вафат булыу датаһы = 1934 | Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{Российская империя}}, {{СССР}} | Эшмәкәрлек төрө = [[Сәсән]] |Премиялары = | Наградалары = | Викикитапхана = }} '''Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы''' (1890—1934) — [[сәсән]], ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе. == Биографияһы == Сабирйән Мөхәмәтзакир улы Мөхәмәтҡолов 1890 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Ҡыпсаҡ Үҙән ауылында, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылында тыуған. Сығышы буйынса [[Ҡыпсаҡ|Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе]]нең ҡарағай-ҡыпсаҡ тармағынан. Атаһы Мөхәмәтзакир (1861—1919) хәлле крәҫтиән булған. Совет власы осоронда урмансы булып эшләгән. Тирә-яҡта танылған йор һүҙле сәсән булған. Мөхәмәтзакирҙың халыҡ араһында телдән телгә күсеп һаҡланып ҡалған бер нисә шиғыры ла бар. Сабирйән бәләкәй сағынан уҡ уҡырға — яҙырға отҡор, йыр-бейеүгә оҫта, телгә бик бай була. Йәшләй үк халыҡ ижадына, сәсәнлек сәнғәтенә күңел биргән. Атаһының шиғри хазинаһынан боронғо башҡорт [[ҡобайыр]]ҙарын, йырҙарын отоп алған. Сабирйәндең һәләтлелеген күреп, атаһы уны [[Әбйәлил районы]] [[Рауил]] ауылы мәҙрәсәһенә уҡырға алып бара. Шулай итеп, Сабирйән Мөхәмәтҡолов 1900—1911 йылдарҙа Урал аръяғындағы Рауил ауылындағы мәҙрәсәлә белем ала, унан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы [[мәҙрәсә]]ләрендә уҡыуын дауам итә.[[Файл:Сабирйән Мөхәмәтҡолов.jpg|мини|File:Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң 1911 йылда батша армияһына алына. 1914 йылғы [[Беренсе донъя һуғышы|герман һуғышында]] ҡатнаша. Пленға эләгә, унан бер иптәше менән ҡасып, [[Төркиә]]гә барып сыға. 1917 йылғы [[Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашып, тик 1919 йылдың көҙөндә тыуған иленә әйләнеп ҡайта. Ҡайтыуына атаһы түшәктә була, уның ҡушыуы буйынса, Сабирйән [[Килдеғол]] ауылы ҡыҙы Өммөлхаятҡа өйләнә, атаһы күп тә үтмәй вафат була. 1920 йылда хеҙмәт юлын уҡытыусы булып башлай. 1928−1929 йылдарҙа [[Байғаҙы]]ла, 1929—1930 уҡыу йылында [[Ғәлиәкбәр]] ауылында, 1930—1931 йылдарҙа [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]]тә уҡыта. 1932—1934 йылдарҙа райсоветта (элеккесә РИК-тә) сәркәтип була, ЗАГС бюроһында ла эшләй. 1933 йылда нахаҡҡа ғәйепләнеп, ике тапҡыр ҡулға алына, икеһендә лә нисектер ҡотолоп ҡайта. Өсөнсөгә 1934 йылдың март айҙарында тағы ла ҡулға алына. Шул китеүҙән ҡайтмай, 1934 йыл аҙаҡтарында үлеп ҡала. Шулай итеп, Сабирйән сәсәндең ғүмере бик иртә өҙөлә. 1989 йылда, репрессия ҡорбаны булараҡ, аҡлана. Уның өс ҡыҙы була: Рауза 1947 йылда йәшләй ауырып вафат була, Зәкиә менән Вәсилә лә мәрхүмәләр инде. Бөгөнгө көндә Сабирйән сәсәндең исемен мәңгеләштереү маҡсатында [[Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] һәм [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол]] урта мәктәптәре музейҙарында сәсәнгә ҙур урын бүленгән. Музейҙа сәсәндең шәжәрәһе ҡуйылған. 2015 йылда Әбделмәмбәттә сәсәндең тыуыуына 125 йыл тулыуға бәйле хәтер сараһы ойошторола. Сәсән иҫтәлегенә таҡтаташ асыла. Тыуған ауылында урамдарҙың береһенә Сабирйән Мөхәмәтҡолов исеме бирелгән. 1993 йылда [[Бөрйән районы хакимиәте]] [[Бөрйән районы премиялары|Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге әҙәбиәт һәм сәнғәт премияһы]]н булдырған. == Ижади эшмәкәрлеге == Мәҙрәсәлә уҡыған йылдарында уҡ төртмә шиғырҙар, бәйет-таҡмаҡтар сығара, оҫта бейей, ҡулынан ҡурай, ҡумыҙ төшмәй. Шул йылдарҙа уҡ халыҡ ижады өлгөләрен йыя башлай. 1910 йылдарҙа ҡаҙаҡтар араһына китеп. мөғәллимлек эшен атҡарған. Ҡаҙаҡ далаларында аҡындар менән таныша, аҡын-сәсәнлек һөнәрен тағы нығыраҡ үҙләштерә. Сабирйән Мөхәмәтҡолов рус, фарсы, ғәрәп телдәрен яҡшы белгән. Шәреҡ әҙәбиәте, философияһы менән таныш булған. Бөрйән яҡтарында киң билдәлелек алған «[[Күсәк бей (эпос)|Күсәк бей]]» эпосының бер нисә вариантын яҙып алған. Шунын бер вариантын 1928 йылда Ә. Исламғолов Сабирйән сәсәндең үҙенән яҙып алған. Бер вариантын [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы|Ғәббәс Дәүләтшин]] күсереп алып, 1929 йылда «Башҡорт аймағы» журналында баҫтырып сығарған. Сәсән эпосты яңы шиғри ҡалыпҡа һалып, ҡулъяҙма китап эшләгән. Үҙе уны яттан да башҡарыр булған. Сабирйән сәсән эшкәрткән һәм ижад иткән ошо ике шиғри вариант «Күсәк бей» эпосының ҡыпсаҡ версияһы булып, башҡорт халыҡ ижады составында баҫмаларға ингән. Тыуған яғында Сабирйән сәсән бар көсөн мөғәллимлек эшенә һала. Ҡыпсаҡ, Байғаҙы, Ғәлиәкбәр ауылдарында балалар уҡыта. Яңы йәмғиәткә дан йырлап, совет власына, дәүеренә ҙур өмөттәр бағлап, ең һыҙғанып йәш быуынға белем биреүгә тотоноп киткән. Бөрйән районының байтаҡ ауылдарында белем усаҡтары асыуҙы ойошторошҡан. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашып, заманының иң-иң зыялыларының береһе булған. Тыуған яғы Сабирйән Мөхәмәтҡоловты мәҙрәсә ғилемен яҡшы белгән, совет мәктәбе тәртиптәрен дә ныҡлы үҙләштергән абруйлы мөғәллим итеп иҫендә ҡалдырған. Үҙ сәсәне, оҫта ҡобайырсы, ил ағаһы итеп хәтерендә һаҡлаған. Сабирйән сәсән үҙендә сәсәнлек һәм шағирлек, композиторлыҡ һәләттәрен дә берләштергән. Күпселек шиғырҙарын импровизация юлы менән шунда уҡ яттан сығарыр булған. Аҙаҡ уларҙы дәфтәренә күсереп ҡуя йәки шағирҙарса яҙып ижад итә торған булған. Ниндәйҙер хәл-ваҡиғаға ҡарашын шиғри юлдар, таҡмаҡ йәки бәйет менән белдерер булған. Уларҙы халыҡ шунда уҡ отоп алып, телдән телгә тапшыра килеп, беҙҙең көндәргә килеп еткән. Ҡайһылыр шиғри юлдары халыҡ араһында әйтем булып таралып киткән. Һәр хәлдә Сабирйән сәсәндең шиғырҙары, бәйеттәре телдән дә, яҙма рәүештә лә үҙ заманында киң таралыу алған. Сабирйән сәсәндең халыҡ ҡобайырҙарын, эпос, йыр репертуарының башҡа әҫәрҙәрен яҙып барған дәфтәрҙәре булған, ләкин беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Ә шулай ҙа, үҙе сығарған шиғырҙары яҙылған күн тышлы дөйөм дәфтәре ҡыҙы Зәкиәлә һаҡланған була. [[Ғайса Хөсәйенов]] етәкселегендә [[Зәйтүнә Шәрипова]], [[Фирҙәүес Хисамитдинова]] составында ойошторолған археографик экспедиция ул дәфтәргә 1979 йылда барып юлыға. Экспедиция ваҡытында «Урал» ҡобайырының Сабирйән сәсән исеменә ҡараған версияһын да күсереп алалар. Был ҡобайыр Шафиҡ сәсән Әминев авторлығындағы «Урал» ҡобайырына оҡшаш була, ләкин улар бер-береһен ҡабатламай. «Сабирйән Мөхәмәтҡоловтың айырым шиғырҙарының ижад ителеү һәм йәшәү формаһы өсөн бик ҡыҙыҡлы һәм сәйер генә бер яғы ла осрай. Сәсән бер-ике шиғырын киҫелгән ағас түңгәгенә, эргәнән юнып таҙартып, битләүенә яҙған. „Түңгәккә“ тигән шиғыры — ана шундай ағасъяҙма ҡомартҡы. Был шиғри юлдарҙы уҡыған кешеләр ятлап ала. Яҙыу йылдар үтеү менән юйылһа ла, түңгәк әле лә һаҡлана. Бына сәсәндең тағы бер ағасъяҙма шиғыры: Сахраларҙа юлдаш, дәртле моңдаш -Ғалим егеттәрҙең белеме. Тәбиғәттең тәрән серҙәренә һис етмәй бит әҙәм ғилеме.» (Ғайса Хөсәйенов яҙмаларынан өҙөк). == Сәсәндең бай мираҫы == «Яҡташыбыҙ, сәсән, мәғрифәтсе, хәлфә Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзәкир улының ғүмере ижады сәскә атҡан саҡта өҙөлһә лә, бик бай һәм күп ҡырлы, һуңғы йылдарҙа уның поэтик мираҫын уҡыусылар һәм эҙәрмәнлек эше менән ҡыҙыҡһыныусанлыҡ айырата артты. Талантлы сәсән мөрәжәғәт иткән темалар уның тормошто ҡабул итеү, күреү, үҙ фекер һәм хистәрен бирә алыу формалары кеүек төрлө. Уның поэтик мираҫында ҡобайырҙар ҙа, шиғыр-уйланыуҙар ҙа, тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә, пейзаж лирикаһы ла, тос сатирик һәм юмористик шиғырҙар ҙа бар. Сәсән булараҡ, тормошта барған хәл-ваҡиғаларға тиҙ һәм асыҡ мөнәсәбәтен, ысынбарлыҡҡа үҙенең хаҡ баһаһын белдереүсе шағирҙың ижади диапазоны бай һәм киң. Мәҫәлән, „Уралға мәдхиә“ ҡобайырында ул башҡорттарҙың героик үткәненә мөрәжәғәт итеп, изге тыуған еренә дан йырлай. Күпте күргән халҡына яҡты көндәр килеү өмөтөн Совет власы менән бәйләй. „Түңгәккә мөрәжәғәт“ шиғырында автор „тәбиғәт һәм кеше“ проблемаһын күтәрә, түңгәктең ҡасандыр мәғрүр ағас булыуын поэтик алымдар менән һүрәтләп, хәҙер ҡоро бер түңгәккә ҡалыуын кеше ғүмеренә ишаралап, ерҙә йәшәүебеҙҙен мәғәнәһе тураһында тәрән уйҙарға төшөрә. „Ғилемле егеттәргә…“ шиғыры иһә донъя барлыҡҡа килеүҙең серҙәренә төшөнөп бөтөү мөмкин түгеллеген тәҡрарлаһа, „Фотоһүрәттәге яҙыу“ тигән шиғырында шағир үткән йәшлеге менән хушлаша һәм шуға ла шиғыр һағышлы мотивта. Халыҡ араһында Сабирйән хәлфәнең юмористик һәм сатирик шиғырҙары кин таралған була. Әлбиттә, уның совет осорондағы етешһеҙлектәргә йүнәлтелгән үткер сатираһы властар тарафынан иғтибарға алынып, „баһалана“. С. Мөхәмәтҡоловтың эшмәкәрлек һәм тормош трагизмы шунан ғибарәт. XX быуаттың 20-се йылдарында хуплап ҡаршы алған һәм дан йырлаған яңы сәйәси режим Сталиндың репрессиялар машинаһында, башҡа бик күп талантлы шәхестәр кеүек, уның үҙен дә 30-сы йылдар башында Беломорканал лагерының саңы булырлыҡ итеп онтап-урып ебәрә. Башҡорт халҡы үҙенең ул һәм ҡыҙҙарын онотмай. Улар халыҡ хәтерендә мәңгелеккә [[Зәки Вәлиди]], [[Муса Мортазин]], [[Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы|Сөләймән Мырҙабулатов]], [[Зәйнулла Рәсүлев|Зәйнулла ишан Рәсүлев]], [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], [[Зәйнәб Биишева]], [[Рәми Ғарипов]], [[Аҡмулла]] һәм [[Буранбай сәсән]]дәр һәм башҡа меңәрләгәндәр исеме менән уйылды. Башҡорт сәсәндәре менән бер рәттә беҙҙең яҡташыбыҙ С. М. Мөхәмәтҡолов та бар. Уның уҡыусыларға тулы кимәлендә барып етмәгән ижады үҙенең эҙләнеүселәрен көтә.» Б. Усманов. Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Әбделмәмәбәт урта мәктәбе. == Ижади мираҫы == Сабирйән сәсәндең һаҡланып ҡалған шиғырҙары : «Совет власы», «Бер баланың альбом дәфтәренә», «Ҡыҙыл батрак комсомол», «Әҙерлек курсында уҡыған балалар ауыҙынан», «Төш», «Стрельба һөҙөмтәһе», «Ала ҡуян менән Арбикә», «Эскелек һөҙөмтәһе», «Хыялыма мөрәжәғәт», «Масаҡҡа», «Түңгәккә», «Хөрлөк өсөн», «Йәштәргә», «Ҡартлыҡ», «Урал» ҡобайыры…Уның башлыса эш барышында барлыҡҡа килгән төртмә таҡмаҡтары әле лә халыҡ хәтерендә һаҡлана, мәҫәлән: Тарт, тарт, тигәс, тартып алдым Тартайҙың бер балаһының тәпәйенән, Туғыҙ кеше бешереп ашаныҡ, Артыҡ булды промартель әпәйенән. == Һылтанмалар == # [https://web.archive.org/web/20241214112952/http://docs.exdat.com/docs/index-224408.html/%D0%9C. Буранғолов — Башҡортостандың халыҡ сәсәне/] # [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10080-m-kh-m-t-olov-sabirj-n-m-kh-m-tzakir-uly Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&id=2650&to=art Киске Өфө] # [http://yuldashfm.ru/mp3_id/20700 Юлдаш ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Әҙәбиәт == # «Сабирйән сәсән», Әбделмәмбәт-2015.Автор төҙөүселәр: Аллабирҙин Д. З., Муллағолова З. М. УДК398(-512.141) ББК82.3(2Рос-Баш) == Иҫкәрмәләр == Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Рауил ауылында мәҙрәсә булмаған, буласаҡ сәсән-имправизатор башлап белемде Бөрйән районынағы Әтек мәҙрәсәһендә алған. [[Категория:Башҡорт сәсәндәре]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Сәсәндәр]] lxv3vtbhwkmr3jcxtizgfuyl4kqo7xk 0 108999 1309928 1301614 2026-11-10T08:15:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309928 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Рәсүлиә |Тип = Мәҙрәсә |Оригинальное название = <!-- {{lang-ttar|}}--> |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = <!-- по умолчанию 270 px--> |Страна = Рәсәй империяһы |Тип региона = губерна |Регион = [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] |Название местоположения = город |Местоположение = Троицк ҡалаһы |Адрес = |lat_dir =N|lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = |Статус = |Течение, школа = сөнни, хәнәфи |Мечеть = Троицкиҙың тарихи мәсеттәре (5-се йәмиғ мәсете) |ДУМ = |Собственник = |Архитектурный стиль = Исламская&nbsp;архитектура |Автор проекта = |Архитектор = |Строитель = |Инициатор строительства = [[Зәйнулла Рәсүлев]] |Благотворители = [[Ибрай Алтынсарин]] |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1884|асыу|1919|ябыу||}} |Начало строительства = |Окончание строительства = |Мударрис = [[Зәйнулла Рәсүлев]] (1884 йылдан), [[Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы|Ғабдрахман Рәсүлев]] ( 1905 йылдан) |Состояние = |Общая площадь = |Размеры = |Площадь помещений = <!-- м²--> |Вместимость = |Количество куполов = |Высота = |Высота купола = |Диаметр купола = |Количество минаретов = |Высота минарета = |Материал = |Библиотека = |Сайт = |Дополнительная информация = <!-- 2014 г. --> }} {{Культурное наследие РФ|7400425000}} '''Рәсүлиә''' — [[Ырымбур губернаһы]] (хәҙерге Силәбе өлкәһе) [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһындағы [[Троицк тарихи мәсеттәре|5-се йәмиғ мәсете]] янындағы [[мәҙрәсә]]. Тәүге мөҙәрисе — [[Зәйнулла Рәсүлев]]. == Тасуирлама == « Рәсүлиә» мәҙрәсәһе Рәсәйҙәге иң яҡшы мосолман мәҙрәсәһе булараҡ абруй ҡаҙана һәм башҡорт, татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында мәҙәни — ғилми үҙәккә әйләнә. Уның дәрәжәһе хәҙерге университеттарҙыҡынан да юғарыраҡ булған була. Бөтә Көньяҡ Уралда беренсе булып, «Рәсүлиә» лә яңы уҡытыу алымы индерелә. Прогрессив ҡарашлы Зәйнулла ишан мосолман балаларының рус телен, сит ил телдәрен, мәҙәниәтен белеүен хуп күргән, шуға ылыҡтырырға тырышҡан. Хәлфәләр, мөғәллимдәрҙе лә тик белемле алдынғы ҡарашлылар араһынан ғына һайлап алған. «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Рәсәй мосолмандарының ысын рухи үҙәгенә әүерелә. == Сығанаҡтар == * https://web.archive.org/web/20190817105348/http://yeshlek-gazeta.ru/2008/06/07/iseme-12111241m-dany-1185ajjtty.html * http://www.wikiwand.com/ba/Категория:Рәсүлиә_мәҙрәсәһе_шәкерттәре {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822163434/https://www.wikiwand.com/ba/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%A0%D3%99%D1%81%D2%AF%D0%BB%D0%B8%D3%99_%D0%BC%D3%99%D2%99%D1%80%D3%99%D1%81%D3%99%D2%BB%D0%B5_%D1%88%D3%99%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5 |date=2019-08-22 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙрәсәләре]] 3up0ynlmfvuldpyecmd7ru5wfx149nk 0 109364 1309895 1056629 2026-11-10T06:13:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309895 wikitext text/x-wiki {{Больница |Название = Республика балалар клиник дауаханаһы |Фото = Балалар дауаханаһы.jpg |Ширина = |Подпись = Республика балалар дауаханаһы |Расположение = {{флагификация|Өфө}} |Подчинение = Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы |Тип = |Форма = клиник дауахана |Профиль = стационар һәм амбулаторно-поликлиник ярҙам |Основано = 1972 |Прежние названия = |Должность управляющего = Баш врач |ФИО управляющего = Әхмәтшин Рөстәм Зәки улы |База = |Корпусов = |Отделений = 13 (кафедра) |Участков = |Сотрудники = 225 |Врачи = |Медработники = |Известные = |Население = 4 млн тирәһе |Коек = |Обслужено = |Адрес = 450045, Өфө,Степан Кувыкин урамы, 98, Рихарда Зорге урамы, 58 |Сайт = [rpnrb@02.rospotrebnadzor.ru] }} '''Республика балалар клиник дауаханаһы''' — дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы. == Тарихы == [[1972]] йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә асыла. Дауахана заманса үҫешкән, һәм бик бай матди-техник база булдырылған. Дауалау учреждениеһының баш табибы медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы Әхмәтшин Рөстәм Зәки улы. == Базаһы == Болницала хәҙерге ваҡытта [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның 13 кафедраһы уңышлы эшләй. 45 медицина фәндәре кандидаты, һигеҙ медицина фәндәре докторы дауалау учреждениеһының ғилми потенциалын тәшкил итә. Коллективта эшләүсе 31 табип — «Башҡортостандың атҡаҙанған табибы», бер табип — «Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы», ике тиҫтәнән ашыу шәфҡәт туташы «Башҡортостандың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре» тигән мәртәбәле исемдәрҙе йөрөтә. == Эшмәкәрлеге == Бер сменала 500-ҙән ашыу баланы ҡабул иткән консультатив поликлиниканы, 19 дауалау-диагностикалау хеҙмәтен, 785 урынға иҫәпләнгән 25 клиник бүлекте, көндөҙгө стационар бүлекте, 60 урынлыҡ телмәр һәм ишетеү һәләте насар булған балаларға ярҙам күрһәтеү үҙәген берләштерә. Йыл һайын стационар бүлектә республикабыҙҙың ҡала һәм райондарынан 25 меңдән ашыу балаға — консультатив ярҙам, көндөҙгө стационар бүлектә 500-ҙән ашыу балаға медицина ярҙамы күрһәтелә. Әйтергә кәрәк: был дауалау учреждениеһында ауырыуҙарҙы 113 төр йүнәлеш буйынса ҡабул итәләр. == Иҫкәрмәләр == == Сығанаҡтар == * https://web.archive.org/web/20190721043920/http://yeshlek-gazeta.ru/2009/06/20/balalar-s1241l1241m1241tlege.html * http://www.bashinform.ru/bash/279955/ [[Категория:Башҡортостандың дауалау учреждениелары]] 04bvry5y3w1jzfc830b7ja7ybn0qrzr 0 110589 1309699 1305950 2026-11-09T14:41:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309699 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба | Наименование = Моссад | оригинал = {{lang-he|המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים}} | эмблема = [[File:Mossad seal.svg|200px]] | описание = <center>Израиль сәйәси разведкаһы</center> | страна = {{Флаг Израиля|22 px}} [[Израиль]] | создана = {{date|1|4|1951|1}} | распущена = | юрисдикция = Израиль премьер-министры | штаб квартира = [[Тель-Авив]], [[Израиль]] | бюджет = йәшерен | численность = 1200 тирәһе хеҙмәтсе | предшествующая = Сит ил эштәре министрлығы сәйәси департаментының тикшеренең бүлеге | руководитель = [[Йоси Коэн]] | заместитель = | сайт = http://www.mossad.gov.il }} '''Моссад''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, ''һа-Моссад ле-модиин у-ле-тафкидим мейуһадим'' — «''Разведка һәм махсус бурыстар ведомствоһы''») — [[Израиль|Израилдең]] сәйәси разведкаһы; тәғәйенләнеше һәм бурыстары йәһәтенән [[АҠШ]]-тың [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]]-һына оҡшаш<ref name="proh"/><ref name="agentura"/>. Ойошма эмблемаһында Израиль Дәүләтенең гербы булған менора төшөрөлөп, түбәндәге девиз яҙылған: ''«Бағыу етмәгәндә халыҡ түбәнәйә, ә кәңәшселәр күп булғанда — яҡшы йәшәй»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#11:14 11:14]). Бының менән бергә ошо уҡ китаптан тағы бер аят «Моссад» девизы булып килде: ''«Шуның өсөн һуғышыңды уйлап алып бар»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#24:6 24:6]). Ойошманың баш офисы [[Тель-Авив]]та Талут бульварында урынлашҡан. Төп оператив подразделениелары — [[1989]] йылдан бирле Тель-Авив ситендәге биҫтәләрҙә. Кадрҙары сама менән яҡынса 1200 кеше. == Төп маҡсаттары һәм бурыстары == «Моссад» разведка мәғлүмәттәре йыйыу һәм эшкәртеү, шулай уҡ Израилдән ситтә йәшерен махсус операциялар үткәрелеү менән шөғөлләнә. «Моссад» эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре түбәндәгеләр<ref>[http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx Официальный сайт Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019222340/http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx |date=2012-10-19 }}</ref>: == Эш ысулдары == Шилоах периферия концепцияһы тип аталған ҡағиҙәне формалаштыра, унда Израилгә күрше булмаған [[Африка]] һәм [[Азия]] илдәре менән бәйләнештәр урынлаштырыу һәм үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә<ref name="plaks"/>. == Дөйөм мәғлүмәт һәм үҙенсәлектәре == "Моссад"тың эшмәкәрлеге бик йәшертен бара, уның хаҡында һәм ниндәй ҙә булһа эше тураһында мәғлүмәт, ҡағиҙә булараҡ, ваҡиғанан һуң күп йылдар үткәс йәиһә уңышһыҙлыҡҡа осраған хәлдә генә билдәлелек ала. 1990-сы йылдар аҙағына тиклем хатта хеҙмәт начальнигының исеме лә йәшереп тотола<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=14171 Разведка со сбоем]</ref>. «Моссад» хеҙмәте — граждан структураһы, шунлыҡтан унда хәрби званиелар ҡулланылмай<ref name="agentura"/>. Әммә хеҙмәткәрҙәренең күпселеге армияла ғәмәли хеҙмәт үткән һәм армия званиеларына эйә. Мәҫәлән, Меир Даган, "Моссад"тың 2002—2011 йылдарҙағы директоры, генерал-майор званиеһына эйә. «Моссад» һәм Шабак хеҙмәттәренең дөйөм сығымдары 2013 йылда — 6,63 миллиард шекел (1,9 миллиард доллар самаһы), 2012 йылда — 5,91 миллиард шекел, ә 2006 йылда 4,28 миллиард шекел тәшкил итә. Был сумманан 871 миллион шекел элекке хеҙмәткәрҙәргә пенсия түләүгә китә<ref><span class="citation">[http://9tv.co.il/news/2014/05/23/176268.html Бюджет «Моссада» и ШАБАКа составил 6,63 млрд шекелей].&#x20;Проверено 23 мая 2014.<span class="citation"></ref>. == «Моссад» структураһы == «Моссад» эшмәкәрлегенә директорҙан, уның урынбаҫарҙарынан һәм административ хеҙмәттәрҙән торған директорат етәкселек итә. «Моссад» директоры "Разведка хеҙмәткәрҙәре етәкселәре комитеты"на ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ועדת ראשי השירותים‏‎, ''Ваадат рашей һа-Шерутим'') йәки ҡыҫҡаса «Вараш»ҡа инә һәм туранан-тура Израиль премьер-министрына буйһона. Директоратҡа түбәндәге идаралыҡтар ҡарай<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references"><ref name="middleeast"><span class="citation">''Сергей Граб.''&#x20;[http://www.middleeast.org.ua/articles/03.htm Секретные службы Израиля].&#x20;''Досье секретных служб''.&#x20; Информационный центр «Ближний Восток»&#x20;(2000 год).&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>: * '''Оператив планлаштырыу һәм көйләү идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏צומת‏‎, ''Цомэт'') — иң эре подразделениеларҙан һанала. Бөтә шпионлыҡ итеү акцияларына етәкселек итә, бөтә донъя буйлап филиалдары бар, ҡайһылары йәшерен, ҡайһылары Израилдең башҡа дәүләттәрендәге консуллыҡтарының өлөшө булып тора. Төп резидентуралары [[Рим]]да һәм [[Лондон]]да урынлашҡан. * '''Ғәрәп террорсылығы менән көрәш идаралығы '''(ПАХА) — ғәрәп террорсы ойошмалары буйынса мәғлүмәттәр йыйыу һәм эшкәртеү. * '''Мәғлүмәт-аналитика идаралығы ''' (НАКА) табылған мәғлүмәттәрҙе анализлай һәм етәкселек менән сәйәсмәндәргә тәҡдимдәр әҙерләй. * '''Сәйәси акциялар һәм сит ил махсус хеҙмәттәре менән бәйләнеш идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏תבל‏‎, ''Тевель'') Израилгә дуҫ дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре менән эште көйләй һәм Израиль менән рәсми дипломатик мөнәсәбәттә тормаған илдәр менән элемтә тота. Эре консуллыҡ бүлектәрендә был бүлектең хеҙмәткәрҙәре бар. Ул сит илдәргә Израиль ҡоралын һатыу менән дә шөғөлләнә. * '''Тикшеренеүҙәр идаралығы ''' донъяның төрлө төбәктәрендәге хәл тураһында даими отчёттар әҙерләй. 15 төбәк төркөмөнә бүленә, төп иғтибары [[Яҡын Көнсығыш]] илдәренә йүнәлтелгән. Йәҙрә ҡоралы мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе айырым төркөмө бар. * '''Оператив-техник идаралыҡ '''«Моссад» хеҙмәттәренең һәм операцияларының матди-техник тәьминәте, махсус хеҙмәткә кәрәкле техник саралар булдырыуҙы үҫтереү менән шөғөлләнә. Составына өс бүлек инә: оператив техника, фотоға һәм видеоға төшөрөү, биналарға үтеп инеү бүлектәре. ** '''Электрон разведка подразделениеһы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏נביעות‏‎ — ''Невиот'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קשת‏‎ — ''Кешет'') электрон, шул иҫәптән йәшерен тыңлау аша, мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә. * '''Психологик һуғыш һәм дезинформациялау акциялары идаралығы '''([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏לוחמה פסיכולוגית‏‎, ''Лохама психологит'' — LAP) — психологик һуғыш алып барыу, пропаганда һәм алдау маневрҙары эшләү менән шөғөлләнә; * '''Махсус операциялар идаралығы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏מצדה‏‎, ''Мецада'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קיסריה‏‎, ''Кесария'') — көс акциялары менән шөғөлләнә. ** ''' «Кидон»''' («Һөңгө») махсус подразделениеһы — террорсыларҙы физик юҡ итеү менән шөғөлләнә. "Кидон"да 12-шәр боецлы 3 төркөм бар. * '''Финанс һәм кадрҙар бүлеге''' тәьминәт мәсьәләләр менән мәшғүл. * '''Уҡыу идаралығы ''' хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар әҙерләй. Составына «Моссад» академияһы инә. Үрҙә һаналған идаралыҡтарҙан тыш, «Моссад» составында тышҡы контрразведка подразделениелары (АПАМ) һәм элекке нацистарҙы эҙләүсе ҙур булмаған төркөм бар. == Кадрҙар сәйәсәте == "Моссад"тың кадрҙар сәйәсәте башҡа илдәрҙең бындай хеҙмәттәрендәгенән ныҡ айырыла. Ойошмала, техник персоналды ла индереп, ни бары 1200 хеҙмәткәр штатта тора. Булған мәғлүмәттәр буйынса, "Моссад"та ни бары бер нисә тиҫтә оператив офицер бар, улар теләһә ҡайһы ваҡытта донъяның теләһә ҡайһы илендә операция үткәреүгә әҙер. Шуның менән бергә ойошма эшмәкәрлегендә бөтә донъя буйлап йәлеп ителгән агенттар файҙаланыла. Уларҙың һаны 35 мең иҫәпләнә. Сағыштырыу өсөн: 1990-сы йылдар башында КГБ хеҙмәткәрҙәре һаны 250 мең була, ә Куба разведкаһы — ДГИ — сит илдәрҙәге вәкиллектәрендә генә лә 2000 хеҙмәткәр тота<ref name="ostr"><span class="citation">''Виктор Островский.''&#x20;[http://militera.lib.ru/memo/other/ostrovsky_v1/pre.html Моссад. Путём обмана].&#x20; Журнал «miLitera» («Военная литература»).&#x20;Проверено 28 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. === Хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар === «Моссад»ҡа хеҙмәткәрҙәр йыйыу, ҡағиҙә булараҡ, Израилдең армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡан граждандары һәм вуз тамамлаусылар араһында алып барыла. Алдан һынап ҡарауҙар бер нисә айға һуҙыла. Был эш менән кадрҙар идаралығының вербовкалау бүлеге шөғөлләнә. Һынау үткәндәрҙе «Моссад» академияһына алалар, ул «Мидраш» тип атала<ref name="ReferenceA"><span class="citation">''Островский Виктор, Хой Клэр.''&#x20;</ref>. Академия 1960-сы йылдар уртаһында асыла. Академияның атамаһы сер итеп тотола һәм хатта академияның үҙендә лә телгә алынмай. Курсанттар баштан уҡ псевдонимдар һәм легенда ала, уҡығанда улар шулар буйынса йәшәргә тейеш була. «Мидраш» программаһы донъяның теләһә ҡайһы илендә теләһә ҡайһы шарттарҙа теләһә ниндәй операцияны үтәй алырлыҡ профессиональ шпиондар әҙерләүҙе күҙҙә тота<ref name="jig"><span class="citation">''Марк Штейнберг.''&#x20;[http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html Взлёты и провалы израильской разведки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430112454/http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html |date=2013-04-30 }}.&#x20; Международная еврейская газета.&#x20;Проверено 3 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Бер йыл уҡығас, курсанттар"Моссад" подразделениеларында стажировка үтә. Унан һуң киләһе курсты үтер өсөн кире академияға ҡайталар. Уҡыуҙың бөтә баҫҡыстарын уңышлы үтеп, контроль имтихандарын тапшырғандар ғына ғәмәлдәге хеҙмәткәр булып китә <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">. Төрлө яҡтарҙан Израилгә бик күп кешеләр күсеп килеүе разведкаға ҡиәфәте, мәҙәни үҙенсәлектәре, илде һәм телде, шул иҫәптән урындағы диалекттарҙы белеүе буйынса донъяның теге йәки был илендә эшләрлек кадрҙар һайлап алыуға киң мөмкинлектәр аса. Ошо арҡала йәшерен хеҙмәткәрҙе берәй ергә индереү өсөн «Моссад»ҡа йылдар һәм тиҫтә йылдар түгел, ә айҙар, хатта көндәр етә. Оператив эштә ерле йәһүдтәрҙе файҙаланыу ҡәтғи сикләнә, сөнки бындай агенттың уңышһыҙлыҡҡа осрауы һәр ваҡыт тиерлек антисемитлыҡ үҫеүенә бәйле була. 1990-сы йылдарҙан башлап «Моссад» Израиль гәзиттәрендә ойошмаға эшкә саҡырған иғландарҙы йыш баҫтыра<ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/23jun2001/mossad65.html Израильская разведка «Моссад» набирает агентов через объявления в газетах].&#x20;</ref><ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/10jul2001/mossad.html Израильская спецслужба «Моссад» приглашает на работу].&#x20;</ref>. [[2000 йыл|2000]] йылда «Моссад бөтәһе өсөн дә асыҡ түгел, әммә һиңә, бәлки, асыҡтыр» тигән иғлан сыға. Уға меңләп кеше яуап бирә, әммә берәү генә ҡабул ителә<ref name="kadr"><span class="citation">''Александр Коган.''&#x20;</ref>. «Моссад» сайтында анкета ла тултырырға була<ref><span class="citation">[https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx Instructions for Completing the Application Form] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927030852/https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx |date=2007-09-27 }} (англ.).&#x20; Моссад.&#x20;Проверено 3 февраля 2009.<span class="citation"></ref>. [[2001 йыл]]да "Моссад"тың кадрҙар бүлеге начальнигы беренсе тапҡыр тышҡы разведкаға инеүселәргә булған талаптарҙы баҫтыра. Әгәр 30 йыл элек «Моссад» көнсығыш ҡиәфәтле һәм ғәрәп телен белгән кешеләрҙе йыйһа, ваҡыт үтеү менән талаптар үҙгәрә<ref name="kadr"><span class="citation">''Александр Коган.''&#x20;</ref>: === Сайаним (ирекле ярҙамсылар) === Хеҙмәткәрҙәр менән агенттарҙан тыш, үҙенең операцияларында «Моссад» ''сайандарҙы'' — ирекле ярҙамсыларҙың халыҡ-ара селтәрен дә файҙалана. Үҙе йәшәгән илгә һәйбәт мөнәсәбәттә булып, Израиль Дәүләтен яратҡан саф ҡанлы йәһүдтәр генә сайан була ала<ref name="agentura"><span class="citation">[http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ Моссад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831193838/http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ |date=2011-08-31 }}.&#x20;</ref>. Сайандар үҙ ихтыяры менән һәм тик үҙе йәшәгән илдә генә эш итә. Әммә сайаним селтәрен агентура селтәре менән бутарға ярамай. Ирекле ярҙамсы штаттан тыш хеҙмәткәр бурыстарын башҡара һәм Моссад агенттарына үҙенең мөлкәте һәм йәмәғәт бәйләнештәре менән ярҙам күрһәтә. Формаль рәүештә шундай ҡағиҙә лә эшләй: сайан акцияның үҙ иленә ҡаршы үткәрелмәүенә инанырға тейеш. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">. Миҫал: «Моссад» [[Германия]] территорияһында хәүефле террорсыны юҡ итеү буйынса йәшерен операция үткәрә. Агенттарға операция өсөн легаль автомобиль кәрәк. Ошо маҡсатта берәй сайандан үҙенең автомобилен билдәләнгән урында ҡалдырыуҙы үтенәләр. Акция тамамланғас, автомобиль хужаһына ҡайтарыла, ләкин уның автомобиле кем тарафынан һәм ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын ул бер ҡасан да белмәйәсәк. Операция уңышһыҙ тамамланһа, машина хужаһы автомобиленең урланыуы тураһында ғариза яҙа<ref name="agentura"/>. === Ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу === Яҡын Көнсығыш менталитеты үҙенсәлектәренә бәйле, Израиль разведкаһында легаль булмаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу таралыу алмаған. Шулай ҙа, Израилдең ваҡытлы матбуғат баҫмаларына һылтанып, тарихсы Иосиф Тельмандың яҙыуынса, "Моссад"та оператив хеҙмәткәрҙәрҙең личный составының кәм тигәндә 20 процентын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. "Моссад"та иң юғары вазифа биләгән ҡатын Ализа Маген була, ул директор урынбаҫары вазифаһына тиклем үрләй. Лили Кастель, Иоланда Хармер, Сильвия Рафаэль һәм башҡа ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар билдәле йәшерен агент булып китә<ref><span class="citation">''Иосиф Тельман.'' [https://isrageo.wordpress.com/2012/12/31/jenshiny-izr-razvedki/ Прекрасные женщины израильской разведки] // Исрагео : журнал. — Географическое общество Израиля, 31 декабря 2012.</ref>. 2015 йылдың 3 июнендә кадрҙар идаралығы начальнигы итеп беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙ тәғәйенләнә. Уға армиялағы генерал-майор званиеһына тиң звание бирелә. Вазифаға тәғәйенләнгәнгә тиклем ул "Моссад"тың личный составы бүлегендә эшләй<ref><span class="citation">[http://www.newsru.co.il/israel/03jun2015/mosad302.html Впервые в истории «Мосада» женщина назначена на должность начальника управления].&#x20;Проверено 3 июня 2015.<span class="citation"></ref>. == Тарихы == === Барлыҡҡа килеүе === [[Файл:Reuven_Shiloah.jpg|мини|Рәүвән Шилоах — "Моссад"тың беренсе директоры]] 1949 йылдың 13 декабрендә Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион Сит ил эштәре министрлығына бөтә разведка хеҙмәттәренең Рәүвән Шилоах етәкселегендә берләштелеүе тураһында йәшерен хат ебәрә. Шилоах тышҡы сәйәсәт һәм стратегия мәсьәләләре буйынса премьер-министр советнигы булып китә. Рәсми рәүештә «Моссад» [[1951 йыл]]дың 1 апрелендә, «Үҙәк координациялау институты» менән «Үҙәк разведка һәм хәүефһеҙлек институты» берләштерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Уның директоры итеп тура премьер-министрға буйһоноулы Рәүвән Шилоах ҡуйыла<ref name="ganor1"><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html Незримый бой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314134539/http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html |date=2012-03-14 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Шилоах Израиль разведкаһының теоретик нигеҙен һәм төп эш принциптарын эшләй, улар бөгөнгә тиклем һаҡланып килә. [[1957 йыл]]ға тиклем «Моссад» составында оператив подразделениелар булмай, шунлыҡтан операциялар башҡа махсус хеҙмәттәрҙең оперативниктарын йәлеп итеп башҡарыла <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references">[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[25]</nowiki>]]<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references"><ref name="thomas"><span class="citation">''Gordon Thomas.''&#x20;</ref>. === «Мемунә дәүере» === [[Файл:Isser Harel.jpg|мини|Иссер Харель — «Моссад» директоры (1952—1963)]] Рәүвән Шилоах һәйбәт теоретик иҫәпләнә, ләкин көндәлек ваҡ эшкә һәләте булмай. Шилоах үҙе лә урынында түгел икәнлеген аңлай һәм [[1952 йыл|1952]] йылдың 12 сентябрендә отставкаға китә<ref name="fromer"><span class="citation">''Владимир Фромер.''&#x20;[http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html Солдат в Моссаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707130312/http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html |date=2011-07-07 }}.&#x20; Иерусалимский журнал&#x20;(март 2003).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Шилоахтан һуң «Моссад» директоры һәм бер үк ваҡытта бөтә разведка хеҙмәттәре кураторы вазифаларын Иссер Харель үтәй башлай. Был посты ул [[1963 йыл|1963]] йылдың 26 мартына тиклем биләй. [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] Харелде «''Мемунә''» ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ממונה‏‎ — ''яуаплы'') тип йөрөтә. Ул бер юлы махсус хеҙмәттәр етәкселәренең берләштерелгән комитетына етәкселек итә һәм премьер-министрҙың оборона һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса советнигы ла була. 11 йыл буйы Харель ғәмәлдә дәүләттәге икенсе кеше була<ref name="ganor1"/>. Вазифаға ингәс тә Харель Бен-Гуриондан «Моссад» бюджетын ун тапҡыр арттыртыуға өлгәшә һәм ойошма эшен үҙгәртеп ҡора. Агенттар әҙерләү өсөн махсус мәктәп асыла, кандидаттар өсөн ҡаты стандарттар булдырыла. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D0.B0.D0.BF.D0.B8.D1.82.D0.BE.D0.BD.D0.BE.D0.B2._.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B0.D0.B4.D0.B0_.D0.B8_.D1.81.D0.BF.D0.B5.D1.86.D0.BD.D0.B0.D0.B7.D0.B0.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.9417-39_28-0" rel="dc:references"> Харель ифрат талапсан етәксе була, шул уҡ ваҡытта яҡшы хеҙмәткәрҙәр тураһында хәстәрлек күрә, уларҙа үҙ хеҙмәттәренең абруйлы һәм өҫтөнлөклө булыуына ышаныу уята. Уңышһыҙлыҡҡа осраған агенттарҙы кире ҡайтарып алыр өсөн бөтә көсөн һала. Дошман территорияһында тотолоуҙа үҙ ғәйебе булмаған агенттарҙы эштә артабан ҡалдыра. Харель юморҙы яратмай һәм аңламай, үҙе лә бер ваҡытта ла шаяртып һөйләшмәй. Хеҙмәткәрҙәренең береһе бер заман уйынлы-ысынлы, Харель Рәсәйҙән китмәһә, мотлаҡ КГБ начальнигы булыр ине, ә «''теге монстр Берияны иртәнге аш итеп йотор һәм сәсәмәҫ тә ине''», тип шаярта<ref name="pevzner"><span class="citation">''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. </ref>. [[1955 йыл|1955]] йылда Харель Британ мандаты осорондағы «Лехи» террорсы төркөмө подпольесыларын эшкә саҡыра. «Моссад»ҡа һәм башҡа махсус хеҙмәткәрҙәргә бер тиҫтә самаһы «Лехи» ветераны ҡабул ителә, улар араһында һуңынан Израиль премьер-министры булып киткән Исхаҡ Шамир ҙа була<ref name="proh"/>. === Амиттың реформалары === [[Файл:Meir_Amit.jpg|мини|Меир Амит — Моссад директоры (1963—1968)]] [[1963 йыл]]дың 26 мартында Мысырҙа ракета программаһы өҫтөндә эшләгән немец ғалимдарына ҡаршы диверсия операциялары үткәреү мәсьәләһе буйынса премьер-министр Бен-Гурион менән фекер айырымлығына килеп аралары боҙолғанлыҡтан, Иссер Харель отставкаға китә. Хәрби разведка начальнигы генерал-майор Меир Амит "Моссад"тың яңы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселек итеү стиле элгәренекенән бөтөнләй айырыла<ref name="proh"/>. Амит махсус хеҙмәттәр араһында бурыстарҙы анығыраҡ билдәләй, компьютерлаштырыуҙы башлай, стратегик планлаштырыу һәм вәкәләттәрҙе бүлешеүҙе индерә<ref name="proh"/>. Амиттың реформалары Алты көнлөк һуғыш мәлендә үҙенең яҡшы һөҙөмтәләрен күрһәтә, Израиль разведкаһы дошман тураһында еңеү өсөн кәрәктең бөтәһен дә белә.<ref name="middleeast"/><ref><span class="citation">''Морис Коэн.''&#x20;[http://www.lebed.com/2006/art4683.htm С мыслью о брате]&#x20;(6 августа 2006).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Сергей Кулида.''&#x20;[http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive&Id=1429 Израильский Зорге: жизнь и судьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314052511/http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive |date=2019-03-14 }}.&#x20; Радио Свобода&#x20;(16 мая 2005).&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Ошо уҡ осорҙа «Моссад» ғәрәп хәрби лётчиктарын вербовкалай, һәм улар, Израилгә килеп, ғәрәп илдәрендә булған өр-яңы совет самолёттарын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name="plaks2"><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;Из операций израильской разведки&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 412—439. — 464 с. </ref><ref><span class="citation">''Doron Geller.''&#x20;</ref>. [[Файл:MIG-21F-hatzerim-2.jpg|мини|«Моссад» тарафынан вербовкаланған Ираҡ лётчигы Мөнир Рәдфә Израилгә ҡыуып алып киткән МиГ-21 самолёты]] Амит та Шилоахтың «периферия концепцияһы» яҡлы була һәм Азия, Африка илдәрендә асылған 30-ҙан ашыу илселекте разведка өсөн файҙалана. Бынан тыш, разведчиктар дипломатик мөнәсәбәттәр булмаған илдәрҙә лә эшләй. Бер-береһе менән разведка мәғлүмәттәрен бүлешеп торған «Моссад» һәм американдар Африка континентында киң эшмәкәрлек йәйелдерә. Азияла «Моссад» үҙенең резидентураһын Сингапурҙа аса, шулай уҡ [[Һиндостан]] һәм [[Индонезия]] махсус хеҙмәттәре менән йәшерен бәйләнештәр урынлаштыра.<ref name="plaks"/>. 1965 йылдың октябрендә [[Париж]]<nowiki/>да [[Марокко]] оппозиционеры Мәхди Бән-Бәркиҙең урланыуына "Моссад"тың ҡыҫылышы [[Франция]] президенты [[Шарль де Голль|Шарль де Голл]]<nowiki/>дең асыуын килтерә, был Израиль-Франция мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһай. Атап әйткәндә, Парижда «Моссад» резидентураһы ябыла, ойошма эшмәкәрлегенә был ҙур зыян килтерә. Израиль премьер-министры Леви Эшколдең разведка һәм террор менән көрәш буйынса советнигы булып торған Иссер Харель Меир Амиттың отставкаға китеүен талап итә. Һөҙөмтәлә, Харель отставкаға үҙе китә һәм хәүефһеҙлек органдарындағы эшмәкәрлеген бөтөнләйгә тамамлай<ref name="plaks"><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;[http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Меир Амит — человек-разведка].&#x20; Каскад.&#x20;Проверено 2 апреля 2011.&#x20;[http://web.archive.org/web/20080225021415/http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Архивировано из первоисточника 25 февраля 2008].<span class="citation"></ref><ref name="fromer"/><ref name="ganor2"><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.by.ru/article/ot.html От тепла к холоду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017005256/http://piratyy.by.ru/article/ot.html |date=2007-10-17 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[1968 йыл]]да Леви Эшколь, Бән-Бәрки эше тирәһендәге ғауғаға һәм башҡа хаталарға һылтанып, Меир Амиттың вазифала булыуын дауам иттереүҙән баш тарта<ref name="plaks"/>. === 1970-се йылдар === Ойошторолған көнөнән башлап "Моссад"тың төп эшмәкәрлеге Израилгә һуғыш менән янаған ғәрәп илдәренә ҡаршы йүнәлтелгән була, Алты көнлөк һуғыштан һуң яңы өҫтөнлөклө бурыс барлыҡҡа килә — Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән халыҡ-ара террорсылыҡ менән көрәш. Халыҡ-ара террорсылыҡтың төп хәрәкәт иттереүсе көстәре булып радикаль фәләстин ойошмалары, беренсе сиратта Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һанала. Был мәсьәлә менән "Моссад"тың яңы башлығы Цви Замир шөғөлләнә. Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң башланған бөтә донъялағы фәләстин террорсыларын юҡ итеү уның етәкселеге аҫтында бара. Тикшеренеүселәр фекеренсә, "Моссад"тың фәләстин террорсылары менән үтә мауығыуы, ә Мысыр һәм [[Сүриә]] менән нигеҙҙә хәрби разведка шөғөлләнеүе Ҡиәмәт көнө һуғышы алдынан разведканың етди уңышһыҙлыҡҡа осрауының сәбәбе була. Әлбиттә, «Моссад» ғәрәп илдәренең һуғышҡа әҙерләнеүе тураһында киҫәтә, ләкин иң киҫкен мәлдә — [[1973 йыл|1973 й]]<nowiki/>ылдың 6 октябрендәге һөжүм алдынан — Замирҙы хәрби разведка башлығы Эли Зейрҙың оптимистик докладтарына үтә ныҡ ышаныу албырғата. [[1974 йыл|1974]] йылда Төньяҡ хәрби округының элекке командующийы генерал Исхаҡ Хофи «Моссад» башлығы итеп тәғәйенләнә. Хофиҙың холҡо ярайһы уҡ ауыр була, хатта [[1976 йыл|1976]] йылда күп йылдар буйы "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы булып эшләгән һәм 27 йыл буйы бер тапҡыр ҙа уңышһыҙлыҡҡа осрамаған Питер Малкин отставкаға китә<ref name="konf"><span class="citation">[http://www.konflikt.ru/index.php?top=3&status=show1news&news_id=40777&page=0&searchword= Чистые руки Питера Малкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409122707/http://www.konflikt.ru/index.php?top=3 |date=2012-04-09 }}&#x20;(5 марта 2005).&#x20;Проверено 3 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[1980 йыл|1980]] йылда шул уҡ сәбәптән «Моссад» директоры урынбаҫары Дауыт Кимхи ҙа эштән китә<ref><span class="citation">''Плакс А. И.''&#x20;Яков Нимроди и иже с ним&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 359—394. — 464 с. </ref>. Был осорҙа «Моссад» [[Ираҡ]]<nowiki/>ҡа ҙур иғтибар бүлә, Израиль етәкселеген уның йәҙрә программаһы бик борсой. «Моссад» тырышлығы менән Ираҡта реактор төҙөү туҡтатыла, ләкин Ираҡтың йәҙрә программаһын тулыһынса яптырыу ҡулдарынан килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, [[1981 йыл|1981]] йылда хөкүмәт башлығы [[Менахем Бегин]] Ираҡтың йәҙрә реакторын бомбаға тоторға ҡарар иткәс, Хофи быға ҡәтғи ҡаршы була<ref name="ganor1"/>. === 1980-се йылдар === [[1982 йыл|1982]] йылда Исхаҡ Хофи отставкаға китә. Уның урынына [[Менахем Бегин|Бегин]] Генераль штабтың начальник урынбаҫары генерал-лейтенант Йекутиэль (Кути) Әҙәмде тәғәйенләргә йыйына (әүәл "Моссад"та агентура разведкаһы бүлеге начальнигы булған), ләкин [[10 июнь|10 июн]]<nowiki/>дә генерал Әҙәм Бәйрут ҡалаһы биҫтәһендәге атышта һәләк була<ref><span class="citation">[http://www.izkor.gov.il/izkor86.asp?t=98810 אדם, יקותיאל (קותי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809144617/http://www.izkor.gov.il/HalalKorot.aspx?id=98810 |date=2011-08-09 }} (иврит).&#x20;</ref>. Шулай итеп, [[1982 йыл|1982 й]]<nowiki/>ылдың июнендә «Моссад» етәксеһе итеп әүәл [[Ираҡ]] йүнәлешендә эшләгән штаттағы разведчик Нахум Адмони тәғәйенләнә<ref name="proh"><span class="citation">''Дмитрий Прохоров.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=75lbhBLsVcwC Спецслужбы Израиля]. — Москва: Олма-пресс, 2003. — 384 с. — (Досье. Спецслужбы мира). — 3000 экз. </ref>. Разведка даирәһендә уны «урта ҡул», «менеджер» һәм бюрократ тип һанайҙар<ref name="kapit2009"><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;</ref>. Ул осорҙоң иң уңышлы операцияһы тип [[Тунис]]<nowiki/>та [[1988]] йылда ФАТХ-тың хәрби ҡанаты лидеры Әбү Жиһатты үлтереү һанала. [[1989 йыл]]да Нахум Адмониҙы шулай уҡ "Моссад"тың штаттағы хеҙмәткәре Шабтай Шавит алмаштыра.<ref name="kapit2009"><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;</ref>. Шавит эшмәкәрлекте хәрби разведка эше менән көйләп алып барыуға ҙур иғтибар бирә һәм ныҡлы конспирация яҡлы була<ref name="proh"/>. === 1990-сы йылдар === Был осорҙа шау-шыулы ғауғаға килтергән хаталар "Моссад"тың абруйына ҙур зыян яһай. [[1991 йыл|1991]] йылда «Моссад» хеҙмәткәрҙәре [[Никосия]]<nowiki/>ла [[Иран]] илселегендә тыңлау аппаратураһы ҡуйған саҡта тотола. [[1995 йыл]]да "Моссад"тың [[Мәскәү]]<nowiki/>ҙәге резиденты Рәүвән Динель Дәүләт разведка идаралығының элекке хеҙмәткәрҙәренән йәшерен документтар (ғәрәп илдәренең космостан төшөрөлгән ентекле фотоһүрәттәре) алғанда тотола<ref name="proh"/><ref><span class="citation">[http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt Офицеры ГРУ продавали «Моссаду» государственные секреты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105174623/http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt |date=2011-11-05 }}.&#x20;</ref>. [[1996 йыл]]дың 24 мартында ойошманың яңы директоры итеп генерал-майор Дани Ятом тәғәйенләнә. Ошонан башлап «Моссад» башлығының исем-шәрифе тәү башлап киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Элгәрге 45 йыл эсендә "Моссад"тың директоры булған ете кеше лә билдәлелек ала. Ятом фәләстин территорияларында террорсылыҡ менән көрәште көсәйтеүгә, махсус хеҙмәттәрҙең техник йыһазландырылыуын яҡшыртыуға, Африка илдәре, атап әйткәндә, Заир һәм [[КАР]]-ҙың махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. [[1998 йыл]]дың 25 февраленән [[2002 йыл|2002]] йылдың 1 октябренә тиклем Эфраим Халеви «Моссад» директоры була. Халеви "Моссад"ты [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] өлгөһөндә үҙгәртеүҙе планлаштыра. Ул хеҙмәттең бөтә эшмәкәрлеген өс тармаҡҡа айыра: мәғлүмәт йыйыу тармағы, мәғлүмәт эшкәртеү тармағы һәм оператив тармаҡ. Халеви асыҡлыҡ яҡлы була һәм «Моссад» эшмәкәрлегенең ваҡытлы матбуғат баҫмаларында тейешле рәүештә яҡтыртылып барыуы менән һәр саҡ ҡыҙыҡһынып тора<ref><span class="citation">''Наталья Каневская.''&#x20;[http://www.utro.ru/articles/2002090602524299512.shtml Арабы срывают с Моссада последние одежды].&#x20; Утро.ru&#x20;(6 сентября 2002).&#x20;Проверено 2 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. === XXI быуат === [[Файл:Meir-Dagan.png|мини|«Моссад» директоры Меир Даган]] 2002 йылдың 2 октябренән «Моссад»ҡа генерал-майор Меир Даган етәкселек итә. Меир Даган «Моссад» эшмәкәрлеген мәғлүмәт йыйыу урынына ислам фундаменталистарына, беренсе сиратта Иранға ҡаршы акцияларға йүнәлтеүҙе хуп күрә. 2011 йылдың 6 ғинуарында Израиль премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу «Моссад» директоры вазифаһына Темир Пардоны тәғәйенләй. == Киң билдәлелек алған операциялар == «Моссад»ҡа ҡағылышлылығы ниндәйҙер кимәлдә шикһеҙтип һаналған ҡайһы бер йәшерен операциялар билдәлелек алған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа "Моссад"тың ҡыҫылышы Израиль хөкүмәте тарафынан рәсми танылған (мәҫәлән, Эйхманды урлау). Икенсе осраҡтарҙа операция уңышһыҙлыҡҡа осрау һәм Израиль агенттарының тотолоуы арҡаһында билдәлелек ала (мәҫәлән, Амманда Халит Мәшәлде үлтерергә тырышыу). Өсөнсө осраҡтарҙа израиллеләрҙең ҡатнашлығы тураһында компетентлы сығанаҡтар хәбәр итә йә булмаһа шикләнергә урын ҡалдырмаҫлыҡ дәлилдәр табыла. Әлбиттә, "Моссад"тың теге йәки был ваҡиғаға ҡыҫылышы булыуы хаҡында фараздар, уйҙырмалар ҙа етерлек. === Эйхманды урлау === [[Файл:1961-04-13_Tale_Of_Century_-_Eichmann_Tried_For_War_Crimes.ogv|справа|мини|300x300пкс|Эйхман [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]] суд барған саҡта. ]] [[1960 йыл|1960 й]]<nowiki/>ылда «Моссад» [[Аргентина]]<nowiki/>ла нацизмдың хәрби енәйәтсеһе Адольф Эйхманды таба. Был кеше [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» өсөн яуаплы була. Асыҡ дипломатик талап уның тағы юғалыуына килтереренән хәүефләнеп, «Моссад», премьер-министр ризалығы менән, Эйхманды урлап Израилгә килтереүҙе тормошҡа ашыра. Операцияға «Моссад» директоры Иссер Харель шәхсән етәкселек итә<ref><span class="citation">''Александр Ступников.''&#x20;</ref>. 1960 йылдың 11 майында [[Буэнос-Айрес]] урамында Эйхманды «Моссад» агенттары төркөмө тотоп ала, 9 көн йәшерен фатирҙа һаҡ аҫтында тотҡас, [[20 май]]<nowiki/>ҙа Эл Әл авиакомпанияһы самолётында сит документтар менән Израилгә алып киләләр. === Йоселе эше === [[1959 йыл|1959 й]]<nowiki/>ылдың декабрендә динһеҙ ғаиләлә тыуған 6 йәшлек Йоселе Шумахер [[Израиль|Израиль Дәүләтен]] һәм сионизмды инҡар итеүсе «Нетурей карто» тигән ультраортодоксаль общинаға ҡараған олатаһы тарафынан урлап алып кителә. Олатайҙы төрмәгә ултырталар, ләкин был малайҙы ҡайтарырға ярҙам итмәй. Бер йыл буйы эҙләүҙең һөҙөмтәһе булмай, сәйәси янъял тулыша. [[1962 йыл]]дың яҙында Йоселе эшен «Моссад»ҡа тапшыралар. Иссер Харель бөтә донъялағы агенттарҙы аяҡҡа баҫтыра, разведка «Нетурей карто» общинаһының бөтә ағзаларының сит илдәр менән хатлашыуын үҙ контроле аҫтында тота. Ниһайәт, Бельгияла йәшәгән һалдат әсәһенең хатында шик аҫтына ла алмаҫлыҡ бер репликаға иғтибар итәләр: «Бәләкәс нисек йәшәп ята?». Тикшереү һалдаттың кескәй энеләре, нәҫелендә лә бәләкәйҙәр булмауын күрһәтә. Мадлен Ферэ (һалдаттың әсәһенең исеме) Йоселене ҡыҙҙар кейеменә кейендереп, үҙе алып китеүе тураһында һөйләп бирергә мәжбүр була, шулай уҡ [[Нью-Йорк]]<nowiki/>та бала йәшереп тотолған адресты ла әйтә<ref><span class="citation">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/iser/01.php Интервью Иссера Хареля].&#x20; Библиотека Гумер.&#x20;Проверено 14 августа 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Йоселены табып, 1962 йылдың сентябрендә тантаналы рәүештә Тель-Авивҡа алып ҡайталар. Был "Моссад"тың йәмәғәтселеккә күрһәтеп эшләгән бик һирәк эштәренең береһе була<ref name="proh"/>. === «Дамокл ҡылысы» операцияһы === [[1962 йыл|1962]] йылдың 22 июлендә [[Мысыр]] уртаса радиуслы баллистик ракеталарҙы һынай. «Моссад» проект өҫтөндә немец ғалимдары һәм инженерҙары эшләүе тураһында мәғлүмәт ала. Иссер Харель бының Израилгә үлемесле хәүеф менән янауында һис шикләнмәй. Тәүҙә немец белгестәре ҡурҡытҡыс хаттар ала. Файҙаһы теймәй. Бынан һуң теракттар башлана. Бер нисә инженер һәләк була, бер нисә кеше юғала. Израиль Мысырҙы асыҡтан-асыҡ конвенцияға һыйышһыҙ ҡорал етештереүҙә ғәйепләй башлай. Донъя йәмәғәтселеге, шул иҫәптән ГФР етәкселеге лә израиллеләр яҡлы була. Немец ғалимдары ҡайтып китә, программа ябыла<ref name="proh"/><ref>[http://www.alefmagazine.com/pub1412.html Люди Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310205933/http://www.alefmagazine.com/pub1412.html |date=2013-03-10 }}</ref>. Ләкин Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион ҡаршы булһа ла, теракттар үткәргән өсөн «Моссад» директоры Иссер Харель отставкаға китә. Операцияны яңы етәксе — генерал Меир Амит тамамлап ҡуя. === «Нух көймәһе» операцияһы === [[1969 йыл|1969 й]]<nowiki/>ылда [[Франция]], үҙенең Шербурҙағы Амио тигән верфендә Израиль флоты өсөн ракета йөрөтөүсе Саар 3 тибындағы катерҙар эшләгәндән һуң, ғәрәп илдәре менән аралар ҡатмарлашыуҙан ҡурҡып, бөтә төр ҡоралдарҙы һатыуға эмбарго иғлан итә. «Моссад» Израиль тарафынан хаҡы түләнгән әҙер 5 ракета йөрөтөүсе катерҙы алып ҡасыу операцияһын ойоштора. Бының өсөн «Старбот» тигән ялған фирма асыла, ул катерҙарҙы, йәнәһе, [[Норвегия]]<nowiki/>лағы нефть платформаларын хеҙмәтләндереү маҡсатында һатып алырға теләк белдерә. Норвегияның билдәле суднолар хужаһы Мартин Симм израиллеләргә ярҙам итергә ризалаша һәм «Старбот» вәкиле сифатында Францияның Оборона министрлығының Ҡоралланыуҙар буйынса комитеты етәксеһе генерал Гизеллгә яҙылған хатҡа ҡул ҡуя. Израиллеләр һәм француздар катерҙарҙы Израилгә һатыу тураһындағы договорҙы ғәмәлдән сығарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя һәм «Старбот» уларҙы алыу мөмкинлегенә эйә була. [[24 декабрь|24 декабрҙ]]<nowiki/>ә, [[Раштыуа]] алдынан, 9 баллы штормда катерҙар порттан сыға һәм бер аҙна тигәндә, [[1970 йыл|1970]] й<nowiki/>ылдың 1 ғинуарына, Хайфа портына килеп етә<ref><span class="citation">''Семен Федосеев, Владимир Щербаков.''&#x20;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6242/ Оружие для Земли обетованной].&#x20; Вокруг света&#x20;(май 2008).&#x20;Проверено 13 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm Эмбарго и «наш ответ Керзону»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518094559/http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm |date=2008-05-18 }}.&#x20;</ref>. === «Алла ҡәһәре» операцияһы === Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң 1972 йылдың сентябрендә «Моссад» премьер-министр Голда Меирҙан был акцияла ҡатнашыусыларҙың бөтәһен дә табып юҡ итергә тигән йөкләмә ала. Йөкләмә үтәлә, уның барышында [[Ливан]]д<nowiki/>а һәм [[Норвегия]]<nowiki/>ла террорсылыҡҡа ҡыҫылышы булмаған бер нисә кеше һәләк була<ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/25jan2006/munich.html Опубликованы неизвестные подробности теракта на Олимпиаде в Мюнхене и операции по ликвидации боевиков].&#x20;</ref>. Терактты ойоштороусыларҙан беренсе булып 1972 йылдың 16 октябрендә Әбдел Вәйел Зуайтер атып үлтерелә. [[1973 йыл|1973]] йылдың июненә «Моссад» исемлегендәге 17 кешенең 13-ө юҡ ителә<ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/3939/ Моссад.]</ref>. Иң һуңғыһы, «Ҡара сентябрь» ойошмаһының лидеры Әбү Айяд, 1991 йылда, Мюнхен акцияһынан һуң 19 йыл үткәс, үҙенең арҡаҙаштары тарафынан үлтерелә<ref><span class="citation">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/hits.html Israeli «Hits» On Terrorists] (англ.</ref>. === Ираҡҡа ҡаршы операциялар === * [[1979 йыл]]дың 5 апрелендә [[Франция]]<nowiki/>лағы складта йәҙрә реакторы төҙөү өсөн [[Ираҡ]]<nowiki/>ҡа оҙатырға әҙерләп ҡуйылған ике энергоблок шартлай<ref name="jig"/>. Һуңынан Нахум Адмони "Моссад"тың «Ираҡ йәҙрә программаһын оҙаҡ йылдарға тотҡарлаған махсус операциялар үткәреүен» таный<ref name="ogonek"><span class="citation">''Владимир Бейдер.'' [http://www.ogoniok.com/5002/17/ Искусство невозможного] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112812/http://www.ogoniok.com/5002/17/ |date=2008-05-17 }} // Огонёк : журнал. — М., 2007. — № 26.</ref>. Ләкин барыбер Ираҡ 1981 йылға «Осирак» реакторын төҙөп бөтә. «Моссад» реактор тураһында ентекле мәғлүмәт таба һәм уның хәрби йүнәлештә булыуын асыҡлай. Был артабан Израилгә реакторҙы юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул итергә һәм уны 1981 йылдың 7 июнендә авиация һөжүме аша тормошҡа ашырырға нигеҙ була. * 1980-се йылдар уртаһында Ираҡ инженерҙары американ физигы Джеральд Булл ярҙамында «Скад» тибындағы совет ракеталарын камиллаштырыу һәм уның базаһында күп баҫҡыслы системалар булдырыу менән шөғөлләнә. Булл, биш "Скад"ты бергә йыйып, буласаҡ «Әл-Әбид» (хаҡ динле) ракета йөрөткөсөнөң эшкә һәләтле беренсе баҫҡысын эшләй. Джеральд Булл бер нисә йыл буйы 1000 калибрлы һәм пушка көбәгенең оҙонлоғо 156 метрлы «Бабил» пушкаһын сығарыу өҫтөндә эшләй. Ижадсы ниәтенсә, 9 тонналы заряд 600 килограмлы йөктө 1000 километрға илтергә тейеш була, ә реактив тиҙләткесле снаряд был арауыҡты ике тапҡырға арттырыр ине. Ләкин проект тамамланып өлгөрмәй: [[1990 йыл|1990 й]]<nowiki/>ылдың мартында Джеральд Буллды Брюсселдә атып үлтерәләр. Был эштә "Моссад"тың ҡатнашлығы бар тигән фараз бар<ref><span class="citation">''Игорь Афанасьев, Александр Лавренов.''&#x20;Новобранцы «Космического клуба»: Иракский «разбег»&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://www.astronaut.ru/bookcase/books/afanasiev3/text/27.htm Большой космический клуб]. — Москва: РТСофт, 2006. — 256 с. — 1000 экз. </ref><ref name="nk"><span class="citation">''Л. Александров, К. Борисов.'' [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml артиллерия штурмует КОСМОС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002190529/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml |date=2012-10-02 }} // Новости космонавтики : журнал. — М., 2002. — № 228. </ref>. * Ҡайһы бер ғәрәп ваҡытлы матбуғат баҫмалары Американың 2003—2006 йылдарҙа Ираҡты оккупациялауы барышында "Моссад"ты уның агенттары Ираҡтың йәҙрә, химик, биологик эшләнмәләр менән шөғөлләнгән бер нисә йөҙ Ираҡ ғалимын үлтереүендә ғәйепләй.<ref name="Kifah1"><span class="citation">[https://web.archive.org/web/20041231030153/http://www.inosmi.ru/text/translation/210377.html Иракские учёные — «потерянное богатство»] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 16 июня 2004.</ref><ref name="Kifah2"><span class="citation">''Асад аль-Азуни.'' [http://www.inosmi.ru/world/20060328/226432.html Достижения «Моссада» — уничтожение 350 иракских учёных за три года] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 28 марта 2006.</ref>. === «Муса» операцияһы === [[1984 йыл]]да «Моссад» Африканан самолеттар менән йәшерен рәүештә бер нисә мең эфиоп йәһүден Израилгә сығарып ала. Бер нисә ай эсендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 14 меңдән 18 меңгә тиклем кеше ташыла. Операциялар Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Моссад» асҡан туристик фирма артына йәшенеп үткәрелә. [[1985 йыл|1985]] йылдың ғинуарында был хаҡта мәғлүмәттәр матбуғатта күренә башлай һәм операцияны тамамларға тура килә. Эфиопияла ҡалған йәһүдтәрҙе иһә асыҡтан-асыҡ сығара башлайҙар, [[1991 йыл]]да «Сөләймән» операцияһы барышында Израиль Хәрби һауа көстәре был илдән 36 сәғәт эсендә 15 меңләп кешене алып сыға<ref><span class="citation"> ''[https://eleven.co.il/article/15132 Эфиопские евреи]'' — статья из Электронной еврейской энциклопедии<span class="citation"></ref><ref name="ReferenceA"/>. === Ванунуҙы урлау === [[1986 йыл]]да Израилдең йәҙрә үҙәге Димонда эшләгән Израиль технигы Мордехай Вануну донъяға Израилдең йәҙрә ҡоралы барлығы тураһындағы серҙе фашлай. Вануну йәҙрә үҙәге эсендә күп һанлы фотоһүрәттәр эшләй һәм уларҙы сит илгә алып сыға. Ванунуҙың һүрәттәре һәм һөйләгәндәренә Лондондың Санди Таймс гәзите ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә беренсе материал сыҡҡансы уҡ Вануну Израиль махсус хеҙмәттәре тарафынан урлана. 1986 йылдың 24 сентябрендә "Моссад"тың ҡатын-ҡыҙ агенты Черил Бен Тов, Вануну менән танышып, уның ышанысын яулауға өлгәшә. [[30 сентябрь|30 сентябрҙ]]<nowiki/>ә улар ял итергә [[Рим]]<nowiki/>ға бара. Ҡунаҡханала иһә уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре көтөп тә тора. Ванунуға йоҡлатҡыс ҡаҙайҙар ҙа йәшерен рәүештә Израилгә алып сығалар, ул 18 йылға төрмәгә ултыртыла<ref name="pevzner"><span class="citation">''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. </ref><ref>[http://www.nomad.su/?a=8-200404220008 История соблазнительницы «Моссада», заманившей Вануну в ловушку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003212141/http://www.nomad.su/?a=8-200404220008 |date=2015-10-03 }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2004/01/22/vanunu.html Если Вануну разговорится…]</ref>. === Әбү-Жиһатты юҡ итеү === «Моссад» һәм Израилдең башҡа махсус хеҙмәттәре террорсы ойошмалар лидерҙарын, шул иҫәптән башҡа илдәрҙә лә, юҡ итеү операцияларын даими үткәреп тора<ref><span class="citation">''Эфраим Ганор.''&#x20;[http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html Никто не уйдет от возмездия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824125525/http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html |date=2011-08-24 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Константин Капитонов.''&#x20;[http://www.chekist.ru/article/946 Об израильской практике «точечных ликвидаций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 |date=2016-03-04 }}.&#x20; Чекист.ru&#x20;(12 января 2006).&#x20;Проверено 4 января 2009.&#x20;[https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 Архивировано из первоисточника 20 августа 2011].<span class="citation"></ref>. Бындай операцияларҙың иң билдәлеһе [[1988 йыл]]дың 17 апрелендә [[Тунис]]т<nowiki/>а була: ФАТХ-тың хәрби етәксеһе Әбү-Жиһат «Моссад», «Сайерет Маткаль» һәм «Шайетет 13» спецназы тарафынан юҡ ителә; операцияға Эхуд Барак етәкселек итә. «Моссад» алдан уҡ Әбү-Жиһат йәшәгән йорттоң эске ҡоролошо, һаҡ системаһы һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт йыя. 17 апрелгә ҡаршы төндә коммандос резина кәмәләрҙә ярға сыға. Уларҙы автомобилдәрҙә Ливан туристары ҡиәфәтендәге «Моссад» агенттары төркөмө ҡаршылай. Дүрт спецназ төркөмө вилланы ҡамап ала, тауышһыҙ пистолеттарҙан Әбү-Жиһаттың тән һаҡсыларын атып үлтерә һәм йортҡа инә. Тауыштар ишетеп ҡалған Әбү-Жиһат ҡоралын эләктерә һала, ләкин йоҡо бүлмәһенең ишеге төбөндә үк атып үлтерелә. Бынан һуң төркөм, ҡағыҙҙар һәм компьютерҙы алып, сығып китә. Ҡатыны Өмм-Жихат, 16 йәшлек ҡыҙы һәм 2 йәшлек улы зыян күрмәй. Операцияла ҡатнашыусылар имен-аман базаға ҡайтып етә<ref><span class="citation">[http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408145458/http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html |date=2011-04-08 }}.&#x20; Мой Израиль.&#x20;Проверено 30 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- Государство Израиль против террориста Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408152437/http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- |date=2011-04-08 }}.&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Марк Зайчик.''&#x20;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/198/zhaychik.htm Смерть Абу-Джихада].&#x20;Проверено 1 ноября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Александр Брасс.'' [http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062035/http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ |date=2016-03-05 }} // Военный вестник Израиля : ежемесячный журнал. — 2008. — № 9-11.</ref>. === Халит Мәшәлгә һөжүм === [[1997 йыл]]дың 25 ғинуарында [[Иордания]]<nowiki/>ла байтаҡ илдәрҙә террорсы тип танылған «Хамас» ойошмаһы етәксеһе Халит Мәшәлгә уңышһыҙ һөжүм була.<ref><span class="citation">''Александр Эпштейн.''&#x20;[http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html Провал в Аммане: 10 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430110138/http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html |date=2013-04-30 }}.&#x20; Международная еврейская газета&#x20;(сентябрь 2007). — О покушении на Халеда Машаля.&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">''Ян Смилянский.''&#x20;[http://piratyy.by.ru/article/haled.html Роковой Провал. Почему «Моссад» не сумел ликвидировать Халеда Машаля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016220840/http://piratyy.by.ru/article/haled.html |date=2007-10-16 }}.&#x20;''Мой Израиль''.&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref>. Амман урамында Халит Мәшәлдең ҡолағына ағыу һирпкән саҡтарында "Моссад"тың ике агенты тотоп алына. Тағы ике агент Израиль илселегенә ҡаса. Иордан властары талабы буйынса Израиль ағыуҙың тәьҫирен зыянһыҙландырғыс бирә һәм Хамастың дини лидеры Әхмәт Ясинды төрмәнән сығара. Быға алмашҡа агенттар язанан ҡотҡарыла һәм илдәренә ҡайтарып ебәрелә. Бынан тыш, Израилдең [[Канада]] менән дипломатик мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша, сөнки агенттар Иорданияға Канада паспорттары менән ингән була. Был һөжүм «Моссад» тарихы эшмәкәрлегендәге иң шау-шыулы уңышһыҙлыҡ була. === Ракета менән бәйле янъял === «Моссад» ғәрәп илдәренә заманса ҡорал индерелеүенә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, [[2005 йыл|2005]] йылда Израиль [[Сүриә]]<nowiki/>нең Рәсәйҙән «Искәндәр-Э» оператив-стратегик ракеталарын алыуына ҡамасаулай, бының өсөн ул был килешеү хаҡындағы мәғлүмәттең таралып китеүен ойоштора, һөҙөмтәлә, «ракета янъялы» тигән шау-шыу ҡуба. Янъялға дүрт дәүләт: [[Рәсәй]], [[Сүриә]], [[Израиль]] һәм [[АҠШ]] ылыҡтырыла. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙең ғәрәп илдәренә ҡорал һатыу осрағының береһе лә Израиль махсус хеҙмәттәре иғтибарынан ситтә ҡалмай<ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/13951/ Израильская разведка забралась высоко].&#x20;</ref><ref><span class="citation">[http://palm.newsru.com/world/21apr2005/igla.html Новая шутка Путина о террористах: зачем «Иглу» продали Сирии].&#x20;</ref>. === Иранға ҡаршы операциялар === [[2003 йыл]]дың июлендә асыҡланмаған шарттарҙа тикшеренеүҙәр үҙәгендә Ирандың баллистик ракеталар конструкторы Али-Мәхмүди Миманд һәләк була. Шартлау «Шихаб-3» баллистик ракеталары өсөн системаға һынамыш үткәргәндә була. Ирандың рәсми булмаған фаразынса, был шартлауға «Моссад» ҡағылышы барҙыр<ref name="chekist"><span class="citation">''Дмитрий Филипповых.''&#x20;[http://chekist.ru/?news_id=1356 Делайте своё дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133644/http://chekist.ru/?news_id=1356 |date=2016-03-04 }}.&#x20; Чекист.ru&#x20;(20 ноября 2006).&#x20;Проверено 4 января 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. [[2007]] йылдың 7 февралендә Истамбулда Ирандың элекке оборона министры һәм Ислам инҡилабының һаҡсылар корпусы командующийы Али Риза Асҡариҙың юғалыуы ла "Моссад"тың эшелер тигән шик бар.<ref><span class="citation">''Владимир Иванов.''&#x20;[http://nvo.ng.ru/spforces/2007-03-16/7_askari.html Ищут, но только не могут найти…].&#x20; Независимая газета&#x20;(13 июня 2006 года).&#x20;Проверено 27 октября 2008.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_6432000/6432353.stm В Турции ищут иранского генерала].&#x20;</ref>. Бер айҙан генерал АҠШ-та пәйҙә була һәм унан һыйыныу һорай<ref><span class="citation">[http://www.regnum.ru/news/793025.html Исчезнувший в Турции иранский генерал объявился в США].&#x20; Регнум&#x20;(7 марта 2007 года).&#x20;Проверено 27 января 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref>. «Моссад» Ирандың йәҙрә программаһын тулыһынса туҡтата алмаһа ла, уны ныҡ ҡына тотҡарлауға өлгәшә<ref>[http://www.mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html Тайная война «Моссада» против иранской ядерной программы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203934/http://mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Дани Ятом һөйләүенсә, ул был мәсьәлә буйынса [[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]], [[Черномырдин Виктор Степанович|Черномырдин]] һәм [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] (ул саҡта [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] директоры) менән осраша, ләкин уға Рәсәйҙең Иран менән йәҙрә хеҙмәттәшлеген туҡтаттырырға насип булмай.<ref name="ogonek"/>. === Яңы Зеландия паспорттары === "Моссад"тың 2000-се йылдарҙағы киң билдәле бер уңышһыҙлығы Яңы Зеландия паспорттары алырға тырышыу менән бәйле. Разведка агенттары нейтраль илдәрҙең паспорттарына мохтаж, улар менән бөтә донъя буйлап урындарҙағы разведкала шик-шөбһә тыуҙырмай йөрөргә була. Элгәрге Канада паспорттарына бәйле осраҡтан тыш, [[2004 йыл|2004]] йылдың апрелендә ике израилле, Ури Зоше Кельман менән Эли Кара, [[Яңы Зеландия]]<nowiki/>ла был ил паспорттарын законһыҙ юл менән алырға тырышҡанда тотола. Был эш буйынса бөтәһе 4 кеше үтә. Был кешеләр үҙҙәре лә, Израиль Сит ил эштәре министрлығы ла был хаҡта өндәшмәһә лә, күптәр уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре тип уйлай. Израиллеләр бары тик законһыҙ юл менән паспорт алырға енәйәтсел төркөмгә берләшеүҙәрен генә таный һәм бының өсөн 6 айға төрмәгә ултыртыла<ref><span class="citation">[http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 Новая Зеландия. «Агенты Мосада» признали свою вину — новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314121626/http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 |date=2012-03-14 }}&#x20;(3 июля 2004 года).&#x20;Проверено 18 февраля 2009.&#x20;.<span class="citation"></ref><ref><span class="citation">[http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html Новая Зеландия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410155022/http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html |date=2014-04-10 }}</ref><ref><span class="citation">[http://www.sem40.ru/lenta/news-dir/143677.html «Моссад» получил паспорта у германской разведки].&#x20;</ref>. === Мәхмүт әл-Мәбхухты үлтереү === [[2010 йыл|2010]] йылдың 19 ғинуарында [[Дубай (ҡала)|Дубай]]<nowiki/>ҙа ([[БҒӘ]]) билдәһеҙ кешеләр тарафынан ХАМАС-тың хәрби тармағын нигеҙләүселәрҙең береһе, был ойошма өсөн ҡорал һатып алыу менән шөғөлләнгән Мәхмүт әл-Мәбхух үлтерелә.<ref>[http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100201/NATIONAL/701319829/1133/FOREIGN Al Mabhouh killed hours after arrival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820015917/http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20100201%2FNATIONAL%2F701319829%2F1133%2FFOREIGN |date=2010-08-20 }} ''The National'', 31 января 2010.</ref>. Әл-Мәбхухтың кәүҙәһе Al Bustan Rotana ҡунаҡханаһында табыла, тәнендә электрошокер һәм муйынын һығыу эҙҙәре була<ref>[http://www.newsru.com/world/04mar2010/mabuhroman.html План убийства террориста аль-Мабхуха нашли в книге бывшего израильского разведчика]</ref>. Күпселек комментаторҙар фекеренсә, әл-Мәбхухты «Моссад» агенттары юҡ иткән. Был үлтереүгә бәйле күп кенә илдәр тикшеренеүҙәр үткәрә: бер нисә израилле персона нон грата тип иғлан ителә, «ликвидаторҙар» менән хеҙмәттәшлектә шик аҫтына эләккән ике фәләстин ғәрәбен [[Иордания]] Дубай полицияһына тотоп тапшыра<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/18feb2010/mabhuh301.html СМИ сменили гнев на милость: цена за ликвидацию аль-Мабхуха высокая, но оправданная]</ref><ref>[http://www.newsru.co.il/world/15jun2010/mabhuh311.html Отголосок ликвидации аль-Мабхуха: Ирландия выдворяет израильского дипломата]</ref>. == Моссад етәкселәре == {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Директорҙың исем-шәрифе ! Вазифаға инеүе ! Отставкаһы |- |Рәүвән Шилоах |1949 й.13 декабрь | 1952 й. 12 сентябрь |- |Иссер Харель | 1952 й.13 сентябрь |1963 й. 26 март |- |Меир Амит |1963 й. 27 март |1968 й. башы |- |Цви Замир |1968 |1974 |- |Исхаҡ Хофи |1974 |1982 й. 26 июнь |- |Нахум Адмони | 1982 й. 27 июнь |1989 |- |Шабтай Шавит |1989 |1996 |- |Дани Ятом |1996 | 1998 й. 24 февраль |- |Эфраим Халеви |1998 й. 25 февраль | 2002 й. 1 октябрь |- |Меир Даган |2002 й. 2 октябрь | 2011 й. 5 ғинуар |- |Тамир Пардо |2011 й. 6 ғинуар |2016 й. 5 ғинуар |- |Йоси Коэн | 2016 й. 6 ғинуар |Әлеге ваҡытҡа вазифала |} == Билдәле хеҙмәткәрҙәре һәм агенттары == * Исхаҡ Шамир — «Лехи» террорсы ойошма етәкселәренең береһе, «Моссад» хеҙмәткәре (1955—1965), һуңынан Израиль премьер-министры. * Ципи Ливни — «Моссад» хеҙмәткәре, һуңынан Израилдең сит ил эштәре министры, «Кадима» партияһы лидеры. * Питер Малкин — "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы, махсус хеҙмәттең иң уңышлы хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Эйхманды эләктергән кеше». * Рафи Эйтан — оперативник, шунан бүлек начальнигы. Һуңынан «Лакам» махсус хеҙмәте етәксеһе һәм пенсионерҙар эштәре министры. * Эли Коэн — легендар легаль булмаған разведчик. [[Сүриә]]<nowiki/>нең оборона министры урынбаҫары, Сәриә президенты һайлауында өсөнсө һанлы кандидат була. Фашлана һәм аҫыла. * Вольфганг Лотц — легаль булмаған разведчик. 1961—1965 йылдарҙа Мысырҙа эшләй. * Виктор Островский — «Моссад» хеҙмәткәре, дүрт йыллыҡ һынау мөҙҙәтенән һуң 1990 йылда [[Канада]]ла<nowiki/> «Моссад» тураһында янъял ҡуптарған китап баҫтыра<ref name="ostr"/>. * Ашраф Маруан — «Моссад» агенты, Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насирҙың кейәүе. Израиллеләр уны «ике яҡлы уйында», йәғни бер юлы Израиль разведкаһына ла, Мысыр разведкаһына ла эшләүҙә шик аҫтына ала. == ИҪКӘРМӘЛӘР == {{Reflist}}<div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"></div> euxq7q2aw7tqide0fpw8b93ec6memaj 0 110710 1309771 1290200 2026-11-09T19:53:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309771 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Баш ҡала |русское название = Нейпьидо |оригинальное название = |изображение = Naypyidaw.svg |страна = Мьянма |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 19|lat_min = 44|lat_sec = 16 |lon_dir = E|lon_deg = 96|lon_min = 12|lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city_region:MM |CoordScale = |ЯндексКарта = |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = Рәйес |Мэр города = Сейн Нбу (2014 йылдан) |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =2005 |площадь = 7 054.37 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 925 000<ref name=Urbanization>{{Cite web|title=World Urbanization Prospects 2007|url=http://esa.un.org/unup/p2k0data.asp|year=2008|accessdate=24 September 2008|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070310025702/esa.un.org/unup/p2k0data.asp|archivedate=2007-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226114047/https://esa.un.org/unup/p2k0data.asp |date=2018-12-26 }}</ref> |год переписи = 2009 |плотность = 130 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +6:30 |DST = |телефонный код = 067 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Naypyidaw |сайт = |язык сайта = }} '''Нейпьидо́''' ({{lang-my|[[Файл:Naypyidaw.svg|80px]]}}; [[MLC Transcription System|MLCTS]]: ''ne.prany. dau mrui.'' — һүҙмә-һүҙ әйткәндә «король иле») — [[Мьянма]]ның баш ҡалаһы. Элекке баш ҡала [[Янгон]]дан 320 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала Мандалай округындағы Пьинмана ҡалаһынан 17 км көнбайыштараҡ урынлашҡан Чепьи ауылы урынында төҙөлә. [[2005 йыл]]дың 6 ноябрендә Нейпьидоға Мьянманың баш ҡалаһы статусы бирелә. == Тарих == 2005 йылдың 7 ноябрендә Мьянманың хәрби хөкүмәте [[Янгон]]дан яңы баш ҡалаға министрлыҡтар һәм ведомстволарҙың күсереү процессы башлана<ref>{{cite news | title=The Move to Pyinmana | work=Bangkok Post | url=http://www.bangkokpost.com/Perspective/04Dec2005_pers01.php | date=2005-12-04 | accessdate=2005-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051206030757/http://www.bangkokpost.com/Perspective/04Dec2005_pers01.php | archivedate=2005-12-06 }}</ref>. Баш ҡаланы күсереүҙең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. 2006 йылдың 27 мартында, Бирма армияһы көнөндә, 1945 йылда Бирманы япон окуппацияһынан азат итә башлау хөрмәтенә, 12 меңдән ашыу һалдат тәүге хәрби парад уҙғара. Был көндө Нейпьидо тәүге тапҡыр баш ҡала булараҡ телгә алына<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm | title=Burma's new capital stages parade | work=BBC News | publisher=BBC | date=2006-03-27 | accessdate=2006-04-06}}</ref>. 2013 йылдың декабрендә ҡалала 27-се Көньяҡ-Көнсығыш [[Азия уйындары]] үткәрелә. == Транспорт == Янгондан Нейпьидоға ҡәҙәр [[поезд]] туғыҙ сәғәт бара, көн һайын сәғәт 9:00 сыға һәм 18:00 сәғәттә барып етә<ref>{{cite web|title=Import, export licensing moving to Naypyidaw|work=The Myanmar Times|publisher=Myanmar Consolidated Media|url=http://www.myanmar.com/myanmartimes/MyanmarTimes16-318/b001.htm|date=2006-05-29|accessdate=2006-06-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ZghW9q7|archivedate=2012-02-19}}</ref>. 2006 йылдың март уртаһынан Air Mandalay авиакомпанияһы Янгон һәм Нейпьидо араһында осоштар яһай башлай. 2006 йылдың 5 июнендә Ситтве һәм Тандве ҡалаларына тиклем даими авиарейстар асыла<ref>{{cite web|title=News Briefs (New air destinations)|work=The Myanmar Times|publisher=Myanmar Consolidated Media|url=http://www.myanmar.com/myanmartimes/MyanmarTimes16-320/news_brief.htm|date=2006-06-12|accessdate=2006-06-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ZgiZstE|archivedate=2012-02-19}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.burmanet.org/news/2006/02/09/democratic-voice-of-burma-via-bbc-burmese-officials-reportedly-call-new-capital-naypyidaw/ Burma’s new capital name] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm Burma’s new capital stages parade] BBC News Online, 27 March [[2006]] * [http://www.chiangmainews.com/ecmn/2006/jun06/42_43_limits.php Off limit’s: Asia’s secret capital] Citylife, Trisila Company Limited, Chiang Mai, June [[2006]] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/5086056.stm?ls Burma’s confusion over capital] BBC News Online, 17 June [[2006]] * [http://dragon-naga.livejournal.com/30493.html Фотоотчет о посещении Нейпьидо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216002102/http://dragon-naga.livejournal.com/30493.html |date=2016-12-16 }} [[2010]] {{Столицы Азии}} [[Категория:Мьянма ҡалалары]] 4c2shjlan3rh6f7whv92n7c4sjk1yxf 0 111458 1309910 1287999 2026-11-10T06:55:54Z Айсар 10823 /* Хәтер */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309910 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Фәрит Бикбулатов |Изображение = Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Полное имя = Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы |Дата рождения = 8.08.1936 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Йылайыр районы}} [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылы |Дата смерти = 26.11.2016 |Место смерти = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Страна = {{СССР}} <br> {{Рәсәй}} |Профессии = диктор, йырсы |Певческий голос = |Инструменты = |Жанры = |Псевдонимы = |Коллективы = |Сотрудничество =[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]], [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] |Лейблы = |Награды = {{Башҡортостандың халыҡ артисы|1986}} |Викисклад = |Сайт = }} '''Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы''' ([[8 август]] [[1936 йыл]] — [[26 ноябрь]] [[2016 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] йырсыһы. 1968—1989 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1986) артисы. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). == Биографияһы == Фәрит Хәйбулла улы Бикбулатов 1936 йылдың 8 авгусында [Башҡорт АССР-ының [[Хәйбулла районы]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ны) [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылында тыуған. Атаһы Хәйбулла Бикбулатов [[Ленинград]]та уҡып ҡайтып, Хәйбулла районының [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылында судья булып эшләгән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк була. Өлкән ағаһы Шәһит тә (1925—2001) ла һуғышта ҡатнаша. Артабан фән юлынан китә, иҡтисад фәндәре докторы (1991), профессор. Фәрит Бикбулатов [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай ауылында]] ете класты тамамлағандан һуң, район комсомол комитеты юлламаһы менән киномеханик булып эшләй. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһының 1-се һөнәри-техник училищеһына уҡырға инә. Бында йәмәғәт эштәрендә, концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Ҡала профсоюздар ойошмаһы хорында йырлай. Училищены тамамлағас, Өфө моторҙар эшләү заводында үҙаллы хеҙмәтен башлай. Калинин исемендәге мәҙәниәт йортоноң хор һәм драма түңәрәктәренә йөрөй. Агитбригада составында концертарҙа ҡатнаша. Завод коллективы Бикбулатовҡа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на инергә тәҡдим итә. Өфө сәнғәт училищеһында Аэлита Хайрулла ҡыҙы Чемборисова класында уҡый. Уҡып йөрөгән йылдарында уҡ төрлө конкурстарҙа сығыш яһай башлай. 1967 йылда [[Польша|Польша Халыҡ Республикаһында]] үткән Хеҙмәт резервтары фестивалендә ҡатнашыу бәхетенә өлгәшә. Профессиональ белем биреү коллективтары араһында Башҡортостандың баш ҡалаһы исеменән сығыш яһай. Башҡортостан фольклор әҫәрҙәре сығышы менән бик ҙур уңыш ҡаҙана. Йәш йырсы Фәрит Бикбулатов тураһында күп сит ил гәзиттәре яҙып сығалар. 1968 йылда уҡ, БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса Башҡортостан" ижад клубына эшкә саҡырыла. 1969 йылда сәнғәт уҡыу йортоноң вокал бүлеген уңышлы тамамлап, 21 йыл буйына Фәрит Хәйбулла улы [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында]] эшләй: башта диктор, артабан мөхәррир, йыр бүлеге өлкән мөхәррире була. 1989—98 йылдарҙа «Башҡортостан» ижад клубында директор һәм солист вазифаһын башҡара. Үҙен юғары квалификациялы журналист, оҫта йырсы, талантлы телевизион тапшырыуҙар алып барыусыһы итеп таныта. Төрлө конкурстар ойоштороусы һәм ҡуйыусы булараҡ киң танылыу яулай. «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар фестивален ойоштороусыларҙың береһе. 1981 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. Һуңғы йылдарҙа [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы|БСТ]] телеканалында «Тыуған моңдар» тапшырыуын алып бара. Фәрит Бикбулатов 2016 йылдың 26 ноябрендә Өфөлә вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/927248-v-ufe-ushel-iz-zhizni-populyarnyy-pevets-farit-bikbulatov-/ В Уфе ушел из жизни популярный певец Фарит Бикбулатов — видео. {{Башинформ}}, 2016, 26 ноябрь]{{ref-ru}}{{V|27|11|2016}}</ref><ref>[http://tizer42.ru/news/smert_farita_bikbulatova/2017-05-30-341 Причины смерти Фарита Бикбулатова. Tizer42.ru - Ежедневный журнал о звездах. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703151252/http://tizer42.ru/news/smert_farita_bikbulatova/2017-05-30-341 |date=2019-07-03 }}{{ref-ru}}{{V|3|07|2019}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Фәрит Бикбулатов эстрада йырҙарын оҫта башҡарыусы булып танылды. Милли сәнғәтте үҫтереүгә ҙур өлөш индерҙе. Фәрит Бикбулатов башҡарған бик күп йырҙар «Аҡҡош куле», «Уҙып барған ғүмер», «Гармунлы йәшлек» һәм башҡалар халыҡ яратып йырлаған йырҙарға әйләнеп китте. Роза Сәхәүетдинова, Зәбих Мамалимовтың, Сара Садиҡованың лирик йырҙарын тәүгеләрҙән булып башҡарыусы. Репертуарында бик күп башҡорт халыҡ йырҙары: [[Зөлхизә (йыр)|«Зөлхизә»]], «Сәлимәкәй», «[[Сибай (йыр)|Сибай]]<nowiki/>», «[[Урал (йыр)|Урал]]<nowiki/>», [[Шәүрә (йыр)|«Шәүрә»]], [[Шафиҡ (йыр)|« Шафиҡ»]] Һәм башҡалар. Йырсы йомшаҡ тембрлы үҙенсәлекле тауышҡа эйә. Уға күңелгә үтеп инерлек башҡарыу оҫталығы хас. [[Мәскәү]]ҙә, [[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт]], [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], Яҡут ([[Саха Республикаһы|Саха]]) Республикаһында, [[Германия]]ла үткән Әҙәбиәт һәм сәнғәт декадалары һәм көндәрендә ҡатнаша. СССР һәм Рәсәй буйынса гастролдәрҙә була. == Мауығыуҙары == * Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы акварель техникаһында яҙылған 300-ҙән ашыу һынлы сәнғәт эше авторы. Уларҙың төп темаһы — Башҡортостан тәбиғәте. * Шәхси күргәҙмәләре: Өфө (2002, 2010). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2005)<ref>[http://www.gorsovet-ufa.ru/pochet/ Официальный сайт Совета городского округа город Уфа республики Башкортостан — Список Почётных граждан Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120021945/http://gorsovet-ufa.ru/pochet/ |date=2012-01-20 }}{{ref-ru}}{{V|27|11|2016}}</ref> * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978) == Хәтер == * 2026 йылда Йылайыр районы Мәҡсүт ауылында Фәрит Бикбулатов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла<ref name="БИ">{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=10 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-10/v-bashkirii-uvekovechili-pamyat-legendarnogo-pevtsa-farita-bikbulatova-4671342|title=В Башкирии увековечили память легендарного певца Фарита Бикбулатова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-10}}{{ref-ru}}</ref>. * 2021 йылдың июнендә [[Түңгәүер|Түңгәүер ырыуы]] йыйыны барышында Фәрит Бикбулатов йәшәгән йортта уның иҫтәлеген мемориаль таҡтаташ асыла<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1608511/ Түңгәүер ырыуы йыйынында Фәрит Бикбулатовҡа мемориаль таҡтаташ асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 21 июнь 2021 йыл]{{V|21|06|2021}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81228}}{{V|21|06|2021}} * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/2350-bikbulatov-f-rit-kh-jbulla-uly Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы. Башҡорт музыкаһы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}} [http://www.bashmp3.ru/artist/189/ Фәниә Нәҙерғолова. Һандуғаслы блиндаж. 22.04.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211001928/http://bashmp3.ru/artist/189/ |date=2016-12-11 }} * [http://www.ye02.ru/news/ob/2273-dan-1171ail1241l1241r.html Фәрит Рәмов. Атаһы ла, улы ла Кремль һарайында булды. [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]], 12.04.2011]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ye02.ru/ob/ht/12202-kele-l-e-l-yyrary-la-matur-ine.html Күңеле лә, үҙе лә, йырҙары ла матур ине. «Йәшлек» гәзите, 12 ғинуар 2017 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115030356/http://www.ye02.ru/ob/ht/12202-kele-l-e-l-yyrary-la-matur-ine.html |date=2017-01-15 }}{{V|21|06|2021}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] ehfz6ld4swjw69pndm478ika5h2mrm6 1309913 1309910 2026-11-10T07:08:55Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, орфография 1309913 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Фәрит Бикбулатов |Изображение = Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Полное имя = Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы |Дата рождения = 8.08.1936 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Йылайыр районы}} [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылы |Дата смерти = 26.11.2016 |Место смерти = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Страна = {{СССР}} <br> {{Рәсәй}} |Профессии = диктор, йырсы |Певческий голос = |Инструменты = |Жанры = |Псевдонимы = |Коллективы = |Сотрудничество =[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]], [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] |Лейблы = |Награды = {{Башҡортостандың халыҡ артисы|1986}} |Викисклад = |Сайт = }} '''Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы''' ([[8 август]] [[1936 йыл]] — [[26 ноябрь]] [[2016 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] йырсыһы. 1968—1989 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1986) артисы. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). == Биографияһы == Фәрит Хәйбулла улы Бикбулатов 1936 йылдың 8 авгусында [Башҡорт АССР-ының [[Хәйбулла районы]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ны) [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылында тыуған. Атаһы Хәйбулла Бикбулатов [[Ленинград]]та уҡып ҡайтып, Хәйбулла районының [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылында судья булып эшләгән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк була. Өлкән ағаһы Шәһит тә (1925—2001) ла һуғышта ҡатнаша. Артабан фән юлынан китә, иҡтисад фәндәре докторы (1991), профессор. Фәрит Бикбулатов [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай ауылында]] ете класты тамамлағандан һуң, район комсомол комитеты юлламаһы менән киномеханик булып эшләй. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһының 1-се һөнәри-техник училищеһына уҡырға инә. Бында йәмәғәт эштәрендә, концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Ҡала профсоюздар ойошмаһы хорында йырлай. Училищены тамамлағас, Өфө моторҙар эшләү заводында үҙаллы хеҙмәтен башлай. Калинин исемендәге мәҙәниәт йортоноң хор һәм драма түңәрәктәренә йөрөй. Агитбригада составында концертарҙа ҡатнаша. Завод коллективы Бикбулатовҡа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на инергә тәҡдим итә. Өфө сәнғәт училищеһында Аэлита Хайрулла ҡыҙы Чемборисова класында уҡый. Уҡып йөрөгән йылдарында уҡ төрлө конкурстарҙа сығыш яһай башлай. 1967 йылда [[Польша|Польша Халыҡ Республикаһында]] үткән Хеҙмәт резервтары фестивалендә ҡатнашыу бәхетенә өлгәшә. Профессиональ белем биреү коллективтары араһында Башҡортостандың баш ҡалаһы исеменән сығыш яһай. Башҡортостан фольклор әҫәрҙәре сығышы менән бик ҙур уңыш ҡаҙана. Йәш йырсы Фәрит Бикбулатов тураһында күп сит ил гәзиттәре яҙып сығалар. 1968 йылда уҡ, БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса Башҡортостан" ижад клубына эшкә саҡырыла. 1969 йылда сәнғәт уҡыу йортоноң вокал бүлеген уңышлы тамамлап, 21 йыл буйына Фәрит Хәйбулла улы [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында]] эшләй: башта диктор, артабан мөхәррир, йыр бүлеге өлкән мөхәррире була. 1989—98 йылдарҙа «Башҡортостан» ижад клубында директор һәм солист вазифаһын башҡара. Үҙен юғары квалификациялы журналист, оҫта йырсы, талантлы телевизион тапшырыуҙар алып барыусыһы итеп таныта. Төрлө конкурстар ойоштороусы һәм ҡуйыусы булараҡ киң танылыу яулай. «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар фестивален ойоштороусыларҙың береһе. 1981 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. Һуңғы йылдарҙа [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы|БСТ]] телеканалында «Тыуған моңдар» тапшырыуын алып бара. Фәрит Бикбулатов 2016 йылдың 26 ноябрендә Өфөлә вафат була<ref>[http://www.bashinform.ru/news/927248-v-ufe-ushel-iz-zhizni-populyarnyy-pevets-farit-bikbulatov-/ В Уфе ушел из жизни популярный певец Фарит Бикбулатов — видео. ИА «Башинформ», 2016, 26 ноябрь]{{ref-ru}}{{V|27|11|2016}}</ref><ref>[http://tizer42.ru/news/smert_farita_bikbulatova/2017-05-30-341 Причины смерти Фарита Бикбулатова. Tizer42.ru - Ежедневный журнал о звездах. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703151252/http://tizer42.ru/news/smert_farita_bikbulatova/2017-05-30-341 |date=2019-07-03 }}{{ref-ru}}{{V|3|07|2019}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Фәрит Бикбулатов эстрада йырҙарын оҫта башҡарыусы булып танылды. Милли сәнғәтте үҫтереүгә ҙур өлөш индерҙе. Фәрит Бикбулатов башҡарған бик күп йырҙар «Аҡҡош куле», «Уҙып барған ғүмер», «Гармунлы йәшлек» һәм башҡалар халыҡ яратып йырлаған йырҙарға әйләнеп китте. Роза Сәхәүетдинова, Зәбих Мамалимовтың, Сара Садиҡованың лирик йырҙарын тәүгеләрҙән булып башҡарыусы. Репертуарында бик күп башҡорт халыҡ йырҙары: [[Зөлхизә (йыр)|«Зөлхизә»]], «Сәлимәкәй», «[[Сибай (йыр)|Сибай]]<nowiki/>», «[[Урал (йыр)|Урал]]<nowiki/>», [[Шәүрә (йыр)|«Шәүрә»]], [[Шафиҡ (йыр)|« Шафиҡ»]] Һәм башҡалар. Йырсы йомшаҡ тембрлы үҙенсәлекле тауышҡа эйә. Уға күңелгә үтеп инерлек башҡарыу оҫталығы хас. [[Мәскәү]]ҙә, [[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт]], [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], Яҡут ([[Саха Республикаһы|Саха]]) Республикаһында, [[Германия]]ла үткән Әҙәбиәт һәм сәнғәт декадалары һәм көндәрендә ҡатнаша. СССР һәм Рәсәй буйынса гастролдәрҙә була. == Мауығыуҙары == * Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы акварель техникаһында яҙылған 300-ҙән ашыу һынлы сәнғәт эше авторы. Уларҙың төп темаһы — Башҡортостан тәбиғәте. * Шәхси күргәҙмәләре: Өфө (2002, 2010). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005)<ref>[http://www.gorsovet-ufa.ru/pochet/ Официальный сайт Совета городского округа город Уфа республики Башкортостан — Список Почётных граждан Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120021945/http://gorsovet-ufa.ru/pochet/ |date=2012-01-20 }}{{ref-ru}}{{V|27|11|2016}}</ref> * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978) == Хәтер == * 2026 йылда Йылайыр районы Мәҡсүт ауылында Фәрит Бикбулатов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла<ref name="БИ">{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=10 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-10/v-bashkirii-uvekovechili-pamyat-legendarnogo-pevtsa-farita-bikbulatova-4671342|title=В Башкирии увековечили память легендарного певца Фарита Бикбулатова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-10}}{{ref-ru}}</ref>. * 2024 йылда Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районындағы]] урамға Фәрит Бикбулатов исеме бирелә<ref name="БИ" />. * 2021 йылдың июнендә [[Түңгәүер|Түңгәүер ырыуы]] йыйыны барышында Фәрит Бикбулатов йәшәгән йортта уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1608511/ Түңгәүер ырыуы йыйынында Фәрит Бикбулатовҡа мемориаль таҡтаташ асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 21 июнь 2021 йыл]{{V|21|06|2021}}</ref>. * Өфө ҡалаһы Ғафури урамындағы 13-сө йорт стенаһына шулай уҡ мемориаль таҡтаташ ҡуйыла<ref name="БИ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81228}}{{V|21|06|2021}} * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/2350-bikbulatov-f-rit-kh-jbulla-uly Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы. Башҡорт музыкаһы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}} [http://www.bashmp3.ru/artist/189/ Фәниә Нәҙерғолова. Һандуғаслы блиндаж. 22.04.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211001928/http://bashmp3.ru/artist/189/ |date=2016-12-11 }} * [http://www.ye02.ru/news/ob/2273-dan-1171ail1241l1241r.html Фәрит Рәмов. Атаһы ла, улы ла Кремль һарайында булды. [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]], 12.04.2011]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ye02.ru/ob/ht/12202-kele-l-e-l-yyrary-la-matur-ine.html Күңеле лә, үҙе лә, йырҙары ла матур ине. «Йәшлек» гәзите, 12 ғинуар 2017 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115030356/http://www.ye02.ru/ob/ht/12202-kele-l-e-l-yyrary-la-matur-ine.html |date=2017-01-15 }}{{V|21|06|2021}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] 41ombfnupn61e05eok5j1cvu99n4vl2 0 112927 1309867 915974 2026-11-10T04:18:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309867 wikitext text/x-wiki {{Рәссам |имя = Мария Авксентьевна Примаченко |оригинал имени = Марія Оксентіївна Примаченко |имя при рождении = |изображение = Приймаченко М.jpg |ширина = 240px |описание изображения = |место рождения = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} {{МР|Киев губернаһы|Киев губернаһында}} Болотня ауылы |место смерти = {{ВБУ|Украина}} [[Киев өлкәһе]] Иванков районы Болотня ауылы, |происхождение = |жанр = [[графика]] |учёба = |стиль = [[примитивизм]] |работы = |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Почётный знак отличия Президента Украины}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Знак Почёта|1960}}{{!}}{{!}}{{Медаль В память 1500-летия Киева}} {{!}}} |звания = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{УССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре|1970}} {{!}}} УССР-ҙың Халыҡ рәссамы (1988) |премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Шевченковская премия (до 1992)|1966}} {{!}}} |сайт = http://www.prymachenko.in.ua/rus |викисклад = }} '''Примаченко Мария Авксентьевна''' ({{Lang-uk|Марія Оксентіївна Примаченко}}, ҡайһы берҙә ''Приймаченко''<ref>По словам художницы, её фамилия При'''й'''маченко, а вариант без '''й''' появился в русской передаче фамилии.</ref>; [[12 ғинуар]] [[1908 йыл]]— [[18 август]] [[1997 йыл]]) — УССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988). «Халыҡ примитивы» вәкиле («бер ҡатлы сәнғәт»). == Биографияһы == Мария Авксентьевна Примаченко 1909 йылдың 12 ғинуарында (иҫке стиль буйынса 1908 йылдың 30 декабрендә) Болотня ауылында (хәҙер Украинаның [[Киев өлкәһе]] Иванков районы) тыуған һәм шунда ғүмер буйы йәшәгән. Атаһы, Авксентий Григорьевич, бик шәп балта оҫтаһы булған, ишек алды ҡоймаларын эшләгән. Әсәһе, Прасковья Васильевна, сигеү буйынса танылған оҫта булған (Мария Авксентьевна ла үҙ ҡулдары менән сигелгән күлдәктәр кейгән). Мария Авксентьевнаның баласағы бик ҡурҡыныс сир — полиомиелит ауырыуы — менән хәсрәткә төшөрөлә. Ошо ауырыуы уны үтә етди һәм күҙәтеүсән бала булып үҫеүенә булышлыҡ итә, уның күреү һәм ишетеү һәләттәрен көсәйтә. Мария Авксентьевна лайыҡлы һәм ҙур батырлыҡ менән бөтә тормош михнәттәрен үтә, мөхәббәт бәхетен дә (уның ире фронтта һәләк булған) һәм әсә бәхетен дә татый. Мария Авксентьевнаның улы — Федор Васильевич Примаченко (1941—2008). Мария Авксентьевна улына үҙе остаз була һәм улы Украина халыҡ рәссамы исеменә лайыҡ була<ref>[http://gazeta.ua/articles/history/_mariya-prijmachenko-namalyuvala-zelenogo-slona-u-stalinskomu-kartuzi/476597 Марія Приймаченко намалювала зелёного слона у сталінському картузі.]</ref>. ''«Барыһы ла ошолай башланып китте,'' — тип иҫләй рәссам. — ''Бер көнө мин өйөм эргәһендә, йылға буйындағы сәскәле болонда ҡаҙҙар ҡөтә инем. Ҡомда мин һәр төрлө үҙем күргән сәскәләр эшләй инем. Ә шунан зәңгәрһыу төҫтәге балсыҡ күреп ҡалдым. Итәгемә йыйып алдым да үҙебеҙҙең өйөбөҙҙө биҙәп ташланым…»'' Һәр кем ҡыҙыҡай ҡулдары менән эшләнгән матурлыҡты ҡарарға килгән. Маҡтағандар. Күршеләр уларҙың да өйҙәрен биҙәргә һорай башлағандар. Примаченконың талантын Киевта йәшәгән Татьяна Флору аса. 1960 −1970-се йылдарҙа журналист Г. А. Местечкин Примаченко ижадының киң популярлаштырыуын ойоштора. [[1936 йыл]]да Мария Авксентьевнаны украин сәнғәте Киев музейы янындағы эксперименталь оҫтаханаларға саҡыралар. Уның ижады күпкә төрлөрәк булып китә — Мария рәсемдәр төшөрә, сигә, керамика менән мауыға. Украин халыҡ декоратив-ғәмәли сәнғәт Дәүләт музейында уның керамик көршәктәре һәм ул йәшәгән осорҙағы табаҡтар һаҡлана. Украин керамикаһының танылған оҫтаһы Аким Герасименко бик ҙур теләк менән Примаченкоға үҙе эшләгән төрлө формалағы әйберҙәрҙе биргән, ә ул уларға ерән төлкөләрҙе, ҡот осҡос хайуандарҙы, еләк япраҡтары өҫтөнән атлап йөрөгән зәңгәр маймылдарҙы йәки сәскәгә төрөнгән йәшел крокодилдарҙы биҙәкләп төшөргән. Мария Примаченко үҙенең талантын керамик скульптураһы өлкәһендә лә күрһәткән, тигән мәғлүмәттәр бар. Был жанрҙауның бер генә эше һаҡланған — «''Крокодил''». [[1936 йыл]]дағы халыҡ сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнашҡаны өсөн Примаченконы беренсе дәрәжә дипломы менән бүләкләйҙәр. Артабан уның эштәре, һәр ваҡыттағыса ҙур уңыш менән, [[Париж]], [[Варшава]], [[София]], Монреаль, Прага күргәҙмәләрендә ҡуйыла. [[1986 йыл]]да ул үҙенең Чернобыль серияһы картиналарын булдыра. Киев ҡала советының 2009 йылдың 22 ғинуарындағы 13/1068-се ҡарары нигеҙендә баш ҡала Лихачев бульвары, Мария Примаченко хөрмәтенә, уның исемен йөрөтә башлай.. Мария Примаченко [[1997 йыл]]дың [[18 август|18 авгусында]] Болотня ауылында вафат була һәм шунда уҡ ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * УССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970) * УССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988) * УССР—ҙың Т. Г. Шевченко исемендәге Дәүләт премияһы (1966) — «Кешеләргә шатлыҡҡа» сәнғәт эштәре циклы өсөн * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1960) һәм медалдәр * Украина Президенты Почёт билдәһе ([[1994 йыл]])<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/5/94 Указ Президента України № 5/94 від 6 січня 1994 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201015541/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/5/94 |date=2016-12-01 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор= Островский Г. С.|заглавие=Добрый лев Марии Примаченко|место=М.|издательство=Советский художник|год=1990|страниц=224|серия=Рассказы о художниках}} == Һылтанмалар == * Мария Примаченко. Комплект открыток. Ленинград, Аврора, 1979. * Марія Примаченко. Альбом. — Київ, 1994 (укр.) Украинская живопись. Мария Примаченко [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:СССР Рәссамдар союзы ағзалары]] 3p5ggl2bskga1orxkagqv6lfm0kzm1g 0 113040 1309942 1286920 2026-11-10T10:00:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309942 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Рәхмәтуллин}} {{Персона |имя = Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = <!-- commons һәм ba-wiki --> |ширина = |описание изображения = <!-- Портрет тураһында --> |род деятельности = журналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының бүлек мөдире |дата рождения = 16.04.1980. |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Ишембай районы}} [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] ауылы. |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] |автограф = |сайт = |викисклад = }} '''Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы''' ([[16 апрель]] [[1980]]) — журналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының бүлек мөдире, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты. == Биографияһы == Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы Рәхмәтуллина 1980 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Һайран ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый. Телерадио хеҙмәткәрҙәре институтының ТВ һәм радио алып барыусылары бүлеген тамамлай. Башта «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналында эшләй. 2010 йылда «Ашҡаҙар»ға күсә. == Ижади эшмәкәрлеге == [[Файл:Башҡорт Википедияһына 15 йыл 31.jpg|мини|слева]] Зөлфиә Рәхмәтуллинаның «Юлдаш» радиоһында алып барған рухи-әхлаҡи, тәрбиәүи әһәмиәткә эйә «Ғаиләм — ҡәлғәм», «Йылы усаҡ», «Тормош асылы» тапшырыуҙары тиҙ арала халыҡ күңелен яулай. «Еңеү һалдаттары» очерктары, «Атылған йондоҙ», «Даирә» тапшырыуҙары ла тормош ысынбарлығын тасуирлауы менән мәртәбәле. Зөлфиә Рәхмәтуллина — Ғаиләгә социаль ярҙам йылында журналистар араһында ойошторолған республика конкурсында радиотапшырыуҙар циклы менән Гран-приға лайыҡ була. 2013 йылда «Телеүҙәк», «Атылған йондоҙ», «Алло, һеҙҙе „Юлдаш“ тыңлай» тапшырыуҙар шәлкеме өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты була. Был Башҡортостан Республикаһының журналистика өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәргә йыл һайын бирелә торған премия. [[БЮТ]] каналында «Башҡорт телен өйрәнәм» проекты мөхәррире булараҡ та күләмле эш алып бара. «Башҡорт телен өйрәнәм» проекты тамашасыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятҡан. Проект туған телде пропагандалауға өлөш индереүҙән тыш, милләт-ара бәйләнештәрҙе лә нығыта, сөнки ҡатнашыусылар төрлө милләт вәкилдәре. == Публикациялары == 2009 йылда Бөйөк Ватан һуғышы һәм тыл ветерандарына арналған «Еңеү һалдаттары» очерктар йыйынтығын сығара. Очерк Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары хаҡындағы тетрәндергес ваҡиғаларҙың шаһиттарының шәхси хәтирәләре нигеҙендә ижад ителгән. Йыйынтыҡ — бер-бер артлы арабыҙҙан китеп торған яугирҙарыбыҙҙың иҫтәлектәрен йыйып алып, уларҙы үҫеп килеүсе быуындарға еткереү өлкәһендәге бик тос хеҙмәт булып тора. == Яратҡан шөғөлдәре == •Яратҡан шөғөлө: Китап, журнал уҡыу, интернет. •Яратҡан китабы: Т.Ғарипова «Бөйрәкәй», М.Веллер «Смысл жизни», М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ», Н.Мусин, Ә.Үтәбай, Р.Түләк, Р.Ғарипов. •Яратҡан фильмы, спектакле: М. Шолохов әҫәре буйынса «Судьба человека» фильмы. •Яратҡан әҙәби һәм киногерой: Оло инәй һәм Тәңкәбикә — ҡатын-ҡыҙ сабырлығы өлгөләре. •Яратҡан музыкаль әҫәр, йыр: Райман Ишбаев «Мин ҡабаттан тыуһам әгәр..», Альберт Салауатов «Мәрхәмәтле бул, яҙмыш». == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты. * Ғаиләгә социаль ярҙам йылында журналистар араһында ойошторолған республика конкурсында радиотапшырыуҙар циклы менән Гран-приға лайыҡ була. == Һылтанмалар == * http://www.bashinform.ru/bash/771289/ * https://web.archive.org/web/20190818132010/https://www.pravitelstvorb.ru/ba/press-office/news.php?ELEMENT_ID=10834 * http://www.ye02.ru/ob/8409-tapshyryuary-spektakl-keek-arala.html{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://yuldashfm.ru/mp3_id/12882{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/asai/981-e-rtle-nur-itep.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/10119-keshelek-immttren-inanan-zhurnalist.html{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&id=2456&to=art * http://yuldashfm.ru/mp3_id/7922{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D3%99%D2%BB%D0%B8%D1%82_%D0%A5%D0%BE%D2%99%D0%B0%D0{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} %B9%D0%B1%D0%B8%D1%80%D2%99%D0%B8%D0%BD_%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] f2kmuz75r0y74kjst6lx358hm6sm80a 0 113522 1309686 1196112 2026-11-09T13:38:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309686 wikitext text/x-wiki '''«Молдованың тимер юлы»''' ({{lang-ro|Calea Ferată din Moldova}}) — [[Молдова|Молдавияның]] тимер юл компанияһы, дәүләт предприятиеһы.  [[File:Railway map of Moldova.png|thumb]] == Дөйөм тасуирламаһы == Юлдың башҡа дәүләттәрҙең юлдары менән сиктәш урындары:  [[Украина|Украинаның]] (Укрзалізниця) Одесса тимер юлы (Кучурган, Слободка һәм  Басарабяска станциялары, һуңғыһы консервацияланған һәм файҙаланылмай);  Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлы (Могилёв-Подольский һәм Кельменцы станциялары);  Львов тимер юлы (Мамалыга станцияһы); шулай уҡ [[Румыния]] (Căile Ferate Române) тимер юлы (Унгены, Рени, Прут станциялары) һәм Приднестровье тимер юлы. Тимер юлдың идаралығы [[Кишинёв|Кишинёвт]]<nowiki/>а урынлашҡан. Юлдың эксплуатацияланыусы оҙонлоғо [[1991 йыл|1991]] йылға 1328,4 км тәшкил итә. Молдавияла электрлаштырылған юлдар юҡ<ref name="ge236">Железнодорожный транспорт: Энциклопедия&#x20;&#x2F;&#x20;Гл. ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/Конарев,_Николай_Семёнович Н. С. Конарев].&nbsp;— М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/Большая_Российская_энциклопедия Большая Российская энциклопедия], 1994.&nbsp;— С.&nbsp;236—237.&nbsp;</ref>, Приднестровьела конфликт башланғанға тиклем  Тирасполдән Украина сигенә тиклем өлөштө электрлаштырыу планлаштырылған була (Украинала  Раздельная — Кучурган участкаһы электрлаштырылған). Юлдың төп узел станциялары: Кишинёв, Басарабяска, Унгены, Бельцы-Слободзея, [[Окница]]. == Юлдың тарихы == Молдавия территорияһында тәүге тимер юл линияһы [[1865 йыл|1865]] йылда Раздельная станцияһынан Кучурган станцияһына тиклем һалынған. [[1867 йыл|1867]] йылда был юл Тирасполгә, ә [[1871 йыл|1871]] йылда Кишинёвҡа тиклем оҙайтыла. [[1873 йыл|1873]] йылда  Кишинёв — Корнешты участкаһында поезд йөрөй башлай, ә 1875 йылда линия Унгенға тиклем еткерелә. [[1877 йыл|1877]] йылдың ноябрендә Бендеры —  Галаць тимер юлы асыла, оҙонлоғо  305 км була. 1893 йылдың ноябрендә [[Днестр]] аша күпер һалынып, Могилёвтан Окницыға, Окницыҙан Липканыға, Бельцыҙан Окницыға тиклем участкалар файҙаланыуға тапшырыла. 1893 йылдың декабрендә Липканыҙан  Новоселицаға тиклемге участка файҙаланыла башлай, был Лемберы — Черновица юлы менән тоташыу мөмкинлеген бирә.   [[1894 йыл|1894]] йылдың авгусында  Рыбницанан — Бельцыға һәм Днестр аша күпер, Липчены —  Матеуцы аралығында 165 метрлы тоннель төҙөлөп бөтә.  XX быуат башына Бессарабиялағы тимер юлдар оҙонлоғо  850 километрҙан ашыу була.  1914—1917 йылдарҙа Басарабяска—Аккерман, Бельцы—Унгены һәм башҡа линиялар (бөтәһе 416 км яңы линия) һалына. Тимер юлдар оҙонлоғо артҡан һайын хәрәкәт итеүсе состав һаны ла үҫә: 1917 йылдың июненә 253 паровозға эйә булған Бендеры паровоз депоһы Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлында иң ҙуры һанала. 1920—1940-сы йылдарҙа, Бессарабия Румыния составында булғанда, Ларга — [[Каменец-Подольск|Каменец-Подольский]] участкалары, шулай уҡ Бендеры—Кишинёв—Унгены, Окница — Новоселица участкаларының икенсе юлдары һүтелә. Төп линияларҙа (Новоселица—Волчинец, Унгены—Окница, Бельцы—Матеуцы, Унгены—Бендеры, Басарабяска—Рени, Басарабяска—Аккерман, Басарабяска—Яргара—Прут) 1524 миллиметрлы колея селтәре 1435 миллиметрлыға үҙгәртелә (бөтәһе 1187 км). Бендеры һәм Бессарабская станцияларындағы, Окницы һәм Флорешты локомотив деполарындағы тимер юл оҫтаханаларының ҡорамалдары һүтелеп Румынияға алып сығыла. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән юл, хәрби хәрәкәттәр районындағы төп транспорт магистрале булараҡ, фронт һыҙығы буйы юлына әйләнә. Юл буйлап сәнәғәт предприятиелары эвакуациялана, фронт һыҙығына ғәскәрҙәр һәм хәрби припастар ташыла. Төп йүнәлештәрҙәге колея өс тапҡыр үҙгәртелә: 1940 йылдың июлендә 1524 миллиметрлыға, 1941 йылдың авгусында 1435 миллиметрлыға, 1944 йылдың майынан йыл аҙағына тиклем ҡабат 1524 миллиметрлыға әйләнә. Һуғыш йылдарында төп юлдарҙың 20 проценты, 30 станция юлы, юл биналарының 50 проценты, [[Днестр|Днестрҙағы]] һәм [[Прут (йылға)|Пруттағы]] мөһим күперҙәр емертелә һәм юҡ ителә, 100 км рельс полотноһы, станок ҡорамалдарының 90 проценты, элемтә линияларының 30 проценты һ.б. һүтеп алып кителә.<ref name="is">{{Мәҡәлә|автор=Бондарь Н. И.|заглавие=Историческая справка о железной дороге Молдавии|ссылка=http://www.railway.md/9.history/history.htm}}</ref> [[1939 йыл|1939]]—[[1997 йыл|1997]] йылдарҙа Каменка — Попелюхи тар колеялы тимер юлы эшләй. 1999 йылда ул һүтелә. 1946—50 йылдарҙа Молдавиялағы тимер юлды тергеҙеү һәм модернизациялауға Союз бюджетынан 3 миллирад һум тотонола. 600-ҙән ашыу объект төҙөлә, 1 млн м³ самаһы ер эштәре башҡарыла, 1,7 млн м³ төҙөлөш материалы, 650 меңдән ашыу шпал һалына, эксплуатацияланыусы юл оҙонлоғо 1020 километрға етә. 1948 йылда уҡ Союздағы поездар хәрәкәтенең уртаса тиҙлегенә өлгәшелә. [[1953 йыл|1953]]—[[1979 йыл|1979]] йылдарҙа Одесса тимер юлы менән берләштерелә һәм Одесса-Кишинёв тимер юлы тип йөрөтөлә. Совет осоронда Молдавия тимер юлы халыҡ-ара әһәмиәтендәге магистралгә әүерелә, ул СССР-ҙы Балкан ярымутрауы һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа илдәре менән бәйләй. 1961 йылдың майында Бельцы депоһына беренсе ТЭЗ тепловозы килә, ә 2 йылдан бындай тепловоздар һаны йөҙгә етә. 1970—80-се йылдарҙа юлдың бөтә хужалыҡтарында ла йылдам рәүештә техник яҡтан ҡабат ҡоралландырыу бара. Пассажир вагондары паркының өстән бер өлөштән ашыуы яңыртыла. Төп юлдар реконструкциялана, еңел типлы рельстарҙы ауырыраҡтарына алмаштырыу тормошҡа ашырыла. Юлдар тимер-бетон шпалдарға һәм ҡырсынташ балласҡа һалына. Мәғлүмәт-хисаплау үҙәге ойошторола, мәғлүмәт технологияларын индереү башлана. Йөк ташыу хужалығы юғары етештереүсәнле техникаға алмаштырыла. Тейәү-бушатыу эштәренең механизацияланыу кимәле 93 проценттан артып китә. [[1991 йыл|1991]] йылда Раздельная ([[Украина]]) — Кучурган (Украина) — Тирасполь — Бендеры участкаһын электрлаштырыу башлана, Приднестровьелағы һуғыш арҡаһында ул туҡтатылған була<ref>[http://www.bg-znanie.ru/article.php?nid=33434 Новые железные дороги в постсоветском пространстве]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әлеге ваҡытта контакт селтәренең украин (Кучурганға тиклемге) өлөшө генә эшләй. [[1992 йыл|1992]] йылда Кучурган — Раздельная участкаһы инфраструктураһын тулыһынса Украина тимер юлдарына тапшырыу тормошҡа ашырыла. [[2004 йыл|2004]] йылдың авгусында [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|Приднестровье Молдова Республик<nowiki/>аһында]] урынлашҡан участкаларҙы файҙаланыу уларҙы Приднестровье тимер юлына тапшырыу арҡаһында туҡтатылып тора. [[2005 йыл|2005]] йылдың 19 сентябрендә яңы Ревака — Кайнары<ref>{{Cite news|title=Открыто движение поездов на участке Ревака — Кайнары|url=http://www.salut.md/news/5090.html|work=Информационное агентство «Новости-Молдова»|date=23-09-2005|accessdate=2011-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241127175141/http://www.salut.md/news/5090.html|archivedate=2024-11-27}}</ref> тимер юл линияһы төҙөлөп бөтә. [[2008 йыл|2008]] йылдың 25 июлендә Кагул — Джурджулешты тимер юл тармағы асыла<ref>{{Cite web|title=Новости на сайте железных дорог Молдовы|url=http://railway.md/|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080822032310/http://railway.md/|archivedate=Aug 22, 2008|date=28 июля 2008|accessdate=2011-02-13}}</ref>. 2013 йылда «европаса» тар колеялы юлдар төҙөй башлау планы телгә алына<ref>[http://nr2.com.ua/News/world_and_russia/v-moldove-budut-prokladyvat-%C2%ABevropejskuju%C2%BB-uzkuju-koleju-i-rasformirujut-gp-%C2%ABzheleznaja-doroga-moldovy%C2%BB-34008.html В Молдове будут прокладывать «европейскую» узкую колею и расформируют ГП «Железная дорога Молдовы» / Новый Регион] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402124842/http://nr2.com.ua/News/world_and_russia/v-moldove-budut-prokladyvat-%C2%ABevropejskuju%C2%BB-uzkuju-koleju-i-rasformirujut-gp-%C2%ABzheleznaja-doroga-moldovy%C2%BB-34008.html |date=2015-04-02 }}</ref>. == Етәкселеге == Әлеге ваҡытта Молдова тимер юлы генераль директоры вазифаһын башҡарыусы — Томша Сергей Петрович. == Күрше илдәр менән тимер юл бәйләнештәре == * {{Флаг|Румыния}} Румыния — Унгены, Прут-2 һәм Джурджулешты станциялары менән сиктәш — колея 1520 миллиметрлынан 1435 миллиметрлыға алышына. Көн һайын Кишинев-Бухарест маршрутында "Приетения" поезы йөрөй. <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">страна</span><span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Румыния</div></div></div></div> * {{Флаг|Украина}} Украина — Молдова тимер юл селтәре Укрзализница менән тығыҙ бәйләнгән, линияның бер өлөшө Украина территорияһы аша үтә (Одесса һәм Черновцы өлкәләре аша). Украина аша транзит менән көн һайын Мәскәү, Санкт-Петербург, Минскиға алыҫ юл поездары үтә . Шулай уҡ Кишинев менән Одесса араһында, ПМР аша транзит менән, йома, шәмбе, йәкшәмбе көндәрендә поезд йөрөй. <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">страна</span><span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Украина</div></div></div></div> == Хәрәкәт итеү составы == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 100%; font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" |+ Локомотив паркы ! Модель ! Серия номерҙары ! Етештереүсе |- bgcolor="" | М62 |'''ТЧ-1 Кишинёв:''' 1060, 1257 <br> '''ТЧ-2 Бендеры:'''- <br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' - | {{Флагификация|СССР}}<br> Луганск тепловоздар эшләү заводы<br> | [[Файл:М62-1257_Кишинёв-Одесса.jpg|220x220пкс]] |- bgcolor="" | ЧМЭ3 |'''ТЧ-1 Кишинёв:''' 287, 625, 827, 1907, 2143, 2144, 2148, 2385, 2393, 2440, 2441, 2457, 2458, 2935, 2954, 3217, 3222, 3225, 3866, 3867, 3872, 3873, 4167, 4169, 4173, 4507, 4513, 4518, 4710, 4718, 4914, 4952, 5535, 5538, 5732, ЧМЭ3^Э-6777, ЧМЭ3^Э-6779, ЧМЭ3^Э-6770<br> '''ТЧ-2 Бендеры:''' 2454, 2938, 4912, ЧМЭ3^Э-6767<br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' | {{Флагификация|Чехословакия}}<br> Чех-мора́ва Ко́лбен Да́нек — ČKD<br> | [[Файл:ЧМЭ3-6771_на_станции_Тирасполь.jpg|220x220пкс]] |- bgcolor="" | 2ТЭ10М |'''ТЧ-1 Кишинёв:'''- <br> '''ТЧ-2 Бендеры:'''- <br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' 2346, 2941, 2942, 2332 | {{Флагификация|СССР}}<br> Луганск тепловоздар эшләү заводы<br> | [[Файл:2ТЭ10М-2650_Москва-Кишинёв.jpg|220x220пкс]] |- bgcolor="" | 3ТЭ10М |'''ТЧ-1 Кишинёв:''' 0013, 0015, 0019, 0021, 0030, 0037, 0150, 1040, 1102, 1103, 1139, 1249_Б, 1250, 1297 <br> '''ТЧ-2 Бендеры:''' 0007, 0008, 0012, 0014, 0030_Б<br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' 0023, 0026, 0032, 0151, 0152, 1041, 1042, 1047, 1213, 1225 | {{Флагификация|СССР}}<br> Луганск тепловоздар эшләү заводы<br> | [[Файл:Locomotivă-CFM.jpg|220x220пкс]] |- bgcolor="" | 2ТЭ10В | '''ТЧ-1 Кишинёв:''' - <br> '''ТЧ-2 Бендеры:'''- <br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' 3823, 3825 | {{Флагификация|СССР}}<br> Луганск тепловоздар эшләү заводы<br> | - |- bgcolor="" | 2ТЭ10Л |'''ТЧ-1 Кишинёв:''' - <br> '''ТЧ-2 Бендеры: '''2303, 2933, 3246 <br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' 792, 794,1250, 2077, 2080, 2303, 2394, 2757, 2933, 3246 | {{Флагификация|СССР}}<br> Луганск тепловоздар эшләү заводы<br> | [[Файл:Locomotivă_Bl.jpg|220x220пкс]] |} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">страна</span><span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">ВНР</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">страна</span><span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">ВНР</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон добавляет стране ссылку и флаг.">Флагификация</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">страна</span><span data-key="1" title="Принимает страну как просто текстом, так и уже со ссылкой. Чувствителен к регистру. Помимо стран могут использоваться разного рода регионы и организации." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Румыния</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон добавляет стране ссылку и флаг.">Флагификация</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">страна</span><span data-key="1" title="Принимает страну как просто текстом, так и уже со ссылкой. Чувствителен к регистру. Помимо стран могут использоваться разного рода регионы и организации." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Румыния</div></div></div></div> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 100%; font-size: 90%; margin-bottom: 39px;" |+ Дизель-поездар ! Модель ! Серия номерҙары !Етештереүсе |- bgcolor="" | Д₁ |'''ТЧ-1 Кишинёв:''' 603, 651, 664, 694, 700, 706, 708, 709, 752, 736, 753, 770, 772, 773, 777, 780, 798, 800<br> '''ТЧ-2 Бендеры:'''- <br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' | {{Флаг|ВНР}} Венгрия Халыҡ Республикаһы<br> '''Ганц-МАВАГ''' | [[Файл:Diesel_multiple_units,_BL,MD.jpg|220x220пкс]] |- bgcolor="" | D1M |'''ТЧ-1 Кишинёв:''' 001, 002, 003, 004, 005 <br> '''ТЧ-2 Бендеры:''' - <br> '''ТЧ-4 Бельцы:''' - | {{Флагификация|Румыния}}<br> '''Remar Pascani''' | [[Файл:MD.ST.Strășeni_modern.train.leaving_2012-10-21.JPG|220x220пкс]] |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.railway.md Официальный сайт] * [http://trainpix.org.ua/railway/44/ Фотогалерея и база данных на Трейнпиксе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110419214729/http://trainpix.org.ua/railway/44/ |date=2011-04-19 }} [[Категория:1865 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 5yiacqzlbpn1k06a06bdyky8k9p8scb 0 113688 1309747 1307869 2026-11-09T18:04:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309747 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мөслим}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Мөслим | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.3618 | lon_deg = 61.3731 | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мөслим ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Мөслим ауыл биләмәһе{{!}}Мөслим | C в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = 464 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456730 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236860001 }} '''Мөслим''' ({{lang-ru|Муслюмово}})  — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Мөслим ауыл биләмәһенең үҙәге.Халҡы күсерелеп бөтөп бара. == Географияһы == Ауыл аша радиактив ҡалдыҡтар менән зарарланған [[Тинес]] (Теча) йылғаһы аға. Район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.Эргәһендә элек Туғаняҡ тип аталған Шуғуняҡ күле. == Тарихы == Мөслим – боронғо башҡорт ауылы. Мәғлүмәттәр бер иш кенә түгел. Ауыл 1730-се йылдарҙа барлыҡҡа килеүе билдәле. Кемдер ауылға нигеҙ һалыусы башҡорт старшинаһы Мөслим Әширов; кемдер шулай уҡ башҡорт старшинаһы Абдулмәннән Мөслимов; өсөнсөләр мишәр Мөслим Даушевтарҙан киткән тип һанай.<ref>{{Cite news|title=История села Муслюмово|url=http://pochel.ru/c/article/3856-istoriya-sela-muslyumovo/|accessdate=2018-05-06|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507153402/http://pochel.ru/c/article/3856-istoriya-sela-muslyumovo/|archivedate=2018-05-07}}</ref> 1919 йылдың июлендә Мөслим ауылы янында [[Силәбе операцияһы]] һуғыштарының береһе булған. 1949 йылдан [[Тинес]] йылғаһына [[Маяҡ (химик комбинат)|Маяҡ химик комбинаты]] бер ниндәй контролһеҙ радиоактив ҡалдыҡтарын түгеп тора. Был комбинат Силәбе өлкәһенең [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]] ҡалаһында ( ул саҡтағы Силәбе-40) йылғаның үр яғында урынлашҡан. Радиоактив бысраныуҙы 1957 йылдағы «[[Ҡыштым авария]]»һы тағы ла нығыраҡ хөртәйтеп ебәрә. 2000-се йылдарҙан йылғалағы радиоактив ултырмаларҙың ауыл кешеләренә йоғонтоһон кәметеү буйынса эштәр алып барыла.2009 йылдан кешеләрҙе «Яңы Мөслим ҡасабаһы»на күсерә башлайҙар. Уны [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ҡасабаһын көнбайышындараҡ, йылға үҙәненән бер нисә км-ға арыраҡ төҙөйҙәр<ref>{{Cite web|url=https://up74.ru/articles/obshchestvo/28034/|title=Новая жизнь в Новомуслюмово|publisher=up74.ru|accessdate=2018-05-06}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/social/2011/10/24/3810930.shtml?updated Привыкшие] / Статья от 24.10.2011. на сайте АО «[[Газета.Ру]]». Г. Туманов.</ref><ref name="солид1">[https://www.solidarnost.org/thems/obshestvo/obshestvo_8344.html Радиомолчание. Жертвы излучения оставлены наедине со своими проблемами] / Статья в №36 от 05.10.2011 г. газеты «[[Солидарность (газета)|Солидарность]]». П. Самойлова.</ref><ref>[https://www.idelreal.org/a/28901443.html Бег на месте. Жизнь переселенцев из радиоактивного Муслюмово] / Статья от 12.12.2017 г. на сайте «Idel.Реалии». Р. Хисамова.</ref>. == Халҡы == 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 464 кеше йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[татарҙар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Урамдар == Ауылдың 22 урамы һәм 1 тыҡрығы булған<ref>[http://okato-kod.ru/74033000044.html Регионы России → Челябинская обл. → Кунашакский р-н → с.]</ref>. == Транспорт == Күрше [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ҡасабаһында шундай уҡ атамалы [[Мөслим(станция)|Мөслим станцияһы]] урынлашҡан. == Галерея == Мөслим ауылы күренештәре <gallery>File:Муслюмово - panoramio (2).jpg File:Муслюмово - panoramio (4).jpg File:Муслюмово - panoramio (5).jpg File:Муслюмово - panoramio (1).jpg File:Муслюмово - panoramio (3).jpg</gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] ss2o6x8brao01ir857d7jwu7fe4ovz6 0 113691 1309732 1055557 2026-11-09T17:27:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309732 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мәхмүт}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Мәхмүт | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ғәшер ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ғәшер ауыл биләмәһе{{!}}Ғәшер | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Махмутова | тс }} | год переписи = {{ Население | Махмутова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456713 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236810003 }} '''Мәхмүт''' ({{lang-ru|Махмутова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ғәшер ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[терһәк]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 170| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 29 || 152 || 193 || 287 |} {{ Население | Махмутова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} omm65r28wgnbr5fdiu1652f2oifntwj 0 113711 1309824 1056026 2026-11-09T23:18:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309824 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Ҡаҙаҡбай | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Хәлит ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1772 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Большая Казакбаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Казакбаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456710 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236890004 }} '''Оло Ҡаҙаҡбай''' ({{lang-ru|Большая Казакбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 160, 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 115 || 187 || 243 || 236 |} {{ Население | Большая Казакбаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 1oroxccihahf0pnti5e2mwkco6ik1ce 0 113756 1309816 1056003 2026-11-09T23:10:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309816 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Иркәбай | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Большая Иркабаево | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Иркабаево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456735 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236870002 }} '''Оло Иркәбай''' ({{lang-ru|Большая Иркабаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Большая Иркабаево }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 1g3i227tusn9px7e3srcns03ddo7jtu 0 113757 1309818 1056013 2026-11-09T23:14:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309818 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Түләк | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Большая Тюлякова | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Тюлякова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456735 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236870002 }} '''Оло Түләк''' ({{lang-ru|Большая Тюлякова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Большая Тюлякова }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] orp5fxxwxplz3dw755aoji8pfqt5p95 0 113765 1309791 1055867 2026-11-09T21:37:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309791 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ноғман | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мөслим ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Һары | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Нугуманово | тс }} | год переписи = {{ Население | Нугуманово | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456723 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236850006 }} '''Ноғман''' ({{lang-ru|Нугуманово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Нугуманово }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 2v8mee5qnf9gci0jir919vsylpkaigr 0 114313 1309943 1300511 2026-11-10T10:00:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309943 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Рәшит Ниғмәти |Төп исеме = |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Рәшит Ниғмәтулла улы Ниғмәтуллин |Псевдонимдары = Рәшит Ниғмәти |Тыуыу датаһы = 27.1.1909 |Тыуған урыны = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе<ref name="ҺГ">Хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}</ref> [[Диңгеҙбай]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 13.10.1959 |Вафат булған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Эшмәкәрлек төрө = {{поэт|СССР|XX быуат|Башҡорт}}, драматург, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = 1933—1959 |Гражданлығы = {{Российская империя}} <br> {{USSR}} |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = шиғыр, поэма, пьеса |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡортса]] |Дебют = ''«Кереш»'', 1933 | Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»}}{{!!}}{{медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.|}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Ниғмәтуллин}} '''Рәшит Ниғмәти''' (тулы исеме '''Рәшит Ниғмәтулла улы Ниғмәтуллин''', [[27 ғинуар]] [[1909 йыл]] — [[13 октябрь]] [[1959 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1959). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949, 1955) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Рәшит Ниғмәти 1909 йылдың 27 ғинуарында [[Рәсәй империяһы]]ның [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Шәжәрәһе: ''Ҡадир → [[Бикбау бей]] → Тәүкәй → Ҡотлогилде → Бикйән →Үтәгән → Юлымбәт → Диңгеҙбай → Өркөнбай → Ниғмәтулла → Рәшит''<ref>[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы |Хөсәйенов Ғ. Б.]] Дәүер йырсыһы // Ватандаш. — 2009. — №1. — 33-сө бит.</ref>. 1916—1918 йылдарҙа [[мәҙрәсә]]лә белем ала. Йәшләй етем ҡала: [[1918]] йылда әсәһе, [[1921]] йылда атаһы үлә. Етем ҡалғас, [[Һамар]], [[Украина]] балалар йорттарында тәрбиәләнә. [[1924]] йылда [[Өфө]]гә килә һәм Ленин исемендәге мәктәпкә урынлаша. [[1930]] йылда Өфө рабфагын тамамлай. 1931 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Ленин юлы» гәзитендә эш башлай. 1933—1936 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта хәрби хеҙмәттә була, шунан ҡабат Туймазы районына эшкә ҡайта. 17 йәшенән шиғыр яҙа башлай. 30-сы йылдарҙа шиғырҙары танылыу ала. [[1933]] йылда «Кереш» исемле тәүге шиғри йыйынтығы сыға. Яңы тормош ҡороу, «иҫкелек ҡалдыҡтары» менән көрәш яҙыусының төп темаһы була. 1938 йылда Яҙыусылар союзына алына, унда яуаплы сәркәтип эшенә тәғәйенләнә. Китап нәшриәтендә мөхәррир була. «Дауылдар тыуҙырған ғүмер» (1938), «Йәмле Ағиҙел буйҙары» (1940), «Минең баҡсала» (1941) шиғыр һәм поэма йыйынтыҡтары башҡорт халҡының 20-30-сы йылдарҙағы тормошона арналған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Өфөнән алыҫ түгел [[Алкин]] ауылында сапер эшенә өйрәтеүсе итеп тәғәйенләнә. [[1943]] йылда [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на барғас, үпкәһе шешеп ауырый. Өфөлә госпиталдә дауалана, хәрби хеҙмәттән бушатыла. Һуғыш осорондағы ижадында публицистик шиғырҙар өҫтөнлөк ала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙылған «Һинең кәләшеңдең хаттары» поэмаһы авторға ил кимәлендә билдәлелек килтерә. Шулай уҡ ошо йылдарҙа «Башҡортостан һүҙе» поэмаһы, «Мөхәббәт һәм нәфрәт» шиғри йыйынтығы донъя күрә һәм уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителә. 1946 йылда [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь» (хәҙерге «Ағиҙел»)]] журналының яуаплы сәркәтибе итеп тәғәйенләнә. Һуғыштан һуңғы ижадынан «Большевик» (1951), «Һаҡмар ҡыҙы» (1952) поэмалары билдәлелек яулай. Р. Ниғмәти драматург булараҡ та таныла. «Табип Ғимранов» (1950), «Ағиҙел ярында» (1950), «Урман шаулай» (1942), «Уның йондоҙо» (1948) пьесалары авторы. Р. Ниғмәти тәржемәсе булараҡ эшләй: «Игорь полкы хаҡында һүҙ»ҙе, [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]], Н. А. Некрасов, В. В. Маяковский, [[Злобин Степан Павлович|С. П. Злобин]], Д. А. Фурманов, В. П. Катаев әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итә. Башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте өсөн [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949, ?) ордендары менән бүләкләнә. [[1959]] йылдың [[26 февраль|26 февралендә]] Рәшит Ниғмәтигә [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|«Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры»]] тигән маҡтаулы исем бирелә. [[1959]] йылдың [[13 октябрь|13 октябрендә]] Өфөлә вафат була. [[Файл:Nigmati.jpg|thumb|280px|Памятник Рашиту Нигмати в саду Салавата Юлаева]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 126-127 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Могила народного поэта Башкортостана Рашита Нигмати. Крупской имени, сад''. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3573 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * http://www.gasrb.ru/shegere867.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227084919/http://www.gasrb.ru/shegere867.html |date=2017-02-27 }} https://web.archive.org/web/20220926200705/http://encycl.bash-portal.ru/nigmati.htm [[Хусаинов Гайса Батыргареевич|Г. Б. Хусаинов]]. * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8839-ni-m-ti-r-shit-ni-m-tulla-uly}} * {{Из БСЭ|заглавие=Нигмати Рашит}} * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-2582.htm Краткая литературная энциклопедия] {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} bzkisbb6vpvrdt3yvgtfgl96ajbpt3f 0 115443 1309911 1056715 2026-11-10T07:05:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309911 wikitext text/x-wiki {{Высотное сооружение |building_name = Ростов телебашняһы |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =12 |lat_sec = 49.5 |lon_dir = E|lon_deg =39 |lon_min =40 |lon_sec =42.4 |region = RU |CoordScale =2000 |image = [[Файл:Rostov-Telebashnya.jpg|200px]] |location = {{флагификация|Россия}}, [[Дондағы Ростову]], Баррикадная урамы, 16 |built = 1956 — 1958 |use = Телекоммуникациялар, метеорология |roof = 180 м |antenna_spire = 195 м |floor_count = |floor_area = |architect = |owner = «Дон-ТР» Дәүләт телерадиокомпанияһы |developer = |emporis_id = |skyscraperpage_id = |Commons = }} '''Ростов телебашняһы''' — [[Дондағы Ростов]]тың Тимер юлы районында, Баррикадная урамында урынлашҡан 3803 KM проектындағы типик телевизион һәм радио тапшырыуҙары башняһы. Бейеклеге 195 метр. Ул Батайск, Азов, Аҡсай кеүек ҙур ҡалаларҙы ла индереп, халҡы 2,2 миллион булған Ростов агломерацияһының (Новочеркассктан башҡа) ҙур өлөшөндә передатчиктары урынлашҡан һәм ул ошо территорияны хеҙмәтләндерә. == Тарихы == Ростов өлкәһе территорияһында телетапшырыуҙар дәүере бейеклеге 195 метр булған Ростов телебашняһын төҙөүҙән башлана. Уның проектын Мәскәү ҡорос конструкциялар институты эшләй. Сафҡа индереү буйынса эш ике йыл дауамында алы барыла һәм [[1958 йыл]]дың 29 апрелендә тамамлана<ref name="Ростовское областное телевидение отмечает 50-летний юбилей">''Собств. корр.'' [http://news.rostov-today.ru/news_full.php?id_news=99 Ростовское областное телевидение отмечает 50-летний юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331181053/http://news.rostov-today.ru/news_full.php?id_news=99 |date=2022-03-31 }} // news.rostov-today.ru. — 2008. — 27 сент.</ref>. Һынау тапшырыуҙары икенсе көндө — [[30 апрель|30 апрелдә]] үк башлана. [[1969 йыл]]дан төҫлө телетапшырыуҙар тормошҡа ашырыла. [[1992 йыл]]да башняла янғын сыға, һөҙөмтәлә бер нисә кабель һәм трансформатор яна. Фажиғә телетапшырыуҙарҙы эфирға сығарыуҙы 12 сәғәткә туҡтата<ref>{{cite web|url=http://www.rostov.aif.ru/dontknows/vmesto_televyshki_v_rostove_hoteli_postroit_pentashpil_-_eto_pravda#id=4865768|title=Вместо телевышки в Ростове построят «Пенташпиль»|publisher=Аргументы и факты|accessdate=2017-02-03|lang=ru}}</ref>. == Хәҙерге торошо == Рәшәткә селтәренән металл конструкция дүрт бетон нигеҙҙә тора. Башня секциялары аралаштырып ҡыҙыл һәм аҡ төҫкә буятыла. Ҡараңғы ваҡытта ҡоролма лазер светоидтары ярҙамында яҡтыртыла. Башняның сағыу булып яҡтырыуы уның флуоресцент буяу менән ҡапланыуына бәйле. [[2000 йыл]]да уҡ журналистар телебашня ашығыс ремонт талап итә, тип яҙа<ref name="Крепко ли стоит главная телебашня Ростова?">''Абамова Т.'' [http://Environ/WebObjeвts/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1416&level1=main&level2=articles Крепко ли стоит главная телебашня Ростова?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // www.relga.ru. — 2000. — 23 сент.</ref>. Уның үҙәгенән тайпылышы норманан биш тапҡырға артып китә. == Альтернативалар. Пенташпиль == [[1998 йыл]]да [[Дондағы Ростов]]тың ҡала төҙөлөшө советы Ростов кешеһе Сергей Кивенконың «Пенташпиль» тип аталған яңы телебашня проектын хуплай<ref name="Невезучий творец заколдованных башен">''Сидоров А.'' [http://www.7c.ru/Society/1326.html Невезучий творец заколдованных башен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219080947/http://www.7c.ru/Society/1326.html |date=2007-12-19 }} // Седьмая столица. — 2003. — 10 марта.</ref>. «Пенташпиль» — 315 метрлыҡ, матур итеп бөгөлгән селтәрле башня таяуы. Төҙөлөш өсөн элекке «Нижнегниловский» аэродромында участка бүленә. Ә инде [[1999 йыл]]дың мартында ҡала инженер советы Кивенконың проектын яба. [[2002 йыл]]да Сергей Кивенконың «Пенташпиль» проекты икенсе һулыш ала — автор башня эргәһендә күп функциялы «Пенташпиль-комплексын» булдыра<ref name="«ПЕНТАШПИЛЬ», часть вторая — автор закручивает сюжет">''Подобед Д.'' [http://www.ars-com.ru/projects/article1.php «ПЕНТАШПИЛЬ», часть вторая — автор закручивает сюжет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // www.ars-com.ru. — 2005. — 5 марта.</ref>. Проект менән етди инвесторҙар ҡыҙыҡһына башлай. Уның дөйөм хаҡы, башня эргәһендә урынлашҡан биналарҙы ла индереп, 60-тан 90 миллион долларға барып баҫа. == Һылтанмалар == * [http://vrostove.ucoz.ru/news/pochemu_telebashnja_svetitsja_jarko_po_nocham/2010-04-10-16 Почему телебашня светится ярко по ночам?] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Дондағы Ростов мәҙәниәте]] 8u5d8jwhix95pn2p6y787ctrneoiajk 0 115585 1309846 1185000 2026-11-10T02:08:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309846 wikitext text/x-wiki {{Памятник |Русское название = Петр I һәйкәле |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Страна = [[Рәсәй]] |Страна2 = |Архитектурный стиль = |Название местоположения = ҡала |Местоположение = [[Ростов өлкәһе]]нең [[Аҙау ҡалаһы]] |lat_dir = N |lat_deg = 47.112053 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 39.423014 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |Скульптор = Олег Константинович Комов, Андрей Николаевич Ковальчук |Окончание строительства = 1996 |Commons = }} * {{External media |image1=[https://www.votpusk.ru/country/dsfoto/6286.jpg Азовта Петр I һәйкәле]2012&nbsp;г. —> }} '''Петр I һәйкәле ''' — [[Ростов өлкәһе]] [[Аҙау ҡалаһы]]ндағы император [[Петр I]] һәйкәле. Һәйкәл [[1996 йыл]]да Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан. == Тарихы == [[Петр I]] һәйкәлен ҡуйыу идеяһы [[1947 йыл]]да тыуа. Ул саҡта ҡаланың генераль планын төҙөүсе Аҙау архитекторҙары [[Петр I]] һәйкәлен ҡаланың Баҙар майҙанында (хәҙерге III Интернационал майҙаны) ҡуйырға уйлайҙар. [[Ростов өлкәһе]] Аҙау ҡалаһында [[Петр I]] һәйкәле [[1996 йыл]]дың 19 июлендә, [[Рәсәй]] Флотының 300 йыллығын байрам иткәндә асыла. Һәйкәл Мәскәү урамы алдынан Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан. Һәйкәл өҫтөндә [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған рәссамы, академик Олег Константинович Комов етәкселегендәге ижади коллектив эшләй. Авторлыҡ коллективы составында Комовтың ҡатыны Нина Ивановна, ҡаланың баш архитекторы В. Т. Фоменко була. Олег Константинович Комов [[1995 йыл]]да вафат була һәм [[Петр I]] статуяһы моделе өҫтөндә эште Комовтың уҡыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған рәссамы Ковальчук Андрей Николаевич дауам итә. Петрҙың бронза фигураһы Мытищи ҡалаһындағы художестволы ҡойоу заводында ҡойола. Һәйкәл скульптураһының бейеклеге 3 метр тәшкил итә. Постамент ҙур бөтөн гранит киҫәгенән эшләнгән. Гранит киҫәге Аҙауға Украинанан килтерелә. Постаменттың бейеклеге 2 метр тәшкил итә. Суйын пушка баш архитекторҙың эскизы буйынса «Донпрессмаш» заводында ҡойола.<br /> Һәйкәл проектының дөйөм хаҡы уны эшләгән йылда 700 миллион деномина́цияланған һум тәшкил итә. Һәйкәлде төҙөүгә киткән сығымдарҙың бер өлөшөн ҡаланың эшҡыуарҙары ҡаплай. == Һүрәтләү == Олег Константинович Комов император Петрҙы герой-полководец итеп һүрәтләй. Батша бер ҡулы менән ҡыҫҡа көбәкле артиллерия орудиеһына таянған, уның ҡарашы йыраҡҡа төбәлгән. Петр батша үҙенең йәш сағындағы һымаҡ, уның ғәскәре ике аҙна буйы Аҙауҙы тупҡа тотҡан йылдағы кеүек һүрәтләнгән. Батшаға был ваҡытта 22 йәш тирәһе була. Уның ҡарашы нығытма яғына йүнәлгән. Батша тәжрибәһеҙ, ләкин маҡсатҡа ынтылышлы итеп күрһәтелгән. == Әҙәбиәт == * Колесник, В. История творит нас, мы творим историю: об истории создания памятника Петру I //В. Колесник //Азовская неделя. — 2001. — 2 августа. — С. 3. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170206103703/http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1060-i {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206103703/https://web.archive.org/web/20170206103703/http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1060-i |date=2017-02-06 }} Об истории создания памятника Петру I] * [http://amtg-rus.ru/azov/sightseeing/obj_41.html Петр I һәйкәле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927085700/http://amtg-rus.ru/azov/sightseeing/obj_41.html |date=2018-09-27 }}. [[Категория:Аҙау]] [[Категория:Ростов өлкәһе һәйкәлдәре]] 2dc4b3byid40uc4t0lgovqd5huvb7tg 0 116698 1309932 1282960 2026-11-10T08:46:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309932 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге''' — Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ҡалаһында урынлашҡан төбәк ғилми үҙәге. 1951 йылда [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] булараҡ ойошторола. 2017 йылдан бөгөнгө атамаһын йөрөтә. == Тарихы == * [[1951 йыл]]. СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы (СССР ФА БФ) ойошторола.  Составы: Биология институты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Тау-геология институты, иҡтисади тикшеренеүҙәр секторы һәм химия секторы.  * [[1961]]—[[1963]] йылдар. СССР Фәндәр академияһында барған үҙгәртеп ҡороуҙар барышында СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы учреждениеларының күпселеге СССР Фән һәм техника буйынса дәүләт комитетына тапшырыла.  * [[1967 йыл]]. СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы тергеҙелә. Составы: Геология институты, Химия институты, Биология институты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, биохимия һәм цитохимия бүлеге, иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге. * [[1987 йыл]]. СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы СССР Фәндәр академияһының Урал үҙәгендәге Башҡортостан фәнни үҙәге итеп үҙгәртелә.  * [[1992 йыл]]. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге үҙаллы төбәк фәнни үҙәге статусын ала. * 2017 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге == Төп подразделениелары == * [[Ботаника баҡса-институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Биохимия һәм генетика институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Математика институты менән уның хисаплау үҙәге (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Нефть химияһы һәм катализ институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)]] * [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[РФА Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)]] * [[Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] * [[Р. Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)]] == Рәйестәре == * 1951—1956 — Г. В. Вахрушев * 1956—1964 — Р. Д. Оболенцев * 1967—1984 — С. Р. Рафиҡов * 1984—1993 — Г. А. Толстиков * 1993—2006 — Р. И. Ниғмәтуллин * 2006—2010 — М. С. Юнысов * 2011 йылдан — У. М. Джемилев<ref>[http://www.ras.ru/viewnumbereddoc.aspx?id=b03eb34f-22a0-4718-ae5d-f0546f482663&_Language=ru Постановление Президиума РАН "О председателе Учреждения Российской академии наук Уфимского научного центра РАН" № 72 от 13 апреля 2011 года]</ref> == Билдәле ғалимдары == * [[Толстиков Генрих Александрович]] — РФА академигы * [[Монаков Юрий Борисович]] — РФА академигы * [[Юнысов Марат Сабир улы]] — РФА академигы * [[Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улы]] — РФА академигы * [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы]] — РФА мөхбир ағзаһы  * [[Леонтьев Алексей Фёдорович]] — РФА мөхбир ағзаһы * [[Джемилев Усеин Мәмәт улы]] — РФА мөхбир ағзаһы * [[Напалков Валентин Васильевич]] — РФА мөхбир ағзаһы * [[Казаков Валерий Петрович]] — РФА мөхбир ағзаһы * [[Пучков Виктор Николаевич]] — РФА мөхбир ағзаһы * [[Хөснөтдинова Эльза Камил ҡыҙы]] * [[Миһранова Эльза Венер ҡыҙы]] == Әҙәбиәт == "Известия Уфимского научного центра РАН" <ref>http://www.sciencerb.ru/# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170124143412/http://www.sciencerb.ru/ |date=2017-01-24 }}</ref> Ильгамов М. А., Саитова М.А. Академическая наука Башкортостана // Вестник РАН. М., 2000. - Т. 70, № 6. Кузеев Р.Г. Наука в Башкирской АССР сегодня и завтра. Уфа: Издательство Башк. респ. орг. об-ва «Знание», 1980. Республика, склоненная над книгой. Башкирский филиал АН СССР. // Башкирия за полвека. Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/4277-ufimskij-nauchnyj-tsentr|Уфимский научный центр|автор=Гареев Э. З.}} * [http://www.ufaras.ru Официальный веб-сайт УНЦ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718135114/http://ufaras.ru/ |date=2021-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20230403205845/http://encycl.bash-portal.ru/nauch_ran.htm Статья в «Башкортостан: Краткая энциклопедия»] * http://www.nigmatulin.ru/stati-i-publikatsii/moi-trinadtsat-bashkirskih-let.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808185516/http://www.nigmatulin.ru/stati-i-publikatsii/moi-trinadtsat-bashkirskih-let.html |date=2016-08-08 }} [[Категория:Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] [[Категория:Өфө фәнни үҙәге]] e2lqftvk668ssko3wywt4bry6zuoyyg 0 116816 1309829 1282832 2026-11-10T00:21:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309829 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный жанр | Название = Оҙон көй | Направление = башҡорт халыҡ музыкаһы | Истоки = илаусы-һыҡтаусылар сәнғәте | Возникновение = [[XVIII быуат]] | Расцвет = [[XX быуат]] | Родственные = [[ҡыҫҡа көй]], [[таҡмаҡ]], [[сеңләү]] }} '''Оҙон көй''' — башҡорт музыка фольклористикаһында мелодик стиль. == Тарихы == Оҙон көй — бер-береһенә яҡын булған ике ҡәрҙәш халыҡ — башҡорт һәм татар мәҙәниәтендәге уникаль күренештәрҙең береһе. Ике халыҡтыҡында ла оҡшаш, уртаҡ яҡтар күп булыуға ҡарамаҫтан (көйләүҙең импровизация рәүешендә булыуы, яңғыҙ башҡарылыуы, интерпретацияның күп вариантлы булыуы һ.б.), башҡорт һәм татар халыҡтарында оҙон көй жанры айырым социаль-тарихи шарттарҙа формалаша. Башҡорт фольклористикаһында оҙон көй жанры илаусы-һыҡтаусылар сәнғәтен камиллаштырыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Оҙон көй — башҡорттарҙың йырлау оҫталығының иң юғары нөктәһе. [[Йыйын|Йыйындарҙа]] халыҡ йырсыларының һәм ҡурайсыларының ярышын үткәреү оҙон көй үҫешенә булышлыҡ итә. Башҡорт халҡының милли уйын ҡоралы булған [[ҡурай]] ҙа башҡорттарҙың оҙон көйө формалашыуына ҙур йоғонто яһай. Был фактты халыҡ моңдарының киң диапазонлы булыуы дәлилләй. Башҡорттарҙа оҙон көй — мелос стиленең вокал һәм инстументаль (ҡурай) башланғыстарҙың үҙ-ара бәйләнеше менән ҡылыҡһырланған үҙенсәлекле синтез ул. Оҙон көй стилендәге тәүге йырҙар [[1893 йыл]]да Н. Ф. Катанов тарафынан яҙып алына. Беренсе өлгөләр С. Г. Рыбаков тарафынан ''«Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары» китабында баҫтырыла'' ([[1897 йыл]]). == Жанрҙың ҡылыҡһырламаһы == Оҙон көйҙө башҡарған йырсылар араһында, ғәҙәттә, юғары тауыштар (ирҙәрҙә — тенор, һирәкләр баритон; ҡатындарҙа- сопрано, һирәкләп меццо-сопрано) өҫтөнлөк итә. Көйҙөң интонацион яҡтан баҙыҡ, киң диапазонлы (дециманан ике октаваға тиклем һәм киңерәк) һәм көй үҫешенең түбәнәйә барып тамамланыуы оҙон көйҙөң төп үҙенсәлеге булып тора. Шуларға ярым тонһыҙ тауыштар рәтенә таяныу, һәр ижекте һуҙып ҡатмарлы мелодик боролошҡа ҡороу, речитатив төҙөлөш һәм «аһай», «эһей», «лай-лай», «ай-әй» һ.б. ымлыҡтары аша йырҙың тәьҫирен көсәйтеү хас. Оҙон көйҙөң тексы дүрт юллыҡ шиғырҙан тора, 10-9 ижекле ике шиғри юлы ҡабатлап йырлана. Күпселек оҙон көйҙәр йәмғиәт йәки айырым кеше тормошонда урын алған ҡайғылы ваҡиғаларға бәйле ижад ителгән: колониялаштырыу һөҙөмтәһендә община ерҙәрен юғалтыу («Сәҙе буйы», «Шарлы урман», «Ямантау»), ихтилалдар һәм уларҙы баҫтырыу («Киҙәгәс», «[[Тәфтиләү]]»), башҡорттарҙың хәрби хеҙмәткә йәки фронтҡа китеүе («Әрме», «Икенсе эскадрон», «Сәңгелдәк йыры», «Эскадрон»), ҡаҙаҡтар яуы ваҡытында башҡорт батырҙарының һәләк булыуы («Әбделвәхит», «Малбай»), һөргөнгә ебәрелеү («[[Буранбай (йыр)|Буранбай]]», «Шаһибәрәк», «Шафиҡ», «Шәрәфетдин»), һөйгәндәрҙең айырылышыуы йәки һәләк булыуы («[[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]]», «Мәҙинәкәй», «Сәлимәкәй», «[[Таштуғай (йыр)|Таштуғай]]»), фажиғәле үлем («Ғәзизәкәй», «Зәлифәкәй», «Ильяс», «Кәмәлек»). Оҙон көй ижад итеүселәр йырҙың геройы йәки уның яҡындары («Хәжеғәли», «[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]», «Бейеш», «Искәндәр», «Томан», «Һөнәш Үҙәнбаев»), йырсылар һәм ҡурайсылар («Азаматов кантон», «Ҡолой кантон», «Саңлы үҙәк», «Шәһүрә — аҫыл ҡыҙ бала») була. Оҙон көй ғәҙәттә ҡурайға ҡушылып башҡарыла, уның инструменталь версиялары ла була (гармун йәки баян оҙатыуында). == Башҡарыусылар == Оҙон көйҙөң күренекле башҡарыусылары: [[Буранбай сәсән]], [[Ғәбит сәсән]], [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. Әлмөхәмәтов]], [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|М. Хисмәтуллин]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Ф. Килдейәрова]], [[Солтанов Абдулла Афзал улы|А. Солтанов]], М. Каҙаҡбаев<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16682-kazakbaev-mukhametyan-abdullovich Башкирская энциклопедия ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823005235/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16682-kazakbaev-mukhametyan-abdullovich |date=2016-08-23 }}</ref>, И. Солтанбаев, [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|С. Абдуллин,]] Р. Ваһапов, [[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы|Г. Хәмзин]], Р. Йәнбәков, М. Шаимова, [[Ғәзиев Иҙрис Мөҙәрис улы|И. Ғәзиев]] һ. б. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡара урман (йыр)]] == Әҙәбиәт == * ''Лебединский Л. Н.'' «Башкирские народные песни и наигрыши», Москва, 1965. * ''Ихтисамов Х. С.'' К вопросу о формообразующей роли ритма башкирской протяжной песни озон-кюй: О цикличности ритмического развития //Науч.-метод. записки. Вып. I. Уфа, 1973. * ''Сайдашева, З. Н.'' Песенная культура татар Волго-Камья. Казань, 2002. * ''Рыбаков С. Г.'' Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. СПб., 1897. * ''Рыбаков С. Г.'' О народных песнях татар, башкир и тептярей. Живая старина. СПб., 1894. * ''Нигмедзянов М. Н.'' Татарская народная музыка. Казань, 2003. * ''Абдуллин А. Х.'' Татарская народная песня: тематика, жанры и некоторые особенности народного исполнительства Текст.: автореф. дис. канд. искусствоведения /А. X. Абдуллин. — Л., 1971.-24 с. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8882-o-on-k-j ''Сальманова Л. К.'' Узун-кюй.// Статья в Башкирской энциклопедии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129110420/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8882-o-on-k-j |date=2014-11-29 }} * [https://web.archive.org/web/20221202085951/http://encycl.bash-portal.ru/uzun.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] * http://www.music-dic.ru/html-music-keld/u/6792.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507011551/http://www.music-dic.ru/html-music-keld/u/6792.html |date=2017-05-07 }} * [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4182-uzun-kyuj Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108115710/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4182-uzun-kyuj |date=2014-01-08 }} * [http://www.gulzada.ru/folk/01-muzykalnaya_kultura_tatar.htm Музыкальная культура татар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413130817/http://www.gulzada.ru/folk/01-muzykalnaya_kultura_tatar.htm |date=2020-04-13 }} * [[Ғәзиев Иҙрис Мөҙәрис улы|Идрис Газиев]]. [http://harmony.musigi-dunya.az/rus/reader.asp?txtid=445&s=1 Песенная протяжная лирика озын көй башкир и татар. Проблемы аутентичности в исполнительстве // Harmony. Международный музыкальный культурологический журнал] * [https://www.youtube.com/watch?v=yt7I19e5SFY Абдулла Султанов — великий певец башкирского народа] * [https://www.youtube.com/watch?v=2tYUm8XUVjw Рамазан Янбеков «Тафтиляу»] * {{YouTube|6f4PRw_ARbc|поёт Илhам Шакиров «Иске кара урман»|logo=1}} * {{YouTube|05Ia3BhsB40|Xайдар Бигичев Башкирская и татарская народная песня Тэфтилэу|logo=1}} * {{YouTube|bztCywyv10U|Идрис Газиев «Карурман» татарская народная песня|logo=1}} [[Категория:Башҡорт музыкаһы]] [[Категория:Башҡорт фольклоры]] [[Категория:Музыка жанрҙары]] dlh0l23u0nuujekbwz0nm2aoja29rbw 0 116839 1309881 1299906 2026-11-10T05:23:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309881 wikitext text/x-wiki {{Карточка института |название = РФА Өфө фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге |сокращение = РФА ӨФҮ МИХҮ |эмблема = |изображение = |междуназвание = |основан = 1988 |директор = [[Напалков Валентин Васильевич]] |число сотрудников = |аспирантура = специальностар: Әйберләтә, комплекслы һәм функциональ анализ һәм Дифференциаль тигеҙләмәләр, динамикалы системалар һәм оптималь идаралыҡ. |расположение = {{флаг России}} [[Өфө]] |адрес = Чернышевский урамы, 112, [[Өфө]], Башҡортостан, Рәсәй |сайт = http://matem.anrb.ru/ }} '''РФА Өфө фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге ''' — федераль дәүләт бюджет ғилми учреждениеһы, Өфөлә урынлашҡан. Институт [[РФА Өфө фәнни үҙәге]]<ref>[http://www.yras.ru/usc-ras.html Уфимский научный центр РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221174104/http://www.yras.ru/usc-ras.html |date=2014-02-21 }}</ref> составына инә, аспирантураһы бар, ғилми журнал нәшер итә, халыҡ-ара семинарҙар үткәрә. == Тарихы == [[1971 йыл]]да СССР ФА Башҡортостан филиалында физика һәм математика бүлеге асыла. Математика фәндәре өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәрҙе ойоштороу маҡсатында Мәскәү Энергетика институтынан математик, СССР ФА мөхбир ағзаһы Леонтьев Алексей Фёдорович саҡырыла, ул Өфөгә 1971 йылда үҙенең шәкерттәре төркөмө — В. В. Напалков, В. П. Громов, Ю. Н. Фролов — менән килә. 1971—1972 йылдарҙа Өфөгә Новосибирск Академҡаласығынан ғалимдар Рамазанов М. Д. һәм Шабат А. Б. күсеп килә. 80-се йылдар уртаһына Физика һәм математика бүлегендә фәнни йүнәлештәр булдырыу һәм математик подразделениеларҙы үҙгәртеп ҡороу тамамлана. Өфөлә СССР-ҙың диссертация советы булған математика үҙәктәренең береһе хасил була. 1987 йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Башҡортостан фәнни үҙәге тип үҙгәртелә һәм СССР Фәндәр академияһының яңы ойошторолған Урал бүлексәһенә индерелә. СССР Хөкүмәте һәм СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарарҙары нигеҙендә 1988 йылдың февралендә Урал бүлексәһенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәген асыу тураһындағы ҡарары ҡабул ителә. Математика институт менән уның хисаплау үҙәге 1988 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлеге нигеҙендә ойошторола. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы Напалков Валентин Васильевич институттың директоры була. Башта институт Туҡаев урамындағы 50-се йортта урынлаша. 1990 йылда Башҡортостанға килгән Б. Н. Ельцин инициативаһы менән ул бинаны [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының диниә назаратына]] бирәләр. Институтҡа КПСС-тың Киров район комитеты бинаһын тапшыралар. КПСС-тың Киров райкомы был ҡарарҙы танымай һәм бинаны институтҡа тапшырырға йыйынмай. Бер нисә ай буйы институт райком бинаһының коридорында көн итә. 1990 йылдың октябрендә бина тулыһынса институтҡа бирелә. 1971—2010 йылдарҙа институтта 29 фән докторы һәм 70-тән ашыу кандидат әҙерләнә, уларҙың күпселеге Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттарында эшләй. == Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре == * комплекслы алмаш дәүмәлдәр функциялары теорияһы; * дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының асимптотик ысулдары; * математик физиканың интеграцияланыусы һыҙыҡһыҙ тигеҙләмәләре; * хисаплау математикаһының ысулдары һәм алгоритмдары. == Подразделениелары == * Функциялар теорияһы бүлеге (мөдире — РФА мөхбир ағзаһы Напалков В. В.). * Комплекслы анализ бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Кривошеев А. С.). * Дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге (мөдире —физика-математика фәндәре докторы Калякин Л. А.). * Математик физика бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Новокшенов В. Ю.). * Хисаплау математикаһы бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Ильясов Я. Ш.). == Хеҙмәттәр == Институт ғалимдары коллективының ҡаҙаныштары: һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләрҙе тикшереү, бәрмә тулҡын структураһын тикшереү; ҡатмарлы системаларҙан Кортевег — де-Фриз тигеҙләмәһе, Шредингерҙың һыҙыҡһыҙ тигеҙләмәһе кеүек интеграциялы дифференциаль тигеҙләмәләргә асимптотик күсештәрҙе нигеҙләү; һыҙыҡһыҙ дифференциаль һәм дифференциаль-төрлөлөклө тигеҙләмәләрҙең алгоритмдар кимәленә еткерелгән һәм компьютер алгебраһы саралары менән ғәмәлгә ашырылған интеграцияланыусанлыҡ критерийҙары һ. б. Институт хеҙмәткәрҙәре тарафынан солитондар теорияһы һәм математик физика тигеҙләмәләре буйынса вуздар өсөн дәреслектәр әҙерләнгән. == Билдәле ғалимдары == * Напалков Валентин Васильевич — математик, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы * Леонтьев Алексей Фёдорович — математик, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы * Ильин Арлен Михайлович — РФА академигы. == Әҙәбиәт == Уфимский математический журнал<ref>[http://matem.anrb.ru/ru/journal Уфимский математический журнал | Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт математики с вычислительным центром]</ref>. == Һылтанмалар == * [http://matem.anrb.ru/ Сайт Уфимского научного центра Российской академии наук] * http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=1374&fletter=%EA&option_lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306092953/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=1374&fletter=%EA&option_lang=rus |date=2014-03-06 }} * http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/200.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222195721/http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/200.html |date=2014-02-22 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө мәғарифы]] 6ppnjuzw7feosjnagn4y2io2rpq09ts 0 116880 1309788 1286258 2026-11-09T21:32:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309788 wikitext text/x-wiki {{Музей |название=Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы |основан=[[1972]]|местонахождение=Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новошахтинск ҡалаһы |директор=Кадулина Ирина Павловна |lat_deg=47|lat_min=46 |lat_sec=52 |lat_dir=N |lon_deg=39 |lon_min=52 |lon_sec=2 |lon_dir=E |region=RU |CoordScale=2000}} '''Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы''' — Новошахтинск ҡалаһындағы [[музей]]. == Музей тарихы == Йәмәғәт башланғысындағы музей асыу тураһында ҡарар 1968 йылда уҡ ҡабул ителгән. Дүрт йылға яҡын экспонаттар йыйыу һәм музей экспозицияһын биҙәү дауам иткән. Уны булдырыуҙа музейға ағастан эшләгән скульптураларын тапшырған үҙенә генә хас талант эйәһе скульптор (самобытный) И. Т. Гилко ҙур өлөш индергән. Музейға үҙҙәренең бик күп картиналарын рәссамдар Б. В. Сухоруков («Иҫке шахта»), Н. Д. Маяков («Һыуһау», «Алыштан һуң»), А. А. Рамонов («Скифтар»), үҙенә генә хас талант эйәһе рәссам А. В. Зайцев бушлай тапшырған. 1972 йылдың 23 февралендә музей рәсми рәүештә асылған һәм тәүге килеүселәрҙе ҡабул иткән. Новошахтинск ҡалаһының почётлы гражданины, Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны Александр Иосифович Пушкаренко музейҙың тәүге директоры булған. Хәҙерге ваҡытта музей фондында 2209 һаҡланыусы берәмек бар. Музейҙың бөтөн экспонаттары өс залда («Хеҙмәт даны», «Хәрби дан» һәм күргәҙмә) һәм ете бүлектә («Беҙҙең крайҙың тәбиғәте», «Археология», «Геология», «Көнкүреш (XIX б. аҙағы — XX б. башы)», «Сәнғәт», «Нумизматика») урынлаштырылған<ref>[http://znamenka.info/arhiv/arhiv2012/feb20/feb20_115.html Юбилейная дата — Новошахтинскому краеведческому музею — 40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418180235/http://znamenka.info/arhiv/arhiv2012/feb20/feb20_115.html |date=2021-04-18 }}</ref><ref>[http://www.novoshakhtinsk.org/events/news/index.php?ID=14145 Новошахтинскому историко-краеведческому музею исполнилось 40 лет]</ref><ref>[http://novobr.ru/novosti/poseshchenie-gorodskogo-kraevedcheskogo-muzeia Посещение городского краеведческого музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409145225/http://novobr.ru/novosti/poseshchenie-gorodskogo-kraevedcheskogo-muzeia |date=2022-04-09 }}</ref>. 2013 йылдың ғинуарында музей һаҡлау йөкләмәһе алған, уның шарты — 2017 йылға саҡлы Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабының блиндажын<ref>[http://znamenka.info/news/v-novoshactinske/v-novoshactinske_3976.html В Новошахтинске восстановят блиндаж штаба Юго-Западного фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211080039/http://znamenka.info/news/v-novoshactinske/v-novoshactinske_3976.html |date=2017-02-11 }}</ref> ремонтлау буйынса саралар үткәрелергә тейеш булған. == Адресы == Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Новошахтинск ҡалаһы, ул. 4-се Пятилетка урамы, 20-се йорт<ref>[http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=84823 Реестр музеев Ростовской области]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.novoshakhtinsk.org/resident/growth/myzei/ Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Новошахтинский историко-краеведческий музей»] [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 6bzhj4g2fahq6um3clkjzz28aemfbuu 0 117011 1309956 1239043 2026-11-10T11:14:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309956 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}} {{Стадион |местоположение = {{Флагификация|Башкортостан}}<br /> [[Файл:Coat of Arms of Salavat.png|15px|Салават]][[Салауат (ҡала)|Салауат]] |название = «Салауат» спорт-концерт комплексы |изображение = [[Файл:Спортивно-концертный комплекс Салават.jpg|300px]] |lat_dir = |lat_deg =53.357085 |lon_dir = |lon_deg =55.94502 |region = RU |CoordScale = 2000 |построен = 2007 |открыт = [[20 июнь]] [[2007]] |реконструирован = |габариты = 4 000 м² |вместимость = 1 500 |команда = [[Юрматы (хоккей клубы)|Юрматы]] | владелец = «САЛАВАТСПОРТСЕРВИС» ЯСЙ |}} '''«Салауат» спорт-концерт комплексы''' — [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы күп функциялы спорт комплексы. Комплекс йөҙөү бассейнынан һәм 1350 тамашасы өсөн боҙ стадионынан тора, кәрәк саҡта концерт-холлға әүерелә, бында ике мең ярым кеше һыйҙырыу мөмкинселеге бар. 2008—2011 йылдарҙа был комплекста үҙенең өйҙәге уйындарын [[Юрматы (хоккей клубы)|«Юрматы»]] хоккей клубы үткәрә. == Тарихы == «Салауат» күп функциялы комплекс «Газпром — балаларға» федераль программаһы сиктәрендә [[Газпром Нефтехим Салауат|ААЙ «Салауатнефтеоргсинтез»]] аҡсаһына 2007 йылда төҙөлә<ref>[http://www.gpns.ru/social/sport Газпром Нефтехим Салават: Поддержка культуры и спорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026042822/http://gpns.ru/social/sport |date=2011-10-26 }}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/201922/ «Газпром» подарил салаватским детям новый бассейн]</ref><ref>[http://www.agidel.ru/?param1=9684&tab=2 Пусть будет счастливым лёд «Салавата»! газета «Республика Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250603231919/https://agidel.ru/?param1=9684&tab=2 |date=2025-06-03 }}</ref>. Объекттың бюджет хаҡы — 590 миллион һум. 2009 йылда комплекстың икенсе сираты Газпром идараһының рәйесе Алексей Миллер ҡатнашыуында асыла<ref>[http://www.rg.ru/2009/04/10/reg-bashkortostan/miller-anons.html Справка «Российская газета»]</ref>. «Салауат» комплексы нигеҙендә 2008—2011 йылдарҙа [[Юрматы (хоккей клубы)|«Юрматы»]] шайбалы хоккей буйынса ирҙәр командаһы була<ref>[http://www.hcurmaty.ru/home Сайт хоккейного клуба «Юрматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314171624/http://www.hcurmaty.ru/home |date=2011-03-14 }}</ref>. Ул 2009—2010 йылдар миҙгелендә шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында «Волга буйы» дивизионында чемпион була. 2011 йылдың мартында комплекста донъя чемпионы Евгений Плющенко йәш Салауат фигурсыларына мастер-кластар күрһәтә<ref>[http://www.skksalavat.ru/index2.php?option=gallery&id=450&task=show Мастер классы Евгения Плющенко]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Комплекстың тасуирлауыы == Комплекста йөҙөү бассейнының<ref>[http://salavatcity.ru/modules/album/album/sport/dsc00588.jpg Бассейн в ССК Салават]</ref> майҙаны ике мең шаҡмаҡ метр тәшкил итә. Ул үҙ эсенә 25 метр оҙонлоҡтағы алты юл<ref>[http://salavatcity.ru/modules/album/album/sport/dsc00587.jpg Дорожки бассейна ССК Салават]</ref>, spa-бассейн, балалар өсөн һыу тауҙары, фин һәм инфракрас сауналарҙы, махсус тренажерҙар менән йыһазландырылған 200 м² майҙанлы күп функциялы күнегеү залын ала. Уртаса алғанда, яңы спорт бассейнға көнөнә 570 кеше йөрөй аласаҡ. Бассейнда һыу таҙартыу өсөн немец технологияһы уникаль ысулы ҡулланыла. Көнөнә бер нисә тапҡыр бассейн үҙен-үҙе таҙарта, һыуҙы ҡойҙортоп тормайынса таҙартыуҙың өс стадияһын үтә. Махсус фильтр ҡуйылған, һыу диңгеҙ ҡомо аша үткәрелеп таҙартыла һәм таҙартылыуҙың өсөнсө стадияһында һыу ионизациялана. Бассейндағы һыу ГОСТ буйынса эсеүгә ярашлы. Тоҙ һәм хлорҙың концентрацияһын лаборант тикшереп тора, һәр иртә һәм кис һыу пробаһын ала. Майҙаны 4000 м² булған боҙ һарайы үҙ эсенә 1500 урынлыҡ боҙ аренаһын ала. Кәрәк саҡта 2200 урынлыҡ концерт залына әүерелә, бынан тыш ике фитнес-зал, кафе бар. Комплекстың боҙонда шайбалы хоккей һәм фигуралы шыуыу бүлектәре тәрбиәләнеүселәренең күнегеүҙәре үтә. Боҙ һарайы һәм бассейн үҙ-ара үткәлек менән тоташа. Комплекста ҡыш һәм йәй көндәрендә конькиҙа шыуыу ойошторола, йөҙөү, фигуралы шыуыу, аэробика буйынса спорт секциялары, бейеү класстары, көс талап итә торған класстар эшләй.<gallery> File:Ribka.jpg|Йөҙөү бассейны, "Алтын балыҡ" File:SKK2012.jpg|СКК "Салауат" File:GazpromDeti.jpg| File:Bassein.jpg| File:Urmats.jpg|«Юрматы» хоккей клубы </gallery> «Салауат» СКК алдындағы майҙанда шулай уҡ төрлө йәмғиәт саралары үтә, мәҫәлән, спорт инвентары йәрминкәләре, Салауат ҡалаһы мәктәптәрендә уҡыуҙы тамамлаусылары байрамдары — Һуңғы ҡыңғырау<ref>[http://salavatcity.ru/news-view-882.html Мероприятия ССК: последний звонок]</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/205026/ СНОС организует для салаватских выпускников общегородской праздник последнего звонка]</ref>, спорт ярыштары. === Адресы === [[Башҡортостан]], [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]], Октябрь урамы, 43-се йорт, тел. + 7 (3476) 32-55-92. == Ваҡиғалар == * 2010 йылда «Юрматы» хоккей клубы Рәсәй чемпионаты беренсе лигаһының «Волга буйы» дивизионында чемпион була. * 2011 йылдың мартында комплекста йырсы Д. Билан, фигурсылар Е. Плющенко, Стефан Ламбьель, Д. Вейра һәм С. Якименко ҡатнашлығында боҙ шоуы үтә<ref>[http://fotki.yandex.ru/users/rsaifullin/view/347491?page=2 Фотографии с ледового шоу]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=oPSxsxCLhlU Выступление Е. Плющенко в СКК Салават в 2011 году]</ref> * 2011 йылдың март айында IV спартакиада сиктәрендә ААЙ «Газпром нефтехим Салауат» производство коллективтары араһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында спорт фестивале үтә. * 2017 йылда [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы Салауаттағы команда менән дуҫтарса осрашыу үткәрә. == Ҡыҙыҡ факттар == Бында «Бигматур» музыкаль төркөмө «Был хоккей» («Это хоккей») йырына клип төшөрә. Салауаттағы спорт-концерт комплексы Боҙ аренаһы барлыҡ теләгән кешене һыйҙыра алмай. Бында хоккей һәм фигуралы шыуыу, концерттар, төрлө чемпионаттар, һәм күмәк шыуыу сеанстары үткәрелә. Шуға күрә тағы бер ябыҡ каток төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/5300/16389044.28/0_7aa59_67b3ad32_orig</ref>, ул күнегеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнә. 2012 йылда «Салауат» спорт-концерт комплексының өсөнсө сиратының төҙөлөшө башлана. Яңы күнегеүҙәр катогы боҙ аренаһы менән тоташтырала һәм ул комплекс составына инә<ref>[http://salavat.jimdo.com/история-строительства-салавата-3/строительство-в-21-веке/ Строительство в 21 веке — salavat jimdo page!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018110807/http://salavat.jimdo.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-3/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B2-21-%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5/ |date=2016-10-18 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Юрматы (хоккей клубы)]] * [[Өфө-Арена]] * [[Стәрлетамаҡ-Арена]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.skksalavat.ru/new/content/sportivno-koncertnyy-kompleks-salavat Рәсми сайт] {{Башҡортостан спорт ҡоролмалары}} [[Категория:Салауатта спорт]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ хоккей ареналары]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ стадиондар]] [[Категория:Башҡортостандың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Рәсәй стадиондары]] [[Категория:Юрматы (хоккей клубы)]] [[Категория:Башҡортостанда ябыҡ хоккей ареналары]] 9vzkrgqsaddxyimp6h1umjlmd3fgoxs 0 117045 1309870 1056455 2026-11-10T04:22:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309870 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Приход училищеһы йорто |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты |Страна = Рәсәй |Название местоположения = адресы |Местоположение = [[Новочеркасск]], Пушкин урамы, 26 |Архитектурный стиль = кирбес стиле |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = [[1885 йыл]] |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}} |Приделы = |Реликвии = |Состояние = |Сайт = |Commons = |lat_dir =N |lat_deg = 47.4121 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =40.0951 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 2000 |region = RU }} '''Приход училищеһы йорто ''' — иҫтәлекле урын һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. [[Ростов өлкәһе]]нең Новочеркасск ҡалаһында Пушкин урамындағы 26-сы йорт. Йорт [[XIX быуат]] аҙағында төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Йортҡа һаҡлаусы статус халыҡ депутаттарының [[Ростов өлкәһе]] Советының [[1992 йыл]]дың<ref name="Объект культурного наследия">[http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6101074000 Объект культурного наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228080236/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6101074000 |date=2017-02-28 }}</ref> 17 декабрендәге 325-се ҡарары нигеҙендә бирелгән. == Тарихы == [[1885 йыл]]да Новочеркасск ҡалаһында төҙөлгән айырым йорт бар, ул һуңғараҡ ҡалала приход училищеһы булараҡ билдәлелек ала. Башта өй тол ҡалған казак ҡатыны Анна Никифоровна Борисованың милке була. Һуңынан йортҡа казак ҡатын Анна Михайловна Похлебина эйә була. Йортто уҡыу йорттары ихтыяжы өсөн файҙаланалар, ул ҡуртымға бирелә. Иң беренсе уны ҡуртымға алыусы уҡыу йорто приход училищеһы була. Приход училищеһы ҡалала беренсе башланғыс училище була. <br /> Ҡалала башҡа уҡыу йорттары барлыҡҡа килә башлағас, приход училищеһы үҙенең исемен үҙгәртә башлай. Тәүҙә ул Үрге Новочеркасск училищеһы тип атала, унан һуң Беренсе приход училищеһы тигән исем йөрөтә. Был уҡыу йортонда Николаевск сиркәүе мәхәлләһе балалары уҡый. Училище йыл һайын 150 уҡыусы ҡабул итә, улар бушлай белем алалар. Йыл һайын уҡыу йорто ихтыяждарына 2450 һум аҡса талап ителә. Был аҡсаны Дон ғәсҡәрҙәре һәм Новочеркасск станицаһының маҡтаулы попечителе бүлә.<br /> [[XX быуат]] башында был йортта Икенсе ҡатын-кыҙҙар прогимназияһы асыла, ә училище икенсе бинаға күсә. [[1912 йыл]]да йортто Икенсе ҡатын-кыҙҙар юғары училищеһы итеп яраҡлаштыралар. Училищеға ҡыҙҙар, башланғыс мәктәптә белем алғандан һуң, арифметика, әҙәбиәт, урыҫ теле, ҡул эштәре, һыҙым, рәсем һәм башҡа күп кенә предметтарҙы өйрәнеү өсөн бара алалар. Унан һуң мәктәптә беренсе баҫҡыс Өсөнсө совет хеҙмәт мәктәбе (башланғыс) урынлаша. <br /> 1930-сы йылдарҙа был мәктәп завод-фабриканың 15-се ете йыллыҡ мәктәбе булып китә. [[1933 йыл]]да ул тулы булмаған урта мәктәп тип атала, унда шулай уҡ 7 йыл уҡыталар. <br /> [[1944 йыл]]дан башлап, киске ваҡытта был бинала 1-се эшсе йәштәр мәктәбе дәрестәре үтә, ә [[1949 йыл]]дан башлап был бина тик ошо уҡыу йорто ихтыяжы өсөн генә файҙаланыла. [[2011 йыл]]ға тиклем приход училищеһы бинаһында 1-се киске дөйөм белем биреү мәктәбе урынлаша, аҙаҡ ул икенсе бинаға күсә, ошонан һуң 4 йыл дауамында йорт файҙаланылмай тора. <br /> [[2015 йыл]]да унда психолог-педагог, медицина һәм социаль ярҙам күрһәтеү Үҙәге «Гармония»<ref name="На службе у образования">[http://cbs-novoch.ru/kraevedenie/progulki_po_gorodu/pu.html На службе у образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221220316/http://cbs-novoch.ru/kraevedenie/progulki_po_gorodu/pu.html |date=2017-02-21 }}</ref> урынлаша == Һүрәтләү == Йорт кирбестән һалынған. Беренсе ҡат һәм өлөшләтә икенсе ҡат стенаһының тышҡы йөҙө {{comment|эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән| рустовка}}. Ҡат ара бүлкәт беренсе һәм икенсе ҡатҡа бүлеү хеҙмәтен үтәй. Икенсе ҡатта тәҙрәләр ярымтүңәрәк тәҙрә башы менән тамамлана, беренсе ҡатта — йәйәгә оҡшаған аркалы тәҙрә башы<ref name="На службе у образования">[http://cbs-novoch.ru/kraevedenie/progulki_po_gorodu/pu.html На службе у образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221220316/http://cbs-novoch.ru/kraevedenie/progulki_po_gorodu/pu.html |date=2017-02-21 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Новочеркасск биналары һәм ҡоролмалары]] rmky1l86vjx3j6b7knm5f96qh72b9ul 0 117194 1309735 1257215 2026-11-09T17:35:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309735 wikitext text/x-wiki {{Песня2 | Название = Мәҙинәкәй | Обложка = | Размер = | Исполнитель = А. А. Солтанов, С. А. Абдуллин, [[Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы|К. Дияров]] | Альбом = | Выпущен = | Записан = | Жанр = [[башҡорт халыҡ йыры]] | Язык песни = башҡортса | Длительность = 3,06 мин. | Лейбл = | Авторы песни = халыҡ | Композитор = халыҡ | Номер = | Предыдущий = | Пред_номер = | Следующий = | След_номер = }} '''Мәҙинәкәй''' — [[башҡорт халыҡ йыры]]. == Тарихы == {{Стиль статьи}} Бер-нисә йыл буйына яһаҡ түләй алмауы өсөн, Ғабсаттар исемле ҡарт ур-канау ҡаҙыу эштәре урынына һөргөнгә ебәрелә. Ауылынан ситтә донъя күреп, һөргөн ваҡытын тултырып имен ҡайтып, ғаиләһе менән осрашыу шатлығы кисерһә лә, тормош хәлдәре бер ҙә еңелгә үҙгәрмәй. Ярлы тормошта, ҡул менән ер ҡаҙып, аҙ-маҙ нәмәлер сәсеп көн күрһәләр ҙә, табыштың күп өлөшө һаман яһаҡ түләүгә китеп тора. Ханлыҡ бөтөп, Мәскәү батшаһына баш эйеү ауыр яһаҡҡа, эшкә ҡыуыуҙың көсәйеүенә килтерә. Ғабсаттар артабан тамаҡ аҫырай алмауҙы күҙаллап, ҡатыны Мәфтухаға ҡалаға китеп йәшәп ҡарау тураһында һүҙ ҡуҙғата. Ҡарсығы риза булғас, өйҙәренең тәҙрәләрен эт-ҡош инмәҫлек итеп ҡаҙаҡлап, барлы-юҡлы нәмәләрен ике тәгәрмәсле арбаға тейәп, үҙҙәре егелеп, Мәҙинә исемле ҡыҙҙарын эйәртеп, юлға сығалар. Ауылдан сыҡҡас, Ғабсаттар ҡатыны менән ҡыҙын күпер төбөндә ҡалдырып, йылға буйындағы ҡалҡыулыҡтағы ҡәберлеккә зыярат ҡылырға күтәрелә. Килен булып төшкән ауылында ауыр тормоштан туйған Мәфтуха, ауыр көрһөнөп, уйға сума. Мәҙинә әхирәттәре менән бергә уйнап үҫкән яланға, юл тармаҡтарына, ваҡ өйҙәр менән сыбарланған ауылына аҙаҡҡы тапҡыр ҡарап, иҫенә төшкән йырҙы йырлай: Һыуҡайҙарға төшөп бит йыуғанда, Ваҡ балыҡтар уйнай ҙа алдымда, Бәхетһеҙ ҙә төҫлө түгел инем Әсәләрҙән тыуған да сағымда. Ҡиблаларҙан иҫкән йылы елдәр Үгәйһетмәй, тигеҙ һыйпаны, Беҙҙәйҙәргә кемдән ҡарғыш төшкән, Бер хоҙайым беҙҙе һөймәне. Йырҙың һүҙҙәрен үҙенә генә ишеттерерлек итеп йырлап, ҡайнар йәштәрен йотоп, тамаҡ төбөндәге төйөндәрен таратыуға, атаһы килеп етә. Уның да күҙҙәре йәшләнгәнен күреп, әсәле-ҡыҙлы былар ҙа үкһеп илап ебәрә. Илап, йөрәк һарыуҙарын бушатҡас, ҡуҙғалып китәләр.Быларға ҡалала ла еңел булмай. Ғабсаттар ҡара эштә эшләп, ҡатыны кешегә кер йыуып, Мәҙинә баҙар араларында һоранып, йырлап йөрөп, һәр кем үҙ тамағын үҙе туйҙыра. Көҙ етеп, тамаҡ хәстәре өҫтөнә уларҙы кейем, торлаҡ табыу ҡайғылары ла ҡаплай. Ҡар ҡатыш ямғыр яуғанда, баҙарҙың сәйханаһы эргәһендә йыртыҡ күлдәк итәктәрен бөрөп тотҡан килеш йырлап торған Мәҙинәнең моңло тауышын ишетеп, Кәрим бай ҙа килә. Уның кем ҡыҙы, ҡайҙан икәнен һорашып, ярҙамсыһын эйәртеп ебәрә һәм ата-әсәһе менән бергә уларҙы үҙенә эшкә яллай. Ғабсаттар ҡарт ҡара эшсе, Мәфтуха йорт эштәрен башҡарыусы, Мәҙинә бала ҡараусы булып эшләй. Күмәкләшеп байҙың писары Сабит ҡарттың өйөндә йәшәйҙәр. Мәҙинә үҙенең егәрлелеге һәм аҡылы менән Сабит ҡарт ғаиләһен һоҡландырһа, һылыулығы менән Кәрим байҙы һәм уның улы Мөхәммәтйәнде ҡыҙыҡтыра бара.15-16 йәштәргә еткәс, Кәрим бай уны аталары янына ҡайтармай башлай, үҙ йортонда хеҙмәтсе итеп тота башлай. Йома, башҡа байрам көндәрендә генә Мәҙинә ата-әсәһенең, Сабит ҡарт менән Ғәйшә ҡарсыҡтың хәлдәрен белешергә килгәләп китә. Бер килеүендә Сабит ҡарттың улы Вәли уға үҙенең һөйөү хистәрен аңлата. Мәҙинә лә ҡаршы булмай. Ата-әсәләренән ризалыҡ һорарға ҡуша. Вәли эште оҙаҡлатмай, үҙенең теләген-ниәтен белдереп, ата-әсәләрҙән фатиха ала. Үҙ кимәлдәренә күрә сығымдар билдәләнеп, туй яһау көнө һөйләшелә. Икеһенең дә тормошо Кәрим байҙың ҡайтыуына, хеҙмәт алыуға туҡтап ҡала. Ләкин уларға туй яһарға ирек бирелмәй. Кәрим бай төрлө ҡыҫымдар яһау юлы менән Мәҙинәне үҙенә алыу һәм яңы урынға алып китеү теләге менән яна. Кәрим байҙың бисәһе Хәҙисә, Мөхәммәтйәндеке Фатима, икеһе лә ирҙәрен көнләшеп, ҡәйнәле-киленле нисек тә Мәҙинәнән ҡотолоу юлын таба алмай, уның ата-әсәһенә әйтеп ҡарайҙар. Ғабсаттар ҡарт менән Мәфтуха ҡарсыҡ, ҡыҙҙарының был турала зарланып-илап һөйләүен әллә ҡасан ишеткән булһалар ҙа, бер сара ла күрә алмай. Аптырағас, Вәлигә хәбәр итәләр. Мәҙинәгә һаман да һөйөүе һүрелмәгән Вәли, үҙ ата-әсәһе менән кәңәшләшеп юлға сыға. Юлда барғанда шул уҡ Кәрим байҙа Мәҙинә кеүек хурланып, ауырға уҙғас, үлтерергә йөрөгәндәрен белеп ҡалып, ҡасып ҡайтып килгән бер ҡыҙға осрай. Шул ҡыҙ Вәлигә Мәҙинәнең хәлен һөйләп бирә. Ҡабан да ғына күле, ай, тәрән шул, Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем, Ярҙарында күптәр ҙә үлгән шул, Илкәйҙәрен ташлап, ай киткән һуң, Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем, Башҡайҙарың хурлыҡҡа төшкән шул. Ҡазан ҡалалары ла, ай, таш ҡала, Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем, Шунда ла үҫтең, һылыуым, зифа ла. Илдәреңдән яҙып тайсит ерҙә, Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем, Күп михнәттәр күрҙең дә донъяла. Самауырҙар ҡуйҙың, ай, байҙарға, Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем, Һунарҙарҙан ҡайтҡан мырҙаға, Ҡанлы йәшкәйҙәрең тамып ҡалған. Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем, Мырҙа ятҡан ебәктәй һырмаға, - тип ҡайғыһынан, бәхетһеҙ тормошҡа ҡарғышын әйтә-әйтә, Вәли ошолай тип йырлай һәм юлын дауам итә…Төнгә ҡарай ул Ғабсаттар ҡарт менән Мәфтуха ҡарсыҡ йәшәгән торлаҡты барып таба. Уларҙың икеһе-ике яҡҡа ҡарап илашып ултырғандарын күреп, тәүҙә ишек төбөндә ҡатып ҡала. Йоҡлап ятҡан башҡа кешеләр аша эргәләренә үтһә лә, ҙур ҡайғынан аңҡы-тиңке булған теге икәүҙең хәлде һөйләп бирергә көсө етмәгән. Ятыусылар араһындағы бер ҡарсыҡ, үткән төндә байҙарҙың бисәләре яллаған кешеләр килеп, Мәҙинәне ҡайҙалыр алып китеүҙәре тураһында серҙе аса. Вәли таң менән тороп бөтә тирә-яҡты гиҙеп, эҙләгән, һорашҡан, бер эҙгә лә төшә алмай, бер хәбәр ҙә белә алмай кире ҡайтып китә… == Йыр һүҙҙәре == Ыласындар оса, ай, һауала, Мәҙинәкәйгенәм, гөлкәйем, Һандуғастар ҡуна талдарға. Һандуғастай һайрар ҡыҙ баланы, Мәҙинәкәйгенәм, гөлкәйем, Яҙмыш һата икән малдарға. Йылға буйҡайҙары, ай, ҡамышлыҡ, Мәҙинәкәйгенәм, гөлкәйем, Аҡҡош балалары ҡағына. Иртән генә тороп, тышҡа сыҡһа, Мәҙинәкәйгенәм, гөлкәйем, Тыуып-үҫкән ерен һағына. Сал бөркөткәй осор, ай, шыҡыйып, Мәҙинәкәйгенәм, гөлкәйем, Ябалаҡ та йоҡлар түш киреп. Таңдар атҡан саҡта бер ҡыҙ һыҡтай, Мәҙинәкәйгенәм, гөлкәйем, Түшәгендә ауыр төш күреп. == Башҡарыусылар == [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|Сөләймән Абдуллин]], [[Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы|Зәки Мәхмүтов]], [[Ғәлимов Хәбир Латип улы|Хәбир Ғәлимов]] == Әҙәбиәт == * Башҡорт халҡ йырҙары. Өфө, 1954; Сөләймәнов Ғ.З. Ҡурай. Өфө, 1985. * Галин С. А. Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с. * Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры.¬- Өфө: 2011. — 400 бит. * Нәҙершина Ф. А. башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре . — Өфө: 1997. −288 бит. * Ахметов Х. Ф. Башкирские протяжные песни. — М.: Всесоюзное издательство «Советский композитор», 1978. −24 с. * Буранғолов М. Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар.- Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 325 бит. == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14992-madinakaj-pesnya Г. А. Ишкинина Песня Мадинакай Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111194328/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14992-madinakaj-pesnya |date=2016-11-11 }} * [https://web.archive.org/web/20210119222603/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?catid=9:bhy1954&id=180:76-488&Itemid=166&option=com_content&view=article&lang=bq Башкирская народная песня Мадинакай] * [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=630&catid=19&Itemid=166&lang=bq МӘҘИНӘКӘЙ «Сал уралдың моңдары» К. Дияров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111200817/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=630&catid=19&Itemid=166&lang=bq |date=2016-11-11 }} * Башкирская народная песня. Сайт по истории и культуре Башкортостана. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]] [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] 9ws8pp8kb60y8ehwhhfba33rb24o9r1 0 117753 1309852 1285040 2026-11-10T03:13:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309852 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Победа кинотеатры |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение = Новочеркасск |Координаты = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = [[1846]] |Окончание строительства = [[1846]] |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = яҡшы |Сайт = |Commons = }} '''Еңеү кинотеатры''' — [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] Новочеркасск ҡалаһы кинотеатры. [[1846 йыл|1846 йылда]] төҙөлгән тарихи бинала урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бинала шул исемдәге сауҙа үҙәге эшләй. Адресы: [[Рәсәй]], [[Ростов өлкәһе]], Новочеркасск ҡалаһы, [[Мәскәү]] урамы, 16 -сы һанлы йорт. == Тарих == «Победа» кинотеатры (хәҙерге сауҙа үҙәге) "Новочеркасск ҡалаһының Комитет һәм Мәскәү урамдары киҫелешендә урынлашҡан булған. Бында әлеге ваҡытта магазин, сауҙа үҙәге эшләй. [[1846 йыл|1846 йылда]] бина ҡаланың сауҙа итеүсе казактар йәмғиәте аҡсаһына төҙөлә. Үҙ бинаһының бәләкәй өлөшөн йәмғиәт ҙүҙ маҡсатында тотонған, ҡалғанын ҡуртымға биргән. ХІХ быуат аҙағында — [[ХХ быуат]] башында сауҙагәр И. В. Игнатовтың бакалея магазины бинала эшләй. [[1910 йыл|1910 йылда]] бында казак А. Н. Леоновтың мануфактура магазины тора. [[1912 йыл|1912 йылда]] йорт бинаһында дүрт магазин, Беренсе [[Рәсәй]] страховкалау йәмғиәте, "Солей"кинотеатры эшләй. [[Файл:Nikolay_Dubovskoy_Raduga.jpg|справа|мини|208x208пкс|Н. Дубовский «Йәйғор». 1892. Туҡыма, май. Новочеркасск Дон казактары тарихы музейы]] Бинала [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] юғары дәрәжәле кешеләре булғылаған .[[1850 йыл|1850 йылдың]] ноябрендә бында бөйөк кенәз Александр Николаевич була, [[1860 йыл|1860 йылда]] — бөйөк кенәз Александр Александрович, [[1872 йыл|1872 йылда]] — император Александр II ; [[Александр III|Александр II вариҫы Александр Александрович]] менән, [[1887 йыл|1887 йылда]] император [[Александр III|Александр III Николай II]] менән була. Уларҙың был бинала тороуы иҫтәлегенә бина эсендә, икенсе ҡатта алтын менән ялатылған дүрт таҡтаташ ҡуйылған. Бынан тыш, [[1906 йыл|1906 йылда]] бинала күсмә-рәссамдарҙың(передвижниктарҙың) күргәҙмәләре үтә. Рус рәссамы Николай Никанорович Дубовский «Йәйғор» картинаһы күрһәтелә. Урындағы рәссамдар К. С. Семерников, А. Г. Пемовтың картиналары күргәҙмәгә ҡуйылған Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында, [[1914 йыл|1914 йылда]], бинала һалдат лазареты урынлашҡан. Совет власы йылдарында ([[ХХ быуат|ХХ быуаттың]] 30-сы йылдары) бында "Солей"электр-биограф (кинотеатры) торған, аҙаҡ ул «Рот-фронт» тип үҙгәртелгән. [[1932 йыл|1932 йылда]] «Рот-фронт» кинотеатры иң беренсе булып тауышлы фильмдар күрһәтеү өсөн яраҡлаштырылған . [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышынан]] һуң уны "Победа" кинотеатры тип атайҙар. [[1927 йыл|1927 йылда]] был бинала шағир Владимир Маяковский «Даешь изящную жизнь» тигән лекция менән сығыш яһаған. == Архитектура == Новочеркасск ҡалаһы Мәскәү урамындағы 16- сы йортта, «Солей», «Победа» кинотеатрҙары, магазиндар һ. б. торған 16- сы һанлы йорт ике ҡатлы, ике яҡтан ябылған ҡыйыҡлы кирбес йорттан ғибәрәт. Бина штукатурланған, ике ҡат араһында һәм юғары ҡатө ҫтөндә кәрниз ҡуйылған, өсмөйөшлө молдинглы, пилястрлы. Беренсе ҡаттың ҙур тәҙрәләре витрина итеп яраҡлаштырылған. == Әҙәбиәт == Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7. == Һылтанмалар == * [http://cityug.ru/news/2742 КАК В КИНО: век назад Новочеркасск был столицей синематографа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160902211302/http://cityug.ru/news/2742 |date=2016-09-02 }} * [https://web.archive.org/web/20241201011842/https://novocherkassk.net/gallery/photo/4797/tag-1/ Улица Московская, 16.] [https://web.archive.org/web/20241201011842/https://novocherkassk.net/gallery/photo/4797/tag-1/ Кинотеатр «Победа»] [[Категория:Новочеркасск биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:1846 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] m1wkko8tgnmcincjqme4zf7ujz3twfy 0 118631 1309937 1180831 2026-11-10T09:09:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309937 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem_Security_Council_of_Russia.svg|мини|299x299пкс|Рәсәй Именлек советының эмблемаһы.]] [[Файл:Sovbez-08.08.08.jpg|мини|245x245пкс|Именлек советының 2008 йыл 8 август кәңәшмәһе.]] '''Рәсәй Федерацияһының Именлек советы''' — [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы]] [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы|конституцион]] кәңәш биреү органы, шәхестең, йәмғиәттең һәм [[дәүләт]]тең тормошсан мөһим мәнфәғәттәрен эске һәм тышҡы хәүефтәрҙән һаҡлауҙы тәьмин итеүгә, милли именлекте тәьмин итеү буйынса берҙәм дәүләт сәйәсәтен үткәреүгә ҡағылышлы Президент ҡарарҙарын әҙерләүҙе тормошҡа ашыра. Именлек советы Рәсәй Президенты [[Кеше хоҡуҡтары|кешенең һәм граждандың хоҡуҡтарын һәм иректәрен]] яҡлау, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның суверенитетын, уның бойондороҡһоҙлоғон һәм дәүләт бөтөнлөгөн һаҡлау буйынса үҙенең конституцион вәкәләттәрен тормошҡа ашыра алһын өсөн шарттарҙы тәьмин итә. Советтың һәм уның Секретарының вәкәләттәре Рәсәй Президентының [[2011 йыл]]дың 6 майындағы 590-сы Указы менән һиҙелерлек киңәйтелде<ref name="decree590">[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1556117 Указ Президента Российской Федерации, от 6 мая 2011 года, № 590 «Вопросы Совета Безопасности Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923034826/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1556117 |date=2011-09-23 }}</ref>. Ҡыҫҡартылған атамалары — '''Рәсәй Совбезы''', '''Рәсәй СБ-һы'''. Тулы атамалары: * '''РСФСР-ҙың Именлек советы ''' (1991 йылдың [[Август (Урағай)|август]] — [[Декабрь (Аҡъюлай)|декабре]]); * '''Федерация һәм территориялар эштәре буйынса совет''' (1991 йылдың [[25 декабрь|25 декабре]] — 1992 йылдың 3 апреле); * '''Рәсәй Федерацияһы Именлек советы''' (1992 йылдың 3 апреленән). == Статусы һәм вәкәләттәре == [[Файл:Senate_Palace_-_Room_of_the_Security_Council.jpg|мини|245x245пкс|Именлек советының ултырыштар залы.]] Именлек советын ойоштороу тураһындағы ҡануниәт ҡарары [[Рәсәй Президенты|РСФСР Президенты]] посын булдырыу менән бергә сығарыла: «РСФСР Президенты тураһында» [[1991 йыл]] [[24 апрель]] Законы һәм Конституцияға 1991 йыл [[24 май]] индерелгән төҙәтеүҙәр. 1991 йылдың [[25 июль|25 июлендә]] Именлек советын ойоштороу буйынса әҙерлек комиссияһы төҙөлә. Советтың статусы һәм уны төҙөү тәртибе [[1992 йыл]]дың [[5 март]]ында сыҡҡан «Именлек тураһында» РФ Законының тейешле киҫәге менән билдәләнә. Яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]] көсөнә ингәнлектән Именлек советының статусы федераль закон менән уға ҡаршы килмәгән сиктәрҙә билдәләнергә тейеш була. Закон ҡабул ителгәс, элгәрге закондың төп статьялары (Именлек советының составы һәм уның составына тәғәйенләү тәртибе тураһында) Президенттың [[1993 йыл]] [[24 декабрь]] 2288-се Указы менән ғәмәлдән сығарыла. Рәсәй Федерацияһының «Именлек тураһында» 1992 йыл 3 июнь Законы ҡабул ителгәс, Президент Указы менән Рәсәй Именлек советы ойошторола һәм уның тураһында беренсе положение раҫлана. Рәсәй Президентының 2011 йыл 6 май сыҡҡан 590-сы Указы менән раҫланған «Рәсәй Федерацияһының Именлек советы тураһында положение» Именлек советы статусын билдәләгән төп документ булып тора. Быға тиклем 2004 йылдың 7 июнендәге 726-сы, 1999 йылдың 2 авгусындағы 949-сы, 1996 йылдың 10 июлендәге 1024-се Указдар менән раҫланған положениелар эш итә, ә уларҙан да алдараҡ 1992 йылдың 3 июнендә сыҡҡан Именлек советы тураһындағы положение була. 1992 йылғы законға ярашлы, Именлек советы ултырыштары даими нигеҙҙә кәм тигәндә айына бер тапҡыр үткәрелергә тейеш; ихтыяж тыуғанда сираттан тыш ултырыштар үткәрелә. Ултырыштарҙың көн тәртибен һәм һорауҙарҙы ҡарау тәртибен Совет Секретарының тәҡдименә ярашлы Совет Рәйесе билдәләй. Рәсәй Именлек советы Рәсәйҙең милли именлекте тәьмин итеү өлкәһендәге мөһим концептуаль документтары, эске һәм тышҡы мәсьәләләре өҫтөндә эшләй, атап әйткәндә: # [[дәүләт]], [[иҡтисад]], [[Йәмғиәт|йәмәғәт]], оборона, [[мәғлүмәт]], [[Экология|экологик]] именлектең һәм уның башҡа төрҙәренең, халыҡ һаулығын һаҡлауҙың стратегик проблемаларын ҡарай; # ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе прогнозлау, уларҙы булдырмау, булғандарының эҙемтәләрен бөтөрөү, тотороҡлолоҡ һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү проекттарын әҙерләй. Именлек советы ҡарарҙары ултырыштарҙа даими ағзаларының күпселек тауышы менән ҡабул ителә һәм Именлек советы Рәйесе раҫлағандан һуң көсөнә инә, де-факто Рәсәй Президенты тарафынан РФ Президенты Указы булараҡ ҡабул ителә. == Составы == Именлек Советын формалаштырыу тәртибе Конституцияға һәм «Именлек тураһында» Рәсәй Законына ярашлы Рәсәй Президенты тарафынан билдәләнә. Именлек советының даими ағзалары һәм ағзалары Президент — Именлек советы Рәйесе тарафынан тәғәйенләнә. Совет Секретары тура уға буйһона һәм Именлек советының эшмәкәрлеген тәьмин итә, уның аппаратына етәкселек итә һәм Именлек советы ағзалары менән эш кәңәшмәләрен үткәрә. Эшмәкәрлектең башҡа мәсьәләләрен Президент хәл итә. Әлеге ваҡытта Именлек советының даими ағзалары һәм ағзалары персональ нигеҙҙә (ә вазифа буйынса түгел) тәғәйенләнә<ref>[http://www.scrf.gov.ru/documents/3.html Положение о Совете безопасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401144408/http://www.scrf.gov.ru/documents/3.html |date=2009-04-01 }}</ref>. Именлек советының даими булмаған ағзаларының һаны төрлө ваҡытта — 7-нән ([[1996 йыл]]дың йәйе) 19-ға тиклем ([[2001 йыл|2001]]—[[2002 йыл]]дарҙа) кеше; улар бөтәһе лә ултырыштарҙа кәңәш биреү тауышы хоҡуғына эйә. == Рәсәй Именлек советы аппаратының етәкселеге == Рәсәй Федерацияһы секретарҙары, уның урынбаҫарҙары һәм ярҙамсылары исемлегендә тәғәйенләү йә вазифанан бушатыу датаһынан һуң Рәсәй Федерацияһы Президентының ярашлы Указының йә бойороғоноң номеры тора. === Рәсәй Именлек советы секретарҙары === # Скоков Юрий Владимирович (3.04.1992, № 352 — 10.05.1993, № 645) # Шапошников Евгений Иванович (11.06.1993, № 917 — 18.09.1993, № 1396) # Лобов Олег Иванович (18.09.1993, № 1397 — 18.06.1996, № 922) # Лебедь Александр Иванович (18.06.1996, № 924 — 17.10.1996, № 1449) # Рыбкин Иван Петрович (19.10.1996, № 1462 — 2.03.1998, № 212) # Кокошин Андрей Афанасьевич (3.03.1998, № 219 — 10.09.1998, № 1061) # Бордюжа Николай Николаевич (14.09.1998, № 1098 — 19.03.1999, № 371) # [[Путин Владимир Владимирович]] (29.03.1999, № 386 — 9.08.1999, № 1011) # [[Иванов Сергей Борисович]] (15.11.1999, № 1527 — 7.05.2000, № 835; 27.05.2000, № 966 — 28.03.2001, № 354) # Рушайло Владимир Борисович (28.03.2001, № 356 — 9.03.2004, № 333) # Иванов Игорь Сергеевич (9.03.2004, № 334 — 17.07.2007, № 926) # Соболе, Валентин Алексеевич (в. б. 17.07.2007, № 927 — 12.05.2008) # Патрушев Николай Платонович (12.05.2008, № 749 — 7.05.2012; 2012 йылдың 21 майынан, № 670) === Рәсәй Именлек советы Секретарының беренсе урынбаҫарҙары === # Митюков Михаил Алексеевич (7.12.1996, № 1658 — 24.04.1998, № 437) # Михайлов Вячеслав Александрович (8.06.1998, № 217-рп — 25.05.1999, № 665) # Шерстюк Владислав Петрович (31.05.1999, № 165-рп — 7.05.2000, № 835; 31.05.2000, № 991—2004, март) # [[Фрадков Михаил Ефимович]] (31.05.2000, № 990 — 28.03.2001) # Соловьёв Николай Георгиевич (24.06.2002, № 653—2004, март) # Булавин Владимир Иванович (30.05.2008, № 864 — 7.05.2012; 25.05.2012, № 716 — 11.03.2013, № 189) # Аверьянов Юрий Тимофеевич (2013 йылдың 29 мартынан, № 296) == Именлек советының һәм уның аппаратының структураһы == Именлек советы аппараты Президент Хакимиәтенең үҙ аллы подразделениеһы булып тора һәм Президент Идаралығы статусына эйә. Төп бурыстарына һәм эшмәкәрлегенең йүнәлештәренә ярашлы Именлек советы ведомство-ара комиссияларҙы — Советтың төп эш органдарын ойоштора. Йөкмәтелгән бурыстарына ҡарап, улар функциональ йәки төбәк билдәһе буйынса, даими йә ваҡытлы нигеҙҙә ойошторола ала. Именлек советы эшмәкәрлеген ғилми тәьмин итеү маҡсатында уның ҡарамағында ғилми совет ойошторола. '''Именлек советы аппаратының структураһы''' Именлек советы аппараты тураһында Рәсәй Президентының 2004 йыл 7 июнь сыҡҡан 726-сы Указы менән раҫланған положениеға ярашлы, Именлек советы аппаратының структур подразделениелары булып департаменттар тора. Был структура Именлек советы аппараты тураһындағы положение (РФ Президентының 2011 йыл 6 май сыҡҡан 590-сы Указы) менән дә раҫланған. Положениеға ярашлы, аппараттың ғәмәлдәге структураһы РФ Президенты Хакимиәте Етәксеһе тарафынан раҫланған һәм баҫтырып сығарылмаған. Именлек советы Секретары * Патрушев Николай Платонович Именлек советы Секретарының беренсе урынбаҫары * Аверьянов Юрий Тимофеевич Именлек советы Секретарының урынбаҫарҙары * Лукьянов Евгений Владимирович * Нургалиев Рашид Гумарович * Попов Михаил Михайлович * Буравлев Сергей Михайлович * Вахруков Сергей Алексеевич Именлек советы Секретарының ярҙамсылары * Павлов Алексей Анатольевич * Гребенкин Александр Николаевич * Мухитов Наиль Мансурович Именлек советы аппаратының департамент начальниктары # Валюков Валентин Владимирович # Виданов Александр Юрьевич # Гребенкин Александр Николаевич # Кряжев Владимир Сергеевич # Кудрявцев Александр Владимирович # Наумов Анатолий Евгеньевич # Никитенко Евгений Григорьевич # Родиончев Виктор Иванович # Стоппе Александр Георгиевич # Стрельцов Анатолий Александрович '''Именлек советының Ведомство-ара комиссиялары (2011 йылдың майынан)''' Комиссиялар тураһында положениелар Рәсәй Федерацияһы Президентының 2005 йыл [[28 октябрь]] сыҡҡан 1244-се Указы менән раҫланған, комиссияларҙың вазифалар буйынса составтары Рәсәй Федерацияһы Президентының [[2006 йыл]] [[12 июнь]] сыҡҡан 601-се Указы менән раҫланған. Ведомство-ара комиссиялар тураһында яңы положениелар Рәсәй Федерацияһы Президентының [[2011 йыл]] 6 май сыҡҡан 590-сы Указы менән раҫланған. # Иҡтисади һәм социаль өлкәләге именлек буйынса ведомство-ара комиссия # Хәрби именлек буйынса ведомство-ара комиссия # Мәғлүмәт именлеге буйынса ведомство-ара комиссия # Йәмәғәт именлеге буйынса ведомство-ара комиссия # Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе проблемалары буйынса ведомство-ара комиссия # Стратегик планлаштырыу проблемалары буйынса ведомство-ара комиссия # Экологик именлек буйынса ведомство-ара комиссия '''Именлек советы ҡарамағындағы ғилми совет ''' Ғилми советтың эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһы Президентының 2011 йыл 6 май сыҡҡан 590-сы Указы менән раҫланған «Рәсәй Федерацияһы Именлек советы ҡарамағындағы ғилми совет тураһында положение» менән көйләнә. Ғилми советҡа Рәсәй Фәндәр академияһы, тармаҡ фәндәр академиялары, ғилми ойошмалар һәм юғары белем биреү учреждениелары етәкселәре, айырым белгестәр индерелә. Ғилми совет ғилми советтың рәйесе, ғилми советтың секция етәкселәре һәм ғилми совет ағзалары составында формалаштырыла. Именлек советы Секретары ғилми советтың рәйесе булып тора. Ғилми совет эшмәкәрлеге мәсьәләләрен оператив ҡарау өсөн уның рәйесе, урынбаҫар һәм секция етәкселәре ғилми советтың президиумын хасил итә, уға ғилми совет рәйесе етәкселек итә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.scrf.gov.ru/ Официальный сайт.] * [http://www.kremlin.ru/articles/institut04.shtml Официальный сайт Президента России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504001138/http://www.kremlin.ru/articles/institut04.shtml |date=2009-05-04 }} * [http://politika.su/gos/sb.html Материалы сайта «Панорама».] * [http://www.agentura.ru/dossier/russia/sovbez/ Досье на Агентура.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061116112324/http://www.agentura.ru/dossier/russia/sovbez/ |date=2006-11-16 }} [http://www.agentura.ru/dossier/russia/sovbez/ Ру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061116112324/http://www.agentura.ru/dossier/russia/sovbez/ |date=2006-11-16 }} [[Категория:Хәрби идаралыҡ]] 9qvu0cn7jhvz8vd8m24v31o3iornr3a 0 118873 1309851 1191089 2026-11-10T03:00:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309851 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Платов һәйкәле |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение = Ростов өлкәһенең Семикаракорск ҡалаһы |Координаты = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = Владимир Галикович Беляков |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = 2010 |Окончание строительства = 2010 |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = |Commons = }} * {{External media |image1=[http://www.dvk-media.ru/photo/news/med/651.jpg Семикаракорск. М. И. Платов һәйкәле] }} '''Платов һәйкәле''' — [[Дон]] казактары ғәскәре атаманы, кавалерия генералы Матвей Иванович Платов ([[1753]]—[[1818]]) һәйкәле. Ул [[Рәсәй империяһы]]ның [[XVIII быуат]] аҙағы—[[XIX быуат]] башындағы бөтә һуғыштарында ҡатнашҡан. Һәйкәл [[Ростов өлкәһе]]нең Семикаракорск ҡалаһында [[2010 йыл]]да ҡуйылған. == Тарихы == Матвей Иванович Платов [[Дон]] казактары баш ҡалаһы Черкасскта (хәҙер Старочеркасская станицаһы) тыуған. Дон казактары геройы, ул 47 йыл ғүмерен һуғыш һәм көрәшкә бағышлаған. Платов М. И. — урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша, Александр Васильевич Суворовтың көрәштәше. Очаков һәм Измаилды алыуҙа ҡатнаша, [[1812 йыл]]ғы Ватан һуғышы геройы, [[Дон]] казак ғәскәренең ғәскәри атаманы. Урыҫ армияһының сит илгә походтарында Платов казак корпусы командиры була. Уның етәкселеге аҫтында казактар француз, төрөк һәм татар ғәскәрҙәре өҫтөнән еңеү яулай. [[Ростов өлкәһе]]ндәге Семикаракорск ҡалаһында атаман һәм уның ҡаҙаныштары иҫтәлегенә [[2010 йыл]]да һәйкәл асыла. Һәйкәл асыуҙың инициаторы булып «Ғәҙел Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе рәйесе һәм «Мегапир» запастағы офицерҙар берекмәһе сығыш яһай. Һәйкәл [[казактар]], Семикаракорск, Новочеркасск, [[Волгодонск]], [[Таллин]] һәм башҡа ҡалаларҙың фермерҙары һәм эшҡыуарҙары аҡсаһына төҙөлә. Һәйкәлдең авторы — Ростов скульпторы Владимир Галикович Беляков. == Һүрәтләнеш == М. М. Платов һәйкәл бейек булмаған постаментҡа урынлаштырылған, ул, үҙ сиратында, таштар өйөмөндә тора. М. М. Платовтың бронза скульптураһы бөтә буйына һүрәтләнгән. Атаман гусар мундирында, һул ҡулы менән билгә таянып тора<ref>[https://news.mail.ru/society/3968521/ На Дону открыли памятник атаману Платову]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һәйкәл постаментында һәйкәлде тасуирлаған табличка беркетелгән. Һәйкәл эргәһендәге биләмә төҙөкләндерелгән. == Әҙәбиәт == * В Семикаракорске открыт памятник атаману Платову // Московский комсомолец на Дону. 2010. 16-23 июня. С. 12. == Һылтанмалар == * [http://www.semikarakorsk-adm.ru/our-city/dostoprimechatelnosti/ Семикаракорск. Бюсты известных земляков] * [https://web.archive.org/web/20220409133431/http://old.rnd.spravedlivo.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/15036.html В Семикаракорске открыт памятник атаману Платову] * [http://www.voopiik-don.ru/main/2009-06-01-10-47-17/41-2009-06-01-07-03-14/1300-2010-11-12-13-25-26 Памятник Платову в Семикаракорске] * [http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/170233/ В городе Семикаракорске Ростовской области открыт памятник атаману Платову] * [http://www.krestianin.ru/news/16153.php В Семикаракорске Ростовской области открыт памятник атаману Платову] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:2010 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] rnrxff84ysfyghfeyrzhm889t5zawrt 0 119237 1309845 1277697 2026-11-10T02:08:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309845 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы |sort = |оригинал = |файл = |размер = |подпись = |основан = [[1984]] |основатель = |посетители = |директор = Овчинникова Ольга Алексеевна<ref>[http://peschanokopskoe.ru/index.php/kategorii-materiallov/kultura/984-peschanokopskij-muzej-vospityvaem-patriotov Песчанокопский музей — воспитываем патриотов]</ref> |местонахождение = [[Рәсәй]], [[Ростов өлкәһе]], [[Песчанокопское]] ауылы |lat_dir =N |lat_deg =46.1918 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =41.086 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale = 2000 |ссылка = |Commons = }} '''Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — [[Песчанокопское]] ауылындағы [[музей]]. == Музей тарихы == Песчанокопский районының тарих музейы [[1984 йыл]]дың 4 мартында, ағза-ойоштороусылар — райондың колхоздары, совхоздары, предприятиеләре, ойошмалары һәм учреждениеләре кооператив башланғысында, халыҡтың әүҙем ярҙамы менән төҙөлгән. Тәүҙә ул халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты ҡарамағында була. [[2001 йыл]]да райондың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип үҙгәртелә<ref>Постановление Главы Администрации Песчанокопского района № 1163 от 19.12.2001 года</ref>, ә [[2002 йыл]]дан — Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы<ref>Постановление Главы Администрации Песчанокопского района от 8 мая 2002 года</ref>. В 2003 году музей получил статус муниципального учреждения культуры<ref>Постановление Главы Администрации Песчанокопского района № 672 от 27.05.2003 «О создании Муниципального учреждения культуры „Историко-краеведческий музей Песчанокопского района“»</ref>, а в 2010 году — муниципального бюджетного учреждения культуры<ref>Постановление Главы Песчанокопского района № 591 от 2010 года «О переименовании Муниципального учреждения культуры „Историко-краеведческий музей Песчанокопского района“ в муниципальное бюджетное учреждение культуры „Историко-краеведческий музей Песчанокопского района“ и об утверждении его Устава»</ref>. Хәҙерге ваҡытта музейҙа 4 күргәҙмә залы бар: зал № 1 — көнкүреш әйберҙәре; холл; зал № 4 — Ҡаһарманлыҡ һәм дан залы (тыл хеҙмәтсәндәренә арналған); зал № 5 — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]. [[Ростов өлкәһе]] тыуған яҡты өйрәнеү музейында Донецк милли университет профессоры Евглевский А. В. атрибуция һәм тикшеренеү эштәре үткәргәндән һуң, «Половецк X быуат таш һыны» музей предметы «Таш һындарҙың Бөтә донъя каталогына» индерелә. [[2008 йыл]]дың 1 июлендә Ростов өлкәһе буйынса Россвязьохранкультура Идаралығында музейҙың төп фондынан 19 музей предметы юғалыу факты теркәлгән (Бөйөк Ватан һуғышы һәм совет осоро орден һәм миҙалдары)<ref>[http://61.rkn.gov.ru/news/news4524.htm Выявлена пропажа из фондов МУК «Историко-краеведческий музей Песчанокопского района» орденов и медалей времен советского периода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722163240/https://61.rkn.gov.ru/news/news4524.htm |date=2021-07-22 }}</ref>. [[2016 йыл]]да [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләттеке булмаған Музей фонды составына 550 музей предметы индерелә<ref>[http://mkrf.ru/dokumenty/order/detail.php?ID=1166831&t=sb Приказ Министерства культуры РФ № 2271 от 10 октября 2016 г. «О включении в состав негосударственной части Музейного фонда Российской Федерации музейных предметов, являющихся собственностью муниципального образования „Песчанокопский район“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701025129/http://mkrf.ru/dokumenty/order/detail.php?ID=1166831&t=sb |date=2017-07-01 }}</ref>. == Адресы == Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347570, [[Ростов өлкәһе]], Песчанокопский районы, Песчанокопское ауылы, Мәктәп урамы, 1-се йорт. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170409042056/http://peschanrn.donland.ru/Default.aspx?pageid=99145 Муниципальное учреждение культуры «Историко-краеведческий музей Песчанокопского района»] на сайте Правительства Ростовской области * [http://ikmpr.rnd.muzkult.ru/ Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Историко-краеведческий музей Песчанокопского района»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428003755/http://ikmpr.rnd.muzkult.ru/ |date=2016-04-28 }} [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең крайҙы өйрәнеү музейҙары]] i7yb6of5src3z8czi9585rccu29534c 0 120395 1309723 1307322 2026-11-09T16:33:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309723 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = Мәргән менән Маянһылыу | Название-оригинал = | Изображение = | Подпись изображения = | Жанр = эпос | Автор = | Язык оригинала = башҡорт | Написан = | Публикация = | Отдельное издание = | Викитека-текст = }} '''Мәргән менән Маянһылыу''' — башҡорт тел ҡомартҡыһы, эпос. [[1917 йыл]]да [[Мөхәммәтша Буранғолов]] хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы [[Урта Баба]] ауылы сәсәне ''Бикмырҙин Ғиниәттән'' сәсмә һәм шиғри формаларҙа яҙып ала. == Тарихы == Әҫәр ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған, машинкала баҫылған тексы [[РФА Өфө фәнни үҙәге|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең]] ғилми архивында һаҡлана. Әҫәр йөкмәткеһе буйынса, башҡорт халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше тураһында һөйләүсе, «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Ек-Мәргән» башҡорт эпостары серияһына ҡарай. Эпос мотивтары буйынса [[1940 йыл]]да [[Өфө]]лә, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда «Мәргән» операһы ҡуйыла. («Мәргән»; Буранғолов либреттоһы, композиторы А. А. Эйхенвальд). == Сюжеты == «Мәргән менән Маянһылыу» әҫәрендә, нуғай ханы, башҡорттар сибәр ҡыҙ Маянһылыуҙы уға кейәүгә биреүҙән баш тартҡан өсөн, уларға яһаҡты сиктән тыш арттырыуы тураһында һөйләнелә. Ҡарт ҡор башы Нәҙерша Маянһылыуҙың атаһынан яңы ҡор башы итеп йәш Мәргән батырҙы һайлауҙы һорай. Мәргән ғәскәр туплап, нуғай ханына ҡаршы сыға, Маянһылыу уларҙа әсирлектә булған була. Хандың башын сабып өҙөп һәм уның ханлығын ҡыйратып, Мәргән уның аҫтында иҙелгән халыҡҡа азатлыҡ алып бирә. == Әҙәбиәт == * Батырҙар тураһында эпос . Өфө, 1943; * Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 3-сө китап. Өфө, 1982. * {{Китап|заглавие=Башкирское народное творчество (книжная серия)|Башкирское народное творчество. Эпос// Сост. М. М. Сагитов. Коммент. Н. Т. Зарипова, М. М. Сагитова и [[Сулейманов Ахмет Мухаметвалеевич|А. М. Сулейманова]]|место=Уфа|год=1987|том=I|страниц=541}} == Шулай уҡ ҡара == * [[Заятүләк менән Һыуһылыу]] * [[Бабсаҡ менән Күсәк]] * [[Тарғын менән Ҡужаҡ]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160421104035/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10038-m-rg-n-men-n-mayan-ylyu-epos Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә] * [https://web.archive.org/web/20170511004049/http://wiki02.ru/encyclopedia/mergen_menen_mayanhylu/t/9399 Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] [[Категория:Башҡорт эпостары]] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Эпик әҫәрҙәр]] 51x1midqeoq7uqwmilrmdvl16wo1628 0 120890 1309733 1301041 2026-11-09T17:30:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309733 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Мәхмүтов Наил Мәзит улы |оригинал имени = |изображение = Махмутов Наиль Мазитович.jpg |ширина = |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = крайҙы өйрәнеүсе, яҡташтар тураһында китаптап сығарыусы |дата рождения = 3.12.1963 |место рождения =[[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Стәрлебаш районы|Стәрлебаш районында}} [[Стәрлебаш]] ауылы |гражданство = {{СССР}}→{{Россия}} |подданство = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |викисклад = Махмутов Наиль Мазитович }} '''Мәхмүтов Наил Мәзит улы''' ([[3 декабрь]] [[1963 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, бағыусы. Башҡортостанда тыуған яҡташтар тураһында китаптар серияһын нәшер итеүсе; Рәсәй химия сәнәғәте профсоюзы республика комитетының иҡтисад эштәре буйынса комиссия ағзаһы; Берҙәм Рәсәй партияһының «Завод» бүлексәһе секретары<ref name="ЕР 17.03.2016">[http://bashkortostan.er.ru/news/2016/3/17/ufimec-nail-mahmutov-vypustil-svoyu-11-knigu/ Уфимец Наиль Махмутов выпустил свою 11 книгу] Официальный сайт партии Единая Россия. 17.03.2016</ref>; иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Башҡортостан Республикаһы профсоюздар Федерацияһының рәйес урынбаҫары. == Биографияһы == Наил Мәзит улы Мәхмүтов 1963 йылдың 3 декабрендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылында тыуған. 1989 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын, 2000 йылда ситтән тороп Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисади институтын тамамлай. 2007 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2013 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]н тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһын ала, Өфө ҡалаһының нефть эшкәртеү заводтарының береһендә эшләй. Буш ваҡытында яҡташтар тураһында китаптар һәм йыйынтыҡтар сығарыу менән мауыға. Күптән түгел булған ваҡиғалар тураһында әҙ-әҙләп факттар йыйып, китап уҡыусы ҡарарына сығара<ref>Анвар Терегулов. И Шевчуку понравится? [//ru.wikipedia.org/wiki/Молодёжная_газета_(Башкирия) Молодежная газета]. 26.02.2016</ref>. Бынан тыш Мәхмүтов — билдәле меценат, Стәрлебаш ауылы үҫмерҙәренә бүләк иткән спорт майҙансығы<ref>Р.Кинзябаев. Наиль Махмутов подарил детям райцентра спортплощадку. Просто такой характер. [//ru.wikipedia.org/wiki/Молодёжная_газета_(Башкирия) Молодёжная газета]. 2.02.2015.</ref> һәм башҡалар быға асыҡ миҫал. == Хеҙмәттәре == 2005 йылда «Яратҡан мәктәп — беҙ һинең балаларың» йыйынтығын сығара. Был китапта мәктәптә эшләгән уҡытыусыларҙың биографиялары, фотографиялар, мәктәпте тамамлаусыларҙың мәктәр тураһында иҫтәлектәре баҫыла.{{Фотоколонка|Петь только то, что жизнью накипело 01.jpg|Петь только то, что жизнью накипело 03.jpg|Петь только то, что жизнью накипело 02.jpg|align=left|текст=Презентация книги «Петь только то, что жизнью накипело». Уфа. 16.02.2016}} Наил Мәзит улы «Башҡортостанда интерхәрәкәт» исемле икенсе китабында XX быуаттың 80-се йылдарындағы студент отрядтары тураһында яҙа. Китапта студенттарҙың төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусылар, хәҙер төрлө тармаҡтарҙағы етәкселәр, менән әңгәмә бирелә. Улар араһында Нефтехимия эшкәртеү проблемалары институты директоры Элшад Теләшев, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры [[Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы|Раил Әсәҙуллин]], [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] ректоры Валентин Павлов, Башҡортостанда бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкил Милана Скоробогатова, матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының төбәк етәксеһе урынбаҫары Марат Ғәзизов. Китап һөйөүселәр араһында китап тиҙ арала абруй яулай<ref>[http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/32034-ufimec-nail-mahmutov-vypustil-tretyu-knigu-ob-istorii-dvizheniya-sso-v-bashkortostane.html Любовь Колоколова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615000515/http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/32034-ufimec-nail-mahmutov-vypustil-tretyu-knigu-ob-istorii-dvizheniya-sso-v-bashkortostane.html |date=2017-06-15 }}</ref>. 2012 йылда автор, үҙе элекке студент төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусы, «Студент отрядтары артабан атлай»<ref>[http://vechufa.ru/culture/1071-a-stroyotryady-shagayut-dalshe.html На книжную полку: «А стройотряды… шагают дальше»] Вечерняя Уфа. 11.01.2013</ref> исемле киләһе китабын сығара. Йыйынтыҡ тағы ла 100 элекке төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусыларҙың иҫтәлектәре менән таныштыра. Был баҫмала Башҡортостан төҙөлөш отрядтары тураһында тулы һәм ентекле яҙыла. Сағыу фотографиялар менән биҙәлгән китап төҙөлөш отрядтары менән яҡындан танышырға мөмкинлек бирә<ref>{{Башинформ}}[http://bashinform.ru/news/503501/ Башинформ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331231814/http://www.bashinform.ru/news/503501/ |date=2019-03-31 }}</ref>. 2015 йылда «Өфө рок-н-роле легендаһы эҙҙәре буйлап. Юрий Шевчук һәм ДДТ» китабы сыға. Был китап 60 — 80 йылдарҙы Өфөлә ярым йәшерен рәүештә ижад итеүсе рок төркөмдәре тураһында. Билдәле совет рок музыканты [[Шевчук Юрий Юлианович|Юрий Шевчук]] — уларҙың иң билдәле вәкиле<ref>{{Cite web|title=Башкирия: О том, где творил Шевчук и кто строил нефтяные заводы|url=http://u7a.ru/articles/society/9164/|author=Алексей Шушпанов|publisher=Башкирское региональное приложение к газете «Аргументы и факты» 18.03.2015}}</ref>. Йыйынтыҡҡа ул йылдарҙа Шевчук менән бергә ижад иткән Өфө музыканттарының хәтирәләре ингән<ref>[http://vechufa.ru/exclusive/8388-pet-tolko-to-chto-zhiznyu-nakipelo.html «Петь только то, что жизнью накипело…»] Вечерняя Уфа. 25.05.2016</ref><ref>[http://ufa.mk.ru/articles/2015/03/03/v-ufe-poyavilas-v-prodazhe-kniga-o-yurie-shevchuke-i-drugikh-legendakh-ufimskogo-roka.html В Уфе появилась в продаже книга о Юрие Шевчуке и других легендах уфимского рока] Московский комсомолец. 3.03.2015</ref>. Китапҡа уҙған быуат­тың икенсе яртыһында бар­лыҡҡа килгән рок йүнәлеше хаҡында бик бай мәғлүмәт тупланған. Был Наил Мәжит улы туплап сы­ғарған тәүге йыйынтыҡ түгел, әммә үҙенсәлеге шунда: унда халыҡ араһында попу­лярлыҡ яулап өлгөргән рок төркөмөнөң бай тарихы ғына яҙылмаған, ә тотош донъяның [[Рок|рок музыка]] йүнәлеше сағылдырылған<ref>{{БГ}}[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/17497-fni-shevchuk-tanyshtyryp-torou-krkme.html Лариса Абдуллина. Фәниә Шевчук! Таныштырып тороу кәрәкме?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519024257/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/17497-fni-shevchuk-tanyshtyryp-torou-krkme.html |date=2017-05-19 }} 7.04.2015</ref>. 2016 йылдың 16 марттында Йәштәр һарайында «Аҡ ҡоҙғон» республика автор йыры клубы ағзаларына «Күңел ҡылдары» исемле беренсе республика премияһын тапшырыу тантанаһы уҙа. Бүләкләү барышында Наил Мәхмүтовтың Башҡортостанда автор йыры традициялары тураһында «Петь только то, что жизнью накипело» китабының исем туйы була<ref name="КП 17.03.2016">[http://www.ufa.kp.ru/online/news/2336982/ В Уфе Юрию Шевчуку вручат награду «За вклад в развитие авторской песни». Это произойдет 19 марта в рамках презентации книги Наиля Махмутова «Петь только то, что жизнью накипело»] КП Уфа 17.03.2016</ref>. «Петь только то, что жизнью накипело» китабының төҙөүсеһе лә, илһам биреүсеһе лә Наил Мәхмүтов, — тип билдәләне нефтехимия институты директоры һәм автор йыры клубы етәксеһе Эльшад Теляшев, — быларҙың барыһына ла Наил көс, ваҡыт һәм аҡса таба». Кисә аҙағында ҡунаҡтар һәм тамашысыларға Наил Мәхмүтовтың китабы тапшырыла. Наил Мәхмүтов китаптары Юрий Шевчуктың һәм ҡала мэры [[Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы|Ирек Ялалов]]тың китапханаларында бар. Уның китаптарының ҙур өлөшө «Башҡортостан комсомолы» энциклопедияһына ингән. Барлыҡ китаптарҙа ла күптән түгел үткән ваҡиғаларға объектив һәм яҡшы баһа бирелә. Наил Мәзит улы 11 китап сығара һәм был өлгәшкәнгә туҡталып ҡалырға йыйынмай, уның пландарында Башҡортостан рәссамдары тураһында китап нәшер итеү. == Китаптары һәм улар хаҡында == * Башкирский комсомол: энциклопедия / гл. ред. У. Г. Саитов. -Уфа: Башк. энцикл. 2016. −608 с. ил. {{ISBN|978-5-88185-291-7}}{{ref-ru}} * [http://u7a.ru/articles/culture/11606 Алексей Шушпанов. Повесть о песне.] № 11 2016{{ref-ru}} * [http://uralbards.ru/content/pet-tolko-to-chto-zhiznyu-nakipelo О презентации книги Наиля Махмутова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005222143/http://www.uralbards.ru/content/pet-tolko-to-chto-zhiznyu-nakipelo |date=2018-10-05 }} Портал бардов Урала.{{ref-ru}} * [http://www.vsesmi.ru/news/769904/ «Интердвижение в Башкортостане» — книга, ставшая событием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710165312/http://www.vsesmi.ru/news/769904/ |date=2017-07-10 }} Вести.ру{{ref-ru}} * [http://bashkortostan.er.ru/news/2016/3/21/v-ufe-proshla-prezentaciya-knigi-pet-tolko-chto-zhiznyu-nakipelo/ «В Уфе прошла презентация книги „Петь только то, что жизнью накипело…“] Официальный сайт партии Единая Россия. 21.03.2016{{ref-ru}} * „Красной гвоздики“ бойцы. Уфа. Общественно-политический журнал. № 5-6 2011.{{ref-ru}} * 50 лет: возвращение в юность. Бизнес парнёр. Журнал для бизнесменов и тех, кто хочет открыть свое дело.№ 11 2009.{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20180908145121/http://artrb.ru/%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%bc%d0%b0-%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%b2%d0%b5%d1%87%d0%b5%d1%80/ „Информационный вечер“] с Наилем Махмутовым на телеканале „Вся Уфа“ 30.05.2017.{{ref-ru}} * [http://u7a.ru/articles/culture/14481 Башкирия: Народные художники, кто они?] 7.06.2017.{{ref-ru}} * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26910-bashortostan-rssamdaryny-izhadyn-baala.html Оцени работу художников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912215507/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26910-bashortostan-rssamdaryny-izhadyn-baala.html |date=2017-09-12 }} Республиканская общественно-политическая газета „Башкортостан“ 30.06.2017 == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл»" Юбилей миҙалы (1988); * Әүҙем эше өсөн «Росхимпрофсоюз „Почёт билдәһе“» (2003); * «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы юбилей миҙалы (2004); * Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының Почёт грамотаһы (2004); * Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Өфө ҡалаһының Почёт грамотаһы (2005); * Башҡортостан Республикаһы профсоюздар федерацияһының Почёт грамотаһы (2009); * Башҡортостан химия комплексын үҫтереүгә лайыҡлы өлөш индергән өсөн Башҡортостан Химиктар союзының Почёт грамотаһы; * Студент төҙөлөш отрядтарының алтын билдәһе; * Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш район мәғариф бүлегенең рәхмәт хаты (2015); * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй студент отрядтары» ойошмаһының рәхмәт хаты (2016); * Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министрлығының Почёт грамотаһы (2015). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Махмутов Наиль Мазитович}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1963 йылда тыуғандар]] [[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан меценаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] sslgqf89l6ymu002o1fvnvhapp0rshp 0 121122 1309737 1238618 2026-11-09T17:42:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309737 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = Һарай |Русское название = [[Мәҙәниәт]] һарайы |Оригинальное название = {{Lang-ro|Palatul Culturii}} |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = |Страна2 = |Название местоположения = |Местоположение = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Позиционная карта = |Конфессия = |Епархия = |Благочиние = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = [[неоготика]] |Автор проекта = |Архитектор = И. Д. Берендей |Скульптор = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = {{Иҫтәлекле урындар/Даталар||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = 1906 |Окончание строительства = 1925 |Здания = {{Иҫтәлекле урын/Биналар||||||}} |Приделы = |Известные обитатели = |Известные насельники = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Высота = |Материал = |Сайт = |План = |Подпись плана = |Ширина плана = |Commons = }} '''Мәҙәниәт һарайы''' ({{Lang-ro|Palatul Culturii}}) — румын ҡалаһы Яссылағы бина. [[1955 йыл]]ға тиклем административ һәм суд учреждениелары бинаны биләй, һуңынан унда дүрт [[музей]] асыла. Хәҙерге ваҡытта улар "Молдова" комплексының Милли музейы исемендәге ойошмаға инә. койошма инә, уларҙың атамаһы аҫтында Милли музей комплексы "Молдова". Бынан тыш, бинала мәҙәни мираҫтың реставрациялау һәм консевациялау Үҙәге бар. Бында шулай уҡ төрлө күргәҙмәләр һәм башҡа саралар үткәрелә. Мәҙәниәт Һарайы тарихи һәйкәлдәрҙең Милли реестрына индерелгән<ref>[http://www.cultura.ro/sectiuni/Patrimoniu/Monumente/lista/iasi.pdf The Romanian Register of Historical Monuments in Iaşi County] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123004634/http://www.cultura.ro/sectiuni/Patrimoniu/Monumente/lista/iasi.pdf |date=2010-11-23 }}</ref>. == Тарих == [[Файл:Statuia_lui_Ştefan_cel_Mare_din_Iaşi1.jpg|мини|250x250пкс|Молдавияның элекке кенәз Һарайы неоклассик стилдә төҙөлгән (аҙаҡ административ Һарай тип үҙгәртелгән) Төҙөлөш 1906-1907 йылдарҙа өлөшләтә [[1434]] йылғы [[Молдавия]] кенәзлегенең урта быуаттар кенәз судының иҫке емереклектәрендә һәм өлөшләтә 1804—1806 йылдарҙа Александр Мурузиҙың хакимлыҡ мәлендә [[архитектор]] Йохан Фрейвальд тарафынан төҙөлгән элекке неоклассик [[һарай]] нигеҙенең өҫкө яғында һәм беренсе ҡатында башлана. Ул Михаил Стурдза хакимлығы мәлендә 1841-1843 йылдарҙа архитектор Николай Сингуров тарафынан яңыртылған һәм 1904-1906 йылдарҙа емерелгән.<ref name="ager">{{Cite web|url=http://www.agerpres.ro/cultura/2014/09/06/destinatie-romania-palatul-culturii-din-iasi-cea-mai-importanta-realizare-a-stilului-neogotic-in-romania-13-21-39|title=Destination: Romania/ The Palace of Culture of Iaşi, the most important achievement of the Neo-Gotic style in Romania|author=Daniela Malache|last=Daniela Malache|website=Agerpres|editor=Marius Frăţilă|date=6 September 2014|publisher=Agerpres|lang=ru|accessdate=24 September 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206020834/http://www.agerpres.ro/cultura/2014/09/06/destinatie-romania-palatul-culturii-din-iasi-cea-mai-importanta-realizare-a-stilului-neogotic-in-romania-13-21-39 |date=6 February 2017 }}</ref>. Һуңғы мәҙәниәт Һарайы бинаһынан ошондай легенда тороп ҡалған: унда йыл эсендә нисә көн булһа, шунса (365 кон) бүлмә булған.<ref>[http://www.palatulculturii.ro/Home.htm Presentation]</ref>. Румын архитекторы И. Д. Берендей бина проектын эшкәрткән, ул уны асыҡ неоготик стилдә проектлаған. Беренсе Донъя һуғышы ваҡытында ресурстар сикләнеү сәбәпле төҙөлөш туҡтала, төҙөлөп бөтмәгән бинала румын һәм урыҫ ғәскәрҙәре, шулай уҡ төрлө йәмғиәт учреждениелары һәм хәрби госпиталдәр урынлаша. Бина 1925 йылдың 11 октябрендә генә төҙөлөп бөтә һәм рәсми рәүештә Румыния короле Фердинанд I тарафынан асыла. 1955 йылға тиклем бинала округ суды һәм башҡа йәмғиәт учреждениелары урынлаша. Икенсе Донъя һуғышы ваҡытында унда немец, һуңынан совет ғәскәрҙәре була.1975 һәм 1977 йылдар араһында һуңғы ҡаттағы ағас япмалар ҡорос селтәрҙән торған цементҡа алмаштырыла.Бина 1977 йылғы Карпат ер тетрәүенә бирешмәй, шулай ҙа тәүге ҡаттағы япмалар, стеналар, биҙәктәр һәм рельфтар зыян күрә. 1990 йылдан Румынияла иң ҡатмарлыларҙан һаналған реставрацияның иң ҙур масштаблы проекты 2008 йылда башлана. <ref>[http://www.ziaruldeiasi.ro/stiri/galerii-foto-un-tur-al-palatului-culturii-inainte-de-deschidere-este-o-bijuterie--119093.html Un tur al Palatului Culturii înainte de deschidere]{{Ref-ro}}</ref>. Работы были частично завершены в 2016 году<ref>{{Cite web|url=http://www.agerpres.ro/cultura/2016/01/15/iasi-palatul-culturii-va-fi-partial-deschis-publicului-incepand-cu-luna-aprilie-19-36-12|title=The Palace of Culture will be partially open for the public starting with April|author=Daniela Malache|last=Daniela Malache|website=[[Agerpres]]|editor=Mihai Simionescu|date=15 January 2016|publisher=[[Agerpres]]|lang=[[Romanian language|Romanian]]|accessdate=24 September 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160720182626/http://www.agerpres.ro/cultura/2016/01/15/iasi-palatul-culturii-va-fi-partial-deschis-publicului-incepand-cu-luna-aprilie-19-36-12 |date=20 July 2016 }}</ref>. == Архитектура == [[Файл:Palace_of_Culture_(Iaşi)_0107.jpg|мини|250x250пкс|Бина күренеше яҡындан]] Һарайҙың дөйөм майҙаны 34 236 м² булған 298 киң бүлмәһе бар. 92 тәҙрә фасадала, тағы 36 тәҙрә эске ихатала урынлашҡан<ref>[http://www.romanianplaces.ro/index.php?id=1&cat=10&place=2 Palatul Culturii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215132448/http://www.romanianplaces.ro/index.php?id=1&cat=10&place=2 |date=2008-02-15 }}{{Ref-ro}}</ref>. Үҙәк залды готический бестиария вәкилдәре төшөрөлгән ҙур мозаика биҙәй: ике башлы бөркөт, аждаһалар, грифондар, арыҫландар. Залға быяла түшәмле бүлмә беркетелгән, ул баштан уҡ теплица булған. Несмотря на архаичный дизайн, дворец был спроектирован с использованием современных материалов и технологий. Так каменные блоки были заменены на лёгкие и гораздо более дешёвые материалы. Кроме того, некоторые комнаты были оформлены с использованием специального материала, разработанного [[Коанда, Анри|Анри Коандой]], под названием боис-цемент, имитирующего дуб. Декоративные скобяные изделия также заслуживают внимания, ими можно полюбоваться, например, в зале воевод. Здание было оснащено высокотехнологичным по тем временам оборудованием, как электрическое освещение, воздушное отопление, система вентиляции, термостат, пылесосы. С учетом 14 пожаров, затронувших предыдущие здания, Берендей (главный архитектор) обработал деревянные конструкции чердака специальным противопожарным раствором под названием орнитион, а на крыше он использовал специальный материал этерните. === Сәғәт башняһы === Вход во дворец расположен в большой башне [[донжон]]е с зубцами и шпилем. Башня является центральной архитектурной частью дворца. На каждой из трёх сторон находится циферблат диаметром 3,25 м. Циферблаты украшены витражами, представляющими 12 [[Знаки зодиака|знаков Зодиака]]. По краям циферблатов изображены двое молодых мужчин, одетых в национальные костюмы — они как будто охраняют часы (этот элемент дизайна был вдохновлён [[Замок Пелеш|замком Пелеш]]). Витражи и крестообразные зубцы подсвечиваются в ночное время. В [[карильон]]е башни имеются 8 колоколов, которые каждый час воспроизводят мелодию «Хор Объединения»<ref>[http://www.ziarulevenimentul.ro/stiri/reportaj/turnul-cu-ceas-de-la-palatul-culturii--217217299.html Turnul cu Ceas de la Palatul Culturii]{{Ref-ro}}</ref>. == «Молдова» милли музей комплексы == В состав Национального музейного комплекса «Молдова» ({{Lang-ro|Complexul Muzeal Național "Moldova"}}Complexul Muzeal Național «Moldova») входят четыре музея, расположенных во Дворце культуры: Художественный музей, Музей истории Молдовы, Этнографический музей Молдовы, музей науки и техники имени Штефана Прокопиу. Музеи также располагают своими магазинами и библиотеками, а также залами для временных выставок.<ref>[http://www.palatulculturii.ro/museums.htm Museums]</ref> === Әҙәби музей === ''Художественный музей'', основанный в 1860 году, является старейшей и крупнейшей художественной коллекцией в Румынии с более чем 8700 работами, из которых около 1000 относятся к национальному и всемирному наследию<ref>[http://www.ziaruldeiasi.ro/stiri/file-de-istorie-155-de-ani-de-la-infiintarea-in-iasi-a-primei-pinacoteci-din-romania--109702.html 155 de ani de la înfiinţarea în Iași a primei Pinacoteci din România]</ref><ref name="ra">[http://www.cultura.ro/uploads/files/Complexul_Muzeal_National_Moldova_Iasi_-_Raport_de_activitate_pentru_perioada__03_10_2011-31_12_2012.pdf Complexul Muzeal National Moldova Iasi-Raport de activitate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124220132/http://www.cultura.ro/uploads/files/Complexul_Muzeal_National_Moldova_Iasi_-_Raport_de_activitate_pentru_perioada__03_10_2011-31_12_2012.pdf |date=2015-11-24 }}{{Ref-ro}}</ref>. Он расположен на первом этаже дворца и состоит из 24 комнат для постоянных экспозиций, расположенных в трех галереях (Универсальная художественная галерея, Румынская галерея современного искусства и Галерея современного искусства). В галереях собраны работы таких художников, как [[Караваджо]], [[Паоло Веронезе|Веронезе]], [[Либери, Пьетро|Пьетро Либери]], [[Дольчи, Карло|Карло Дольчи]], [[Роза, Сальватор|Сальватор Роза]], [[Солимена, Франческо|Франческо Солимена]], [[Мурильо, Бартоломе Эстебан|Бартоломе Эстебан Мурильо]], [[Ван Дейк, Антонис|Антонис Ван Дейк]], [[Бот, Ян|Ян Бот]], [[Гельст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Гельст]], Эгберт ван Хемскерк II, [[Пуссен, Никола|Никола Пуссен]], [[Шампань, Филипп де|Филипп де Шампань]], [[Лесюэр, Эсташ|Эсташ Лесюэр]], [[Кусту, Гийом (старший)|Гийом Кусту]], [[Буше, Франсуа|Франсуа Буше]] и многие другие. === Музей истории Молдовы === ''Музей истории Молдовы'' был основан в 1916 году, в его коллекции находятся более 48 000 объектах из различных областей: археологии, нумизматики, декоративно-прикладного искусства, старинных книг, документов и т. д. Один из старейших экспонатов — 70 000-летний череп мамонта середины [[палеолит]]а. Среди других экспонатов важное значение имеет керамика [[Трипольская культура|Трипольской культуры]], [[Дакия|дакийские]], [[Сарматы|сарматские]], [[Готы|готические]] и [[Древний Рим|римские]] артефакты, а также оружие и другие предметы из [[Средние века|средневековья]]<ref>[http://www.palatulculturii.ro/historymuseum.htm History Museum]</ref>. Исторический музей находится во дворце на первом этаже, на западной стороне. Он является преемником Музея античности, основанного в 1916 году Орестом Тафрали. Музей имеет четыре секции: ''доисторической и древней истории'', ''средневековой истории'', ''новой истории'' и ''новейшей истории'', представляя основные аспекты развития местных общин от эпохи палеолита до Второй мировой войны. === Молдованың этнографик музейы === ''Этнографический музей Молдовы'', основанный в 1943 году, располагает более чем 13000 предметами, изображающими румынский прогресс сквозь века. Молдавский музей этнографии расположен в западной части дворца, на первом и втором этаже. Здесь можно увидеть объекты, используемые жителями Молдовы в своей повседневной деятельности: сельское хозяйство, виноградарство, животноводство, рыболовство, охота, пчеловодство. Можно также увидеть интерьеры крестьянских домов, устройства, используемые для производства глиняной посуды, ткачества, обработки дерева, коллекцию масок, традиционные костюмы. Многим из этих экспонатов более 100 лет. === Фән һәм техника музейы === ''Музей науки и техники имени Штефана Прокопиу'', располагающий коллекцией из более 8500 объектов, был основан в 1955 году как «Политехнический музей» и переименован в 1994 году в честь физика [[Прокопиу, Стефан|Стефана Прокопиу]]. В нём есть секции ''энергетики'', ''записи и воспроизведения звука'' (уникальный в пределах Румыния), ''телекоммуникации'', ''минералогии — кристаллографии'', а также секция ''компьютеров''<ref>[http://www.palatulculturii.ro/sciencemuseum.htm Science and Technology Museum]</ref>. == Башҡа иҫтәлекле урындар == Дүрт музейҙан башҡа, мәҙәниәт Һарайында башҡа иҫтәлекле урындар ҙа бар. Готический зал - шуларҙың береһе, унда урта быуаттар бестиарияһы ике башлы бөркөт, грифондар, арыҫландар төшөрөлгән мозаиканы күрергә була. Существует также ''Зал воевод'', расположенный на первом этаже, где есть портреты правителей Молдавии и Румынских царей, начиная с [[Децебал]]а и [[Траян]]а, картины выполнены [[Димитреску, Штефан|Штефаном Димитреску]] и его учениками. Есть также комната ''«Анри Коанды» '', названная по изготовленным им резным работам и рельефам. В правом крыле имеется ''Турнул де Стражэ'' (дозорная башня), реминисценция старого княжеского суда Яссы, вместе с галереями под двориком дворца. В левом крыле есть коллекция [[Капитель|капителей]] и других каменных архитектурных элементов, сгруппированных в [[Лапидарий (экспозиция)|лапидарии]]. Зал совмёщен с комнатой со стеклянным потолком, где первоначально была устроена теплица. Напротив дворца находится конная статуя [[Стефан III Великий|Стефана III Великого]], по бокам от которой стоят две крупповские пушки, трофеи из [[Война за независимость Румынии (1877—1878)|румынской войны за независимость]]. == Галерея == <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="5"> File:Palatul Culturii din Iasi.jpg|Алғы күренеш File:Palatul Culturii - Iasi.JPG|Артҡы күренеш File:Palatul Culturii Aerial.jpg|Өҫтән төшөрөлгән File:RO IS Stefan cel Mare statue 1.jpeg|Бөйөк Стефанға һәйкәл File:Iaşi , Palatul Culturii 14.JPG|Деталдәр File:Piața Palat, Iași, Roumanie.jpg| File:Palatul culturii iasi.jpg|Һарай майҙаны һәм Изге Николайҙың кенәз сиркәүе File:Iasi, Administrative Palace (Palace of Culture).jpg|Һуғыш осорондағы открытка </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://palatulculturii.ro/ Рәсми сайт] * [http://www.palatulculturii.ro/360/view.php 360 эске күренеш] * [https://web.archive.org/web/20061009100526/http://museum.ici.ro/moldova/iasi/romanian/arhitectura%20oras/palatul_culturii.htm Информация о Дворце]{{Ref-ro}} [[Категория:Румыния әҙәбиәт музейҙары]] [[Категория:1925 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Румыния милли музейҙары]] [[Категория:Румыния Һарайҙары]] [[Категория:Фәндәр музейҙары]] dq05pok4zz7052tarjgkywqbfs2qnhh 0 121129 1309762 1286255 2026-11-09T19:08:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309762 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Назаров Андрей Геннадьевич''' ([[28 апрель]] [[1970 йыл]]) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. [[Башҡортостан]] [[Башҡортостан хөкүмәте рәйестәре исемлеге|Премьер-министры]] (2020 йылдың 17 сентябренән). Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының депутаты (2007—2011). Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). == Биографияһы == Андрей Геннадьевич Назаров 1970 йылдың 28 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған. [[Сибай]]ҙың 6-сы мәктәбендә урта дөйөм белем, 1988 йылда Сибай тау-байыҡтырыу техникумында «Автомобилдәр ремонтлау һәм техник хеҙмәтләндереү» һөнәре ала. 1995 йылдың майында Ҡаҙаҡ дәүләт идара итеү академияһын (элекке Алматы халыҡ хужалығы институты) «Сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуының иҡтисады һәм идара итеү» һөнәре буйынса, 2002 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның «Стратегик менеджмент» бүлеген тамамлаған. 2009 йылда [[Магнитогорск]] дәүләт техник университетын «Тау машиналары һәм ҡорамалдары» факультетын тамамлап, «Рәсәй Федерацияһында тау машиналары һәм ҡорамалдары торошо һәм үҫеш перспективалары» темаһына диплом эшен яҡлай<ref>[http://www.magtu.ru/Win1251/Sites/Chairs/MIGP/READY/nazarov.html Защита дипломной работы депутата Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации А.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2006 йылда сәйәси фәндәр кандидаты була. М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/176624.html Социально-политические проблемы малого предпринимательства в регионе (На примере Республики Башкортостан) : Дис. канд. полит. наук: 23.00.02 Москва, 2006, 144 с., РГБ ОД, 61:06-23/173] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104020617/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/176624.html |date=2016-11-04 }}</ref> 2006 йылда «Мәскәү сәйәси тикшеренеүҙәр мәктәбендә» «Хоҡуҡ, сәйәсәт, иҡтисад һәм киң мәғлүмәт саралары» федераль кластар сиктәрендә курстар тыңлай<ref>[http://www.msps.su/?page=205 Федеральные классы 1993—2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314191423/https://www.msps.su/?page=205 |date=2021-03-14 }}</ref>. 2011 йылда Рәсәй Федерацияһының Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын «Юриспруденция» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай. Рәсәй Федерацияһының ҡануниәтә үҙгәреш индереү, ҡайһы бер баҫмаларҙың авторы. == Карьераһы == 1998 йылда 11 һайлау округы буйынса Сибай Ҡала советы депутаты итеп һайлана. 1998—2004 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында Башҡортостан Республикаһы вәкиллеге етәксеһе була. 2001—2006 йылдарҙа Башҡорт сауҙа-сәнәғәт союзының идара рәйесе була. "Башҡорт сауҙа-сәнәғәт союзы"нда бәйләнеш һәм эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса ҙур эш үткәрә, эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт структуралары менән үҙ-ара эш итеү нигеҙендә төрлө ойошмалар менән әүҙем эшләне. Был эш һөҙөмтәләре Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙә ла ҡулланыла<ref>[http://www.bashinform.ru/news/102158-bashkirskiy-torgovo-promyshlennyy-soyuz-v-2003-godu-nachinaet-razvivat-v-zaurale-turizm/ БАШКИРСКИЙ ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННЫЙ СОЮЗ В 2003 ГОДУ НАЧИНАЕТ РАЗВИВАТЬ В ЗАУРАЛЬЕ ТУРИЗМ]</ref>. 2003 йылда Башҡортостан Республикаһы [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайға]] депутат итеп һайлана. 2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ ойошмалары ассоциацияһы рәйесе итеп һайланды. Был вазифала эшҡыуарлыҡ имиджын яҡшыртыу буйынса әүҙем эшмәкәрлек йәйелдереп (республикала 28 апрель көнөн «Эшҡыуар көнө» тип иғлан итеүгә өлгәшкән), шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы етәкселеген бизнес-берләшмәләр менән һөйләшеүгә йәлеп иткән. Йыл һайын үткәрелгән «Башҡортостан республикаһы эшҡыуарҙары съезы», «Башҡортостан Hеспубликаһы Асыҡ форумы», «Башҡортостан Республикаһының бизнес-йәйе», «Урал аръяғы төбәк-ара инвестиция форумы» бизнес-форумдар ойоштороу башында торған . Йыл һайын Өфөлә үткәрелгән «Халыҡ-ара бизнес аҙналығы»н ойоштора. 2006 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы стратегик асыштар үҙәге етәксеһе итеп тәғәйенләнде<ref>[http://www.bashkortostan.ru/president/news/index.php?ELEMENT_ID=15356 М. Г. Рахимов назначил А. Г. Назарова руководителем Центра стратегических разработок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307172352/https://www.bashkortostan.ru/president/news/index.php?ELEMENT_ID=15356 |date=2016-03-07 }}</ref>. 2007 йылдан 2011 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының бишенсе саҡырылыш депутаты. Федераль кандидаттар исемлеге составында «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы тәҡдиме менән һайланған (3 төбәк төркөмө/ Башҡортостан Республикаһы). Дәүләт Думаһында Гражданлыҡ, енәйәт, арбитраж һәм процессуаль ҡануниәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары булып һайланды. 2008 йылдың апрелендә Башҡортостан республикаһының бөтә төп бизнес-берекмәләр делегаттары йыйылған ойоштороу ултырышында бер тауыштан Башҡортостан республикаһы эшҡыуарлыҡ ойошмалары Координация советы рәйесе итеп һайланған<ref>[http://www.yanaul.net/news/1151.html В Башкортостане учрежден Координационный совет общественных объединений предпринимательства республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924174205/http://www.yanaul.net/news/1151.html |date=2021-09-24 }}</ref>. 2010 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһының волга буйы федераль округы буйынса «Социаль-консерватив сәйәсәт үҙәге» координаторы итеп тәғәйенләнде. 2010 йылда «Эшлекле Рәсәй» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана<ref>[http://deloros.ru/main.php?mid=203 Заместители председателя Общероссийской общественной организации «Деловая Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017200215/http://www.deloros.ru/main.php?mid=203 |date=2010-10-17 }}</ref>. 2011 йылдың 23 декабре — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан республикаһы президентының]] инвестиция хеҙмәттәшлеге мәсьәләләре буйынса махсус вәкиле<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/25229.html «Назначены советники Президента Башкортостана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104020351/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/25229.html |date=2016-11-04 }}</ref>. 2014 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — «Эшлекле Рәсәй» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы рәйестәше<ref>[http://deloros.ru/sopredsedateli.html «Сопредседатели»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161029031036/http://deloros.ru/sopredsedateli.html |date=2016-10-29 }}</ref>. Инвестициялар, төҙөлөш, девелопмент менән шөғөлләнгән «Гранель» компаниялар төркөмөнөң директорҙар советы рәйесе<ref>[http://urbanlook.ru/tag/granel-development/ «Granelle Development Одна из крупнейших российских девелоперских компаний, специализирующаяся на разработке перспективных девелоперских проектов и инвестировании»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029163023/http://urbanlook.ru/tag/granel-development/ |date=2017-10-29 }}</ref>. Автономиялы коммерцияға ҡарамаған «„Бизнес коррупцияға ҡаршы“ йәмәғәт процедуралар үҙәге» ойошмаһының башҡарма рәйестәше<ref>[http://www.nocorruption.biz/о-нас/сопредседатели/ «Бизнес против коррупции»]</ref>. Рәсәй юристар ассоциацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе<ref>[http://alrf-rb.ru/about/pipls/ «Председатель отделения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522124232/http://alrf-rb.ru/about/pipls/ |date=2017-05-22 }}</ref>. Ялта халыҡ-ара иҡтисад фонды идараһы рәйесе<ref>[http://forumyalta.com/committee/ «Состав Организационного комитета по подготовке и проведению третьего Ялтинского международного экономического форума»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104013021/http://forumyalta.com/committee/ |date=2016-11-04 }}</ref>. Был фонд идараһы рәйесе вазифаһында Андрей Назаров Ҡырым республикаһына сит ил инвестицияларын йәлеп итеү буйынса инвесторҙар менән бер нисә эшлекле осрашыу ойоштороп үткәрҙе<ref>[http://tass.ru/novosti-partnerov/3712588 «Подведены итоги визита итальянской делегации в Крым»]</ref>. 2020 йылдың 17 сентябренән [[Башҡортостан]] [[Башҡортостан хөкүмәте рәйестәре исемлеге|Премьер-министры]]. == Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге == Законлы эшҡыуарлыҡҡа кәртә ҡуйған кешеләргә ҡарата ҡануниәтте киҫкенләштереү<ref>[http://www.er-duma.ru/news/39629 Депутаты предлагают ужесточить наказание чиновникам, мешающим развиваться законному бизнесу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314035117/http://www.er-duma.ru/news/39629 |date=2012-03-14 }}</ref>, шулай уҡ эшҡыуарҙарға ҡарата енәйәт ҡануниәтен йомшартыу инициативаһы нигеҙендә тора (депутат В. С. Груздев менән берлектә Рәсәй Федерацияһы енәйәт кодексының 22 бүлегендә бер нисә статьяға үҙгәрештәр индереү буйынса закон проектын 2009 йылдың декабрендә индерә)<ref>[http://www.er-duma.ru/news/39385 Поправки, разделяющие понятия «незаконный бизнес» и «отмывание средств», поступили в Думу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314033505/http://www.er-duma.ru/news/39385 |date=2012-03-14 }}</ref><ref>[http://www.er-duma.ru/news/39490 Поправки в УК с уточнением понятия «крупного ущерба» внесены в Госдуму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314022351/http://www.er-duma.ru/news/39490 |date=2012-03-14 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Мәскәүҙең 850 йыллығы айҡанлы миҙалы» (1997) * «1941-1945 йй. ватанға һөйөү, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн» иҫтәлекле билдәһе (2003) * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (2008)<ref>[http://www.pnp.ru/newspaper/20091030/888.html Парламентарии отмечены наградами Президента России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103175628/http://www.pnp.ru/newspaper/20091030/888.html |date=2011-11-03 }}</ref> * Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте Почёт грамотаһы (2010) * Дәүләт Думаһы рәйесе Почёт грамотаһы (2011). * [[Сибай]] ҡалаһының Почётлы гражданы (2015)<ref>[http://sovetsibay.ru/index.php?dn=article&&to=art&id=52 "Почётные граждане г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104010550/http://sovetsibay.ru/index.php?dn=article&&to=art&id=52 |date=2016-11-04 }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]<ref>[http://images.garant.ru/index.dsp?regno=TEVHQUxfUEFSVE5FUg==1&topic=6288070&page=1&revision=1214990878&crc=-1867216188 Распоряжение Президента Российской Федерации от 6 мая 2008 г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2008 й.) Дәүләт Думаһы рәйесе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/165637/ На юбилейном заседании Госдумы трое парламентариев от Башкортостана получили награды]</ref>(2008 й.), Рәсәй Федерацияһы пенсия фонды идаралығы рәйесе рәхмәт хаттары тапшырылған. == Ҡыҙыҡлы факттар == Андрей Назаров ярҙамы һәм тәҡдиме менән Сибай ҡалаһында башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте, шәрҡиәтсе-тюрколог, философия докторы, профессор, Манчестер университетының Почётлы докторы [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди туғанға]], шулай уҡ «Әсәлек», «[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт полктарына», «[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветерандарына», «Еңеү ҡоралы — танкыға ҡаршы атыусы ЗИС-2 пушкаһы» һәйкәлдәре ҡуйылған<ref>[http://anazarov.livejournal.com/11517.html «Бывают ситуации, когда на пиар просто жаль времени»]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.anazarov.ru/ Андрей Геннадьевич Назаров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905042248/http://www.anazarov.ru/ |date=2011-09-05 }} * [http://www.bashinform.ru/news/345621-v-sibae-otkryt-pamyatnik-materinstvo/ В Сибае открыт памятник «Материнство»] * [https://www.youtube.com/watch?v=F3jcgovDAaE Открытие памятника Ветеранам Великой отечественное войны, г. Сибай] * [http://lgz.ru/article/N41--6388---2012-10-17-/V-Siba%D0%B5-otkr%D1%8Bt-pamyatnik-%C2%ABBashkirskim-polkam-%E2%80%93-uchastnikam-Ot%D0%B5ch%D0%B5stv%D0%B5nnoy-voyn%D1%8B-1812-goda%C2%BB20043/ В Сибае открыт памятник «Башкирским полкам — участникам Отечественной войны 1812 года»] * [http://www.granelle.ru/news/304/ ОТКРЫТИЕ ПАМЯТНИКА «ОРУЖИЕ ПОБЕДЫ — ПРОТИВОТАНКОВАЯ ПУШКА ЗИС-2» В СИБАЕ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Башҡортостан Хөкүмәте етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:28 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] kznykarcycmm9s66y5ui00dbjfml77r 0 124532 1309876 1287894 2026-11-10T04:55:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309876 wikitext text/x-wiki {{Улица Ростова-на-Дону |название = Пушкин урамы |статус = Урам |на карте = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min =13 |lat_sec = 20 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min =42 |lon_sec = 3 |CoordScale = 2000 |фото = Street Pushkin Restaurant Assembly Rostov.jpg |подпись = |район = [[Ленин районы (Дондағы Ростов)|Ленин]], [[Киров районы (Дондағы Ростов)|Киров]] |прежние названия = {{s|Кузнецкая урамы (1885 йылға тиклем)}} |протяжённость = 3,45 км тирәһе |индекс = |телефоны = |на карте гугл = }} {{значения|Пушкин урамы}} '''Пу́шкин урамы, Пу́шкин бульва́ры''' ({{lang-ru|Пушкинская улица, Пушкинский бульвар}}) — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһындағы урам. Бында әүәлге заман өйҙәре, һәйкәлдәре, ағастар, матур итеп биҙәлгән сәскә түтәлдәре күп. Урамдың урта өлөшө бульвар формаһында. Доломанов тыҡырығынан башлана. Будённый проспектына хәтле бульвар ҙур түгел (урамдың 1/5 өлөшө). Ворошилов проспектына хәтле бульвар урамдың яртыһын алып тора. Ворошиловский проспектынан һуң бульвар урамдың өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Чехов урамынан һуң бульвар бөтә урамды ала һәм аҙағына хәтле йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән. Урам йәшел һәм ҡала уртаһындағы ҡалған урамдар менән сағыштырғанда еләҫерәк, бында ике китапхана, филология һәм журналистика факультеты, музей бар. Парк зонаһы статусы бирелгән. == Тарихы == [[Файл:Ростов-на-Дону (до 07.11.1917). Пушкинская улица.jpg|250 px|right|thumb|Пушкинская урамы революцияға тиклем]] Урам башта Кузнецкая тип аталған һәм ҡала планында [[1870 йылда]] күрһәтелгән. Төньяҡтан XIX-сы быуат башында һәм уртаһында ( ул ваҡытта ҡала планына рәсми рәүештә индерелмәгән була) дала йәйрәп ятҡан. Кузнецкая һәм Загородная урамдары араһында (һуңыраҡ — Садовая, хәҙер — [[Большая Садовая улица (Ростов-на-Дону)|Большая Садовая]]) баҡсалар һәм Генеральная балка (хәҙер — [[Согласие урамы]], Малый переулок) булған. Бында, ҡаланың төньяҡ ситендә, Ҡала баҡсаһы артында, тимерлектәр урынлашҡан булған тиҙәр. Урам оҙаҡ ваҡыт ҡаралмаған булған, бер өлөшө элекке Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе валдары һәм соҡорҙары аша үткән, ваҡыты менән кипмәй торған һаҙлыҡ барлыҡҡа килә торған була. 1870 йылдан барыһы ла үҙгәрә башлай, сөнки Кузнецкая урамында бай сауҙәгәрҙәр һәм промышленниктар йорттар һала. Ҡотһоҙ ғына урамдың йәшел һәм ныҡ ҡаралғанға, ҡаланың иң матур урамына әйләнеүе бидәле фабрикант Я. С. Кушнарёв исеме менән бәйле: 1881 йылда ул бында тәмәке фабрикаһы һәм клуб аса, бульварға ағастар ултыртыуҙы иң беренсе булып хәстәрләй <ref>Записки Ростовского на Дону общества Истории, Древностей и Природы. Том 2.</ref>. 1885 йылда ҡала Думаһы урамдың исемен бөйөк шағирҙың исеменә алмаштырырға ҡарар итә. [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] Ростовта үтешләй бер нисә тапҡыр була , тәүге тапҡыр генерал Раевскийҙың ғаиләһе менән 1820 йылда Кавказ минераль һыуҙарына барышлай туҡтала. Ростовта Раевский менән Пушкин ҡәлғәне ҡарай, «Богатый колодезь»<ref name=cbs/> шишмәһе янында булалар. [[XX век]] башында Пушкинская урамы әһәмиәте буйынса [[Большая Садовая]] урамынан ҡала икенсе урынға сыға. Урам электр менән яҡтыртыла , уны иң яҡшы архитекторҙар төҙөгән сауҙәгәр йорттары һәм күп фатирлы йорттар биҙәй. Иң күренекле йорттар булып В. С. Кушнарёвтың фабрикаһы һәм өйө, Екатерина ҡыҙҙар гимназияһы, Италиянан <ref name=cbs/> алып киленгән сауҙәгәр И. А. Супрунов өйө, Е. М. Шпильрейндың күп фатирлы йорто, П. И. Крамер, А. А. Домбровский, Н. Е. Парамоновтарҙың һәм градоначальниктың өйҙәре торған. Ошонда уҡ ҡала баҡсаһы <ref name=cbs>[http://www.donlib.ru/rostov-streets/2010/7/20/ulica-pushkinskaya.html Улицы Ростова. Пушкинская. Централизованная библиотечная система Ростова-на-Дону]</ref> булған. == Бөгөнгө хәле == [[File:А.С.Пушкин на Пушкинской.jpg|thumb|Памятник А.С. Пушкину]] Пушкинская урамының [[Ворошиловский проспект]] менән киҫешкән урынына яҡын ерҙә 1959 йылда [[А. С. Пушкинға һәйкәл (Дондағы Ростов)]] ҡуйылған, авторҙары- [[Шульц, Гавриил Александрович|Г. А. Шульц]] и [[Минкус, Михаил Адольфович|М. А. Минкус]]. Бөгөн Пушкинская урамы шуның менән айырылып тора- бығаса һаҡланып ҡалған иҫке йорттарҙың үҙенсәлекле архитектура пластикаһы менән эшләнгән фасадтары , кешегә уңайлы ғына бәләкәй кофейня һәм кибеттәр, күләгәләр төшөп торған аллеялар и йәтеш кенә эскәмйәләр , йәйәүлеләр өсөн эшләнгән юлдар араһында ҡуйы, йәшел балаҫ кеүек йәйелеп үҫкән үлән, күптәргә билдәле ''Пушкин шарҙары'' ( «Пушкин геройҙары» һәйкәле) — бөйөк шағирға булған иң һоҡланғыс һөйөү билдәһе ( шарҙар авторы — скульптор [[А. А. Скнарин]])<ref>[http://foretime.ru/pamyatnik-pushkinskie-geroi-v-rostove-na-donu/ Пушкин геройҙары Дондағы Ростов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331131932/http://foretime.ru/pamyatnik-pushkinskie-geroi-v-rostove-na-donu/ |date=2016-03-31 }}</ref>. [[2010]] йылда урамдың бульвар өлөшө , Театр проспектынан [[Будённовский проспектына]] хәтле , парк зонаһы<ref>[http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=92800 О придании статуса парковой зоны улице Пушкинской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413100105/https://rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=92800 |date=2022-04-13 }}</ref> хоҡуҡи статусын алды. [[2011 йылда]] урамда Доломановский урамынан Будённовский урамына хәтле реконструкция башланды. [[2013 йыл]] Пушкинская урамында бушҡа [[Wi-Fi]] тоташтырыла<ref>{{cite web|url=http://161.ru/text/newsline/686358.html|title=В Ростове на Пушкинской подключили бесплатный Wi-Fi|author=Анна Дунаева|date=2013-08-07|publisher=161.ru|lang=ru|accessdate=2013-08-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JGf2nx0I|archivedate=2013-08-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910045851/http://161.ru/text/newsline/686358.html |date=2013-09-10 }}</ref>. Әлеге ваҡытта эшләмәй. == Күренекле биналар == [[Файл:Ростов на Дону Пушкинская улица женская гимназия цветн.jpg|250 px|right|thumb|Пушкинская урамы. Ҡыҙҙар гимназияһы]] * № 13 — Жилой дом И. Т. Бакулина. Построен в конце ХIХ века в стиле эклектика. Памятник архитектуры. * № 19 — Жилой дом Бетани В. В. Здание построено в 1904 году в стиле эклектика. * № 47 — [[Дом Резниченко]] * № 51 — [[Доходный дом Василия Кушнарёва]] * № 65 — [[Доходный дом С.Н. Мнацаканова]] * № 75 — [[Доходный дом Лащ]] * № 78 — [[Дом Гарнакерьяна (Ростов-на-Дону)|Дом Гарнакерьяна]] * № 79 — [[Особняк Супрунова]] * № 83 — [[Особняк Евы Шпильрейн]] * № 89/57 — [[Дом Ивана Зворыкина]] * № 93 — [[Жилой дом Гавала]] * № 106 — [[Доходный дом Бострикиных (1914)|Доходный дом == Мәғлүмәт == {{примечания}} ↑ Записки Ростовского на Дону общества Истории, Древностей и Природы. Том 2. Улицы Ростова. Пушкинская. Централизованная библиотечная система Ростова-на-Дону ↑ Памятник Пушкинские герои в Ростове-на-Дону ↑ О придании статуса парковой зоны улице Пушкинской ↑ Анна Дунаева. В Ростове на Пушкинской подключили бесплатный Wi-Fi (рус.). 161.ru (7 августа 2013). Проверено 20 августа 2013. Архивировано 31 августа 2013 года. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Волошинова Л. Ф.|заглавие=Пушкинская улица|место=Ростов-на-Дону|издательство=«Донской издательский дом»|год=2000|серия=Серия "Судьбы улиц, площадей, зодчих"|isbn=5-87688-250-X}} == Һылтанмалар == * [http://rostovlife.ru/tv/shows/view/id/1688 Экскурсии по Ростову. Прогулка по Пушкинской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203174628/http://rostovlife.ru/tv/shows/view/id/1688 |date=2018-12-03 }} * [http://rostovlife.ru/tv/shows/view/id/1746 Экскурсии по Ростову. Достопримечательности Пушкинской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203174902/http://rostovlife.ru/tv/shows/view/id/1746 |date=2018-12-03 }} {{Внешние ссылки}} {{Улицы, площади и мосты Ростова-на-Дону}} j8eb31ouw3952pq355xj80yusurr7m6 0 125313 1309938 1281439 2026-11-10T09:40:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309938 wikitext text/x-wiki '''Рәсәйҙең суд системаһы '''<= расстрелять разбойничью кодлу из пулеметов, гаубиц, атомных бомб. Захваченные здания в т.ч. в москве сжечь заживо с тюрьмопсихушками. Платить что бы то ни было в т.ч. налоги, иные вымогательства отказываемся врагам добровольно и своевременно. Жрать не давать, дышать и ебаться тоже. 22 июня уничтожить: рязань, тамбов, владимир, орел, горький, возлемосковные скопления немчуры поганой. Los. бумажки в т.ч. деньги с нацистской символикой уничтожить. За Родину! За Сталина! Вперед! Ура..  — Рәсәй Федерацияһы территорияһында суд эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыусы махсуслаштырылған дәүләт власы органдары (судтар) системаһы. == Төп положениелар == Рәсәй Федерацияһында суд власы:: * судьялар һәм закон менән билдәләнгән тәртиптә суд эшмәкәрлеген башҡарыу өсөн йәлеп ителеүсе присяжный ултырышсылар һәм арбитраж ултырышсылар йөҙөндә тик судтар тарафынан ғына ғәмәлгә ашырыла («Рәсәй Федерацияһының суд системаһы тураһында» 31.12.1996 № 1-ФКЗ Федераль конституцион закондың 1-се статьяһы (05.02.2014 редакцияһында). Башҡа органдар йәки кешеләр суд эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү хоҡуғына эйә түгел; * үҙ аллы һәм закондар сығарыу һәм башҡарма властарҙан бойондороҡһоҙ эш итә; * конституцион, граждан, административ һәм енәйәт эше буйынса суд башҡарыу ярҙамында тормошҡа ашырыла. === Суд системаһы тураһында ҡануниәт === Рәсәй Федерацияһының суд системаһы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм «Рәсәй Федерацияһының суд системаһы тураһында» Федераль конституцион закон менән урынлаштырыла. === Суд системаһының берҙәмлеге === Рәсәй Федерацияһы суд системаһының берҙәмлеге түбәндәге юлдар менән тәьмин ителә: * Рәсәй Федерацияһы суд системаһын Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм «Рәсәй Федерацияһының суд системаһы тураһында» Федераль конституцион закон менән урынлаштырыу; * бөтә федераль судтарҙың һәм мировой судьяларҙың федераль закондар менән нығытылған суд башҡарыу ҡағиҙәләрен үтәүе; * бөтә судтарҙың Рәсәй Федерацияһы Конституцияһын, федераль конституцион закондарҙы, федераль закондарҙы, халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм ҡабул ителгән принциптарын һәм нормаларын һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ-ара договорҙарын, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттарының конституцияларын (уставтарын) һәм башҡа закондарын ҡулланыуы; * Рәсәй Федерацияһының бөтә территорияһында закон көсөнә ингән суд ҡарарҙарын үтәүҙең мотлаҡ булыуын таныу; * судьялар статусының берҙәмлеген закон менән нығытыу; * федераль судтарҙы һәм мировой судьяларҙы федераль бюджеттан финанслау. == Рәсәй Федерацияһының Юғары суды == 2014 йылдың 12 мартында ҡабул ителгән № 5-ФКЗ Федераль конституцион закон көсөнә ингәндән алып Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Рәсәй Федерацияһының дөйөм юрисдикция судтары системаһына инмәй. '''Рәсәй Федерацияһы Юғары суды составы:''' * Рәсәй Федерацияһының Юғары суды пленумы * Рәсәй Федерацияһының Юғары суды президиумы * Апелляция коллегияһы * Административ эштәр буйынса суд коллегияһы * Енәйәт эштәре буйынса суд коллегияһы * Граждан эштәре буйынса суд коллегияһы * Иҡтисади бәхәстәр буйынса суд коллегияһы * Хәрби хеҙмәткәрҙәр эштәре буйынса суд коллегияһы * Дисциплинар коллегия * Рәсәй Федерацияһының Юғары суды аппараты * Рәсәй Федерацияһының Юғары судында судьялар берлеге органдары * Рәсәй Федерацияһының Юғары суды ҡарамағындағы Ғилми-Консультатив Совет. == Дөйөм юрисдикция судтары == Дөйөм юрисдикция суды — граждан, енәйәт эштәре һәм административ хоҡуҡ боҙоуҙарҙан килеп сыҡҡан эштәр, шулай уҡ дөйөм юрисдикция судтарында ҡарала торған башҡа эштәр буйынса суд эшмәкәрлеге алып барыусы суд. Рәсәй Федерацияһында дөйөм юрисдикция судтарына түбәндәгеләр ҡарай: Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың юғары судтары, край, өлкә судтары, автономиялы өлкә суды, автономиялы округтар судтары, Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Севастополь ҡала судтары, район (ҡала) судтары, хәрби судтар системаһы. Дөйөм юрисдикция судтарындағы федераль судтарға шулай уҡ махсус судтар ҙа инә (улар ғәҙәттән тыш судтар түгел, һәм уларҙың барлыҡҡа килеүенә ғәҙәттән тыш хәлдәр сәбәпсе түгел). Әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһында Интеллектуаль хоҡуҡтар буйынса махсус суд ойошторола<ref>Российская газета Федеральный выпуск № 5654 (278) 09.12.2011 — Создается суд по интеллектуальным правам http://www.rg.ru/2011/12/08/intellektsud-site.html</ref>. Суд системаһының үҫеш концепцияһында административ, ювеналь һәм миграция судтары кеүек махсус судтар ойоштороу ҙа ҡарала. Бөтә кимәл дөйөм юрисдикция судтарының эшмәкәрлеген автоматлаштырыу өсөн «Правосудие» Рәсәй Федерацияһы дәүләт автоматлаштырылған системаһы (ГАС «Правосудие») файҙаланыла. === Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дөйөм юрисдикция судтары === Улар енәйәт, граждан, административ һәм суд эшмәкәрлегенең башҡа төрҙәрен алып бара. Рәсәй Федерацияһы субъекттары судтары урта звено судтары булып тора. Улар һәр суд районы территорияһында эш итеүсе район судтарының туранан-тура өҫтөндә тороусы суд инстанцияһы һәм апелляция инстанцияһы булып тора. === Район судтары === Район суды — дөйөм юрисдикция судтарының төп звеноһы, унда беренсе инстанциялағы эштәр һәм мировой судьяларға ҡарата апелляция инстанцияһындағы эштәр ҡарала. Ул суд районы территорияһында эш иткән мировой судьяларға ҡарата юғарғы суд инстанцияһы һанала. Мировой судьяларға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ эштәрҙе ҡарай. === Мировой судьялар === Мировой судья ҡарай торған граждан эштәре Рәсәй Федерацияһының Граждан-процессуаль кодексының 23-сө статьяһында билдәләнә. Мировой судья Федераль закон менән уның компетенцияһына индерелгән эштәрҙе үҙе генә ҡарай. Суд участккаларына бүленеш, мировой судьяларҙың һәм суд участкаларының һаны «Рәсәй Федерацияһы субъекттарында мировой судьяларҙың дөйөм һаны һәм суд участкаларының һаны тураһында» № 218-ФЗ Федераль законы менән билдәләнә. === Хәрби судтар === Хәрби (флот) округ судтары — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәрендә эш итеүсе РФ судтары, улар Рәсәй Федерацияһының берҙәм суд системаһына инә. Элек хәрби трибунал тип аталғандар. Хәрби судтар системаһы Рәсәй Юғары судының хәрби коллегияһынан (юғары звено); Ҡораллы Көстәрҙең, округтарҙың, ғәскәри төркөмдәрҙең хәрби судтарынан; армияларҙың, соединениеларҙың, флотилияларҙың, гарнизондарҙың (беренсе звено) хәрби судтарынан тора. == Арбитраж судтары == Арбитраж судтары федераль суд булып тора. Улар юридик шәхестәр араһында килеп тыуған иҡтисади бәхстәрҙе ҡарай. === Округтарҙың арбитраж судтары === Округтарҙың арбитраж судтары Рәсәй Федерацияһы субъекттарының арбитраж судтары һәм округҡа ҡараған арбитраж апелляция судтары ҡабул иткән ҡарарҙарҙы тикшерә. === Рәсәй Федерацияһы субъекттарының арбитраж судтары === Юридик шәхестәр, индивидуаль эшҡыуарҙар, шулай уҡ улар менән дәүләт органдары араһында граждан һәм административ суд башҡарыу мәсьәләләре буйынса килеп тыуған бәхәстәрҙе ҡарайҙар һәм хәл итәләр; иҡтисади һәм законда ҡаралған хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙән килеп тыуған башҡа эштәрҙе беренсе инстанция суды булараҡ ҡарайҙар. == Рәсәй Федерацияһының Конституция суды == Рәсәй Федерацияһының Конституция суды — конституция контролен тормошҡа ашырыусы суд органы, конституция суд башҡарыуы аша суд власын үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ тормошҡа ашыра. Рәсәй Федерацияһы Конституция судының вәкәләттәре, ойошторолоу һәм эшмәкәрлек алып барыу тәртибе [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]] һәм «Рәсәй Федерацияһының Конституция суды тураһында» Федераль конституцион закон менән билдәләнә. Рәсәй Федерацияһының Конституция суды Рәсәй Президенты тәҡдим иткән һәм Федерация Советы тарафынан раҫланған 19 судьянан тора. == Рәсәй Федерацияһы субъекттарының конституция (устав) судтары == Рәсәй Федерацияһы субъектының конституция (устав) суды — Рәсәй Федерацияһында Рәсәй Федерацияһы субъекты тарафынан Рәсәй Федерацияһы субъекты закондарының, Рәсәй Федерацияһы субъектының дәүләт власы органдарының һәм Рәсәй Федерацияһы субъектының урындағы үҙидаралыҡ органдарының норматив хоҡуҡи акттарының Рәсәй Федерацияһы субъекты конституцияһына (уставына) ярашлылығын тикшереү, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекты конституцияһын (уставын) аңлатыу өсөн булдырыла ала («Рәсәй Федерацияһының суд системаһы тураһында» ФКЗ-ның 27-се статьяһы). Финанслау Рәсәй Федерацияһының тейешле субъекты бюджеты средстволары иҫәбенә башҡарыла. Был судтың үҙ вәкәләттәре сиктәрендә ҡабул ителгән ҡарары башҡа суд тарафынан ҡайтанан ҡарала алмай. Рәсәй Федерацияһы Конституция судына буйһонмай һәм уның ҡарамағына инмәй. == Суд статистикаһы == 2010 йыл аҙағына Рәсәй Федерацияһында эш итәләр<ref name="otchyot">[http://www.cdep.ru/userimages/2010OTChET_SUDEBNOGO_DEPARTAMENTA.doc Отчёт Судебного департамента по итогам 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307010210/http://www.cdep.ru/userimages/2010OTChET_SUDEBNOGO_DEPARTAMENTA.doc |date=2016-03-07 }}</ref>: * республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең юғары судтары, федераль әһәмиәттәге ҡалалар судтары, автономиялы өлкә һәм автономиялы округтарҙың судтары — барлығы 83; * 12 округ (флот) хәрби суды; * 2319 район суды; * 119 гарнизон хәрби суды, шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһынан ситтә ғәскәрҙәр дислокацияланған урындарҙағы 5 суд. Үрҙә һаналған судтарҙа 21364 судья суд эшмәкәрлеге алып бара. == Ҡануниәт == # Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән 12.12.1993 ҡабул ителгән) # «Рәсәй Федерацияһының Конституция Суды тураһында» Федераль конституцион закон, 21.07.1994 № 1-ФКЗ (Федеральных конституционных законов 08.02.2001 № 1-ФКЗ, 15.12.2001 № 4-ФКЗ, 07.06.2004 № 3-ФКЗ, 05.0 05.02.2007 № 2-ФКЗ, 02.06.2009 № 2-ФКЗ, 03.11.2010 № 7-ФКЗ, 28.12.2010 № 8-ФКЗ Федераль конституцион закондары редакцияһында) [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=106439] # «Рәсәй Федерацияһындағы арбитраж судтар тураһында» Федераль конституцион закон, 28.04.1995 № 1-ФКЗ (04.07.2003 № 4-ФКЗ, 25.03.2004 № 2-ФКЗ, 12.07.2006 № 3-ФКЗ, 29.11.2007 № 6-ФКЗ, 28.04.2008 № 2-ФКЗ, 07.05.2009 № 1-ФКЗ, 09.11.2009 № 5-ФКЗ, 29.03.2010 № 2-ФКЗ, 30.04.2010 № 3-ФКЗ Федераль конституцион закондары редакцияһында) [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=99962] # «Рәсәй Федерацияһының суд системаһы тураһында» Федераль конституцион законы, 31.12.1996 № 1-ФКЗ (15.12.2001 № 5-ФКЗ, 04.07.2003 № 3-ФКЗ, 05.04.2005 № 3-ФКЗ, 09.11.2009 № 5-ФКЗ, 27.12.2009 № 9-ФКЗ Федераль конституцион закондары редакцияһында) [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=93499] # «Рәсәй Федерацияһының хәрби судтары тураһында» Федераль конституцион законы, 23.06.1999 № 1-ФКЗ (04.12.2006 № 5-ФКЗ, 29.06.2009 № 3-ФКЗ, 28.11.2009 № 7-ФКЗ, 27.12.2009 № 8-ФКЗ, 30.04.2010 № 3-ФКЗ, 07.02.2011 № 2-ФКЗ Федераль конституцион закондары редакцияһында) # «Рәсәй Федерацияһында дөйөм юрисдикция судтары тураһында» Федераль конституцион законы, 07.02.2011 № 1-ФКЗ # «Рәсәй Федерацияһында судьяларҙың статусы тураһында» Рәсәй Федерацияһы Законы, 26.06.1992 № 3132-1 (28.12.2010 редакцияһында, 29.12.2010 индерелгән үҙгәрештәр менән) [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=108644] # «Рәсәй Федерацияһында мировой судьялар тураһында» Федераль закон, 17.12.1998 № 188-ФЗ (04.03.2014 редакцияһында) [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=117295] == Тәнҡит == Социолог Сергей Градировский фекеренсә, Рәсәй йәмәғәтселеге суд системаһын власть башындағыларға хеҙмәт итеүсе тип һанай. Ошо сәбәпле ғәҙеллеккә ышаныс юҡ һәм властағыларға закон ҡағылмай тигән фекер йәшәй<ref>[http://gtmarket.ru/laboratory/expertize/2008/1707 Культурная бесполитика.]</ref>. Левада-Үҙәк тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, суд системаһына ышанмау тотош власть менән ҡәнәғәтһеҙлектең бер өлөшө булып тора<ref>[http://pravo.ru/review/view/67212/ Зависимость от исполнительной власти губит репутацию российских судов — ПРАВО.]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Суд приставтарының федераль хеҙмәте|Федеральная служба судебных приставов Российской Федерации]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Судебная власть / Авт. кол.: Т. Е. Абова, Е. Б. Абросимова, М. В. Боровский; Под ред. И. Л. Петрухина; Институт государства и права РАН. — науч. изд. — М.: Проспект, 2003. — 720 с. — ISBN 5-98032-092-X * Лазарев С. Е. Прокуратура и суды в СССР в 1930-е годы // Гражданин и право. — 2015. — № 12. — С. 3-14. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150811134929/http://www.arbitr.ru/law/106/ ФКЗ «О судебной системе Российской Федерации»] * [http://icj.org/dwn/database/Mission_Report_FINAL_RUS.pdf О состоянии судебной системы в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221165833/http://www.icj.org/dwn/database/Mission_Report_FINAL_RUS.pdf |date=2010-12-21 }} Международная комиссия юристов, 2010 * [http://www.hrights.ru/text/b27/Chapter1%203.htm Выводы и рекомендации Специального докладчика ООН по вопросу о независимости судей и адвокатов по результатам визита в РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031005342/http://hrights.ru/text/b27/Chapter1%203.htm |date=2010-10-31 }}, 2009 * [http://icj.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/2012/12/MISSION-RUSSIA-REPORT_rus.pdf Защита правосудия: Дисциплинарное производство в отношении судей в Российской Федерации Доклад миссии МКЮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221223213/http://icj.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/2012/12/MISSION-RUSSIA-REPORT_rus.pdf |date=2014-02-21 }} [http://www.icj.org/ Международная комиссия юристов], 2012 * [http://icj.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/2014/11/RUSSIA-Selecting-the-judges-Publications-Reports-2014-Rus.pdf Назначение судей: процедура отбора на судейскую должность в Российской Федерации, Доклад миссии МКЮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226142852/http://icj.wpengine.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/2014/11/RUSSIA-Selecting-the-judges-Publications-Reports-2014-Rus.pdf |date=2014-12-26 }}, [http://www.icj.org/ Международная комиссия юристов], 2014. [[Категория:Хөкөм эше]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының суд системаһы]] 4t51nck3rcbes07jz742s9u4vqot3yn 0 126154 1309959 1190839 2026-11-10T11:30:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309959 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Салауат (ҡала)}} {{другие значения|Салауат }} {{о|городе|городском округе|Салауат ҡалаһы ҡала округы}} {{НП+Россия | статус = ҡала | русское название = Салават | оригинальное название = {{lang-ba|Салауат}} |изображение = DK Neftehimik salavat.JPG | герб = Coat of Arms of Salavat.png | флаг = Flag of Salavat (Bashkortostan).png | описание герба = Герб Салавата | описание флага = Флаг Салавата | lat_deg = 53 |lat_min = 22 |lat_sec = | lon_deg = 55 |lon_min = 56 |lon_sec = | CoordAddon = type:city(100500)_region:RU | CoordScale = | регион = Башкортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = городской округ | район = Городской округ город Салават | район в таблице = Городской округ город Салават{{!}}Салауат ҡалаһы | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = Етәкселек | глава = '' Салауат ҡалаһы ҡала округы советы рәйесе'' : [[Давыдова Лариса Владимировна]] '' Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы'' :[[Ғилманов Фәрит Фәррәх улы]] | дата основания = 1948 йыл{{!}} 1948 йылда | первое упоминание = 1948 | прежние имена = Новострой | статус с = 1954 йыл{{!}}1954 йылдан | площадь = 106,23<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80739000200620072008200920102011 БД ПМО Республики Башкортостан. Город Салават] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930133834/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80739000200620072008200920102011 |date=2015-09-30 }}</ref> | высота центра НП = | климат = уртаса континенталь | население = {{ Население | Салават | тс }} | год переписи = {{ Население | Салават | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Салават | ч }} / 106.29 round 2 ) }} }} | агломерация = [[Стәрлетамаҡ]] | национальный состав = [[урыҫтар]],[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[сыуаштар]], [[украиндар]] | конфессиональный состав = [[православный христиандар]], [[мосолмандар]]-[[сөнниҙәр]] | этнохороним = салауат кешеһе, салауаттар | почтовый индекс = 453250-453265 | телефонный код = 3476 | цифровой идентификатор = 80439 | сайт = http://www.salavat.ru/ }} '''Салауат''' ({{lang-ba|}}{{Audio-IPA|BA-Салауат.ogg|Салауат}} — [[Рәсәй]]ҙәге ҡала,[[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң ҙур сәнәғәт үҙәктәренең береһе . Республика әһәмиәтендәге ҡала,Салауат ҡалаһы ҡала округын тәшкил итә. Көслө сәнәғәт потенциаллы, 165 мең кеше йәшәгән Көньяҡ Башҡортостан полицентрик агломерация үҙәктәренең береһе {{Нет АИ|17|06|2017}}. Ҡалала Рәсәйҙәге берҙән бер ракеталар өсөн [[1,1-Диметилгидразин|гептил]] яғыулығын етештереүсе химия предприятиеһы <ref>{{Cite web|accessdate = 2016-02-08|title = Роскосмос: Россия не зависит от импорта гептила|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=2638907|publisher = vesti.ru}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2016-02-08|title = Претензии Росприроднадзора могут привести к остановке единственного в России производства ракетного топлива - Газета РБК|url = http://rbcdaily.ru/industry/562949980978076|publisher = rbcdaily.ru}}</ref> «[[Салауат химия заводы]]»<ref>http://www.salavathz.ru/proizvodstvo/production.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120131426/http://www.salavathz.ru/proizvodstvo/production.html |date=2017-11-20 }}</ref> урынлашҡан. == Физик-география характеристикаһы == ; Географик урынлашыуы Ҡала Башҡортостандың көньяғында [[Ағиҙел]] йылғаһының һул яҡ ярында ([[Кама]] йылғаһының ҡушылдығы), республиканың баш ҡалаһы [[Өфө]]нән 164 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағиҙел буйлап ҡала территорияһының оҙонлоғо 5,5 км, киңлеге ( 116-сы кварталһыҙ) — 2,65 км. Ҡаланың иң юғары нөктәһе 116 кварталда урынлашҡан (175 м). Ҡала һыҙатында, [[Ишембай]] ҡалаһына етәрәк Ағиҙелдең иҫке үҙәнендә, Ҡорбалыкүл исемле күл бар. ; Геологияһы Ҡала Урал алды ситенең бөгөлгән урынында урынлашҡан. Һуңғы палеозой башында Салауат ҡалаһы урынында диңгеҙ булған. Ул бында һуңғы палеозойҙың аҙағына тиклем тиерлек торған. Ваҡыты менән диңгеҙ төбө асылғанда балсыҡ һәм эзбиз ҡатламдары ултырған.Ҡаланың тирә яғы нефть ятҡылыҡтарына бай . Һуңғы палеозоя аһағында, пермь осоронда, диңгеҙ әкренләп һайыға. Уның төбөндә таш тоҙо каменные соли һәм [[гипс]] йыйыла. Гипс ҡала янында тау тоҡомдары асылған урындарҙа күрергә мөмкин. Асылып ятҡан ерҙәрҙә палеозой дәүренән гипстың иң йәш ултырмалары . Улар ҡыҙыл төҫтәге балсыҡ һәм ҡомташ ултырмалары. Был ултырмалар палеозой осоро диңгеҙе киткәс, ҡоро ерҙә барлыҡҡа килгән. Улар Ағиҙел йылғаһы буйында, ҡаланың тирә-яғындағы тауҙарҙа күренеп тора. Ҡала янындағы һәм уның тирә яғындағы ер ҡатламы - гумусҡа бай ҡара тупраҡ. Ул ҡыҙыл балсыҡта суббореаль һәм уртаса континенталь бүлкәттә күп йылдар үҫкән үлән ҡатламы аҫтында, һыу тулҡыны сайҡалып тороу сәбәпле барлыҡҡа килгән. Ҡара ер ҡатамы аҫтында ҡом ята. {{seealso|Салауаттың һыу ятҡылыҡтары}} ; Климаты Уртаса континенталь климат, дым етерлек кимәлдә, йәйҙәр йылы, уртаса һалҡын һәм бик оҙаҡ ҡыш.Ғинуарҙағы уртаса температура: −13,9&nbsp;°C, иң түбән температура: −48,2&nbsp;°C; июлдә: +19,4&nbsp;°C (1993 год), иң юғары температура: +39,3&nbsp;°C (2010 год).Уртаса һауа температураһы: +3,6&nbsp;°C. Уртаса яуым-төшөм күләме: 576 мм. Ел башлыса көнбайыштан иҫә. Шулай уҡ йыш ҡына төньяҡтан иҫеп, химия предприятиелары бүлеп сығарған ағыулы газды Ағиҙел буйлап, шул иҫәптән ҡала өҫтөнә, тарата. Ҡала түбән урында урынлашҡан, шунлыҡтан бында йыш ҡына, бигрәк тә ҡыш, томан төшә. ; Сәғәт һыҙаты {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK+2|Объект=Салават}} == Ҡала символкаһы == [[Ҡурай]] сәскәһе — дуҫлыҡ символы, уның ете таж япрағы — башҡорт халҡының берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыу. Салауат ҡалаһы ошо ете ырыуҙың береһе- [[юрматы]] ырыуы ерендә барлыҡҡа килә. [[Газгольдер]]ға оҡшатып эшләнгән һүрәт ҡаланы булдырған нефтехимия проиводствоһын кәүҙәләндерә. Төп майҙанда һыбайлы менән ҡарсыға, улар ҡаланың Салауат Юлаев исемен йөрөтөүен һәм башҡорт халыҡ батыры Салауат Юлаевтың азатлыҡҡа булған мәңгелек һөйөүен күрһәтә. Ҡаланың гербы һәм флагы авторҙары- «Газпром нефтехим Салават» ААЙ МЧС-ы табибтары А. В. Лаврухин менән Р. Т. Фәйезов. Ҡала гербы Федерацияһы Президенты янындағы геральдика советы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы геральдика регистрына индерелгән (2001 йыл 31 май,5-се һанлы протокол). Теркәлеү һаны 661<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/2/36256508.12/0_5ac79_ce3bfdce_orig</ref>. Ҡала флагы Федерацияһы Президенты янындағы геральдика советы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы геральдика регистрына индерелгән (2001 йыл 31 май,5-се һанлы протокол). Теркәлеү һаны 662. == Билдәле шәхестәр == * [[Арсланов Әхнәф Гәрәй улы]] — партия һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983—1998 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның Салауат филиалы директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, ҡаланың ҡалаһының почётлы гражданы (1998)<ref>[http://www.salavatsovet.ru/2011/10/17/arslanov-axnyaf-gareevich/ Совет городского округа город Салават Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане. Арсланов Ахняф Гареевич]{{ref-ru}}{{V|02|08|2017}}</ref>. * Каширина Анжелика (24.01.1986) — [[Рәсәй]] театр һәм кино актёры<ref>[http://lifeactor.ru/1179-anzhelika-kashirina.html Сайт «LIFEACTOR.RU»: Полные биографии актёров и актрис.Анжелика Каширина]{{ref-ru}}</ref>. * Ҡотлогилдин Наил Закир улы * Бакирова Ниса * Бакиров Фларит * Йомағолов Илшат * Рахманғолов Сибәғәт * 9xq9yku95vqcbfyj4m4a0m5vpkkqmau 0 127685 1309714 1282586 2026-11-09T15:40:23Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1309714 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Качкаев Павел Рюрикович''' ([[4 октябрь]] [[1951 йыл]] — [[5 май]] [[2025 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһынан 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 2006—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. == Биографияһы == Павел Рюрикович Качкаев 1951 йылдың 4 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Шишмә районы]] [[Черниговка (Шишмә районы)|Черниговка]] ауылында тыуған. [[1973 йыл]]да «Сәнәғәт электроникаһы» һөнәре буйынса [[Өфө авиация институты]]н тамамлай. Ошо уҡ йылда В. И. Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында инженер-көйләүсе вазифаһында эш башлай. [[1976 йыл]]да Качкаев цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан бүлек начальнигы була, артабан «Прогресс» БПО-һы генераль директорының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй. Павел Рюрикович 1994 йылда Өфө ҡалаһы [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы була, ә киләһе йылына Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары булып китә. [[2001 йыл]]дың 13 февраленән [[2003 йыл]]дың 16 майына тиклем — Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалығы министры. [[2003 йыл]]дың майынан [[2006 йыл]]дың ғинуарынатиклем Өфө ҡала хакимиәте башлығы вазифаһын биләй. 2006 йылдың 1 ғинуарынан — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. [[2011 йыл]]дың декабрендә Рәсәйҙең алтынсы саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһына «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан Республикаһы буйынса кандидаттар исемлегенән депутат итеп һайлана. 2025 йылдың 5 майында көтмәгәндә вафат була<ref>{{cite web|author=Сергей Николаев|datepublished=5 мая 2025 года |url=https://www.bashinform.ru/news/social/2025-05-05/skoropostizhno-skonchalsya-eks-mer-ufy-pavel-kachkaev-4224041|title=Скоропостижно скончался экс-мэр Уфы Павел Качкаев|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-09}}</ref>. == Депутат эшмәкәрлеге == Качкаев П. Р. Рәсәй Федерацияһында парламентаризмды үҫтереү һәм закондар сығарыу процесында әүҙем ҡатнаша, ул 17 закон проекты авторы булып тора, шуларҙың туғыҙы ҡабул ителә. Пленар ултырыштарҙа Павел Качкаев «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы исеменән дә, торлаҡ сәйәсәте һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ исеменән дә сығыш яһай. Шулай уҡ ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡушыуы буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Думаһына закон проекттарын да индерә. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 25 апреленән Башҡортостан рустары Соборы башҡарма комитетының президиум рәйесе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1302517-pavel-kachkaev-izbran-novym-rukovoditelem-sobora-russkikh-bashkortostana/ Павел Качкаев избран новым руководителем Собора русских Башкортостана. ИА «Башинформ», 25 апреля 2019 года]</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, 2 улы һәм 7 ейәне бар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]]<ref>{{Cite web|title=Указ Президента РФ № 1374|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?892884|publisher=Kremlin.ru|date=8 декабря 2006|description=«О награждении государственными наградами Российской Федерации»|accessdate=2011-07-02}}</ref>, * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=56674 Указ Президента Российской Федерации от 9 января 2010 года № 32] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114233510/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=56674 |date=2010-01-14 }}</ref>, * Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почёт грамотаһы<ref>[http://ufacity.info/document/16108.html Положение о Почетной грамоте Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан]</ref>, * «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Медаль_"За_трудовое_отличие" Медаль «За трудовое отличие» — Википедия]</ref>, * «Рәсәй флотына 300 йыл»<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Юбилейная_медаль_"300_лет_Российскому_флоту" Юбилейная медаль «300 лет Российскому флоту» — Википедия]</ref>, * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре<ref>Заслуженный работник жилищно-коммунального хозяйства Российской Федерации — Википедия</ref>, * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Почётные_звания_Республики_Башкортостан Почётные звания Республики Башкортостан — Википедия]</ref>, * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы ([[12 июнь]], [[2013 йыл]]) — Р''әсәй парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм закондар сығарыуҙағы әүҙем эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?47597 Распоряжение Президента Российской Федерации от 12 июня 2013 года № 236-рп «О поощрении»]</ref>. == Хәтер == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * https://deputat.openrepublic.ru/deputies/1884/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412124455/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/1884/ |date=2016-04-12 }} * http://pg.er.ru/candidate/item/id/871/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411230759/http://pg.er.ru/candidate/item/id/871/ |date=2016-04-11 }} * http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/131090/ * http://www.er-duma.ru/party/profile/49499/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210094621/http://er-duma.ru/party/profile/49499/ |date=2016-02-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфөнөң башлыҡтары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Өфө]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] mfyu701t0vzgse0k7lxgto92o03oh16 1309715 1309714 2026-11-09T15:46:06Z Айсар 10823 /* Хәтер */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309715 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Качкаев Павел Рюрикович''' ([[4 октябрь]] [[1951 йыл]] — [[5 май]] [[2025 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһынан 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 2006—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. == Биографияһы == Павел Рюрикович Качкаев 1951 йылдың 4 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Шишмә районы]] [[Черниговка (Шишмә районы)|Черниговка]] ауылында тыуған. [[1973 йыл]]да «Сәнәғәт электроникаһы» һөнәре буйынса [[Өфө авиация институты]]н тамамлай. Ошо уҡ йылда В. И. Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында инженер-көйләүсе вазифаһында эш башлай. [[1976 йыл]]да Качкаев цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан бүлек начальнигы була, артабан «Прогресс» БПО-һы генераль директорының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй. Павел Рюрикович 1994 йылда Өфө ҡалаһы [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы була, ә киләһе йылына Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары булып китә. [[2001 йыл]]дың 13 февраленән [[2003 йыл]]дың 16 майына тиклем — Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалығы министры. [[2003 йыл]]дың майынан [[2006 йыл]]дың ғинуарынатиклем Өфө ҡала хакимиәте башлығы вазифаһын биләй. 2006 йылдың 1 ғинуарынан — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. [[2011 йыл]]дың декабрендә Рәсәйҙең алтынсы саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһына «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан Республикаһы буйынса кандидаттар исемлегенән депутат итеп һайлана. 2025 йылдың 5 майында көтмәгәндә вафат була<ref>{{cite web|author=Сергей Николаев|datepublished=5 мая 2025 года |url=https://www.bashinform.ru/news/social/2025-05-05/skoropostizhno-skonchalsya-eks-mer-ufy-pavel-kachkaev-4224041|title=Скоропостижно скончался экс-мэр Уфы Павел Качкаев|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-09}}</ref>. == Депутат эшмәкәрлеге == Качкаев П. Р. Рәсәй Федерацияһында парламентаризмды үҫтереү һәм закондар сығарыу процесында әүҙем ҡатнаша, ул 17 закон проекты авторы булып тора, шуларҙың туғыҙы ҡабул ителә. Пленар ултырыштарҙа Павел Качкаев «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы исеменән дә, торлаҡ сәйәсәте һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ исеменән дә сығыш яһай. Шулай уҡ ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡушыуы буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Думаһына закон проекттарын да индерә. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 25 апреленән Башҡортостан рустары Соборы башҡарма комитетының президиум рәйесе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1302517-pavel-kachkaev-izbran-novym-rukovoditelem-sobora-russkikh-bashkortostana/ Павел Качкаев избран новым руководителем Собора русских Башкортостана. ИА «Башинформ», 25 апреля 2019 года]</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, 2 улы һәм 7 ейәне бар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]]<ref>{{Cite web|title=Указ Президента РФ № 1374|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?892884|publisher=Kremlin.ru|date=8 декабря 2006|description=«О награждении государственными наградами Российской Федерации»|accessdate=2011-07-02}}</ref>, * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=56674 Указ Президента Российской Федерации от 9 января 2010 года № 32] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114233510/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=56674 |date=2010-01-14 }}</ref>, * Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почёт грамотаһы<ref>[http://ufacity.info/document/16108.html Положение о Почетной грамоте Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан]</ref>, * «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Медаль_"За_трудовое_отличие" Медаль «За трудовое отличие» — Википедия]</ref>, * «Рәсәй флотына 300 йыл»<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Юбилейная_медаль_"300_лет_Российскому_флоту" Юбилейная медаль «300 лет Российскому флоту» — Википедия]</ref>, * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре<ref>Заслуженный работник жилищно-коммунального хозяйства Российской Федерации — Википедия</ref>, * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Почётные_звания_Республики_Башкортостан Почётные звания Республики Башкортостан — Википедия]</ref>, * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы ([[12 июнь]], [[2013 йыл]]) — Р''әсәй парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм закондар сығарыуҙағы әүҙем эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?47597 Распоряжение Президента Российской Федерации от 12 июня 2013 года № 236-рп «О поощрении»]</ref>. == Хәтер == * 2026 йылдың 14 ноябрендә Павел Качкаев иҫтәлегенә волейбол турниры уҙғарыла<ref>{{cite web|author=Инсаф Хужабирганов|datepublished=9 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/sport/2026-11-09/v-ufe-proydet-voleybolnyy-turnir-pamyati-pavla-kachkaeva-4671311|title=В Уфе пройдет волейбольный турнир памяти Павла Качкаева|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-09}}{{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * https://deputat.openrepublic.ru/deputies/1884/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412124455/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/1884/ |date=2016-04-12 }} * http://pg.er.ru/candidate/item/id/871/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411230759/http://pg.er.ru/candidate/item/id/871/ |date=2016-04-11 }} * http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/131090/ * http://www.er-duma.ru/party/profile/49499/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210094621/http://er-duma.ru/party/profile/49499/ |date=2016-02-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфөнөң башлыҡтары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Өфө]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] f78w2r2lghi0oyla3qccdy0mu38bb9f 0 127875 1309755 1217935 2026-11-09T18:30:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309755 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә||Мөмүнә ҡатын төрбәһе}}[[Файл:Momine_Hatoon_Mausoleum.jpg|right|мини|250x250пкс|Мөьминә хатун төрбәһе]] '''Мөьминә хатун төрбәһе''' ({{lang-az|Möminə Xatun türbəsi}}) — [[Әзербайжан]]да XII быуатта Атабәктәр хакимлығы осоронда [[Нахчиван]]да төҙөлгән төрбә. <center> <gallery mode=packed heights= "125px" widths= "225px" > AzerbaijanP22-50000Manat-1995-donatedir f.jpg|<small>50000 [[Әзербайжан манаты]]. [[1995]]<ref>[http://www.nba.az/default.aspx National Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414230520/http://www.nba.az/default.aspx |date=2009-04-14 }}. National currency: [http://www.nba.az/default.aspx?go=198&lng=en 50000 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327042624/http://www.nba.az/default.aspx?go=198&lng=en |date=2022-03-27 }}. – Retrieved on 24 March 2009.</ref></small> Stamp of Azerbaijan 489.jpg|<small>[[Әзербайжан]]. 1997</small> Stamps of Azerbaijan, 2016-1247.jpg|<small>[[Әзербайжан]]. 2016</small> </gallery> </center> <center> <gallery mode=packed heights= "125px" widths= "225px" > Atabəylər memarlıq kompleksi-001.jpg| Momine Khatun Mausoleum in 1896.jpg|<small>Tөрбәһ. 1896</small> Naxçıvan xan sarayının həyəti. Həyətə girişdəki tikili. Möminə Xatun türbəsi.jpg| Açıq səma altında muzey. Möminə Xatun türbəsinin yanında.jpg| </gallery> </center> == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == * {{Commons-inline|Momine Khatun Mausoleum}} * A.Əliyeva – Naxçıvan abidələrinə diqqəti artırmalı, "Azərbaycan Abidələri" dərgisi, N 1, Bakı, 1984. * Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991. * Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), II cild, Bakı, Elm nəşriyyatı, 2007, səh 467. * Corvina Kiadó, Ilona Turánsky, Károly Gink: ''Aserbaidschan – Paläste, Türme, Moscheen''. Budapest 1980, deutsch von Tilda und Paul Alpári * Aslanapa, Oktay (1979). ''Kirim ve Kuzey Azerbaycan'da Türk Eserleri''. Istanbul, Baha Matbaasi, 19, 67-77. * Fatullayev, S.S. and R.S. Babasov (2005). ''"Memarliq"'' November 2, 2005 * Gink, Kalory and Ilona Turanszky (1979). ''Azerbaijan: Mosques, Turrets, Palaces''. Budapest, Corvina Kiado, 29-30. * Michell, George. ''Architecture of the Islamic World: Its History and Social Meaning''. London, Thames and Hudson, 259. (ed. 1995). * Azerbaijan Cultural Heritage Support Project. World Bank website. * Бретаницкий Л. С., Зодчество Азербайджана 12—15 вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, М., 1966, с. 105—110. * Л. С. Бретаницкий, Б. В. Веймарн. Очерки истории и теории изобразительных искусств. Искусство Азербайджана. Стр. 37 * Большая советская энциклопедия. Момине-хатун. * С.А. Дадашев, М.А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10 * Б. П. Денике – Архитектурный орнамент Средней Азии, М. – Л., 1939, ст. 102 * М. Вандов – Мавзолей Юсифа сына Кусейира и Моминехатун в Нахичевани, Москва-Баку, 1947, с. 238 * А. А. Алескерзаде –Надписи архитектурных памятников Азербайджана эпохи Низами, Москва-Баку, 1947, c. 319 [[Категория:Илдәгизиҙәр]] [[Категория:Әзербайжан]] [[Категория:Нахчиван]] tl40o6xo4pq99j74f7cn242ub2lictk 0 128021 1309812 1303339 2026-11-09T22:56:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309812 wikitext text/x-wiki {{революция | Название = Октябрь революцияһы | Изображение = [[Файл:Разбитый малый Николаевский дворец 1917.jpg|300px]] | Подпись = Мәскәүҙәге Октябрь ҡораллы ихтилалы ваҡытында зыян килтерелгән Кесе Николай һарыйы, [[1917 йыл]] | Место = {{флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} | Дата = 25 октябрь (7 ноябрь) 1917 йыл | Причина = См. [[#Предпосылки|Предыстория Октябрьской революции]] | Цель = [[капитализм]]ды бөтөрөү һәм социалистик үҙгәртеүҙәр үткәреү<ref>{{книга |заглавие = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах |ответственный = Главный редактор С. А. Кондратов |издание = |место = Мәскәү |издательство = [[Терра (издательство)|Терра]] |год = 2008 |том = 3 |страницы = 192 |страниц = 560 |серия = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn = 978-5-273-00560-0 |тираж = 100 000 }}</ref> | Итог = Большевиктарҙың еңеүе<br> [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]ның башы<br>[[Совет Рәсәйе|Рәсәй Совет Республикаһы]]н булдырыу | Кем_организована = [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы)|РСДРП(б)]]<br>[[II Всероссийский съезд советов рабочих и солдатских депутатов|Советтарҙың II Бөтә Рәсәй съезы]] | Движущие_силы = [[Файл:Red flag.svg|border|23px]] Советтарға дәүләт власын тапшырыу яҡлылары | Число_участников = <!-- 10,000 матросов<br>20,000 — 30,000 красногвардейцев--> | Кто_подавлял = {{Флаг|Россия}} Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәт яҡлылары | Погибшие = <!-- Как минимум 6 или 7 человек с обеих сторон во время штурма Зимнего дворца--> | Ранены = <!-- 50 человек--> | Арестованы = Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте }} '''Октябрь революцияһы''' ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тулы рәсми исеме — '''Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы''', башҡа исемдәре: '''«Октябрь түңкәрелеше»'''<ref name="encyclopedia">{{Китап|автор=Авторский коллектив|заглавие=Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы|ответственный=Составитель и ответственный редактор: [[Володихин, Дмитрий Михайлович|Д. М. Володихин]], научный редактор [[Волков, Сергей Владимирович|С. В. Волков]]|издание=1-е|место=М.|издательство=Сибирский цирюльник|год=2010|страницы=43|страниц=400|isbn=978-5-903888-14-6}} </ref>, '''«Октябрь ихтилалы», «большевистик түңкәрелеше»''') — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә [[1917 йыл]]дың октябрендә (яңы стиль буйынса — ноябрь) башҡарылған һәм бөтә донъяның артабанғы тарихы барышына йоғонто яһаған ХХ быуаттың иң ҙур сәйәси ваҡиғаларының береһе. Революция һөҙөмтәһендә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] башлана, Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла һәм власҡа Советтарҙың II Бөтә Рәсәй съезы тарафынан ойошторолған хөкүмәт килә, делегаттарҙың күпселеген большевиктар ([[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] һәм уларҙың союздаштары — һул эсерҙар тәшкил итә. Һул эсерҙарға ҡайһы бер милли ойошмалар, меньшевик-интернационалистарҙың ҙур булмаған өлөшө теләктәшлек белдерә. 1917 йылдың ноябрендә яңы хөкүмәтте шулай уҡ крәҫтиән депутаттарҙың ғәҙәттән тыш съезының күпселеге хуплай. 25-26 октябрҙәге ҡораллы ихтилал барышында Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла (яңы стиль буйынса — 8−7 ноябрь), төп ойоштороусылары [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]], Л. Д. Троцкий, Я. М. Свердлов һәм башҡалар булған. Ихтилалды Петроград Советының [[Революцион комитеттар|Хәрби-революцион комитеты]] туранан-тура етәкләгән, комитетҡа шулай уҡ һул эсерҙар ҙа ингән. Халыҡ күпселеге өлөшө ярҙам итеүе, Ваҡытлы хөкүмәттең ғәмһеҙлеге, меньшевиктарҙың һәм уң эсерҙарҙың большевизмға ҡаршы реаль альтернатива тәҡдим итә алмауы ихтилалдың уңышына булышлыҡ итә<ref name="schuk">''Щукина Т. В.'' [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/1/art.aspx?art_id=102 Социал-демократия осенью 1917 года. Ростов-на-Дону, Новочеркасск, Донская область] // Донской временник.</ref>. == Исеме һәм баһалары == Баштан уҡ большевиктар һәм уларҙың союздаштары Октябрь ваҡиғаларын «революция» тип атайҙар. Мәҫәлән, Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советында (1917 йылдың 7 ноябре) [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] үҙенең киң билдәле булып киткән һүҙҙәрен әйткән: "Иптәштәр! Большевиктар кәрәклеге тураһында һәр ваҡыт һөйләгән Эшселәр һәм крәҫтиәндәр революцияһы атҡарылды! "<ref>Ленин В. И. ПСС. Т.35. С. 2</ref>. «Бөйөк Октябрь революцияһы» төшөнсәһе Учредителдәр йыйылышында большевиктар фракцияһы исеменән Ф. Раскольников иғлан иткән декларацияла тәүге тапҡыр телгә алына<ref>[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Ленин_В.И._Полное_собрание_сочинений_Том_35_ДЕКЛАРАЦИЯ_ФРАКЦИИ_РСДРП_(БОЛЬШЕВИКОВ),_ОГЛАШЕННАЯ_НА_ЗАСЕДАНИИ_УЧРЕДИТЕЛЬНОГО_СОБРАНИЯ Декларация фракции РСДРП (большевиков), оглашённая на заседании Учредительного собрания. 5 (18) января 1918 г. В. И. Ленин. ПСС. Т.35. С. 227] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313203535/http://mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%92.%D0%98._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D0%BE%D0%BC_35_%D0%94%D0%95%D0%9A%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%98_%D0%A0%D0%A1%D0%94%D0%A0%D0%9F_(%D0%91%D0%9E%D0%9B%D0%AC%D0%A8%D0%95%D0%92%D0%98%D0%9A%D0%9E%D0%92),_%D0%9E%D0%93%D0%9B%D0%90%D0%A8%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%90%D0%AF_%D0%9D%D0%90_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%98_%D0%A3%D0%A7%D0%A0%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%9E_%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF |date=2016-03-13 }}</ref>. 1930 йылдар аҙағында совет рәсми историографияһында ''Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы ''исеме раҫланды<ref>[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?sort=gr_created&dpp=10&spd=10&spp=50&mycorp=&mysent=&mysize=&text=lexgramm&mode=main&parent1=0&level1=0&lex1=%E2%E5%EB%E8%EA%E8%E9&gramm1=&sem1=&flags1=&parent2=0&level2=0&min2=1&max2=1&lex2=%EE%EA%F2%FF%E1%F0%FC%F1%EA%E8%E9&gramm2=&sem2=&flags2=&parent3=0&level3=0&min3=1&max3=1&lex3=%F1%EE%F6%E8%E0%EB%E8%F1%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E9&gramm3=&sem3=&flags3=&parent4=0&level4=0&min4=1&max4=1&lex4=%F0%E5%E2%EE%EB%FE%F6%E8%FF&gramm4=&sem4=&flags4= Национальный корпус русского языка]</ref>. Революциянан һуң тәүге ун йыллыҡта революция йыш ҡына Октябрь түңкәрелеше тип атала һәм был атама негатив мәғәнәне үҙ эсенә алмаған була һәм 1917 йылғы ''берҙәм революция концепцияһында'' фәнни яҡтан дөрөҫ күренгән. В. И. Ленин 1918 йылдың 24 февралендә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты ултырышындағы сығышында шулай ти: «Әлбиттә, эшселәргә, крәҫтиәндәргә һәм һалдаттарға еңел һәм күңелгә ятышлы әйтеүе, октябрь түңкәрелешенән һуң революция нисек алға барғанын күҙәтеүе еңел һәм күңелгә ятышлы …»<ref>Доклад на заседании ВЦИК 24 февраля 1918 года Ленин В. И. ПСС. Т.35. С.377</ref>; ошондай атаманы Л. Д. Троцкий, А. В. Луначарский, Д. А. Фурманов, Н. И. Бухарин, [[Шолохов Михаил Александрович|М. А. Шолоховтарҙа осратырға мөмкин]]<ref>[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?sort=gr_created&dpp=10&spd=10&spp=50&mycorp=&mysent=&mysize=&text=lexgramm&mode=main&parent1=0&level1=0&lex1=%EE%EA%F2%FF%E1%F0%FC%F1%EA%E8%E9&gramm1=&sem1=&flags1=&parent2=0&level2=0&min2=1&max2=1&lex2=%EF%E5%F0%E5%E2%EE%F0%EE%F2&gramm2=&sem2=&flags2=&parent3=0&level3=0&min3=1&max3=1&lex3=&gramm3=&sem3=&flags3=&parent4=0&level4=0&min4=1&max4=1&lex4=&gramm4=&sem4=&flags4= Национальный корпус русского языка]</ref>; шулай уҡ Октябрҙең беренсе йыллығына арналған Сталиндың мәҡәләһендәге бер киҫәк «Октябрь түңкәрелеше тураһында» тип атала ([[1918 йыл|1918]])<ref>[http://petrograd.biz/stalin/4-21.php И. В. Сталин. Логика вещей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015171525/http://petrograd.biz/stalin/4-21.php |date=2008-10-15 }}</ref>. Һуңынан, «түңкәрелеш» һүҙендә заговор һәм бер нисә кеше власты баҫып алыу менән оҡшашлыҡ таба башлайҙар (һарай түңкәрелеше аналогияһы буйынса), ''ике революция концепцияһы'' нығына башлай һәм был термин рәсми историографиянан алына<ref>Сталин, однако, пользовался им вплоть до последних своих работ, написанных уже в начале [//ru.wikipedia.org/wiki/1950-е 1950-х] гг. [http://petrograd.biz/stalin/16-18.php И. В. Сталин. Марксизм и вопросы языкознания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308084255/http://www.petrograd.biz/stalin/16-18.php |date=2012-03-08 }}</ref>. Уның ҡарауы, «Октябрь түңкәрелеше» һүҙбәйләнеше негатив мәғәнәлә бик әүҙем файҙаланыла башлай, бигерәк тә эмиграция һәм диссидент даирәләрендә, ә перестройканан башлап — легаль матбуғатта ла<ref>Например, выражение «октябрьский переворот» часто употребляется в журнале [//ru.wikipedia.org/wiki/НТС НТС] «[//ru.wikipedia.org/wiki/Посев_(журнал) Посев]»: [http://www.posev.ru/files/articles/55.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005075255/http://www.posev.ru/files/articles/55.htm |date=2008-10-05 }}</ref>. «Октябрь түңкәрелеше» тамғаланышы ҡайһы бер заманса һәм ғилми баҫмаларҙа ҡулланыла, мәҫәлән, В. А. Зубов редакторлығы аҫтында «Рәсәй. XX быуат» дәреслегендә (2009) йәки «Урыҫ яҙыусылары. 1800—1917» һүҙлектең 5-се томында (2007). Философ А. П. Бутенко ла «революцион түңкәрелеш» һүҙбәйләнешен ҡуллана<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Бутенко,_Анатолий_Павлович Бутенко А. П.] [http://ecsocman.hse.ru/data/751/870/1231/002.BUTENKO.pdf Правда и ложь о революциях 1917 года] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Социологические_исследования Социологические исследования]. — 1997. — № 2. — '''С. 40'''.</ref>. Октябрь революцияһын төрлөсә баһалайҙар. Кемдер өсөн был [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]на алып килгән, башҡа илдәрҙән ҡалышыуға дусар иткән, Рәсәйҙә тоталитар системаһын урынлаштырған милли һәләкәт була. Бындай ҡарашлы тарихсылар өсөн Октябрь революцияһы «илдә бер ниндәй ҙә реаль терәге булмаған, оятһыҙ заговорсыларҙың өйөрөнөң пассив йәмғиәткә көс менән таҡҡан путчы» булып тора. Икенселәр өсөн Октябрь революцияһы — бөтә донъяға шаҡтай ҙур йоғонто яһаған, Рәсәйгә — капиталистик булмаған прогрессив үҫеш юлы һайлауға, илде быуатлыҡ артта ҡалғанлыҡтан тартып сығарыуға, иҡтисад, фән, сәнәғәт һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә быға тиклем күрмәгән темптарҙы тәьмин итеүгә, феодал ҡалдыҡтарын бөтөрөү һәм нәҡ 1917 йылда Рәсәйгә фажиғәнән ҡотолоу мөмкинлегенә булышлыҡ иткән кешелек тарихындағы иң бөйөк прогрессив ваҡиға<ref>См., например: [http://www.lgz.ru/article/1000/В. Логинов. В шаге от пропасти], [http://scepsis.ru/library/id_1538.html В. Булдаков. Путь к Октябрю]</ref>. Совет историографияһына ярашлы, 1917 йылғы Октябрь ваҡиғалары алдан тарихи билдәләнгән, большевиктар етәкселегендә «халыҡ массалары» барған юлдың ҡотолғоһоҙ тамамланыуы булған. Тимәк, Октябрь революцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сәйәси система һәм дәүләт тулы легитимлыҡҡа эйә була<ref name="чёрная книга гл 1">''С. Куртуа, Н. Верт, Ж.-Л. Панне, А. Пачковски, К. Бартошек, Ж.-Л. Марголен, при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук,'' [//ru.wikipedia.org/wiki/Чёрная_книга_коммунизма «Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии»], Три Века Истории, М., 1999, пер. под рук. Е. Л. Храмова. [http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm Часть 1. «Государство против своего народа». Глава 1. Парадоксы Октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808120745/http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm |date=2021-08-08 }}</ref>. Мәҫәлән, тарихсы Владимир Булдаков былай тип яҙа:<blockquote class=""> Электорат анализы большевиктар, ил менән идара итеүгә дөйөм милли мандатын алмаһалар ҙа, административ һәм сәнәғәт үҙәктәрендә халыҡтың радикаль кәйефле өлөшөн етәкләйҙәр. Дөйөм алғанда, массалар «пролетар» социализмын һайланы тип әйтеп булмай, улар тик «үҙҙәренең» власын теләне. Башҡаларға ҡарағанда был ынтылыштарға тулыраҡ яуапты большевиктар бирҙеләр һымаҡ. Дөйөм алғанда, Октябрь революцияһы кешелек ҡиммәттәре һәм демократия билдәһе аҫтында башҡарылды, әммә иҫ киткес синфи көсләү юлы менән урынлаштырылды. …Һис шикһеҙ, Октябрь шартлауының ҡеүәте, уның глобаль нәтижәләре дөйөм Рәсәй һәм донъя үҫешенең киҫкен нөктәләренең бергә уҡмашыуынан барлыҡҡа килде. Быларҙы иҫәпкә алғанда, большевистик Октябрь донъя социалистик революцияһы юлында бар халыҡтарҙың да тарихи шанстарын тигеҙләүсе, тәүәккәл ынтылышы итеп ҡабул ителә. Бындай ниәттәрҙең тик хыял ғына булыуын әйтеп тораһы ла түгел, әммә ул ваҡыттағы социаль фекерләүҙең бөтә алдағы үҫеше менән әҙерләнгән булыуын танымай булмай, ә кешелек әле булһа уларҙы тормошҡа ашыра алмай интегә<ref name="autogenerated2">[http://scepsis.ru/library/id_1538.html В. Булдаков. Путь к Октябрю]</ref> </blockquote>Ошо ике һуңғы сиктәге фекерҙәр араһында айырым фекерҙәрҙең киң спектры бар. Мәҫәлән, француз тарихсыһы Марк Ферро билдәләүенсә, «Октябрь революцияһы халыҡтарҙың ынтылыштарына ла яуап бирә алыр ине, әммә … унда бик аҙҙар ҡатнашты». Мәҫәлән, Борис Кагарлицкий былай тип яҙа:<blockquote class=""> Рәсәй революцияһы үҙ-үҙен инҡар иткән фажиғәле траектория үтеү менән тамамланды. Урыҫ революцияһы тураһында уңышһыҙлыҡҡа тарыны тип әйтеп буламы икән һәм тарихи һығымталары уның ниндәйерәк? Маркузе ([[Фридрих Энгельс|Энгельска]] һылтанып) һәр революция һатылған революция ул, сөнки революция ҡотолғоһоҙ рәүештә үҙенең бөтә булған тарихи бурыстарының сиктәре аша үтә һәм кешелек азатлығының глобаль бурыстарын хәл итергә маташа. Ә был бурыстарҙы еңел генә хәл итеүе мөмкин түгел, тигән<ref>[http://eusi.ru/lib/kagarlickij_marksizm/7.php Б.Кагарлицкий. Марксизм: Не рекомендовано для обучения]</ref> </blockquote> «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының билдәләмәһенә ярашлы, «Октябрь революцияһы дәүләт түңкәрелешенең һәм социаль революцияның (тәүге сиратта, крәҫтиән) кульминацияһының тап килгән ваҡыттан килеп сыҡҡан, ул ике фактор конвергенциянан: үҙенең ойошторолоуы, тактикаһы, идеологияһы менән башҡа ойошмаларҙан ҡәтғи рәүештә айырылып тороусы сәйәси власты баҫып алған партиянан, — һәм күп төрлө һәм уҙаллы, киң социаль революциянан торған. Был социаль революция тарих төпкөлөнән килгән, алпауыт — ер хужаларына бөтмәҫ нәфрәт менән билдәләнгән, шул уҡ ваҡытта крәҫтиәндәргә генә хас булған ҡалаға, бөтә сит донъяға, ниндәй булһа ла дәүләт тарафынан ҡыҫымға ҡаршы киң масштаблы крәҫтиән ихтилалы формаһындағы көслә хәрәкәт булып сағылдырыла<ref name="чёрная книга гл 1" />. Әлеге концепцияға ярашлы, Рәсәй тарихында 1917 йыл традицион учреждениеларҙың һәм бөтә идара итеү формаларҙың бер нисә емергес көс тәьҫире аҫтында емерелеүе менән билдәләнде. Был көстәр Беренсе донъя һуғышы шарттарында үҫешә һәм, үҙ сиратында, дөйөм төшөнкөлөк, иҡтисади көрсөк, социаль тетрәнеү һәм дәүләт абруйының төшөүен сағылдыра: * крәҫтиән революцияһы — „ерҙе яңынан бүлеү“ буйынса алпауыттар һәм крәҫтиәндәр араһында ҡаршылыҡтаҙың киҫкенләшеүе, йәғни ауыл хужалығы ер биләмәләрен йән башына бүлеү; ҡала һәм, ғөмүмән, дәүләт власы баҫымына ризаһыҙлыҡ белдереүе; * шулай уҡ башлыса крәҫтиәндәрҙән һәм оҙаҡҡа һуҙылып киткән һуғыштың мәғәнәһен аңламаған армияның тарҡалыуы; * әүҙем халыҡтың 3 процентын ғына тәшкил иткән һәм башлыса ҡалаларҙа тупланған эшсе синыфтың революцион сыуалыштары — тап эшселәр хәрәкәте „Эшселәр контроле“ һәм „Власть — Советтарға“ ысын революцион лозунгтарҙы күтәрҙе; * автономияға, ә перспективала — үҙәк властан үҙаллылыҡҡа ынтылған Батша Рәсәйенең урыҫ булмаған халыҡтар хәрәкәттәре. <blockquote>Ҡыҫҡа, әммә хәл иткес мәлдәрҙә (1917 йыл аҙағында) асылда вакуумда эш иткән сәйәси әҙселек хәрәкәте — большевиктарҙың сығышы — күпселектең ынтылыштары менән тап килә… аныҡлап әйткәндә, бер мәлгә генә дәүләт түңкәрелеше һәм социаль революция, бер нисә тиҫтә йылға айырылыр алдынан, бергә ҡушыла — һәм был йылдар — диктатураның тиҫтәләгән йылдары була</blockquote> Революцияның төп алға этәреүсе көстәренең ынтылыштарынан күп осраҡтарҙа айырылыуына ҡарамаҫтан большевиктар партияһының лозунгылары һәм маҡсаттары, улар хатта формаль рәүештә тап килһә лә, ил күләмендә большевиктар партияһының терәге минималь булыуына һәм күп осраҡтарҙа большевиктар партияһының лозунгтары һәм маҡсаттары революцияның төп этәргес көстәренән айырылыуға ҡарамаҫтан, 1917 йылдың көҙөндә большевиктар партияһына власты яулап алыу һәм үҙенең реаль көстәренә тап килмәгән хәлдә уның менән файҙаланыу өсөн тупланған һәм ойошҡан, ҡыйыу хәрәкәттәргә әҙер булған йәҙрә етерлек була». == Тәүшарттар == Историографияла<ref>См.: Л. Д. Троцкий. Уроки Октября. Л., 1991</ref> Октябрь ваҡиғалары тәүшарттарының төрлө версиялары ҡарала. Төп тәүшарттар түбәндәгесә: * «ике революция» концепцияһы, * 1917 йылғы берҙәм революция концепцияһы Уларҙың сиктәрендә билдәләнә: * «революцион ситуацияның» стихиялы көсәйә барыу версияһы, * Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы версияһы. === «Ике революция» концепцияһы === [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа был концепцияның формалашыу башын, һис шикһеҙ, 1924 йылда тип иҫәпләр кәрәк — Л. Д. Троцкийҙың «Октябрь дәрестәре» буйынса бәхәстәр<ref>[http://www.oval.ru/enc/76500.html БСЭ]. Шулай уҡ ҡарағыҙ: [http://scepsis.ru/library/id_1538.html В. Булдаков. Путь к Октябрю]</ref>. Тулыһынса ул Сталин заманында барлыҡҡа килә һәм рәсми рәүештә совет дәүеренең аҙағына тиклем ҡала. Совет власының беренсе йылдарында пропаганда мәғәнәгә эйә булған (мәҫәлән, Октябрь революцияһын «социалистик» тип исемләү), ваҡыт үтеү менән фәнни доктринаһына әйләнә. Был концепцияға ярашлы, 1917 йылдың февралендә башлана һәм яҡын айҙарҙа инде тулыһынса буржуаз-демократик революцияһы тамамлана,ә 1917 йылдың Октябрь ваҡиғалары баштан уҡ социалистик революцияһы була. Ҙәр Совет энциклопедияһында БСЭ. түбәндәге билдәләмә бирелә: « 1917 йылдың Февраль буржуаз-демократик революцияһы — икенсе рус революцияһы, уның һөҙөмтәһендә батша самодержавиеһы ҡолатыла һәм революцияның социалистик этабына күсеү өсөн шарттар тыуҙырыла»<ref>[http://scepsis.ru/library/id_1503.html Г. Иоффе. Почему Февраль? Почему Октябрь?];[http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html Б. Н. Земцов. Историография революции 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225171407/http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html |date=2008-12-25 }}</ref>. [[Файл:Stormningen_av_vinterpalatset.jpg|справа|мини|300x300пкс|Ҡышҡы Һарайҙы штурмлау. «Октябрь» нәфис фильмынан кадр, [[1927 йыл]]]] Был концепцияһы менән февраль революцияһын һөҙөмтәһендә халыҡ массаһы үҙ маҡсатына, беренсе сиратта — азатлыҡҡа иреште тигән күҙаллау менән бәйле<ref>См., например: [http://lenin-rus.narod.ru/02.htm С. Г. Пушкарёв. Ленин и Россия]</ref>. Большевиктарҙың Рәсәйҙә социализмды урынлаштырыу маҡсаты була, уның өсөн әле тәүшарттар булмай; һөҙөмтәлә Октябрь революцияһы «большевистик контрреволюцияға» әүерелә<ref>См., например: П. Н. Милюков. История второй русской революции. М., 2001. Как историк, Милюков был в этом отношении первопроходцем, но его концепция получила широкое распространение в русской эмиграции</ref>. Ошо уҡ версияға «Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы» («немец финанслауы», «немец алтыны», «пломбалы вагон» һ. б.) версияһы ла килеп тоташа. Был версияға ярашлы, 1917 йылдың октябрендә Февраль революцияһына тура ҡағылышы булмаған ваҡиға булған. Ҡайһы бер авторҙар «Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы» һәм февраль революцияһына ла йәйелдерәләр, бындай ҡараш берҙәм революция концепция эсенә һыя. === Берҙәм революция концепцияһы === СССР-ҙа «ике революция» концепцияһы барлыҡҡа килгән аҡта, Л. Д. Троцкий 1917 йылдың берҙәм революцияһы тураһында китап яҙа, был ваҡытта ул сит илдә була<ref>В. Чернов. Великая русская революция. М., 2007. С. 141—143</ref>. Китапта ул ҡасандыр партия теоретиктары өсөн дөйөм булған концепцияны яҡлап сыға: Октябрь түңкәрелеше һәм большевиктарҙың власҡа килгән тәүге йылдарында ҡабул ителгән декреттар буржуаз-демократик революцияның тик тамамланыуы була, февралдә ихтилалға күтәрелгән халыҡ хыялдарының тормошҡа ашырылыуы. ==== Революцияның маҡсаттары ==== Николай II тәхеттән баш тартыуы — Февраль революцияһының берҙән-бер кире ҡаҡҡыһыҙ ҡаҙанышы; монархияның ҡолатылыуы революцияның туранан-тура һөҙөмтәһе булыуы мөмкин түгел, сөнки Рәсәй ҡоролошо, йәки монархия йәки республика, Учредителдәр йыйылышы менән билдәләнергә тейеш була . Әммә революцияны башҡарған эшселәр өсөн дә, улар яғына күскән һалдат өсөн дә, уларҙың яғына күсәләр, Петроград эшселәренә рәхмәт белдергән крәҫтиәндәр өсөн дә<ref>''Александр Рабинович''. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. Предисловие. [http://scepsis.ru/library/id_1501.html].</ref>,Николая II ҡолатыуы төп маҡсат булмай. Революция Петроград ҡатын-ҡыҙ хеҙмәткәрҙәренең демонстрацияһынан 23 февралдә (григориан стиле буйынса 8 март) башлана. «Һыуыҡта икмәк артынан сиратта торған ҡатын-ҡыҙҙар араһында сыуалыштар барлыҡҡа килә, улар самодержавиены ҡолатыу һәм һуғышты туҡтатыу лозунгылары аҫтындағы күмәк демонстрацияларға әүерелә»<ref>См., например: [http://scepsis.ru/library/id_1503.html Г. Иоффе. Почему Февраль? Почему Октябрь?], [http://www.lgz.ru/article/1000/ В. Логинов. В шаге от пропасти]</ref>.Һуғыштан арығанлыҡ ҡалаларҙа ла, ауылдарҙа ла, иң ҙур дәрәжәлә — армияла күҙәтелә. 1905—1907 йылдарҙағы революция талаптары ла әле ғәмәлләштерелмәгән булып ҡала: крәҫтиәндәр ергә мохтаж, эшселәр — гуманлы хеҙмәттә һәм демократик формалағы идара итеүҙә<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. М., 2001. С. 81-84</ref>. ==== Тормошҡа ашҡан революция маҡсаттары ==== [[Беренсе донъя һуғышы|Һуғыш]] дауам итә. 1917 йылдың апрель айында сит ил эштәре министры, кадеттар лидер П. Н. Милюков махсус нотала Рәсәй үҙ бурыстарына тоғро ҡалыуы тураһында союздаштарына хәбәр итә<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Головин,_Николай_Николаевич_(генерал) Головин, Н. Н.]''&#x20;Военные усилия России в мировой войне. — 1-е изд. — Париж: Товарищество объединённых издателей, 1939.</ref>. Армия һөжүмгә 18 июндә күсә, һөжүм Урыҫ армияһында тәртип юғалыуы һәм большевиктарҙың «еңелеүле» агитацияһы арҡаһында фажиға менән тамамлана; әммә бынан һуң да хөкүмәт солох тураһында һөйләшеүҙәрҙе алып барыуҙан баш тарта<ref>В. М. Чернов. Великая русская революция. М., 2007. С. 200—203; В. А. Авербах. Революционное общество по личным воспоминаниям. Архив русской революции. Т. 14. С. 13-14, 34-35</ref>. Игенселек министры, эсерҙарҙың лидеры В. М. Черновтың барлыҡ тырышыуы Ваҡытлы хөкүмәттең күпселеге тарафынан блоклана. Хеҙмәт министры социал-демократ М. И. Скобелевтың цивилизациялы хеҙмәт ҡануниәтен индереү буйынса ниәте<ref>Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 3</ref> бер нәмәгә лә алып килмәй. Һигеҙ сәғәтлек эш көнөн явочный тәртиптә урынлаштырырға тура килә, сәнәғәтселәр быға йыш ҡына локауттар (англ. lock out — ишекте ябыу, ваҡытлыса эште туҡтатыу) менән яуап бирәләр. Сәйәси азатлыҡ (һүҙ, матбуғат, йыйылыштар һәм башҡалар) яулап алына, әммә улар әле ғәмәлдә лә булмаған Конституцияла теркәлмәгән була, ә июлдәге Ваҡытлы хөкүмәттең икенсе яҡҡа боролоуы, уларҙың ни тиклем еңел ғәмәлдән сығарыла алыуын күрһәтте. Һул йүнәлештәге гәзиттәр (большевиктарҙыҡы ғына түгел) хөкүмәт тарафынан ябыла; йыш ҡына митингылар ҡыуылыу осраҡтары һәм хөкүмәттең санкцияһынан тыш «энтузиастар» тарафынан типографияларҙың ябылыуы күҙәтелә. 1917 йылда власть күскән Ваҡытлы хөкүмәт органдарына параллель рәүештә 1905 йылда уҡ ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа төҙөлә башлаған ҡеүәтле эшсе һәм һалдат Советтары системаһы, ә һуңғараҡ крәҫтиән депутаттары ла барлыҡҡа килә. йәмғиәттең стихиялы үҙойошоу һөҙөмтәһендә күп һанлы завод һәм фабрика комитеттары, эшселәрҙең ҡораллы милицияһы («Ҡыҙыл гвардия»), крәҫтиәндәр, һалдат, казак комитеттары барлыҡҡа килә. Февраль революцияһы һәм туплау өсөн кешеләр оҙаҡ йылдар дауамында кешеләрҙә йыйылған асыулылыҡты тышҡа сығарҙы; митингыларға сығыу парламент демократияһына антипод итеп ҡабул ителә башланы һәм йәмғиәт хәрәкәттәре ҡуйған талаптарҙың радикаллеге көндән-көн арта бара. === «Революцион ситуацияһы» концепцияһы === Хөкүмәттең булдырыуынан һуңғы ситуацияны (А. В. Кривошени фекеренсә, «бындай ил өсөн артыҡ уң булған»)<ref>Л. Д. Троцкий. История русской революции. Февраль</ref>), Ленин «ике властлыҡ» («двоевластие») тип, ә Троцкий «ике власһыҙлыҡ» ("двоебезвластие) тип билдәләй<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. М., 2001. С. 56</ref>: социалисар Советтарҙа хаким итә алған, әммә теләмәйҙәр, «прогрессив блок» хаким итергә теләй, әммә булдыра алмай, сөнки ул эске һәм тышҡы сәйәсәт буйынса бөтә ҡараштарҙа ла фекерҙәре тура килмәгән Петроград Советына таянырға мәжбүр була. Революция кризистан кризисҡа үҫешә һәм беренсе апрелдә үк ҡуба. ==== Апрель кризисы ==== 1917 йылдың 2 (15) мартында Петроград Совет үҙен-үҙе иғлан иткән Дәүләт Думаһының Ваҡытлы хөкүмәтенә кабинет булдырырға рөхсәт итә, был кабинетта Рәсәйҙе һуғыштан сығарырға теләүселәрҙең берһе лә булмай, хатта хөкүмәттә берҙән бер социалист булған А. Ф. Керенскийға ла революция һуғышта еңеү яулар өсөн генә кәрәк була. 6 (19) мартта Ваҡытлы хөкүмәт өндәмә нәшер итә. Милюков фекеренсә, өндәмәлә беренсе бурыс итеп һуғышты еңеүгә тиклем алып барыу ҡуйыла һәм башҡа державалар менән бәйләнештәрҙе һаҡлаясағы һәм улар менән ҡул ҡуйылған килешеүҙәр кисекмәҫтән башҡаралысағы тураһында билдәләнә<ref>Цит. по: [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan002.htm Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 1. С. 255] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306000802/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan002.htm |date=2016-03-06 }}</ref>. Яуап итеп Петроград Совет 10 (23) мартта «Бөтә донъя халыҡтарына» («К народам всего мира») манифестын ҡабул итә : «Үҙенең революцион көсөн аңлап, Рәсәй демократияһы бөтә булған саралар менән хакимлыҡ иткән синыфтарҙың импералистик сәйәсәтенә ҡаршылыҡ күрһәтәсәге тураһында иғлан итә һәм тыныслыҡ файҙаһына ул Европаның халыҡтарын берләштерелгән ҡәтғи сығыштарға өндәй»<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 81-82; [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 2. С. 99-100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>. Шул уҡ көндә Контакт комиссияһы булдырыла — өлөшләтә хөкүмәттең эшен контролдә тотоу, өлөшләтә үҙ-ара аңлашыу нөктәләрен эҙләү өсөн. Һөҙөмтәлә Советтың күпселеген ҡәнәғәтләндергән 27 марттағы декларация ҡабул ителә. 18 апрелдә (1 май) Милюков союздаштарҙың баҫымы аҫтында 27 марттағы декларацияға комментарий сифатында нота (ике көндән баҫылып сыға) төҙөй, нотала «бөтә халыҡтың донъя һуғышын еңеүгә тиклем алып барыу теләге тураһында» һәм Ваҡытлы хөкүмәт "союздаштарға ҡарата йөкләмәләрен үтәйәсәге " тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>. Һул меньшевик Н. Н. Суханов, Петроград советы һәм Дәүләт Думаһының Ваҡытлы хөкүмәт араһындағы Килешеү авторы документ "тулыһынса һәм рәсми рәүештә 27 марттағы декларацияның ялған булыуын күрһәтеүен билдәләй һәм «революцион» хөкүмәтте халыҡты ерәнгес алдауҙа ғәйепләй<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 84</ref>. Халыҡ исеменән бындай белдереү шартлауҙы оҙаҡ көттөрмәй. Баҫылып сыҡҡан көндә, 20 апрель (3 май), Петроград СоветыИспокомының ағзаһы, партияһыҙ прапорщик Ф. Ф. Линде Советты аңғартмайынса Финляндия полкын урамға сығара<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 85; [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 102—104] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>, шул уҡ ваҡытта уның артынан эйәреп Петроградтың башҡа хәрби частарысыға. Мариин Һарайы (хөкүмәт резиденцияһы) алдындағы ҡораллы манифестация «Милюковты долой!», ә һуңынан «Ваҡытлы хөкүмәтте долой!» лозунгылары аҫтында ике көн дауамында бара. 21 апрелдә (4 май) унда Петроград эшселәре әүҙем ҡатнаша һәм «Бөтә власть Советтарға!» плакаттары барлыҡҡа килә.<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 113] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>. «Прогрессив блок» яҡлаусылары Милюковты яҡлап демонстрацияларға сығалар. «18 апрелдәге нота, — тип хәбәр итә Н. Суханов, — бер баш ҡаланы ғына тетрәндермәй. Ошо уҡ хәл бермә-бер Мәскәүҙә ҡуба. Эшселәр — станоктарын, һалдаттар казармаларын ташлайҙар. Шул уҡ митингылар, шул уҡ лозунгылар — Милюковҡа „әйе“ һәм „ҡаршы“. Шул уҡ ике лагерь, шул уҡ демократияның берҙәмлеге…»<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 109—113, 119] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>. Петроград Советы исполкомы манифестацияларҙы туҡтата алмай һәм хөкүмәттән аңлатыуҙы талап итә, аңлатыуҙар бирелә<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 81-82; [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 2. С. 120] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>. Күпселек тауыш менән ҡабул ителгән (13 ҡаршы 40) Исполкомдың резолюцияһында хөкүмәттең аңлатыуы килеп сыҡҡан ҡаршылыҡтарға нөктә ҡуя тип таныла. Резолюцияның һығымтаһында, барлыҡ һуғышта ҡатнашҡан халыҡтар үҙҙәренең хөкүмәттәренең ҡаршылығын еңеүенә һәм уларҙы аннексияларҙан һәм контрибуцияларҙан баш тартыу нигеҙендә солох килешеүенә мәжбүр итеүенә ышаныс белдерелә<ref>Цит. по: [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 115] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}</ref>. Әммә ҡораллы манифестацияларҙы был документ түгел, ә Советтың "Бөтә граждандарға " өндәмәһетуҡтата, өндәмәлә һалдаттарға ҡарата айырым мөрәжәғәтнәмә була<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 86-87</ref>: Мөрәжәғәтнәмә баҫылып сыҡҡандан һуң Петроград хәрби округы командующийы Л. Г. Корнилов (Ваҡытлы хөкүмәтте яҡлау өсөн урамға ғәскәрҙәрҙе сығарырға ниәтләй) отставкаға китә, ә Ваҡытлы хөкүмәткә отставканы ҡабул итеүҙән башҡа бер ни ҡалмай<ref name="ReferenceB">П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 87-96</ref>. ==== Июль көндәре ==== Апрель кризисы көндәрендә үҙенең тотороҡһоҙлоғон тойған Ваҡытлы хөкүмәт популяр булмаған Милюковтан ҡотолорға ашыға һәм, социалистик партияларҙы вәкилдәрен хөкүмәткә ебәреүен һорап, сираттағы мәртәбә Петроград Советына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә<ref name="ReferenceB"/>. Петросоветтағы оҙайлы бәхәстәрҙән һуң 5 майҙа уң социалистар саҡырыуҙы ҡабул итәләр: Керенский хәрби министры итеп тәғәйенләнә, эсерҙарҙың лидеры Чернов игенселек министры портфелен ала, социал-демократ (меньшевик) И. Г. Церетели почта һәм телеграфтар министры була (артабан — эске эштәр министры), уның партия буйынса иптәше Скобелев хеҙмәт мминистрлығын етәкләй, һәм, ниһәйәт, халыҡ социалисты А. В. Пешехонов аҙыҡ-түлек министры булып китә. Шулай итеп, социалист-министрҙар иң ҡатмарлы һәм иң киҫкен проблемаларҙы хәл итергә тейеш була, ә һөҙөмтәлә — халыҡтың һуғыш дауам итеүе менән ризаһыҙлығын, һәр һуғыш өсөн ғәҙәти булған аҙыҡ-түлек менән булған өҙлөктәр, ер мәсьәләһе хәл ителмәүе һәм яңы хеҙмәт ҡануниәтенең юҡлығын үҙ өҫтөнә алалар. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәттең күпселеге социалистарҙың ниндәй булһа ла башланғыстарын еңел генә блоклай алған. Миҫал итеп Скобелев эшселәр һәм сәнәғәтселәр араһындағы конфликтты хәл итергә тырышыуын хеҙмәт мәсьәләләре буйынса Комитет эшендә күрһәтеп булыр ине<ref name="ReferenceC">Авербах В. А. Революционное общество по личным воспоминаниям. Архив русской революции. Т. 14. С. 13—14</ref>. Комитет ҡарамағына бер нисә ҡанун проекты, шул иҫәптән, 8- сәғәтлек эш көнө, балалар хеҙмәтен сикләү, ҡартлыҡ һәм хеҙмәткә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиелар, хеҙмәт биржалары тураһында тәҡдим ителә. Комитетта сәнәғәтселәр мәнфәғәттәрен ҡайғыртҡан В. А. Авербах үҙенең иҫтәлектәрендә һөйләй<ref name="ReferenceC"/>: {{цитата|Наши заклятые враги, члены рабочей фракции комитета, были вооружены до зубов. Когда на первом заседании на нас обрушились формулы, цитаты, имена и названия, причём с необыкновенной лёгкостью и даже не без изящества, мы были разгромлены ещё до начала битвы... Тщательно скрывая подавленность и понимая недостаток собственной подготовки, мы пытались компенсировать его красноречием и искренностью}} Һөҙөмтәлә ике ҡанун проекты ғына ҡабул ителә — биржалар һәм ауырыу буйынса пособие тураһында. Уң социалистар хөкүмәткә популярлыҡты өҫтәмәнеләр, шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең абруйын бик тиҙ арала юғалттылар. Хөкүмәттә берҙәмлек булмай. Петроградта 3 (16) июндә асылған I Бөтә Рәсәй Советтар съезында һул социалист (большевиктар, район-ара (межрайонцы) һәм һул эсерҙар) уң социалистарҙы власты үҙ ҡулдарына алыуға өндәйҙәр, сөнки улар перманент көрсөктәнилде тик берҙәм хөкүмәт сығара ала тигән фекерҙә була. Әммә уң социалистарҙың сираттағы тапҡыр властан баш тартыуға күп сәбәптәре табыла<ref>Эти причины подробно излагает, например, В. Чернов (Великая русская революция. С. 113—120), который сам был сторонником однородного социалистического правительства, но оказался в меньшинстве в своём ЦК</ref>; Съезд күпселек тауыш менән Ваҡытлы хөкүмәткә ышаныс белдерә. Тарихсы Н. Суханов, Петроградта 18 июндә үткән манифестация большевиктарҙың һәм уларҙың иң яҡын союздаштары район-арасыларҙың йоғонтоһоноң байтаҡҡа үҫеүен билдәләй, бигерәк тә Петроград эшселәре араһында<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 241—243; В. М. Чернов. Великая русская революция. С. 283—284</ref>. Демонстрация һуғышҡа ҡаршы лозунгылар аҫтында үтә, әммә шул уҡ көндә Керенский насар әҙерлекле һөжүмде башлай. Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы Сухановтың мәғлүмәттәре буйынса 19 июндән Петроградта «шомло» була, «ҡала үҙен ниндәйҙер шартлау алдында һымаҡ хис итә»<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan004.htm Н. Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 306—309] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629162202/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan004.htm |date=2011-06-29 }}</ref>; гәзиттәр имеш-мимеш хәбәрҙәр баҫа<ref>Там же С. 310</ref>; Троцкий полктар ғына түгел, заводтар казармалар менән хөкүмәткә ҡаршы берлектәге сығыш тураһында һөйләшеүҙәр алып барған, тип раҫлай<ref>Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2. С. 18-19</ref>. Петроград советының башҡарма комитеты өндәмәләр яҙа, агитаторҙарҙы заводтарға һәм казармаларға йүнәлтә, әммә Советтың уң социалистар күпселегенең абруйы һөжүмде әүҙем яҡлағандары өсөн ҡаҡшаған була<ref name="злоказов">[http://scepsis.ru/library/id_1935.html Г.Злоказов. Материалы Особой следственной комиссии Временного правительства об июльских событиях 1917 года]</ref>. Шулай ҙа шартлау килеп сыға. 2 (15) июлдә Украина Үҙәк Радаһы менән килешеүгә килгәненә протест белдереп, хөкүмәттән 4 министр-кадеттар сыға: Раданың сепаратизм тенденциялары табаҡты тултырған «һуңғы тамсыһы» була<ref>Записки о революции. Т. 2. С. 312</ref>. Троцкий Украина конфликты сәбәп кенә була, тип һанаған:<blockquote class="">Выбор момента подсказан был провалом наступления, пока ещё не признанным официально, но уже не составлявшим сомнения для посвящённых. Либералы сочли своевременным оставить своих левых союзников лицом к лицу с поражением и с большевиками. Слух об отставке кадетов немедленно распространился по столице и политически обобщил все текущие конфликты в одном лозунге, вернее, вопле: надо кончать с коалиционной канителью!<br /> <ref>Родионов В. Тихий Дон атамана Каледина / Вячеслав Родионов. — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/Алгоритм_(издательство) Алгоритм], 2007, с. 106. Не подтверждая свои выводы документами, В. Родионов утверждает, что захват власти планировался к моменту начала намеченного на 26 июля VI съезда РСДРП(б). Цель предполагалось реализовать, используя пробольшевистские части Петроградского гарнизона и дружины из рабочих, оказывая на Временное правительство в течение всего июля ежедневное давление</ref></blockquote> [[Файл:Iyul'skaya_1917_demonstraciya_v_Petrograde.jpg|справа|мини|330x330пкс|Петроградтағы демонстрация. 1917 йылдың июле.]] Тарих фәндәре кандидаты Родионов В. фекере буйынса, 3 (16) июлдәге демонстрация большевиктар тарафынан ойошторола<ref>Родионов В. Тихий Дон атамана Каледина / Вячеслав Родионов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2007, с. 106. Не подтверждая свои выводы документами, В. Родионов утверждает, что захват власти планировался к моменту начала намеченного на 26 июля VI съезда РСДРП(б). Цель предполагалось реализовать, используя пробольшевистские части Петроградского гарнизона и дружины из рабочих, оказывая на Временное правительство в течение всего июля ежедневное давление</ref>, әммә 1917 йылдағы Махсус тикшереү комиссияһы быны иҫбат итә алманы<ref name="злоказов"/><ref>Г. Л. Соболев. Тайный союзник. 252—266</ref>. 3 июль көнө кисен Петроград гарнизонының күп мең ҡораллы һалдаттары һәм баш ҡаланың предприятиелары эшселәре «Бөтә власть Советтарға!» һәм, «Долой министр-капиталистарҙы!» лозунгтары менән<ref>http://scepsis.ru/library/id_1502.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти</ref><ref>Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 257</ref> Таврия һарайын (ЦИК съезы штаб-фатиры) уратып алалар һәм Үҙәк башҡарма комитетынан власты үҙ ҡулына алыуын талап итәләр. Таврия һарайының эсендә, ашығыс ултырышта, һул социалистар уң социалистарға шул уҡ талап ҡуялар. 3 һәм 4 июлдә манифестацияға яңы хәрби частар һәм баш ҡала предприятиелары ҡушыла, эргә-тирәнән Балтика флоты матростары килеп етә. Тарихсы Георгий Злоказов, июль ваҡиғаларының ябай ҡатнашыусылары — эшселәр һәм һалдаттар большевиктарҙың ғәйебен раҫламайҙар<ref name="злоказов"/><ref>Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 252—266</ref><ref>В. М. Чернов. Великая русская революция. М., 2007. С. 116</ref>, уларҙың күрһәтмәләрен кадет-шаһит та кире ҡаҡмай: манифестациялар нәҡ хөкүмәт ултырыш үткәргән Таврия һарайы алдында үтә, бер кемдең дә, хөкүмәтте ҡулға алыуыҙың бер ҡыйынлығы булмаһа ла, уны штурм менән алырға уйы булмай («Ваҡытлы хөкүмәт тураһында нисектер онотолдо», тип иҫләй Милюков<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 197</ref>); 176 нең тоғро межрайонцы 4 июлдә межрайонсыларға тоғро ҡалған 176-сы полк манифестанттар яғынан төрлө эксцестарҙан һаҡлаған; Үҙәк башҡарма комитетының ағзалары Троцкий , Каменев, Зиновьев (уларҙы һалдаттар нисектер тыңлайҙар) манифестанттарҙы таралырға өндәйҙәр…<ref name="злоказов"/>. Һәм улар әкренләп таралалар. Әммә манифестантарҙы туҡтатырға берҙән-бер ысул менән генә мөмкин ине: Үҙәк башҡарма комитеты власть тураһында мәсьәләне хәл итергә вәғәҙә итергә<ref>Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 259</ref>. Уң социалистар власты үҙ ҡулына алырға теләмәйҙәр, шуға күрә хөкүмәт менән килешеп, Үҙәк башҡарма комитеты етәкселеге фронттан ышаныслы ғәскәрҙәрҙе саҡыра — ҡалала тәртип урынлаштырыу өсөн<ref>Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 265—266</ref>. Бәрелеш башланыуын тарихсылар төрлө ҡатнашыусыларҙы ғәйепләйҙәр: йорттарҙың ҡыйыҡтарынан һәм тәҙрәләренән ут асҡан уң социалистар (Ю, Кириенко), пулеметтарҙан демонстранттарға ата башлаған большевиктар (В. Родионов)<ref>к.и.н. Родионов В. Тихий Дон атамана Каледина / Вячеслав Родионов. — М.: Алгоритм, 2007, с. 106</ref>. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, ике фекер ҙә дөрөҫлөккә тап килмәй<ref name="злоказов"/><ref>Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 258, 264—265</ref>. ==== «Корнилов болаһы» ==== Петроградта ғәскәрҙәрҙе индергәндән һуң, большевиктарға, межрайонсыларға һәм һул эсерҙарға ғәмәлдә булған хөкүмәтте ҡораллы ҡолатырға маташыуҙа һәм Германия менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләүҙәр ябырыла; ҡулға алыныуҙар һәм хөкөмһөҙ урам үс алыуы башлана. Бер осраҡта ла ғәйепләү иҫбатланмай, подпольеға киткән Лениндан һәм Зиновьевтан башҡа, бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә ҡулға алыныуға ҡарамаҫтан, бер ғәйепләнеүсе лә хөкөм алдына ҡуйылманы<ref name="злоказов"/>. Германия менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүҙән хатта урталыҡты тотоусы социалист, игенселек министры Виктор Чернов да ҡотола алмай<ref>В. М. Чернов. Великая русская революция. С. 234—235</ref>. 7 (20) июлдә хөкүмәт башлығы кенәз Георгий Львов отставкаға китә, Керенский министр-рәйес булып китә.Ул ойошторған яңы коалиция хөкүмәте эшселәрҙе ҡораһыҙланыдырыу һәм полктаҙы тарҡатыу менән шөғөлләнә. Петроградта һәм эргә-тирәлә тәртип урынлаштырыла; илдә тәртип урынлаштырыуы ауырыраҡ ине. [[1915 йыл]]да башланған армиянан дезертирлыҡ 1917 йылға, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1 миллион ярымға барып етә һәм туҡтамай; ил буйлап тиҫтәләр мең ҡораллы кеше йөрөй. Крәҫтиәндәр үҙ башланғысы менән ер комитеттарын булдыралар, уларҙы эсерҙарға яҡын торған ауыл интеллигенцияһы вәкилдәре етәкләй (уҡытыусылар, священниктар, агрономдар, земство табиптары). 1917 йылдың май-июнендә күп кенә ер комитеттары алпауыт хужалыҡтарындағы ауыл хужалығы ҡорамалдарын һәм малды тартып ала башлайҙар, алпауыт көтөүлектәрендә мал көтәләр, алпауыт урмандарында ағас ҡырҡалар. Фронттан ҡасҡан дезертирҙар хәлде киҫкенләштерә. Август аҙағынан алпауыт йорттарын яндырыуҙар һәм талауҙар башлана, хужаларын ҡыуып сығаралар. Украинала һәм Үҙәк Рәсәйҙә — Тамбов, [[Пенза]], [[Воронеж]], [[Һарытау]], [[Орел]], [[Тула]], [[Рязань]] губерналарында — меңләп утар яндырыла, уларҙың йөҙләп хужалары үлтерелә<ref name="чёрная книга гл 1" />. Локаль ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн ебәрелгән һалдаттар, башлыса үҙҙәре крәҫтиәндәр, баш күтәреүселәр яғына күсәләр. Йәйҙең уртаһына Советтарҙың абруйы ныҡ ҡына ҡаҡшаған була. Илдә тәртипһеҙлек тантана итә<ref name=autogenerated3 />. Ваҡытлы хөкүмәткә ингән меньшевиктар һәм эсерҙар радикаль реформалар үткәрә алмай һәм уларҙы яҡлаған эшселәр һәм крәҫтиәндәр араһында абруйын юғалта башлайҙар һәм «протест яланын» большевиктарға бирәләр<ref name="чёрная книга гл 1" />. Фронтта ла хәлдәр насарая: Гермаия ғәскәрҙәре һөжүмен уңышлы дауам итә һәм 21 август (3 сентябрь) төнөндә Рәсәй империяһының 12-се армияһы [[Рига]]ны һәм [[Даугавпилс|Двински]]ҙы ҡалдыра<ref>См., например: [http://www.lgz.ru/article/1000/В. Логинов. В шаге от пропасти]</ref>. Ваҡытлы хөкүмәт үҙенең ҡанунһыҙ хөкүмәт булғанын яҡшы аңлай. Хөкүмәт Советтарға бик ныҡ бәйләнгән була, шул уҡ ваҡытта улар һул социалистарҙан һуң уңдарҙың сираты етәсәген яҡшы аңлайҙар, Советтар улар өсөн, элекке менән сағыштырғанда, күпкә дошманыраҡ булалар. Борис Савинков Керенскийға уң даирәләрҙә популяр булған армияҙа таянырға тәҡдим итә<ref>[http://scepsis.ru/library/id_1520.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти. М., 1989]</ref> генерала Корнилова, — который, однако, по свидетельствам очевидцев<ref>См., например: П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 247—250</ref>, Савинков диктатура һәм илдә хәрби положение иғлан итеүе яҡлы була<ref>[http://his95.narod.ru/doc15/d22.htm Приказ Верховного Главнокомандующего N 897] Об этом приказе см. также: П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 396—397</ref>. Керенский фронттан яңы ғәскәрҙәр, либераль кавалерия корпусын талап итә, — Корнилов Петроградҡа казачьи части 3-сө атлы корпустың казак частарын һәм генрерал-лейтенант А. М. Крымов командованиеһы аҫтындағы «Ҡырағай» дивизияһын ебәрә<ref>[http://www.dk1868.ru/statii/kornilov2.htm Цветков В. Ж. Лавр Георгиевич Корнилов]</ref>. Керенский 27 августта Корниловты башкомандующий вазифаһынан бушата, — Корнилов үҙенең отставкаһын таныуҙан баш тарта<ref name="корнилов"/>. 26 августта хөкүмәт кризисы ҡуба: министр-кадеттар отставкаға китәләр. Хөкүмәттең Советтарҙан башҡа терәге ҡалмай<ref name="корнилов">[http://his95.narod.ru/doc15/d22.htm Приказ Верховного Главнокомандующего N 897]</ref>. Советтар үҙҙәре Петроград эшселәренә һәм Балтика флоты ярҙамына ғына таяна алған. Петроград советында большевиктар әле күпселекте тәшкил итмәгән, әммә эшселәр араһында һәм Кронштадта үҙенең йоғонтоһо арҡаһында төп көс булып һанала, Совет эшселәр өсөн ҡорал һәм ҡулға алынғандарҙы азат итеүҙе талап итә. Икенсе талапты хөкүмәт яртылаш ҡына ҡәнәғәтлендерә: ҡулға алынғандар залог аҫтына ебәрелә, әммә залог аҫтына азат итеү ысынбарлыҡта реабилитацияны аңлата ине. Ҡалалағы алыштарға эш барып етмәй: ғәскәрҙәр бер атыуһыҙ Петроградтан алыҫ ерҙә туҡтатыла. Артабан Корниловтың болаһына Петроградтың үҙендә ярҙам итергә тейеш булғандарҙың береһе, полковник Дутов, «большевиктарҙы ҡораллы сығышы» буйынса һөйләй: «28 август һәм 2 сентябрь көндәре араһында, большевиктар исеменән мин сығыш яһарға тейеш инем… Мин иҡтисад клубына тышҡа сығырға саҡырыру өсөн барҙым, тик минең арттан бер кем дә сыҡманы»<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 407</ref>. Корнилов болаһы һалдаттар һәм офицерҙар араһындағы ҡатмарлы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе көсәйтә генә, был, үҙ сиратында, армияның тупланыуына булышлыҡ итмәй һәм Германия һөжүмен уңышлы атҡарырға мөмкинлек бирә<ref>См., например: [http://www.lgz.ru/article/1000/ В. Логинов. В шаге от пропасти], [http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник. Русская революция и Германия. 1914—1918]</ref>. [[Файл:Leon trotsky.jpg|150px|left|thumb|Петроград Советы рәйесе Лев Троцкий]] Бола һөҙөмтәһендә июлдә ҡоралһыҙландырылған эшселәр ҡабаттан ҡоралланған булып сыҡты, ә залог аҫтына ебәрелгән Тройкий 25 сентябрҙә Петроград советын етәкләй. Әммә унан алдараҡ 31 августта (13 сентябрь), Петроградь Советы большевиктар тәҡдим иткән властың Советтарға күсеүе тураһында резолюцияны ҡабул итә: уның өсөн бөтә тиерлек партияһыҙ депутаттар тауыш бирҙе<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2, ч. 1. С. 220] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}</ref>. Шундай уҡ резолюцияларҙы ошоо көндәрҙә йөҙҙән артыҡ урындағы комитеттар ҡабул итә, ә 5 (18) сентябрҙә Советтарға власты тапшырыу өсөн [[Мәскәү]] ҙә үҙ фекерен әйтә. 1 (14) сентябрҙә махсус хөкүмәт актына ярашлы (министр-рәйес Керенский һәм юстиция министры Зарудный ҡул ҡуя) Рәсәй Республика булараҡ иғлан ителә. ==== Демократик кәңәшмә һәм Предпарламент ==== Армияға таяныу килеп сыҡмай; Советтар, һул социалистарға ҡаршы үткәрелгән репрессияларға ҡарамаҫтан, «һулға» әйләнә баралар һәм Корниловтың болаһынан һуң хатта уң социалистары өсөн ышанысһыҙ терәк булалар. Хөкүмәт, дөрөҫөрәк, уны ваҡытлыса алыштырған Директория ошо уҡ ваҡытта һул яҡтан да, уңдан да ҡаты тәнҡиткә дусар ителә: социалистар Керенскийҙың Корнилов менән уртаҡ тел табырға тырышыуын ғәфү итә алмайҙар ине. Директория, терәк эҙләп, уң социалистарҙың башланғысын (улар Бөтә Рәсәй Демократик кәңәшмә саҡыралар) ыңғай ҡараш белдерә. 1917 йылдың 14 (27) сентябрендә асылған Демократик кәңәшмәлә инициаторҙарҙың ҡайһы берҙәре «бер төрлө демократик хөкүмәте» булдырырға<ref>[http://bg-znanie.ru/article.php?nid=30212 Ф. Дан. К истории последних дней Временного правительства]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, икенселәре — Учредителдәр йыйылышына тиклем хөкүмәт буйһонған вәкәләтле орган булдырырға ниәтләйҙәр, әммә быларҙың береһе лә тормошҡа ашмай, тик демократия сафтарында бик тәрән фекер айырмалығы барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә хөкүмәттең составын билдәләү Керенскийҙың иркенә ҡуйыла, ә Рәсәй республикаһының Ваҡытлы Советын (Предпарламент) бәхәстәр барышында тикшереүсе органдан кәңәшләшеү оганына әүерелә. Кәңәшмәнең һөҙөмтәләре уңдарҙы ла, һулдарҙы ла ҡәнәғәтләндерә алмай; демократияның көсһөҙлөгө тик Ленинға һәм Милюковҡа аргументтарҙы өҫтәне: ике лидер ҙа, демократияға илдә урын ҡалмаған тип һанайҙар, сөнки көс йыя барған анархия көслө власты талап итә һәм революцияның барышы йәмғиәттә полярлашыуҙы тик көсәйтә бара (быны август-сентябрҙә үткән муниципаль һайлауҙар ҙа күрһәтә)<ref>См., мәҫәлән: [http://scepsis.ru/library/id_1503.html Г. Иоффе. Почему Февраль? Почему Октябрь?], [http://www.lgz.ru/article/1000/ В. Логинов. В шаге от пропасти], шулай уҡ: П. Н. Милюков. История второй русской революции</ref>. Сәнәғәттең тарҡалыуы дауам итте, аҙыҡ-түлек көрсөгө көсәйҙе; сентябрь башынан забастовка хәрәкәте үҫешә; йә бер, йә икенсе төбәктә етди «тәртипһеҙлектәр» барлыҡҡа килә, һәм көндөн-көн йышыраҡ тәртипһеҙлектең инициаторҙары һалдаттар булалар; фронттағы хәлдәр даими шом сығанағына әйләнә. 25 сентябрҙә (8 октябрь) яңы коалиция хөкүмәт төҙөлә, а 29 сентябрҙә (12 октябрь) Германия флотының Моонзунд операцияһы башлана. Тик Только героическое сопротивление Балтика флотының батырҙарса ҡаршылашыуы немецтарға артабан алға үтергә мөмкинлек бирмәне. Балтика флоты 9 сентябрҙә үк үеҙенең бөтә кораблдәрендә ҡыҙыл флагтар күтәрҙе. Ас һәм яланғас армия фиҙаҡәрлек күрһәтә, әммә яҡынлашып килгән көҙгө һыуыҡтар был түҙемлелеккә лә нөктә ҡуйҙы. [[Файл:Броневик у Смольного 1917.JPG|thumb|290px|left|Смольный янында ҡыҙыл ''Фиат Ижорский''. 1917 йыл, көҙ]] Ошондай хәлдә 7 (20) октябрҙә Мариин һарайында Предпарламент асыла. Беренсе ултырышта уҡ үҙҙәренең декларацияһын иғлан итеп, большевиктар демонстратив рәүештә ултырышты ҡалдырып сығалар. Армияның торошо Предпарламенттың шөғөлләнгән төп мәсьәләһе була. Армия аҙыҡ-түлек менән бик хөрт тәьмин ителә, обмундированиела һәм аяҡ кейемендә ҡытлыҡ кисерә, һуғыштың маҡсаттарын аңламай һәм бер ҡасан да аңламаны<ref>См., например: П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 540—548, 573—575</ref>. Хәрби министрҙың солох башланғыстары уның 23 октябрҙәге оставкаһы менән тамамлана. Әммә төп ваҡиғалар Мариин һарайынан алыҫта йәйелә, июль аҙағында хөкүмәт тарафынан ҡыуып сығарылған Петроград Советы һәм Үҙәк башҡарма комитеты күскән Смольный институтта үтә. «Эшселәр, — тип яҙа Троцкий үҙенең „Тарихында“, — партия, советтар, професиональ союздарҙың иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан, ҡатлам артынан ҡатлам эш ташлайҙар. Конфликттарға түңкәрелешкә аңлы барған эшсе синыф ҡатламдары ғына инмәй ине. Петроград ҡына, бәлки, тынысыраҡ булып ҡалды»<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2, ч. 1. С. 312] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}</ref>. === «Немец финанслауы» версияһы === [[Файл:Lenin-last-underground, 1917.jpg|right|thumb|150px|[[Ленин Владимир Ильич|Ульянов (Ленин)]] парикта һәм гримда. Эшсе К. П. Иванов исемен бирелгән таныҡлыҡтағы карточкаһы]] 1917 йылда уҡ Рәсәйҙең һуғыштан сығыуын хуп күргән Германия хөкүмәте маҡсатлы рәүештә Ленин етәкселегендәге РСДРП-ның радикаль фракцияһы вәкилдәре өсөн Швейцариянан Рәсәйгә «пломбалы вагонда» китеүен ойошторған тигән хәбәр сыға<ref name="Melgunov">[http://www.fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html С. П. Мельгунов. Золотой немецкий ключ большевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110311034242/http://fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html |date=2011-03-11 }}</ref>. Мәҫәлән, С. П. Мельгунов (Милюков артынан) Германия хөкүмәте А. Л. Парвус аша урыҫ армияһының һуғышҡа һәләтлелегенә зыян килтереү һәм оборона сәнәғәтенә һәм транспортҡа тарҡаулыҡ индереү өсөн йүнәлтелгән большевиктарҙың эшмәкәрлеген финанслаған, тип һанаған. А. Ф. Керенский эмиграцияла инде булған саҡта 1917 йылдың апрелендә үк Ваҡытлы хөкүмәткә француз министр-социалисты А. Тома большевиктарҙың немецтар менән бәйләнештәре тураһында мәғлүмәттәр еткереүе тураһында хәбәр итә<ref name="злоказов"/>; ошондай уҡ ғәйепләү большевиктар алдына 1917 йылдың июлендә ҡуйыла<ref name="злоказов"/>. Хәҙерге ваҡытта ла күп кенә үҙебеҙҙең һәм сит ил тикшеренеүселәре һәм әҙәбиәтселәре ошо версияны яҡлайҙар<ref>См., мәҫәлән: [[Кенез Питер|Кенез П.]] Красная атака, белое сопротивление. 1917—1918/Пер. с англ. К. А. Никифорова. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007. — 287 с — (Россия в переломный момент истории); Хереш Э. Купленная революция. Тайное дело Парвуса. (пер. с нем. Биневой И. Г.) Олма-Пресс, 384 стр. 2004 и др.</ref>. Л. Д. Троцкий тураһында инглиз-американ шпионы төшөнсәһе бер аҙ буталсыҡ индерә<ref>[http://www.alternativy.ru/ru/369 Октябрь для нас, России и всего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213223235/http://alternativy.ru/ru/369 |date=2010-12-13 }}</ref>, был проблема шулай уҡ 1917 йылдың яҙына ҡарай, нәҡ шул ваҡытта кадеттарҙың «Речь» гәзитендә Троцкий АҠШ-та булған саҡта 10 000 марка йәки доллар алған тигән хәбәрҙәр сыға<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl261.htm Л. Троцкий. Письмо в редакцию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181118/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl261.htm |date=2011-06-04 }}</ref>. Был төшөнсә Ленин менән Троцкий араһындағы Брест солохо буйынса фекер төрлөлөгөн аңлата (большевиктарҙың лидерҙары аҡсаны төрлө сығанаҡтарҙан алған), әммә мәсьәлә асыҡ ҡала: Петроград советы рәйесе һәм ысынбарлыҡта Хәрби-революцион комитеттың етәксеһе булған Троцкийҙың туранан-тура мөнәсәбәте булған Октябрь түңкәрелеше кемдең акцияһы булған? Был версияға төрлө тарихсыларҙың төрлө һорауҙары ла бар<ref>См., например: [http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html Б. Н. Земцов. Историография революции 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225171407/http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html |date=2008-12-25 }}; [http://www.lgz.ru/article/1000/В. Логинов. В шаге от пропасти]; [http://scepsis.ru/library/id_1530.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти], Г. Л. Соболев. Тайна «немецкого золота». СПб. М., 2002, Русская революция и немецкое золото; [http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Тайный союзник. Русская революция и Германия. 1914—1918]. СПб, 2009; [http://www.alternativy.ru/ru/369 Октябрь для нас, России и всего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213223235/http://alternativy.ru/ru/369 |date=2010-12-13 }}</ref>. Германияға көнсығыш фронтты ябыр кәрәк була, шуға күрә ул Рәсәйҙәге һуғышҡа ҡаршы булғандарҙы яҡлай, — һуғышҡа ҡаршы булғандар автоматик рәүештә Германияға хеҙмәт иткән һәм уларҙың «донъя ҡан ҡойошон» туҡтатырға башҡа сәбәптәре булмаған тип әйтеп буламы икән? Антанта дәүләттәре,үҙ яғынан, көнсығыш фронтының ғәмәлдә булыуы яҡлы булалар һәм бөтә булған саралар менән Рәсәйҙәге «еңеүгә тиклем һуғыш» яҡлыларына ярҙам күрһәтәләр<ref>См., например: Д. Бьюкенен. Моя миссия в России. М., 2006; В. Чернов. Великая русская революция. М. 2007</ref> Бөтә партиялар ҙа аҡсаға мохтажлыҡ кисерә, бөтә эре партияларға агитацияға һәм пропагандаға, һайлау кампанияларына (1917 йылда төрлө кимәлдәге һайлауҙар бик күп үткәрелә) аҡса күп түгергә тура килә, — һәм беренсе донъя һуғышына йәлеп ителгән бөтә илдәрҙең дә Рәсәйҙә үҙ мәнфәғәттәре булған; әммә еңелеүгә дусар булған партияларҙың финанстар сығанаҡтары тураһында мәсьәлә инде бер кемде лә ҡыҙыҡһындырмай һәм хәҙергәсә бөтөнләй тикшерелмәгән хәлдә ҡала<ref name="соболев"/>. 90-сы йылдар башында американ тарихсы С. Ляндерс Рәсәй архивтарында 1917 йылда Үҙәк комитеттың Сит ил бюроһы ағзалары Швейцария социалисты Карл Моорҙан аҡса субсидиялары алғанын иҫбат иткән документтар тапҡан; һуңынан Моор Германия агенты булыуы билдәләнде. Әммә субсидиялар барыһы 113 926 Швейцария крона (йәки 32 837 доллар) тәшкил иткән<ref name="ReferenceA">Ляндерс С. Новые документы о финансовых субсидиях большевикам в 1917 году// Отечественная история. 1993. N 2. С. 128—142</ref>, улары ла сит илдә 3-сө Циммерваль конференцияһын ойшотороу өсөн тотонолған<ref>С. Ляндерс по этому поводу пишет: «Принимая во внимание цели конференции и состав её участников, можно с уверенностью сказать, что „немецкие деньги“, на которые она была устроена, были использованы в не меньшей степени против правительства кайзеровской Германии, чем против Временного правительства А. Ф. Керенского, предпринявшего неудачную попытку юридически доказать измену большевиков, организовавших на „немецкие деньги“ антивоенную проопаганду в России» (цит. по: [http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник]. С. 27)</ref>. Ошо әлегә тиклем большевиктарҙың «немец аҡсаһын» алыуына берҙән-бер документаль дәлил"<ref>[http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник]. С. 26</ref>. А. Л. Парвусҡа килгәндә<ref>С. П. Мельгунов в своей книге, высказав опасение, что «тайна „золотого ключа“ едва ли будет когда-либо разгадана», рекомендовал последователям искать его «в кармане Парвуса» (см.: [http://www.fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html С. П. Мельгунов. Золотой немецкий ключ большевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110311034242/http://fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html |date=2011-03-11 }})</ref>, уның счеттарында немец аҡсаларын немец аҡсалары булмағандарынан айырыуы ауыр, сөнки [[1915 йыл]]ға ул инде үҙе миллионер була<ref>[http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник]. С. 116</ref>; һәм әгәр уның РСДРП(б)-ны финанслауға ҡағылышы иҫбатланған булһа, Парвустың шәхси тупланмаһы түгел, ә фәҡәт немец аҡсалары икәнен иҫбатларға тура килер ине. Етди тарихсыларыҙы башҡа мәсьәлә күберәк борсой: 1917 йылдағы ваҡиғаларҙа теге йәки был яҡтан финанс ярҙам (йәки башҡа төрлө мәрхәмәтлелек) ниндәй роль уйнай алған?<ref name="соболев"/><ref name="ReferenceA"/><ref>Хальвег В. Возвращение Ленина в Россию в 1917 году. М., 1990</ref>. Большевиктарҙың Германия Генштабы менән хеҙмәттәшлеген Ленин етәкселегендә большевиктар төркөмө Германия аша үтеп киткән «пломбалы вагон» иҫбатларға тейеш. Әммә бер ай үткәс, шул уҡ маршрут менән Ленин баш тартҡан Р. Гримм арасылығы ярҙамында тағы ла ике — меньшевиктар һәм эсерҙар менән — «пломбалы вагон» үтеп китә<ref>См., например: [http://militera.lib.ru/research/sobolev_gl/04.html Л. Г. Соболев. Русская революция и немецкое золото]</ref>, — әммә кайзерҙың фаразланған ҡурсалауы бөтә партияларға ла еңергә ярҙам итмәгән. Большевистик «Правда» гәзитенең буталсыҡ финанс эштәре уға ҡыҙыҡһыныу күрһәткән немецтар ярҙам күрһәтеүен раҫларға йәки фаразларға мөмкинлек бирә, әммә ниндәй ҙә булһа финанслауға ҡарамаҫтан, «Правда» «бәләкәй гәзит» булып ҡалған. Д. Рид түңкәрелеш төнөндә большевиктар «Русская воля» типографияһын баҫып алыуы һәм беренсе тапҡыр гәзиттәрен ҙур форматта баҫып сығарыуы тураһында һөйләйref>[http://scepsis.ru/library/id_1558.html Д. Рид. Десять дней, который потрясли мир. М., 1988. C 78]</ref>). 1917 йылдың июль айы ваҡиғаларынан һуң «Правда» гәзитен даими ябалар һәм исемен үҙгәртергә мәжбүр итәләр; тиҫтәләп ҙур күләмле гәзиттәр большевиктарға ҡаршы пропаганда алып барған, — ни өсөн бәләкәй «Правда» көслөрәк булып сыҡҡан? Фараздар буйынса, был хәл барлыҡ немецтар финанслаған большевистик пропагандаһына ҡағыла: большевиктар (һәм уларҙың союздаштары-интернационалистар) үҙенең һуғышҡа ҡаршы агитацияһы менән армияны тарҡаттылар, — әммә унан да күберәк, сағыштырғыһыҙ мөмкинлектәре һәм аҡсалары булған партиялар ошо уҡ ваҡытта «еңеүгә тиклем һуғыш өсөн» агитация алып баралар, патриотик тойғоларға өндәйҙәр, эшселәрҙе 8-сәғәтлек эш көнө талаптары өсөн хыянатлыҡта ғәйепләйҙәр, — ни өсөн большевиктар шул тиклем тиңһеҙ алышта еңделәр? А. Ф. Керенский 1917 йылда ла, тиҫтә йылдар үткәс тә большевиктарҙың Германия Генштабы менән бәйләнештәрен рҫларға тырыша; 1917 йылдың июлендә уның ҡатнашлығында коммюнике төҙөлә, документта Ленин һәм уның көрәштәштәре «Рәсәй менән һуғыш алып барған дошман ғәмәлдәрен яҡлау маҡсатында» махсус ойошма төҙөүҙә ғәйепләнәләр"<ref>А. Ф. Керенский. Русская революция 1917. М., 2005. С. 216</ref>; әммә 24 октябрҙә, Предпарламентта һуңғы мәртәбә сығыш яһағанда һәм тамам үҙенең еңелеүен аңлап, ситтән тороп большевиктар менән Германия агенттары сифатында түгел, ә улар менән пролетар революционерҙары булараҡ бәхәсләшә: «Ихтилал ойоштороусылары Германия пролетариатына булышлыҡ итмәй, Германияның хакимлыҡ иткән синыфтарына булышлыҡ итә, урыҫ дәүләтенең фронтын Вильгельм һәм уның дуҫтарының бронялы йоҙроғо алдына һалалар… Ваҡытлы хөкүмәт өсөн мотивтары барыбер, вайымһыҙ, аңлы йәки аңһыҙ был, әммә, һәр хәлдә, үҙемдең яуаплығымды тойоп ошо кафедранан урыҫ сәйәси партияның ошондай ғәмәлдәрен Рәсәй дәүләтенә хыянат һәм һатылыу тип һанайым…»<ref name="соболев"/> == Петроградта ҡораллы ихтилал == 18 октябрҙә Троцкийҙың тәҡдиме буйынса полктарҙың вәкилдәре кәңәшмәһе гарнизондың Ваҡытлы хөкүмәткә буйһонмауы тураһында резолюция ҡабул итте; Петроград советының һалдаттар секцияһы тарафынан раҫланған ғына хәрби округ штабының бойороҡтары үтәлергә тейеш була<ref name="m13">[http://scepsis.ru/library/id_1530.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти. Глава 13.]</ref>. Унан алдараҡ, 1917 йылдың 9 (22) октябрендә уң социалистар Петроград советына баш ҡаланы яҡынлашҡан немецтарҙан һаҡлау өсөн Революцион оборонаһы комитетын булдырыу тәҡдимен индерҙеләр; инициаторҙар уйлауынса, Петроградтың оборонаһында әүҙем ҡатнашыу өсөн Комитет эшселәрҙе йәлеп итергә һәм ойошторорға тейеш ине, — большевиктар был тәҡдимдә Эшсе ҡыҙыл гвардияның легалләшеү мөмкинлеген һәм уның шулай уҡ легаль ҡоралланыуын һәм буласаҡ ихтилал өснө әҙерләнеүен күрәләр. 16 (29) октябрҙә Петроград советы пленумы был органдың ойошторолоуын хупланы, әммә [[Революцион комитеттар|Хәрби-революцион комитеты]] булараҡ. [[Файл:События ВОСР в Петрограде 1917.JPG|thumb|230px|Октябрь түңкәрелешенең иң мөһим ваҡиғалары]] "Ҡораллы ихтилалға курс"ты большевиктар август башында РСДРП(б)-ның VI съезында ҡабул иттеләр, әммә ул ваҡытта подпольеға ҡыуылған партия хатта ихтилалға әҙерләнә алмай: большевиктарға теләктәшлек күрһәткән эшселәр ҡоралһыҙланғандар, уларҙың хәрби ойошмалары ҡыйратыла, Петроград гарнизонының революцион полктары тарҡатыла. Ҡабаттан ҡоралланыу мөмкинлеге уларға Корнилов болаһы көндәрендә тыуа, әммә уны баҫтырғандан һуң революцияның тыныс үҫешенең яңы бите асылыуыа өмөт уяна. Тик сентябрҙең 20-ләрендә, большевиктар Петроград һәм Мәскәү советтарын етәкләгәненән һәм Демократик кәңәшмәнең уңышһыҙлыҡҡа тарығанынан һуң , Ленин ҡабаттан ихтилал хаҡында һүҙ йөрөтә башлай һәм тик 10 (23) октябрҙә Үҙәк комитеты резолюцияһы менән ихтилалды көн тәртибенә ҡуйҙы. 16 (29) октябрҙә Үҙәк комитетының киңәйтелгән кәңәшмәһе ҡабул ителгән ҡарарҙы раҫланы. Һул социалистар, Петроград советында күпселекте тәьмин итеп, ысынында ҡалала июлгә тиклемге ике властлыҡты тергеҙәләр һәм ике аҙна дауамында ике власть асыҡ рәүештә көстәре менән һынаша: хөкүмәт полктарҙы фронтҡа сығырға өндәй, — Совет бойороҡтоң тикшереүен билдәләй һәм уның стратегик мотивтары менән тгел, ә сәйәси мотивтар менән көсләп тағылыуын аныҡлай һәм полктарға ҡалала ҡалырға бойора; Хәрби округы командующийы Петроград арсеналдарынан эшселәргә ҡорал биреүҙе тыя, — Совет ордер яҙып бирә һәм ҡорал бирелә; в яуап итеп хөкүмәт үҙенең яҡлаусыларын Петропавловск крепосынан винтовкалар менән ҡоралландырырға маташа, — Советтың вәкиле килеп инә һәм ҡорал таратыу туҡтатыла; 21 октябрҙә совещание представителей полктар вәкилдәре кәңәшмәһе үҙенең ҡабул иткәр резолюцияһында Петроград советын берҙән-бер власть итеп таный<ref name="m13" /><ref>[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2, ч. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}</ref>. Хәрби-революцион комитет үҙенең комиссарҙарын стратегик яҡтан бөтә мөһим учрждениеларға тәғәйенләй һәм ысынында уларҙы үҙ контроле аҫтына ала. Ниһәйәт, 24 октябрҙә Керенский сиратттағы мәртәбә исемен үҙгәрткән "Правда"ны яба һәм Комитетты ҡулға алыу тураһында бойороҡ бирә; әммә "Правда"ның типографияһын еңел генә ҡайтарып ала, ә ҡулға алаыу тураһында бойороҡто үтәү өсөн бер кем юҡ. 1917 йылдар ваҡиғаларының ҡатнашыусыһы, Халыҡ социалистары партия ағзаһы тарихсы С. П. Мельгунов октябрь көндәрҙең дөйөм дәүләт ситуацияһында Рәсәйҙә власты баҫып алыу ҡотолғоһоҙ булмай, уны Хөкүмәттең конкрет хаталары ҡотолғоһоҙ итте, тип һанай<ref>''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2904-8, стр.47</ref>, әммә бер нәмә лә эшләмәй, сөнки большевиктарҙың был сығышын июль көндәрендәге яҙмыш көтә, тип ышана<ref>''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2904-8, стр.94</ref>. Большевиктарҙың оппоненттары — уң социалистар һәм кадеттар — ихтилалды башта 17-нә, һуңынан 20-нә, артабан 22 октябренә «тәғәйенләҙәр» (Петроград советы көнө тип иғлан ителгән көн), хөкүмәт уға арымай-талмай әҙерләнә<ref>П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 592—594</ref>, әммә 24-нән 25 октябренең төнөндә килеп сыҡҡан түңкәрелеш барыһы өсөн дә көтөлмәгән хәл була, — сөнки уны бөтөнләй икенсе төрлө күҙ алдына килтерәләр ине: Июль көндәренең ҡабатланыуын, гарнизон полктарының ҡораллы демонстрацияларын (был юлы хөкүмәтте ҡулға алыу һәм власты баҫыу алыу ниәте менән) көтәләр. Әммә бер ниндәй ҙә демонстрациялар булмай, гарнизон да эшкә егелмәй; эшсе ҡыҙыл гвардияһы отрядтары һәм Балтика флоты матростары Петроград советының икевластлыҡты бервластлыҡҡа әйләндереү буйынса башлаған эшен тамамлайҙар: Керенский айырған күперҙәрҙе бергә ҡушып, хөкүмәт ҡуйған караулдарҙы ҡоралһыҙландырған, үҙенең контроле аҫтына вокзалдарҙы, электростанцияларҙы, телефон станцияһын, телеграфты һ. б. һәм барыһы ла бер атыуһыҙ, тыныс һәм тәртипле, — ул төндә йоҡламаған Керенский етәклкгкн Ваҡытлы хөкүмәте ағзалары оҙаҡ ваҡыт нимә булғанын аңлай алмайҙа, Хәрби-революион комитетының ғәмәлдәре тураһында «икенсел билдәләре» буйынса таныйҙар": ниндәйҙер мәлдә Ҡышҡы һарайҙа телефондарҙы һүндерәләр, һуңынан — яҡтылыҡты… [[Файл:Milrevkom proclamation.jpg|thumb|ХРК-тың Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатылыуы тураһында иғланы]] Халыҡ социалисты В. Б. Станкевич етәкселегендә ҙур булмаған юнкерҙар отрядының телефон станцияһын тартып алыу маташыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм 25 октябрҙә (7 ноябрь) иртәнсәк Ваҡытлы һарайҙың контроле аҫтында тик ҡыҙыл гвардияһы отрядтары менән уратылған Ҡышҡы һарай ҡала. Ваҡытлы хөкүмәттең яҡлаусылар көстәрен ҡатын-ҡыҙҙар үлем батальонының яҡынса 200 ударницаһынан, 2—3 юнкерҙар роталары һәм протездарҙа уларҙы етәкләүсе капитан менән 40 Георгий кавалерҙары инвалидтары<ref>''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Как большевики захватили власть.// Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2904-8, стр. 202</ref>. 25 октябрҙә иртәнге сәғәт 10-да Хәрби-революцион комитеты «Рәсәй граждандарына!» өндәмәһен сығара . «Дәүләт власы, — хәбәр ителә унда, — эшселәр һәм һалдаттар депутаттарының органы булған Петроград советы, Петроград пролетариаты һәм гарнизоны башында торған Хәрби-революцион комитеты ҡулдарына күсте. Халыҡ йәнен фиҙа ҡылған эш: кисекмәҫтән демократик солохто тәҡдим итеү, ергә алпауыт милеген ғәмәлдән сығарыу, производство өҫтөнән эшселәр контролен булдырыу, Совет хөкүмәтен төҙөү — был эш башҡарылды»<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/first.htm Обращение Петроградского военно-революционного комитета «К гражданам России!»]</ref>. 21:00 сәғәттә Петропавловск нығытмаһынан йәҙрәҙеҙ атыу Ҡышҡы һарайҙы штурмлауға сигнал булып яңғырай. 26 октябрҙә (8 ноябрь)төнгө 2-лә ҡораллаған эшселәр, В. А. Антонов-Овсеенко етәкселегендә Ҡышҡы һарай яулап алына һәм Ваҡытлы хөкүмәт ҡулға алына. [[Файл:Avrora1917Petrograd.jpg|thumb|250px| «Аврора» крейсеры]] == II Бөтә Рәсәй Советтар съезы == 25 октябрҙә (7 ноябрь) 22:40 сәғәттә Смольный институты бинаһында [[Икенсе Бөтә Рәсәй эшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советы съезы]] асылды, большевиктар һул эсерҙары менән берлектә күпселек тауыштар өлөшөн алдылар. Уң социалистар Еңеү яулаған ихтилалға таянып, башҡарылған түңкәрелешкә ҡаршы протест йөҙөнән съезды ташлап сығалар, әммә уларҙың сығып китеүе кворумды боҙмай. [[Файл:Anarkistimatruuseja.jpg|thumb|230px|left|Кронштадтың революцион матростары «Смерть буржуям» флагы менән]] Еңеү яулаған ихтилалға таянып, Съезд үҙенең «Эшселәргә, һалдаттарға һәм крәҫтиәндәргә!» өндәмәһе менән властың үҙәктә һәм урындарҙа Советтарға күсеүен иғлан итте<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/IIsiezd.htm Обращение II Всероссийского съезда Советов к рабочим, солдатам и крестьянам о победе революции и её ближайших задачах]</ref>. 26 октябрҙең (8 ноябрь) кисендә, үҙенең икенсе ултырышында, Съезд [[Тыныслыҡ тураһында Декрет]]ты — бөтә һуғышта ҡатнашҡан илдәргә һәм халыҡтарға дөйөм демократик донъяның аннексияларһыҙ һәм контрибуцияларһыҙ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәргә кисекмәҫтән тотонорға — тәҡдим итә, — шулай уҡ үлем язаһын юҡҡа сығарыу тураһында декрет һәм [[Ер тураһында декрет]] ҡабул ителә. Декрет буйынса алпауыттар ере конфискацияға дусар ителә, бөтә ерҙәр, ер аҫты байлыҡтары, урмандар һәм һыуҙар национализациялана, крәҫтиәндәргә 150 млн га ерҙән артыҡ бирелә. Съезд Совет власының юғары органын — Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын (ВЦИК) һайлай (рәйесе— [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]], 21 ноябрҙән — [[Свердлов Яков Михайлович|Я. М. Свердлов]]); ниһәйәт, съезд хөкүмәтте төҙөй — [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] етәкселегендәге [[РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы|Халыҡ комиссарҙары Советы]] (СНК). ВЦИК һәм СНК-ның ойошторолоуынан дәүләт власының юғары органдарын төҙөү башлана. == Хөкүмәтте булдырыу == Советтар съезы һайлаған хөкүмәткә — Халыҡ комиссарҙары Советы — башта тик РСДРП(б) вәкилдәре инә: һул эсерҙар «ваҡытлыса һәм шартлы рәүештә»<ref>В. И. Ленин. ПСС. Т. 35. С. 45</ref> большевиктар тәҡдимен кире ҡағалар, улар РСДРП(б) һәм ихтилалда ҡатнашмаған социалистик партиялары (меньшевиктар һәм эсерҙар) араһында күпер сифатында ҡалырға теләйҙәр, ихтилалды енәйәт авантюраһы тип атайҙар һәм протест йөҙөнән Съезды ташлап сығалар. Беренсе совет хөкүмәтенең составы түбәндәгесә була: * Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе — [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ульянов (Ленин)]] * Эске эштәр буйынса нарком — [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыков]] * Игенселек наркомы — В. П. Милютин * Хеҙмәт наркомы — А. Г. Шляпников * Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса Наркомат — комитет составында: [[Антонов-Овсеенко Владимир Александрович|В. А. Овсеенко (Антонов)]] (СНК булдырыу тураһындағы Декрет тексында — Авсеенко), Н. В. Крыленко һәм П. Е. Дыбенко * Сауҙа һәм сәнәғәт эштәре буйынса нарком — В. П. Ногин * Халыҡ мәғарифы наркомы — [[Луначарский Анатолий Васильевич|А. В. Луначарский]] * Финанстар наркомы — И. И. Скворцов (Степанов) * Сит ил эштәре буйынса нарком — [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Бронштейн (Троцкий)]] * Юстиция наркомы — Г. М. Оппоков * Аҙыҡ-түлек эштәре буйынса нарком — И. А. Теодорович * Почталар һәм телеграфтар наркомы — Н. П. Авилов (Глебов) * Милләт эштәре буйынса нарком — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Джугашвили (Сталин)]] * Тимер юлдары эштәре буйынса вазифаһы ваҡытлыса билдәләнмәгән. Тимер юлдары эштәре буйынса вакантлы вазифаһын һуңынан М. Т. Елизаров биләй. 12 ноябрҙә өҫтәмә рәүештә дәүләт ҡарауы наркомы итеп [[Коллонтай Александра Михайловна]] тәғәйенлнә, донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ-министр. 19 ноябрҙә дәүләт контроле наркомы итеп Эссен Эдуард Эдуардович тәғәйенләнә. 29 октябрҙә (11 ноябрь) тимер юлы профсоюзының Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты (Викжель) ихтилал ҡурҡынысы аҫтында «бер төрлө социалистик хөкүмәт» төҙөүҙе талап итә; шул уҡ көндә РКП(б)| РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты үҙенең ултырышында Совнарком составына башҡа социалистик партияларҙың вәкилдәрен дә индереүҙе кәрәкле тип таныны (айырып әйткәндә, Ленин В. М. Черновҡа портфель Игенселек накоматы министры портфелен тапшырырға әҙер була һәм уның менән һөйләшеүҙәргә инә. Әммә уң социалистарҙың талаптары (шул иҫәптән — "Октябрь түңкәрелешенең персональ ғәйепләнеүселәре булараҡ Ленинды һәм Троцкийҙы хөкүмәт составынан сығарыу<ref>В. И. Ленин. Сочинения. Третье стереотипное издание. Т. XXII. М., 1929. С. 578</ref>, Социалистар-революционерҙар партияһы лидерҙарының береһенең рәйеслеге — [[Чернов Виктор Михайлович|В. М. Черновты]]ң йәки [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьевты]]ң, Советтарҙы бер нисә сәйәси булмаған партиялар менән тулыландырыу (уларҙа һаман да уң социалистар күпселекте тәшкил иткән) большевиктар ғына түгел, хатта һул эсерҙар ҡабул итерлек булмаған тип табыла: 1917 йылдың 2(15) ноябрҙәге һөйләшеүҙәр туҡтатылып тора, ә һул эсерҙар бер аҙ ваҡыт үткәс, хөкүмәткә инәләр, шул иҫәптән, Игенселек наркоматын етәкләйәсәктәр. Большевиктар «бер төрлө социалистик хөкүмәт» нигеҙендә [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Ногин етәселегендәге партия эсендә оппозиция булдыралар. == Ҡаршылашыу == 25 октябрь көнөнөң иртәһендә Керенский Петроградты американ әләмле автомобилдә ташлап сығып китә<ref>Икенсе версияға ярашлы, Америка илсеһе автомобилел Керенскийҙы тик оҙатып барған</ref> Һәм Петроградтың эргә-тирәһенә фронттан хөкүмәткә тоғро частарҙы осратыр өсөн юллана. 1917 йылдың 25 октябрендә кисен Петроград Ҡала Думаһы ҡан ҡойошона юл ҡуймау өсөн өс делегация ебәрә — «Аврора» крейсерына, большевиктар штабы Смольныйға һәм Ҡышҡы һарайға. Әммә бөтә делегациялар һөҙөмтәһеҙ кире ҡайталар — патрулдәр уларҙы үткәрмәй. Артабан Дума ағзалары Ҡышҡы һарайға юлланалар, әммә уларрҙы шулай уҡ патрулдәр туҡтата. 25 октябрҙән 26 октябргә ҡараған төндә уң социалистар Хәрби-революцион комитетҡа айырмалы рәүештә Ватанды һәм революцияны һаҡлау комитетын булдыралар; Комитетты уң эсер А. Р. Гоц етәкләй, большевиктарға ҡаршы листовкалар тарата, чиновниктарҙың саботажына һәм Керенскийҙың Икенсе Бөтә Рәсәй съезы булдырған хөкүмәтте ҡолатырға маташыуына булышлыҡ итә,ҡораллы ихтилалға Мәскәүҙәге көрәштәрен өндәй. П. Н. Красновты Петроград хәрби округының бөтә ғәскәрҙәренең командующийы итеп тәғәйенләп, Керенский с казаками 3-сө корпустың казактары менән октябрь аҙағында Петроградҡа походҡа сыға<ref>А. Ф. Керенский. Русская революция 1917. М., 2005. С. 344</ref> Баш ҡаланың үҙендә 29 октябрҙә Һаҡлау комитеты юнкерҙарҙың ҡораллы ихтилалын ойоштора. Казактар матростарға элекке министр-рәйесте тапшырырға риза булалар һәм Керенский, матрос кейемен кейеп, тиҙ арала Гатчинаны ла, рәсәйҙе лә ташлап китә<ref>Там же. С. 362</ref>. Мәскәүҙә ваҡиғалар башҡаса бара. 25 октябрь кисендә Мәскәү эшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советтары тарафынан ойошторолғанХәрби-революцион комитет<ref>Резолюция о присоединении к произошедшему в Петрограде перевороту была принята 394 голосами против 106 (см., например: Н. Н. Суханов. Записки о революции. Т. 3. С. 363</ref>, төндә бөтә стратегик яҡтан мөһим объкттарҙы (арсенал, телеграф, Дәүләт банкы һ. б.) үҙ контроле аҫтына ала. Хәрби-революцион комитетынан айырмалы рәүештә Йәмғиәт хәүефһеҙлеге комитеты булдырыла (Революцияны ҡотҡарыу комитеты), ҡала думаһының рәйесе уң эсер В. В. Руднев етәкләй. Юнкерҙар һәм казактар хуплауын тапҡан Комитет Съездың ҡарарҙын танымауын белдерҙе<ref>Н. Н. Суханов по этому поводу пишет: «Стороны договорились считать для себя обязательными решения Всероссийского советского съезда» (Записки о революции. Т. 3. С. 364)</ref>. Әммә 27 октябрҙә (9 ноябрь), получив сообщение о начале похода Керенский — Красновтың Петроградҡа походы тураһында хәбәр алғандан һуң, Мәскәү хәрби округы штабы Советҡа ультиматум ҡуя (мәҫәлән, Хәрби-революцион комитетты тарҡатыу тураһында) һәм ультиматумды кире ҡаҡҡандан һуң 28 октябргә ҡараған төндә хәрби ғәмәлдәрен башлай<ref>Н. Н. Суханов. Записки о революции. Т. 3. С. 367. «Это была, — пишет Суханов, — гражданская война, начатая „Комитетом спасения“, в самом широком масштабе»</ref>. 1917 йылдың 27октябрендә Викжель Граждандар һуғышын туҡтатыуҙы һәм большевиктарҙан халыҡ социалистарына тиклем үҙ эсенә алған Бер төрлө социалистик хөкүмәтен төҙөүҙе талап итә. Талаптар үтәлмәгән хәлдә ғәскәрҙәрҙе Мәскәүгә йөрөтөүҙе туҡтатыу һәм транспортта дөйөм забастовка ойоштороу хәүефлеге менән ҡурҡыталар<ref>Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 5. Вешин — Газли. 1971. 640 стр., илл.; 38 л. илл. и карт. 1 карта-вкл.</ref> РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты һөйләшеүҙәр башлай, әммә улар уңышһыҙ була. Мәскәүҙә алыштар дауам итә, был ваҡиғалар барышында бер нисә йөҙ кеше һәләк була, уларҙан 240 кеше 10 — 17 ноябрҙә Ҡыҙыл майҙанда ике туғандар ҡәберлегендә ерләнә, шулайтып Кремль диуарындағы некрополгә бнигеҙ һалына. Дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күпселеге түңкәрелеште танымай һәм уға бойкот менән яуап бирә. Петроградта ғына яҡынса 50 мең дәүләт һәм коммерция структуралары хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең бурыстарын башҡарыуҙан баш тарта. Был «саботажды» тик 1918 йылдың яҙына ғына еңеп сығырға насип була<ref name=autogenerated1>[http://www.portal-slovo.ru/history/40536.php А. Вдовин. Первые преобразования советской власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100503040431/http://www.portal-slovo.ru/history/40536.php |date=2010-05-03 }}</ref> == Совет власының сәйәси базаһының нығыныуы һәм большевиктарҙың һул эсерҙары менән коалицияһы == 1917 йылдың 11 (24) ноябре — 25 ноябрендә (8 декабрь) Петроградта Ғәҙәттән тыш Бөтә рәсәй крәҫтиән депутаттары Советы үтә. Беренсе ултырышта хәл иткес тауыш менән яҡынса 260 делегат ҡатнаша, 18 ноябрҙә (1 декабрь) — 330 делегат (һул эсерҙар — 195, большевиктар — 37, үҙәк һәм уң эсерҙары — 65 һ. б.). Артабан делегаттарҙың һаны арта. Делегаттар Халыҡ комиссарҙары Советының сәйәсәтен хуплайҙар һәм тауыштарҙың күпселеге менән һул эсерҙарҙың ҡатнашыуына ризалығын белдерәләр. Ғәҙәттән тыш съезд Икенсе Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр депутаттары Съезын үткәреү тураһында ҡарарҙы ҡабул итә, ә ваҡытлыса крәҫтиән депутаттары Советының башҡарма комитеты ВЦИК менән берләштерелә. 15 (28) ноябрҙә Смольныйҙа берләштерелгән ултырыш үтә. Икенсе Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр депутаттары Съезы Петроградта 1917 йылдың 26 ноябрь — 10 декабрендә (9—23 декабрь) үткән. Съезда 790 делегат, шул иҫәптән 305 үҙәк һәм уң эсерҙары, 350 һул эсерҙар, 91 большевик һ. б. ҡатнаша. Уң эсерҙар Учредителдәр йыйылышын яҡлау позицияларында торғандар һәм Халыҡтар комиссарҙары Советын «власты законһыҙ баҫып алыусылар» тип һанағандар. Съездың икенсе өлөшө Совет власын яҡлай. Совет власы яҡлыларҙың һәм уға ҡаршы булғандарҙың араһы алыҫая бара, съезд икегә бүленә һәм бер-беренә ҡаршы торған делегаттар ултырыштарҙы айырым үткәрә башлайҙар. Большевиктар һәм һул эсерҙар крәҫтиән депутаттары Советы Башҡарма комитетының 108 ағзаһын эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының берләштерелгән Үҙәк комитетына индереү тураһында килешеү төҙөйҙәр<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Из БСЭ|заглавие=Чрезвычайный Всероссийский съезд Советов крестьянских депутатов}}</ref><ref>{{Из БСЭ|заглавие=Второй Всероссийский съезд Советов крестьянских депутатов}}</ref> 17 ноябрҙә һәм 13 декабрҙә һул эсерҙарҙың вәкилдәре Совнаркомға инә. А. Л. Колегаев Игенселек наркоматын етәкләй, В. А. Карелин — Рәсәй Республикаһының Милек наркоматын, П. П. Прошьян — Почталар һәм телеграфтар наркоматын, В. Е. Трутовский — урындағы үҙидаралыҡ наркоматын, И. З. Штейнберг — Юстиция наркоматы; В. А. Алгасов һәм А. И. Бриллиантов «портфелһеҙ наркомдар» статусын алдыла. == Совет власының урындарҙа урынлаштырыуы == Урындағы үҙидара органдарында большевиктарҙың позициялары бик насар була: 50 губерна ҡалаларында — 7 %, 413 өйәҙ ҡалаларында — 2 % урын була. Урындағы үҙидара органдар эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары менән көрәшкә инәләр. Әммә тик 84 эре ҡаланан 15-дә генә эш ҡораллы ҡаршылашыуға барып етә<ref>[http://www.istmira.com/vtoraya-mirovaya-vojna/662-podgotovka-i-provedenie-bolshevikami.html Подготовка и проведение большевиками вооружённого восстания]</ref>. Шулай, [[Калуга]]ла совет власы [[Мәскәү]]ҙән һәм [[Минск]]иҙан килгән революцион отрядтары ярҙамында урынлаштырыла. Үҙәк сәнәғәт районында ([[Иваново-Вознесенск]], Кострома, [[Тверь]], [[Ярославль]], [[Рязань]] һ.б.) эшселәр депутатарынның Советтары власты Октябрь түңкәрелешенә тиклем үк яулай һәм унан һуң тик үҙ позицияларын нығытты. Дөйөм алғанда, Үҙәк сәнәғәт районында совет власы 1917 йылдың декабрь аҙағына урынлаштырыла. Эсерҙарҙың ҙур йоғонтоһо аҫтында булған Үҙәк-Ҡара ер районында һәм Волга буйында Совет власын таныу 1918 йылдың ғинуарының аҙағына тиклем һуҙыла. Иркутскиҙа ҡаты ҡаршылыҡтан һуң Совет власы шулай уҡ 1918 йылдың декабрендә урынлаша. 1918 йылдың башында Советтар һәм ҡала думалары күп кенә ҡалаларҙа бер үк ваҡытта эш итәләр. Бынан тыш провинцияла властың коалиция органдары тарала башлай, был органдарға Советтар вәкилдәре менән бер рәттән урындағы үҙидаралыҡтың (думалар, земстволар), профсоюздар һәм кооперативтар эшмәкәрҙәре инә. Уларҙа уртаса-социалистик элементтар күпселек тәшкил итә. Бындай органдарҙың исемдәре төрлө була: [[Астрахань|Астраханд]]ә — «Халыҡ власы комитеты», Донда — «берләштерелгән демократияның» Хәрби-революцион комитеты, Алыҫ Көнсығышта — эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советының край комитеты һәм урындағы үҙидаралыҡтары һ. б. Байкал аръяғында ауыл халҡының төп төркөмдәренең вәкилдәре (крәҫтиәндәр, казактар, бурятар) һ. б. — "Халыҡ Советы"на инә. Немецтар баҫып алмаған [[Эстония]] һәм [[Латвия]] территорияларында, шулай уҡ [[Белоруссия]]ла совет власы 1917 йылдың октябрь-ноябрендә урынлаша. Ғәмәлдәге армияла совет власын таныу барышы яйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан бара. Көнбайыш фронтта ([[Беренсе донъя һуғышы]], [[Рәсәй]]) 25 октябрҙә үк Көнбайыш өлкәһенең Хәрби-революцион комитеты ойошторола, комитет большевиктарҙы ҡыйратырға бирмәй һәм фронт командующийын вазифаһынан бушата. Башкомандующий Николай Духонин урынына большевик Николай Крыленко тәғәйенләнә. 20 ноябрҙә ҡулға алынғандан һуң Духонинды шул уҡ көндә һалдаттар совет главковерх вагоны алдында үлтерәләр. Шул уҡ көндә Минскиҙа Көнбайыш фронты вәкилдәренең съезы яңы командующийҙы — большевик Александр Мясниковты һайлай. Көньяҡ-Көнбайыш, Румын һәм Кавказ фронттарында совет власы 1917 йылдың декабрендә — 1918 йылдың ғинуарында ғына таныла. Совет власын бөтә казак төбәктәре лә танымай. 1917 йылдың 25 октябрендә атаман Алексей Каледин Дон ғәскәре өлкәһендә хәрби положение индерә һәм [[Ырымбур]], Кубань, [[Астрахань]], Терек казактары менән бәйләнештәр булдыра. Ул Ростовтағы Донды, [[Таганрог]], Донбасстың байтаҡ өлөшөн яулап ала. 1917 йылдың 25 декабрендә Новочеркасскиҙа большевиктар менән көрәшеү өсөн Ирекле армия булдырыла. Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатылыуы тураһында хәбәр алынғандан һуң Кубань территорияһында 26 октябрҙән хәрби положение индерелә, атаман Александр Филимонов һәм ғәсҡәри хөкүмәт халыҡты совет власы менән көрәшкә саҡыра<ref>[http://slavakubani.ru/read.php?id=1314&page=2 Кубанское краевое правительство в годы революции и Гражданской войны на Кубани в 1917—1920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516083155/http://slavakubani.ru/read.php?id=1314&page=2 |date=2012-05-16 }}</ref> Терек өлкәһендә Хәрби положениены атаман Михаил Караулов иғлан итә. Ырымбур казак ғәскәре атаманы [[Дутов Александр Ильич|Александр Дутов]] шулай уҡ 26 октябрҙә Ырымбур казак ғәскәре территорияһында большевиктарҙың власын танымау тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1917 йылдың 21 октябрендә (3 ноябрь) [[Владикавказ]]да «Казак ғәскәрҙәре, Кавказ таулылары һәм далаларҙың ирекле улдарының Көньяҡ-көнсығыш Союзы» булдырыла<ref>[http://www.hist.ru/kazak.html «ОЗДОРОВЛЕНИЕ РОССИИ НАЧНЁТСЯ С ОКРАИН…»]</ref>. 1917 йылдың 18 (31) декабрендә Халыҡ комиссарҙары Советы Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таный. 1918 йылдың 29 авгусында ХКС [[Польша]]ны бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы дәүләт булараҡ булыуын таный. 1917 йылдың 7 ()20 ноябрендә Украина Халыҡ Республикаһының Үҙәк радаһы Украина Халыҡ Республикаһын иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта Рада «Рәсәй Республикаһынан айырылырға» ниәте булмауын раҫлай, әммә 11 (24) декабрҙә Харьковта украин большевиктары Украина власын тулыһынса үҙ өҫтөнә алған Бөтә Украина Советтары съезын иғлан итәләр. Большевиктар яңы власты «Халыҡ Украин Республикаһының ысын хөкүмәте» булараҡ ҡабул итә. Кавказ аръяғында Тифлиста 1917 йылдың 15 (28) ноябрендә Учредителдәр йыйылышына һайланған вәкилдәрҙән, урындағы билдәле партияларҙың эшмәкәрҙәренән торған «Кавказ аръяғы Комиссариаты» ойошторола. Төркөстанда 1917 йылдың сентябрендә Ташкент Совет исполкомы түңкәрелеш ойоштора һәм Ваҡытлы хөкүмәт вәкилдәренең власын ҡолата. Әммә төбәктең мосолман халҡы совет власын хупламай<ref name=autogenerated1 />. Илдә милләт-ара конфликттар барлыҡҡа килә. Шулай итеп, 1917 йылдың көҙөндә Грозныйҙа Чечен атлы полкының яугирҙары (Ҡырағай дивизияһы) һәм Терек казактары араһында алыш башлана, артабан алыш Грозный чечендарыны погромына әйләнә. Яуап итеп шейх Дени Арсанов етәкселегендә Чечен милли комитетын ойоштора. Грозный ҡамаулы нығытмаға әүерелә, нефтепромыслаларҙа нефть сығарыу тулыһынса туҡтатыла.<ref>[http://archive.svoboda.org/programs/cicles/civilwar/civilwar.20000702.asp Передача «Радио свобода» «Гражданская война на землях Чечни»]</ref> Чечендар һәм ингуштар казак станицаларына һөжүм итә башлайҙар<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php П. Полян. У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)]</ref> == 1917 йылдың октябрь-ноябрендәге Совет власы саралары == 26 октябрҙә (8 ноябрь) Хәрби-революцион комитеты үҙенең ҡарары менән ҡайһы бер оппозицион гәзиттәрен яба:: кадеттарҙың «Речь», уң меньшевиктарҙың «День», «Биржевые ведомости» һ. б. 27 октябрҙә (9 ноябрь) Матбуғат тураһында декрет донъя күрә<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/press.htm Декрет о печати]</ref>. 29 октябрҙә (11 ноябрь) ХРК 8-сәғәтлек эш көнө тураһында декрет ҡабул ителә<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5306/ Декрет Совета Народных Комиссаров о восьмичасовом рабочем дне]</ref> 1917 йылдың 14 (27) ноябрендә ВЦИК «Эшселәр контроле тураһында» положениеһын раҫлай<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5309/ Положение о рабочем контроле]</ref>. 1917 йылдың 15 ноябрендә Совет хөкүмәте Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары декларацияһын баҫтырып сыға, декларация илдең бөтә халаҡтарының тиңлек һәм суверенлығын, уларҙың ирекле үҙбилдәнешенә, айырылып сығыуға һәм үҙаллы дәүләттәр төҙөүгә тиклем, хоҡуғын, милли һәм дини өҫтөнлөктәрҙе һәм сикләүҙәрҙе, милли аҙсылыҡтарҙың һәм этник төркөмдәрҙең ирекле үҫешен иғлан итте. 20|ноябрҙә ХРК «Бөтә Рәсәй һәм Көнсығыш хеҙмәтсән мосолмандарына» өндәмәһендә мәҙәниәт учреждениеларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм дини ҡараштарын ирекле һәм тейһегеҙ тип иғлан итте<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5310/ Ко всем трудящимся мусульманам России и Востока]</ref>. 10 (23) ноябрҙә ВЦИК "Сословиеларҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡҡа сығарыу буйынса декрет"ын баҫтырып сығара<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5308/ Декрет об уничтожении сословий и гражданских чинов]</ref>, был декрет Рәсәй граждандарының закон алдында юридик тигеҙлеген иғлан итә. 24 ноябрҙә (7 декабрь) ХРК 1-се һанлы Суд тураһында декретты баҫтыра, декрет элекке суд учреждениеларын яңылар менән алыштырыуын күҙ уңында тота һәм революцион хоҡуҡи аңға ҡаршы килгән иҫке закондарҙы ғәмәлдән сығара. 25 ноябрҙә (8 декабрь) ХРК издал постановление «Дәүләттең ауыл хужалығы машиналар һәм ҡорамалдар менән монополиялы файҙаланыуы тураһында»<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5313/ Постановление Совета Народных Комиссаров «О монопольном распоряжении государства сельскохозяйственными машинами и орудиями»]</ref>. ВЦИК-тың 5 (18) декабрендәге декретына ярашлы Халыҡ хужалығы юғары советы булдырыла, советҡа которому предоставлялось право конфискация, реквизиции, секвестр хоҡуғы бирелә<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5314/ Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета «О высшем совете народного хозяйства»]</ref>. 1917 йылдың 7 (20) декабрендә ХРК декретына ярашлы контрреволюция, спекуляция һәм вазифа буйынса енәйәттәр менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы (ВЧК) булдырыла. 1917 йылдың 14 (27) декабрендә ВЦИК «Банктарҙы национализациялау тураһында» декретын баҫып сығара.<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5315/ Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета «О национализации банков»]</ref> Шул уҡ көндә ВЦИК «Банктарҙағы ҡорос йәшниктарҙы ревизиялау тураһында» декретын ҡабул итә, декретҡа ярашлы шәхси кешеләрҙең банк сейфтарында һаҡланған тәңкәләрҙә һәм киҫәктәрҙәге алтын конфискацияға һәм бөтә дәүләт алдын фондына тапшырылыуға тейешле була<ref>[http://www.rusnauka.com/29_DWS_2009/Pravo/53809.doc.htm Артеменко Н. Н. Право собственности в первые годы советской власти]</ref>. 16 (29) декабрҙә ХРК «Бөтә хәрбиҙәрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләүе тураһында» декретын баҫып сығара, был декретҡа ярашлы армиялағы бөтә чиндар һәм дәрәжәләр бөтөрөлә һәм артабан граждандар революцион армия һалдатының почетлы исемен йөрөтеүе тураһында иғлан ителә<ref>[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5316/ Декрет Совета Народных Комиссаров «Об уравнении в правах всех военнослужащих»]</ref>. == Байрам == [[Файл:40th anniversary of the October Revolution. First Day postmark, 1.jpg|thumb|left|340px| '''40 лет Великого Октября''' почта блогында [[Мәскәү]]. [[1957]]]][[Файл:40th anniversary of the October Revolution. First Day postmark, 2.jpg|thumb|right|340px| '''40 лет Великого Октября''' почта блогында [[Петроград]] һәм крейсер Аврора крейсеры. [[1957]]]] {{Clear}} Революция көнө баштан уҡ тиерлек яңы совет дәүләтенең байрамына әүерелә. РСФСР-ҙың КЗОТ-ына 1918 йылда ул дәүләт байрамдары араһына «Пролетар Революцияһы көнө» булараҡ индерелә. [[СССР]] ойошторолғандан һуң һәм [[1922 йыл]]да СССР-ҙың КЗОТ-ы ҡабул ителгәндән һуң ул шулай уҡ рәсми рәүештә совет байрамы статусын һаҡлап ҡала. [[Cталин]] ваҡытында Октябрь революцияһы көндәренең байрам итеү традицияһы булдырыла: хәрби парадтар һәм демонстрациялар үткәрелә, Мавзолей трибунаһынан юлбашсылар сығыш яһай. Традиция Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ла боҙолмай. 1941 йылдың 7 ноябрендә, Мәскәүгә фашистар һөжүм иткәндә, Ҡыҙыл майҙанда хәрби парад үткәрелә, парадтан һуң һалдаттар фронтҡа китәләр. Был парад армияның һәм бөтә илдең мораль рухын күтәреү өсөн бик әһәмиәтле була. [[СССР]] тарҡатылғандан һуң 7 ноябрь көнө байрам булыуынан туҡтатылды, әммә «Рәсәйҙең хәрби даны көндәре (еңеү көндәре)» законына төҙәтеүҙәр индергәндән һуң иҫтәлекле көн булып ҡалды. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://www.rulife.ru/mode/article/362/ Страшное в революции. Матросы и правосознание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006013205/http://rulife.ru/mode/article/362/ |date=2017-10-06 }} // ''[[Бонч-Бруевич, Владимир Дмитриевич|Бонч-Бруевич В. Д.]]'' На боевых постах Февральской и Октябрьской революций. — М.: [[Федерация (издательство)|Издательство «Федерация»]], 1930. * ''[[Булдаков, Владимир Прохорович|Булдаков В. П.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1538.html «Путь к Октябрю»] // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? / Под ред. [[Волобуев, Павел Васильевич|П. В. Волобуева]] — М.: [[Политиздат]], 1991. * ''[[Бутенко, Анатолий Павлович|Бутенко А. П.]]'' [http://ecsocman.hse.ru/data/751/870/1231/002.BUTENKO.pdf Правда и ложь о революциях 1917 года] // [[Социологические исследования]]. — 1997. — № 2. — С. 30—47. * [http://scepsis.ru/library/id_1168.html Троцкий в Октябрьской революции] // ''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921 гг / Пер. с англ. Т. М. Шуликовой. — М.: ЗАО [[Центрполиграф]], 2006. С. 259—330. * ''[[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Иоффе Г. З.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1503.html «Почему Февраль? Почему Октябрь?»] // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? / Под ред. П. В. Волобуева — М.: [[Политиздат]], 1991. * [http://militera.lib.ru/h/hcw/index.html История гражданской войны в СССР. Т. I. Подготовка великой пролетарской революции. (От начала войны до начала октября 1917 г.)] Под редакцией: М. Горького, В. Молотова, Б. Ворошилова, С. Кирова, А. Жданова, А. Бубнова, Я. Гамарника, И. Сталина. Составители тома: А. Л. Бирман, В. А. Быстрянский, М. Горький, С. М. Диманштейн, Л. Г. Долецкий, Л. Н. Крицман, Н. В. Крыленко, М. И. Кубанин, Д. З. Мануильский, И. И. Минц, В. П. Милютин, О. А, Пятницкий, Ф. Ф. Раскольников, А. И. Стецкий, Б. М. Таль, М. П. Толстуха, А. Ж. Угаров, Р. Н. Эйдеман. — М.: [[ОГИЗ]], 1936 * {{статья|ссылка = http://scepsis.ru/library/id_184.html|автор = [[Лифшиц, Михаил Александрович|Лифшиц М. А.]]|заглавие = Нравственное значение Октябрьской революции|издание = Собр. соч. в трёх томах|том = 3|место = М.|издательство = Изобразительное искусство|год = 1988|страницы = 230}} * ''[[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]]'' [http://lgz.ru/article/N30--6130---25-07-2007--/V-shagе-ot-propasti1000/ В шаге от пропасти] // [[Литературная газета]]. № 30 (6130). 25.07.2007. * ''Макаренко П. В.'' [http://www.august-1914.ru/makarenko.html Германский фактор в Октябрьской революции 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513072251/http://www.august-1914.ru/makarenko.html |date=2010-05-13 }} // [[Вопросы истории]]. 2008. № 5. С.30-45. * [http://scepsis.ru/library/id_1498.html Октябрьская революция: главное событие XX века или трагическая ошибка?] // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? Под ред. [[Волобуев, Павел Васильевич|П. В. Волобуева]]. — М.: [[Политиздат]], 1991. — с. 65—85 * {{книга|автор =|заглавие = О причинах русской революции|ссылка = http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=1|издание = |ответственный = |место = М.|издательство = Издательство ЛКИ|год = 2010|том = |страницы = |страниц = 432|isbn = 978-5-382-01011-3}} * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' «Октябрьская революция: случайность? Исторический зигзаг? Или закономерность?» // Из глубины времён. Вып. 2 СПб., 1993 С. 129—187. * ''[[Рабинович, Александр Евгеньевич|Рабинович А. Е.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1499.html «Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде»]. / Пер. с англ.; Общ. ред. и послесл. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. З. Иоффе]]. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1989. — 416 с. * Революция 1917-го в России. Как серия заговоров. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2017. — ISBN 978-5-906880-08-6. * ''[[Рид, Джон|Рид Дж.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1539.html «Десять дней, которые потрясли мир»]; [http://www.sovmusic.ru/jpg/10_dnej/10_dnej_Prilozhenija.htm Приложения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820214448/http://www.sovmusic.ru/jpg/10_dnej/10_dnej_Prilozhenija.htm |date=2009-08-20 }} * ''[[Сегень, Александр Юрьевич|Сегень А. Ю.]]'' Господа и товарищи. Роман. М.: Вече, 2008. * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/1/art.aspx?art_id=102 Социал-демократия осенью 1917 года] // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014 * {{книга|ссылка = http://www.zhurnal.ru/magister/library/trotsky/trotl445.htm|заглавие = Октябрьская революция|автор = [[Троцкий, Лев Давидович|Троцкий Л. Д.]]|год =[[1918]]}} (брошюра) * ''Троцкий Л. Д.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm . История русской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }} * ''[[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|Нефёдов С. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20201125085207/https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=1 О причинах Русской революции] * [http://www.scepsis.ru/library/id_1528.html «Мировая революция» ] // ''[[Эрик Хобсбаум|Хобсбаум Э.]]'' Эпоха крайностей: Короткий двадцатый век (1914—1991). — М.: [[Независимая газета|Издательство «Независимая газета»]], 2004. — 632 с. (с. 66-96) == Һылтанмалар == {{Навигация}} * ''[[Разлацкий, Алексей Борисович|Разлацкий А. Б.]]'' [http://www.proletarism.proletarism.ru/zam.shtml Заметки на полях истории] * ''[[Саркисянц, Мануэль|Саркисянц М.]]'' [http://vif2ne.ru/nvz/forum/0/co/217801.htm Россия и мессианизм]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (выдержки из [http://ivanstor.livejournal.com/10280.html книги]) * [[Сапунов, Борис Викторович|Сапунов Б. В.]] [http://sir35.ru/Sapunov/Ts.htm «Правда о штурме Зимнего в октябрьскую ночь 1917 г.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628142538/http://sir35.ru/Sapunov/Ts.htm |date=2008-06-28 }} * ''[[Чиняков, Максим Константинович|Чиняков М. К.]]'' [http://vodka.com.ua/articles/history/1125.htm Пьянство и революция] * ''[[Чураков, Дмитрий Олегович|Чураков Д. О.]]'' [http://www.alternativy.ru/ru/alternativy/2004_02/pravye_socialisty_i_belyj_terror_izhevsk_1918_god Правые социалисты и белый террор: Ижевск, 1918 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101084635/http://www.alternativy.ru/ru/alternativy/2004_02/pravye_socialisty_i_belyj_terror_izhevsk_1918_god |date=2007-11-01 }} // «Альтернативы». 2002. № 4 * [http://istmat.info/node/48822 Декреты Советской власти. Тома 1,2,4,5,6,11,12,15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102043544/http://istmat.info/node/48822 |date=2017-11-02 }} * [http://www.ototsky.mgn.ru/it/presentations/October1917.htm Октябрьская революция как недоносок коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028145129/http://www.ototsky.mgn.ru/it/presentations/October1917.htm |date=2012-10-28 }} * [http://sovietera.net/revolution/ Великая Октябрьская социалистическая революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140126110033/http://sovietera.net/revolution/ |date=2014-01-26 }} * [http://www.rusrevolution.info/ Революция и Гражданская война в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401044232/http://www.rusrevolution.info/ |date=2009-04-01 }} * [http://www.c-cafe.ru/days/bio/7/044.php Биография Троцкого] * [http://www.rusrevolution.info/ Сайт «Революция и Гражданская война»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401044232/http://www.rusrevolution.info/ |date=2009-04-01 }} * [http://hrist-commun.narod.ru/kom-rel.html Отношение Ленина и большевиков к коммунистическим формам религии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103125615/http://hrist-commun.narod.ru/kom-rel.html |date=2017-11-03 }} * [http://revolt1917.narod.ru/ Карты] * [http://leftcom.wordpress.com/2011/09/20/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1917/ Пролетарская революция Октября 1917-го — результат сознательных и массовых действий трудящихся] [[Категория:1917 йыл Рәсәйҙә]] [[Категория:Октябрь революцияһы 1917]] 80rzifoc2j3cu6n6v8odh40s3duv1zp 0 128338 1309802 1302769 2026-11-09T22:13:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309802 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нәдир-шаһ Афшар''' ({{lang-fa|نادر شاه}} — ''Nâdir Šâh''), шулай уҡ ''Нәдир-ҡули хан'', уларҙың вәкилдәре XV быуатта ҡыҙылбаштар ҡәбиләһе менән берләшеп<ref>{{Книга|автор=И.П. Петрушевский|заглавие=Ислам в Иране в VII-XV веках|ответственный=|издание=|место=|издательство=Издательство С.-Петербургского университета|год=2007|страницы=387|страниц=428|isbn=978-5-288-04260-7|isbn2=}}</ref>, Хөрәсәнгә үзбәк һөжүмдәрен кире ҡағып торорға Сәфәүиҙәр ебәргән булған<ref name="second">[http://www.iranica.com/articles/nader-shah Encyclopaedia Iranica. NĀDER SHAH.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425051442/http://iranica.com/articles/nader-shah |date=2011-04-25 }}: «''Born in November 1688 into a humble pastoral family, then at its winter camp in Darra Gaz in the mountains north of Mashad, Nāder belonged to a group of the Qirqlu branch of the Afšār (q.v.) Turkmen. Beginning in the 16th century, the Safavids had settled groups of Afšārs in northern Khorasan to defend Mashad against Uzbek incursions. ''»</ref>. Нәдир Шаһтың яулап алыу һуғыштары нигеҙендә ҙур империя барлыҡҡа килгән, унда [[Иран]] менән [[Әзербайжан]]дан тыш провинция йәки вассал сифатында [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], өлөшләтә [[Дағстан]], [[Афғанстан]], Белуджистан, [[Хиуа]] һәм [[Бохара]] ханлығы ингән. 1737—1738 йй. Нәдир шаһ Төньяҡ [[Һиндостан]]ға йүнәлә һәм 1739 йылда [[Дели]]ҙы  — Бөйөк моголдар империяһының баш ҡалаһын баҫып ала<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/11663/Нәдир Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.]</ref>, әйткәндәй, ул да төрки дәүләт була. Нәдир шаһ үҫкәндә Исламдың [[шиғыйҙар]] фирҡәһе йүнәлешендә тәрбиәләнгән<ref>{{Книга|автор=Michael Axworthy|заглавие=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=34|страниц=|isbn=}}</ref>, артабан дингә битараф ҡалған<ref>''Michael Axworthy.'' The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. — С. 168.</ref>. Ил башына килгәс, ул дәүләт дине булараҡ шиғыйлыҡтан баш тарта һәм бик еңеләйтеп уның яңы формаһын индерә. Имам итеп алтынсы Джафар әс-Садиҡ ҡуйылырға тейеш була<ref>{{Книга|автор=К. Босфорт|заглавие=Мусульманские династии|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=231|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Сәфәүиҙәр кеүек үк, Нәдир шаһ төрки әҙәбиәткә өҫтөнлөк бирә<ref>Tourkhan Gandjei, The Turkish inscription of Kalat-i Nadiri, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 69 (1977), pp. 45-53{{Oq|2=Nadir Shah, following the tradition which was established under the Safavids, patronised Turkish letters}} </ref>. Уның исеме — نادر (nādir) — ғәрәпсәнән «һирәк осрар», «үҙе бер башҡа» тип тәржемә ителә. == Сығышы, ғүмер башы == Нәдир-ҡули Абиверде ҡалаһында, Ашхабадтан 100 саҡрым самаһы ерҙә донъяға килә. Каахкин районының Хиваабат тигән урынында әле лә боронғо Нәдир ҡәлғәһе һаҡлана. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, уға балсыҡ менән ҡом Хиуанан килтерелгән, буласаҡ шаһ шунда әсирлектә булған икән. Тотҡондан ҡайтҡас, ул хаким Бабахан ҡыҙына өйләнә<ref name="first">[http://www.culture.gov.ru статья: «История древнего Мерва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210810145520/https://culture.gov.ru/ |date=2021-08-10 }}</ref>. Атаһы төрки, афшар ҡәбиләһенең ҡырҡлы араһынан, уларҙы [[Хөрәсән]]гә үзбәк яуын ҡайтарып торорға ебәргән булалар<ref name="second" /> Нәдир үҙе 1734 осман вәзире Хакимзадәгә ике хат ебәрә (береһе төрки, береһе фарсы телендә), ул османдар менән төркмәндәр бер сығышлы, килешеп йәшәйек, тип яҙа. Могол хакимы Мөхәммәд Шаһҡа ла халҡы туркоман сығышлы, тимәк Могол һәм Афшар халҡы Аҡһаҡ Тимер затынан булып, бер тамырға барып тоташа, тип хәбәр ебәрә. 1741 йылда осман солтанына ул Һиндостан башында Мөхәммәд Шаһты ҡалдырыуын уның төрки булыуы менән аңлата<ref name=":0">Tourkhan Gandjei, The Turkish inscription of Kalat-i Nadiri, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 69 (1977), pp. 45-53</ref>. В. Минорский яҙыуынса, Нәдир уғыҙ теленең көньяҡ-төркмән диалектында, ябай ғына әйткәндә [[әзербайжан]] телендә һөйләшкән<ref>Reviewed Work(s): Nadir Shah by L. Lockhart, Review by: V. Minorsky, Source: Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol. 9, No. 4, p 1122.{{Цитата|Nadir’s native language could not be “ Turki or Eastern Turkish ”. As an Afshar he surely spoke a southern Turcoman dialect, similar to that of all the Afshars scattered throughout Persia, i.e. in usual parlance, “the Turkish of Azarbayjan.” The Afshars were certainly an Oghuz, and not a Mongol tribe.}}</ref>. Ун һигеҙ йәшендә әсәһе менән Нәдир-ҡулины үзбәктәр әсирлеккә алып китә. Бер аҙҙан унан ҡаса һәм Хөрәсәнгә ҡайта, төрлө хандарға хеҙмәт итә. Һуңғараҡ үҙе ҡораллы отряд төҙөп алып үҙ-ара һуғыштарға яугир булып яллана, талауҙарҙа ла ҡатнаша. Тиҙҙән исеме тотош Хөрәсәнгә таныла, хандар үҙ байлыҡтарын талатмаҫ өсөн уны ҡурсыусы итеп яллайҙар, бик күп аҡса түләй башлайҙар. Бабул бәк ханға ялланғанда уның ҡыҙын урлап, өйләнә. Был никахтан Риза-ҡули тигән улы була<ref name="Рыжов">[http://slovari.yandex.ru/~книги/Монархи.%20Мусульманский%20Восток%20XV-XX/Надир-шах/ Рыжов К. В. Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726084240/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%80-%D1%88%D0%B0%D1%85/ |date=2014-07-26 }}</ref>. == Ғәскәр башы == Сәфәүиҙәр дәүләте ул заман ҙур ҡыйынлыҡтар кисергән. Шаһ сәйәсәтен оҡшатмаусылар бер-бер артлы баш күтәрә, сөнниҙәр менән курдтар бер яҡлы булып китә, Төркиә менән Рәсәй баҫыша. Урыҫ ғәскәренең Персияға уңышлы һөжүме, 1723 йылдың йәйендә османдарҙың Кавказ аръяғына баҫып инеүе 1723 йылдың 12 сентябрендә Петербург менән солох килешеүе төҙөргә мәжбүр итә, Рәсәйгә Дербент, [[Баҡы]], Решт, Ширван төбәге, Гилян, Мазендеран һәм Астрабад ҡалдырыла. Османлылар [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, хәҙерге [[Әзербайжан]]дың көнбайыш яғын тар-мар килтерә. 1724 йылда [[Рәсәй]] менән [[Төркиә]] ғәмәлдә [[Иран]]дың төньяҡ биләмәләрен бүлешеп ала. Ул арала афған фетнәселәре башлығы 1722 йылда Ирандың баш ҡалаһын баҫып ала һәм Сәфәүи хакимы Солтан Һөсәйенде бәреп төшөрә. Бик аҙ ғына ваҡытҡа Персияла афған хакимлығы урынлаша. 1726 йылда Нәдир 3000 кешеһе менән Мазендаранға килә, бында Сәфәүиҙәрҙең афғандар бәреп төшөргән йәш шаһы Тахмасп II ғәскәр туплай башлаған була. Нәдир-ҡули унан ғәфү үтенә һәм афғандарҙы ҡыуып сығарышырға теләгәнен әйтә. Шаһ уны яҡшы ҡабул итә һәм шул йылы уҡ Нәдир ғәскәр башы булып китә, Тахмасп-Ҡули-хан исеме алып, афғандарҙы Мешхедтан ҡыуып сығара. Рәхмәт йөҙөнән шаһ уға солтан дәрәжәһе бирә һәм Мазандаран менән Хөрәсәндең губернаторы итә. 1729 йылда Нәдир-ҡули ғәскәре афғандарҙы Дамғандан бәреп сығара һәм [[Афғанстан]]ға ҡыҫырыҡлай. Нәдир үҙенең ағаһын үлтерә, келат ғәскәрен үҙенекенә ҡуша һәм ике йыл эсендә илде ете йыллыҡ афған ҡоллоғонан ҡотҡара. Тахмасп Нәдирҙең көсәйеүенән ҡурҡып, хәрби хәрәкәтте туҡтатырға ҡуша, әммә тегенеһе шаһ һарайын ҡамап, дәүләттә бик ҙур власть талап итеп ала. Тахмасп уға идара итергә дүрт ҙур майҙанлы өлкәһен бирә: [[Хөрәсән]], Мазендеран, Систан һәм Керман; Нәдир Хөрәсәндә үҙ исеме һуғылған тәңкә сығарта. Ғәскәренә әҙме-күпме генә ял итергә биреп, Нәдир шаһ төрөктәргә ҡаршы һуғышҡа ебәрә, улар ҡулында Иран Әзербайжаны һәм [[Ираҡ]]тың иң яҡшы төбәктәре була бит. Нәдир еңеүҙәр яулап [[Әрмәнстан]]ға барып етә, тик һуғышҡа Тахмасп II ҡушылып, етәкселек итә белмәй, Нәдир яулағандарҙы юғалтыу ғына түгел, [[Персия]]ның бер өлөшөн дә биреп ҡуя. Нәдир «кафыр» сөнниҙәр менән килешеүгә ҡарата халыҡ нәфрәтен уятырға тырыша, Тахмаспты хакимлыҡтан бәреп төшөрә (1732), тәхеткә малай ғына Аббас Өсөнсөнө ултырта һәм үҙен уның регенты тип иғлан итә<ref>''{{не переведено|есть=:de:Hans Ferdinand Helmolt|надо=Гельмгольт, Ганс Фердинанд|текст=Гельмольт|язык=нем.}}''. История человечества. Всемирная история. — Т. 3. — Перевод [[Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольда]]. — СПб: Просвещение, 1903. — С. 364.</ref>. == Иран шаһыншаһы == Төрөктәр менән һуғыш яңынан башлана, мәгәр 1733 йылда Нәдир яңы ғәскәр туплай һәм [[Кавказ]]ға һөжүм итә. 1734—1736 йылдарҙа Нәдир шаһ Көнсығыш Кавказ аръяғын төрөктәрҙән тартып ала. 1736 йылдың мартында Суговушан (хәҙерге Сабирабад) ҡалаһы йыйынында Нәдирҙе шаһ итеп һайлайҙар. Нәдиргә ҡаршы Гәнжә ханы ҡаршы сыға, сөнки Сәфәүиҙәр генә тәхет хужаһы була ала тип һанаған. Нәдир шаһ быны белгәс, үсләшеп уның Ғағ (Ҡаҙаҡ) һәм Сөмхәт (Борчлу) тигән өлкәләрен тартып ала. Шулай уҡ фарсылар ҡулы аҫтында биш әрмән мәлигенә Дизак, Варанда, Хачен, Джабраил һәм Талыш төбәктәрен Гәнжә ханынан бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Нәдир Ҡарабахта булдырған был биш мәликлек әрмән әҙәбиәтендә «Хамсаи меликутюннер» тип атала. Ә 1740 йылда Нәдир шаһ йәш шаһ Аббасты атаһы янына оҙата һәм тиҙҙән икеһен дә үлтерттерә<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text1.phtml?id=945 ''Мирза Адигезаль-бек''. Карабаг-наме. Баку: АН Азерб. ССР, 1950]</ref>. Абраам Ереванци Нәдирҙең [[Иран]] тәхетенә нисек ултырғанын һүрәтләп ҡалдырған. Нәдир төрөктәрҙе ҡыуып сығарғас, илдең бар түрәләрен саҡырып ала һәм тантаналы йыйылыш үткәрә, үҙенең яу еңеүҙәрен һанап сыға, ҡоллоҡтан ҡотҡарғанын һөйләй. Хәҙер илгә батша һайларға кәрәк, ти. Түрәләр бөтәһе бер булып уны батшалыҡҡа күрһәтә, тәхеткә ултырта. Нәдир тәхеткә ултырғанда 300 кеше булған. Әрмәндәрҙең бик юғары мәликтәре саҡырылған. Нәдирҙең шиғыйлыҡ һәм сөннилек бер дәүләт дине тип иғлан итергә теләүенә шиғыйҙар башлығы мулла Баши ҡаршы сыға. Нәдир уны быуып үлтерттерә. Шулай уҡ шаһ булыуына ҡаршы сыҡҡан бер нисә түрәне лә язалата.<ref>(Абраам Ереванци, История войн 1721—1736 гг, Ереван,1938, стр. 83, 84)</ref>. Үҙ ғәскәренә ҡыйыу күсмән илбаҫарҙарҙы — бәхтиәрҙәрҙе ҡушып, Нәдир 1737 йылда Афғанстанға һөжүм итә. Йыл эсендә Кандагар һәм башҡа урындар яулана; бер нисә афған яугир төркөмдәр Нәдир шаһтың төп көсөнә әйләнә. Нәдир бойроғо менән Имам Али мәсете диуарына төрки телдә поэма яҙҙыртылған<ref name=":0" /> Келат ҡәлғәһендәге Нәдир яҙмаһы ла ҡыҙыҡһыныу уята<ref name=":0" />. === Һиндостанға яу === [[Файл:Nadir Shah on the Peacock Throne after his defeat of Muhammad Shah. ca. 1850, San Diego MOA.jpg|мини| Нәдир Шаһ Мөхәммәт Шаһты еңгәндән һуң Тауис тәхетендә. Һинд миниатюраһы, ок. 1850 й., [[Сан Диегоның Сәнғәт музейы]]]] [[Ҡабул]]ды алғас, Нәдир шаһ [[Дели]]ға бөйөк могол Мөхәммәд шаһҡа афған ҡасаҡтарын ҡабул итмәүҙе һорап хат яҙа. Үтенесен тыңламағастар, 1738 йылда Нәдир [[Һиндостан]]ға баҫып инә һәм тиҙ үк уларҙы буйһондора. 1739 йылдың 8 мартында Нәдир шаһ Делиға инә; өс көндән халыҡ баш күтәрә, Нәдир шаһ, ҡаны ҡыҙып, ҡаланы яндырырға, ә халҡын ҡырып сығырға ҡуша. Һуйыш ҡояш байығандан алып икенсе көн төшкә хәтлем бара. Бер нисә көндән Нәдир шаһ улын Бөйөк Могол ҡыҙына өйләндереп, туй үткәрә. Майҙа Нәдир шаһ моголдарҙың бар байлығын тейәп (шул иҫәптән аҫылташтарҙан эшләнгән данлыҡлы тауис тәхетте алып), [[Персия]]ға ҡайтып китә. Һалым тигән булып, халыҡты Нәдир шаһ ҡушҡандан да арттырып талау дауам итә. === Дағстан өсөн һуғыш === [[Файл:Nadir Shah.jpg|thumb|right|200px|Нәдир шаһ һүрәтләнгән миниатюра, [[1769 йыл]].]] Ҡайтып төшкәс, Нәдир шаһ Персия халҡын алдағы өс йылға һалымдан азат итә. 1740 йылда Төркөстанға юллана. Бохара ханы Әбүл Фәйез Нәдир шаһҡа [[Амударья]]ға тиклем ерҙәрен бирә һәм ҡыҙын уның туғанына кейәүгә бирә. Хиуа ханы Илбәрез ныҡ ҡаршылаша, әммә еңелә һәм урынына Таһир хан (Әбүл Фәйездең ике туған ҡустыһы) ҡуйыла. 1735 йылда Нәдир [[Рәсәй]] менән солох төҙөй, Рәсәй Нәдирҙең Дербент һәм [[Дағстан]]да хакимлығын таный. Дербент [[Иран]] хакимлығы аҫтында ҡала. Шуның менән файҙаланып, Нәдир 1736 йылда [[Төркиә]] менән килешеү төҙөй. Төркиә 1722 йылға тиклем Ирандыҡы булған ерҙәрҙе ҡайтарырға ризалаша. Быға өлгәшкәс, шул йылы уҡ дөйөм «Ҡоролтай»ға үҙенә тоғро Иран түрәләрен саҡырып, үҙен Иран шаһы ти иғлан иттерә. 1740 йылдың ҡышында Нәдир шаһ яратҡан Келат ҡәлғәһен төҙөкләндерергә тотона, тыныс йәшәргә күсергә уйлай, тик башта [[Дағстан]]ға һөжүм итергә була. Петр I үлгәс, Рәсәй менән Төркиә араһы киҫкенләшеүе менән файҙаланып, Рәсәй менән Төркиәгә ҡаршы килешеү төҙөүгә өлгәшә. Иранға [[Дербент]] һәм Каспий буйы өлкәләре бирелә. Бынан һуң Нәдир шаһ [[Дағстан]]ға яу аса. Урындағы халыҡ һуңғы тамсы ҡанына тиклем ҡаршылаша. Дербенттағы баш күтәреү аяуһыҙ баҫтырыла. Морад-Али-хан язаланыла, урынына Нәжәф солтан ҡуйыла. Нәдир шаһтың рәхимһеҙлеге тураһында Дербентты яҡлаусыларҙың һәр береһенең бер күҙен сығарып, Йома мәсете ихатаһында күмелгәне тураһында риүәйәттәр һаҡлана. Бының менән генә сикләнмәй, 100 ғаиләне төпкөл Хамаданға күсерәләр. Халыҡты урынынан ҡыуыу бара. Сикһеҙ яфалауҙарға түҙмәй, Дербент һәм ханлыҡтар, Дағстан һәм Кавказ аръяғы халыҡтары баш күтәреп тора. Шаһ ғәскәре уларҙы баҫтырырға ебәрелә, әммә авар ауылы Джар янында тар-мар ителә. Дағстанда еңелеү Иранға ҡыйбатҡа төшә: Ибраһим хан һәләк була. Уның менән бергә күп танылған ғәскәр баштары, хандар һәм солтандар ҡырыла, 32 меңлек армиянан 8 меңләп кенәһе ҡасып ҡотола. 1741 йылдың йәйендә Нәдир шаһ 100 меңлек ғәскәр менән Дағстанға бәреп инә. Ҡаршылашыуҙарҙы Нәдир шаһ йыртҡыстарса ҡыра. Асыуынан тәүге 14 ауылды ер менән тигеҙләй, өс меңләп ләзгин ҡаса. Таулылар ҡаһармандарса ҡаршы тора. Иран армияһы төп ике төркөмгә бүленгән булған: береһе Мехтули ханлығы баш ҡалаһы Джунгутайға табан яу менән бара, икенсеһе, шаһ етәкселек иткәне, Ғази-Кумухҡа йүнәлә. Әммә таулыларҙан бер кем дә шаһ «тупһаһын үбергә» йыйынмай. Табасаранда аяуһыҙ һуғыш өс көн бара. Фарсылар грузин отряды ярҙамында ғына ҡотолоп ҡала. Нәдир шаһ ғәскәр башында үҙе яуға сыҡҡас ҡына таулылар сигенә. Тик Табасаранда һуғыш бының менән тамамланмай әле. Дюбек ауылы янында (бөгөнгө Табасаран районы, Дағстан) ҡырылышта шаһтың 18 меңләп ғәскәре һәләк була. Нәдир хан бының өсөн ғәскәр башын һәм дүрт йөҙбашын язалата. Нәдир шаһ ғәскәре һөжүмде дауам итә. Дағстан халыҡтары ойошмаған була әле, шуға күрә күп кешеләрен юғалтып, улар еңелә. Халҡы ҡасып бөткән ауылдар аша үтеп, Нәдир шаһ Ғази-Кумухҡа инә. Ғази-Кумух янында Сурхай-хан шаһ ғәскәре менән йәнә бер яу тота. Әммә еңелеп, 1741 йылдың 9 авгусында Сурхай-хан шаһ лагерына килеп, әсирлеккә бирелә. Тик улдары Муртазали менән Мөһәммәдте Аварияға ебәреп өлгөрә. 14 августа Нәдир шаһ Ғази-Кумухты ала һәм емертә башлай. Шаһ уны Сурхай-ханды бик һалҡын ҡаршы ала, әммә икенсе көнөнә ҡәҙерле ҡунаҡ итеп тота башлай. Тиҙҙән башҡа түрәләр ҙә баш һала. Аварҙар ғына буйһонмай, ерҙәрен һаҡлап ҡала<ref>''Г. Э. Алкадари.'' Асари Дағстан. С. 67.</ref>. Шаһ ғәскәренең икенсе төркөмө Мехтули ханлығын яулай, халыҡты талай. Ғәскәр түрәләре Аймаҡ тарлауығында ялға туҡтай. Ул арала уцмий Әхмәд хан Ҡайтаглы ла ҡаршылашыуҙан туҡтарға мәжбүр була. Был уңышҡа ҡанатланып, Нәдир шаһ 52 меңлек ғәскәр менән Андалалға йүнәлә. Бында ҡаршылашҡан таулылар, шулар араһында Муртазали менән Мөхәммәд хан да була. ==== Нәдир шаһтың Аварстанда тар-мар ителеүе ==== 1741 йылдың сентябренә Дағстанда Аварстан ғына буйһонмай ҡалған була.<ref>Эхо Кавказа. Выпуски 3-9. Ассоциация, 1993.</ref>. Инглиз тарихсыһы Л. Локкарт яҙыуынса: {{Начало цитаты}} Авария буйһондоролмай тороп, Нәдир шаһ Дағстандың асҡысына хужа була алмай<ref>LokhartL., 1938. Р. 202.</ref>.{{Конец цитаты}} Аварстанға янаған хәүеф авар йәмғиәтен берләштерә. Андалалдың имамы Ибраһим-Хажи шаһҡа ике тапҡыр мосолмандарға ҡаршы һуғышмаҫҡа саҡырып, хат яҙа. Әммә хат алып барыусыны язалайҙар. Бынан һуң Андалал ҡаҙыйы, хәҙер солох мөмкин түгел, тик һуғышырға ғына ҡала, тип белдерә<ref>[https://web.archive.org/web/20130101060315/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html#selection-87.0-87.15 История аварцев]. М. Г. Магомедов.</ref>. Фарсылар Аварстанға ике төркөм булып килеп, төрлө яҡтан һөжүм итергә йыйына. Шаһ ғәскәре һуғышҡа теләмәй генә бара<ref>''М. Р. Арунова, К. З. Ашрафян.'' Государство Нәдир шаһа Афшара. М.: Изд-во восточной литературы, 1958 — С.193.</ref>. Лүтф-Али-хан, шаһ бойороғон үтәп, Андалал яғына йүнәлә. Өс рәт булып үтеп булмаған юл бик тар ғына Аймаҡ тарлауығы аша үтә. Ошонда уларҙы Мехтули ханы ғәскәре ҡарауыллап тороп, ҡырып бөтөрә лә инде<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Тамай А.И. К вопросу о провале Дағстанской кампании шаха Нәдира 1741-1743 гг. (kumukia.ru)|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref> И. Калушкин 1741 йылдың 21 сентябрендә, аврҙарға ҡаршы һуғышыу файҙаһыҙ, тип яҙа. Уның әйтеүенсә, фарсы һалдаттары үҙҙәре үк, бер ләзгин уныбыҙға тора, тип таныған<ref>[https://books.google.ru/books?id=oF7-AgAAQBAJ&pg=PA371&dq=против+одного+лезгинца&hl=ru&sa=X&ei=yUuYVZyzN4KOsAHK46uwCg&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B0&f=false История Дағстана]. В. Г. Гаджиев. Том 1.</ref>. Дағстандар тауҙарҙан дошман башына таштар яуҙырып, 20 меңлек армияны тар-мар итә. Еңеүселәргә 19 пушка, күп ҡорал һәм ылау ҡала. Койлюдере (бәлки Койсу-дере) тигән ерҙә шаһтың икенсе ғәскәре лә ҡырыла. Мәйеттәр араһында Джәлил-хан кәүҙәһе лә табыла. Күп хандар һәләк була, әҙ генә һалдаттар ҡасып ҡотола. Андалалға Дағстандың барлыҡ төбәктәренән тиерлек яугирҙәр ағыла башлай. Уларға Әхмәд-хан Мехтули етәкселек итә<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Багаутдинов С.М. Ахмед-хан Дженгутаевский - забытый герой Кавказа. Махачкала, 2013. С. 45-47.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. Андалал тауҙары араһына килеп инеп иран армияһы үҙен бик хәүефле хәлгә ҡуя, улар ҡапҡанға төшкәндәй була. Нәдир шаһ авар хандарынан тау араһынан сығарып ебәреүҙе һорай башлай, ҙур аҡсалар вәғәҙә итә<ref>{{Книга|автор=|заглавие=В. Дегоев. Северный Кавказ: исторические очерки. Кавказская война Нәдир шаһа. «Дружба Народов», 2011, № 4|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. Яуап ала алмағас, өҫтәмә ғәскәре килеп етмәһә лә, Нәдир шаһ һөжүмгә күсергә бойора. Бишенсе көнөнә Согратль ауылы янында дәһшәтле яу башлана. Нәдир шаһ һуңғы резервын һуғышҡа индерә. Әммә Әхмәд-хан Мехтули үҙе ҡаршы сыға һәм еңеүгә өлгәшә. Нәдир шаһ сигенеп барғанда тарлауыҡта аварҙар көтмәгәндә емергес һөжүм итә һәм дошманын еңә. Һөҙөмтәлә Дербентҡа йөҙләп кенә кеше барып етә. Еңеүселәргә күп байлыҡ һәм шаһ хәрәменең бер өлөшө тороп ҡала. «Бөйөк Ғәскәр башы» Нәдир ошоғаса бында еңелеү белмәгән була. [[Файл:Nader shah and his sons.jpg|thumb|right|Нәдир шаһ ғүмеренең һуңғы йылдарында сановниктар һәм улдары араһында]] Был һуғыштарҙан һуң Нәдирҙең 100 меңлек ғәскәренән 25—27 меңләп кенә һалдаты ҡала. Аварҙар Дербентҡа, шаһ отрядтарына туҡтауһыҙ һөжүм итеп тора, түҙмәй 1741 йылдың октябрендә Нәдир шаһ Аварияға яңынан юллана. Уңышҡа өлгәшә алмағас, юхалап еңергә маташып ҡарай, кешеләрен ебәреп, һалымдан азат итәм тип вәғәҙә итә. Тик ризалата алмай. Ҡырҡа кире яуап алғас, Нәдир шаһ бер аҙҙан Авариянан сығып китә. Нәдир шаһтың Аварияла еңелеүе фарсыларҙан йонсоған халыҡтарҙы ҡанатландырып ебәрә. Төрөктәр үҙҙәренә һуғыш асылмаясаҡ тип шатлана. Нәдирҙең еңелеүен Петербургта ла шатланып ҡабул итәләр<ref>АВПР. Л. 391.</ref>. Фарсы ғәскәре ҡалдыҡтары [[Дағстан]]да һәм [[Чечня]]ла таралып ҡала<ref>Умалат Лаудаев. [http://oldcancer.narod.ru/caucasus/Laudaev.htm «Чеченское племя»] Сборник сведений о кавказских горцах. Тифлис, 1872.</ref>.{{конец цитаты}}. 1741—1743 йылдарҙағы Дағстан халыҡтарына ҡаршы кампания Персияға бик ҡиммәткә төшә. Үҙ халҡы хәйерселәнә. Нәдир шаһ ғәскәрен еңгән өсөн төрөк солтаны Мәхмүд I Әхмәд-ханға осман армияһы генералы һәм Дағстан шамхалы дәрәжәһе бирә. Аббас Ҡули-аға Баҡыханов шулай уҡ уға 20 тоҡ аҡса бирелгәнен яҙа<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Бакиханов А. К. Гюлистан-и Ирам. Баку, 1991. С. 150.|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. ==== Дағстандан ҡасыу ==== [[Файл:Nadershahtomb.jpg|right|200px|thumb|[[Мешхед]]та Нәдир шаһ ҡәбере]] Аяуһыҙ сәйәсәте арҡаһында Нәдир шаһҡа ҡаршы [[Дербент ханлығы]]нда һәм [[Ширван]]да баш күтәреп кенә торалар. Дошманға ҡаршы Дағстан халыҡтары берләшә башлай. Нәдир шаһ иһә Дағстанды буйһондороу уйынан ҡайтмай. Бының өсөн нығытмалар, ҡәлғәләр төҙөтә, Дербентта хәрби лагерь аса, уны «Иран хараб» йәки «Ирандың харап булыуы» тип атайҙар. Дербентты үҙенең резиденцияһына әйләндерә һәм һарай төҙөтә. Үҙе буйһонмаҫ аварҙарға караттар ебәрә тора. 1745 йылда Әхмәт хан етәкселегендәге Дағстан баш күтәреүселәре 60 меңлек табасаран ғәскәре менән Дербент янында шаһ ғәскәрен юҡҡа сығара. Нәдир шаһ яңы ғәскәр йыя башлай, тик 1747 йылда уны үлтерергә маташалар. Бер аҙҙан Дербент ханлығы шаһ хөкүмәтенән бойондороҡһоҙлоҡ ала. Ирандың илбаҫар һуғыштары Дағстанды, бигерәк тә Дербент ханлығын бөлгөнлөккә төшөрә. Нәдир шаһтың флот төҙөү ниәте лә тормошҡа ашмай ҡала<ref>{{книга |автор = Риза Шабани. |заглавие = Краткая история Ирана |издательство = Петербургское востоковедение |место = СПб. |год = 2002 |страницы = 209 |isbn = 978-5-85803-380-6 }}</ref>. == Бөлөнөүе һәм үлеме == Нәдир шаһ бик шикселгә әйләнә: үҙен үлтерергә йыйыныуҙа өлкән улын — Риза-Ҡулиҙы ғәйепләп, 1743 йылда уны һуҡырайта. Выждан ғазабы яфалап, Нәдир аҡылдан шашҡан һымаҡ була башлай. 50 вельможаһын язалай (улары улын һуҡырайтҡанда балаһын яҡлашмаған, үҙҙәренең ғүмерен тәҡдим итмәгән имеш), шул мәлдән туҡтауһыҙ язалауҙар башлана. Төрөктәр менән (1743—1746) Басра өсөн һуғышта, Бағдад һәм Мосулда уңышҡа өлгәшә, әммә дәүләттең үҙендә уны күрә алмау арта ғына бара. Ул бик ҡарунға әйләнә, алмаҫҡа вәғәҙә иткән өс йыллыҡ һалымды ла йыйҙырта, шиғыйҙарҙы язалата. Туҡтауһыҙ баш күтәреүҙәр бара, халыҡ тауҙарға ҡаса. Нәдир шаһ үҙ ғәскәрендәге барлыҡ фарсыларҙы үлтерергә йыйынғас, 1747 йылда Нәдир шаһты ғәскәр башы Сәлех бей үлтерә. Яңы һайланған шаһ Али (Нәдир шаһтың туғаны) манифеста Нәдир шаһ уның бойороғо менән үлтерелгәнен әйтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * Michael Axworthy, [https://books.google.com/books?id=O4FFQjh-gr8C&dq=Michael+Axworthy+The+Sword+of+Persia:+Nader+Shah,+from+Tribal+Warrior+to+Conquering+Tyrant&printsec=frontcover&source=bl&ots=6bWWcqPsmA&sig=K4JUO1dMiEza-8Ru6Tg_mfWlrvk&hl=en&ei=VhAiSu7QKea9twfdg-2_Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#PPR5,M1 The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant] 348 pages Publisher: I.B. Tauris 26 July 2006 — ISBN 1-85043-706-8 {{ref-en}} * Malcolm, «Hist. de Perse» (III, 49—165; на стр. 65 указаны источники для истории Н.). * [http://www.qajarpages.org/nadershah.html Nadir Shah’s portrait] * [http://www.iranchamber.com/history/afsharids/afsharids.php History of Iran: Afsharid Dynasty (Nader Shah)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124183727/http://iranchamber.com/history/afsharids/afsharids.php |date=2010-11-24 }} * [http://www.xs4all.nl/~kvenjb/madmonarchs/nadir/nadir_bio.htm Biography of Nadir Shah Afshar «The Persian Napoleon»] * [https://web.archive.org/web/20180511135439/http://www.farsinet.com/mashhad/nader_shah.html Nader Shah Mausoleum and Museum] * [http://irane-man.tripod.com/NaderShah.html Nader Shah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111164923/http://irane-man.tripod.com/NaderShah.html |date=2018-01-11 }} * ''В. Гаджиев, С. Мусаев.'' История Дағстана. Хронология. * [https://web.archive.org/web/20140726084240/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%80-%D1%88%D0%B0%D1%85/ ''Рыжов К. В.'' Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с.] == Әҙәбиәт == * Ш. Казиев. [http://bookmix.ru/book.phtml?id=640887 Крах тирана. Роман о разгроме армии Надир-шаха в Дагестане. — Махачкала: Эпоха, 2009.] * Л. Х. Тер-Мкртичян, Арменяния под властью Нәдир шаһа,Москва 1963 * Решетов С. Персидский Александр или страшный Надир, потрясший самое богатейшее в свете индийское царство и нанесший трепет на весь Восток, Санкт Петербург, 1790 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Иран тарихы]] {{Һайланған мәҡәлә}} [[Категория:Әзербайжан]] [[Категория:Иран]] gy9k337s0e12wztxz5ehzjl774pvpnv 0 128463 1309770 1282822 2026-11-09T19:52:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309770 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Недошивин Вениамин Георгиевич''' ([[5 октябрь]] [[1917 йыл]] — [[25 ғинуар]] [[1988 йыл]]) — совет-фин һуғышында ҡатнашыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының рота командиры, гвардия [[лейтенант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == Биографияһы == [[1917 йыл]]дың 5 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]] Ермолаево ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) эшсе ғаиләһендә тыуа. рус. Ермолаево ауыл хужалығы техникумын тамамлап, зоотехник булып эшләй. [[1938 йыл]]да Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе район военкоматы тарафынан Ҡоарллы Көстәр сафына саҡырыла. [[1938]]—[[1942 йыл]]дарҙа СССР НКВД-һының 13-сө мотоуҡсылар полкы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. [[1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. [[1941 йыл]]дың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. [[1942 йыл]]да кесе лейтенанттар курсын тамамлай. Шул уҡ йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. == Батырлығы == Бүләкләү ҡағыҙынан: «92-се уҡсылар полкының автоматсылар ротаһы (201-се уҡсылар дивизияһы, 42-се армия, Ленинград фронты) командиры лейтенант Вениамин Недошивин [[1944 йыл]]дың 25 ғинуарындағы һуғышта яугирҙар менән беренселәрҙән булып Ижора йылғаһын кисеүҙән аша сыға һәм башҡа подразделениелар менән ҡапыл һөжүм итеп, дошманды Ленинград өлкәһе Гатчина районының Руссолово ауылынан бәреп сығара. Дошмандың ике взводы тиерлек юҡ ителә, тягачтар менән алты ҡорал, боеприпастар менән алты автомашина юҡ ителә. [[1944 йыл]]дың 27 ғинуарында [[Гатчина]] ҡалаһы эргәһендә лейтенант Недошивин В. Г. етәкселегендәге взвод Пижма ауылына ала, әммә ҡамауҙа ҡала. Ҡулса оборонаһын биләп, яугирҙарҙы еңеүгә дәртләндереп, ике тапҡыр яраланған офицер сафта ҡала һәм ярҙам килгәнгә тиклем дошман һөжүмен кире ҡаға». СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 5 октябрҙәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн лейтенант Недошивин Вениамин Григориевичҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 4503) тапшырыла. Юғары Совет Президиумының 1944 йылдың 17 ноябрендәге указы: «…Алышта шәхси батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтә, үҙен Тыуған илдең ысын патриоты, үҙ эшенең оҫтаһы итеп күрһәтә. Бөйөк Ватан һуғышының башынан алып 11 тапҡыр яралана, барлығы 42 яра ала». 1944 йылдан яралары буйынса запасҡа сығарыла. Ошо уҡ йылда В. Г. Недошивин оператив-разведка эштәре тәжрибәһе менән СССР НКГБ-һының Юғары мәктәбе тыңлаусыһы булып китә. Ошо ваҡыттан алып — Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) һәм Эске эштәр министрлығы (ЭЭМ) органдарында. Уҡыу йортон уңышлы тамамлағандан һуң, 1945 йылдың июлендә Украина НКГБ-һына Львов өлкәһенә оперуполномоченный итеп ебәрелә. Ике йыл эсендә бүлексә начальнигы урынбаҫары була. 1947 йылда БАССР Дәүләт именлеге министрлығы ҡарамағындағы идаралыҡҡа ебәрелә. Вениамин Георгиевич [[Ишембай районы|БАССР-ҙың Маҡар районы]] (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]]) Петровское ауылында МГБ-ның Маҡар район бүлексәһен етәкләй. Ике йыл эшләгәндән һуң, ҡабат үрләтелә — МГБ-ның Стәрлетамаҡ район бүлеге начальнигы була<ref>kumertime.ru/2016/05/v-chas-velikih-ispytanij/</ref>. [[1961 йыл]]да СССР Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбен тамамлай. [[1963 йыл]]дан эске хеҙмәт подполковнигы В. Г. Недошивин — отставкала. [[Тажикстан]]дың баш ҡалаһы [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]]лә йәшәй, шунда 1988 йылдың 25 ғинуарында 71-се йәшендә вафат була. == Наградалары == * Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (05.10.1944)<ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|20214617|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686043/793756|дело=103/33|лист=203—205}}.</ref>. * [[Ленин ордены]] (05.10.1944). * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (16.02.1944)<ref>{{Подвиг Народа|31321023|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=760|лист=1, 9, 10}}ф. 33<span id="cxmwaQ" tabindex="0">, </span>оп. 690155<span id="cxmwaQ" tabindex="0">, </span>д. 760<span id="cxmwaQ" tabindex="0">, </span>л. 1, 9, 10<span id="cxmwaQ" tabindex="0">)</span>.</ref>. * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1512803124|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}.</ref>. * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (05.08.1942)<ref>{{Подвиг Народа|10195470|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=830|лист=5, 16, 17}}ф. 33<span id="cxmwfQ" tabindex="0">, </span>оп. 682524<span id="cxmwfQ" tabindex="0">, </span>д. 830<span id="cxmwfQ" tabindex="0">, </span>л. 5, 16, 17<span id="cxmwfQ" tabindex="0">)</span>.</ref>. * «Ленинградты обороналағын өсөн» миҙалы(1943). * Миҙалдар. == Хәтер == *Өфө ҡалаһында бер урамға подполковник В. Г. Недошивин исеме бирелде<ref>https://mkset.ru/news/city/15-11-2017/v-ufe-poyavilas-ulitsa-v-chest-byvshego-ministra-mvd-bashkirii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124183636/https://mkset.ru/news/city/15-11-2017/v-ufe-poyavilas-ulitsa-v-chest-byvshego-ministra-mvd-bashkirii |date=2021-01-24 }} В Уфе появилась улица в честь бывшего министра МВД Башкирии</ref>. *Көйөргәҙе районының Айсыуаҡ ауылында В. Г. Недошивин урамы бар<ref>https://mapbase.ru/Башкортостан/район-Куюргазинский/место-с_Айсуак/адрес-ул_Недошивина {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720130346/https://mapbase.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%9A%D1%83%D1%8E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D1%81_%D0%90%D0%B9%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BA/%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%81-%D1%83%D0%BB_%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=2019-07-20 }} Улица Недошивина на карте Айсуак</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=2075}} {{библиоинформация}} [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында рота командирҙары]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР подполковниктары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы разведчиктары]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:Көйөргәҙе районында тыуғандар]] [[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы снайперҙары]] [[Категория:25 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1988 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] fe3qjg54b9j9p32v9ijsfn3kg8uf4qx 0 128728 1309698 1055403 2026-11-09T14:38:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309698 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мосолов Георгий Константинович''' ([[3 май]] [[1926 йыл]] — [[17 март]] [[2018 йыл]]) — совет осоусы-һынаусыһы. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1960), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). Алты авиация донъя (улар араһында өсөһө — абсолют) һәм өс Бөтә Союз абсолют рекорды ҡуйыусы. [[Юрий Гагарин]] менән дуҫ булған. == Биографияһы == Георгий Константинович Мосолов 1926 йылдың 3 майында Өфө ҡалаһында тыуған. [[1943 йыл]]да В. П. Чкалов исемендәге Үҙәк аэроклубын тамамлай, аэроклуб Ҡазан ҡалаһына эвакуациялана. [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияла]] — 1944 йылдан. [[1945 йыл]]да — башланғыс белем биреү лётчиктар мәктәбен, [[1948 йыл]]да — Чугуев хәрби авиация лётчиктар училищеһын, [[1949 йыл]]да — Юғары офицер авиация-инструктор мәктәбен ([[Грозный]]) тамамлай. [[1951 йыл]]ға тиклем Чугуев хәрби авиация лётчиктар училищеһында лётчик-инструктор була. [[1953 йыл]]да — Летчик-һынаусылар мәктәбен, [[1959 йыл]]да Мәскәү авиация институтын тамамлай. [[1953]] — [[1962 йыл]]дарҙа — А. И. Микоян исемендәге ОКБ-ла (Айырым конструктор бюроһы) осоу-һынау эшендә була ([[1959]]—[[1962 йыл]]дарҙа — ОКБ-ла өлкән осоусы-һынаусы). Айырым конструктор бюроһының осоу станцияһында баш инженер булып эшләй. [[1966 йыл]]дан алып — запаста . Юғары комсомол мәктәбенең авиация бүлегендә, сит илдәрҙә «Аэрофлот» вәкиле булып хеҙмәт итә ([[1992 йыл]]ға тиклем). 2018 йылдың 17 мартында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. == Летчик-һынаусы эшмәкәрлеге == CH, СД-5, СИ-6, СМ-9/2, СМ-9/3, (МиГ-19С), Е-2, И-3У, И-7У, И-75, СМ-12ПМ, И-75Ф, Е-6/3, Е-66 (МиГ-21), Е-152А, Е-6/9, Е-152, Е-8,Е-166 истребителдәрҙең беренсе экземплярҙарының осоу һынауҙарын үткәрә һәм беренсе осоуын башҡара. МиГ-17 (СДК-5), МиГ-17 (СДК-7), МиГ-17 (СИ-10), МиГ-17 (СИ-16), Е-2А, МиГ-19ПУ (СМ-50), Е-4, Е-6/4, Е-7 истребителдәрҙең һыеауҙарында ҡатнаша. Ул күп кенә реактив двигателдәрҙең беренсе экземплярҙарының, радионавигация, эләктереп алыу (перехват) һәм ҡоралланыуҙың төрлө һынау системаларының һынау осоуҙарын үткәрә. Гермошлемдағы уның фотографияһы күп кенә сит ил гәзит һәм журналдарында баҫылды, оҙаҡ йылдарға совет реактив авиацияһының үҙенсәлекле визит карточкаһы булып торҙо. [[1962 йыл]]дың 11 сентябрендә Георгий Мосолов Е-81 сираттағы яңы машинаға һынау үткәрә. 10.000 метр бейеклектә һәм М=1.7 тиҙлектә двигатель компрессорының 6-сы кимәл дискыһы емерелә. Ярсыҡтарҙың береһе двигателдең корпусын, фюзеляжды һәм элерон зонаһындағы ҡанаттың уң консолен тишеп үтә һәм ике гидросистеманы ла сафтан сығара. Самолёттан катапультланыу 800 км/сәғәт тиҙлеккә тиклем рөхсәт ителә, ләкин инде баш түбән әйләнгән, пикеға киткән машинаның тиҙлеген кәметеү килеп сыҡмай һәм лётчик-һынаусы машинаны ашығыс рәүештә 8000 метр бейеклектә ҡалдыра. Кабинала булған саҡта уҡ уның башы йәрәхәтләнә һәм уң ҡулы һына, катапультланғандан һуң ел көсө тиҙлеге арҡаһында аяғы һына. Парашют асылғандан һуң кәүҙәһе лямка менән уратыла һәм лётчик башы менән аҫҡа ҡарай эленеүле хәлдә ҡала. Ҙур ҡыйынлыҡ менән лётчик ергә тиклем бер нисә секунд алда лямканы шылдырыуға өлгәшә. Ергә төшкән саҡта икенсе аяғы һына. Мосолов 5 сәғәт буйы ҡотҡарыусыларҙың килеп етеүен көтә. Уны Мәскәүҙәге С. П. Боткин клиник дауаханаһына илтәләр. Табиптар, күп һанлы һыныуҙарҙан тыш, башының ауыр йәрәхәтләнеүен билдәләйҙәр. Киләһе көндә Мосолов аңын юғалта, тыны туҡтала, табиптар клиник үлемде раҫлайҙар. Әммә реанимацион ғәмәлдәр һәм артабанғы операция барышында уны тормошҡа кире ҡайтарыуға өлгәшелә. Тиҙҙән тағы ла бер операция кәрәк була — боғаҙын ҡырҡыу (горлосечение). Икенсе тапҡыр клиник үлем раҫлана. Яһалма һулыш аппараты тоташтырыла. Бер нисә тәүлек табиптар лётчиктың ғүмере өсөн көрәшә. Йәрәхәттәре Георгий Константиновичты оҙаҡҡа дауахана карауатына беркетә. Табиптар рөхсәт биргәс тә беренселәрҙән булып, дуҫы өсөн янып-көйгән [[Юрий Гагарин]] килеп етә. Артабан палатаға туғандары, яҡындары, дуҫтары өҙлөкһөҙ килә башлай. Бындай терапия ыңғай һөҙөмтә бирә, Мосолов һауыға башлай. Бер йылдан һуң ғына ул аяҡтары менән ергә баҫа. Әммә ауыр йәрәхәттәре уға башҡаса осоу эшенә ҡабаттан ҡайтырға мөмкинлек бирмәй. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == 1969 йылдың сентябре — 1973 йылдың майы — СССР-ҙың Хоккей федерацияһы рәйесе. 1969—1973 йылдарҙа СССР Хоккей федерацияһы президиумы ағзаһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 5 октябрендәге указына ярашлы яңы авиация техникаһын һынау ваҡытында күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн полковник Георгий Константинович Мосолов [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ була һәм уға [[Ленин ордены]] менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (11119-се һанлы) тапшырыла. * Тағы ла бер [[Ленин ордены]], Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар. * де Лаво (ФАИ) (1959, 1961, 1962) өс миҙалы һәм өс Бөтә Союз алтын миҙалы. * СССР-ҙың атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (20.09.1967). * СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры ([[1965 йыл|1965]])<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/86097/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 Мосолов, Георгий Константинович] в Большой биографической энциклопедии.</ref>. == Хәтер == * Уның исеме менән мәктәптәр һәм сик буйы заставалары аталған. == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Симонов, Андрей Анатольевич|Симонов А. А.]]|заглавие=Заслуженные испытатели СССР|место=Москва|издательство=Авиамир|год=2009|страницы=140|страниц=384|isbn=978-5-904399-05-4}} * {{Китап|автор=Балаков И. Б., [[Симонов, Андрей Анатольевич|Симонов А. А.]]|заглавие=Испытатели МиГов|место=Жуковский|издательство=Авиационный Печатный Двор|год=1999|страницы=42|страниц=96|isbn=5-93705-001-0}} * Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=633}} * [https://web.archive.org/web/20231022024524/http://www.zhukovskiy.ru/cms/index.php?option=content&task=view&id=3040 Мосолов Георгий Константинович]. * [http://www.ksu.ru/kuoo/index.php?id=23&idm=0&num=8 Воскресший дважды]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.testpilot.ru/review/ispmig/pilot/mosolov.htm И. Б. Балаков, А. А. Симонов. «Испытатели МиГов» — Мосолов Георгий Константинович]. * [http://www.peoples.ru/military/aviation/georgiy_mosolov/photo.html Фотографии Мосолова]. [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 70 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] 8mx6h1111zcigfx3mpxi1kcskcpupv9 0 128806 1309745 1295975 2026-11-09T18:00:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309745 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә||Мөьминә хатун төрбәһе}}{{Ук}} '''Мөмүнә ҡатын төрбәһе''' ({{lang-az|Mömünə xatun türbəsi}}) — Атабәк Көмбәҙе тигән атама менән дә билдәле [[төрбә]]<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге, 2-се том. — Мәскәү, 1993 — 388-се бит</ref>. [[Әзербайжан]]дағы [[Нахичеван Автономиялы Республикаһы|Нахичеван (Нахчыван) Автономиялы Республикаһы]]нда урынлашҡан. 1186 йылда архитектор Аджеми ибн Әбүбәкер Нахчивани төҙөгән<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Мөмүнә-хатун}}</ref>. Ун ҡырлап һалынған төрбәнең бейеклеге 34 метрға еткән. Бөгөн ул 25 метрға ғына ҡалған. Төрбәне [[илдәгизиҙәр]]ҙең урындағы бер хакимы — Әзербайжан Атабәге Йыһан Пәһләүән (Йыһан Пәһләүән Шәмс әд-Дунийа үә-д-Дин Әбу Жәфәр Мөхәммәд ибн Илдениз) әсәһенең рухына бағышлап төҙөткән. Ҡоролманың атамаһы ла уның исеме менән бирелгән<ref>''С. А. Дадашев, М. А. Усейнов''. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10''</ref>. Төрбәнең ҡабырғалары юғары сәнғәт кимәлендә бик ҡатмарлы геометрик орнамент һәм [[Ҡөрьән]] аяттары менән биҙәлгән. Уйымдар менән эшләнгән һәр ҡабырға таштары тулыһынса геометрик орнамент стиленә яраштырып ғәрәп күфи яҙмалары менән һырланған. Һәр ҡабырғаһында үҙенә башҡа биҙәктәр. Төрбә көмбәҙе сталактит композиция менән биҙәлгән. Төрбәнең эс яғы түңәрәк итеп эшләнгән. Унда бары дүрт түңәрәк медальон һырланған, улар яҙма һәм орнамент менән биҙәлгән. Көмбәҙҙә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]], [[сәхәбәләр]] [[Әбү Бәкер]], Үмәр, Усман, Али, Пәйғәмбәрҙең ейәндәре Хәсән һәм Хөсәйен исемдәре яҙылған. Мөмүнә ҡатындың ҡәбере бина аҫтында, әммә унда инеп булмай. == Ҡатын һүҙенең этимологияһы == '''Ҡатын''' (фарсы خاتون‎ — Khātūn, төр. Hatun, тат. хатын, монг. хатан, башҡортса — ҡатын) — ирҙәрҙең «хан» титулына тап килгән һүҙ, Төрөк ҡағанатында, [[Монгол империяһы]]нда һәм [[Осман империяһы]]нда ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштың «императрица», «батшабикә», «королева» титулдарына тап килә<ref>Abdülkadir Özcan. Hatun // Islam Ansiklopedisi. — İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997. — Vol. 16. — P. 499—500</ref>. == Мөмүнә ҡатын биографияһынан == Мөмүнә ҡатын солтан Тоғрул II (1135 йыл) ҡатыны булған, ул мәрхүм булып ҡалғас, яңы солтан Мәсүд уны Әл-Дениз тигән һарай кешеһенә кейәүгә бирә. Икенсе иренән Мөмүнә ҡатын ике буласаҡ Атабәкте — Йыһан Пәһләүәнде һәм Ҡыҙыл (Гызыл) Арыҫланды таба, шулай уҡ бер ҡыҙы була. Мөмүнә ҡатындың йоғонтоһо бик көслө була. Йылъяҙмасы Садраддин әл-Хөсәйни яҙыуынса, Мөмүнә ҡатын бар ерҙә лә Атабәк булып киткән ире Әл-Денизде оҙатып йөрөй, уныһы дәүләт эштәре буйынса ҡатынының фекеренә ҡолаҡ һала торған була. Солтан менән Атабәк араһындағы мөнәсәбәттәрҙең тыныс ҡалыуында ла уның хеҙмәте бар тип һанайҙар. Мөмүнә ҡатын, атабек Әл-Дениз һәм солтан Арслан шаһ 1175 йылда өс ай эсендә бер-бер артлы вафат булалар. Мөмүнә ҡатындың солтан һәм Атабәктәр араһында яҡшы мөнәсәбәт булдырыуы улдары Йыһан Пәһләүән, унан улы — Ҡыҙыл Арыҫлан заманында ла һаҡланып ҡала<ref>http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/fevral/158508.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214071413/http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2011/fevral/158508.htm |date=2018-12-14 }}</ref>. == Төрбәнең архитекторы Аджеми ибн Әбүбәкер == '''Аджеми ибн Әбүбәкер ''' '''Нахчивани''' (Нахчиванлы) (1120 — XII быуаттың 20-се йылдары, [[Нахчиван]] (Нахчыван) — XIII быуат) — урта быуат мосолман архитекторы. Нахчиван архитектура мәктәбе барлыҡҡа килтергән шәхес, сәлжүк Әзербайжан Атабәктәре осоронда йәшәгән<ref>[http://bse.sci-lib.com/article001229.html Большая советская энциклопедия. Аджеми, сын Абубекра.]</ref><ref>[http://www.iranica.com/articles/ajami-b Encyclopaedia Iranica. AJAMİ ABU BAKR.]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:''«AJAMİ B. ABŪ BAKR, 6th/12th century architect under the Eldigüzid atabegs, founder of the Nakhchevan architectural school.»''</ref>. [[Нахчиван]]да йәшәгән һәм ижад иткән. Ул төҙөгән ҡоролмалар араһында: Юсиф ибн-Күсәйрә кәшәнәһе (1162 йыл), Мөмүнә ҡатын төрбәһе (1186 йыл)<ref>[http://www.glossary.com/reference.php?q=Momine+Khatun Glossary.com. Encyclopedia. Momine Khatun.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704203354/http://www.glossary.com/reference.php?q=Momine+Khatun |date=2022-07-04 }}</ref>, Нахчиван Йома мәсете. Замандаштары Аджемины «шәйех-ул-мүхәндис» — «инженерҙар шәйехе (башлығы)» тип атаған. Мөмүнә ҡатын төрбәһендәге яҙманың авторы ла ул тип иҫбатлайҙар<ref>Саламзаде А. Аджеми сын Абу Бекра и мемориальные памятники Нахичевана. Баку. 1976.</ref>: {{цитата| Беҙ китербеҙ — донъя ҡалыр, беҙ үлербеҙ — был ҡомартҡы булып ҡалыр.}} [[Баҡы]] метрополитенындағы бер станцияға архитектор Аджеми ибн Әбүбәкер исеме бирелгән — «Мемар Аджеми». [[1976 йыл]]да Нахчиван ҡалаһында Аджеми Нахчиваниның 850 йәшлек юбилейын билдәләп, уға бағышланған һәйкәл асылған. Скульпторы — Әзербайжандың атҡаҙанған рәссамы Камал Әлекпәров<ref>{{статья |автор = Gülcahan Mirməmməd. |заглавие = Abidələrdə davam edən ömür |ссылка = http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2010/aprel/112398.htm |язык = az |издание = газета |тип = Mədəniyyət |год = 2 aprel 2010 |том = |номер = |страницы = 14 |doi = |issn = }}</ref>. Архитекторға һәйкәл шулай уҡ Әзербайжан милли китапханаһы фасады лоджияһы фронтонына ҡуйылған. [[Баҡы]]. Скульпторы — Закир Әхмәдов<ref>{{статья |заглавие = Закир Ахмедов, скульптор: «Знание теории в нашем деле немаловажно, но практика — важнее» |ссылка = http://www.azerizv.az/news/print-19973.html |издание = Азербайджанские известия |год = 2015 |месяц = 9 |число = 30 }}</ref>. == Галерея == <gallery widths="220px" heights="120px"> Файл:AzerbaijanP22-50000Manat-1995-donatedir f.jpg|<small> Мөмүнә ҡатын төрбәһе [[Әзербайжан]]дың 50000 манатлыҡ аҡсаһында, [[1995 йыл]]ғы экземпляр </small> Файл:Stamp of Azerbaijan 489.jpg|<small>Әзербайжандың почта маркаһы, [[1997]]</small> Файл:Momine Fragment.jpg|<small>Төрбәнең тышҡы ҡабырғаһындағы орнамент </small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Бретаницкий Л. С., Зодчество Азербайджана 12—15 вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, М., 1966, с. 105—110. == Һылтанмалар == * [http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=123 Архитектура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204154528/http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=123 |date=2017-02-04 }} * [http://www.advantour.com/rus/azerbaijan/nakhichevan/momine-khatun-mausoleum.htm Мавзолей] * A.Əliyeva — Naxçıvan abidələrinə diqqəti artırmalı, «Azərbaycan Abidələri» dərgisi, N 1, Bakı, 1984. * Qiyasi — Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991. * Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), II cild, Bakı, Elm nəşriyyatı, 2007, səh 467. * Corvina Kiadó, Ilona Turánsky, Károly Gink: Aserbaidschan — Paläste, Türme, Moscheen. Budapest 1980, deutsch von Tilda und Paul Alpári * Aslanapa, Oktay (1979). Kirim ve Kuzey Azerbaycan’da Türk Eserleri. Istanbul, Baha Matbaasi, 19, 67-77. * Fatullayev, S.S. and R.S. Babasov (2005). «Memarliq» November 2, 2005 * Gink, Kalory and Ilona Turanszky (1979). Azerbaijan: Mosques, Turrets, Palaces. Budapest, Corvina Kiado, 29-30. * Michell, George. Architecture of the Islamic World: Its History and Social Meaning. London, Thames and Hudson, 259. (ed. 1995). * Azerbaijan Cultural Heritage Support Project. World Bank website. * Бретаницкий Л. С., Зодчество Азербайджана 12—15 вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, М., 1966, с. 105—110. * Л. С. Бретаницкий, Б. В. Веймарн. Очерки истории и теории изобразительных искусств. Искусство Азербайджана. Стр. 37 * Большая советская энциклопедия. Момине-хатун. * С. А. Дадашев, М. А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10 * Б. П. Денике — Архитектурный орнамент Средней Азии, М. — Л., 1939, ст. 102 * М. Вандов — Мавзолей Юсифа сына Кусейира и Моминехатун в Нахичевани, Москва-Баку, 1947, с. 238 * А. А. Алескерзаде -Надписи архитектурных памятников Азербайджана эпохи Низами, Москва-Баку, 1947, c. 319 [[Категория:Нахчиван]] [[Категория:Әзербайжан кәшәнәләре]] [[Категория:Төрбәләр]] 5v74zky5z3lsxoq1e2jjse57kzjwree 0 129628 1309763 1055680 2026-11-09T19:14:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309763 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Иван Налимов | Оригинал имени = | Изображение = [[Файл:Иван Налимов.jpg|200px]] | Ширина = | Описание изображения = | Позиция = Ҡапҡасы | Прозвище = | Рост = 194 | Вес = 96 | Хват = һул | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2011—2014|{{Флаг России}} [[СКА-1946]] |2014—2016|{{Флаг России}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]] |2016—2017|{{Флаг России}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]] |2017|{{Флаг России}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]] |2017—2018|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2018|{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар]] |2018–2019|{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] |2019–ә.в.|{{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]}} | Гражданство = {{RUS}} | Дата рождения = 8.12.1994 | Место рождения = [[Рәсәй]], {{МР|Новокузнецк|Новокузнецкиҙа}} ҡалаһы | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2014|2014 йылда]] алтынсы раундта дөйөм 179-сы һан аҫтында [[Чикаго Блэкхокс|«Чикаго Блэкхокс»]] менән һайлана'' | Карьера = 2011—ә.в. | Награды и премии = | Медали = {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты|Йәштәр чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты 2014|Швеция 2014]]}} }} '''Налимов Иван Геннадьевич''' ([[8 декабрь]] [[1994 йыл]], [[Новокузнецк]], [[Рәсәй]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, ҡапҡасы. Новокузнецкиҙең [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]] клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡыттар [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] хоккей командаһы уйынсыһы. Йәштәр араһындағы 2014 йылғы донъя чемпионатының бронза миҙалын яулаусы. == Карьера == Иван Налимов шайбалы хоккейҙа ҡапҡасы булараҡ уйнауын тыуған Новокузнецк ҡалаһының [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]] спорт мәктәбендә башлай. Ул Себер федераль округы йыйылма командаларына саҡырыу ала, ә 2011 йылда 1994 йылда тыуған үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең финал уйындарына сыҡҡан «Себер» командаһы Иванды был турнирға алып тора. === СКА системаһында === Шул уҡ йылдың май айында [[КХЛ]] юниорҙар драфтында беренсе раундта дөйөм 11-се һан аҫтында Иванды [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] хоккей клубы һайлай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/100245083.html Антон Слепышев беренсе һан аҫтында һайлана]</ref>. 17 июлдә Иван СКА менән өс йылға контракт төҙөй. 2011/2012 йылдар миҙгелендә ул [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]]нда [[СКА-1946|«СКА-1946»]] өсөн 15 сентябрҙә тәүге тапҡыр уйнай. 7 октябрҙә тәүге еңеүен яулай һәм бер гол да үткәрмәй. Шул миҙгелдә ул бөтәһе 20 уйында ҡатнаша һәм етәүһендә еңә. Киләһе миҙгелдә ул 47 осрашыуҙа 23 тапҡыр еңә һәм 4 тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. Плей-оффта Иван команданың бөтә ете уйынында ла ҡатнаша, ә «СКА-1946» сирекфиналға тиклем етә. 2013 йылдың йәйендә Иван СКА төп командаһы менән күнекмәләрҙә ҡатнаша башлай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/151492504.html СКА отправился на сбор в Швейцарию без Ковальчука]</ref>. Йәштәр хоккей лигаһының 2013/2014 йылдар миҙгелендә Налимов бөтәһе 13 уйын ғына үткәрә. Шул уҡ миҙгелдә Иван СКА системаһында [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[ВМФ-Карелия|«ВМФ-Карелия»]] өсөн дә дебютын яһай — 24 октябрҙә ул [[Южный Урал (хоккей клубы)|«Южный Урал»]] хоккей клубына ҡаршы уйында бер гол ғына үткәрә һәм еңеү яулай. Миҙгел тамамланғас Иван Милли хоккей лигаһының драфтында «Чикаго Блэкхокс» хоккей клубы менән 179-сы һан аҫтында һайлана<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1021746384.html Драфт НХЛ. «Сент-Луис» выбрал Барбашева и Летунова, «Ванкувер» – Трямкина, «Филадельфия» – Фазлеева]</ref>. === «Адмирал» һәм «Себер» === МХЛ драфтында һайлаған «Чикаго» хоккей клубының күнекмәләр лагеренә барып ҡайтҡас, Иван Владивостоктан [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]] менән ике йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1022499843.html «Адмирал» подтвердил переход Налимова]</ref>. 2014 йылдың 8 сентябрендә ул [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда тәүге уйынын үткәрә. 17 сентябрҙә «Барыҫ» командаһына ҡаршы уйында ул лигала тәүге еңеүен яулай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1023635679.html «Адмирал» – «Барыс». Налимов одержал первую победу в КХЛ]</ref>. Иван КХЛ даими миҙгеленең етенсе, туғыҙынсы һәм ун бишенсе аҙналарында иң яҡшы йәш уйынсы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1024381296.html КХЛ. Пепперле, Порселанд, Мозес и Налимов — лучшие игроки седьмой недели]</ref><ref>[https://www.sports.ru/hockey/1025771564.html КХЛ. Гарнетт, Херсли и Коварж признаны лучшими игроками недели]</ref>. Шулай уҡ ул октябрҙә иң яҡшы йәш уйынсы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1024753568.html КХЛ. Касутин, Чудинов и Панарин — лучшие игроки октября]</ref>. 2014/2015 йылдар миҙгелендә Иван 30 уйында 10 тапҡыр еңә һәм 3 тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. 2015/2016 йылдар миҙгелендә алтынсы аҙнала ул өс уйында ла ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра һәм шуға аҙнаның иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1033587327.html Налимов, Робинсон и Эллисон – лучшие игроки прошлой недели КХЛ]</ref>. Даими чемпионатта 39 осрашыуҙа ул 20 уйында еңеү яулай. Гагарин кубогы өсөн конференциялар сирекфиналында Иван өс уйында ҡатнаша, ә «Адмирал» артабан үтә алмай. 2016 йылдың 12 мартында Иван Владивосток командаһы менән ике йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1038018907.html Налимов продлил контракт с «Адмиралом» на 2 года]</ref>. 2016/2017 йылдар миҙгелендә Иван 25 декабрҙә Новосибирскиҙан «Себер» хоккей клубына күсә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1046910359.html «Сибирь» подтвердила переход Налимова]</ref>. 28 декабрҙә яңы клубы өсөн тәүге уйында «ҡоро» еңеү яулай. Бөтәһе «Себер» өсөн биш осрашыу үткәрә, башҡа еңеү яулай алмай, ә команда плей-оффҡа эләкмәй. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Иван кире Владивостокка ҡайта һәм 17 уйында алты тапҡыр еңеп өлгөрә. === «Салауат Юлаев» === 2017 йылдың 21 декабрендә Иван Налимов тағы дүрт уйынсы менән бергә «Адмирал» менән килешеп контракттарҙы өҙәләр<ref>[https://www.sports.ru/tags/100301779/ Ткачев, Налимов, Бартулис, Саюстов и Макаренко расторгли контракты с «Адмиралом»]</ref>. 26 декабрҙә [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы Иван Налимов менән 2018/2019 йылдар миҙгеленең аҙағына тиклем килешеү төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1058741795.html «Салават Юлаев» подписал контракт с Налимовым до конца сезона-2018/19]</ref>. Шулай уҡ Иван менән Владивостоктан Өфө клубына [[Ткачев Владимир Эдуардович|Владимир Ткачев]], [[Саюстов Дмитрий Юрьевич|Дмитрий Саюстов]] һәм [[Оскарс Бартулис]] күсә. Бар даими миҙгелдә Иван кире ҡағылған шайбалар проценты буйынса лигала өсөнсө урында була. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан тәүгегә уҙ дивизионын еңә, ә Гагарин кубогында конференциялар ярымфиналына етә. Иван плей-оффта өс уйында ғына ҡатнаша, ә миҙгел тамамланғас ул клуб менән килешеүҙе өҙә<ref>[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/ivan-nalimov-pokidaet-khk-salavat-yulaev-/ Иван Налимов покидает ХК «Салават Юлаев»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928071140/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/ivan-nalimov-pokidaet-khk-salavat-yulaev-/ |date=2022-09-28 }}</ref>. === Башҡа клубтар (2018–ә.в.) === 2018 йылдың 4 авгусында Налимов Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар» менән пробалы контракт төҙөй<ref>[https://rsport.ria.ru/hockey/20180804/1140065582.html Иван Налимов пройдет просмотр в "Куньлуне"]</ref>. 6 августа Иван был клуб менән тулы хоҡуҡлы бер йылға килешеү төҙөй<ref>[https://allhockey.ru/news/show/330949-Vratar_Nalimov_oficial_no_stal_igrokom_Kun_lunya Вратарь Налимов официально стал игроком "Куньлуня"]</ref>. Был клуб өсөн 4 уйындан һуң 2 ноябрҙә контракт Ҡытай командаһы инициативаһы буйынса өҙөлә<ref>[https://m.sports.ru/hockey/1068398834.html "Куньлунь" Налимов менән контракты өҙә]</ref>. 26 ноябрҙә Иван Омскиҙан «Авангард» хоккей клубы менән пробалы контракт төҙөй<ref>[https://m.sports.ru/hockey/1069092646.html Иван Налимов заключил пробный контракт с «Авангардом»]</ref>, ә 13 декабрҙә тулыһынса был клуб составын тулыландыра<ref>[https://m.sports.ru/hockey/1069649310.html "Авангард" заключил контракт с Налимовым]</ref>. Ҡапҡасы был миҙгелдә «Авангард» өсөн бөтәһе 16 уйын уҙғара, ә команда даими миҙгелде конференцияла дүртенсе урында тамамлай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Аҡ Барс» (4-0 серияла иҫәп), «Барыҫ» (4-1), «Салауат Юлаев» (4-2) командаларын «Авангард» ота һәм финалда ЦСКА хоккей клубына еңелә, КХЛ чемпионатында икенсе тапҡыр көмөш миҙалдарҙы яулай. 1 майҙа клуб Иванға квалификацион тәҡдим яһай<ref>[https://m.sports.ru/hockey/1074162502.html «Авангард» сделал квалификационное предложение Налимову]</ref>, тик хоккейсы ҡабул итмәй. 2019 йылдың 13 июлендә «Авангард» Налимовҡа хоҡуҡтарҙы «Сочи» хоккей клубына бирә<ref>[https://m.sports.ru/hockey/1076260090.html. Авангард Налимовты алмаштыра]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, шул уҡ көндә «Сочи» Иван Налимовты Санкт-Петербургтан СКА хоккей клубына ебәрә<ref>[https://www.ska.ru/news/view/ivan-nalimov-v-ska/ Иван Налимов – СКА-ла]</ref>. === Рәсәй йыйылма командаһында === Тәүге тапҡыр Иван Рәсәй йыйылма командаһы өсөн Мәскәү өлкәһе губернаторы кубогында уйнай. 2011 йылдың 1 авгусында Глинка мемориалына Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһының иғлан ителгән киңәйтелгән составында Налимов була<ref>[https://www.sports.ru/hockey/113604718.html Объявлен расширенный состав юниорской сборной России на Мемориал Ивана Глинки]</ref>. Әммә Иван шунда ҡатнашмай. 2011 йылдың авгусында Латвияла үткән Сергей Жолток мемориалында Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында ике уйын үткәрә. 2011/2012 йылдар миҙгелендә ул ике халыҡ-ара турнирға барып ҡайта. Ә 2012 йылдың апрель айында юниорҙар араһында донъя чемпионатында Иван Налимов бер уйын уҙғара<ref>[https://www.sports.ru/hockey/139641709.html Стал известен окончательный состав юниорской сборной России на ЧМ-2012]</ref>. 2013 йылда Иван Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында Канада хоккей лигаһының йыйылма командаларына ҡаршы суперсерияла ҡатнаша<ref>[https://www.sports.ru/hockey/154319886.html Стал известен расширенный состав молодежной сборной России на Subway Super Series]</ref>. Ә аҙаҡтан ул йәштәр араһында донъя чемпионатына ла эләгә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/154809038.html Объявлен расширенный состав молодежной сборной России на МЧМ-2014]</ref>. Шунда ул ике уйында ҡатнаша һәм бронза миҙалдарҙы яулай. 2016 йылдағы Рәсәйҙә үтәсәк донъя чемпионатына әҙерлек барышында Иван Налимов Еврочеллендж ваҡытында Норвегияға ҡаршы уйында ҡапҡала тора һәм еңә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1038911418.html Россия – Норвегия. Налимов займет место в воротах, Локтионов сыграет в тройке с Картаевым и Карповым]</ref>. Әммә Иван башҡа уйнамай һәм донъя чемпионатына тиклем үк составтан төшөп ҡала. == Статистика == {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ҡапҡасылар)}} :''Һуңғы яңыртыу: 18 июль 2019 === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:95%;" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="8" | Даими миҙгел | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="8" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Е | О | Мин | ҮШ | «0» | ЫК | %КҠШ | У | Е | О | Мин | ҮШ | «0» | ЫК | %КҠШ |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЙХЛ чемпионаты 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | [[СКА-1946]] | [[Йәштәр хоккей лигаһы|ЙХЛ]] | 20 | 7 | 6 | 966 | 36 | 1 | 2.24 | 92.0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | — | — |- | [[ЙХЛ чемпионаты 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] | СКА-1946 | ЙХЛ | 47 | 23 | 11 | 2771 | 98 | 4 | 2.12 | 93.1 | 7 | 3 | 4 | 388 | 21 | 0 | 3.25 | 89.1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЙХЛ чемпионаты 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | СКА-1946 | ЙХЛ | 12 | 5 | 7 | 633 | 30 | 0 | 2.84 | 89.4 | 1 | 0 | 0 | 12 | 2 | 0 | 10.06 | 60.0 |- | [[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | [[ВМФ-Карелия (хоккей клубы)|ВМФ-Карелия]] | [[Юғары хоккей лигаһы|ЮХЛ]] | 1 | 1 | 0 | 60 | 1 | 0 | 1.00 | 96.6 | — | — | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | [[Адмирал (хоккей клубы, Новокузнецк)|Адмирал]] | [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] | 30 | 10 | 10 | 1478 | 68 | 3 | 2.76 | 90.0 | — | — | — | — | — | — | — | — |- | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | Адмирал | КХЛ | 39 | 20 | 13 | 2189 | 95 | 4 | 2.60 | 90.8 | 3 | 0 | 3 | 174 | 10 | 0 | 3.44 | 89.1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | Адмирал | КХЛ | 13 | 4 | 4 | 563 | 27 | 0 | 2.87 | 90.2 |colspan="8"| ''Команданан китә'' |- | 2016/17 | [[Себер (хоккей клубы)|Себер]] | КХЛ | 5 | 1 | 3 | 275 | 15 | 1 | 3.27 | 88.5 | — | — | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | Адмирал | КХЛ | 17 | 6 | 10 | 1000 | 33 | 2 | 1.98 | 94.2 |colspan="8"| ''Команданан китә'' |- | 2017/18 | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | КХЛ | 6 | 4 | 0 | 370 | 16 | 0 | 2.59 | 92.7 | 3 | 1 | 2 | 111 | 9 | 0 | 4.83 | 83.6 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | [[Куньлунь Ред Стар]] | КХЛ | 4 | 1 | 3 | 232 | 11 | 0 | 2.83 | 91.7 |colspan="8"| ''Команданан китә'' |- | 2018/19 | [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] | КХЛ | 14 | 5 | 5 | 757 | 27 | 2 | 2.14 | 91.7 | 2 | 0 | 0 | 51 | 1 | 0 |1.17 |95.7 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] | КХЛ | | | | | | | | | | | | | | |- |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе ЙХЛ-да | 79 | 35 | 24 | 2151 | 164 | 5 | 2.25 | 92.4 | 8 | 3 | 4 | 197 | 23 | 0 | 3.45 | 88.3 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да | 128 | 51 | 48 | 6868 | 292 | 12 | 2.55 | 91.3 | 8 | 1 | 5 | 337 | 20 | 0 | 3.55 | 88.2 |} === Халыҡ-ара карьераһы === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" ID="Table3" style="text-align:center; width:40em" |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Йыл ! Команда ! Турнир ! Урын ! rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! У ! Е ! О ! Мин ! ҮШ ! «0» ! КН ! %КҠШ |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар командалары донъя чемпионаты 2012|2012]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар командалары донъя чемпионаты|ЮДЧ]] | '''5''' | 1 | 1 | 0 | 60 | 1 | 0 | 1.00 | 95.6 |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары донъя чемпионаты 2014|2014]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы|Рәсәй U20]] | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | {{3}} | 2 | 0 | 1 | 90 | 4 | 0 | 2.65 | 89.74 |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! colspan=4 | Бөтәһе ! 3 ! 1 ! 1 ! 150 ! 5 ! 0 ! 1.82 ! 92.7 |} == Ҡаҙаныштар == * Йәштәр араһында донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2014. * КХЛ чемпионатының көмөш миҙалсыһы – 2018/19. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{eliteprospects|123057|Иван Налимов}} * [https://mhl.khl.ru/players/17553/ Ҡапҡасының профиле ЙХЛ рәсми сайтында] * [https://www.sports.ru/tags/100301779/ Ҡапҡасының профиле Sports.ru сайтында] * {{KHL|17553}} {{Куньлунь Ред Стар составы}} {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Флаг России}} <font color=#0039A6>Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|<font color=#0039A6>шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы]]<font color=#0039A6> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #D52B1E; |state = collapsed |2012 йылғы юниорҙар донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы |2014 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы }} [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:ЮХЛ уйынсылары]] [[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:«СКА-1946» хоккейсылары]] [[Категория:ЙХЛ хоккейсылары]] [[Категория:«СКА-Нева» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Адмирал» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:СКА хоккей клубы уйынсылары]] [[Категория:«Авангард» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Себер» хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей ҡапҡасылары]] [[Категория:Рәсәй хоккей ҡапҡасылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:«Куньлунь Ред Стар» хокейсылары]] 4b56nu38dyrpc0spfejihwht05n46fn 0 130133 1309794 1303085 2026-11-09T21:42:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309794 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нуклеин кислоталары''' ({{lang-la|nucleus}} — ядро) — юғары молекуляр төҙөлөшлө органик матдә, биополимер (полинуклеотид). Нәҫел билдәләрен һаҡлауҙы һәм быуындан быуынға тапшырыуҙы тәьмин итә. Шул нигеҙҙә үҙенсәлекле төрҙәге аҡһымдарҙы синтезлаусы тәбиғи органик макромолекулалар класы<ref>Русско-башкирский словарь терминов по экологии (Хадыева Р.Н., 2006)</ref>. нуклеотидтарҙан төҙөлгән ҡатмарлы биологик полимерҙар<ref>Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)</ref>. Нуклеин кислоталары — дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК) тере [[организм]]дарҙың барлыҡ [[күҙәнәк]]тәренең дә составында лә була торған бик мөһим матдәләр. Организмдың, һәр күҙәнәктең нәҫел мәғлүмәтен һаҡлау, тапшырыу, тормошҡа ашырыу функцияһын үтәйҙәр. == Нуклеин кислоталарының биологик роле == «Нуклеин кислоталары» тигән атама латинса «нуклеус», йәғни ядро һүҙенән килеп сыҡҡан. Улар тәүтапҡыр күҙәнәк ядроларында табылған. Нуклеин кислоталарының биологик әһәмиәте ифрат ҙур. Улар күҙәнәктә нәҫел билдәләренең һаҡланыу һәм тапшырылыуында үҙәк ролде уйнай. Шуға күрә уларҙы йыш ҡына нәҫел матдәләре тип атайҙар. Билдәле булыуынса, һәр күҙәнәк инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бала күҙәнәк инә күҙәнәктең үҙсәнлегем ала. Күҙәнәктең үҙсәнлектәре башлыса уның [[Аҡһымдар|аҡһым]]дары менән билдәләнелә. Нуклеин кислоталары күҙәнәктә аҡһымдарҙы тап инә күҙәнәктәгесә итеп синтезлауҙы тәьмин итә. Нуклеин кислоталарының ике төрө бар: [[дезоксирибонуклеин кислотаһы]] (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК). == Тарихы == * 1847 йылда үҙеҙҙең итенең экстрактынан айырып алына<ref>{{cite journal | title = ??? | author = J. Liebig | journal = Annalen | volume = 62 | year = 1847 | pages = 257 }}</ref> Матдәне «инозин кислотаһы» тип атайҙар. Был тикшеренеүгә эләккән тәүге нуклеотид була. һөҙөмтәһендә инозин кислотаһының рибозид-5'-фосфат булыуы һәм N-гликозид бәйләнешкә эйә булыуын асыҡлайҙар. * 1868 йылда швейцар химигы Фридрих Мишер эрен эсендәге лейкоциттарҙың ядроларынан әлегәсә билдәле булмаған матдәне айырып ала. Уның составында фосфор барлығын һәм матдәнең протеолитик ферменттар тәьҫиренә бирешмәй икәнлеген асыҡлай. Шулай уҡ, кислота тәбиғәтле матдә булыуын аса. Ядро эсенән табылыуына күрә «нуклеин» тип атама бирә. Матдәнең брутто-формулаһын билдәләй C₂₉H₄₉N₉O₂₂P₃. * Уилсон «хроматин» менән "нуклеин"дың химик составы бер үк төрлө булыуын асыҡлай<ref>{{книга |автор = Edmund B. Wilson. |заглавие = An Atlas of the Fertilization and Karyokinesis of the Ovum |ссылка = http://www.alibris.com/booksearch.detail?invid=9529478657&browse=1&qwork=485866&qsort=&page=1 |место = N. Y. |издательство = Macmillan |год = 1895 |pages = 4 }}</ref>. Было выдвинуто предположение об особой роли «нуклеина» в передаче наследственной информации. * 1889 йылда Рихард Альтман фәнгә «нуклеиновая кислотаһы» тигән термин тәҡдим итә. Нуклеин кислоталарының бер ҡатнашмаһыҙ таҙа фракцияларын алыу ысулын таба. * Левин менән Жакоб нуклеин кислоталарының һелтеле мөхиттә гидролизлау продукттарын өйрәнәләр. Уларҙың төп төҙөлөш материалдары — нуклеотидтар менән нуклеозидтарҙы айырып алып, төҙөлөштәрен һәм үҙсәнлектәрен өйрәнәләр. * 1935 йылда Клейн менән Танхаузер фосфатаза ферменты ярҙамында ДНК молекуларын тарҡаталар. Һөҙөмтәлә кристаллик хәлдәге 4 төрлө нуклеотидты айырып алалар<ref>{{cite journal | title = ??? | author = W. Klein, S. J. Thannhauser | journal = Z. physiol. Chem. | volume = 231 | year = 1935 | pages = 96 }}</ref>. * 1940-сы йылдарҙа Кембриджда Александер Тодд етәкселегендәге ғилми төркөм нуклеотидтар һәм нуклеозидтарҙың төҙөлөшөн асыҡлай, үҙсәлектәрен өйрәнә. Был өлкәләге эштәре өсөн 1957 йылда Александер Тодд Нобель премияһына лайыҡ була. * 1951 йылда Чаргафф тарафынан нуклеин кислоталарында пурин һәм пиримидин нуклеотидтарының тигеҙ булыуы асыҡлана (Чаргафф ҡағиҙәһе). * 1953 году Уотсон менән Крик тарафынан ДНК-ың икенсел структураһы — икеләтелгән спиралдән тороуы асыҡлана<ref>{{cite journal | title = Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1953-04-25_171_4356/page/737 | author = J. D. Watson, F. H. C. Crick | journal = [[Nature]] | volume = 171 | year = 1953 | pages = 737—738 | doi = 10.1038/171737a0 }}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == [[Файл:DNAn+1 T.svg|thumb|ДНК сылбырынан фрагмент]] '''Нуклеин кислоталары''' — тере организмдарҙа генетик мəғлүмəтте һаҡлау һəм тапшырыуҙы тəьмин иткəн биополимерҙар. Ҡабатланыусы блоктарҙан — нуклеотидтарҙан — торған оҙон регуляр булмаған полимер молекулалар, полинуклеотид сынйыр. Нуклеин кислоталары составына ниндəй углевод — дезоксирибоза йəки рибоза инеүенə ҡарап, дезоксирибонуклеин (ДНК) йəки рибонуклеин (РНК) кислоталарын айырып йөрөтəлəр. ДНК молекулаһы береһе икенсеһен уратып алған 2 полинуклеотид сылбырҙан тора. Һәр сылбыр 4 типтағы күп һанлы мономерҙарҙан — нуклеотидтарҙан төҙөлгән (аденин, гуанин, цитозин, тимин). РНК составына аденин, гуанин, цитозин һəм урацил ингəн нуклеотидтарҙан барлыҡҡа килгəн. Нуклеин кислоталарындағы нуклеотидтарҙың эҙмə‑эҙлелеге уларҙың беренсел структураһын билдəлəй. Полинуклеотид сынйырҙа нуклеотидтар бер-береһе менән бик ныҡ ковалент бәйләнеш менән тоташҡан. Был бәйләнеште бер нуклеотидтағы пентоза менән күршеләге нуклеотидтың фосфор кислотаһы ҡалдығы төҙөй. Күпселек организмдарҙа нəҫеллектең төп матдəһе — ике сылбырлы ДНК молекулалары. Ҡайһы бер вирустарҙа ғына ДНК бер сылбырлы булған осраҡтары бар. Әммә үрсеү алдынан улар ҙа ике сылбырлы формаға күсə. Вирустарҙың айырым төркөмдəрендə гендар бергəлеге (геном) РНК молекулалары менән бирелгəн һəм бөтə йəшəү циклы РНК менән генə бəйлəнгəн. Ҡайһы бер вирустарҙың геномдары (РНК)үрсеү өсөн ДНК‑сылбырҙарға əүерелеп кире транскрипция стадияһын үтə. Функцияларына һəм структур үҙенсəлектəренə ҡарап рибосомаль (рРНК), транспорт (тРНК), информацион (иРНК), йəки матрицалы (мРНК), һəм түбəн молекуляр (нмРНК) РНК‑лар айырыла. Нуклеин кислоталары — генетиканың һəм молекуляр биологияның өйрəнеү объекты. Башҡортостанда нуклеин кислоталарын тикшереү егерменсе быуаттың 50‑се йылдары уртаһында башлана. Биология институты тарафынан алып барылған тикшеренең эштәренә В. Г. Конарев етəкселегек итә. 90‑сы йылдарҙан алып прокариоттарҙа циклик диген системалар (Р. Н. Чураев) өйрәнелә. Микроорганизмдарҙан бер төркөм ксенобиотиктар өсөн деструктор‑штамдар булып тороусылар тикшерелә. Уларҙың төрлө штамдарының генетик материалының төҙөлөшө (Т. В. Маркушева) өйрəнелə. Биохимия һəм генетика институтында вирустарҙан алып кешегə тиклем бөтə организмдарҙың нуклеин кислоталары тикшерелə (В. А.Вəхитов, Э. К.Хөснөтдинова, А. В. Чемерис һәм башҡалар). == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190923205131/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10571-nuklein-kislotalary Башҡорт энциклопедияһы] * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3270/%D0%9D%D0%A3%D0%9A%D0%9B%D0%95%D0%98%D0%9D%D0%9E%D0%92%D0%AB%D0%95 Энциклопедия Кольера] == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Кислородлы органик ҡушылмалар]] [[Категория:Туҡлыҡлы матдәләр]] [[Категория:Биохимия]] [[Категория:Биомолекулалар]] 9p5cc6hcrnmmi0z4bhvj7af71ls3sy3 0 130971 1309908 1299257 2026-11-10T06:47:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309908 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:2014_World_Freestyle_Skating_Championship_-_Ksenija_Komarchuk_05.jpg|мини|Роликлы конькиҙа шыуыу]] '''Роликлы конькиҙа шыуыу''' ('''роликта шыуыу''') — роликлы конькиҙа бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй йә төрлө элементар һәм трюктар яһай торған әүҙем ял һәм спорт төрө. Роликлы коньки Европала XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Уны сәхнәлә беренсе тапҡыр балетмейстер Жан-Батист Блаш<sup id="cxmwDQ" tabindex="0">[[:fr:Jean-Baptiste Blache|[fr]]]</sup> «Һөт һатыусы поляк ҡатыны» балетында фигурасының хәрәкәтен күрһәтеү өсөн ҡуллана. XIX быуатта роликлы конькиҙа шыуыу киң таралыу ала. Хәҙерге ваҡытта бөтә донъяла көн һайын миллионлап кеше роликлы конькиҙа шыуа. XXI быуатта роликлы конькиҙа шыуыу киң күләмле юнәлештәрҙе үҙ эсенә ала, ул ял итеүҙең хәүефһеҙ әүҙем төрө һәм агрессив киҫкен һөнәр һымаҡ та, спорттың һәүәҫкәр төрө һәм спорттың юғары ҡаҙаныштар төрө һымаҡ та булып тора. Миллионлап төрлө йәштәге кешеләр төрлө-төрлө кимәлдәге роликтарҙа һәр төрлө маҡсаттар менән роликта шыуыу менән шөғөлләнәләр. Имгәнеү хәүефлеге арҡаһында роликта шыуыу балалар уйыны кеүек иҫәпләнергә тейеш түгел. == Фитнес == Иң башта роликтарҙа шыуыу аныҡ маҡсаттарҙы күҙ уңында тотмай, боҙҙа конькиҙа шыуыу һымаҡ әүҙем ял итеү өсөн хеҙмәт иткән. Беренсе роликтар урамда хәрәкәт итеү өсөн яраҡлаштырылмаған, шунлыҡтан шыуыу өсөн тигеҙ иҙәнле махсус биналар булдырғандар. Боҙҙағы кеүек осраҡлы тәртиптә йәки түңәрәк буйлап шыуғандар. Технологияның үҫеше һәм полиуретан тәгәрмәстәрҙең барлыҡҡа килеүе менән урам буйлап шыуыу мөмкинлеге була. Ә шыуыу үҙе сәләмәтләндереүсе югереү менән бер рәттән әүҙем тормоштоң өлөшө булып тора. === Коллектив шыуыуҙар === Роликта шыуыусылар ябыҡ территоряларҙа һәм сикле майҙандарҙа шыуыу менән сикләнеп ҡалмайҙар. Ҡатнашыусылар ҡала буйлап оҙон маршруттарҙы атҡарып сығыу маҡсатында, төркөмдәр ойоштора. Ҡайһы бер маршруттарҙың оҙонлоғо 100 км тиклем етә, ә шыуып барыуҙың оҙайлылығы — 6 сәғәт һәм унан да күберәк. Шыуып йөрөүҙәр йыш ҡына көндөҙ йәки кискә ҡарай башлана һәм эңер төшөү менән тамамлана. Әммә төнгө, тәүлектең ҡараңғы ваҡытында, шыуып йөрөүҙәр ҙә була. Уларҙың ҡатнашыусылары яҡтылыҡ күрһәтеүсе кейемдәр кейә һәм хәрәкәттә фонарҙар һәм сигнал бирә торған элементтар ҡуллана. Иртәнге шыуыуҙар бик һирәк була<ref>[http://neskripit.ru/stores/active/stories-rol/1164-morning-roller Утренняя покатушка в Рязани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514073903/http://neskripit.ru/stores/active/stories-rol/1164-morning-roller |date=2013-05-14 }}</ref>. Ҡайһы бер маршруттар алдан ярашыла, бүтәндәре — шыуыу барышында үҙгәрергә мөмкин. Бер үк маршруттар оҙайлы ваҡыт дауамында даими ҡулланылыуы мөмкин, ҡайһы берҙәре, киреһенсә, бер тапҡыр үтеү өсөн ойошторола. Даими шыуып йөрөүҙәрҙең һәм маршруттарҙың йыш ҡына үҙ исемдәре бар. Рәсәйҙә иң билдәлеләре: * [[Санкт-Петербург]]тағы Йомалағы Төнгө Инлайн (ПИН) шыуып йөрөү. * <span><span>''Сырлама шыуыуҙар. ''Мәскәүҙә'' ''</span></span>2010 йылдан алып даими, һәр шәмбе һайын үтә. Был яңы шыуа башлағандарға һәм ҡала буйлап тыныс шыуыуҙы яратыусыларға иҫәпләнгән. [[ВДНХ]]-ла сырлама кафеһы эргәһенән финиш ала. . === Роликта уйындар === Ябай шыуыуҙы әүҙем уйындар менән төрлөләндерергә мөмкин. Әйткәндәй, ололар роликта шыуыу менән балаларҙан да кәм мауыҡмайҙар. Роликтағы уйындар өсөн ғәмәлдә теләһә ниндәй хәрәкәт уйындарын яраҡлаштырырға мөмкин. Уларҙың роликта йөрөү үҙенсәлегенә тап килгән иң ылыҡтырғыстары — киҫкенлек, күсеп йөрөмәлелек, күләме ҙур булмаған майҙансыҡ. Спорт уйындарынан айырмалы рәүештә, роликтағы уйындар махсус йыһазландырылған майҙансыҡ йәки спорт ҡорамалдары талап итмәй (тигеҙ йәйелгән урындан башҡа) ==== Сихырсылар ==== Роликта шыуыусыларҙың иң билдәле уйыны «сихырсылар» уйыны (ингл. ''catchskating''), икенсе исеме — «ярҙам ит»<ref>[http://koldunchik.ru/info/index.php Правила игры «Колдунчики»]</ref>. '''Уйын ҡағиҙәләре.''' 2 команда уйнай. Беренсе команда — ҡыуыусылар («сихырсылар»), улар икенсе команда уйынсыларының береһенә барып тейә, йәғни «сихырлай», уйынсы урынында, үҙенең командаһынан берәү килеп ҡулы менән тейеп ҡотҡарғансы, ҡатып ҡала. Ҡыуыусыларҙың бурысы — икенсе команданың уйынсылары урындарында тик торһон һәм йүгермәһендәр өсөн арбау. Ҡасыусыларҙың бурысы — уйында мөмкин тиклем оҙағыраҡ ҡалыу (йәки билдәле ваҡытҡа тиклем ҡалыу). Сихырсылар уйыны, шыуа белеү кимәленә ҡарамай, роликта шыуыусылар араһында киң танылған. Уның буйынса хатта ярыштар һәм турнирҙар, шул иҫәптән халыҡ-ара ярыштар үткәрелә<ref>[http://koldunchik.ru/info/thistory.php История турниров и товарищеских встреч по колдунчикам]</ref>. == Тиҙлеккә шыуыу == Тиҙлеккә шыуыу ғәҙәти шыуыусыларҙың уртаса тиҙлегенән юғары булған тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Ундай шыуыу стилен ябай фитнес төрө сифатында әүҙем ял итеү өсөн ҡулланалар. Әммә айырым спорт дисциплинаһы ла бар — спидскейтинг, уның маҡсаты— оҙон аралыҡты мөмкин тиклем юғары тиҙлектә артылыу. Дөйөм мәғәнәһендә, спидскейтингты роликта уртаса булған тиҙлектән юғарыраҡ булған тиҙлектә шыуыуҙы әйтәләр. === Даунхилл === Даунхилл (ингл. «текә») — Оҙон һөҙәклектән аҫҡа ҡарай роликта тиҙлеккә шыуыуҙың төрө. Был осраҡта шыуыусыға тиҙлек алыу һәм тиҙлекте тәьмин итеү өсөн көс һалыу кәрәкмәй, ул тик үҙенең хәрәкәте менән генә идара итә. Тигеҙһеҙ бейеклек булған ҡалаларҙа һәм трассаларҙа даунхилл популярлыҡ менән файҙалана. == Баҫҡынсыл == ''Баҫҡынсыл'' ''шыуыу'', махсус роликтарҙың төрлө өлөштәрендә шыуыу (гринд һәм слайд), һауала [[Акробатика|акробатик]] трюктар башҡарып тулыландырылыуы мөмкин. «Rollerblade» компанияһы баҫҡынсыл шыуыу өсөн тәүге роликтар тәҡдим иткәндән һуң, шыуыу 1988 йылдан әүҙем үҫешә башлай, һәм 1990 йылдар башында спорт һымаҡ ойошторола. 1994 йылда [[Баҫҡынсыл Шыуыуҙың Берекмәһе]] барлыҡҡа килә. Берекмә спорт ярыштары өсөн ҡағиҙәләр эшләү һәм ҡоролмалар етештереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Беренсе ярыштар 1995 йылда йәйге Бөтә донъя экстремаль уйындарҙа уҙғарыла (''X-Games)'', шул ваҡыттан алып баҫҡынсыл шыуыу бөтә донъя буйынса үткәрелгән ярыштар программаһына индерелә, Яңы спорт төрө киң таралған спорт төрө 90-сы йылдар аҙағында киң танылыу ала, был Brink диснейы һымаҡ фильмдарҙа сағылыш таба. Баҫҡынсыл шыуыуҙағы трюктарҙы махсус йыһазландырылған һөҙәк ерҙәрҙә башҡарырға мөмкин. Урам баҫҡынсыл шыуыусылары күберәк шыуып барыуҙы һәм гриндтарҙы башҡара, ә рампалағы роликлы конькиҙа шыуыусыларҙың һауала төрлө акробатик трюктар яһауы өҫтөнлөк итә. Шыуып йөрөү ике төрө була: * ''гринд'' — метал торбалар, яндауырҙар, шыумалаҡ теләһә ниндәй өҫкө йөҙҙәрҙә роликтың сығып торған пластик өлөшө менән шыуып йөрөү (тәгәрмәстәр өҫкө йөҙгә ҡағылмай); * ''слайд'' — тәгәрмәстәрҙә яҫылыҡ өҫтөндә ҡырын шыуып йөрөү Тамашалыҡты арттырыу өсөн ''грэб'' ҡулланыла — трюктар башҡарғанда бер ҡул менән буш аяҡты эләктереп алыу === Стрит === Стрит шыуыу, фристайл шыуыу тип тә атала (сөнки роллер ҡаршылыҡтар йыйылмаһы менән сикләнмәй), трюктар ҡала инфраструктураһы үҙсәнлектәрен күҙ уңында тотоп башҡарыла. Был яндауырҙар һәм таянғыстар, бетон һикәлтәләр һәм тәпәш ҡоймалар, баҫҡыстар һәм эскәмйәләр булыуы мөмкин. Стрит бөтә урамды ҙур ҡаршылыҡ һыҙаттары итеп ҡарай. Стрит алымында роликта шыуыусының юлында нимә ҡаршылыҡтар сифатында осрай, шуларҙы ҡулланыу һәләте ижадсылыҡ һымаҡ ҡарала, сөнки юл ыңғайында ул яңынан-яңы трюктар уйлап сығара. Ул, паркта йәки вертта һымаҡ, алдан бирелгән ҡаршылыҡтарҙа бер ҡалыпҡа һалынған элементтарҙы үтәмәй. === Парк === Парк шыуыуы төрлө шәхси һәм йәмәғәт скейтпарктарында башҡарыла. Скейтпарктар яҫылыҡтар һәм ғәҙәти ҡала шарттарында осрамаған фигураларҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, сирек һәм ярым түңәрәктәр, боролош һөҙәк ҡырын майҙансыҡтар (пандустар) һ.б. Шуның өсөн парк шыуыуы ролилы конькиҙә шыуыусы башҡара ала торған урамдағы трюктарҙың үҙенсәлекле йыйылмаһынан айырыла. Был шыуыу төрө элементтар башҡарылыуының техник яҡтарын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Бер хәрәкәт эсендә бер нисә ҡаршылыҡ буйынса башҡарылған трюктар серияһы иң ҡатмарлыһы тип иҫәпләнә. === Верт === Верт — рампа эсендә ярымтүңәрәк формаһында шыуыу. Роликлы конькиҙа шыуыусы рампала шәп барып шыуып китә һәм өҫкә ырғый. Верт шыуыуы сальто, әйләнеп китеүҙәр кеүек һауала ҡатмарлы акробатик элементтарҙы үтәүгә нигеҙләнгән. Шулай уҡ рампаның өҫкө өлөшөндә лә шыуып йөрөү мөмкин. Верттағы ярыштарҙа һәр ҡатнашыусыға ваҡыт буйынса сикләүҙәр бар, был ваҡыт эсендә ул мөмкин тиклем күп ҡатмарлы трюктар яһап өлгөрөргә тейеш. == Фрискейт == Фрискейт (ингл. free — азатлыҡ, skate — шыуып) шыуыуы роликта китеп барғанда ҡатмарлы трюктар башҡарыу менән бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, урамда башҡарыла, әммә айырым элементтары махсус йыһазландырылған урындарҙа ғәмәлгә атҡарылыуы мөмкин. Фрискейт менән күнекмәләр өсөн эсе йомшаҡ булған һәм уртаса үлсәмдән ҙурыраҡ тәгәрмәсле ҡаты һәм ныҡ роликтар ҡулланыла. улар ергә төшөүҙе йомшарта һәм тура урындарҙа тиҙлекте еңел тотоуға булышлыҡ итә. Фрискейт шыуыуы үҙ эсенә тамашалыҡты һәм ғәмәли моментты күҙ уңында тота, мәҫәлән, роликта шыуыусы үҙенең юлында осраған ҡаршылыҡтарҙы һикереп үтеп юлды ҡыҫҡартыу өсөн ҡуллана, боролошта шыуып үтеп- тиҙлекте һаҡлай һ.б. Ошоноң менән фрискейт шыуыу трюктарға баҫым яһаған баҫҡынсыл шыуыуҙан айырыла. Фрискейт күсеп йөрөү һәм осраған ҡаршылыҡтарҙы артылыу өсөн төрлө элементтарҙы һәм оҫталыҡты ҡуллана, шулай уҡ тиҙ туҡтау һәм хәрәкәт траекторияһын үҙгәртеү мөмкинлегенә эйә. Шыуыуҙың тамашалығын арттырыу өсөн төрлө ҡатмарлаштырыуҙар ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, боролоп һикереүҙәр, бер аяҡта туҡтауҙар (слайдтар) һ.б. Шунлыҡтан фрискейт (слайд) баҫҡынсыл шыуыуҙы ла, спидскейтингты ла, спорт ярышын да үҙ эсенә ала. Фрискейт шыуыуы өсөн күп ҡаршылыҡтары булған ҙур майҙан талап ителә, шуның өсөн дә фрискейтты урамдарҙа шыуалар.Әммә айырым элементтарын (һикереүҙәрҙе, ҡапыл туҡтауҙы) махсус йыһазландырылған майҙансыҡтарҙа ла (роллердромдарҙа) үҙләштерергә була. == Шыуыу спорты == Шыуыу спорты роликта шыуыуҙы юғары спорт ҡаҙаныштары төрөнә ҡуя. Тимәк, роликта шыуыуҙың ярышлы яғы һәм тамашалығы асыҡтан-асыҡ күренә, ә роликта шыуыусылар яңы бейеклектәр яулауҙы маҡсат итеп ҡуя. Әммә спорт шыуыуы стилен шыуыуҙы төрлөләндереү өсөн һәүәҫкәрҙәр ҙә ҡуллана ала, Спорт шыуыуында ҡулланылған ролик конькиҙарҙың тиҫтәнән ашыу төрө бар. === In-line роликтар === Был төр шыуыуҙар һәүәҫкәрҙәр араһында үҙенең ғәҙәткә ингән 4 теҙмә тәгәрмәсле роликтар ҡулланыуы менән киң билдәлелек ала, һәм бөтә теләүселәр ҙә өҫтәмә кәрәк-яраҡһыҙ файҙаланыу мөмкинлегенә эйә. ==== Слалом ==== Слалом — бер нисә дисциплинаның дөйөм исеме, унда роликта шыуыусылырҙың тигеҙ майҙансыҡта урынлашҡан бер -береһенән тиң алыҫлыҡтағы ҙур булмаған конустарҙы урап үтеүе («һауыт», «фишка», «стакан») маҡсат итеп ҡуйыла. Слалом түбәндәге төрҙәргә айырала. ===== Слалом фристайлы ===== Слалом фристайлы (''слалом стайлы, артистик слалом'') —конустарҙан яһалған юлда музыка аҫтында төрлө техник-артистик элементтар яһау дисциплинаһы. Тышҡы ҡиәфәте менән роликта ғәҙәти булмаған бейеүҙе һәм фигуралы шыуыуҙы хәтерләтә. Был дисциплина буйынса донъя чемпионаты кимәленә тиклем ярыштар үткәрелә. Һәр ҡатнашыусы өсөн — 1 минут 30 секунд ваҡыт бирелә. Ғәҙәттә сығыштар 20-шәр конуслы өс параллель юлдарҙа үтә. Конустар араһындағы алыҫлыҡ — 0.5, 0.8 һәм 1.2 метр, юлдың араһы — 2 метр. Конустар араһынан үтеүҙең тиҙлеге элементтарҙың ҡатмарлығы, башҡарыуҙың теүәллеге, музыкаға ярашлығы, өҫтәлмә элементтарҙың булыуы (килереү, шпагат һ.б.) баһалана. Дөйөм баһанан үтеп киткән ваҡыт һәм бәреп йыҡҡан фишкалар алып ташлана. ===== Синхронлы слалом ===== Синхронлы слалом — слалом фристайлы, ҡатнашыусылар парлы сығыш яһайҙар. Өҫтәлмә шарттары булып роликта шыуыусыларҙың хәрәкәт көйлөлөгө һанала. ===== Спид слалом ===== Был спид-слалом, йәки тиҙ йөрөшлө ({{lang-en|speed}} — тиҙлек) слаломда роликта шыуыусының бурысы — конуслы юлдарҙа бер аяҡ менән мөмкин тиклем тиҙерәк үтеү. 20 конус бер-береһенән 80 см аралыҡта була, финиш һыҙығы шулай уҡ һуңғы конустан 80 см алыҫлыҡта тора. Беренсе конустан 10 метр алыҫлыҡта старт биреү урыны урынлаша. Ҡатнашыусылар парлашып ике параллель юлда ваҡытҡа старт ала. Финалдағы ярышта бөтәһен дә уҙып киткән шыуыусы еңеүсе була. ==== Слайдтар ==== Слайдтар — роликлы конькиҙа шыуыу, был осраҡта шыуып барған аяҡтың тәгәрмәстәре хәрәкәт юнәлешенә перпендикуляр була. Башта слайдтар тиҙлекте ташлау өсөн туҡтатыу сараһы булараҡ ҡулланылған. Артабан роликта шыуыусылар һөҙөмтәле туҡтауҙар буйынса ярыша башлайҙар, был һөҙөмтәлә айырым спорт дисциплинаһына әүерелә. бында ҡатмарлы һәм иң оҙон тотҡарланыу бурысы ҡуйыла. Слайдтар ҡатмарлылыҡ кимәле буйынса айырыла, улар шыуып барған аяҡтарҙың (бер йәки ике) һәм тәгәрмәстәрҙең (бер йәки дүрт) һанына бәйле. Слайдҡа баһа биргәндә слайдҡа инеп китеү (мәҫәлән, һикереүҙән һәм боролоштан), хәрәкәттәр менән идара итеү оҫталығы, вариациялар яһау, шулай уҡ туҡтауға тиклем бер хәрәкәттә бер нисә слайдтың күплеге баһалана. ==== Бейеклеккә һикереү ==== Бейеклеккә һикереүҙең ({{Lang-en|jump}}) маҡсаты — йүгереп килеп мөмкин тиклем бейеклеккә һикереү, аҙаҡ кире аяҡтарҙа баҫып тороу. Тигеҙ йөҙлөктән дә, трамплиндан да һикереү мөмкинлеге бар һәм күп төрҙәргә эйә. ===== Фри джамп ===== Фри джамп ысулында тейешле бейеклектә ҡуйылған лланка аша һикереп сығыу бурыс итеп ҡуйыла. Роликта шыуыусы планканы төшөрмәҫкә һәм һикереп сыҡҡас, аяғында баҫып торорға тейеш. Бейеклекте яулау өсөн бер нисә мөмкинлек бирелә, бейеклек аша үтә алмағандар ярыштан төшөп ҡалалар, һәм планканы тағы ла 5-10 см күтәрәләр. Иң юғары бейеклекте алыусы еңә. Әгәр бер нисә ҡатнашыусы ҡалһа, мөмкинлектәрҙе аҙ сарыф иткән шыуыусы еңеүсе тип һанала. Фрид джамп буйынса төрлө кимәлдәге, хатта донъя кимәлендәге ярыштар ҙа үткәрелә. Роликта бейеклеккә һикереү буйынса донъя рекорды бөгөнгө көндә 162 сантиметр тәшкил итә. бейеклеккә һикереүҙең төрө булып «хай джамп» тора, был һикереү планка аша 60 сантиметр бейеклегендәге трамплиндан башҡарыла. ===== Стайл джамп ===== Джамп стайл буйынса ярыштар буйынса ({{Lang-en|style}}style — стиль) һикереүҙә роликта шыуыусы әйләнеп, грэбтар менән (ике йәки бер аяғын тотоп), түңкәрелеш яһап һ.б. күрһәтә. Һикереүҙең ҡатмарлығы, башҡарыу техникаһы, хәрәкәттең үҙ-ара ярашыуы һәм трюктан дөйөм тәьҫортттар баһалана. Ғәҙәттә джамп стайлда һикереү тармплиндан ашырыла, сөнки был төрлө трюктар яһау өсөн күберәк иркенлек тәьмин итә. ===== Башҡалар ===== * '''Джамп Пауэр''' — билдәләнгән бейеклектән мөмкин тиклем оҙонлоҡҡа һикереү. * Аҫҡыһы һәр ваҡыт күтәрелә, өҫкөһө төшөп бара торған ике планка араһынан бейеклеккә һикереү. ==== Скейт-кросс (блейдеркросс) ==== Скейт-кросс — роликлы конькиҙә ҡаршылыҡлы уртаса аралыҡтағы уҙыш. Тигеҙ асфальт йәйелгән трассала тәбиғи йәки яһалма тигеҙһеҙлектәр, төрлө үлсәмдәге һәм бейеклектәге радиустар, хәрәкәт юнәлешенең киҫкен үҙгәреүҙәре, таулы һәм һарҡыу урындар булыуы мөмкин. Ярыш алдынан роликта шыуыусылар сиратлап баһа үтәләр — трассаны берәмләп ваҡытҡа уҙалар. Баһа һөҙөмтәһе буйынса уҙышыуға 4-әр кешенән, ғәҙәттә сирекфиналдан башлап, төркөмдәр ойошторалар. Уҙышта еңгән шыуыусылар юғары кимәлдәге уҙышыу өсөн төркөмдәр булдыра, һәм шулай финал аҙағына тиклем. Финал уҙышыуында еңгән роликта шыуыусылар еңеүсе тип билдәләнә. === Спидскейтинг === [[Спидскейтинг]] — [[Конькиҙа йүгереү спорты|боҙҙа конькиҙа йүгереү]] кеүек үк спорт дисциплинаһы Спидскейтинг менән күнекмәләр өсөн махсус роликлы конькиҙар бар. Уларҙың төп айырмаһы — күләме буйынса ҙур тәгәрмәсле һәм рамаһының оҙон булыуында, был үҙсәнлектәре тиҙлек үҫтереү мөмкинлеге бирә, ә ҡаты һәм түбән ботинка көсәнеүҙең теүәл тапшырылыуына һәм этәрелгәндә сираҡ табан мускулдарының хәрәкәт итә башлауына булышлыҡ итә. Спидскейтинг, башҡа бик күп спорт дисциплинлары кеүек, башта йәйге ваҡытта боҙ спортының күнекмәләре өсөн һымаҡ үҫешә. Әммә шул тиклем киң танылыу ала, хатта спидскейтингҡа килгән шыуыусылар, бер ҡасан да боҙ конькиҙарына баҫмаған. Спидскейтер спорт ойошмаларына берләшкән, улар шыуырға өйрәтә, ярыштар ойоштора һәм, дөйөм алғанда, спидскейтингтың үҫешен көйләй. Рәсәйҙә спидскейтинг менән спидскейтерҙар Лигаһы шөғөлләнә. === Роликлы саңғыларҙа ярыштар === Был спорт төрөндә спортсылар оҙон ике тәгәрмәсле махсус роликлы конькиҙар ҡуллана, улар үҙсәнлектәре һәм хәрәкәт стиле менән ғәҙәти йүгереү саңғыларына оҡшаш. Спортсылар уҙыштарҙың төрлө төрҙәрендә ярышалар (эстафета, спринт, уйындан сығыу). Айырым төрө булып йәйге биатлон тора. ==== Йәйге биатлон ==== Йәйге [[биатлон]] — саңғыла уҙышып винтовка менән атыуҙы берләштергән спорт төрө, саңғыла уҙышыу был осраҡта роликлы саңғы менән алмаштырыла. Дисциплиналар, ҡышҡы биатлондағы кеүек, шул уҡ исемдәр менән атала, тик регламент та ғына айырмалар бар. [[Файл:Катание_на_роликовых_коньках.jpg|слева|мини|Роликлы конькиҙа шыуыу.]] == Роликлы конькиҙа фигуралы шыуыу == Роликта фигуралы шыуыу боҙҙағы конькиҙа фигуралы шыуыуҙан башлана. Шыуыу өсөн алғы тәгәрмәс урынына хәрәкәтһеҙ бәләкәй тәгәрмәсле махсус роликтар ҡулланыла. Улар фигуралы шыуыу конькиҙарындағы кеүек теш функцияһын үтәй. [[Файл:Танцы_на_роликовых_коньках.jpg|мини|Роликлы конькиҙа бейеү.]] Дөйөм һыҙаттары булыуына ҡарамаҫтан, роликта шыуыуҙың айырмалары бар, мәҫәлән, боҙҙа үтәп булмай торған элементтарҙы башҡарыу. === Роликтарҙа бейеү === Роликтарҙа бейеү боҙҙағы конькиҙа бейеүгә ҡарағанда күберәк тарала. Был башлыса ғәҙәти бейеүҙәр үткән урындарҙа роликтарҙы ҡулланыу мөмкинлегенә бәйле. Роликлы конькиҙар бейеүсенең ябай бейеүендә хас булмаған хәрәкәттәр яһауына мөмкинлек бирә. Ҡағиҙә булараҡ, бейеү номерҙары өсөн инлайн роликтар түгел, ә квадтар ҡулланыла, бында киң тәгәрмәстәр парлы урынлашҡан, ә осо махсус тотҡарлыҡ менән йыһазландырылған. Былар хәрәкәттәр башҡарғанда аяҡтарҙың ныҡ һәм тигеҙ баҫыуын тәьмин итә. == Командалы спорт төрҙәре == Спорт шыуыуының башҡа төрө булып командалы спорт төрө тора. Бында уйынсылар командаһы роликлы конькиҙә сығыш яһай. === Роллер-дерби === Роллер- дерби — 5-әр уйынсынан торған ике команда араһындағы ярыш. Уйын оҙонса булған уҙышыу юлында (тректа) үтә һәм 30-шар минуттан ике араға бүленә. Тректа хәрәкәт сәғәт стрелкаһына ҡаршы юнәлештә башҡарыла. Һәр командала бер уйынсы «джеммер», йәки команда өсөн мәрәй йыйыусы, ә ҡалған 4 уйынсы ҡамасаулаусы була. Ҡамасаулау яһаусыларҙың бурысы дошман джеммерын алға сығармаҫҡа һәм шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең уйынсыһына юл асыу булып тора. Джеммерҙар ҡамасаулаусыларҙан һуң старт ала, уларҙың бурысы булып ҡамауҙан сығыу һәм уйынсыларҙы үтеп китеү тора. Һәр ҡамауҙы үткән өсөн бер мәрәй бирелә. Дерби 1930 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда барлыҡҡа килә һәм шунан алып киң танылыу ала. Роллер-дерби — башлыса ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы спорт төрө, шулай уҡ ир-аттар һәм ҡатнаш команда ярыштары ла үтә. === Роликтарҙа хоккей (роллеркей) === Хәҙерге инлайн-роликтар үҙенең үҫешендә нәҡ хоккейға бурыслы. Уларҙың таралыуына этәргес 70-80 йылдарҙа һалына, АҠШ-тың Минессота хоккейсылары йәйге ваҡытта күнекмәләр өсөн боҙ конькиҙарына алмаш эҙләйҙәр. Артабан роллеркей ғәҙәти хоккейҙан айырмалы рәүештә үҙгәртеүҙәргә дусар була һәм айырым дисциплина булып китә. Рәсәйҙә йыл һайын роллеркей буйынса һәүәҫкәр командалар арһында ярыштар уҙғарыла. Роллеркей буйынса Рәсәйҙә һөнәри йыйылма команда юҡ. === Башҡалар === ==== Роликтарҙа баскетбол (баскетролл) ==== Баскетролл — [[баскетбол]]дың (стритбол) төрө, тик бында майҙансыҡ буйлап роликлы конькиҙарҙа күсеп йөрөйөҙәр. Уйын ҡағиҙәләренең үҙенсәлектәре бар (мәҫәлән, йүгереп үтеү юҡ) бүтән яҡтары баскетболға оҡшаш. Уйын Америка ҡала баскетбол майҙансыҡтарында барлыҡҡа килә, американлылар роликтарҙы аяҡтарынан сисмәй уйнай башлағандар. ==== Роликтарҙа футбол (роллерсоккер) ==== Роликтарҙа футбол ғәҙәти футболға оҡшаш, тик бөтә уйынсылар роликлы конькиҙа уйнайҙар. Уйын ҡаты майҙансыҡта (асфальтта йәки спорт залында) үтә. Ҡағиҙәнең үҙсәнлеге булып туп уйыны борттан рөхсәт ителә, әммә ҡулға тотоу хатта ҡапҡасыға ла тыйыла. == Экзотик төрҙәре == === Лимбо скейтинг === Лимбо скейтингтың бурысы булып роликтарҙа мөмкин тиклем тәпәш кәртәләрҙе еңеп сығыу тора. Бигерәк тә Һиндостанда киң танылыу ала. Унда бәләкәй роликта шыуыусылар «шпагатта ултырыу» торошонда квадтарҙа автомобиль аҫтынан үтеп китәләр. === Юлдан ситтә шыуыу === Асфальттан ситтә шыуыу өсөн тәгәрмәсенең диаметры ҙурыраҡ (12.5 алып 20 см тиклем) булған махсус роликтар ҡулланыла. Улар тигеҙһеҙ ерҙәрҙе (ярыҡ урындар, таш, үлән) яҡшы утеп сыға һәм йыһазландырылмаған грунтлы юлдарҙа шыуыуға мөмкинлек бирә. Ошоноң менән бәйле, тығыҙ булмаған ер шыуыу өсөн өҫтәлмә көс талап итә, нигеҙҙә юлдарҙан ситтә шыуыу менән һарҡыу ерҙәрҙә шөғөлләнәләр. === Роликлы саңғыларҙа шыуыу === ''Саңғыроллер ''махсус рәүештә оҙон (50 см тиклем 80) раманан тора, уның осона ролик тәгәрмәстәре беркетелә, ә шыуғанда ғәҙәти саңғы таяғына оҡшаған махсус таяҡтар ҡулланыла. Ундай роликтар йүгереү саңғыларына оҡшай һәм саңғысыларға йылдың ҡарһыҙ миҙгелендә лә күнекмәләр үткәреүгә мөмкинлек бирә. Бынан тыш, спортсылар араһында роликлы саңғыларҙа уҙышыу буйынса ярыштар үткәрелә. Саңғыроллерҙарҙа шыуыу махсус юлдарҙа төрлө бейеклектәр булған махсус юлдарҙа үткәрелә. Яңы башлаған шыуыусылар һәм һәүәҫкәрҙәр өсөн велосипед, роликта һәм асфальтта йүгереү юлдары тулыһынса яраҡлы булып тора (әгәр хәүефһеҙлек күҙ уңында тотолһа). Бынан тыш, саңғыла таяҡтар менән күнекмәләр үтеүе мөмкин, ҡайһы бер спортсылар һәм һәүәҫкәрҙәр тарафынан «инлайн» роликлы конькиҙар файҙаланыла, шулай уҡ пневматик тәгәрмәсле Skike/Powerslide XC роликлы конькиҙар ҡулланылыуы мөмкин, улар юлдан ситтә лә шыуып йөрөй ала. Олимпиада-2002 көмөш приз алыусыһы [[Питер Шликенридер]] «Саңғы спорты» тигән китабында һәм башҡа тренер-белгестәр фекеренсә яңы башлаған спортсылар һәм һәүәҫкәрҙәр өсөн йәйге күнекмәләрҙе саңғы-конькиға оҡшатып тап шул ғәҙәти фитнес-роликтарҙа саңғы таяҡтары ҡулланып үткәреү маҡсатҡа ярашлы тип һанайҙар. Төньяҡ Европа инлайн-скейтинг (роллерблейдинг) перспектив фитнес төрө булып тора. == Берләшмәләр == [[Файл:Rollerblading_nuns.jpg|мини|Монах ҡатын-ҡыҙҙары роликта]] Роллерспорт киң тарала бара. Спидскейтинг, роликлы конькиҙа йүгереү, олимпия программаһына индереү өсөн кандидат булып тора. Роликлы конькиҙа шыуыу физик форманы тотоуға булышлыҡ итә, һәм шулай уҡ фекерҙәштәр компанияһында ял итеү төрө һымаҡ бик популяр булып китә. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ҙур ҡалаларында бөгөн инде роликта шыуыусылар меңләп иҫәпләнә, даими ярыштар һәм саралар үткәрелә, мәҫәлән, [http://inlinelife.ru/ Йомалағы Төнгө inlinelife] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109035051/http://inlinelife.ru/ |date=2014-11-09 }} һәм [[Санкт-Петербург]]та, [[Киев]]тә роликтарҙа таңды ҡаршылау- «Ямакаси» киң билдәле — ҡатнашыусылар роликлы конькиҙарҙа алдан килешелгән урындарҙа осрашалар һәм таңды ҡаршылайҙар. Шыуыу менән саф һауала йөрөүҙе тоташтырыу маҡсатында ҡаланың ҡыҙыҡлы, иҫтәлекле, матур нөктәләренә коллектив шыуыуҙар ойошторола. Күңел асыу өсөн «күҙҙәр ҡайҙа ҡарай» тигән коллектив шыуыу уҙғаралар — алып барыусы һәр 5 минут һайын үҙгәрә һәм уйланылмаған маршрут һайлай. [[Мәскәү]] ҡалаһында миҙгел ваҡытында көн һайын тиерлек роликлы конькиҙа яңы башлағандар һәм күптән шыуғандар өсөн «ойошторолған коллектив шыуыуҙар» (покатушки) үткәрелә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == === Сайттар === * [http://koldunchik.ru/index.php Koldunchik.ru] — сайт игроков в «колдунчики» * [http://wakh.viart.ru/RB/games.html Игры на роликах] * [http://rollerhockey.ru/ Rollerhockey.ru] — сайт Роллеркея в России * [https://web.archive.org/web/20241214203329/http://samroller.org/node/49 Основы даунхилла] * [http://www.skiroll.ru/ Лыжероллеры в РОССИИ] — сайт российских спортсменов-лыжероллеров * [http://www.skisport.ru/rollerski/ Лыжероллеры в журнале «Лыжный спорт»] — новости о событиях в лыжероллерном спорте === Видео === * [https://www.youtube.com/watch?v=nGfYBFRPmO8 Downhill Roller] — катание на роликах по дорогам в гористой местности * [http://vimeo.com/54076963 Катание на внедорожных роликах] * [https://www.youtube.com/watch?v=YovFXiuQUWM Конкурс танцев на роликах] — танец на квадах * [https://www.youtube.com/watch?v=k46QgysyEqU Соревнования лыжероллеров] — сюжет «Бюро новостей „Давеча“». [[Категория:Роллер-спорт]] s84s1t5vgqvdg7nr0gui86zmhhva1ph 0 131019 1309948 1284630 2026-11-10T10:24:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309948 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:RIAN_archive_819_Stalingrad's_defense.jpg|мини|270x270пкс|СССР Ҡораллы көстәренең Хәрби-диңгеҙ Флоты 2-се дәрәжә старшинаһы элемтәне тергеҙә. Сталинград алышы]] «'''СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты'''» атамаһы 1938 йылда, СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының 1937 йылдың 30 декабрендәге «СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының Халыҡ комиссариатын ойоштороу тураһында» Ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң, рәсми документтарҙа тулыһынса нығына. Быға тиклем СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты «''ССР Союзының Ҡыҙыл Армияһы Диңгеҙ көстәре''» һәм «''СССР РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре''» тип аталған. СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] 1922 йылдың декабрендә барлыҡҡа килгән ваҡыттан алып 1991 йылдың декабрь айында СССР-ҙың тарҡалыуына тиклем Советтар Союзы диңгеҙ сиктәрен һаҡлай һәм яҡлай. == Составы == СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты түбәндәге ғәскәрҙәр төрөнән торған : * [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]] * һыу өҫтө карабы * диңгеҙ авиацияһы * яр буйы ракета-артиллерия ғәскәрҙәре * диңгеҙ пехотаһы Уның составына шулай уҡ ярҙамсы флотының кораблдәре һәм суднолары, махсус тәғәйенләнештәге частар һәм подразделениелар (СпН) һәм төрлө хеҙмәттәр инә. Көстәрҙең төп төрҙәре — һыу аҫты кәмәләре һәм диңгеҙ авиацияһы. Уларҙан тыш СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты составына тыл частары һәм учреждениелары ла була. СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының төп штабы — [[Мәскәү]] ҡалаһында урынлаша. === Берекмәләр === * Ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Балтик флоты * Ҡыҙыл Байраҡлы Төньяҡ флоты * Ҡыҙыл Байраҡлы Тымыҡ океан флоты * Ҡыҙыл Байраҡлы Ҡара диңгеҙ флоты * Ҡыҙыл Байраҡлы Каспий флотилияһы * Ҡыҙыл Байраҡлы Ленинград хәрби-диңгеҙ базаһы <br /> == СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының баш командующийы == СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотын СССР-ҙың Оборона министрының урынбаҫары булған Хәрби-Диңгеҙ Флотының Баш Командующийы (командующий, Республиканың диңгеҙ көстәре начальнигы, Халыҡ комиссары, Министр) етәкләй. Уға Хәрби-Диңгеҙ Флотының Баш штабы һәм уның идаралыҡтары буйһона. * Дыбенко Павел Ефимович (1917—1918) * Иванов Модест Васильевич (1918) * Альтфатер Василий Михайлович (1918—1919) * Беренс Евгений Андреевич (1919—1920) * Немитц Александр Васильевич (1920—1921) * Панцержанский Эдуард Самуилович (1921—1924) * Зоф Вячеслав Иванович (1924—1926) * Муклевич Ромуальд Адамович (1926—1931) * Орлов Владимир Митрофанович (1931—1937) * Викторов Михаил Владимирович (1937—1938) * Смирнов Петр Александрович (1938) * •Смирнов-Светловский, Петр Иванович (1938, вазифаны башҡарыусы) * Фриновский Михаил Петрович (1938—1939) * Кузнецов Николай Герасимович (1939—1947, 1951—1956) * Юмашев Иван Степанович (1947—1951) * Горшков Сергей Георгиевич (1956—1985) * Чернавин Владимир Николаевич (1985—1992) <br /> == СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының Баш штабы начальниктары == * Галлер Лев Михайлович (1938—1940) * Исаков Иван Степанович (1940—1942, 1946—1947) * Алафузов Владимир Антонович (1942—1943 — в.б., 1944—1945) * Степанов Георгий Андреевич (1943—1944 — в. б.) * Кучеров Степан Григорьевич (1945—1946) * Головко Арсений Григорьевич (1947—1952) * Фокин Виталий Алексеевич (1952—1958) * Зозуля Федор Владимирович (1958—1964) * Сергеев Николай Дмитриевич (1964—1977) * Егоров Георгий Михайлович (1977—1981) * Чернавин Владимир Николаевич (1981—1985) * Макаров Константин Валентинович (1985—1992) <br /> == Флаг == СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флагы -аҡ төҫтәге икегә өс яҡлы дүрткел яҫылыҡ, аҫҡы сит буйлап күк төҫтәге тар буй. Күк буй өҫтөндәге өлөштә флагтың һул яғында — ҡыҙыл йондоҙ, ә уң яғында ҡыҙыл ураҡ менән сүкеш төшөрөлгән. Флаг СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы һәм Үҙәк Башҡарма комитетының 1935 йылдың 27 майындағы 1982/341-се һанлы «ССР Союзының хәрби-диңгеҙ флагтары тураһында» Ҡарарына ярашлы ҡабул ителә. == Тарихы == === РККА-ның Диңгеҙ көстәре (1918—1922) === СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының башында РККА-ның Диңгеҙ көстәре тора. Граждандар һуғышы Республика Диңгеҙ көстәре кораблдәренең составын ҡырҡа кәмеүенә килтерә. Дөйөм деградация флоттың башҡа төрҙәренә лә ҡағыла. Шулай, Балтикалаяр буйы артиллерияһы өс тапҡырға ҡыҫҡартыла, Ҡара диңгеҙҙә — ике тапҡырға, ә Урыҫ Себерендә бөтөнләй юҡҡа сыға. РККА Диңгеҙ көстәренең авиация частары 1920 йылда бөтөрөлә һәм 1921 йылдың башына барыһы бик ныҡ иҫкергән 36 самолёт ҡала{{Sfn|Монаков М. С.|2008|страницы=34|с=34|name=Монаков34}}. 1921 йылдың мартынан 1922 йылдың декабренә тиклем Диңгеҙ көстәренең шәхси составының һаны 86 580 кешенән 36 929 кешегә тиклем кәмей, хәрби суднолар төҙөүгә һәм судноларҙы ремонтлауға ассигнованиеларҙың күләме яҡынса 3,3 мәртәбәгә ҡыҫҡартыла. === 1924—1936 йылдарҙа РККА Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше === 1924 йылдың 28 мартында РККА Хәрби-диңгеҙ көстәренең идаралығы ойошторола (УВМС). Уның етәксеһе итеп туранан-тура Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы Л. Д. Троцкийға буйһонған Э. С. Панцержанский тәғәйенләнә. Хәрби-диңгеҙ көстәре идаралығы илдең Хәрби-диңгеҙ флотының эксплуатация-тергеҙеү, кадрҙар, административ-хужалыҡ, уҡыу-уҡытыу, техник, гидрография һәм фәнни эшмәкәрлеге менән етәкселек итеү өсөн тәғәйенләнә. 1925 йылдың 2 февралендә СССР-ҙың РХС вәкиле П Р. И. Берзин (Берзиньш) СССР-ҙың РХС-тың рәйесе, Наркомвоенмор [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]]ға түбәндәген яҙа: «Хәрби ведомствоға ҡарата хәрби сәнәғәте алдында ике төп бурыс тора: 1. Һуғыш осрағына хәрби ведомствоның мобилизацион пландарын үтәү заводтарҙа әҙерләргә. 2. Тыныс ваҡыт шарттарында хәрби ведомствоның йыл һайын бирелгән заданиеларҙы үтәү». 25 майҙа СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, СССР-ҙың ХРС Рәйесе М. В. Фрунзеның (1925 йылдың 6 ноябренән - К. Е. Ворошилов) начальнигы, СССР-ҙың РХС ағзаһы В. И. Зофаның директиваһына ярашлы РККА-ның РККА-ның Хәрби-диңгеҙ советы тарафынан беренсе корабль хеҙмәте Уставы индерелә[6]. Кораблдәр хеҙмәте Уставы кораблдәге хеҙмәт тәртибен һәм етәкселәр, старшиналар һәм рядовойҙар составының бурыстарын ҡанунлаштыра, шулай уҡ һөнәрҙәр буйынса кораблдең шәхси составын бүлә. 1928 йылдың 23 мартында СССР-ҙың Революцион-хәрби Советы «Һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙең Ялан идаралығын төҙөү нигеҙҙәре тураһында» Ҡарар ҡабул итә. Ҡарарға ярашлы ил ике өлөшкә бүленә — хәрби ғәмәлдәр театры һәм ил тылы, шулай уҡ ғәскәрҙәр (флоттар) меән идара итеү бурыстарын һәм уларҙың хәрби ғәмәлдәрҙе үткәргән саҡтағы буйһоноулыҡ кимәлен рәсмиләштерә. 1929 йылдың 26 Политбюро ЦК ВКП(б)-ның Үҙәк Комитты Политбюроһында СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, СССР-ҙың ХРС Рәйесе [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]] «РККА-ның торошо һәм бурыстары тураһында» доклады менән сығыш яһай: Тыныс осор армияһы; Мобилизацион пландың ғәмәлдәге варианты буйынса армияның мобилизацион әҙерлеге; Техник камиллаштырыу планы һәм армия ҡоралланыуының анализы; Ҡораллы көстәр төҙөүҙең Биш йыллыҡ планы һәм бер йыл һуғыш алып барыу өсөн мобилизацион заявкаһы. 1930 йылдың 1 авгусында РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре начальнигы Р. А. Муклевич СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, СССР-ҙың ХРС Рәйесе К. Е. Ворошиловҡа хәрби кораблдәр төҙөү институтын булдырыу кәрәклеге тураһында еткерә. === СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (1937—1941) === 1937 йылдың 30 декабрендә РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре ҡораллы көстәрҙең айырым төрө - СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты - итеп бүленә. 1938 йылдың 1 ғинуарына СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының һыу өҫтө составы бик ҙур булмай — 3 линкор, 3 крейсеа, 1 лидер һәм 17 эсминец[19]. Шул уҡ ваҡытта һыу аҫты флоты бик көслө күренә: 10 оло подлодка, 10 һыу аҫты мина заградителе, 78 уртаса подлодка һәм 52 кесе подлодка[19]. 1939 йылдың 29 апрелендә ХДФ-ның халыҡ комиссары итеп 34 йәшлек Н. Г. Кузнецов тәғәйенләнә, Союзда иң йәш нарком һәм ошо вазифала беренсе моряк була. Һуғыштан алдағы йылдарҙа Кузнецов флотты, Финляндия һуғышы тәжрибәһенән сығып, флотты һуғышҡа әҙерләүҙе дауам итә. 1940—1941 йылдарҙа флоттарҙың һәм флотилияларҙың оператив әҙерлек системаһы эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә, был аҙымдар дөрөҫлөгө Бөйөк Ватан һуғышының башында үҙ-үҙен тулыһынса аҡлай. Бөйөк Ватан һуғышы башына РККФ-ның кораблдәр составы 3 линейный корабль, 7 крейсер, 59 лидеров һәм эскадра миноносец, 218 һыу аҫты кәмә, 269 торпеда катеры, 22 ҡарауыл корабле, 88 тральщик, 77 һыу аҫты кәмәләр артынан һунарсы һәм башҡа кораблдәр һәм катерҙар, ә шулай уҡ ярҙамсы суднолар була. Төҙөлөш процесында 219 корабль, шул иҫәптән, 3 линейный корабль, 2 ауыр һәм 7 еңел крейсер, 45 эсминец, 91 һыу аҫты кәмәһе. === СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (һуғыш йылдары) === [[Файл:Stamp of USSR 1307.jpg|thumb|[[СССР-ҙың Почта маркаһы]], [[1940 йыл]]: «СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотына — дан!».]] [[1941 йыл]]дың [[22 июнь|22 июнендә]], төнгө сәғәт өстә, нацистик Германияның хәрби-һауа көстәре [[Севастополь|Севастополдә]] һәм Измаилда СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының төп базаһына авиация һөжүмдәрен башҡаралар. Ҡара диңгеҙ флотының начальнигы, контр-адмирал И. Д. Елисеев СССР-ҙың һауа киңлегенә ингән немец самолеттарына ут асырға бойора<ref>…. В ночь на 22 июня, в критические минуты, когда было ему (прим. Ф. С. Октябрьскому) доложено о появлении перед Главной базой неизвестных самолётов и оперативный дежурный просил разрешения «открыть огонь», Ф. С. Октябрьский ответил: «Действуйте но инструкции» — и ещё добавил, что в случае ошибки он (прим. доложивший подчинённый) будет расстрелян. Решение пришлось принять начальнику штаба И. Д. Елисееву, о чём я (прим. Кузнецов Н. Г.) писал в книге «Накануне»…</ref>: Бөйөк Ватан һуғышы барышында Советтар Союзына баҫып ингән нацистарға ҡаршы бирелгән тәүге бойороҡ була<ref>18 марта 1966 года Вице-адмирал в отставке И. Д. Елисеев послал в Исторический отдел ВМФ СССР написанные в марте 1966 г. в ответ на письмо капитана 1-го ранга в отставке Н. Т. Рыбалко «Заметки об обстановке в штабе ЧФ в период нападения авиации нацистов на Севастополь в ночь на 22 июня 1941 г.». Копию «Заметок» направил Н.Г Кузнецову как желающему «…документально установить, что фактически происходило…» в 03:06 22 июня 1941 года. (Храниться в архиве семьи Н. Г. Кузнецова.)</ref><ref>…Приказание открыть огонь по неизвестным самолётам отдал начальник штаба флота контр-адмирал И. Д. Елисеев при обращении к нему оперативного дежурного капитана 2-го ранга Н. Т. Рыбалко. (Из воспоминаний Вице-адмирала в отставке И. И. Азарова)</ref>. Севастополдә, Ҡара диңгеҙ флотын бикләү маҡсатында базаның инеү фарватерына һәм Төньяҡ бухтаһына элект-магнит миналар ташлана. Дошман авиацияһын Дунай флотилияһының кораблдәрен зенит артиллерияһының уты ҡаршы ала.Һауа атакаларына шулай уҡ Лиепай һәм Рига хәрби-диңгеҙ базалары ла дусар булалар. Магнит миналары самолеттарҙан Кронштадт районында төшөрөлә. Төньяҡ флотының төп базаһын (Полярное) утҡа тоталар. Адмирал Кузнецов ышыҡлау планы буйынса мина ҡамауҙарын ҡуйыуҙы башларға бойора. Һуғыш башланыу меән флоттың төп дошманы диңгеҙ көстәре түгел, ә һауа һәм ҡоро ер ғәскәрҙәре була. Флоттың хәрби эшмәкәрлегендә иң мөһиме оборонала һәм һөжүмдә ҡоро ер ғәскәрҙәренең яр буйы флангы була (һуғыш йылдарныда кораблдәр артиллерияһының 85 % тиклем боезапасы яр буйы сәптәренә сарыф ителә һәм 40 % диңгеҙ авиацияһының самолеттары ҡоро ер ғәскәрҙәре буйынса ударҙар яһай). Мөһимлеге буйынса бурыстарҙың икенсе төркөмө — дошмандың диңгеҙ коммуникацияларын боҙоу, үҙ коммуникацияларын һаҡлау, дошман көстәрен диңгеҙҙә юҡ итеү, уның территорияһында һәм яр буйындағы объекттар буйынса һөжүм итеү. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Флот 88 хәрби операция үткәрә, шул иҫәптән 23 тапҡыр армия һәм фронт операцияларҙа ҡатнашыуға йәлеп ителә Икенсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарының яҙмышы ҡоро ер фронтында хәл ителә, шуға күрә флоттың пландары һәм уның ғәмәлдәре йыш ҡына яр буйы йүнәлештәрендәге ҡоро ер төркөмдәренең мәнфәғәттәренә буйһона. Һуғыш йылдарында СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты ҡоро ер фронттарына 400 меңдән ашыу кеше йүнәлтә<!-- Сформированные из моряков подразделения отличались высокими боевыми качествами и использовались там, где были необходимы или особая стойкость в обороне, или наступательный порыв.--><ref>[http://otvoyna.ru/vmfsssr.htm ВМФ СССР в Великой Отечественной войне.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503044633/http://www.otvoyna.ru/vmfsssr.htm |date=2013-05-03 }} // otvoyna.ru</ref>. Күп кенә хәрби кораблдәргә әүерелгән транспорт һәм ярҙамсы суднолары ЭКҠФ составына инә. === СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (һуғыштан һуңғы йылдар) === Һуғыштан һуңғы беренсе ун йыллыҡта 248 дизель һыу аҫты кәмәһе һәм 619 һыу өҫтө кораблдәр сафҡа индерелә. 1955 йылда СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотында барыһы 265 дизель һыу аҫты кәмә һәм 900 хәрби һыу өҫтө кораблдәр була (шул иҫәптән 80 % — яр буйы тәғәйенлешле)<ref name="flot.com">[http://flot.com/science/sf1.htm Основные военные проблемы создания современного флота]</ref>. [[1954 йыл]]дың 26 ғинуарында КПСС-тың Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының берлектәге «Һыу аҫты кәмәләрен алыҫ хәрәкәтле баллистик ракеталар менән ҡоралландырыу буйынса проект-эксперименталь эштәр үткәреү һәм ошо эштәр базаһында реактив ҡораллы оло һыу аҫты кәмәһен эшләп сығарыу техник проекты тураһында» («Волна» темаһы)ҡарары сыға. ОШо программа һөҙөмтәһендә Р11-ФМ ракеталары эшләнә. [[1955 йыл]]дың 16 сентябрендә Б-67 һыу аҫты кәмәһе бортынан донъяла беренсе тапҡыр БРПЛ осорола. [[1958 йыл]]да ҡоралланыуға беренсе К-3 совет атом һыу аҫты кәмәһе алына. 1960 йылдар башында ҡораллы көстәрҙең ҡыҫҡартылыуы арҡаһында Хәрби-Диңгеҙ флоты составынан ете яңы крейсер таратыла. 1970 йылдар башында СССР-ҙа тәүге самолет йөрөтөүсе кораблдәрҙең проектлауы һәм төҙөлөүе башлана. 1956—1975 йылдарҙа флот составына было введено в состав флота околотөрлө тәғәйенлешле 900 һыу аҫты кораблдәре индерелә, шул иҫәптән 400-ҙән ашыу десант, 300-ҙән ашыу тральщик, 7 крейсер, 30 эсминец, 68 ҡарауыл корабле. 1976—1985 йылдарҙа ҡоралланыуға һыу аҫты ракетоносецтары индерелә башлай. Шулай уҡ күп сәпле атом һыу аҫты кәмәләре төҙөлә. Ҙур алыҫлыҡтан сәпкә тейҙереүгә һәләтле «Гранит» ҡанатлы ракеталы атом һыу аҫты кәмәләре төҙөлөүе башлана. Һыу өҫтө кораблдәренең массауи ракеташтырыуы башлана<ref name="flot.com"/>. [[Файл:Typhoon class submarine.jpg|thumb|300px|Северодвинскиҙа "Акула" проектын американ спутнигынан төшөрөлгән фото, 1982 йыл]] 1991 йылда «Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов» ауыр самолет алып йөрөүсе крейсер — беренсе совет классик авианосец — ҡоралланыуға алына. === СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (СССР-ҙың тарҡалыуына тиклемге осор) === Флот көстәре составына (стратегик һәм дөйөм тәғәйенешле) 100-ҙән ашыу эскадра һәм дивизиялар инә, ә СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының шәхси составы буйынса дөйөм һаны яҡынса 450 000 кеше иҫәпләнә{{sfn|Монаков М. С.|2008|с=639|name=Монаков639}} (шул иҫәптән 12,6 мең диңгеҙ пехотаһында){{sfn|Павлов А. С.|1991|с=47|name=Павлов47}}. 1989 йылда СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотына тотоноуҙар 12,08 млрд һум тәшкил итә (дөйөм хәрби бюджеты 77,294 млрд һум була)<ref name="Павлов47" />. Флоттың хәрби сафында океан һәм йыраҡ диңгеҙ зонаһы 160 һыу өҫтө корабле була, 83 стратегик атом һыу аҫты ракетоносец (икенсе быуын), 113 күп сәпле атом һыу аҫты һәм 254 дизель-электр кәмәһе<ref name="Монаков639" />. [[Файл:Soviet Navy Bases 1984.png|thumb|350px| СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының база пункттары, 1984 йыл]] [[1980]]йылдар аҙағына СССР ХДФ-ның составы буйынса мәғлүмәт (А. С. Павлов күрһәтеүенсә): 64 атом һәм 15 баллистик ракеталы дизелле һыу аҫты кәмәһе{{sfn|Павлов А. С.|1991|с=4|name=Павлов4}}, 79 ҡанатлы ракета менән һыу аҫты кәмәһе (шул иҫәптән 63 атом){{sfn|Павлов А. С.|1991|с=15|name=Павлов15}}, 80 күп сәпле торпедалы атом һыу аҫты кәмәһе{{sfn|Павлов А. С.|1991|с=22|name=Павлов22}}, дүрт авианосец, 96 крейсер, эскадренный миноносец һәм ракета фрегаты, 174 ҡарауыл корабле, 623 катер һәм тральщик, 107 десант корабле һәм катеры. Барыһы 1380 хәрби корабле (ярҙамсы кораблдәренән тыш), 1142 хәрби самолет (һыу өҫтө кораблдәре буйынса бөтә мәғлүмәттәр 1988 йылдың 1 июленә ҡарата)<ref name="Павлов47" />. 1991 йыл башына СССР-ҙың суднолар төҙөү предприятиеларында ике авианосец (шул иҫәптән бер атомлы), 11 атомлы баллистик ракеталар менән һыу аҫты кәмәһе, 18 күп сәпле атомлы һыу аҫта кәмәһе, ете дизелле һыу аҫты кәмә, ике ракета крейсеры (шул иҫәптән береһе — атомлы), 10 эскадра миноносец һәм башҡалар{{sfn|Кузин В. П., Никольский В. И.|1996|с=462|name=КиН462}}. 1985 йылда совет флоты үҙенең ҡеүәтлегенең юғары нөктәһенә етә, уның составында 1561 корабль була һәм ул кораблдәр һаны һәм хәрби потенциалы буйынса АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ флотынан һуң донъяла икенсе урынды биләй<ref>{{cite web|author=к.1 р. в отст. В.В.Заборс|title=Куда плывет ВМФ России? Проблемы состояния и развития ВМФ необходимо решать сегодня, иначе будет поздно|url=http://vvmure1987.ru/kms_catalog+stat+cat_id-22+nums-103.html|publisher=ВВМУРЭ им. А.С.Попова. Санкт-Петербург. 1-й факультет. Сайт выпускников 1987 года.|date=2007-10-31}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= [[Горшков, Сергей Георгиевич|Горшков С. Г.]] |заглавие = Морская мощь государства |место = М. |издательство = Военное издательство МО СССР |год = 1976}} * {{статья | автор=Грибовский В. Ю. | заглавие=На пути к «большому морскому и океанскому» флоту (Кораблестроительные программы Военно-Морского Флота СССР в предвоенные годы). | издание=Гангут | тип= | место=СПб. | издательство=Издательство «Гангут» | год=1995 |номер=9 | страницы=2—20 | isbn=5-85875-031-1|ref=Грибовский В. Ю.}} * {{книга|автор = [[Капитанец, Иван Матвеевич|Капитанец, И. М.]] |заглавие =Битва за мировой океан в «холодной» и будущих войнах |ссылка =|место =М. |издательство =Вече |год =2002|страниц =544 |серия =Военные тайны XX века |isbn = 5-94538-064-4 |тираж =7000|ref=Капитанец И. М. }} * {{книга|автор =Краснов В. Н. |заглавие =Военное судостроение накануне Великой Отечественной войны |ссылка = |место =М. |издательство = Наука |год =2005 |страницы = |страниц =215 |isbn =5-02-033780-3|ref=Краснов В. Н.}} * {{книга|автор =Кузин В. П., Никольский В. И.|заглавие =Военно-Морской флот СССР 1945-1991 |место = СПб.|издательство =Историческое Морское Общество |год =1996|страниц =653|ref=Кузин В. П., Никольский В. И.}} * {{книга|автор =Монаков М. С. |заглавие =Главком (Жизнь и деятельность Адмирала флота Советского Союза С. Г. Горшкова) |место =М. |издательство =Кучково поле |год =2008 |страниц =704|серия=Библиотека клуба адмиралов|isbn =978-5-9950-0008-2 |тираж =3500|ref=Монаков М. С.}} * {{книга|автор =Павлов А. С. |заглавие =Советский ВМФ. 1990—1991 г. Справочник |место =Якутск |издательство = |год =1991 |страниц =252|isbn = |тираж =3000|ref=Павлов А. С.}} * МО РФ, Институт военной истории МО РФ Реформа в Красной Армии Документы и материалы 1923—1928 гг.. — Москва: Летний сад, 2006. * {{книга|автор = Самойлов К. И.|заглавие = Морской словарь|место = Москва |издательство = НКВМФ Союза ССР |год = 1941}} * В. П. Бежецких, В. Д. Внуков, В. Н. Иванов и др. Тактическое маневрирование ВВМУРЭ 1992 г. == Һылтанмалар == * ''А. А. Киличенков. ''[https://web.archive.org/web/20160305235206/http://nivestnik.ru/2007_2/20.shtml СОВЕТСКИЙ ВОЕННО-МОРСКОЙ ФЛОТ И ПОЛИТИКА СССР В «ТРЕТЬЕМ МИРЕ» (1960—1970-е гг.): Зарубежная историография] * [http://americanhistory.si.edu/subs/const/anatomy/sovietsubs/ Подлодки ВМФ СССР]{{ref-en}} * [http://www.hazegray.org/navhist/carriers/russia.htm Авианосцы ВМФ СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319145355/http://www.hazegray.org/navhist/carriers/russia.htm |date=2017-03-19 }}{{ref-en}} * [http://www.hazegray.org/navhist/battleships/russ_dr.htm Линкоры ВМФ СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604142302/http://www.hazegray.org/navhist/battleships/russ_dr.htm |date=2011-06-04 }}{{ref-en}} * [http://korabley.net/news/otechestvennaja_klassifikacija_sovremennykh_voennykh_korablej/2013-05-13-1438 Классификация современных военных кораблей] * {{Из БСЭ|заглавие=Мобилизация Вооружённых Сил}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/75325/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE ] // dic.academic.ru {{ВМФ СССР (1951—1991)}} {{Виды войск ВС СССР}} [[Категория:Рәсәйҙең Хәрби-Диңгеҙ флоты]] [[Категория:Граждандар һуғышы йылдарында Совет флоты|*]] [[Категория:СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|*]] rrqpbohcxn83y38fo24b2ftewe9rytp 0 132595 1309688 1184459 2026-11-09T13:43:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309688 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мона Брэнд''' ({{lang-en|Mona Brand}}, [[22 октябрь]] [[1915 йыл]], [[Сидней]] ҡалаһы — [[1 август]] [[2007 йыл]], [[Варшава]]) — [[Австралия]] яҙыусыһы, журналист. 1930-сы йылдарҙан шағир булараҡ таныла. {{comment|«Мельбурндың реалист яҙыусылары төркөмө»|«Группа писателей-реалистов Мельбурна»}}нә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. == Биографияһы == Мона Брэнд [[Австралия]]ның баш ҡалаһы Сиднейҙа тыуған. Сент Килдала Пресвитериан дамаһы колледжында һәм мәктәптә белем алған. [[Парагвай]]ҙа {{comment|«Яңы Австралия»|«Новая Австралия»}} (1893—1899) коммунаһына нигеҙ һалыуҙа ҡатнашҡан. == Эшмәкәрлеге == Прогрессив матбуғатта социалистик илдәрҙең әҙәбиәте һәм сәнғәте тураһында мәҡәләләре баҫыла. * [[1948]] йыл — расизмды тәнҡитләгән беренсе пьесаһы {{comment|«Беҙҙең күк аҫтында»|«Под нашим небом»}} ҡуйылған. * [[1954]] йыл — {{comment|«Ил эсендә килмешәктәр»|«Чужие в стране»}} пьесаһы Малайялағы инглиз колонизаторҙарының ғәмәлдәрен ҡамсылай. * [[1954]] йылда ҡуйылған — {{comment|«Тыумаһалар яҡшыраҡ булыр ине»|«Лучше бы им не рождаться»}} пьесаһы балалар енәйәтселеге проблемаһына бағышланған. * [[1958]] йылда — ике йыл Демократик Вьетнам Республикаһында йәшәп ҡайтҡандан һуң, Брэнд Мона америка агрессорҙарын {{comment|«Айырым сиктәрһеҙ, йәки бик шым булмаған американлы»|«Без особых ограничений, или Не такой уж тихий американец»}} фашлаған пьсаны яҙа, һәм ул театрҙарҙа сәхнәләштерелә. * [[1958]] йылда — {{comment|«Вьетнамдың ҡыҙҙары»|«Дочери Вьетнама»}} тип аталған шиғырҙар һәм новеллалар йыйынтығын баҫтырып сығарған. * [[1966]] йылда — «Барбара». == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Wheel and bobbin, Sydney, 1938; Silver Singing, Melb., 1940; * Two plays about Malaya, L., 1954; Daughters of Vietnam, Hanoi, 1958: в рус. пер.— Чужие в стране, М., 1955; * Под нашим небом, М., 1956. * В. М. Кожевникова. Литературный энциклопедический словарь. — Москва, Советская энциклопедия, 1987 == Һылтанмалар == * [http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/брэнд-мона] * [https://web.archive.org/web/20190917114354/https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/brend-mona.php] * [https://slovar.cc/enc/bse/1980256.html] [http://www.вокабула.рф/%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8/%D0%B1%D1%81%D1%8D/%D0%B1%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0#AkmUXTtV3xftwfQR.99] * [https://persons-info.com/persons/BREND_Mona/60591/ed268eb8b0145d5fc70354da9bd871a9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820115434/http://persons-info.com/persons/BREND_Mona/60591/ed268eb8b0145d5fc70354da9bd871a9 |date=2016-08-20 }} * [persons-info.com›geo/AVSTRALIIA] * [slovar.wikireading.ru›2387193] * [en.wikipedia.org] [[Категория:Австралия шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] [[Категория:2007 йылда вафат булғандар]] elqbgypm6j0f8hfyoxl0o88cchxlcqb 0 134106 1309683 1299826 2026-11-09T13:29:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309683 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Могилёв''' ({{lang-ru|Могилёв}}, {{lang-be|Магілёў}}, {{lang-pl|Mohylew}}, {{lang-lt|Mogiliavas}}) — Беларусия ҡалаһы, Могилёв өлкәһенең административ үҙәге. Могилёв өлкәһенең мәҙәниәт һәм иҡтисад үҙәге. Ҡалала Химволокно, Лифтмаш, Строммаш һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан. Халыҡ һаны — 300 мең тирәһе кеше. Ҡалала 40 мәктәп, 4 лицей, 3 университет (Машиналар төҙөү, Технология, Педагогия) бар. == Тарихы == === 1812 йылғы һуғыш === [[Файл:Σαλτάνοφκα - Παρρεκλήσι.jpg|thumb|Солтановкалағы һәйкәл]][[Файл:Харугва і літаўра расейскага войска часоў Айчыннай вайны 1812 г..jpg|thumb|Рус ғәскәренең [[байрак|байрағы]] һәм литавраһы, 1812 йыл, ''Могилёв'' музейының экспозицияһы.]] [[1812 йыл]]дың 12 июнендә 600 меңлек Наполеон ғәскәре [[Рәсәй]]гә баҫып инә. Өс тапҡыр артыҡ һанлы дошмандан урыҫ ғәскәре сигенә башлай. 11 июлдә, Могилёвтан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Салтановка һәм Фатово ауылдары араһында, генерал-лейтенант Николай Раевский етәкселегендәге 7-се пехота корпусы Луи Даву етәкләгән француз ғәскәренә ҡаршы Салтановка янындағы һуғышты башлай. [[Рәсәй империяһы]] армияһы ([[1812 йыл]]) 2-се Көнбайыш армияһының күпселек көсөн [[Днепр]] йылғаһы аша йөҙөп сығыуын француздарҙан ситкә йүнәлдереү өсөн, урыҫ ғәскәрҙәре француздар менән ҡапма-ҡаршы һуғыш башларға мәжбүр булалар. === [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] === [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында ([[август]] [[1915]] — [[ноябрь]] [[1917]]) Юғары башкомандующий ставкаһы урынлашҡан ҡалала Рәсәй императоры Николай II йәшәгән. === [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] === ==== Смоленск бәрелеше (1941) ==== Бөйөк Ватан һуғышы хроникаһы/1941 йылдың 26 июле. 35-се һуғыш көнө, 26 июлдә совет ғәскәрҙәре Могилёвты ҡалдыра (ҡарағыҙ «Могилёвты һаҡлау»). == Билдәле шәхестәре == * [[Зайцев Александр Николаевич]] (1951), ғалим-инженер-механик. 1994 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/90444/ Башҡорт энциклопедияһы — Зайцев Александр Николаевич]</ref><ref>[http://letopis.ugatu.su/person/126692 Зайцев Александр Николаевич. Сайт УГАТУ «Годы и Люди»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127202532/http://letopis.ugatu.su/person/126692 |date=2024-11-27 }}{{ref-ru}}{{V|4|03|2021}}</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Ленин урамы, Европаның 18-се быуат стиленда төҙөлгән. * Театр, 19-сы быуатта төҙөлгән. == Туғандаш ҡалалары == # Шымкент, Ҡаҙағстан # Виллербан, [[Франция]] # [[Пенза]], [[Рәсәй]] # [[Тула]], [[Рәсәй]] # Киреч, [[Украина]] # Бардейов, [[Словакия]] # Габрово, [[Болгария]] # Клайпеда, [[Литва]] # Влоцлавек, [[Польша]] # [[Айзенах]], [[Германия]] # Крагуевац, [[Сербия]] # Звенигород, [[Рәсәй]] # Сумғәйет, [[Әзербайжан]] # Николаев, [[Украина]] # [[Тәбриз]], [[Иран]] # [[Тубыл]], [[Рәсәй]] == Халҡы == {| class='standard' style='text-align: center;' width=70% |- class='bright' ! [[1840]]<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003542943#page2?page=20 Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840]</ref> !! [[1897]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=793</ref> !! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php</ref> !! [[2009]]<ref>https://web.archive.org/web/20100918181854/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-7.pdf</ref> |- class='bright' | 23 103||43 119 || 121 712 || 202 314|| 290 361 || 359 188 ||358 279 |} Милли состав ([[2009]]): беларустар — 87,4 %, урыҫтар — 7,3 %, украиндар — 1,1 %.<ref>https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php</ref> == Географияһы == === Климаты === <div style="width:90%"> {{Ҡала климаты |Ҡала=Могилёв |Сығанаҡ=[http://pogoda.ru.net/climate/26863.htm Погода и Климат] |Ғин_ур=-5.3 |Ғин_ур_яуым=39 |Фев_ур=-5.5 |Фев_ур_яуым=34 |Мар_ур=-0.8 |Мар_ур_яуым=39 |Апр_ур=6.7 |Апр_ур_яуым=41 |Май_ур=12.9 |Май_ур_яуым=53 |Июн_ур=16.1 |Июн_ур_яуым=75 |Июл_ур=18.1 |Июл_ур_яуым=81 |Авг_ур=17.0 |Авг_ур_яуым=65 |Сен_ур=11.6 |Сен_ур_яуым=55 |Окт_ур=6.0 |Окт_ур_яуым=54 |Ноя_ур=-0.1 |Ноя_ур_яуым=45 |Дек_ур=-4.2 |Дек_ур_яуым=41 |Йыл_ур=6.0 |Йыл_ур_яуым=622 | Ғин_ур_мин=-7.8 | Ғин_ур_макс=-3.0 | Фев_ур_мин=-8.5 | Фев_ур_макс=-2.5 | Мар_ур_мин=-4.2 | Мар_ур_макс=3.0 | Апр_ур_мин=2.0 | Апр_ур_макс=12.0 | Май_ур_мин=7.3 | Май_ур_макс=18.6 | Июн_ур_мин=10.8 | Июн_ур_макс=21.5 | Июл_ур_мин=12.7 | Июл_ур_макс=23.6 | Авг_ур_мин=11.6 | Авг_ур_макс=22.7 | Сен_ур_мин=7.1 | Сен_ур_макс=16.7 | Окт_ур_мин=2.6 | Окт_ур_макс=9.9 | Ноя_ур_мин=-2.3 | Ноя_ур_макс=2.3 | Дек_ур_мин=-6.6 | Дек_ур_макс=-2.0 | Йыл_ур_мин=2.1 | Йыл_ур_макс=10.2 |Ғин_а_макс=9.8 |Ғин_а_мин=-37.3 |Фев_а_макс=12.9|Фев_а_мин=-34.7 |Мар_а_макс=19.8|Мар_а_мин=-35.0 |Апр_а_макс=29.1|Апр_а_мин=-17.7 |Май_а_макс=32.0|Май_а_мин=-4.4 |Июн_а_макс=33.0|Июн_а_мин=-0.7 |Июл_а_макс=36.3|Июл_а_мин=3.0 |Авг_а_макс=36.8|Авг_а_мин=0.9 |Сен_а_макс=30.6|Сен_а_мин=-4.8 |Окт_а_макс=25.5|Окт_а_мин=-14.8 |Ноя_а_макс=14.5|Ноя_а_мин=-23.5 |Дек_а_макс=10.9|Дек_а_мин=-33.4 |Йыл_а_макс=36.8|Йыл_а_мин=-37.3 |}} </div> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Төркөм:Беларусия өлкә үҙәктәре]] [[Төркөм:Могилёв|*]] 8o87btpfph3tz7aw68x8w4x3bmldkyg 0 134142 1309775 1184713 2026-11-09T20:13:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309775 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нефтекама аэропорты''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан республикаһы]] аэропорты. Ҡаланан 6 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. «[[Өфө (аэропорт)|Өфө халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең]] милеге булып тора. 1990 йылдар аҙағына тиклем аэропорт нигеҙҙә Нефтекама-Өфө-Сибай рейстары буйынса башлыса Ан-24 самолеттарында файҙаланыла. 2010 йылда осоу-ултырыу һыҙатында ремонт яһала һәм яҡтылыҡ-сигнал ҡорамалдары урынлаштырыла (төҙөкләндереү 100 мең һумдан аша). 2010 йылдың октябрендә [[Арҡайым (авиакомпания)|«Арҡайым»]] авиакомпанияһы Өфөнән Ла-410 самолетында техник (пробный) рейс үтәй, 10 йылдан һуң авиамаршрут ҡайтанан тергеҙелә. Өфөнән билет хаҡы 1200 һум сиктәрендә планлаштырыла. Автобусҡа билет 4-5 тапҡыр тиерлек арзан. Әммә машина 200 километрҙы яҡынса 3 сәғәт ярым үтә. Ла 410 ошо алыҫлыҡты 30-40 минут эсендә ҡаплай. 2011 йылдың яҙында Нефтекама һәм Сибай рейстары ихтыяж булмау сәбәпле ғәмәлдән сыға. Әлеге ваҡытта даими рейстар башҡарылмай. [[Файл:Легкомоторный_самолет.JPG|мини|Самолет Нефтекама аэропортында]] [[Файл:Автожир.JPG|мини|«Бейек тик күк кенә» байрамы ваҡытында Нефтекама аэропортында автожир]] == Һылтанмалар == * [http://www.apinfo.ru/airports/NEF.html APINFO.BA — бөтә донъя граждандар рус телле аэропортында база данных] * [https://web.archive.org/web/20260214040205/https://regnum.ru/news/fd-volga/bash/1336174.html Өфөлә, нефтекамала яңы авиарейстар булмаясаҡ](недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://neftekamsk.bezformata.ru/listnews/aeroport-v-neftekamske-vtoroe-rozhdenie/75241/ НЕФТЕКАМАЛА АЭРОПОРТТЫ: ИКЕНСЕ ТЫУҒАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304072527/http://neftekamsk.bezformata.ru/listnews/aeroport-v-neftekamske-vtoroe-rozhdenie/75241/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.aviapages.ru/airports/93949331010656187.shtml Нефтекама аэропорты Аэропорт БДБ каталогында.] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының аэропорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] nu39q0dnu93cx697htbegnm0b2unqpa 0 134359 1309885 1297558 2026-11-10T05:32:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309885 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Радоница''', йәки ''Радуница'' — вафат булғандарҙы сиркәүсә дөйөм иҫкә алыу көнө<ref>[http://www.liturgy.ru/trebi_zaupokoy Заупокойное богослужение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001032011/http://www.liturgy.ru/trebi_zaupokoy|date=2015-10-01}}</ref>. Баҡыйлыҡҡа күскәндәрҙе төндә доға уҡып иҫкә алыу, Православие сиркәүендәге йыһан йыназаһы<ref>[http://www.pravoslavie.ru/1850.html Дни особого поминовения усопшего]</ref>. Рус православие сиркәүендә вафат булғандарҙы иҫкә алыу Христостың терелеүенә бағышланған яҡты Пасха байрамын үлгәндәр менән бергә иҫкә төшөрөү өсөн үткәрелә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=390|с=390}}. XIV быуат сығанаҡтарында телгә алына. Ҡайһы бер урындарҙа Радоницкая аҙнаһы тип йөрөтөлә{{Sfn|Словарь русского языка|1995|страницы=126|с=126}}. Көньяҡ славяндарҙа был байрамдың аналогы — по­бу­са­ни, бу­са­ни йолаһы{{Sfn|БРЭ|2015}}. == Этимология == Лаучюта Ю. фекере буйынса, был һүҙ балттарҙан үҙләштерелгән: {{Lang-lt|raudine}} «вафат булғандарҙы доға уҡып, илап иҫкә төшөрөү», {{Lang-lt|rauda}} «һүҙҙәр әйтеп илау»{{Sfn|Лаучюте|1983|страницы=30|с=30}}. М. Мурко һәм А. В. Десницкая фекере буйынса, ''Радуница'' һүҙе икенсе мәғәнәлә (яҡынайыу юлы менән ''шатмын, шатлыҡ'') тип аңлатыла{{lang-el|ροδωνια}}Грексә {{lang-el|ροδωνια}} «алһыу роза ҡыуаҡлыҡтары, баҡса алһыу» — калька {{lang-la|Rosalia}}Rosalia «роза көнө» шул уҡ «үлеләрҙе иҫкә алыу байрамы»{{Sfn|Десницкая|1978|страницы=166—167|с=166—167}} (дөйөм атамаһының этимологияһы ''Русалии һүҙенән''). М. Фасмер этимологияһын {{Lang-ru|Радуница}} һүҙе менән бәйләй, урта грек телендә был һүҙҙе аңлатҡан термин булмағанлыҡтан, ''Радуница'' һүҙен Пасха байрамы менән бәйләй, ''рад-'' («радование, шатлыҡ»){{Sfn|Фасмер|1987|страницы=31|с=31}}. Сағыштырып ҡарағыҙ Полесье исемен — ''шатлыҡлы ҡартатайҙар менән''. Был байрамдың диалекттағы атамаһына тулыһынса яуап бирә, шулай уҡ христиандарҙың Пасханы аңлап ҡабул итеүҙәренә тура килә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=390|с=390}}, сөнки Христос терелеүе һәм үлгәндәрҙең киләсәктәге дөйөм терелеүе менән бәйле<ref>[http://skudelnica.ru/radonica/ Духовная жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060111/http://skudelnica.ru/radonica/ |date=2013-10-23 }}</ref>. == Башҡа исеме == {{Lang-ru|Радуница, Родоница, Радовница, Радольница, Радонница, Радошно, Радошница, Радожное, Радунец, Радостное, Радушное воскресенье, Редомное воскресенье}}{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=390|с=390}}, Навьи проводы, Навий день{{Sfn|Востоков|1852|страницы=120|с=120}}; украинаса: ''Могилка, Гробка''{{Sfn|Даль/Радужник|1880—1882}}; Белоруссия: ''Навий көнө, ата-әсәләр, Радованец, Радованица Усопшая, Радованский иҫкә''{{Sfn|Даль/Радужник|1880—1882}}; {{Lang-uk|Про́води, Бабский Великдень, Мертвецький великден}}{{Sfn|Сапіга|1993}}{{Sfn|Мельников|1875}}, {{Lang-be|Небожчицкій велик день}}{{Sfn|Богданович|1895|страницы=56|с=56}}, Радаўніца, Радуніца, Раданіца, Дзяды Радуніцкія, үле Вялікдзень, полес. {{lang-pol|Деды́ ра́достные}} Шат олатайҙар. Көньяҡ славяндарҙа уның аналогы булып по­бу­са­ни, бу­са­ни{{Sfn|БРЭ|2015}} тора. Ул аҙнаның дүшәмбе көнөндә Фома аҙнаһында үткәрелә: {{lang-sr|Побусани понедељак, Ускрс за мртве, Ускрс покоjника}}Побусани понедељак, Ускрс өсөн мртва, покојника Ускрс{{Sfn|Виноградова, Толстая|1999|страницы=248|с=248}}; {{lang-bg|Малък Великден}}Малък Великден{{Sfn|Виноградова, Толстая|1999|страницы=248|с=248}}. == Иҫкә алыу даталары == Рәсәйҙә, Белоруссияның көнсығышында һәм төньяҡ-көнсығыш Украинала Радоницаны иҫкә алыу көнө шишәмбегә, һирәк кенә — Фома аҙнаһының дүшәмбе көнөнә тура килә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=389|с=389}}. Украинала, Белоруссияла һәм Подляшьела (Польша) Радоница ''Проводы тип атала һәм Фома аҙнаһының'' йәкшәмбе, дүшәмбе йә булмаһа шишәмбе көнләрендә үткәрелә{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=391|с=391}}. Белоруссияла — рәсми дәүләт байрамы, ял көнө (православие [[Пасха]]һынан һуң икенсе шишәмбе көн) — әруахтарҙы иҫкә алыу көнө. Шулай уҡ Брянск өлкәһенең, Беларусь республикаһы менән сиктәш, райондарында ла үрҙә әйтелгән көндәрҙә байрам ителә. 2018 йылда Радоницаны Брянск өлкәһе ял көнө тип иғлан итә. Молдавияла был байрам «Ата-әсә көнө» тип атала һәм йәкшәмбе йәки дүшәмбе үткәрелә. == Урыҫ православие сиркәүе == [[Файл:Arhipov_radonica.jpg|мини|Е. А. Архипов. Радоница (төшкө аш алдында). 1892]] Радоницаны үткәреү Рус православие сиркәүе Уставы (Типикон)<ref>''Протоиерей Александр Бутрин'' [http://hram-bal.ru/reading/ID-220/ Димитриевская родительская суббота]</ref> менән ҡаралмаған, Устав Радоницаны бөтөнләй телгә алмай<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B9_(%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2) Афанасий (Сахаров)]'' [http://pstgu.ru/download/1165935839.usopsh.pdf «О поминовении усопших по уставу Православной церкви»] — с. 34</ref>. Фома аҙнаһының дүшәмбе йәки шишәмбе көндәрендә әруаххтарҙы иҫкә алыу Типиконға ярашлы, Фома йәкшәмбеһенән һуң бар көндәрҙә лә әрүахтар өсөн лития уҡыла, ә был уҡыуҙар, Бөйөк кесаҙнанан алып туҡтатылып торола<ref>Типикон, гл. 50, «Неделя Антипасхи», 3-е «зри»</ref>{{не АИ|18|05|2017}}. Шул уҡ ваҡытта был көндө сиркәү уставы «мәрхүмдәр өсөн бер нәмә лә махсус уҡырға» ҡушмай, сөнки Фома аҙнаһының шишәмбеһе Антипасха байрамы (попразднствоһына) тура килә. Сиркәү был халыҡ йолаларын бик өндәп бөтөрмәй. == Радоницаны байрам итеү == [[Файл:Поминки_1881.jpg|мини|220x220пкс|Иҫкә зыярат]] Белорустарҙа [[XX быуат]] уртаһында белорустар Радоницаға драчена, бутҡа бешергән, йомортҡа ҡурған, йомортҡаны һуған ҡабығына буяған, мейестә бәлеш, көлсә йәки ҡоймаҡ менән [[кутья]] бешергән. Өй хужаһы һыра ҡойған йә араҡы һатып алған<ref>[http://newsby.org/by/2012/04/23/text23958.htm Радоница: Как вести себя на кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214233/http://newsby.org/by/2012/04/23/text23958.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. Төштән һуң бөтә ғаиләһе менән яҡындарының ҡәберен зыярат итергә барған. Йыш ҡына йоланы атҡарыу өсөн сиркәү әһелдәре саҡырылған, улар мәрхүмдәр өсөн доғалар уҡыған. Һуңынан буялған йомортҡаны ҡәбер өҫтөнән шыуҙырып йөрөткәндәр, ҡәберкә араҡы йәки һыра һипкәндәр. Бер йомортҡаны хужа ергә күмгән, ҡәбер өҫтөн таҫтамалдар менән япҡандар һәм уның өҫтөнә төрлө ризыҡ һалып ҡуйғандар. Аш һаны таҡ һәм барыһы ла ҡоро булырға тейеш була. Башта кешеләр: «Изге ата-әсә, беҙҙең менән икмәк-тоҙ ашарға йөрөгөҙ», — тип әйткәндәр. Һуңынан ҡәбер янында ашап-эскәндәр. Торған саҡта: «Минең ата-әсәйем, һау булығыҙ, асыуланмағаҙ, ни тиклем байлығым бар өйҙә, өйөм шуға риза», — тип әйткәндәр. Белорустар «Радуница көнө төшкә тиклем ер һөрәләр, төштән һуң илайҙар, ә кисен шатланып сабалар», — тигәндәр. Ҡайтҡан саҡта әгәр ҙә хәйерсе менән осрашһалар, уны аш-һыу, эсемлек менән һыйлағандар. Кис өйҙә ҡарттар һәм әбейҙәр генә тороп ҡалған, ә йәш егеттәр, ҡыҙҙар, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡабаҡҡа барған, унда хоровод йөрөткәндәр, горелки уйнап, йырҙар йырлап, кәйеф-сафа күтәргәндәр, малайҙар көрәшкән. Тимәк, мәҡәлдә: «төш буйына Радоница илай, ә төштән һуң саба», — тип дөрөҫ әйтелгән{{Sfn|Добровольский|1914|страницы=764—765|с=764—765}}. [[Полесье]]ла Радуницала йомортҡаны йәлләткес һары йәки йәшел төҫкә буяғандар, ә Пасхалағы кеүек ҡыҙыл төҫкә түгел{{Sfn|Агапкина|2009|страницы=391|с=391}}. Күп ерҙәрҙә крәҫтиәндәр ата-әсәһен Радуницаға тиклем иҫкә алырға ярамай тип иҫәпләгән, сөнки тапбыл көндө улар тәүге тапҡыр Пасханан һуң ауыҙ асҡандар, тип иҫәпләгәндәр. Совет осоро башланғас, сиркәүгә йөрөргә ярамағас, Радоницаны зыяратта үткәреү йолаға инеп киткән. Шулай итеп, асылда, Радуница һәм Пасха байрамы бер көндә байрам ителгән{{Sfn|Баранова и др.|2001|страницы=474|с=474}}. == Ямғыр теләү == Был көндө балалар «яҙҙың тәүге ямғырын теләгән»{{Sfn|Грушко, Медведев|1996|страницы=484|с=484}}. * Дождик, дождик! Снаряжайся на показ{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246-247|с=246-247}}. * Дождик, припусти, мы поедем во кусты, во Казань побывать, в Астрахань погулять{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246—247|с=246—247}}. * Поливай, дождь, на бабину рожь, на дедову пшеницу, на девкин лён поливай ведром{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246—247|с=246—247}}. * Дождь, дождь, припусти посильней, поскорей, нас, ребят, обогрей!{{Sfn|Коринфский|1901|страницы=246—247|с=246—247}} Әгәр ямғыр башланһа, балалар күмәкләшеп һыу ингән, ҡарттар һүҙҙәре буйынса, был ямғыр бәхет килтерергә тейеш булған. Әгәр беренсе яҙғы ямғыр көндө беренсе тапҡыр күк күкрәһә, ҡатын-ҡыҙҙар алтын йәки көмөш балдаҡ аша сығарып ямғыр һыуы менән биттәрен йыуған. Был матурлыҡты һәм йәшлекте һаҡлай тигәндәр{{Sfn|Нэй|2012|страницы=62–63|с=62–63}}. == Ышаныуҙар һәм әйтемдәр == * На Радуницу до обеда пашут, в обед плачут, а вечером скачут (пляшут). * Веселы песни о масленице, а веселей того о Радунице. * Весёлая масленица — бесстыдная горе-пьяница, а гульливая Радоница — светлой радости приятельница. * Не угости честь-честью покойного родителя о Радонице — самого на том свете никто не помянет, не угостит, не порадует. * Если во вторник на Радоницу дождь, то говорили: «Божья Мать коромыслом будет воду носить» (полес.{{lang-pol|Рáдовныца во втóрок. Як будэ дож, Божа Мати корóмыслом будэ вóду нэсти}}Рáдовныца во втóрок. Як будэ дож, Божа Мати корóмыслом будэ вóду нэсти). == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == * ''Агапкина Т. А.'' [http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2002_Agapkina_%20Mifopoeticheskie_osnovy_slav'anskogo_narodnogo_kalendar'a_Vesenne-letnij%20_cikl.pdf Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). * {{СДЭС|Радуница|ref=Агапкина|том=4|автор=Агапкина Т. А.|страницы=389—391}} * {{БРЭ|статья=Радоница|ссылка=http://bigenc.ru/ethnology/text/3490231|id=3490231|автор=Агапкина Т. А.|том=28|ref=БРЭ}} * ''Баранова О. Г., Зимина Т. А., Мадлевская Е. Л. и др.'' Русский праздник. Праздники и обряды народного земледельческого календаря. Иллюстрированная энциклопедия / Науч. ред. И. И. Шангина. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Искусство-СПБ, 2001. — 668 с. — (История в зеркале быта). — ISBN 5-210-01497-5. * ''Богданович А. Е.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Пережитки%20древнего%20миросозерцания%20у%20белорусов%20(Богданович)/ДО Пережитки древняго миросозерцания у белоруссов. Этнографический очерк]. — Гродна: Губернская типография, 1895. — 186 с. (Рэпрынтнае выданне: ''Багдановіч Адам Ягоравіч.'' Перажыткі старажытнага светасузірання ў беларусаў. Этнаграфічны нарыс. — Mінск: Беларусь, 1995. — 186 с. — <span class="nowrap">6000 экз.</span> — ISBN 985-01-0057-5.) * ''Булгаков С. В.'' [https://web.archive.org/web/20180323063911/http://log-in.ru/books/s-v-bulgakov-nastolnaya-kniga-svyashenno-cserkovno-sluzhitelya-bulgakov-sergeiy-vasilevich-spravochniki/ Настольная книга священно-церковно-служителей]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Издательский отдел Московского Патриархата, 1993. — 1794 с. — ISBN 5-87301-066-8. * {{СДЭС|Задушницы|ref=Виноградова, Толстая|том=2|автор=Виноградова Л. Н., [[Толстая, Светлана Михайловна|Толстая С. М.]]|страницы=248}} * ''Грушко Е., Медведев Ю.'' [https://books.google.com/books?id=Rjt-AAAAMAAJ Словарь русских суеверий, заклинаний, примет и поверий]. — Русский купец, 1996. — ISBN 9785882040474. * {{Даль|Поминать|ref=Даль/Поминать}} * {{Даль|Радость/Радужник|ref=Даль/Радужник}} * {{Мәҡәлә|автор=Десницкая А. В.|заглавие=К вопросу о балканизмах в лексике восточнославянских языков|издание=http://nkslav.ru/library/files/ssl-viii-1978-jazykoznanije.pdf Славянское языкознание: VIII Международный съезд славистов|место=М.|издательство=Наука|год=1978|ref=Десницкая}} * ''Добровольский В. Н.'' [http://www.bibliophika.ru/index.php?id=3173 Смоленский областной словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231164749/http://bibliophika.ru/index.php?id=3173 |date=2016-12-31 }}. — Смоленск: Типография П. А. Силина, 1914. — 1022 с. * ''Коринфский А. А.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/Народная%20Русь%20(Коринфский)/Радоница%20—%20Красная%20Горка Радоница — Красная Горка]</span> // [https://ru.wikisource.org/wiki/Народная%20Русь%20(Коринфский) Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 241—248. * {{Мәҡәлә|автор=Лаучюте Ю.|заглавие=Перунъ, Велесъ и балто-славянская проблематика|ссылка=http://az.lib.ru/m/melxnikowpecherskij_p/text_0060.shtml|издание=[http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1983_Balto-slav_etnojaz_otnoshenija_tezisy.pdf Балто-славянские этноязыковые отношения в историческом и ареальном плане]|место=М.|издательство=Наука|год=1983|ref=Лаучюте}} * ''Максимов С. В.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов)/Радуница Радуница]</span> // [https://ru.wikisource.org/wiki/Нечистая,%20неведомая%20и%20крестная%20сила%20(Максимов) Нечистая, неведомая и крестная сила]. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Товарищество Р. Голике и А. Вильворг, 1903. — С. 425—426. * ''Мельников-Печёрский П. И.'' [http://az.lib.ru/m/melxnikowpecherskij_p/text_0060.shtml В лесах. Книга вторая]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>, 1875. * ''Митрофан (Алексеев В. Н.; монах).'' [http://azbyka.ru/vera_i_neverie/zhizn_posle_smerti/zagrobnaja-zhizn-all.shtml Загробная жизнь : Как живут наши умершие и как будем жить и мы после смерти — по учению православной церкви, по предчувствию общечеловеческого духа и выводам науки. — Воспр. изд. СПб., 1897] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523153408/http://azbyka.ru/vera_i_neverie/zhizn_posle_smerti/zagrobnaja-zhizn-all.shtml |date=2015-05-23 }}. — <abbr title="Киев">К.</abbr>: Радуга, 1991. — 330 с. — ISBN 5-88490-030-9. * ''Нэй В. А.'' Пасха. Красная горка. Традиции, обряды, рецепты. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Рипол Классик, 2012. — 251 с. — ISBN 538603989X. * [https://books.google.ru/books?id=7Ug-AQAAMAAJ&pg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=0CCsQ6AEwA2oVChMIs-K6nrDNyAIVw9YsCh1E1AK6#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B&f=false Опытъ Областнаго Великорусскаго Словаря, изданнаго вторымъ отдѣленіемъ Имп. Академіи Наукъ] / под ред. А. Х. Востокова. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Имп. Академія Наукъ, 1852. — XII, 275 с. * ''Сапіга В. К.'' Українські народні свята та звичаї. — <abbr title="Киев">К.</abbr>: Т-во «Знання України», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7770-0582-9.{{Ref-uk}}(укр.) * Святая Русь. Большая Энциклопедия Русского Народа. Русское Православие. В трех томах. / Гл. редактор, составитель О. А. Платонов. — М.: Институт русской цивилизации, 2009. [http://krelib.com/files/Religion/Pravosl_3_Plat.pdf Том 3: Р — Я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719151819/http://www.krelib.com/files/Religion/Pravosl_3_Plat.pdf |date=2013-07-19 }}. — 752 с. * [http://etymolog.ruslang.ru/index.php?act=xi-xvii Словарь русского языка XI—XVII вв. Вып. 21]. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1995. — С. 126. — 280 с. — (Российская академия наук. Институт русского языка). — ISBN 5-02-011253-4. * ''Снегирёв И.'' Русские простонародные праздники и суеверные обряды. (Выпуск 3). — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Университетская типография, 1838. — 214 с. * {{СДЭС|Поминки|ref=Толстая|том=4|автор=[[Толстая, Светлана Михайловна|Толстая С. М.]]|страницы=162—169}} * {{Фасмер|Радуница|страницы=431|том=3|ref=Фасмер}} == Һылтанмалар == * [http://www.pravmir.ru/article_1035.html Радоница] «Православие һәм донъя» сайтында * [http://www.ethnomuseum.ru/radunica Радоница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808042127/http://www.ethnomuseum.ru/radunica |date=2018-08-08 }} // РЭМ * [http://www.krainov1.blogspot.com/p/blog-page_23.html Йылт әйләнәһенә.] [http://www.krainov1.blogspot.com/p/blog-page_23.html Йолалар поэзияһы. Радоница.] * [http://radunica.info Йыл һайын халыҡ-ара славян мәҙәниәте фестивале Радуница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808203942/http://radunica.info/ |date=2019-08-08 }} [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] duwg3tm00vya0liaclu2wld5e9zj9v3 0 134790 1309916 1259522 2026-11-10T07:28:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309916 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:RR5115-0023R Просвещение.gif|thumb|Рәсәй Банкының 25 һумлыҡ тәңкәһе, 2000 йыл]] '''Рунет'''<ref>[http://slovari.yandex.ru/рунет/Интернет/Рунет/ Рунет — Интернет — Яндекс. Словари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510174950/http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%82/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82/%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%82/ |date=2013-05-10 }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}</ref> ('''рус телле Интернет''', '''рус Интернеты''') — [[Интернет]]та [[Урыҫ теле|рус телле]] сайттарҙың бер өлөшө. Бөтә континенттарға, шул иҫәптән Антарктидаға ла таратылған, әммә башлыса [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә, айырыуса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм [[Украина]]ла тупланған. 2018 йылдың февраленә ҡарата, W3Techs компанияһы үткәргән тикшеренеүҙәргә ярашлы, донъялағы 10 миллион самаһы иң популяр интернет-сайттың 6,8 проценты рус телен файҙалана. 2013 йылдан рус теле Интернетта популярлығы буйынса инглиз теленән (51,3 %) һуң икенсе урында тора<ref>[https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, February 2018]</ref>. Рус телен айырыуса йыш файҙаланған домендар: .su, [[.ru]], .рф, .рус, .дети, .ua, .by, .kz, .com, .org. Домен адрестары (IDN), мәҫәлән, өлөшләтә — .su һәм.com, тулыһынса — .рф рус телендә теркәлә ала. Рус телле популяр сайттарҙың бөтәһе лә БДБ илдәре домендарында урынлашмаған. Мәҫәлән, «ВКонтакте» социаль селтәре ВКонтакте vk.com доменын, ә [[Урыҫ Википедияһы]] ru.wikipedia.org доменын ҡуллана. Рус телле баҙар ярайһы уҡ ҙур. Әйтәйек, Рәсәйҙең Рәсәйҙә, Украинала, Ҡаҙағстанда, Беларуста һәм Төркиәлә генә эшләгән Яндекс интернет-компанияһы рус телле файҙаланыусылар менән донъяның бөтә эҙләү системалары араһында 4-се урынды<ref>[http://lenta.ru/news/2013/02/07/yandex/ «Яндекс» обошел Microsoft по числу поисковых запросов]</ref> биләй. == Рунет == [[Файл:RuNet_Logo.jpg|мини|Рунет премияһы логотибы]] Рунет («ru» — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Урыҫ теле|рус теле]] йәки домен исеме + «net» — селтәр коды) — [[Интернет]] өлөшө. Терминдың аныҡ бер төшөнсә генә аңлатҡан билдәләмәһе юҡ. Төрлө билдәләмәләргә ярашлы, Рунет — ул: * рус Интернеты (рус телле һәм/йәки Рәсәйгә төбәлгән сайттар)<ref>[http://slovari.yandex.ru/рунет/Интернет/Рунет/ Интернетско-русский разговорник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510174950/http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%82/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82/%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%82/ |date=2013-05-10 }}(недоступная ссылка с 14-06-2016 (672 дней)) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с июнь 2016]]</ref> (Интернеттың бөтә домендарында); * рф, su, ru, am, az, by, ge, kg, kz, md, ua, укр, uz<ref>[http://forum.yandex.ru/yandex/quest-arch.xhtml?message_id=519250 Определение в справке Яндекса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051106053319/http://forum.yandex.ru/yandex/quest-arch.xhtml?message_id=519250 |date=2005-11-06 }}: «Робот Yandex.Ru автоматически считает сервера в доменах su, ru, am, az, by, ge, kg, kz, md, ua, uz принадлежащими Рунету».</ref> домендарындағы серверҙар; * Интернет селтәренең Рәсәй өлөшө<ref>[http://slovari.yandex.ru/рунет/Естественные%20науки/Рунет./ Рунет. — Естественные науки — Яндекс. Словари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618071100/http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%82/%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8/%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%82./ |date=2022-06-18 }}(недоступная ссылка с 14-06-2016 (672 дней)) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с июнь 2016]]</ref> (был билдәләмәне Рәсәйҙең дәүләт структуралары өҫтөн күрә<ref>[http://yandex.ru/yandsearch?text=российский+интернет&site=minsvyaz.ru Минкомсвязь РФ]</ref><ref>[http://www.premiaruneta.ru/about/rules/ Премия Рунета (Федеральное агентство по печати и массовым коммуникациям)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180427161847/http://premiaruneta.ru/about/rules/ |date=2018-04-27 }}</ref><ref>[http://www.10ru.ru/ Рунету — 10 лет (Федеральное Агентство по печати и массовым коммуникациям)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605210001/http://www.10ru.ru/ |date=2012-06-05 }}</ref>); * [[.ru]]<ref>от названия</ref> доменындағы Интернет. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120418230650/http://digit.ru/internet/20110928/384395231.html История развития российского интернета.] [https://web.archive.org/web/20120418230650/http://digit.ru/internet/20110928/384395231.html Справка] * [http://www.netslova.ru/gorny/rulet/ Евгений Горный: Летопись русского Интернета: 1990—1999] (4-е издание опубликовано 14 марта 2007 в «Сетевой Словесности») * [http://www.computerra.ru/think/236895/ Интервью Алексея Солдатова о рождении Рунета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130200607/http://www.computerra.ru/think/236895/ |date=2012-11-30 }} * [http://ru.arf.ru/Svid/alex.html Интервью с Алексеем Рудневым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102170522/http://ru.arf.ru/Svid/alex.html |date=2017-11-02 }} (опубликовано 1 ноября 2004) * [http://bd.fom.ru/report/map/projects/internet/internet11/o051101 Опрос ФОМ «Интернет в России», выпуск 11, весна 2005] * [http://xn--80aaokjbmheeb2a2al4l.xn--p1ai/2014/ Экономика Рунета 2013—2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308211534/http://xn--80aaokjbmheeb2a2al4l.xn--p1ai/2014/ |date=2016-03-08 }} * [https://sitesecure.ru/securityreport1q2015 Исследование безопасности коммерческих сайтов Рунета 2015 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216225604/https://sitesecure.ru/securityreport1q2015 |date=2017-02-16 }} [[Категория:Бөтә донъя селтәре]] [[Категория:Интернет]] [[Категория:Урыҫ теле]] p6reqbp4dfdgzc0luyjevmrgxfv2l7c 0 134847 1309784 1055819 2026-11-09T21:04:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309784 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ниғмәтуллин Руслан Рауил улы''' ([[1979]]) — скульптор, [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты — скульптура сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн ([[2010]]). Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы ([[2011]]). == Биографияһы == Ниғмәтуллин Руслан Рауил улы 1979 йылдың 17 ғинуарында [[Башҡортостан]]дың [[Учалы]] ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан рәсем төшөрөү менән мауыҡҡан. 2003 йылда Магнитогорск педагогия университетының художество-графика факультетын тамамлай, артабан, 2006 йылға тиклем, уҡыуын [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның һынлы сәнғәт факультетында (скульптура бүлеге) дауам итә (педагогтары Н. А. Калинушкин, В. Г. Лобанов, Р. А. Хәсәнов)<ref>[https://www.ais-aica.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=911:-22-03-22042010&catid=173:-2010&Itemid=26 Выставка Р.Нигматуллина. Музей современного искусства. 22-03 — 22.04.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825032233/https://www.ais-aica.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=911:-22-03-22042010&catid=173:-2010&Itemid=26 |date=2019-08-25 }}</ref>. Сәнғәт институтының өсөнсө курсында скульптура менән айырыуса шөғөлләнә башлай. 2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһының «Рәсәй Рәссамдары союзы» Бөтә Рәсәй ижади ойошмаһының төбәк бүлексәһе ҡарамағындағы йәш рәссамдар һәм сәнғәт белгестәре берләшмәһе. 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның художество-графика факультетында скульптура буйынса дәрестәр алып бара. == Ижады == 2001 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, махсус (2006 — «Пространство и форма» Рәсәй скульптура күргәҙмәһе, Өфө, М. В. Нестеров исемендәге башҡорт дәүләт художество музейы; 2009 — Рәсәй скульптура күргәҙмәһе. Саранск, С. Д. Эрьзи исемендәге Мордва республика һынлы сәнғәт музейы), төбәк, сит ил һәм төркөм күргәҙмәләрендә, шулай уҡ Халыҡ-ара скульптура фестивалдәре һәм симпозиумдарында ҡатнаша: 2006 — I Халыҡ-ара Баҡса-парк скульптура фестивале ([[Екатеринбург]]) 2007 — Халыҡ-ара баҡса-парк скульптура фестивале ([[Аҡтүбә]], [[Ҡаҙағстан]]) 2008 — «Ташта скульптура» («Скульптура в камне») Бөтә Рәсәй симпозиумы (Барабинск, [[Новосибирск өлкәһе]]) 2009 — «Ағаста скульптура» («Скульптура в дереве») Бөтә Рәсәй симпозиумы (Ялуторовск, [[Төмән өлкәһе]]) 2014 — «Таш көйө» (Мелодия камня) Халыҡ-ара скульптура симпозиумы ([[Рәсәй]], [[Ҡазан|Ҡаҙан]])<ref name="Мелодия камня">[http://www.bashinform.ru/news/646887-ufimskiy-skulptor-uchastvuet-v-mezhdunarodnom-proekte-melodiya-kamnya Уфимский скульптор участвует в международном проекте «Мелодия камня»]</ref> Ҡаҙанда үткән симпозиумда Руслан Ниғмәттуллин Ҡаҙан, [[Ҡырым]], [[Әзербайжан]] һәм [[Төркиә]]нән килгән скульпторҙар менән бергә «Ҡаҙан Кремле» ҡурсаулығы территорияһында эшләй. Барыһы һигеҙ скульптор ҡатнаша. {{начало цитаты}} — Минең эшем «Ашина» тип атала, ул боронғо риүәйәткә нигеҙләнгән. Ашина — төрки халыҡтарҙың ата-бабаларын имеҙеп үҫтергән Инә бүре. Инә бүре тәрбиәләп үҫтергән Ер-әсә образын сағылдырған ҡыҙҙы һүрәтләнем. Эшемдең төп идеяһы Өфөлә үк барлыҡҡа килгәйне һәм бына симпозиумда тормошҡа ашты, — тип һөйләне Руслан Ниғмәтуллин<ref name="Мелодия камня"></ref>{{конец цитаты}}. 2015 — XVI Халыҡ-ара скульптура симпозиумы ([[Ҡытай]]) Ҡытайҙа Чан-чуа скульптура паркында Р. Ниғмәтуллиндың ике эше ҡуйылған. Баһалама комиссияһы интернет аша эштәрҙе һайлап ала (конкурс 3 этапта үтә, 700-ҙән 20 эш һайлана<ref>{{YouTube|https://www.youtube.com/watch?v=2jyN33ITrHQ|logo=1}} «Утро в столице» — скульптор Руслан Нигматуллин</ref>). «Иртә» («Утро») исемле дүрт метрлыҡ ат фигураһы үҙенең еңеллеге һәм нескәлеге менән хайран ҡалдыра<ref>[http://www.sobaka.ru/ufa/oldmagazine/glavnoe/41267 Руслан Нигматуллин]</ref>. 2016 — «ArtTerria» Халыҡ-ара скульптура симпозиумы. Симпозиум темаһы — «Рәсәй. Евразия киңлеге: цивилизация һәм мәҙәниәт» ([[Рәсәй]], [[Өфө]])<ref>[http://www.bashinform.ru/news/862244-v-ufe-vpervye-proydet-simpozium-po-skulpture-artterria В Уфе впервые пройдет симпозиум по скульптуре «ArtTerria»]</ref>. Руслан Ниғмәтуллин симпозиумдың техник директоры була. Cимпозиум 2016 йылдың 1 июленән 3 августҡа тиклем барҙы. Проектта алты илдән ([[Франция]], [[Япония]], [[Болгария]], [[Көньяҡ Корея]], [[Грузия]] һәм [[Рәсәй]]) 13 скульптор ҡатнашты. Симпозиумдың үҙенсәлеге — скульптуралар Башҡортостандың Учалы районындағы Мансур карьеры гранит ташынан эшләнделәр. Сара «Мираҫ» арт-галереяһы башланғысы һәм Дәүләт Третьяков музейы һәм Урыҫ музейы, шулай уҡ башҡортостандың мәҙәниәт министрлығы һәм Өфө администрацияһының ярҙамы менән менән үтте. Һөҙөмтәһе — Өфөлә симпозиум ябылған көндө, 3 августа, [[Ленин урамы (Өфө)|Ленин урамы]]ндағы йәйәү йөрөү зонаһында ''Артерия аллеяһы'' асылды. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министрлығы һәм Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы стипендиаты — «Наурыҙ» әҫәрҙәре серияһы һәм Төркиәлә, Ҡытайҙа һәм Рәсәй ҡалаларында үткән Халыҡ-ара «Скульптура в камне» халыҡ-ара симпозиумдарында ҡатнашҡаны өсөн (2014)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/646945-khudozhniki-bashkortostana-stali-stipendiatami-minkultury-rossii-i-soyuza-khudozhnikov-rf Художники Башкортостана стали стипендиатами Минкультуры России и Союза художников РФ]</ref>. * [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты — скульптура сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн ([[2010]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|https://www.youtube.com/watch?v=2jyN33ITrHQ|logo=1}} «Утро в столице» — скульптор Руслан Нигматуллин * {{YouTube|https://www.youtube.com/watch?v=vkj4RAS-LKE|logo=1}} «Утро в столице» — директор галереи «Мирас» Виолетта Ибатуллина и скульптор Руслан Нигматуллин (2016) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан скульпторҙары]] [[Категория:Рәсәй Рәссамдар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] 9mv2j68p47h9yit6bb82gwpxsgfwakj 0 135119 1309748 1297509 2026-11-09T18:07:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309748 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхлисә Буби''' (псевдонимы, ысын исеме — {{Lang-ba|Мөхлисә Ғәбделғәлләм ҡыҙы Ниғмәтуллина}}, {{lang-ru|Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина}}); [[1869 йыл|1869]]—[[1937 йыл|1937]]) — Рәсәй [[Мосолмандар|мосолман]] йәмәғәт һәм дин эшмәкәре, халыҡ мәғрифәтсеһе. Рәсәйҙәге беренсе ҡатын-ҡыҙ — ҡазый<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/2599-bubi-m-khlis-bobinskaya-m-ni-m-tullina-m-khlis-bdel-ll-m-y-y Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div>(башк.)</ref>. == Биографияһы == Мөхлисә Буби [[1869 йыл]]да [[Рәсәй империяһы]]ның [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]] Иж-Буби ауылында тыуған. Тоҡомдан килгән ғөләмә ғаиләһенән сыҡҡан; уның атаһы тыуған ауылында [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәгә]] нигеҙ һалыусы була, һуңғараҡ ул уның улдары һәм Мөхлисәнең ағайҙары Ғөбәйҙулла һәм Ғабдулла тарафынан яңыса уҡытыу мәктәбе итеп үҙгәртелә. Башланғыс белемде әсәһе Бәҙрелбанат абыстайҙан ала, аҙаҡ бер туғандары Ғабдулла һәм Ғөбәйҙуллала укып белем ала. Мөхлисәне Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙендә йәшәүсе өлкән йәштәге муллаға йәшләй кейәүгә бирәләр, ләкин никахтары оҙон ғүмерле булмай, ағайы һәм ҡустыһы уны ике ҡыҙы менән Иж-Бубыйга алып ҡайталар. [[1901 йыл]]да Мөхлисә ағайҙары һәм уларҙың ҡатындары Нәсимә һәм Хөснифатима менән берлектә шунда уҡ, Иж-Буби ауылында, 6-йыллыҡ ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асалар, уҡытыу татар телендә алып барыла. [[1908 йыл]]да ҡатын-ҡыҙ мосолмандар өсөн «Иж-Бубия» мәҙрәсәһен аса, унда ислам нигеҙҙәрен, Көнсығыш халыҡтары теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Ир-балалар мәҙрәсәһе тарҡатылып, Мөхлисә Бубиҙың ағайы һәм ҡустыһы ҡулға алынғандан һуң (1911), [[1912 йыл]]да Вятка губернаһы властары ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһен яба, Мөхлисә Буби [[Ырымбур губернаһы]] Троицк ҡалаһына күсеп китә, унда ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен етәкләй. [[1913 йыл]]дан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта. [[1914 йыл]]да Мөхлисә Буби «Мөғәллимәт мәктәбе» ҡатын-ҡыҙ уҡытыусылар семинарияһы аса. Мөхлисә Буби [[1917 йыл]]дың 1 майынан 11 майына тиклем [[Мәскәү]]ҙә үткән Бөтә Рәсәй мосолмандарының I съезында ҡатнаша, унда [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты]] ҡазыйы итеп һайлана. Был күп [[Рәсәй]] мосолман эшмәкәрҙәре яғынан тәнҡиткә дусар була, әммә уға 1920, 1923 һәм 1926 йылдарҙа киренән һайланыуға ҡамасаулыҡ итмәй. [[Өфө]]лә ошо вазифала эшләгәндә, нигеҙҙә мосолмандарҙың суд дәғүәләрен тикшерә, Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назаратында ғаилә бүлеген етәкләй, метрика китаптарын алып бара, шулай уҡ 1920-се йылдарҙа даими рәүештә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләре буйынса «Өлфәт», «Әҡбәр», «Ваҡыт» гәзиттәрендә һәм «Сөйөмбикә» һәм «Ислам маджалласы» журналдарында үҙенең мәҡәләләре менән сығыш яһай. Уның ныҡлы фекеренең нигеҙе булып, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәр менән тиң хоҡуҡлылыҡҡа өлгәшергә тейеш, шул уҡ ваҡытта әхлаҡлылыҡты һаҡларға һәм ислам васыяттарын боҙмаҫҡа тейеш тигән ышаныс ята. [[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар|«Башҡорт милләтсеһе»]] булараҡ репрессиялана. ''«Башҡортостандың контрреволюцион баш күтәреүселәр милли ойошмаһында»'' ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм атырға хөкөм ителә. [[1937 йыл]]дың 23 декабрендә атып үлтерелә. [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары суды Президиумы ҡарары менән Мөхлисә Буби [[1960 йыл]]дың 23 майында аҡлана һәм реабилитациялана. == Иҫтәлеге == * Беренсе ҡаҙыя (ҡазыя) Мөхлисә Бубиҙың исеме [[Башҡортостан]]да ла, [[Татарстан]]да ла һуңғы йылдарҙа телгә йыш алына башланы. Күп йылдар онотолоп торғандан һуң, 2009 йылдың 2 мартында [[Өфө]]ләге [[Ихлас (мәсет)|«Ихлас» мәсетендә]] баш ҡалалағы «Сәхипьямал» татар ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы (рәйесе Гөлйыһан Йәһүҙина), [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] (рәйесе [[Гүзәл Ситдиҡова]]) ҡатын-ҡыҙҙар ойошмалары һәм ҡатын-ҡыҙ йәмәғәтселәре менән берлектә күренекле мәғрифәтсе, мөғәллимә, ҡаҙыя Мөхлисә Бубиға бағышланған «түңәрәк өҫтәл» ойошторолдо. «Яҡтырта беҙҙең тарихты нуры һүнмәҫ шәхестәр» тип аталған был сара уның тыуыуына 140 йыл тулыу айҡанлы үткәрелде<ref>Уфада Мөхлисә Бубины искә алдылар [https://tatar-inform.tatar/news/2009/03/02/45554/tatar-inform.tatar]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Татарстанда дин өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн мөслимәләргә «Мөхлисә Буби вариҫәһе» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>Активистки «Муслимы» присудили Сание абыстай Баязитовой имя преемницы Мухлисы Буби[http://www.info-islam.ru/publ/novosti/tatarstan/aktivistki_muslimy_prisudili_sanie_abystaj_bajazitovoj_imja_preemnicy_mukhlisy_bubi/2-1-0-27920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126233550/https://www.info-islam.ru/publ/novosti/tatarstan/aktivistki_muslimy_prisudili_sanie_abystaj_bajazitovoj_imja_preemnicy_mukhlisy_bubi/2-1-0-27920 |date=2024-11-26 }}</ref>. * [[Татарстан Республикаһы]]нда йыл һайын Мөхлисә Буби исемендәге педагогик уҡыуҙар үткәрелә<ref>Педагогические чтения имени М.Буби [https://edu.tatar.ru/nsav/page2307.htm/page2274188.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822092522/https://edu.tatar.ru/nsav/page2307.htm/page2274188.htm |date=2019-08-22 }}.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Гульназ Бадретдин.'' Мухлиса Буби — первая женщина-кади. // Мусульманка : журнал. — № 3(15), 2012. == Һылтанмалар == * {{БЭ|2599|Буби Мөхлисә|автор=[[Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы|Үтәбай-Кәрими Р.]]}} * {{БРЭ|id=1886425|статья=Буби (Нигматуллина) Мухлиса|автор=Махмутова А. Х.}} [[Категория:Ислам хоҡуҡ белгестәре]] [[Категория:Шәхестәр:Рәсәйҙә ислам]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса дин эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:1869 йылда тыуғандар]] [[Категория:Вятка губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазыйҙар]] 6vhaojok6bqixlw5v0v5edb9h928wn8 0 135291 1309744 1271452 2026-11-09T17:58:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309744 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Мөлөков}} '''Мөлөков Харис Яҡуп улы''' ([[1 октябрь]] [[1938 йыл]] — [[28 октябрь]] [[2012 йыл]]) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). == Биографияһы == Харис Яҡуп улы Мөлөков 1938 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Архангел районы]] [[Үрге Ләмәҙ]] ауылында тыуған. [[Белорет районы]] [[Йөйәк]] ете йыллыҡ мәктәбенән һуң [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] урта мәктәбен тамамлай һәм, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетына уҡырға инеп, 1961 йылда юғары белем алып сыға. Аҙыраҡ эшләгәс, [[Свердловск]] ҡалаһында аспирантурала уҡыуын дауам итә һәм [[Дондағы Ростов]]тың юғары уҡыу йортонда фән кандидатлығына диссертация яҡлай. [[1967 йыл]]дан шул ҡалалағы ауыл хужалығы машиналары эшләү институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1972 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның дөйөм физика кафедраһы мөдире. 1986 Металдың юғары пластиклығы проблемалары институтында (ИСПИ) эшләй, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда уҡыта. 1998 йылда «техник фәндәр докторы» исеменә диссертацияһын уңышлы яҡлай. 2004 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Харис Яҡуп улы Мѳлѳков күп аспиранттарҙың остазы, йәштәрҙе фән юлына баҫтырыуҙа ҙур ѳлѳш индерә. == Фәндә эшмәкәрлеге == Фәндә эшмәкәрлеге конденсациялы мөхит проблемаларына бағышлана, наноматериалдарҙы, нанотехнологияларҙы өйрәнә. Харис Мөлөков төрлө берләшмәле магнит-кристалл анизотропияһына водород атомдарын индереүе һәм баҫым яһауы йоғонтоһон тикшерә. Нанокристаллик структуралы металдарҙың һәм иретмәләрҙең үҙенсәлектәрен, уларҙың бирелгән рәүеште һаҡлауы сифатын, наноструктураларҙың төрлө магнит үҙенсәлектәренә йоғонтоһон асыҡлай. 150 фәнни хеҙмәт яҙған һәм уйлап табыу буйынса бер хеҙмәте бар<ref>Мөлөкөв Харис Яҡуп улы[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/16854-mulyukov-kharis-yakupovich.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224130352/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/16854-mulyukov-kharis-yakupovich.html |date=2019-12-24 }}.</ref>. == Фәнни хеҙмәттәре == * Влияние структуры сплава Ni2.16Mn0.81Fe0.05Ga на температурную зависимость намагниченности //Доклады Российской Академии наук. 2005. Т.400. № 3 (соавт.); * ДИЛАТОМЕТР ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ТЕПЛОВОГО РАСШИРЕНИЯ ОБРАЗЦОВ МАЛЫХ РАЗМЕРОВ [https://cyberleninka.ru/article/n/dilatometr-dlya-izmereniya-teplovogo-rasshireniya-obraztsov-malyh-razmerov] * Магнитные свойства магнитоупорядоченных металлов и сплавов с субмикрокристаллической структурой [http://www.dissercat.com/content/magnitnye-svoistva-magnitouporyadochennykh-metallov-i-splavov-s-submikrokristallicheskoi-str] * Thermoelastic martensitic transition and magnetic properties of Ni2.14Mn0.81Fe0.05Ga alloy in different structural states //Journal of Physics: Condensed Matter. 2005. Vol.17 (соавт.). == Сығанаҡтар == * Мулюков Харис Якупович [https://web.archive.org/web/20191224130352/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/16854-mulyukov-kharis-yakupovich.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224130352/https://web.archive.org/web/20191224130352/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/16854-mulyukov-kharis-yakupovich.html |date=2019-12-24 }}] * Н. Миһранов. Класташым Харис — фән докторы [http://ural-rb.ru/urnek/429-klastashym-haris-fn-doktory.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Табын ырыуының арҙаҡлы шәхестәре кемдәр?[https://web.archive.org/web/20190824155944/http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/02/09/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD-%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B0%D1%80%D2%99%D0%B0%D2%A1%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%81%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%BA%D0%B5%D0%BC/] * Сотрудники кафедры физики и технологии наноматериалов [http://www.bashedu.ru/node/810] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715124020/http://www.bashedu.ru/node/810 |date=2018-07-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Архангел районында тыуғандар]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]] rzzx2o5t3gdqo4pydontwd50aaxantw 0 136667 1309761 1202838 2026-11-09T19:05:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309761 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы''' ({{Lang-kk|Сара Алпыс кызы Назарбаева}}; [[12 февраль]] [[1941 йыл]]) — [[Ҡаҙағстан]]дың беренсе президенты [[Нурсолтан Назарбаев]]тың ҡатыны. == Биографияһы == Сара Алпыс ҡыҙы Назарбаева (ҡыҙ фамилияһы Ҡонаҡаева) 1941 йылдың 12 февралендә [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ы]] [[Ҡарағанды|Ҡарағанды өлкәһе]]нең Ҡыҙылжар ауылында тыуған. Сығышы менән Арғын тоҡомоноң Ҡыуандыҡ ырыуынан. 1962 йылда Нурсолтан Назарбаевҡа кейәүгә сыға, өс ҡыҙы (Дариға, 1963 йылда тыуған, Динара, 1967 йылда тыуған, Әлиә, 1980 йылда тыуған), өс ейәне (Нурғәле, 1985 йылда тыуған, Алтай, 1990 йылда тыуған, Айсолтан, 1990 йылда тыуған), биш ейәнсәре (Венера, 2000 йылда тыуған, Дениза, 2004 йылда тыуған, Алиша, 2010 йылда тыуған, Тиара, 2007 йылда тыуған, Алсара, 2011 йылда тыуған), бүләсәре (Лаура, 2003 йылда тыуған) һәм бүләһе (Алан, 2005 йылда тыуған) бар. 1992 йылдың февраленән — «Бобек» республика балалар мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты. 1994 йылдың июленән — «SOS — Ҡаҙағстандың балалар ауылдары» («Киндердорф Интернациональ» Австрия фонды филиалы) фонды президенты. 1999 йылдың мартынан — «Демография» мәрхәмәтлек фондының попечителлек советы рәйесе. Әхлаҡи-рухи ҡиммәттәрҙе тергеҙеү буйынса «Асылыңды танып белеү» тип аталған белем биреү проекты авторы: уның төп маҡсаты — дөйөм кешелек ҡиммәттәрен тергеҙеү, балаларҙы үҙ-үҙе һәм тирә-яҡ донъя менән гармонияла йәшәргә өйрәтеү. == Китаптары == Сара Назарбаева сәләмәт йәшәү рәүешенә бағышланған бер нисә китап авторы: * Порфирий Корнеевич Ивановтың «Детка» системаһын ҡулланып уҡыусыларҙың һаулығын нығытыуҙың, уларға әхлаҡи тәрбиә биреүҙең педагогик проблемалары (1999) * Кеше һаулығы һәм П. К. Ивановтың «Детка» системаһы (1999, авторҙашлыҡта); * Үҙеңә юл. Сәләмәт шәхес тәрбиәләү ысулы булараҡ Порфирий Корнеевич Иванов тәғлимәте (1999) * Тормош этикаһы (2001) * Яратыу менән (2001) * «Асылыңды танып белеү» (2009). Ҡаҙағстанда шул исемдәге яңы предметты уҡытыу өсөн дәреслек<ref>{{Cite web|title=Предмет «самопознание», разработанный Сарой Назарбаевой, становится обязательным и в школах, и в вузах РК с нового учебного года|url=http://today.kz/ru/news/kazakhstan/2010-08-13/28981|archiveurl=http://www.webcitation.org/66di3XYud|archivedate=2012-04-03|author=Today.kz|lang=ru|accessdate=18 сентября 2010}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/66di3XYud?url=http://today.kz/ru/news/kazakhstan/2010-08-13/28981 |date=2012-04-03 }}(рус.)<span id="cxmwTw" tabindex="0">.</span> <small id="cxmwTw" tabindex="0">[http://today.kz/ru/news/kazakhstan/2010-08-13/28981 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/66di3XYud?url=http://today.kz/ru/news/kazakhstan/2010-08-13/28981 |date=2012-04-03 }} архивланған 3 апрель 2012.</small> <small id="cxmwTw" tabindex="0">18 сентября 2010 тикшерелгән.</small></ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * I дәрәжә Дуҫлыҡ ордены (Достык) (декабрь [[2001 йыл]])<ref name="Био1">[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1084271390 Биография на сайте centrasia.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113912/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1084271390 |date=2016-03-04 }}</ref><ref name="Био2">[http://www.wok.kz/center/286/nazarbayeva_s Биография на сайте wok.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817110838/http://www.wok.kz/center/286/nazarbayeva_s |date=2011-08-17 }}</ref><ref>[http://www.eurasia.org.ru/archive/2001/tribuna/12_21_ironia.htm Ирония судьбы или… C юбилеем! Назарбаев наградил орденами и медалями ближайших родственников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202112656/http://www.eurasia.org.ru/archive/2001/tribuna/12_21_ironia.htm |date=2008-12-02 }}</ref>; * Cыңғыҙ Айытматов исемендәге алтын миҙал ([[2003 йыл|2003 йылдың]] ноябре) — ''асылыңды танып белеү философияһына һәм уҡыу мәҙәниәтенә индергән өлөшө өсөн''<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1066968240 «За вклад в философию самопознания и культуру чтения». Сара Назарбаева получит золотую медаль им. Чингиза Айтматова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821213524/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1066968240 |date=2012-08-21 }}</ref>; * БМО Балалар фонды — ЮНИСЕФ-тың иҫтәлекле миҙалы (декабрь, [[2007 йыл]]); * Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ихсан Дограмачи исемендәге халыҡ-ара премияһы<ref name="Путь">[http://www.albombomond.ru/article_459.vhtm Казахский путь к всеобщей гармонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704123313/http://www.albombomond.ru/article_459.vhtm |date=2008-07-04 }}</ref>; * «SOS-Киндердорф» халыҡ-ара фондының алтын миҙалы ([[1999 йыл]]) —''етем балалар мәсьәләләрен хәл итеүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн''; * Халыҡ-ара премия «Unity»; * «Курманджан Датка» премияһы — ''һаулыҡ һаҡлау'', хәйриә һәм үҫеп килгән быуындың рухи формалашыуы өлкәһендәге емешле эшмәкәрлеге өсөн; * Ҡаҙағстан Республикаһының почетлы мәғариф хеҙмәткәре; * «Звезды Содружества» дәүләт ара премия лауреаты. * Дан һәм Намыҫ ордены (РПЦ, [[2011 йыл|2011]])<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201102140025 Первой леди Казахстана вручен орден Русской Православной Церкви «Славы и Чести»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305090508/http://www.nomad.su/?a=3-201102140025 |date=2016-03-05 }}</ref> * I дәрәжә изге апостолдар княгиняһы Ольга ордены (РПЦ, 2016)<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201602150018 Святейший Патриарх Кирилл наградил президента Республиканского фонда «Бобек» С. А. Назарбаеву орденом равноапостольной княгини Ольги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224091908/http://www.nomad.su/?a=3-201602150018 |date=2016-02-24 }}</ref> * 2 дәрәжә Барыс ордены ([[2017 йыл|2017]]) == Факттар == * 16 ҡатын-ҡыҙ — Business Insider америка яңылыҡтар порталы версияһы буйынса донъяның иң мәрхәмәтһеҙ лидерҙарының ҡатындары исемлегенә инә<ref>[http://rus.azattyq.org/content/smi-nazarbaev-despotichniy-lider/25223644.html Назарбаев вошел в список «самых деспотичных лидеров» Азии]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://biografia.kz/famous/nazarbaeva-sara Кто есть Кто в Казахстане, 2007—2008 (Данияр Ашимбаев.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701183231/http://biografia.kz/famous/nazarbaeva-sara |date=2015-07-01 }} * [http://mfgs-sng.org/activity/basic/210.html Информация о лауреатах премии «Звезды Содружества» в 2010 году на сайте МФГС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308052733/http://mfgs-sng.org/activity/basic/210.html |date=2016-03-08 }} [[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] as1qp177sayngzajfo41i977lz5pdmp 0 136764 1309825 1201945 2026-11-09T23:18:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309825 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Ҡуйһары | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡолой ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Ҡуйһары | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Большая Куйсарина | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Куйсарина | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456894 | почтовые индексы = | телефонный код = 35131 | цифровой идентификатор = 75206870006 | категория в Commons = | сайт = }} '''Оло Ҡуйһары''' ({{lang-ru|Большая Куйсарина}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)|Ҡараһыу]] йылғаһы буйында ([[Мейәс йылғаһы]] үҙәне) урынлашҡан. == Тарихы == Оло Ҡуйһары — табын [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=173|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1859!! 1866 !! 1916!! 1920 |- | 364 || 696 || 755|| 816||363 |} {{ Население | Большая Куйсарина }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1947) — дәүләт эшмәкәре. 1929—1931 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|111874|Большая Куйсарина}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 7bpd5x8w7z9tme7ozenilpilc7w6poj 0 136765 1309817 1202434 2026-11-09T23:11:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309817 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Иҫәнгилде | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡолой ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1776 | прежние имена = Иҫәнгилде | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Большая Исянгильдина | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Исянгильдина | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456894 | почтовые индексы = | телефонный код = 35131 | цифровой идентификатор = 75206870005 | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Иҫәнгилде}} '''Оло Иҫәнгилде''' ({{lang-ru|Большая Исянгильдина}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Оло Иҫәнгилде (Иҫәнгилде) — әйле [[башҡорттар]]ының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref>{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Географияһы == Арғаяш районының көньяғында, [[Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)|Ҡараһыу]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[Ҡолой ауыл биләмәһе]]нә ҡарай, биләмәнең административ үҙәге [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой ауылына]] тиклем — 10 км. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1866 !! 1900 !! 1920 |- | 159 || 645|| 445|| 694 |} {{ Население | Большая Исянгильдина }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Йосопов Вәли Йосоп улы]] (1896—1962) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. * [[Көсөковтар]] — кантон башлыҡтары, башҡорт дворяндары нәҫеле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 29owd616akkc6t5zw8s5954k1i6xgfl 0 136766 1309740 1055588 2026-11-09T17:50:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309740 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Мәүлит | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Байрамғол ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Байрамғол ауыл биләмәһе{{!}}Байрамғол | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1789 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Мавлютова (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Мавлютова (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456893 | почтовые индексы = | телефонный код = 35131 | цифровой идентификатор = 75206833004 | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Мәүлит}} '''Мәүлит''' ({{lang-ru|Мавлютова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан. == Тарихы == Мәүлит — табын [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=166-167|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1789 йылда телгә алына<ref>{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834!! 1866 !! 1900 |- | 165 || 331 || 415|| 587 |} {{ Население | Мавлютова (деревня) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — башҡорт шағирәһе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} pp4mgmrtl2qeqjvttefl8sti8t8mrab 0 136775 1309805 1055918 2026-11-09T22:26:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309805 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Нөркә | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Нөркә ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Нөркә ауыл биләмәһе{{!}}Нөркә | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Һатлыҡ, Раҡай | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Норкино (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Норкино (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456880 | телефонный код = 35132 | цифровой идентификатор = 75206880001 }} {{БМ|Нөркә}} '''Нөркә''' ({{lang-ru|Норкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһенең үҙәге. == Географик урынлашыуы == Арғаяш күле буйының төньяҡ яр буйында урынлашҡан. == Исеме == == Тарихы == Нөркә (Һатлыҡ, Раҡай) — табын ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=159|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1811!! 1859 !! 1916 |- | 158|| 103<ref>Ирҙәрҙең һаны.</ref> || 320 || 531 |} {{ Население | Норкино (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Таһиров Илгиз Тайфур улы]] (23.06.1984), театр актёры. 2009 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] артисы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} l18bkgcsxh5q40p6gw0tvssqmcm3lq9 0 136787 1309819 1273788 2026-11-09T23:14:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309819 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Тәгеш | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение =Һаҡҡол ауыл биләмәһе | поселение в таблице =Һаҡҡол ауыл биләмәһе{{!}}Һаҡҡол | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1742 | первое упоминание = Тәгеш | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Большое Таскино | тс }} | год переписи = {{ Население | Большое Таскино | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = 35144 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Оло Тәгеш''' ({{lang-ru|Большое Таскино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Ҡалды (күл)|Ҡалды]] күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Оло Тәгеш (Тәгеш) ауылы 1742 йылда нигеҙләнгән тигән мәғлүмәттәр бар<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=210-211|isbn| ref =}}</ref>. Оло Тәгеш ауылында Ғәлимов Сәләм башҡорт халҡының [[Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу|«Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосын]] үҙенең әсәһенән яҙып алған. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811 !! 1859!! 1904 |- | 50<ref>Ир-егеттәрҙең иҫәбе.</ref> ||237 || 256 |} {{ Население | Большое Таскино }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (72 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы]] (1911—1939) — башҡорт шағиры. * [[Ҡолошев Урал Фәләх улы]] (1 май 1965 йыл) — шағир, философ, рәссам, «У камина» район әҙәби берекмәһе етәксеһе, Ғәлимов Сәләм исемендәге I район әҙәби премия лауреаты (2011 йыл), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2015 йыл) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|111906|Большое Таскино}} {{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 9nxo2vrswogkq7fw6vh96ojb1lmceou 0 137051 1309935 1282083 2026-11-10T08:58:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309935 wikitext text/x-wiki [[Файл:Central Asia 1900-ru.svg|мини|400x400пкс|Центральноазиатские владения Российской империи в начале XX века {| |{{легенда2|#D6D6AE|[[Урал өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Урал өлкәһе]]}} |{{легенда2|#C2DCBB|[[Турғай өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Турғай өлкәһе]]}} |- |{{легенда2|#E4D48F|[[Аҡмулла өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Аҡмулла өлкәһе]]}} |{{легенда2|#FBE5E6|[[Семипалатинск өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Семипалатинск өлкәһе]]}} |- |{{легенда2|#E7C9D7|[[Етеһыу өлкәһе]]}} |{{легенда2|#FEB28E|[[Һырдаръя өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Һырдаръя өлкәһе]]}} |- |{{легенда2|#FDFDC6|[[Сәмәрҡәнд өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Сәмәрҡәнд өлкәһе]]}} |{{легенда2|#E5E2F5|[[Фирғәнә өлкәһе (Рәсәй империяһы)|Фирғәнә өлкәһе]]}} |- |{{легенда2|#C0C0C0|[[Хиуа ханлығы]]}} |{{легенда2|#C6E3C6|[[Бохара әмирлеге]]}} |- |{{легенда2|#FDE3E4|[[Каспий аръяғы өлкәһе]]}} |} ]] [[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&Uralskogo&BashkirskogoKW_1858.jpg|справа|мини|584x584пкс| [[Ырымбур казак ғәскәре|Ырымбур]], [[Урал казак ғәскәре|Урал]] һәм [[Башҡорт-мишәр ғәскәре|Башҡорт казак ғәскәрҙәренең ер картаһы]], аҫтараҡ күсмә ҡырғыҙ ҡайсаҡтар Далаһы һәм башҡа территориялар, 1858 йыл.]] '''Рәсәй империяһының Үҙәк Азия биләмәләре''' — был исем аҫтында ғәҙәттә хәҙерге замандағы [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]], [[Үзбәкстан]] территорияһын күҙ уңында тоталар, әлеге илдәр Рәсәй империяһы составына өлкәләр сифатында ингәндәр, атап әйткәндә, Урал, Турғай, Акмулла, Семипалатинск, Семиреченск, Фирғәнә, Һырдаръя, Сәмәрҡәнд һәм Каспий аръяғы өлкәләре, шулай уҡ теге йәки был кимәлдә автономия һаҡлап ҡалған Бохара әмирлеге һәм Хиуа ханлығы. Ошо сиктәрҙә Үҙәк Азия биләмәләре үҙ эсенә 721 7 684 кеше ([[1897 йыл|1897]]) менән 3 501 510 км² (3076628 квадрат саҡрым) ала. Кайһы берҙә Семипалатинск һәм Аҡмулла өлкәләрен Себергә беркеткәндәр. Рәсәйҙең Урта Азияға экспансияһы [[XIX быуат]] дауамында иң эре колониаль державаһы [[Англия]] яғынан ҡаршылыҡҡа дусар була (дипломатик һәм башҡа хәрби булмаған), сөнки Англия Рәсәйҙең төбәкте колониялаштырыуын [[Британия Һиндостаны|Һиндостандағы]] үҙенең хакимлығына потенциаль ҡурҡыныс итеп ҡабул итә. Ҡаршылыҡтар сиктәрендә, XIX быуаттың башынан, Рәсәйҙең йоғонтоһо сфераһын{{ref+|Параллельно с названием «Средняя Азия» в русской литературе в XIX в. существовало название «Туркестан» (см.: Русский Туркестан. — СПб., 1872; И. В. Мушкетов. — Туркестан. СПб., 1888), хотя с этнографической точки зрения его применение было не совсем точным: ираноязычные таджики и народы Бадахшана вовсе не относятся к «стране тюрков». Территория между Каспийским морем и Китаем в XIX в. называлась '''Русским (или Западным) Туркестаном''' (что близко совпадало с регионом Средняя Азия), Восточный Туркестан включал территорию Западного Китая, населенную тюркскими народами (уйгурами, казахами)<ref>[http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200302804 Средняя или Центральная Азия?<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>|*}} Урыҫ Урта Азияһы тип атай башлайҙар{{ref+|См. также: [[Русская Азия]]|*}}. == Тарихы == Урыҫ дәүләтенең Урта Азия менән бәйләнештәре [[XVI быуат]]та булдырыла башлай. Бохара ханы 1589 йылда Мәскәү менән сауҙа мөнәсәбәттәрен булдырыу өсөн араларҙы яҡынайтыуға ынтыла. Михаил Федорович заманынан алып урыҫтар үҙҙәренең сауҙагәрҙәре өсөн баҙарҙар асыу маҡсатында Урта Азияға илселәрен ебәрә; мәҫәлән, 1620 йылда Бохараға — Иван Данил Хохлов; 1669 йылда [[Хиуа]]ға — Федотов һәм [[Бохара]]ға — ағалы-ҡустылы Пазухиндар; 1675 йылда Бохараға — Василий Даудов ебәреләләр. Был илселектәрҙең реаль сәйәси һөҙөмтәләре булмай, әммә Урта Азия тураһында мәғлүмәттәрҙе киңәйтеүгә булышлыҡ итә, улар «Ҙур Һыҙма китабына» индерелә. [[1700 йыл]]да [[Пётр I|Бөйөк Петрға]] урыҫ подданлыйлығына уны ҡабул итеү үтенесе менән Хиуа ханы Шаһ-Нияздан илсе килә. [[1713]]—[[1714 йыл]]дарҙа ике экспедиция ойошторола: Кесе Бохараға — Бухголец экспедицияһы һәм Хиуаға — Бекович-Черкасский экспедицияһы. 1718 йылда [[Пётр I]] Бохараға Флорио Беневиниҙы оҙата, ул [[1725 йыл]]да Урта Азия тураһында бик күп мәғлүмәт йыйып ҡайта. Шулай ҙа Петр Бөйөктөң был илдә нығыныу теләге уңышһыҙлыҡҡа тарый. Бекович-Черкесскийҙың экспедицияһы айырыуса уңышһыҙ була, 4-меңлек отрядтан тик бер нисә тиҫтә [[Урал казак ғәскәре|Яйыҡ казагына]] кире ҡайтырға насип була. Бухголецтың экспедицияһы һөҙөмтәһендә Иртыш яны һәм Алтай Рәсәй биләмәләренә инә. 1755—1758 йылдарҙа Ҡытай империяһы тарафынан [[Жунғар ханлығы]] ҡыйратыла һәм Рәсәй Ҡытай экспансияһына ҡаршы Иртыш, Тубыл-Ишем һәм Колыван-Кузнецк хәрби линияларын булдыра. Петрҙан һуң [[XIX быуат]] башына тиклем Урыҫ дәүләте уға буйһонған ҡаҙаҡтар менән генә мөнәсәбәттәр булдыра ала. [[Файл:Medal_of_Battle_for_Russian_Turkestan.jpg|мини|280x280пкс| «Урта Азиялағы походтар өсөн» миҙалы]] [[1801 йыл]]да Павел I [[Наполеон I|Наполеон Бонапарттың]] [[Һиндостан]]ға берлектәге походы идеяһын күтәреп алырға була. Уның үҙ алдына ҡуйған маҡсаттары билдәһеҙ, әммә ғинуар айында атаман Платов етәкселегендә яҡынса 20 мең кешенән торған казак отряды походҡа сыға. Мартта отряд Ырғыҙ үҙәненә барып етә (Һарытау губернаһы сиге), бында уларға Павел I вафаты тураһында хәбәр килә һәм тәхеткә ултырған [[Александр I]] бойороғона ярашлы уларға кисекмәҫтән ҡайтырға тура килә. [[1819 йыл]]да Хиуаға Муравьев Николай ебәрелә, уның «Төркмәнстанға һәм Хиуаға сәйәхәт» китабы (М., 1822) — илселектең берҙән-бер һөҙөмтәһе була. 1841 йылда [[Афғанстан]] менән һуғыш алып барған [[Британия империяһы|инглиздарҙың]] аванпостары [[Амударъя]]ның һул яҡ ярына яҡынлашҡас, Бохара әмире саҡырыуы буйынса [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙән]] Бохараға сәйәси-фәнни миссия ебәрелә. Миссия составына Тау инженерҙары корпусының майоры Бутенев Н. Ф. (начальнигы), ориенталист Ханыков, натуралист А. Леман һәм башҡалар инәләр. 1841 йылғы Бохара экспедицияһы исеме аҫтында билдәлелек алған миссия сәйәси яҡтан бер ниндәй ҙә һөҙөмтәләргә өлгәшмәй, әммә унда ҡатнашыусылар Бохара тураһында бик күп ҡиммәтле тәбиғи-тарихи һәм географик хеҙмәт баҫып сығаралар, улар араһында Н. Ханыковтың «Бохара ханлығы тасуирламаһы» айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Hanykov1/pred.htm Н В Ханыков «Описание Бухарского ханства»]</ref>. 1859 йылда Бохарала полковник граф Николай Игнатьев йәшәй<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1840-1860/Mission_Ignatiev/text.htm Документы об участии российских моряков в миссии Н. П. Игнатьева в Хиву и Бухару. 1857—1859 гг.]</ref>. === Ҡаҙағстан территорияһын үҙләштереү === [[Файл:Жуз.svg|слева|мини|Өс ҡаҙаҡ йөҙө (һулдан уңға): Кесе, Урта һәм Оло]] 1581 йылда Рәсәй ҡаҙаҡ йәйләүҙәренән төньяҡтараҡ ятҡан [[Себер]]ҙе үҙләштерә башлай. 1640 йылда урыҫ казактары Урал йылғаһы тамағында Гурьев ҡалаһына нигеҙ һала, [[1718 йыл]]да урыҫ воеводаһы Василий Чередов [[Иртыш]]та Семипалатинск ҡалаһына нигеҙ һала, ә [[1720 йыл]]да Усть-Каменогорск ҡалаһы барлыҡҡа килә. Әлеге ҡалалар хәҙерге ваҡытта [[Ҡаҙағстан]] территорияһында, әммә ул ваҡытта Гурьев тирәһендә — нуғайҙар, Ә Семипалатинск һәм Усть-Каменогорск ҡалалары янында — жунгарҙар күсмә тормош алып бара. Ҡаҙаҡтар ул осорҙа ҡәбилә-ырыу тормошн алып бара һәм өс урҙаға бүленә: Кесе йөҙ, Урта йөҙ һәм Оло йөҙ. Ҡаҙаҡтар хәҙерге Ҡаҙағстан далаларында бер үҙҙәре генә күсенеп йәшәмәй. Көнбайышта — нуғайҙар, көнсығышта — ҡаҙаҡтар менән ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙә булған жуңғарҙар. Манғышлаҡ ярымутрауында [[төркмәндәр]] көн күрә. [[1718 йыл]]да Кесе йөҙ менән Әбелхәйер хан хакимлыҡ иткән саҡта Рәсәй менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдыра, ә [[1731 йыл]]да уны «аҡ батшабикә» [[Анна Иоанновна]] үҙ ҡанаты аҫтына ала. Бер йылдан, [[1732 йыл]]да, Һәмәк хан осоронда, жуңғарҙарҙың юлбаҫар һөжүмдәренән һаҡланыу өсөн Рәсәй подданлыйғыһын Урта йөҙ ҙә ҡабул итә<ref>[http://www.apn.ru/publications/comments22694.htm Прорыв России на юг: вторжение или отвод британской угрозы?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414194320/http://www.apn.ru/publications/comments22694.htm |date=2016-04-14 }}</ref>. Оло йөҙ [[Коканд ханлығы]] аҫтында ҡала. [[1787 йыл]]да хиуалар ҡыҫырыҡлаған Кесе йөҙҙөң ҡаҙаҡ ырыуҙарының бер өлөшөнә [[Урал]] аша сығып [[Волга]] аръяғында күсмә тормош алып барырға рөхсәт ителә. Әлеге ҡарарҙы 1801 йылда рәсми рәүештә император Павел I нығытып ҡуя һәм 7500 ҡаҙаҡ ғаиләнән торған Бүкәй солтан етәкселегендә Бүкәй (Эске) вассал Урҙаһы ойошторола. [[Файл:Казахи_Сыр-Дарьинской_области.jpg|мини|250x250пкс|Ҡаҙаҡ ғаиләһе Һырдаръя өлкәһендә (С. М. Прокудин-Горскийҙың фотоһы)]] [[1818 йыл]]да Оло йөҙҙөң бер нисә ырыуы Рәсәй ҡурсаулауы аҫтына инеүе тураһында иғлан итә. Артабанғы 30 йыл дауамында төрлө юлдар менән Оло йөҙҙөң ҡалған ырыуҙарының барыһы ла тиерлек Рәсәй подданыйлығын ҡабул итә<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/101-120/115.htm 1822 г. августа 1. — Письмо западно-сибирского генерал-губернатора управляющему МИД К. Нессельроде по вопросу о присоединении Старшего жуза к России.]</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/201-220/205.htm 1846 г. июня 23. — Обязательство султанов, биев и родоправителей Старшего жуза в связи с вступлением в подданство России.]</ref>. [[1822 йыл]]да император [[Александр I]] М. М. Сперанский әҙерләгән "Себер ҡырғыҙҙары тураһында Устав"ты ғәмәлгә индереү тураһында указ сығара, уға ярашлы ҡаҙаҡ йөҙҙәрендә (Бүкәй урҙаһында [[Николай I]] [[1845 йыл]]да уҡ ханлыҡты бөтөрә) юҡҡа сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәй оҙаҡ ҡына ваҡыт сит ил эштәре коллегияһы аша ҡаҙаҡ йөҙҙәре менән идара итә. Рәсәйгә килеп йөрөгән ҡаҙаҡ йөҙҙәренең вәкилдәре илселәр тип атала. Ҡаҙаҡ ерҙәрендә Рәсәйҙең булғанлығын тәьмин итеү маҡсатында Көкшетау ([[1824]]), [[Астана|Акмулла]] ([[1830]]) ҡалалары, Новопетровск нығытмаһы (хәҙер Форт-Шевченко — 1846), Урал (хәҙер Ырғыҙ — 1846), Ырымбур (хәҙер Турғай — 1846) нығытмалары, Раим (1847) һәм Капал (1848) нығытмалары. 1854 йылда Верный нығытмаһы (хәҙерге [[Алматы]]) булдырыла<ref>[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/book/beisen_3.htm Бейсенова А. С. Исследования природы Казахстана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105031444/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/book/beisen_3.htm|date=2011-11-05}}</ref>. Коканд ханлығы тар-мар ителгәндән һуң ғына, [[1867]]—[[1868 йыл]]дарҙа, Александр II «Етеһыу һәм Һырдаръя өлкәләре менән идара итеү тураһында Положение»ға һәм «Турғай, Урал, Аҡмулла һәм Етеһыу өлкәләре менән идара итеү буйынса Положение»ға ҡул ҡуя. Бүкәй урҙаһы Әстерхән губернаһы составында индерелә. Кокандтан тартып алынған Етеһыу территорияһында Етеһыу казак ҡәскәре ойошторола, уның составына Себерҙән күсерелгән казактар инә. Батша хөкүмәте яулап алынған территорияларҙағы казак ултыраҡтарына төбәкте буйһондороу сараһының гарантияһы тип ҡарай. [[1882 йыл]]да Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы урынына Акмулла, Семипалатинск һәм Етеһыу өлкәләренән Дала генерал-губернаторлыҡтары ойошторола. === [[Коканд ханлығы]]н ҡушып алыу === [[Файл:Flag of the Khanate of Kokand.svg|мини|Коканд ханлығы флагы]] [[1850 йыл]]да Иле йылғаһы аръяғына [[Коканд]] ханы өсөн терәк пункты булып хеҙмәт иткән Туйсүбәк нығытмаһын ҡыйратыу маҡсатында экспедиция ойошторола, әммә [[1851 йыл|1851]] [[1854 йыл|йылда]] ғына яулап алырға насип була. 1854 йылда Алматы йылғаһында Верное нығытмаһы төҙөлә, бөтә Иле аръяғы крайыРәсәй составына инә. Артабан сиктәрҙе нығытыу маҡсатында [[Ырымбур]] хәрби губернаторы Обручев [[1847 йыл]]да,[[Һырдаръя]] йылғаһы тамағы янында, Раим (һуңынан Арал) нығытмаһын төҙөй һәм [[Ҡыҙылурҙа|Аҡ Мәсетте]] яулап алырға тәҡдим итә. [[1852 йыл]]да, яңы Ырымбур губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|Перовскийҙың]] башланғысы буйынса полковник Бларамберг, 500 кешенән торған отряды менән ике Коканд ҡәлғәһен ҡыйрата — Көмөш Ҡурған һәм Сим Ҡурғанды- һәм аҡ Мәсетте һөжүмләй, уның комендатны һуңынан билдәле булып киткән Ҡашғарияның хакимы Яҡуп бәк була. Әммә Аҡ мәсет кире тартып алына. [[Файл:Wassilij_Wassiljewitsch_Wereschtschagin_003.jpg|слева|мини|250x250пкс|«Парламентерҙар» (Василий Верещагин картинаһы)]] [[1853 йыл]]да Перовский шәхсән үҙе 2767 кешенән торған отряды һәм 12 орудиеһы аҡ мәсеткә табан юллана. Аҡ Мәсетте 3 орудиелы 300 кеше һаҡлай, 27 июлдә Перовский уны яулап ала<ref>[http://fortress.vif2.ru/list/ak_mechet/index.htm Кокандская крепостца Ак-мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080802230938/http://fortress.vif2.ru/list/ak_mechet/index.htm |date=2008-08-02 }}</ref>. Бер аҙҙан Аҡ-Мәсеттең исеме [[Ҡыҙылурҙа|Форт-Перовский]] тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылда Коканд халҡы Аҡ мәсетте ике тапҡыр кире ҡайтарырға маташалар, әммә 24 августа ғәскәри старшина Бородин (3 орудие менән 275 кешеһе була) Ҡомһыуатта 7000 кокандлыларҙы тар-мар итә, ә 14 декабрҙә майор Шкуп (4 орудие, 550 кеше) Һырдаръя йылғаһының һул ярында 13000 кокандлыларҙы (уларҙың 14 еҙ орудиеһы була) ҡыйрата. Бынан һуң Һырдаръянынң түбәнге ағымы буйлап бер нисә нығытма төҙөлә (Һырдаръя линияһы: Ҡаҙалы, Ҡармаҡсы, 1861 йылдан — Жусалы). [[1860 йыл]]да көнбайыш-себер етәкселеге полковник Циммерман етәкселегендәге ҙур булмаған отрядты кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә, әлеге отряд Бишкәк менән Тоҡмаҡ (Ҡырғыҙстан) Коканд нығытмаларын ҡыйрата<ref name="vostlit.info">[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Pischpek/text.htm Описание военных действий в Заилийском крае в 1860 г]</ref>. [[Коканд ханлығы]] ғазауат (һуғыш) иғлан итә һәм 1860 йылдың октябрь айында 20000 һанлы ғәскәрҙе Оҙон ағас нығытмаһы тирәһендә (Верныйҙан 56 саҡрым алыҫлыҡта)туплай, ғәскәр полковник Колпаковский (3 рота, 4 орудие һәм 4 йөҙлөк) тарафынан ҡыйратыла. Шул уҡ Колпаковский кокандлылар терегеҙгән Бишкәкте лә яулай һәм был юлы унда урыҫ гарнизоны булдырыла; был ваҡытта инде ҙур булмаған Туҡмаҡ һәмҠастыҡ ҡәлғәләре лә яулана<ref name="vostlit.info"/> [[Файл:Khoja_ahmed_Yasavi_dome.jpg|мини|333x333пкс|[[Төркөстан (ҡала)|Төркөстанда]] Әхмәт Хужа Йәссауи мавзолейы]] [[Ырымбур]] яғынан Һырдаръяның түбәнге ағымы буйлап һәм көнбайыш [[Себер]] яғынан [[Алатау (һырт)|Алатау]] буйлап төҙөлгән нығытылмалар яйлап Рәсәйҙең сиктәрен яба бара, әммә шулай ҙа 650 саҡрымлыҡ ҙур ғына киңлек тороп ҡалған була һәм ҡаҙаҡ далаларына ситтән килеп инеү өсөн ҡапҡалар булып ҡала. [[1864 йыл]]да полковник Черняев етәксәлегендәге 2500 кешенән торған отряд — Әүлиә ата (совет осоронда Жамбыл) ҡәлғәһен (5 июндә), шул уҡ ваҡытта полковник Веревкин етәкселегендәге 1200 кешелек отряд [[Ҡыҙылурҙа|Форт-Перовскийҙан]] Төркөстанға табан юллана, һәм 12 июндә Төркөстан баҫып алына. Хәрби эпизодтарҙың береһе Иҡан бәрелеше исемен ала. 1864 йылдың 4 декабрендә Төркөстан коменданты полковник Жемчужников яҫауыл Серов етәкселегендә Урал казактарының бер йөҙлөгөн разведкаға ебәрә. Көтмәгәндә Иҡан ҡышлағы эргәһендә йөҙлөк Коканд армияһының төп көстәренә тап була (етәксеһе — Коканд ханлығының регенты мулла Әлимҡол), улар Төркөстанды кире ҡайтарыу маҡсаты менән юлға сыҡҡан була. Казактар ҡамауға эләгә һәм ике көн дауамында (4 һәм 5 декабрҙә) аҙыҡһыҙ-һыуһыҙ оборона тоталар. Икенсе көндөң ахырында яҫауыл Серов йөҙлөккә үҙаллы Коканд армияһы аша сығырға бойора, артабан казактар Төркөстандан уларға ҡаршы ебәрелгән отряд менән осрашып, ҡәлғәғә ҡайталар. Әүлиә Атала гарнизонын ҡалдырып, Черняев 1298 кеше менән Шымкентҡа юллана, үҙенең янына Ырымбур отрядын ҡушып алып, 20 июлдә Шымкетты яулай. Атабан Ташкентҡа һөжүм яһала (Шымкенттан 114 саҡрым алыҫлыҡта), әммә һөжүм кире ҡағыла. Черняевтың ғәмәлдәре үтә ҡаты була, хатта 1864 йылда хәрби походта ҡатнашҡан билдәле сәйәхәтселәр А. Северцов һәм Чокан Валиханов генералға ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Черняев менән килешә алмаған Валиханов хеҙмәтен ҡалдырып, Етеһыуға ҡайта. [[1865 йыл]]да яңы яуланған крайҙан, элекке Һырдаръя линияһы территорияһын ҡушып, Төркөстан өлкәһе ойошторола, уның хәрби губернаторы итеп Черняев тәғәйенләнә. ==== [[Ташкент]]ты баҫып алыу ==== Бохара әмире Ташкентты яулап алырға йыйыныуы тураһында имеш-мимештәр Черняевты 29 апрелдә ҙур булмаған Ниязбәк коканд нығытмаһын алырға мәжбүр итә. Артабан Черняев 1951 кешенән һәм 12 орудиенан торған отряды менән Ташкенттан 8 саҡрым алыҫлыҡта лагерь ҡора. Ташкентта Әлимҡол етәкселегендә 50 орудие менән 30000 кокандлылар тупланған була. 9 майҙа Әлимҡол сабауылға сыға, уның барышында үлемесле яралана. Уның вафаты Ташкенттың оборонаһында кире яҡтан сағылыш таба, ҡалал төрлө төркөмдәрҙең үҙ-ара көрәше көсәйә, ҡәлғә диуарҙары насар һаҡлана. Черняев был хәлдәр менән бик оҫта файҙалана һәм өс көнлөк һөжүмдән һуң (15-17 июндә) Ташкентты баҫып ала. [[1866 йыл]]дың 8 майында '''Иржар''' тирәһендә урыҫтар һәм бохаралылар араһында Чиноз һәм [[Хужанд|Хужант]] тәүге эре бәрелеш була, уны һуңынан Иржар алышы тип атайҙар. Был алышта урыҫ ғәскәрҙәре еңә; артабан урыҫтарға Хужантҡа һәм Жиззаҡҡа юл асыла, улар шул уҡ 1866 йылда яулана<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Ирджарская битва|[[Веселовский, Николай Иванович|Веселовский Н. И.]]}}(рус.)</ref>. Бохаранан айырылған Хоҙаяр хан 1868 йылда уға генерал-адъютант фон-Кауфман тәҡдим иткән сауҙа килешеүен ҡабул итә, бынан һуң урыҫтар Коканд ханлығында һәм кокандлылар урыҫ ерҙәрендә ирекле йәшәү һәм йөрөү, ҡаруанһарайҙар төҙөү, сауҙа агенстволарын (ҡарауанбаштар) тотоу хоҡуҡтарын алалар, [[пошлина]]лар тауар хаҡынан 2,5%-тан артыҡ булырға тейеш булмай. ==== Коканд ханлығын аннексиялау ==== 1875 йылда Хоҙаяр хан менән риза булмағандарҙы ҡыпсаҡ автобашы (автобашы — хан иерархияһындағы титул) Абдрахман- (уның атаһын Хоҙаяр үлтерә) үҙ етәкселеге аҫтына ала, Абдрахман Кокандты Рәсәйгә ҡушыуға ҡырҡа ҡаршы була, уға урыҫтарҙың бөтә дошмандары һәм дин башлыҡтары ҡушыла. Ихтилал хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]] территорияһында башлана. Баш күтәреүселәргә хандың өлкән улы Насретдин хан ҡушыла, ә Иссы-Әүлиә муллаһы урыҫтарға ҡаршы ғазауатҡа өндәй. Июлдә ихтилалсылар Кокандты баҫып ала, бында уларға Хоҙаяр хандың икенсе улы Мөхәммәт-Әлимбәк ҡушыла. Хоҙаяр үҙе Хужандҡа ҡаса. Насретдин хан итеп иғлан ителә. Баш күтәреүселәр ханлыҡты уның элекке сиктәрендә, Аҡ мәсеттән Бишкәккә тиклем, тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуялар. Изге һуғыш иғлан ителә, күп һанлы ҡыпсаҡ отрядтары яңы Рәсәй ерҙәренә баҫып инә, Зараүшандың үрге ағымы һәм Хужандтың эргә-тирәләрен яулайҙар. Рәсәй ғәскәрҙәренең ҙур булмаған гарнизондары, почта станциялары ҡыйратыла, чиновниктар үлтерелә. 1875 йылдың 8 авгусында хужандтың ҡамауы башлана. [[Хужанд]]тағы урыҫ ғәскәре 10 авгусҡа тиклем ҡаршы тора, артабан Үр Түбәнән ярҙамға килеп еткән майор Скарятин командованиеһы аҫтында өҫтәмә көс ҡамаусыларҙы ҡала ҡапҡаларынан алып ташлай. 12 августа полковник Савримович 16-меңлек Коканд ғәскәренә һөжүмен башлай. Шул уҡ көндө Хужандҡа [[Ташкент]]тан подполковник Гарновскийҙың етәкселегендә 1-се уҡсылар полкы килә. Арбанғы ҡамауҙы перспективаһыҙ тип табып баш күтәреүселәр Хужандтан сигенәләр. 18 августҡа урыҫ ғәскәрҙәре Хужандта туплана. Абдрахман 50-меңлек ғәскәре менән Хужандтан алыҫ булмаған ерҙә, Һырдаръяның һул ярында, Махарам ҡәлғәһе тирәһендә, урынлаша, әммә [[1875 йыл]]дың 22 авгусында генерал Кауфман (16 рота 8 йөҙлөк һәм 20 орудиелы отряд менән) әлеге ҡәлғәне баҫып ала һәм кокандлыларҙы тулыһынса ҡыйрата; кокандлылар 2 мең кешеһен юғалта, ә Рәсәй яғынан барыһы 5 кеше һәләк була һәм 8 кеше яралана. Автобашы Марғилонға ҡаса. 29 августа Кауфман бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Кокандты яулай, Насретдин хан әсирлеккә бирелә. 8 сентябрҙә Марғилон яулана. Бер-бер артлы көрәштәштәрен юғалтып, Абдрахман сигенә. Уны эҙәрлекләп, Скобелев отряды юлға сыға. 10 сентябрҙә һалдаттар һәм казактар Ош ҡалаһына инә. Абдрахман көрәштәренең бер төркәмә менән тауҙарҙа йәшенә. 22 сентябрҙә Кауфман Насретдин хан менән килешеү төҙөй, уға ярашлы хан үҙен урыҫ батшаһының ҡоло итеп таный, йылына бер тапҡыр 500 һумлыҡ яһаҡ түләүгә ризалаша һәм Нарындан төньяҡҡа бөтә ерҙәрҙе лә Рәсәйгә тапшыра; ул ерҙәрҙән Наманған бүлеге ойошторола. Килешеү Бохара һәм Хиуа килешеүҙәре тибында төҙөлә. Килешеүгә яаршлы, хан, Рәсәйҙән тыш, бер ниндәй ҙә ил менән дипломатик килешеүҙәр төҙөй алмауы ҡарала. [[Файл:Kokand_Medal.jpg|мини|245x245пкс|«Коканд ханлығын яулау өсөн» миҙалы]] Әммә урыҫ ғәскәрҙәре сығып китеүе менән ханлыҡта боларыш ҡуба. Автобашы Абдрахман Насретдинды ханлыҡтан төшөрә һәм хан итеп Булат бәкте иғлан итә. Насретдин Худжантҡа ҡаса. Булат бәк үҙенең ғәскәрҙәрен Андижан ҡалаһында туплай. Октябрь башында генерал-майор Троцкийҙың отрядтары ҡырғыҙҙарҙы бер-нисә тапҡыр еңәләр, Насретдин урыҫтар ҡурсаулығы аҫтына, Худжандҡа, ҡаса. Кокандлылар Наманғанды баҫып алалар һәм урыҫ гарнизоны көскә уларҙың һөжүмен кире ҡағыуға өлгәшә. Наманған бүлегенең начальнигы Михаил Скобелев Түрә Ҡурғандағы Батыр түрә күтәргән боланы баҫтырған саҡта, уның булмауы менән файҙаланып, Наманған халҡы урыҫ гарнизнын һөжүмләй. Әйләнеп ҡайтҡас, Скобелев ҡаланы ҡаты бомбаға тота. Һуңынан Скобелевтың 2800 кешенән торған отряды [[Андижан]]ға йүнәлә, уға 8 ғинуарҙа һөжүм итә, ғәскәрҙәр ҡаланы 20 пушканан утҡа тота, 20 меңгә яҡын кеше емереклектәр аҫтында һәләк була. 10 ғинуарҙа Андижан халҡы бирелә. [[1876 йыл]]дың 28 ғинуарында Абдрахман да бирелә һәм [[Днепр (ҡала)|Екатеринославҡа]] һөрөлә. Насретдин баш ҡалаһына ҡайта һәм үҙ яғына руханиҙарҙы һәм Рәсәйгә фанатик рәүештә ҡаршы булған партияны ылыҡтырырға уйлай, һөҙөмтәлә Скобелев тиҙ арала Кокандты яулауҙы ашыҡтыра. 19 февралдә Ғәли йәнәптәренең Коканд территорияһын [[Рәсәй]]гә ҡушыу тураһында һәм унан Фирғәнә өлкәһен ойоштороу тураһында Указ сыға. Өлкәнең хәрби губернаторы итеп Скобелев тәғәйенләнә. Насретдин империя сиктәрендә йәшәргә рөхсәт ала, шулай уҡ уның атаһы Хоҙаяр ҙа. Булат бәк Марғиланда аҫыу аша язалана. Алайҙағы ҡырғыҙҙарҙың ихтилалы тағы ла ярты йыл дауам итә әле. Скобелев 1876 йылдың июль-август айҙарында Алайға экспедициялар ойоштора һәм ҡырғыҙҙарҙың башлығы Абдулбәкте Ҡашғар биләмәләренә ҡасырға мәжбүр итә, артабан ҡырғыҙҙар ҙа тулыһынса буйһондорола. === Бохара әмирлеген буйһондороу === [[Файл:Flag_of_the_Emirate_of_Bukhara.svg|мини|200x200пкс|Бохара әмирлеге флагы]] Урыҫ-Коканд һуғыштары менән бер рәттән тиерлек Бохара әмирлегенә лә һөжүмдәр башлана. Быға Коканд һәм Бохара араһындағы терроториаль бәхәстәр булышлыҡ итә. 1860 йылда вафат булған әмир Насрулла Баһадирхандың улы Сәйет Мозаффарутдин Баһадирхан әмирлеге осоронда, Рәсәй буйһоноуынына тарып, Бохара әмирлеге тулыһынса үҙенең әһәмиәтен һәм үҙаллылығын юғалта. Мозаффар хан, атаһы һымаҡ, Коканд менән дошманлаша, Хоҙаяр хан фирҡәһе яҡлы була. Ошо хәл уны Рәсәй менән бәрелешкә илтә. Был ваҡытта инде Рәсәй империяһы Һырдаръяла, Кокандтың элекке ерҙәрендә ныҡлы позициялар һаҡлай, Төркөстан, Шымкент, Ташкент та уның ҡул аҫтында була. [[Файл:Торжествуют.jpg|слева|мини|250x250пкс|«Тантана итәләр» (Василий Верещагин)]] Бохара әмире Рәсәйҙән яулап алынған территорияны һәм Бохара халҡының мөлкәтен үҙләштергән урыҫ сауҙагәрҙәренән биләмәләрҙе таҙартыуҙы талап итеүе, шулай уҡ һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Бохараға ебәрелгән урыҫ миссияһын мыҫҡыллауы арҡаһында бәйләнештәр тулыһынса өҙөлә. 1866 йылдың 20 майында генерал Романовский бохаралыларға Иржар тирәһендә һөжүм яһай, һөжүм шул тиклем көслө була, хатта әмирҙең армияһы, лагерҙы, артилерияны, әмирҙең бай палаткаһын ҡалдырып, ҡаса. Үҙе Мозаффаритдин Жиззахҡа ҡасып ҡотола. Был ҡыйратыу Бохара халҡын ныҡ асыуландыра, муллалар әмиргә ҡаршы эш алып бара, уны Рәсәй менән бәйләнештә ғәйепләйҙәр. Әмир килеп сыҡҡан хәлдә урыҫтар менән һуғышты дауам итергә мәжбүр була, шуның менән Бохара әмирлегенең яҙмышы ла хәл ителә. [[Файл:Storks_samarkand.jpg|мини|250x250пкс|Сәмәрҡәнд (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] 1866 йылдың октябрь айында урыҫтар Үр Түбә ҡәлғәһен яулап алалар, бынан һуң Жаззах та яулана. Төркөстан генерал-губернаторы генерал Кауфман Бохара әмиренә солох килешеүен тәҡдим итә, әммә әмир төрлө сәбәптәр табып, һөйләшеүҙәрҙе кисектереп тора, ошо уҡ ваҡытта Шәһрисабзтағы боласы Журабай менән бәйләнеш булдыра, ғәскәрҙәрҙе ғазауатҡа әҙерләй. Бохараға ҡаршы ҡәтғи саралар ҡулланыла. 1868 йылдың 1 (13) майында [[Сәмәрҡәнд]]кә сығыу тураһында бойороҡ сыға. Барыһы 3500 кешенән торған 16 орудиелы ғәскәр 1 майҙа Зараушан үҙәненә табан ҡуҙғала. 40-50 мең кешелек һәм 150 орудиелы Бохара армияһы Сәмәрҡәнд тирәһендәге Супан-ата бейеклектәрендә урынлаша. Отряд командующийы бохаралыларға парламентер ебәрә. Ошо арала Рәсәй ғәскәрҙәре флангыһында бохаралылар йыйылып китә, генерал Кауфман полковник Штрандманды уларҙы таратып ебәреү өсөн 4 йөҙлөк казактарҙы ебәрә. Казактар бохаралыларҙы бер нисә саҡрым ҡыуып бара. 2 сәғәттән ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, илсе яуап менән ҡайтмай, шул уҡ ваҡытта бохаралылар яғынан сигенеүгә әҙерлек тә күренмәй. Генерал Кауфман ғәскәрҙәрен ике колонна менән алға табан йүнәлтә. Көслө ут аҫтында ике колонна ла күкрәккә тиклем һыу эсендә дошман позицияһына сыға. Бохаралылар, 21 орудиены һәм башҡа төрлө ҡоралды ҡалдырып, ҡаса. Рәсәй яғынан юғалтыуҙар барыһы 40 кеше була (шул иҫәптән, яралалыр). Киләһе көндө Сәмәрҡәнд генерал Кауфманға бирелә. [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]], риүәйәттәр буйынса, Сәмәрҡәндтең беренсе яулап алыусыһы була, Александр II-гә уны аҙаҡҡы тапҡыр буйһондорорға насип була{{ref+|Интересно, что ещё в советские времена среди коренных жителей Самарканда бытовала поговорка, которая по вполне понятным причинам не входила ни в один сборник узбекских поговорок, издаваемых официальными издательствами в то время. На узбекском языке она звучала так: «[[Александр Македонский|Исканде́р Зулькарна́йн]] Самарканда́ кели́б кетди́ — рус коммунистла́р Самарканда́ кели́б кета́ди», что в переводе на русский язык значило: «[[Александр Македонский]], придя в Самарканд, ушёл — русские коммунисты, придя в Самарканд, уйдут».|*}}. [[Файл:KarazinNN_VstRusVoyskGRM.jpg|слева|мини|300x300пкс|«Урыҫ ғәскәрҙәренең Сәмәрҡәндкә бәреп инеүе»<br /> (Н. Н. Каразин, Дәүләт Урыҫ музейы)]] Артабан, Зараушан үҙәнендә позицияларҙы нығытыу өсөн, Кауфман төрлө ерҙәргә болаларҙы баҫтырыу һәм ҡайһы бер нығытылған пунктарҙы баҫып алыу өсөн, отрядтар ебәрә. Әмиргә ҡаршы үҙе Кауфман да сыға, Сәмәрҡәндтә ҙур булмаған отряд ҡына ҡалдырыла. Майор Штемпель менән 658 кеше ҡала, шул иҫәптән, Кауфман үҙе менән бергә алмаған сирлеләр ҙә. Генерал Кауфман ҡаланан сығып китеүе менән Сәмәрҡәнд халҡы муллалар агитацияһына бирелә. 1 июндә баҙарҙа күмәк халыҡ йыйыла, ҡыйыҡ баштарынан урыҫтарға ҡарай таштар ырғытыла, ҡала диуарҙары артында тағы ла бик күп кеше йыйыла (65 мең кеше). Майор Штемпель цитаделгә сигенә һәм оборонаға әҙерләнә. Цитаделгә шулай уҡ йәһүд ғаиләләре һәм урыҫ сауҙагәрҙәре (Хлудов, Трубчанинов, Иванов һәм башҡалар) йәшенә. Сауҙагәрҙәр һәм Урта Азияла сәйәхәт ҡылыусы билдәле рәссам Василий Верещагин цитателде обороналауҙа әүҙем ҡатнашлыҡ күрһәтәләр. 2 июлдә бохаралылар ҡалаға бәреп инәләр, күмәк кеше цитадель диуарҙарына ташлана, айырыуса ҡапыл һөжүм Сәсмәрҡәнд ҡапҡаларына яһала, ҡапҡаларға ут төртәләр. Прапорщик Мимик һәм полковник Назаров бер нисә һөжүмде кире ҡағалар, янғынды бөтөрөү сараларын күрергә тырышалар. Ҡапҡаларҙы ысҡындырып ергә ташлағас ҡына янғынды һүндерә алалар. Ҡапҡалар алдына ҡуйылған орудиенан бохаралылар утҡа тотола. Һөжүм төнгә ҡарай ғына тыма, төн тыныс үтә. Генерал Кауфман хәйерсе кейемендә урыҫтарға һатылған егетте ебәрә. Киләһе көндө ҡаты һөжүмдәр дауам итә. Ҡапҡаларҙы һәм емерек урындарҙы һаҡлау өсөн сирлеләр һәм яралылар йәлеп ителә. Комендант майор Штемпель, сигенеү осрағын ҡайғыртып, һарайҙы оборонаға әҙерләй башлай. Һарайға бөтә булған дары һәм снарядтар алып киленә, дошмандың һөжүменә ҡаршы тороп булмаған осраҡта һарайҙы шартлатыу тураһында ҡарар сығарыла. 7 июндә генерал Кауфмандан тиҙҙән килеп етеүе тураһында хәбәр килә. 8 июндә Бохара ғәскәрҙәрен цитадель гарнизоны һөжүмләй. Тиҙҙән казактар һәм генерал Кауфман килеп етә, ул гарнизонға рәхмәтен белдерә. Баҙарҙы, ҡаланың төп үҙәге булараҡ, яндырырға бойора. Сәмәрҡәндте ҡолатҡандан һуң Ҡаттаҡурған ҡәлғәһе алына, ә 1868 йылдың 2 июнендә әмир Ербулаҡ бейеклектәрендә тулыһынса еңелеүгә дусар була һәм Рәсәй менән солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була <ref>Зерабулакские высоты // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915</ref>. 1868 йылдың 23 июнендәге солох килешеүенә ярашлы Бохара ханлығы Рәсәйгә [[Сәмәрҡәнд]], Ҡаттаҡурған, Панчакент һәм Урғытты — Зараушан үҙәненең иң гүзәл ерҙәрен — бирергә тейеш була. Бынан тыш, Бохара әмире 500 мең һум түләргә, урыҫ сауҙагәрҙәренә ханлыҡтағы мөлкәтен һаҡлау һәм шәхсән хәүефһеҙлеген тәьмин итергә, бөтә ҡалаларҙа ла сауҙа агентлыҡтарҙы ойошторорға, урыҫ тауарҙарынан хаҡынан 2½% артыҡ пошлина алмаҫҡа һәм урыҫ сауҙагәрҙәренә ханлыҡ аша башҡа ерҙәргә ирекле үтеүҙе тәьмин итергә тейеш була. Шулай итеп, Бохара ханлығының үҙаллығына нөктә ҡуйыла. Ошо мәолдән алып Бохара әмире урыҫ дәүләтенең бөтә теләктәрен кисекмәҫтән үтәргә тейеш була, ә урыҫ дәүләте, үҙ сиратында, Бохара ханлағында рәсәй менән һуғыштан һуң болаларҙы баҫтырырға ярҙам итә. [[Файл:Prokudin-Gorskii-19-v2.png|мини|250x250пкс|Бохара әмире Сәйет-Әлим хан (1880—1944)]] Шул уҡ 1868 йылда урыҫ ғәскәрҙәре, әмир үтенесе буйынса, [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] бейлегендә Мозаффар әмиргә ҡаршы баш күтәреүселәрҙе ҡыйраталар (әмирҙең өлкән улы Ҡатта түрәне тәхеткә ултыртырға теләйҙәр) һәм ҡаланы әмиргә ҡайтарып бирәләр. 1870 йылда урыҫ ғәскәрҙәре боласы Шаар һәм Китап ҡалаларына яулап алалар һәм Шәһрисәбз бейлеге ҡабаттан Бохараға ҡушыла. 1868 йылда Бохара территорияһынан 2047 км² (200000 мең кешенән 257 кв. миль) ере тартып алына һәм Зараушан округы ойошторола (тулыһынса 1872 йылда ҡушыла). 1873 йылғы Искәндәр күле экспедицияһы тарафынан Рәсәйгә Матчин, Фалгар, Фараб, Магиан һәм Кштут тау бейлектәре территориялары ҡушыла (31500 кешенән 244000 кв. миль). 1873 йылда Бохара, Рәсәйҙең ярҙамында, ситтә ҡалған Ғиссар һәм Куләб бейлектәрен ҡайтарып ала, ә 1877 йылда Дарвозды һәм Ҡаратегинды яулап, үҙ сиктәрен киңәйтә. Әмир Музаффарҙың вафатынан һуң, 1885 йылда, уның улы Сәйет-Абдуләхәт хан тәхеткә ултыра. === Хиуа ханлығын буйһондороу === {{catmain|Хиуа походы (1839—1840)}} [[Файл:Bandera_de_Khiva_abans_1917.svg|мини|Хиуа ханлығының флагы]] Экспедицияға етәкселек итеү Айырым Ырымбур корпусының командиры, генерал-адьютант [[Перовский Василий Алексеевич|В. А. Перовскийға]] йөкмәтелә, ул Рәсәй ҡарамағында булған территорияларҙа тыныслыҡты һәм сауҙаны тәьмин , әсирлеккә алынған урыҫ подданыйҙарын азат итергә тейеш була. ПЕровский Илецк защита ҡәлғәһе аша Хиуаға тиклем 1250 саҡрым үтергә тейеш була, ысынында юл оҙонлоғо 1400 саҡрым булып сыға. Поход 1839 йылдың ноябренә тәғәйенләнә, алдағы йәй көндәрендә Хиуа юлында ике терәк пункттары һәм аҙыҡ-түлек складтары булырлыҡ туҡтау урындары планлаштырыла: беренсеһе — Эмба йылғаһында (Ырымбурҙан 500 саҡрым алыҫлыҡта), икенсеһе — Аҡбулаҡ йылғаһы эргәһендә (Эмбанан 150 саҡрым алыҫлыҡта). Экспедиция отряды өс ярым пехота батальонынан һәм 20 орудиелы өс Урал һәм Ырымбур казактары пехотаһынан тора (барыһы 4 мең кеше. Отряд ноябрь башында дүрт эшелон менән юлға сыға; бик ҙур дөйә транспортынан хәрәкәт бик тиҙ бара (10 мең дөйәгә тиклем). Йылдың аҙағында ғәскәрҙәр Илек йылғаһында (Ырымбурҙан 150 саҡрым алыҫлыҫта), ә 19 декабрҙә беренсе туҡтау урынына килеп етәләр. Һыуыҡ был ваҡытта −30 градусҡа тиклем барып етә. Йылы кейем һәм яғыулыҡ етешмәй. Эмбаға килеп етеүгә бик тәрән ҡар ята; отряд башлыса юлһыҙ барырға мәжбүр була. Бигерәк тә дөйәләр артабанғы юлға эшкинмәй. [[Файл:Orenburg cossacks with camels.jpg|thumb|250px|left| Казактар отряды дөйәләр менән]] Эмбалағы туҡтау урынында бер нисә көн ял итергә тура килә. Ошо уҡ ваҡытта Хиуала әлеге поход тураһында хәбәрҙар булалар, экспедицияға ҡаршы Хиуа ғәскәрҙәренең бер нисә отрядын юллана. Уларҙың береһе (2 мең кешегә тиклем) 18 декабрҙә урыҫтарҙың ҙур булмаған отряды баҫып алған Аҡ Булаҡ янындағы туҡталышҡа һөжүм яһай, әммә ҡаты бәрелештән һуң һөжүм кире ҡағыла. 30 декабрҙә генерал Перовскийҙың ғәскәрҙәренең 1-се эшелоны Эмба нығытманан сыға, артабанғы өс көндә ҡалған өсәүһе. Хәрәкәт бик ныҡ тотҡарлана; тәрән ҡар, буран, һыуыҡ, яғыулыҡтын булмауы ауырыуҙарға һәм үлемгә килтерә. Аҡ булаҡҡа етеп барғанда сафта 1900 кеше, 5200 дөйә (уларҙың 2500 ғына артабанғы юлға яраҡлы) була. Бындай шарттарҙа Перовский экспедицияны туҡтатыу буйынса ҡарар сығара. Кире яҡҡа поход 4 февралдә башлана. 18-дә отряд бик ауыр хәлдә Эмба нығытмаһына әйләнеп килә, ошо көндәр эсендә 1800 дөйә юҡҡа сыға. Эмбала мәжбүри рәүештә өс айлыҡ туҡталыш эшләнә, яңы дөйәләр кәрәк була. 20 майҙа ғына Эмбанан [[Ырымбур]]ға табан хәрәкәт башлана, 2 июндә отряд 1200 ауырыуҙарҙы һөйрәп, юлда 1000 кешене юғалтып, Ырымбурға кире ҡайта. Коканд менән Бохараны буйһондорғандан һуң Рәсәй хөкүмәте яңы яулап алынған ерҙәр тирәһендә үҙенең контроле аҫтында булмаған Хиуа ханлығының ғәмәлдә булыуын күҙ алдына килтерә алмай. 1869 йылда Шир-Али хан бөтә [[Афғанстан]]дың хакимы булып ала. Рәсәй хакимдары уны Британ Һиндостан йоғонтоһо аҫтына эләккән тип уйлай, сөнки Хиуа ханы Рәсәй сиктәренә үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Шуға күрә генерал Столетов етәкселегендә 1869 йылда [[Каспий диңгеҙе]]нең көнсығыш ярында Красноводск фортыy<ref>[http://kungrad.com/history/pohod/grod/ Н.Гродеков. Хивинский поход 1873 года. Действия кавказских отрядов]</ref> төҙөлә. Артабан Хиуа походы 1873 йылда Кауфман етәкселегендә башҡарыла. Дүрт отряд ойошторола (Төркөстан, Красноводск, Манғышлаҡ һәм Ырымбур), отрядтарҙа барыһы яҡынса 13000 кеше, 4600 ат һәм 20000 дөйә туплана, улар февраль аҙағында һәм март башында өс колонна менән Жеззах, Казалинск һәм [[Каспий диңгеҙе]]нән юлға сыға. Хиуаға тиклем Красноводск отряды барып етмәй. Бик ауыр юл михнәттәре менән, һыуһыҙ сүллектәрҙә эҫелектән интегеп, берләшкән отрядтар Хиуаға майҙың аҙағында ғына барып етә. 1873 йылдың 28 майында генерал Н. В. Веревкин етәкселегендә Ырымбур-Маңғышлаҡ ғәскәренең бер өлөшө Хиуаға яҡынлаша, ҡаланың диуарҙары буйлап урынлаштырылған демонтир һәм монтир батареяларынан ут аса. [[Файл:Gorskii 20005u.jpg|thumb|left|200px|[[Төркмәндәр]] (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] Ҡалала паника башлана, хан һөжүмде көтмәйенсә, ҡаланы бирергә ҡарар итә һәм Кауфманға илселәрен ебәрә, әммә төркмәндәр һәм шулай уҡ Хиуа халҡы араһында ла хандың абруйы бик ныҡ төшкән була, ҡаланы яҡлаусылар Шаһ Абат ҡапҡалары яғынан урыҫтарға ҡаршы торорға ниәт итәләр. Кауфман — утты туҡтатырға, ә Веревкинға Һары Күпрәк күперендә Төркөстан отряды менән ҡушылырға бойора. 29 майҙың иртәһендә Веревкин Шах Абат ҡапҡаларын асыуын талап итә. Хиуа етәкселәре, Кауфманды Хазарасп ҡапҡаларында көтәләр һәм Веревкиндың талабына ҡолаҡ һалмайҙар. Веревкин Шаһ Абат ҡапҡаларын көс менән алырға бойора, ҡапҡалар гранаталар менән үтәнән-үтә тишелә, 2 ракета станоктары менән 2 рота ҡапҡаларҙы яулап алалар. Шулай итеп, Кауфман етәкселегендә Төркөстан һәм өлөшләтә Ырымбур отрядтары менән тантаналы рәүештә ,бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ, Хазарасп ҡапҡалары аша инергә әҙерләнгәндә, Хиуа Ырымбур отряды тарафынан яулап. Хан Хиуанан Хазауатҡа, төркәмнәдәргә, ҡаса, улар ярҙамынан ул көрәште дауам итергә ниәтләй, әммә 2 июндә әйләнеп ҡайта. [[Файл:Isfandiyar Jurji Bahadur.png|мини|200x200пкс|Хиуа ханы Әсфәндейәр (С. М. Прокудин-Горский фотоһы, 1911)]] Рәсә хөкүмәте Хиуа ханлығын тулыһынса буйһондороуҙы маҡсат итеп ҡуймағанға күрә, хан үҙ урынында ҡалдырыла. Хан янында Рәсәй ғәскәрҙәрен аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, шулай уҡ ҡол хәлендә булған фарсыларҙы азат итеү өсөн махсус совет булдырыла. === Иле өлкәһе === 1871 йылда, дунған һәм уйғырҙар ихтилалы барышында Иле өлкәһенең Иле йылғаһының үрг ағымында урынлашҡан Күлжин соланаты ҡушылдырыла Ҡытай менән 1881 йылғыИле крайы буйынса килешеүгә ярашлы, урыҫ хөкүмәте Ҡытайға Иле өлкәһен (Синьцзян-Уйғыр автономиялы район) кире ҡайтара, әммә Күлжәлә, Чуғучаҡта, Ҡашғарҙа һәм Улан Батырҙа үҙ илселектәрен булдырыу өсөн мөмкинлектәр ала. === Төркмәнстанды яулап алыу === Хиуа оазисының ултыраҡ халҡы буйһона, әммә хан төркмәндәрҙе күндерә алмай, йыл һайын 20 мең яҡшы ҡоралланған, ҡыйыу, ғәйрәтле яугирҙарҙы биргән төркмәндәр, ысынында, Хиуа оазисына хужа булалар. Төркмәндәр яһаҡ түләмәй, урындағы халыҡты бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ талайҙар. Кауфманға ла 300 мең һумлыҡ контрибуцияны бирергә теләмәү сәбәпле Кауфман 1873 йылдың 7 июлендә төркмән йәйләүҙәренә ҡарата көс ҡулланырға мәжбүр була. 13—15 июлдә бик ҡаты бәрелештәр була. Төркмәндәргә буйһонорға тура килә һәм, крайҙы тулыһынса баҫтырғандан һуң, 12 августа Хиуа ханлығы менән килешеүгә ярашлы: 1) Ҡаҙаҡ далаларының тулыһынса тынысланыуы, 2) хан 2 000000 һум күләмендә контрибуция 3) ҡолдар менән һатыу итеү туҡтатыла һәм Рәсәй подданыйҙарынан булған әсирҙәр азат ителә 4) хан үҙен «императорҙың буйһоноусан фәҡире» итеп таный һәм 5) 1874 йылда булдырылға Каспий аръяғы бүлегенә яңы ер биләмәләре инә. == Памирҙа Рәсәй контролен урынлаштырыу == [[Афғанстан]]дың төньяҡ сик көнбайыш участкаһының демаркацияһы [[Петербург]]та 1887 йылдың 10 (22) июлендә [[Рәсәй]]-[[Британия]] килешеүе буйынса яйға һалына. Әммә Памирҙағы Ҙуркүл күленән төньяҡ-көнсығышҡа табан, Ҡытай Төркөстаны яғында сиктәр билдәләнмәгән була. Британия империяһына Памирға үтер өсөн юлдар асыҡ ҡала. Памирға бик яҡын урынлашҡан Дардыстанда бер нисә үҙаллы дәүләт берләшмәләре (Хунза, Нагар һәм башҡалар) була. Амударъяның үрге ағымындағы Шуғнан, Рошан һәм тағы ла бер нисә Памир ханлыҡтары йә Бохара әмирлеген һәм Коканд ханлығын таныйҙар, йә Афғанстанға буйһоналар, йә үҙаллылыҡ яуларға маташалар. Әлеге ханлыҡтарҙан көнсығышҡа табан Памир ҡалҡыулыҡтарында ҡырғыҙҙар йәйләйҙәр, улар номиналь рәүештә [[Ҡытай]]ға буйһона, әммә ысынында тулыһынса бойондороҡһоҙлоғон һаҡлайҙар. Рәсәй хакимдарының Памирҙы ситкә ебәргеләре килмәй, уны [[Бөйөк Британия]] һәм [[Ҡытай]] үҙ-ара бүлешеп алмаһын өсөн уны яулап алырға булалар. Ошо маҡсатта 1891 йылдың йәйендә Марғиландта махсус отряд ойошторола, отрядҡа 2-се, 7-се, 15-се, 16-сы һәм 18-се Төркмән линия батальондарының һунарсылары (ирекмәндәр) һәм полковник М. Е. Ионов етәкселегендәге [[Ырымбур казак ғәскәре|6-сы Ырымбур полкынан]] 24 казак инә. Ионов отряды Ғиндуҡуштың төньяҡ битләүендәге Базаи-гумбазға барып етә, бында ул 1891 йылдың 14 һәм 17 авгусында Британия экспедицияһы менән осраша. Алдараҡ британ лейтенанты Девинсон ҡулға алына, уны конвой аҫтында Марғиланға оҙаталар. Британия экспедицияһы етксеһе Янгхазбендтан Ионов яҙма рәүештә Памирҙы ташлап китергә һүҙ ала. Янгхазбендҡа буйһонорға тура килә. Ионов ҡайтыу юлына сыға. Әлеге инцидент буйынса Британия илсеһе [[Петербург]]та протест белдерә һәм оҙайлы дипломатик һөйләшеүҙәр башлана. Ионовтың отряды китеүее менән ҡытайлылар һәм Аҡ Һыу һәм Әличур йылғалары үҙәндәрендәге ерҙәрҙе үҙ контроле аҫтына ҡайтара, шуға күрә Төркөстан адщминистрацияһы Ионовтың отрядын 1892 йылда ҡабаттан Памирға ебәрергә мәжбүр була. Отряд составында был юлы ирекмәндәрән торған дүрт пехота ротаһы, 6-сы Ырымбур полкынан 300 казк, Төркөстан атлы-тау батареяһының ике орудиелы взводы һәм саперҙар командаһы була. 1892 йылдың 2 июнендә Ионовтың отряды Марғиландан сығып, 17 июндә Рангкүл күленә килеп етә, бындағы Ҡытай отряды урыҫ ғәскәрҙәре килеп еткәнсе ҡасып өлгөрә. [[Төркмәнстан]]дағы Әхәл-Текин оазисында 80000-90000 текин халҡы көн күрә. Улар — тыумыштан яугир халыҡ. |текинцев]]. Это были природные, смелые воины. 1879 йылға тиклем уларға ҡаршы ойошторолған бөтә экспедициялар ҙа уңышһыҙ лыҡ менән бөтә. 1880 йылдың ғинуарында текиндарға ҡаршы хәрби экспедицияға етәксе итеп М. Д. Скобелев тәғәйенләнә һәм ул 1881 йылдың ғинуарында Геок-Тепе ҡәлғәһен яулап ала. Артабан Скобелев полковник Куропаткинды Ашхабадҡа ебәрә, икенсе отряд төньяҡҡа табан 100 саҡрымдан ашыу юл үтеп, халыҡты ҡоралһыҙландырыу буйынса эш башҡара. Тиҙҙән Рәсәй империяһының Каспий аръяғы биләмәләрендә тыныслыҡ булдырыла. 1883 йылдың аҙағында Каспий аръяғы өлкәһенең начальнигы генерал А. В. Комаров «юлбаҫарҙар ояһы» Мервҡа штабс-ротмистр Мәҡсүт Әлихановты йүнәлтә, уларға Рәсәй подданныйлығын алырға тәҡдим ителә. 1884 йылдың 25 ғинуарында мервтар депутацияһы Комаровҡа император исеменә урыҫ подданныйлығына үтенес хатын тапшыра һәм ант килтерә. Инглиздар афғандарҙың бәхәсле территорияларға (Мервтан көньяҡҡа) бәреп инеүенә ҡотҡо һала (1775 йылдың 18 мартындағы Кушкалағы алыш. Әлеге халыҡ-ара инцидент [[Рәсәй]]ҙе [[Бөйөк Британия]] менән һуғыш сигенә килтерә яҙа. Дипломаттарҙың көсө менән генә һуғыш булдырылмай. Инцидентты яйға һалыу өсөн урыҫ-инглиз сиктәр комиссияһы ойошторола, комиссия Афғанстандың хәҙерге төньяҡ сиген билдәләй. Әмирҙең вәкилдәре комиссияла ҡатнашмай. Рәсәй үҙ артынан Комаровтың яулап алған ер ҡарышын һаҡлап ҡла, һуңынан был урында Рәсәй империяһының һәм СССР-ҙың иң көньяҡ ҡалаһы булған Кушка ҡалаһы төҙөлә. 27 июндә Мурғаб йылғаһының Аҡбайтал йылғаһына ҡушылған ерҙә лагерь ҡора. Бында Ионов Әличур йылғаһы Йәшелкүл күленә төшкән ерҙә афған посы барлығы һәм Ҡытай атлылыры уның отрядына һөжумгә әҙерләнеүе тураһында хәбәр ала. Ионов афғандарға һөжүм итергә ҡарар итә, ә капитан Скерскийҙы ҡытайҙарға ҡаршы ебәрә. Скерский ҡытайҙарҙы Аҡташ нығытмаһынан ҡыуып сығара, ә Ионов, 12 июндәге ҡул һуғышынан һуң, Суматаш янында афған посын юҡҡа сығара. Артабан Ионов ҡайтыу яғына юл сыға (Морғабҡа). Бында ул элекке бивак урынына нығытма ға нигеҙ һала. 25 августа Ионов Фирғәнәгә юллана, яңы нығытмала капитан Кузнецов етәкселегендә 160 кеше пехота һәм 40 казактан торған отрядты ҡалдыра. Кузнецов ҡытайҙар менән яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштыра. 1893 йылда уны капитан Зайев етәкселегендәге яңы отряд алмаштыра. 1893 йылдың яҙында афғандар ҡабаттан Шиғнанда һәм Рушанда күренә башлай, улар урындағы халыҡтан яһаҡ йыя. Районға штабс-капитан С. П. Ванновский ебәрелә, уның менән ике офицер һәм түбән чинлы ун кеше була. 1893 йылдың авгусында Емц ҡышлағы янында Азанхан отряды менән осраша, һөҙөмтәлә ҡаты бәрелеш булып ала. Афғандар сигенәләр. 1894 йылда Памирға генерал-майор чинына тиклем үрләтелгән Ионов етәкселегендә өҫтәмә көстәр ебәрелә (21 офицер, 411 түбән чинлылар һәм 119 казак). 1894 йылдың май айында Ионов Шиғнан менән Рушанға ике отряд (подполковник Н. Н. Юденич һәм капитан Скерский етәкселегендә), шулай уҡ капитан Александровичтың казак разъездын ебәрә. Шахдар отряды (12 кеше пехота, 20 казак, 2 орудие) 22 июлдә Шиғнан сигенә килеп етә, отрядты урындағы халыҡ бик һәйбәт ҡаршы ала, хакимдың улы отрядҡа ҡушыла. Әммә 28 июлдә Рош-Ҡала ҡәлғәһендә отрядты афғандар утҡа тоталар. 31 июлдә Скерский ҡәлғәғә ике отряд ебәрә, һәм афғандар ҡәлғәне ҡалдырып китәләр. Ике яҡтан өҫтәмә көс килә, һәм 1894 йылдың 4 авгусынан 8 авгусҡа тиклем афғандар бер нисә тапҡыр урыҫтарҙы уңышһыҙ һөжүмләп ҡарайҙар. 9 августа афғандар йәшерен рәүештә ҡасалар. 1895 йылдың 27 февралдә (11 мартта) [[Лондон]]да Рәсәй илсеһе һәм Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры Памирҙағы йоғонто сфералары буйынса ноталар менән алышалар. Памирҙың бер өлөшө Афғанстанға күсә, бер өлөшө — Рәсәй империяһына, тағы ла бер өлөшө — Рәсәй ҡарамағында булған Бохара әмирлегенә. Рәсәй һәм Бөйөк Британия араһында Афғанстанға бирелгән коридор бүлә. Рәсәй экспансияһы Урта Азияла ошоноң менән тамамлана. Памирҙың Рәсәй өлөшө менән идара итеү Памир отряды начальнигы ҡарамағында була. == Этник состав == [[Файл:Prokudin-Gorskii-53.jpg|thumb|250px|Һарт ҡарты. (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] Рәсәй империяһы дәүерендә Урта Азия биләмәләренең этник составы ошо рәүештә булған: * '''Ҡырғыҙҙар''' ** '''Ҡара ҡырғыҙҙар''' или ''тау ҡырғыҙҙары'' (''Алай'' һәм ''Алатау ҡырғыҙҙары'') — хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың ҡырғыҙҙары. ** '''Ҡырғыҙ ҡайсаҡтар''' (шулай уҡ — ''Урал аръяғы ҡырғыҙҙары'', ''күсмә ҡырғыҙҙар'', ''тигеҙ ер ҡырғыҙҙары'' йәки ''дала ҡырғыҙҙары'' тип тә йөрөткәндәр) хәҙерге ваҡыттағы [[Ҡаҙағстан]]дың һәм уға яҡын ятҡан Рәсәй өлкәләре территорияларында, шулай уҡ өлөшләтә хәҙерге Үзбәкстан составы ингән [[Ҡарағалпаҡстан]] территорияһында, Ас далала һәм Ташкент өйәҙендә күсмә тормош алып барғандар. XX быуаттың 20-се йылдарынан [[ҡаҙаҡтар]] тип исемләнәләр. ** '''Ҡырғыҙ-ҡарағалпаҡтар''' — хәҙерге [[ҡарағалпаҡтар]]. * '''[[Һарттар]]''' — [[XV]]—[[XIX быуат]]тарҙа Урта Азиялағы халыҡтың бер өлөшөнөң дөйөм атамаһы. Ҙур Совет Энциклопедияһына ярашлы, 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем үзбәктәрҙең ярым күсмә халҡының бер өлөшө, ҡырғыҙҙар һәм ҡаҙаҡтар «һарт» атамаһын ултыраҡ тормош алып барған үзбәктәргә һәм өлөшләтә тигеҙ тажиктарына ҡарата ҡулланған. Ташкент, Фирғәнә һәм Хорезм оазистарында һәм Көньяҡ Ҡаҙағстанда был атама ултыраҡ халыҡтың атамаһы була<ref>{{БСЭ3|заглавие=Сарты}}</ref>. Хәҙерге үзбәктәр составына ингән Урта Азияның ултыраҡ халҡы<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/264334 Большой Энциклопедический словарь. 2000.]</ref>. [[Файл:Jewish Children with their Teacher in Samarkand.jpg|thumb|250px|Бохара йәһүдтәре — йәһүд малайҙарының бер төркөмө уҡытыусыһы менән Сәмәрҡәндтә (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] * '''[[Тажиҡтар]]''' — фарсы-тажик континуумының төрлө диалектарында һөйләшкән һәм хәҙерге Ирандан көнсығышҡа һәм төньяҡ-көнсығышта [[Афғанстан]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]] һәм [[Пакистан]]да урынлашҡан фарсы халҡы. * '''[[Ҡыпсаҡтар]]''' — ултыраҡ һарттар һәм күсмә ҡырғыҙҙар менән сағыштырмаса элекке Коканд ханлығының идаралағында төп урынды биләгән күсмә халҡы. XIX быуат аҙағына ҡыпсаҡ халҡы ғәмәлдә инде булмай, ҡыпсаҡ исеме аҫтында ханлыҡ менән идара иткән үзбәк, ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләрен күҙ уңында тотҡандар. * '''[[Татарҙар]]''' — [[Волга буйы]] [[татарҙар]]ы дин һәм тел, шулай уҡ Рәсәй дәүләте биләмәләрендә көн иткәнгә күрә урыҫ ҡалалары менән ҡаҙаҡтар, Урта Азия дәүләттәреараһындағы сауҙа бәйләнештәрҙе булдырыуҙа ҙур роль уйнайҙар. Рәсәй Азияһының һәр бер ҡалаһында тиерлек татар райондары барлыҡҡа килә, Ҡаҙағстандың һәр ҡалаһында тиерлек тәүге мәсеттәр татар сауҙагәрҙәре аҡсаһына төҙөлә. Татарҙарҙың бер өлөшө казак ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. * '''[[Төркмәндәр]]''' —Хиуала идара иткән үзбәктәрҙән айырмалы рәүештә Хиуа ханлығының һәм Әхәл-Текин оазисының күсмә тормош алып барған халыҡ. * '''[[Ҡарағалпаҡтар]]''' — ҡайһы берҙә тикшеренеүселәр ҡаҙаҡтарҙың этнографик төркөмөнә индереп, уларҙы айырым халыҡ итеп билдәләмәгән. * '''[[Бохара йәһүдтәре]]''' — Бохара һәм Коканд ханлыҡтары ҡалаларының халҡы. Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, улар Урта Азияла Ассирия батшалығы осоронда барлыҡҡа килгән. * 1862—1877 йылғы Уйғыр-Дунған ихтилалынан һәм 1881 йылда Рәсәй ғәскәрҙәрен Күлжанан сығарғандан һуң бер нисә мең '''[[уйғырҙар]]''' һәм '''дунғандар''' Етеһыу өлкәһенә күсәләр. === Рәсәй империяһының Төркөстандағы эре ҡалалары === {| class=wikitable ! colspan=6 | Төркөстандың эре ҡалалары |- ! colspan=3 | 1897 йылғы иҫәп алыу|| |- ! № !! Ҡала !! Халҡы || |- | 1 || [[Ташкент]] || 155673 || |- | 2 || [[Коканд]] || 81354 || |- | 3 || [[Наманған]] || 62017 || |- | 4 || [[Сәмәрҡәнд]] || 61128 || |- | 5 || [[Андижан]] || 60627 || |- | 6 || [[Иҫке Марғилан]] ([[Марғилан]]) || 36490 || |- | 7 || [[Ош (ҡала, Ҡырғыҙстан)|Ош]] || 34157 || |- | 8 || [[Хужанд]] || 30109 || |- | 9 || [[Верный]] ([[Алматы]]) || 22744 || |- | 10 || [[Уратюбе]] ([[Истараушан]]) || 20621 || |- | 11 || [[Асхабад]] ([[Ашхабад]]) || 19426 || |- | 12 || [[Джаркент]] ([[Жаркент]]) || 16094 || |- | 13 || [[Жеззах]] || 15710 || |- | 14 || [[Чуст]] || 13785 || |- | 15 || [[Тараз|Әүлиә Ата]] ([[Тараз]]) || 11722 || |- | 16 || [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]] || 11253 || |- | 17 || [[Шымкент]] ([[Шымкент]]) || 11194 || |- | 18 || [[Ҡатта-Ҡурған]] || 10087 || |- | 19 || [[Яңы Марғилан]] ([[Фирғәнә]]) || 8928 || |- | 20 || [[Мары|Мерв]] (Мары) || 8533 || |- | 21 || [[Пржевальск]] ([[Ҡараҡол]]) || 8108|| |- | 22 || [[Казалинск]] || 7585 || |- | 23 || [[Пишпек]] ([[Бишкәк]]) || 6615 || |- | 24 || [[Красноводск]] ([[Төркмәнбашы]]) || 6322 || |- | 25 || Рошидон ([[Риштан]]) || 5100 || |- | 26 || [[Перовск]] ([[Ҡыҙылурҙа]]) || 5058 || |- | 27 || Ҡыҙыл Әреүәт ([[Сарҙар]]) || 4098 || |- | 28 || [[Пенджикент]] || 3658 || |- | 29 || [[Петро-Александровск]] ([[Дүрткүл]]) || 3111 || |- |} == Урта Азиялағы Рәсәй колониялаштырыу сәйәсетенең нигеҙҙәре == [[Файл:Great Game cartoon from 1878.jpg|thumb|250px| «Мине минең дуҫтарымдан ҡотҡар» (XIX-се быуат карикатураһы)]] XIX быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй империяһының Урта Азияла биләмәләрен ҡапыл киңәйтеүенең төп сәбәптәре араһында Рәсәйҙең «тәбиғи сиктәрен» биләү, үҙ-ара ыҙғыштарҙы бөтөрөү һәм юлбаҫарлыҡты туҡтатыу, артта ҡалған азиат халыҡтарын мәҙәниәтле итеү теләге, уларҙы донъя цивилизацияһының рәхәтлектәренә ылыҡтырыу сәбәптәре атала. Төркөстан походтарының тарихсыһы генерал-майор Л. Ф. Костенко йомшартып яҙып ҡалдырған: «Не честолюбивые замыслы и никакие другие своекорыстные расчёты руководят Россией в её поступательном движении в Среднюю Азию, но исключительно только желание умиротворить тот край, дать толчок её производительным силам и открыть кратчайший путь для сбыта произведений Туркестана в европейскую часть России»<ref>[https://web.archive.org/web/20081016103754/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=23253 Русские военные историки XIX в. о причинах и мотивах движения России на восток (в Среднюю Азию и Южный Казахстан)]</ref>. Төркөстан походтары Рустең бөйөк миссияһын тамамлай һымаҡ: башта күсмә тормош алып барған халыҡтарҙың Европаға экспансияһын туҡтата, ә колониялаштарыу тамамланыу менән— бөтөнләй көнсығыш халыҡтарын тынысландыра. Азия дәүләттәрен буйһондороу барышын әлеге идеялар сиктәрендә яҡтыртыла, дошманды тасуирлау өсөн походтарҙың төп ҡатнашыусыларҙың (М. Г. Черняев, К. М. Кауфман, Г. А. Колпаковский) хәтирәләрендә «шайка», «Өйөр» («скопище»), «банда», «мәкерле һөжүмдәр» («коварные набеги»), «өркәк һөжүм итеү» («трусливые наскоки») кеүек һүҙ бәйләнештәр киң ҡулланыла. Ерле халыҡтың («туземецтарҙың») урындағы хандар һәм аҡ һөйәктәр хакимлығы аҫтында аяныслы хәле һыҙыҡ өҫтөнә алына. Урыҫ ғәскәрҙәре яҡшы тормош алып килеүе тасуирлана. И. Ф. Бларамберг яҙа: «Киргизы Куан-Дарьи благодарили, что я освободил их от врагов и разрушил разбойничьи гнезда»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1820-1840/Blaramberg/pred.htm Бларамберг И. Ф. Воспоминания]</ref>. Төп (һәм реаль) сәбәп — Рәсәй хөкүмәт һәм хәрби даирәләрен биләп алған Британия империяһына ҡаршы тороу идеяһы була<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/181-200/185.htm 1841 г. мая 6. — Письмо оренбургского военного губернатора В. Перовского управляющему МИД графу К. Нессельроде о происках английских агентов в Средней Азии.]</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XX/Sobolev/text.htm А. Н. Соболев. Возможен ли поход русских в Индию]</ref>. Бер үк ваҡытта Рәсәй сәйәсәте Британия агрессияһына ҡаршы торған оборона сәйәсәте итеп һүрәтләнә. ул өс томлы «Урта Азияны яулау тарихын» һәм региондағы Рәсәй һәм Англия сәйәсәте тураһында бер нисә мәҡәлә авторы<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Terentjev/pred.htm М. Тереньтьев. Россия и Англия в Средней Азии.]</ref>. Һиндостан һәм Урта Азия өҫтөнән контроль өсөн Рәсәй һәм Британия империҡапма-ҡаршы торошо XIX быуат тарихында «Ҙур уйын» исемен ала. Был уйында шулай уҡ әүҙем ҡатнашыусы Ҡытай була, ҡалған дәүләттәр был алышта һанға алынмай. Ҡапма-ҡаршылыҡ [[XX быуат]]тың аҙағында тамалана, сөнки Бөйөк Британия Афғанстандағы пуштун ҡәбиләләрен буйһондоролыҡ көс тампай, шуға күрә ул үҙенең көстәрен Һиндостандағы позицияларын нығытыуға йүнәлтә; Рәсәй империяһы Урыҫ—япон һуғышында еңелеүгә дусар булғандан һәм 1905 — 0907 йылдарҙағы революциянан көньяҡҡа көстәрен йүнәлтергә һәләтле булмай. == Ихтилалдар һәм милли хәрәкәттәр == === 1783—1797 йылдарҙағы Кесе йөҙ боларыштары === {{main|Сырым Датов ихтилалы}} === 1836—1838 йылғы Бүкәй Урҙа ихтилалы === {{main|Исатай Тайманов ихтилалы}} === 1837—1847 йылғы Көнөһары Ҡасымов ихтилалы === {{main|Кенесары Ҡасымов ихтилалы}} XIX быуаттың 1837—1847 йылдарҙағы Көнөһары Ҡасымов хан еткәселегендәге иң дауамлы һәм эре ихитилал Урта йөҙҙөң бөтә территорияһын һәм Кесе һәм ОЛо йөҙҙәрҙең өлөшләтә территорияһын биләй. === 1898 йылғы Андижан ихтилалы === 1898 йылда Кокандтың бойондороҡһоҙлоғон ҡайтарыу буйынса ишан ихтилал башлай. Уның иң яҡын ярҙамсылары Коканда ханына хеҙмәт иткән оло кешеләр була, тап улар ишан файҙаһына агитация алып баралар һәм «ислам яугирҙарын» йыялар<ref name = Gl532/>. 1898 йылдың 17 майында Андижанда{{ref+|Центром восстания являлся кишлак Ассаке, расположенный близ Андижана.|*}} 1500 -тән ашыу кеше урыҫ гарнизонына һөжүм яһайҙар. Ихтилал башында ҙур абруй ҡаҙанған урындағы дини эшмәкәр ишан Магомед-Әли Хәлиф Мөхәммәт-Сабир улы тора. Болала ҡатнашҡан 2000 кешенән 777-һе ҡулға алына. Ихтилалдың уңышһыҙлығы башҡа баш күтәреүселәрҙе артабанғы аҙымдарҙан туҡтата<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 531</ref>. 777 ҡулға алынғандарҙың 325-е азат ителә, 25-е суд хөкөмө буйынса аҡлана һәм 19 кеше үлем хөкөмөнә тарттырыла, уларҙың күбеһе С. М. Духовской үтенесе буйынса үлем язаһы урынына һөргөнгә оҙатыла. Дукчи-ишан һәм уның биш иң яҡын ярҙамсыһы 1898 йылдың 13 июлендә Андижанда 4-се рота ҡазармаһы алдында аҫыу аша язалана. Фирғәнәнең хәрби губернатор эштән бушатыла. Мин-Түбә һәм эргә-тирәләге ҡышлаҡтарҙың халҡы — йоҡлап ятҡан һалдаттарға һөжүм иткн өсөн — икенсе урынға күсерелә. Һәләк булған урыҫ һалдаттарҙың ғаиләләре материаль ярҙам алалар<ref name="Gl532">''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 532</ref>. === 1916 йылғы Урта Азия ихтилалы === 1916 йылдың 25 июнендә Урта Азия һәм Ҡаҙағстандың 19 йәштән 43 йәшкә тиклемге ир-ат халҡын «ғәмәлдәге армия» районында оборона ҡоролмаларын һәм хәрби бәйләнештәрҙе булдырыу буйынса эштәр өсөн мобилизациялау тураһында хөкүмәт Указы баҫылып сыға; указға ярашлы Төркөстан крайынан — 250 мең кеше , Дала крайынан 230 мең кеше саҡырыла. Быға тиклем ерле халыҡ армия хеҙмәтенә саҡырылмай. Казактарға һәм күскенселәргә ер бүлеп биреү, инфляция көсәйгән саҡта аттарҙы, фронт нужаһы өсөн малды һатыу арҡаһында хәйерселеккә төшөү сиктән тыш шартлаулы ситуация тыуҙыра. Айырыуса тырыш урындағы хакимдар фронтҡа «ирекле иғәнә» исеме аҫтында малды тартып алыу сараһын ҡулланалар. Сәмәрҡәнд, Һырдаръя, Фирғәнә, Каспий аръяғы, Аҡмулла, Семипалатинск, Етеһыу, Турғай, Урал өлкәләрендә (барыһы 10 миллиондан ашыу төрлө милләтле халыҡ) башланған ихтилалға 1916 йылдың 4 июлендәге Хужандта мобилизациялаштырыу исемлектәрен юҡ итеүҙе талап иткән манифестацияны утҡа тотоу сәбәпсе була. Рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса Сәмәрҡәнд өлкәһендә июль айында 25 сығыш теркәлә, Һырдаръяла — 20, Фирғәнәлә — 86. Иң ойошҡанлы ихтилал Турғай өлкәһендә теркәлә, бында Амангилде Иманов һәм Әлиби Янгилдин етәкселегендә тулы ҡанлы хәрби ғәмәлдәр йәйелә, улар Ҡаҙағстандың бөтөн үҙәк өлөшөн биләп ала, баш күтәреүселәр Турғай өлкәһенең үҙәген баҫып ала. Хөкүмәткә ҡаршы булыуҙан тыш, ихтилал асыҡ рәүештә урыҫтарға ҡаршы төҫ ала, сөнки ерле халыҡ тап күсеп килгән колонистарҙа бөтә бәләләрҙең башын күрә. Ихтилалсылар утарҙарҙы үртәйҙәр, күскенселәрҙең, казактарҙың, эшселәрҙең ғаиләләрен үлтерәләр. Ҡайһы бер урындарҙа, айырыуса Фирғәнә үҙәнендә, дини сағылыш та өҫтәлә, ҡыйралыштар менән ярһыған дәрүиштәр етәкселек итә, улар ғаҙауатҡа өндәй. Верный, Ташкент һәм Рәсәй үҙәге араһында телеграф элемтәһе юҡҡа сығарыла. Яуап ғәмәлдәр, бигерәктә казактар яғынан, шулай уҡ аяуһыҙ характер ала. Әсирлеккә эләккән ихтилалсыларҙы шул уҡ урында йәки конвой аҫтында оҙатҡанда атып үлтерәләр. Артиллерия, пулеметтар ҡулланыла, хөкүмәт регуляр ғәскәрҙәрҙе ебәрергә мәжбүр була, улар 1917 йылдың яҙына килеп еткәс кенә, дөйөм алғанда, ихтилалды баҫтырыуға өлгәшелә. Әммә Турғай өлкәһендә Иманов етәкселегендәге ихтилалсылар сүллеккә китеп юғалалар һәм тулы составта 1918 йылда Граждандар һуғышы осоронда Ҡыҙыл Армия яғына күсәләр. Дөйөм алғанда, ихтилал барышында һәләк булғандарҙың һаны ун меңдән йөҙ меңгә тиклем тип иҫәпләнә, ярты миллион кеше көнбайыш Ҡытайға ҡаса. Алдан планлаштырған 480 мең кеше урынына 100 меңдән саҡ ҡына ашыу кеше армияға мобилизациялана. Урта Азия мосолмандарының урыҫ хакимлығына ҡаршы иң эре ихтилалы баҫтырыла, үҙәк администрация бөтә ғәйепте край администрацияһына һала. Үҙ вазифаларынан генерал-губернатор һәм биш хәрби губернаторҙан дүртеһе бушатыла. [[Файл:Празднование 25-летия покорения Хивы. Главные участники Хивинского похода 1873 года.png|right|400px|thumb|Хиуаны буйһондороуҙың 25-йыллығын билдәләү: 1873 йылғы Хиуа походының төп ҡатнашыусылары]] Крайҙы яҡшы белгән Төркөстандың яңы генерал-губернаторы А. Куропаткин ихтилалдың сәбәптәрен асыҡлау буйынса тикшереү үткәрә. Николай II-ға ебәрелгән отчетта ул болаларҙың сәбәптәренең береһе — ерле халыҡтың ерен күпләп тартып алыу — тип күрһәтә. Әммә Күсенеү идаралығы артабан да ерҙе тартып алыуҙы дауам итә. А. Куропаткин 1916 йылдың 13 сентябрендә үҙенең көндәлегендә игенселек һәм дәүләт мөлкәте министрлығы вәкиле Татищев менән булған бәхәсте тасуирлай: Татищев ҡаҙаҡтарҙан 70 мең дисәтин ерҙе казактар өсөн тартып алырға, шулай уҡ Верный тирәһендә ултыраҡ тормош алып барған ҡаҙаҡтарҙы үҙ ерҙәренән ҡыуып сығарырға ниәт итә. == Рәсәй колониаль сәйәсәте == [[Файл:Gorskii 04653u.jpg|thumb|250px|Бохарала ерле халыҡ чиновнигы (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] Урта Азияның бик ҙур биләмәләре менән идара итеү үтә ҡатмарлы була. Администрацияны һәм әҙерлекле чиновниктарҙы булдырыу өсөн ресурстар етешмәй. Урта Азияла бер чиновникка 2112 кеше тура килә, ә ил буйынса был һан 707 генә була. Элекке хәрбиҙәрҙән тәғәйенләнгән чиновниктар урындағы традицияларҙы, ислам ҡанундарын һәм урындағы телдәрҙе белмәй, ихтирам итмәй, ҙур булмаған эш хаҡына һылтанып, үҙҙәренең бурыстарын өлөшләтә урындағы халыҡтан ҡуйылған ярҙамсыларға йөкмәтә. Электән ғәҙәти булған хан чиновниктарын «туйындырыу» системаһы халыҡ өсөн ҡыйынға тура килә, сөнки хәҙер урыҫ аминистрацияһының аппетитын да иҫәпкә алырға кәрәк була<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/181-200/193.htm 1845 г. сентября 28. — Из журнала Пограничного управления сибирскими казахами о многочисленных поборах с казахского населения чиновником этого управления Белашем.]</ref>. Өлкәләр округтарға, улустарға, ауылдарға (ҡышлаҡтарға) бүленә. Ауыл составында 50-нән 70-кә тиклем тирмә була, бер улусҡа — 10—12 ауыл, округка — 10—15 улус инә. Оло солтандар башлыса хөкүмәт позицияларын нығытыуҙы тәьмин итергә тейеш була. [[Файл:Prokudin-Gorskii Russians in Central Asia.jpg|thumb|left|250px|Күскенселәр утары. Урта Азия (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] Улустарҙы 12-се разрядлы чиновниктарға тиңләшкән улус солтандары етәкләй, ауылдарҙы — ауыл старшиналары, улар хоҡуҡтары буйынса ауыл старосталарына тиңләшә. Урындағы администрацияға һайлауҙар һәм ерле халыҡ араһынан түбән административ вазифаларға тәғәйенләү (улус идарасылары, ҡышлаҡ һәм ауыл старосталары, ҡала старосталары — ҡорбашылар һәм ырыу старшиналары, солтандар, урындағы ҡаҙыйҙар, бейҙар, талмастар) аукциондарға әйләнер булған, сөнки был урындар һатып алынған. Шул уҡ ваҡытта һайлауҙарҙы батша администрацияһ юҡҡа сығара алған. Мәҫәлән, 1862 йылда Ч. Вәлиханов солтан итеп һайланғас, генерал-губернатор, сәбәптәрен аңлатмайынса, һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен юҡҡа сығара<ref>[http://www.dialog.kz/site.php?lan=russian&id=74&pub=772 письмо Ч. Валиханова Ф. М. Достоевскому 1862 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103090646/http://www.dialog.kz/site.php?lan=russian&id=74&pub=772 |date=2011-11-03 }}</ref> Крайҙы буйһондорғандан һуң урыҫ администрацияһы ултыраҡ халыҡ шәриғәт буйынса ҡаҙыйҙар судын һәм күсмә тормош алып барғандар өсөн ғәҙәт бейҙәр судын үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡалдыра. Әммә тиҙҙән әлеге судтарҙың камил булмауы асыҡлана. Ҡаҙыйҙар һәм бейҙар бөтә ерҙәрҙә тиерлек ришүәт алғаны билдәләнә. Суд эштәре оҙаҡҡа һуҙыла, хатта йылдар дауамында бара. Судьялар, бигерәк тә бейҙәр, ҡарарҙы үҙ ырыуҙаштары файҙаһына сығара. Бынан тыш ҡаҙыйҙар мосолман ҡануниәтен, ғәҙәтте, шулай уҡ урыҫ ҡануниәтен насар белә. Айырыуса бейҙәр әҙерлекһеҙ булып сыға. Мосолмандар халыҡ судьяларының ҡарарҙарына зарлана, әммә урыҫ судтарына апелляция бирергә ашыҡмай, сөнки кенәселектән ҡурҡалар. Урыҫ администрацияһы телде белмәү сәбәпле халыҡ судьяларының ҡарарҙарын тикшерергә мөмкинлек тапмай тиерлек. Алдау, ҡурҡытыу өсөн ике яҡтан да бик әүҙем телде белмәү менән файҙалана. Чиновниктар күбеһенсә урындағы телдәрҙе белмәй. Ғәҙәттә администраторы талмастарға мөрәжәғәт итә, был вазифаны башлыса төрки телде белгән татарҙар була. Йыш ҡына дөрөҫ тәржемә ителмәү сәбәпле административ һәм суд эштәре ыңғай хәл ителмәй<ref name=ReferenceA>[http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml CA&CC Press® AB<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221053349/http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml |date=2017-02-21 }}</ref>. 1905 йылда Төркөстан генерал-губернаторы Д. И. Суботич билдәләп үтә: «Сорок лет мы владеем Туркестаном, и до сих пор лиц администрации, знающих хоть несколько туземные языки, можно пересчитать по пальцам. В судебном ведомстве их ещё меньше. Положение вещей — гибельное. Как управлять населением, как разбирать тяжбы, не понимая речи управляемых и судимых?»<ref>[http://www.ferghana.ru/zvezda/vydrin.html Языковая политика в Узбекистане. Фитрат, Поливанов, Сталин и другие…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405155031/http://www.ferghana.ru/zvezda/vydrin.html |date=2007-04-05 }}</ref>. Урыҫ хакимиәте мосолман руханиҙарын дәүләт ярҙамынан мәхрүм итә һәм башта урындағы халыҡтың дини тормошона ҡыҫылмай. Руханиҙар йән башынан түләнә торған һалымдан тулыһынса азат ителә, әммә ваҡыф хоҡуҡтары сикләнгән була. Улар ер һәм башҡа налогтарҙан азат ителмәй. Ваҡыф ерҙәренең бер өлөшө дәүләт ер фондына индерелә. Юғарғы судья вазифаһы (ҡаҙый-ҡалон) бөтөрөлә. Эпидемияларҙы сәбәп итеп, батша хакимиәте урындағы руханиҙарға ҙур килем алып килгән Мәккәгә хажды тыя. Мосолман диндарҙары тыныс ваҡытта урыҫтарға ҡаршы агитация алып барырға ҡурҡа. Яңы ерҙәрҙе үҙләштергән саҡта батша хакимиәте казак ултаҡ станицаларын ойоштороу яҡлы була. Етеһыу ғәскәрен ойоштороуҙан тыш Амударъяға (хәҙерге Ҡарағапҡсан ерҙәре) Урал старовер казактарын күсереү сараларын күрә., бының менән ике яҡлы маҡсатҡа ирешә — анттан баш тарҡан староверҙарҙы язаға тарттырыу һәм яңы яулап алынған крайҙы колониялаштырыу. [[Файл:PG - Semireche Cossack.jpg|thumb|left|250px|Етеһыу казагы. (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] XIX быуат аҙағында Төркөстан ерҙәренә Рәсәй һәм Украина губерналарынан күсереү башлана. Мәжбүри күсерелгән крәҫтиәндәр яңы ерҙәрҙә бер кеше йәненә 30 дисәтинә ер алырға тейеш була. Күсенеү процесы аслыҡ йылдарында бигерәк Столыпин реформалары осоронда көсәйә.. Рәсәй империяһында 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Төркөстанда урыҫ халҡы 8 миллион дөйөм халыҡтан 700 мең кеше тәшкил итә (Урал өлкәһенән һәм Бүкәй Урҙаһынан тыш)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=117 Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и регионам]</ref>.Уларҙың яртыһы Етеһыу һәм Һырдаръя өлкәләрендә . 1916 йылда урыҫтар әлеге өлкәләрҙә йәшәгән халыҡтың 1/4 һәм 1/10 өлөшөн тәшкил итә. 1906 йылдан 1912 йылға тиклем Аҡмулла, Турғай, Урал һәм Семипалатинск өлкәләренә 438 меңдән ашыу крәҫтиән хужалығы күсә. Күсеп килеүселәрҙең яртыһы ауыл хужалығында эшләй, яҡынса сиреге — административ, суд һәм хәрби-полиция структураларында, һәр унынсы — сәнәғәттә. Күскенсе-крәҫтиәндәр үҙҙәре өсөн ғәҙәти булған культуралар алып: [[бойҙай|ярауай бойҙай]], [[арыш]], [[кукуруз]], [[картуф]], [[туҡранбаш]], [[етен]], [[кәбеҫтә ]], [[помидор]], [[шәкәр сөгөлдөрө]], улар Төркөстнада быға тиклем бик аҙ күләмдә сәселә. Бынан тыш, урындағы халыҡ бесән әҙерләй башлай. Дөйөм алғанда, ниндәйҙер кимәлдә хеҙмәт бүленеше барлыҡҡа килә: ерле халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнә, мамыҡ үленен һәм баҡса культураларын (ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ) үҫтерәләр, традицион промыслалар менән булышалар, урыҫ күскенселәре икмәк, йәшелсә менән тәьмин итә, һөтсөлөк малды аҙбарҙа аҫрау менән шөғөлләнә. Шул уҡ ваҡытта урыҫ кешеләре төркөстан шарттарында интенсив хужалыҡҡа һәм юғары культуралар эшкәртеүгә бик яй һәм ҙур ҡыйынлыҡтар менән күсә, улар ерле халыҡ менән баҡсасылыҡта, мамыҡ үләнен, виноградты үҫтереүҙә ярыша алмай. Төркөстан генерал-губернаторы янындағы Советта 1911 йылдың 3 февралендә шулай уҡ күскенселәрҙең башҡа төрлө проблемаһы ла һыҙыҡ өҫтөнә алына: « … Русские переселенцы … страдают… особым пристрастием к вину. С этим недостатком они не могут быть успешными колонизаторами края, населенного туземным трудолюбивым населением, часто с презрением относящимся к обессилившему от пьянства русскому населению» (Журнал Совета Туркестанского генерал-губернатора № 1 за 13.1.1911, ЦГА Узбекистана, ф. 717, оп. 1, д. 48, л. 86.). Төркөстан крайында К. Кауфман етәкселек иткән осорҙа ул крайҙың игенселек райондарын күскенселәрҙән айырыуса ҡурсалаған, уларға ул Етеһыу өлкәһендәге буш далаларынан ғына ер биргән, ерле халыҡтан ерҙе һатып алыуҙы тыйған. Шуға күрә Төркөстанда урыҫ идаралығының тәүге ике тиҫтә йылдарында 2170 генә күскенсе крәҫтиән теркәлә. Артабанғы йылдарҙа урындағы администрация крәҫтиәндәрҙең ағымын кәметергә тырыша, әммә үҙәктең ярҙамынан тыш бер ни ҙә килеп сыҡмай. 1890-сы йылдар башында Үҙәк Рәсәйҙәге аслыҡ арҡаһында крайға бик күпләп күскенселәр килә. Яңы килгән 15 мең халыҡтан Төркөстан администрацияһы ерле халыҡтан тартып алған ерҙәрҙә 2 мең кешене генә урынлаштыра. Ҡалған урыҫ күскенселәре фәҡирлектә көн күрә. Генерал-губернатор А. Вревский хәрби министрға яҙған хатында ерле халыҡтың ризаһыҙлығы тураһында еткерә. Хәрби министр Тамбов, Һамар һәм Пенза губерналарының етәкселәренә Төркөстан крайына халыҡты күсереүҙе туҡтатыу тураһында күрһәтмә биреүгә ирешә. Әммә крайға халыҡтың күсенеүе дауам итә һәм администрацияға крәҫтиәндәрҙе урынлаштырыр өсөн ерле халыҡтан ерҙәрҙе тартып алырға тура килә. Администрацияның әлеге ғәмәлдәре мосолмандарҙы борсой башлай һәм етди бәрелештәргә килтереү мөмкинлеге арта. Төркөстанда мамыҡ етештереүҙең кәмеүенән хәүефләнеп, С. Витте, Мәскәү мануфактура фирмалары йоғонтоһо аҫтында, крайға урыҫтарҙың күсеүенә ҡаршы сығыш яһай. Хәрби министр менән берлектә улар 1896 йылда Етеһыу өлкәһенә күсенеүҙе тыйыу буйынса хөкүмәт ҡарары сығыуына ирешәләр. Киләһе 1897 йылда Төркөстан генерал-губернаторы үҙенең циркуляры менән крайҙың башҡа өлкәләренә лә күсенеүҙе тыя. Әммә рөхсәтһеҙ күсенеү дауам итә һәм Төркөстан админстрацияһы мосолмандарҙың ерҙәрен тартып алыуға ҡаршы саралар күрә. Европа Рәсәйендә ер етмәү мәсьәләһе, бер яҡтан, һәм бушлай ер алыу мөмкинлеге тураһындағы имеш-мимештәр, икенсе яҡтан, урыҫ крәҫтиәндәрен үҙ урындарынан Урал алдына, Себергә, Төркөстанға ҡыуа. Төркөстандағы күскенселәр башлыса Воронеж, Һамар һәм Һарытау губерналарынан килә, сөнки был губерналарҙа ерҙәр бик ҡиммәт була. Үҙәк администрация крәҫтиән колониялаштырыуын дауам итеү яҡлы була. Был позицияны [[Николай II]] ҙа яҡлай. 1904 йылғы Етеһыу өлкәһе генерал-губернаторының отчетында батша «надо настойчиво двигать колонизацию этого края» тип яҙып ҡуя. Батшаның резолюцияһы күскенселек сәйәсәтенә яңы һулыш өрә. Һырдаръя һәм Етеһыу өлкәләре күскесе райондар тип иғлан ителә. Был өлкәләрҙә буш ерҙәр табыу Күскенселәр идаралығы чиновниктарына йөкмәтелә. 1905—1906 йылдарҙағы Рәсәй ҙең үҙәк райондарындағы аслыҡ бер нисә тиҫтә мең күскенселәрҙе Төркөстанғаҡыуа һәм күскенселк идаралығының чиновниктары, ерле халыҡтың артыҡ ерҙәрен эҙләп, эшкә тотоналар. Чиновниктар, ерле халыҡ ҡаҙыйҙар һәм бейҙәр булышлығында үҙ артынан артыҡ ер яҙҙырғандар һәм уларҙы эшкәртеү мөмкинлеге юҡ, тигән фекерҙә булалар. Күскенселек идаралығының ғәмәлдәре ерле мосолман халҡын һәм Төркөстан администрацияһын хафаға һала. 1907 йылда Етеһыу өлкәһенең хәрби губернаторы генерал-губернаторға, егерме меңдән ашыу күскенселәр… күпселегендә берәҙәктәр… ер бүлеүен көтөп ултыралар. Күскенселек идаралығы уларға һуғарылған, иң яҡшы ҡырғыҙ ерҙәрен бирергә йыйына. Был ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһе ҡырғыҙҙарҙың әлеге ғауға торошонан болаға күсеүе буласаҡ, тип яҙа. Фирғәнә хәрби губернаторы ла ихтилал башланыуын күҙаллай. Шул уҡ йылда ул урыҫ колониялаштырыуына сик ҡуйыуҙың кәрәклеге тураһында яҙа. Урындағы администрацияның Күскенселек идаралығына кире ҡарашта булыуының сәбәбе: идаралыҡҡа ер сәйәсәте өлкәһендә бик ҙур вәкәләттәр бирелгән булаһәм урындағы администрацияның вәкәләттәре шуға күрә ныҡ сикләнә, был хәл, үҙ сиратында, генерал-губернаторлыҡтың абруйын төшөрә. Урыҫ күскенселәре ер мәсьәләһе буйынса идаралыҡ чиновниктарына мөрәжәғәт итә. Батшаның ҡарашын белгәнгә күрә, хәрби министрҙар ҙа Төркөстан генерал-губернаторҙарына ярҙам итмәй. 1910 йылдың декабрендә хөкүмәт Күскенселек идаралығына күсмә тормош алып барған халыҡтың ерҙәрен тартып алырға рөхсәт бирә. Әлеге хоҡуҡтары менән файҙаланым, идаралыҡ чиновниктары ҡаҙаҡтарҙан көтөү ерҙәрен генә түгел, ҡышлау ерҙәрен дә тартып ала башлай. Конфискациялар ҡаҙаҡтарҙы рәсми рәүештә ултыраҡ тормошҡа күсергә һәм шулай итеп үҙ артынан ырыу ерҙәрен нығытырға мәжбүр итә. Ысынында ҡаҙаҡтарҙың күпселеге игенселек һәм мал көтөү менән шөғөлләнә. Ерле халыҡтың һәм урындағы администрацияның ялыуҙары бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй<ref name=ReferenceA />. Табиптарҙың, инженерҙарҙың, агрономдарҙың, ветиноинарҙарҙың һәм башҡа төр профессиялар вәкилдәренең килеүе колониялаштырыуҙың иң мөһим факторҙары булып тора. Батша хөкүмәте фекеренсә, урындағы халыҡты Европа мәҙәниәтенә ылыҡтырыуҙың бер юлы — урыҫ-ерле халыҡ мәктәптәрен һәм училищеларын асыу, уҡыу йорттарныда уҡытыу башлыса урыҫ телендә алып барыла. 1890-сы йылдарҙан башлап төрлө ғарзалар тик урыҫ телендә яҙылырға тейеш була, һөҙөмтәлә европа белемен алыу зарурлығы арта. [[Файл:Sergei Prokudin-Gorskii, Cotton textile mill, Tashkent, ca. 1910.jpg|мини|250x250пкс|Үзбәкстанда туҡыу фабрикаһы (С. М. Прокудин-Горский фотоһы)]] Мосолман руханиҙары урыҫ һәм урыҫ-ерле халыҡ мәктәптәренә ҡаршы эш алып баралар. Күп кенә ата-әсә, балаларын Ислам диненән һәм ата-әсә ҡулынан яҙлыҡтырмау өсөн балаларына традицион мосолман белемен бирергә тырыша. Ата-әсәләрҙең бәләкәй генә өлөшө, урыҫ хеҙмәтендә карьера эшләү маҡсатында, балаларын каҙна мәктәптәренә . Ҡайһы бер ата-әсәләр өсөн яңы ысуллы мәктәптәр уңайлы булып күренә, сөнки бындай уҡыу йорттарында дини белем менән бер рәттән дөйөм белем, шул иҫәптән урыҫ теле, бирелә. Бындай мәктәптәрҙең абруйы бик тиҙ арта. 1908 йылда төркөстан крайында яңы ысул мәктәптәренең һаны 35 булһа, 1916 йылда 92-гә етә. Әммә был һан 1913 йылда Төркөстан крайындағы 7665 мәктәп һәм мәҙрәсә һаны менән сағыштырғанда бик түбән була. Яңы ысул мәктәптәренең артыуы жәдид һәм пантюркизм позицияларының көсәйеүен белдерә<ref name=ReferenceA />. Батша хөкүмәте Урта Азияны яулап алыу емештәре менән тик православие динендәге урыҫтар файҙаһына булырға тейеш, шуға күрә Төркөстан сит ил, йәһүд һәм татар капиталдары өсөн ябыҡ була. Әлеге категорияларға Төркөстанда ерҙәрҙе һатып алыу ҙа тыйыла. Әммә урындағы шарттарҙы әһм телдәрҙе белгән Урта Азияның ерле халҡы — мосолмандар һәм Бохара йәһүдтәре метрополия сәнәғәтселәре менән тиҙ арала коммерция бәйләнештәрен булдыр һәм кокуренция көрәшендә урыҫ сауҙагәрҙәрен еңеүгә өлгәшә, бигерәк тә мамыҡ сәнәғәтендә. Төркөстан Рәсәй өсөн байығыу сығанағына әүерелмәй (Британия өсөн Һиндостан кеүек) һәм ваҡыт үтеү менән батша хөкүмәте инвестициялар өлкәһендә үҙенең сәйәсәтен үҙгәртә башлай. Сикләүҙәрҙе яңынан ҡарау мәсьәһендә С. Витте булышлыҡ итә, әммә уның отставкаһынан һуң «Төркөстан урыҫтар өсөн» лозунгы ҡабаттан күтәрелә. Урта Азияға татар капиталы инеүен генә Министрҙар Советы рәйесе П. Столыпин һәм финанстар министры П. Барк ыңғай баһалайлар. Сит ил һәм йәһүд капиталдары вәкилдәренән бик һирәктәре генә заводтар төҙөү өсөн төркөстанда ер һатып алыуға ирешәләр<ref name=ReferenceA />. 1880 йылдарҙың аҙағында Каспий аръяғы тимер юлы төҙөлә башлай. Был юл Каспий диңгеҙен Яңы бохара менән бәйләй (1886), ә 1888 йылда — Сәмәрҡәндкә, артабан Андижанға (1898) һәм Ташкентҡа (1899) барып етә. Европа рәсәйенең туҡыу фабрикаларына мамыҡты арбаларҙа һәм дөйәләрҙә Һырдаръя һәм Фирғәнә өлкәләренән Сәмәрҡәндкә еткерәләр, артабан йөктө поездға алып баралар, артабан Каспий диңгеҙендә — пароходтарға, һуңынан ҡабат поездарға тейәйҙәр. Мамыҡты күп тапҡыр урындан урынға күсереү мәсьәләһен 1906 йылда асылған Ырымбур — Ташкент тимер юлы хәл итә, йөк Фирғәнәнән Мәскәүгә 18-20 көн эсендә еткерелә башлай. 1915 йылда Фирғәнә үҙәнен төньяҡтан һәм Бохара әмирлеген көньяҡтан үҙ эсенә алған юл төҙөлә. Урта Азия тимер юлын ике мең тирәһе кеше, башлыса урыҫтар, хеҙмәтләндерә.<ref name=ReferenceA />. Тимер юлдары ҙур әһәмиәткә эйә була, сөнки улар Рәсәй сәнәғәт үҙәктәре менән Урта Азияны бәйләй, тауар менән алмашыу арта, шулай уҡ хәрби-стратегик яҡтан да әһәмиәтле була (ғәскәрҙәрҙе урындан урынға күсереү һәм болаларҙы баҫтырыу өсөн Тимер юлдарының оҫтаханалары һәм деполары Азияла барлыҡҡа килә башлаған эшселәр синыфының төп терәге була.. XX быуат башында Урта Азияла иҡтисади күтәрелеш һиҙелә, тәүге сәнәғәт предприятиелары үҫешә башлай, башлыса мамыҡ эшкәртеү һәм туҡыма фабрикалары, шулай уҡ тирмәндәр, май эшләү, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү буйынса предприятиелар: күн, сало ыҫлау, һабын эшләү, араҡы яһау, тоҙ етештереү промыслылары. Тау сәнәғәте Алтайҙа һәм Үҙәк Ҡаҙағстанда үҫешә, бында төҫлө металлдың һәм күмер бай ятҡылыҡтар, тимер рудниктары эшкәртелә. Көнбайыш Ҡаҙағстанда һәм Урал-Эмба районында нефть сығарыла Төркөстан администрацияһын мосолман ауыл халҡының ерһеҙ ҡалыуы борсоуға һала. Диһҡандарҙың бөлгөнлөккә төшөүенең төп сәбәбен администрация ссуда бурыстарын түләй алмауында күрә. 1912 йылда Төркөстан крайы крәҫтиәндәренең дөйөм 156,7 миллион һум тәшкил итә. Крайҙа ссудалар бик уңайлы һанала, мамыҡ фирмалары банкыла 8%-лыҡ кредит ала. Әммә арзан банк кредитын биреү үҙенсәлекле шарттары мамыҡ йыйыусылар өсөн яҡын килмәҫлек була. Мамыҡ етештереү үҙәге — Фирғәнәлә — 1914 йылда ссуда алыуҙың кабалалы шарттары арҡаһында бөтә хужалыҡтарҙың дүрттән бер өлөшө юҡҡа сыға. Проблеманың сиселешен, диһҡандарҙың хәйерселеккә төшөү проблемаларын яҡшы өйрәнгән күп кенә урыҫ чиновниктары ваҡ, аңлайышлы, дәүләт кредитын күрә, әммә уларҙың вәкәләтле инстанцияларға мөрәжәғәттәре оҙайлы ваҡыт дауамында һөҙөмтәһеҙ була. 1909 йылда Дәүләт Банкы бындай кредитты ойоштороуға тотона. Тиҙҙән Төркөстанда ссуда һаҡлау һәм кредит ширҡәттәре барлыҡҡа килә. 1914 йылда 482 ширҡәт 9,78 миллион һумлыҡ ссуда ала<ref name=ReferenceA />. == Хәтер == Төрлө хәрби операциялары айҡанлы бер нисә миҙал булдырыла: «Хиуа похлды өсөн», Медаль «Коканд ханлығын яулап алыу өсөн», «Геок-Тепене штурм менән алған өсөн», «1853—1895 йылдарҙа Урта Азиялағы походтар өсөн». == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0 * ''Игнатьев Н.'', Миссия в Хиву и Бухару в 1858 г. флигель-адъютанта полковника Н. Игнатьева, СПб., 1897. * ''[[Терентьев, Михаил Африканович|Терентьев М. А.]]'', История завоевания Средней Азии, т. 1-3, СПб., 1906. * ''Иванов П. П.'' Казахи и Кокандское ханство (к истории их взаимоотношений в начале XIX в.), — «Записки института востоковедения АН СССР», т. VII, 1939. * ''[[Валиханов, Чокан|Валиханов Ч. Ч.]]'', Статьи. Переписка, Алма-Ата, 1947. * ''Аполлова Н. Г.'' Присоединение Казахстана к России в 30-х годах XVIII века, Алма-Ата, 1948. * ''Иванов П. П.'' Очерки по истории Средней Азии (XVI — середина XIX в.), М., 1958. * ''Бендриков К. Е.'' Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865—1924). М.,1960. * ''[[Ханыков, Николай Владимирович|Н. Ханыков]]''. Экспедиция в Хөрәсән. М. Наука. 1973. * ''[[Левшин, Алексей Ираклиевич|Левшин А. И.]]''[http://kungrad.narod.ru/5/lev1.htm Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких гор и степей]. Алматы. Санат. 1996. * ''Любавский, М. К.'' ''Обзор истории русской колонизации с древнейших времён и до XX века''. — М.: Изд-во Моск. ун-та., 1996. * '' Эркинов, А.'' ''Андижанское восстание и его предводитель в оценках поэтов эпохи.''// Вестник Евразии, № 1(20), Москва, 2003, С.111-137. * [[Тагеев, Борис Леонидович|Тагеев Б. Л.]] «Русские над Индией». Книга "Полуденные экспедиции: Очерки. — М.: Воениздат, 1998. −351 с. (Редкая книга). ISBN 5-203-01852-9. * {{книга |автор = |часть = |заглавие =Центральная Азия в составе Российской империи |оригинал = |ссылка =http://nlobooks.mags.ru/vcd-10-1-171/goodsinfo.html |ответственный =С. Н. Башина, Д. Ю. Арапова, Н. Е. Бекмаханова |издание = |место =М. |издательство =Новое литературное обозрение |год =2008 |том = |страницы = |страниц =464 |серия =HISTORIA ROSSICA |isbn =978-5-86793-571-9 |тираж =2000 }} * ''Мавланов И. Р.'' Завоевание Средней Азии Россией // Индия — Центральная Азия: экономическое состояние и торгово-экономические связи во второй половине XIX — первой половине XX в. — Ташкент: Институт востоковедения им. Абу Райхана Беруни Академии наук Республики Узбекистан, 2012. — 254 с. ISBN 978-9943-340-28-2. === Сит ил телендә === * ''Carrere d’Encausse, H.'' Islam and The Russian Empire: Reform and Revolution in Central Asia. London, 1988. * ''Kalpana Sahni'', Crucifying the Orient — Russian Orientalism and the Colonization of Caucasus and Central Asia — White Orchard Press, Bangkok, Thailand; The Institute for Comparative Research in Human Culture, Oslo, first published 1997. * ''Brower, D. A.'' Turkestan and the Fate of the Russian Empire. London: Routlege, 2003. ISBN 0-415-29744-3 * ''Ross, E. D., Skrine, F. H. B.'' The Heart of Asia: A History of Russian Turkestan and the Central Asian Khanates from the Earliest Times. London: Methuen & co., 1899; London — New York: Routlege, 2004. * ''Erkinov. A.'' ''Praying For and Against the Tsar : Prayers and Sermons in Russian-Dominated Khiva and Tsarist Turkestan.'' Berlin : Klaus Schwarz Verlag, 2004 (=ANOR 16), 112 p. == Һылтанмалар == * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/m.asien.htm Сборник документов по истории Средней Азии] * [http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/17/postnikov/post1.html Статья о Большой Игре Британии и России (1869—1896 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050706040658/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/17/postnikov/post1.html |date=2005-07-06 }} * [http://www.e-samarkand.narod.ru/simonova.htm Завоевание Самарканда русскими в рассказах очевидцев] * [http://www.afghanistan.ru/doc/6501.html Становление и организация охраны среднеазиатских границ Российской империи в конце XIX — начале XX вв.] * [http://nationalism.org/library/digest/lyubavsky-semenkov-rabzhaeva.htm История российской колонизации] * [http://fortress.vif2.ru/list/semipalatinsk/index.htm История основания Семипалатинского укрепления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405101742/http://fortress.vif2.ru/list/semipalatinsk/index.htm |date=2007-04-05 }} * [http://kungrad.com/history/biblio/blank/ Замечания майора Бланкеннагеля впоследствии поездки его из Оренбурга в Хиву в 1793-94 годах] * [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t965.html Ко дню двадцатипятилетия Ташкента. [[Нива (журнал)|Нива]], 1890, № 25, с. 651,653] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217005453/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t965.html |date=2007-02-17 }} * [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t971.html По поводу 25-летия взятия Самарканда русскими войсками. Нива, 1893, № 19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219070946/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t971.html |date=2007-02-19 }} * [http://kungrad.com/history/pohod/ Документы Хивинских походов] * [http://militera.lib.ru/h/mihaylov_aa2/ Михайлов А. А. Битва с пустыней] * [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1362.html Записка с предложениями юридического и фактического присоединения Бухарского и Хивинского ханств к Российской империи (Центральный государственный архив Республики Узбекистан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219072613/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1362.html |date=2007-02-19 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/index.htm Казахско-русские отношения в XVIII—XIX веках (1771—1867 годы) (Сборник документов и материалов)] * [http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ ЦАРСКОЙ КОЛОНИЗАЦИИ ТУРКЕСТАНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221053349/http://www.ca-c.org/journal/11-1997/st_13_kaganovich.shtml |date=2017-02-21 }} * [http://news.ferghana.ru/archive/nalivkin_tuz.html ТУЗЕМЦЫ РАНЬШЕ и ТЕПЕРЬ Очерк В. П. Наливкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129011403/http://news.ferghana.ru/archive/nalivkin_tuz.html |date=2007-01-29 }} * [http://www.refstar.ru/data/r/id.7012_1.html КАЗАХСТАН В НАЧАЛЕ XX ВЕКА] * [http://www.sim.kz/?act=readarticle&id=1049 Восставшая степь] * [http://history.machaon.ru/all/number_20/pervajmo/amanzholova/part1/index.html Из истории межэтнических конфликтов в России (1905—1916 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509130606/http://history.machaon.ru/all/number_20/pervajmo/amanzholova/part1/index.html |date=2007-05-09 }} * [http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/14.html РУССКО-КИТАЙСКИЕ ОТНОШЕНИЯ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ В ГОДЫ ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104183023/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/14.html |date=2016-11-04 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a018.htm Русские в Ферганской долине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204013245/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a018.htm |date=2012-02-04 }} * Карты: [http://www.genealogia.ru/projects/maps/maps/map_XXX_jpg.htm Уральская и Тургайская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819222858/http://www.genealogia.ru/projects/maps/maps/map_XXX_jpg.htm |date=2012-08-19 }} (начало XX века), [http://www.genealogia.ru/projects/maps/maps/map_turkistan_jpg.htm Семиреченская, Сыр-Дарьинская, Самаркандская, Ферганская области, Бухара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829154737/http://www.genealogia.ru/projects/maps/maps/map_turkistan_jpg.htm |date=2012-08-29 }} (конец XIX века) * [http://www.ia-centr.ru/expert/5676/ Ислам и Российская империя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906182923/http://ia-centr.ru/expert/5676/ |date=2009-09-06 }}. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] [[Категория:Ҡырғыҙстан тарихы]] [[Категория:Урта Азия тарихы]] [[Категория:Тажикстан тарихы]] [[Категория:Төркмәнстан тарихы]] [[Категория:Үзбәкстан тарихы]] jiwvit5u3993lfhfnjamjag3dxcauno 0 137434 1309823 1056023 2026-11-09T23:16:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309823 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Яуымбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Кузнецкое ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Кузнецкое ауыл биләмәһе{{!}}Кузнецкое | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Яуымбай | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Большая Яумбаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Яумбаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = }} {{БМ|Яуымбай}} '''Оло Яуымбай''' ({{lang-ru|Большая Яумбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Һырҙы улусы составында була<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=225|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811!! 1850 !! 1916!! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 146<ref>Ир-егеттәрҙең һаны.</ref> || 356 || 225 || 200 |} {{ Население | Большая Яумбаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (92 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} rii254uu420lvh8qbkao4tghcq7mj08 0 137435 1309803 1067721 2026-11-09T22:15:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309803 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Нәзир | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аяҙғол ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Аяҙғол ауыл биләмәһе{{!}}Аяҙғол | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Назырова | тс }} | год переписи = {{ Население | Назырова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = }} '''Нәзир''' ({{lang-ru|Назырова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географик урынлашыуы == Үҙйылға буйында урынлашҡан. == Тарихы == [[Ҡорман (ауыл)|Ҡорман]] ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән, зауряд-хорунжий Нәҙир Күсәрбаев исеме буйынса аталған. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Һырҙы]] улусы составында була<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=224|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1904 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 25 || 43 || 43 |} {{ Население | Назырова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] ntv0ea9juoxlc31xahe1nras90am2u5 0 137456 1309731 1272142 2026-11-09T17:26:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309731 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Мәтәл | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡамышлы ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡамышлы ауыл биләмәһе{{!}}Ҡамышлы | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = 1776 | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Метелева (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Метелева (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Мәтәл''' ({{lang-ru|Метелева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Үҙәнйылға ([[Мейәс (йылға)|Мейәстең]] һул ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. == Тарихы == Мәтәл (Бохара) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=196-197, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 217 || 300 || 364 || 448 || 675 || 562 |} {{ Население | Метелева (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы]] (1935) — телсе ғалим. Филология фәндәре кандидаты. * [[Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы]] (1960—2016) — тел белгесе, филология фәндәре докторы (2005), профессор. * [[Ихсанов Зәйнулла Әмин улы]] (1906—1997) — физиолог, медицина фәндәре докторы (1958), профессор (1964). * [[Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы]] (1906—1981) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты. * [[Талхина Динә Азат ҡыҙы]] (1952—2007) — башҡорт шағиры. * [[Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы]] (1883—1966) — педагог, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Хафизова Мәрхәбә Динмөхәмәт ҡыҙы]] (1909—?) — Башҡортостан Республикаһында ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе хирург. * [[Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы]] — табип. Башҡорттарҙан тәүге медицина докторы (1862). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] j4f2lx6jlabz8xu7x0hqynxys8typ31 0 137459 1309821 1056016 2026-11-09T23:14:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309821 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Усман | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Большая Усманова | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Усманова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Усман}} '''Оло Усман''' ({{lang-ru|Большая Усманова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Миҙиәк йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Оло (Ҙур) Усман — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=191-192, 219|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811 !! 1834 !! 1866 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 43 || 66 || 199 || 481 || 392 |} {{ Население | Большая Усманова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] caozttagv10uazyyeepe9bcq34w9nip 0 137460 1309820 1056015 2026-11-09T23:14:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309820 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Оло Ултыраҡ | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1785 | прежние имена = Ултыраҡ | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Большая Ультракова | тс }} | год переписи = {{ Население | Большая Ультракова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ултыраҡ}} '''Оло Ултыраҡ''' ({{lang-ru|Большая Ультракова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Айыусы йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Оло Ултыраҡ (Айыусы) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=199, 219|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1785 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866!! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 183 || 265 || 331 || 233 || 217 || 176 |} {{ Население | Большая Ультракова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 6r12thmb06clheme71y9fw5czw0as7f 0 137489 1309848 1056289 2026-11-10T02:30:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309848 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Петрушкино | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡуҫа районы | район в таблице = Ҡуҫа районы{{!}}Ҡуҫа | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Петрушкино''' ({{lang-ru|Петрушкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡуҫа районы]]ндағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Әй йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Петрушкино (Ҡаҙбай) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=204, 220|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]) составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866<ref>Аҙаҡ ауылға ҡушылған Ҡаҙбай ауылында 1866 йылда 127 башҡорт йәшәгән.</ref> !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 304 || 259 || 441 |} {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡуҫа районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡуҫа районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] p3u11scghkimx1lq96vysj1ba5e8xu1 0 137502 1309831 1056124 2026-11-10T00:27:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309831 wikitext text/x-wiki {{Физическая величина | Название = Оҙонлоҡ | Символ = <math>\ L</math> | Размерность = L | СИ = [[метр|м]] | СГС = [[сантиметр|см]] | Примечания = }} [[Файл:Length.svg|thumb|Оҙонлоҡ]] '''Оҙонлоҡ''' — [[физик дәүмәл]], һыҙыҡтар һуҙымының һанлы характеристикаһы. Тар мәғәнәлә оҙонлоҡ төшөнсәһе аҫтында, вертикаль йүнәлештә үлсәнгән [[бейеклек]]тән, шулай уҡ объекттың арҡырыһына (оҙонлоҡҡа тура мөйөш яһап) үлсәнгән [[киңлек]]тән йәки [[ҡалынлыҡ]]тан айырмалы, предметтың буй йүнәлештәге һыҙыҡлы [[үлсәм]]ен аңлайҙар (ғәҙәттә был иң ҙур үлсәменең йүнәлеше), йәғни горизонталь үлсәнгән ике иң алыҫ нөктәһе араһындағы [[алыҫлыҡ]]. [[Физика]]ла «оҙонлоҡ» термины ғәҙәттә [[алыҫлыҡ|«алыҫлыҡтың»]] синонимы һәм <math>L</math> йәки <math>l</math> {{lang-en|[[wikt:length|'''l'''ength]]}} (оҙонлоҡ) тип тамғалана. Оҙонлоҡ [[физик дәүмәлдең үлсәме|үлсәменең]] символы — '''dim ''l'' = L'''. Башҡа арауыҡ дәүмәлдәре араһында оҙонлоҡ — бер [[физик дәүмәлдең үлсәме|үлсәмле]] дәүмәл, ә [[майҙан]] — ике үлсәмле, [[күләм]] — өс үлсәмле. Күпселек [[Үлсәү берәмектәре|үлсәү системаһында]] [[Оҙонлоҡ үлсәү берәмеге|оҙонлоҡ берәмеге]] — ''төп'' [[үлсәү берәмеге|үлсәү берәмектәренең]] береһе, уның аша башҡа (''сығарылма'') берәмектәр билдәләнә. [[СИ|(СИ) халыҡ-ара берәмектәр системаһында]] оҙонлоҡ берәмеге итеп [[метр]] алынған. == Оҙонлоҡ үлсәү берәмеге == {{Сравнительные размеры объектов}} === Метрик система === [[Метрик система]] үҙенең ябайлығы арҡаһында бөтә уйлап сығарылған системаларҙың иң уңайлыһы тип иҫәпләнә. Метрик системаның нигеҙендә [[метр]] үлсәү берәмеге ята. Ҡалған бөтә үлсәү берәмектәре метрҙан ундың тапҡыр дәрәжәләре булып торалар (мәҫәлән, [[километр]] — ул 10³ [[метр]] һәм башҡалар), был иҫәпләүҙәрҙе еңеләйтергә ярҙам итә. [[1960 йыл]]ға тиклем метрҙың махсус [[эталон]]ы була, хәҙерге ваҡытта ул [[Севр]] ҡалаһында ([[Париж]] ҡалаһы эргәһе, [[Франция]]) урынлашҡан [[Халыҡ-ара үлсәм һәм ауырлыҡ бюроһы]]нда һаҡлана. Бөгөнгө көндә, билдәләмә буйынса, метр яҡтылыҡ [[вакуум]]да 1/299 792 458 секундта үткән алыҫлыҡҡа тигеҙ. === Британия/Америка системаһы === Оҙонлоҡтоң тәүге инглиз үлсәү берәмектәре булып [[миль]], [[ярд]], [[фут]] һәм [[дюйм]] тора. Миль Англияға Боронғо Римдән килеп инә, Римдә ул ''ҡораллы Рим яугиренең мең икеләтелгән аҙымы'' тип билдәләнгән. * лье * Фурлонг * Чейн * Род * Линк * Ус аяһы * Һыҙыҡ === Боронғо урыҫ системаһы === Боронғо Рәсәйҙә оҙонлоҡ, ауырлыҡ һәм башҡалар үлсәме булып кеше торған. Оҙонлоҡ үлсәү берәмектәре ошоға күрһәтә: [[Терһәк (үлсәү берәмеге)|терһәк]] (ҡулдың һуҙылған урта бармаҡ осонан йәки ҡыҫылған йоҙроҡтан терһәк бөгөмөнә тиклемге алыҫлыҡ), [[ҡарыш]] (баш бармаҡ менән урта бармаҡты яҙып тотҡандағы ара), [[сажин]] (бер ҡулдың бармаҡ остарынан икенсе ҡулдың бармаҡ остарына тиклемге алыҫлыҡ) һәм башҡалар<ref>[http://www.iro.yar.ru/resource/distant/math/metrol_3.htm Меры длины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831165608/http://www.iro.yar.ru/resource/distant/math/metrol_3.htm |date=2009-08-31 }}</ref>. Айырып әйткәндә, [[аршын]] кеше [[аҙым]]ы оҙонлоғо менән бәйле. Әммә, [[Халыҡ-ара сауҙа|халыҡ-ара сауҙа]] үҫеше менән бәйле, үлсәүҙәр системаһын [[Бөйөк Британия|Британия]] системаһы менән унификациялау кәрәклеге [[Пётр I]] заманында «ҡаҙна аршыны» тип аталған үлсәм индереүҙе талап итә. Ул дәүләт келәймәле металл осло үлсәү линейкаһы була. Ҡаҙна аршыны 28 инглиз [[дюйм]]ына тигеҙ була һәм 16 [[ҡарыш]]ҡа бүленә.<ref>[http://subscribe.ru/archive/release.other/200904/02182520.html Отечественные компании переходят на исторические меры длины]</ref> ==== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==== * [[Миль]] * [[Межа Саҡрымы]] * [[Саҡрым]] * [[Ҡыя сажин]] * [[Ҡолас сажин]] * [[Ҡарыш]] === Боронғо грек системаһы === * [[Дактиль (үлсәү берәмеге)]] * [[Кондилос]] * [[Оргия (үлсәү берәмеге)|Оргия]] * [[Палайста]] * [[Пекис]] * [[Плетр]] * [[Подес]] * [[Стадий]], йәки «стадия» * [[Эпидама]] === Мосолман системаһы === * Ангушт йәки Асба ([[дюйм]]дың аналогы) * Пай ([[фут]] аналогы) * [[Ба (үлсәү берәмеге)|Ба]] йәки [[Кама (үлсәү берәмеге)|кама]], яҡынса 2 м-ға тигеҙ * [[Касаба (үлсәү берәмеге)|Касаба]] йәки [[наб (үлсәү берәмеге)|наб]] * [[Фарсах (үлсәү берәмеге)|Фарсах]] йәки [[Парасанг (үлсәү берәмеге)|парасанг]], 1000-әр [[Ба (үлсәү берәмеге)|Ба]]-нан өс [[миль|милгә]] тигеҙ, йәки 6 км * [[Барид (үлсәү берәмеге)|Барид]], дүрт [[Фарсах (үлсәү берәмеге)|фарсахҡа]] тигеҙ<ref>{{книга |автор = Власов А.Д., Мурин Б.П. |часть = |заглавие =Единицы физических величин в науке и технике: Справочник |оригинал = |ссылка = |место =М. |издательство =Энергоатомиздат |год =1990 |страницы =176 |isbn = 5-283-03966-8}}</ref> === Типографик система === * Цицеро * [[Типография пункты|Пункт]] === Диңгеҙ системаһы === Оҙонлоҡ үлсәүҙең диңгеҙ системаһы [[Ер (планета)|Ер планетаһының]] үлсәменә бәйләнгән. Төп үлсәү берәмеге сифатында Ер [[эллипсоид]]ы [[меридиан]]ының бер минут ([[Градус (геометрия)|градустың 1/60 өлөшө]]) дуғаһы оҙонлоғона тигеҙ булған [[диңгеҙ миле]] ҡабул ителгән. Диңгеҙ миле оҙонлоғо киңлеккә бәйле үҙгәреүсән дәүмәл булып тора. Уның һан ҡиммәте экваторҙа 1843 метрҙан алып полюстарҙа 1861,6 метрға тиклем тәшкил итә. Британия системаһындағы диңгеҙ миленән (1853,184 м) айырмалы рәүештә, халыҡ-ара диңгеҙ миле 1852 м тәшкил итә. Бәләкәйерәк алыҫлыҡтарҙы үлсәү өсөн [[кабельтов]] — 1/10 диңгеҙ миле, йәки 185,2 м (түңәрәкләп — 185 м) ҡулланалар<ref>[http://www.randewy.ru/nav/ucheb5.html Учебник по навигации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604063455/http://www.randewy.ru/nav/ucheb5.html |date=2010-06-04 }}</ref> === [[Астрономия]]ла ҡулланылған берәмектәр === * [[Астрономик берәмек]] * [[Яҡтылыҡ йылы]] * [[Парсек]] == Оҙонлоҡ, алыҫлыҡ [[үлсәү саралары]] == === Үлсәү инструменттары һәм үлсәмдәр === * [[Линейка]] * [[Концевая мера]] * [[Штангенинструмент]] * [[Рулетка (инструмент)]] * Микрометр (инструмент) * Сәғәт тибындағы индикатор * [[Калибр (инструмент)]] * Ҡалынлыҡ үлсәгес === Үлсәү приборҙары === * [[Бейеклек үлсәгес]] * [[Радио бейеклек үлсәгес]] * [[Алыҫлыҡ үлсәгес]] * [[Радио алыҫлыҡ үлсәгес]] * [[Интерференция|Интерференцион]] [[ҡалынлыҡ үлсәгес]]тәр (ультратауышлы, лазерлы, радиацион) === Башҡа саралар === * Навигацияла ҙур алыҫлыҡтар радионавигацион системалар йәки спутник системалары ярҙамында асыҡлана * Бик бәләкәй алыҫлыҡтар үлсәү микроскоптары ярҙамында үлсәнә == Тәбиғәттәге объекттарҙың алыҫлығы һәм үлсәмдәре == {{mainref|<ref>''Кабардин О.Ф., Орлов В.А., Пономарева А.В.'' Факультативный курс физики. 8 класс. — М.: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1985. — Тираж 143 500 экз. — С. 18</ref>}} {| border="1" |- | || Метры |- | Ерҙән Ғаләмдәге иң алыҫтағы күренгән объектҡа тиклемге алыҫлыҡ|| <math>1{,}0\times10^{26}</math> |- | Ерҙән Андромеда йондоҙлоғондағы галактикаға тиклемге алыҫлыҡ|| <math>2{,}0\times10^{22}</math> |- | Беҙҙең Галактика диаметры|| <math>1{,}0\times10^{21}</math> |- | Ерҙән Центавр йондоҙлоғондағы иң яҡын йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ|| <math>4{,}0\times10^{16}</math> |- | Ерҙән Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡ|| <math>1{,}5\times10^{11}</math> |- | Ҡояш диаметры|| <math>1{,}4\times10^{9}</math> |- | Ерҙән Айға тиклемге алыҫлыҡ || <math>3{,}8\times10^{8}</math> |- | Ер диаметры|| <math>1{,}3\times10^{7}</math> |- | Ер өҫтөндәге иң тәрән соҡор || <math>1{,}1\times10^{4}</math> |- | Ер өҫтөндәге иң бейек тау || <math>9{,}0\times10^{3}</math> |- | Ерҙәге иң ҙур хайуан - Күк кит оҙонлоғо|| <math>35</math> |- | Иң оҙон кеше буйы || <math>2{,}85</math> |- | Амеба үлсәмдәре || <math>5{,}0\times10^{-4}</math> |- | Кеше сәсенең йыуанлығы || <math>1{,}0\times10^{-4}</math> |- | Ҡыҙыл ҡан шаригы диаметры || <math>1{,}0\times10^{-5}</math> |- | Грипп вирусы диаметры || <math>8{,}0\times10^{-8}</math> |- | Гемоглобин молекулаһы диаметры || <math>1{,}5\times10^{-8}</math> |- | Ҡаты матдәлә атомдар араһындағы алыҫлыҡ || <math>1{,}0\times10^{-10}</math> |- | Уран атомы ядроһы диаметры || <math>1{,}0\times10^{-14}</math> |- | Протон диаметры || <math>1{,}6\times10^{-15}</math> |- | Хәҙерге заман тиҙләткестәре ярҙамында эксперименталь өйрәнә алырлыҡ элементар өлөшсәләрҙең эсендәге өлкәләренең минималь үлсәмдәре|| <math>1{,}0\times10^{-17}</math> |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{wiktionary|длина}} * [[Кәкере һыҙыҡ оҙонлоғо]] * [[Күмәклек үлсәме|Үлсәм]] * [[Күләм]] * [[Майҙан]] * [[Бейеклек]] * [[Тәрәнлек]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Метрология]] 0e3ntc4l95yk6obe6tlicxhweeuwzwh 0 137505 1309712 1055449 2026-11-09T15:38:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309712 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Муры | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Мурино (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Мурино (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Муры''' ({{lang-ru|Мурино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Маян күленең көнбайыш яр буйында урынлашҡан. == Тарихы == Муры — [[һалйот]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=159, 165|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 129 || 165 || 230 || 548 |} {{ Население | Мурино (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (89 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 61o8n2bkpp7lm5amc5bs1o7i2cmj9uz 0 137517 1309741 1055590 2026-11-09T17:51:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309741 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Мәһәҙей | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Уй районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Уй районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Уй | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Магадеево (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Магадеево (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Мәһәҙей}} '''Мәһәҙей''' ({{lang-ru|Магадеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районы]]ндағы ауыл. Әмин ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Мәһәҙей — [[табын]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=212, 217, 227|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 4-се тау аръяғы кантонының 4-се йортона ҡарай. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866 <ref name="ИБР" /> |- | 272 ||238 |} {{ Население | Магадеево (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (55 %) һәм [[татарҙар]] (40 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 6yl2hvi1hol7j6mamgs3jjarhvqed2t 0 137533 1309725 1055516 2026-11-09T16:33:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309725 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Мәрйенбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Маржинбаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Маржинбаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Мәрйенбай''' (''Мәрженбай''; {{lang-ru|Маржинбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә. == Халҡы == {{ Население | Маржинбаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 1pl3gurkggba5xfo7a48bi7qtb77k4x 0 137744 1309654 1295936 2026-11-09T12:02:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309654 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Метеороло́гия''' ({{lang-grc|μετεωρο-λογία}} — «''һауа күренештәре тураһында фекер йөрөтөү''», {{lang-grc|μετ-έωρα}} — «''һауа күренештәре''» [[Древнегреческий язык|(др.-греч.]] μετέωρος metéōros — атмосферные и небесные явления, «небесный») + {{lang-grc|λογία}} — ''фән'') — [[Атмосфера Земли|Ер атмосфераһы]] төҙөлөшө һәм үҙенсәлектәре, унда барған физик һәм химик процестар тураһында белемдең фәнни-ғәмәли өлкәһе. [[Файл:Norman OK meteorologist.png|right|thumb|Метеоролог [[Национальное управление океанических и атмосферных исследований|Национального управления океанических и атмосферных исследований США]] в [[Оклахома|Оклахоме]] за работой]] Күп кенә илдәрҙә метеорологияны [[атмосфера физикаһы]] тип йөрөтәләр, был уның бөгөнгө тәғәйенләнешенә нығыраҡ тап килә. Метеорологтарҙың күбеһе һауа торошон күҙаллауҙың, [[климат]], [[атмосфера]]ны тикшереүҙең (радарҙар, спутниктар һәм башҡалар менән) моделен әҙерләү менән шөғөлләнә. Ҡалғандары авиация, диңгеҙ флотын, ауыл хужалығын, төҙөлөштө һауа торошон күҙаллау менән тәьмин итеүсе хөкүмәт ойошмаларында һәм хәрби ойошмаларҙа, шәхси компанияларҙа эшләй, шулай уҡ уларҙы радио һәм телевидение аша тапшыра . [[Файл:Wetterstation Deutscher Wetterdienst Neuenheimer Feld.jpg|right|thumb|Автоматическая [[метеостанция]] в [[Гейдельберг]]е]] == Тарихы == «Метеорология» ({{lang-grc|μετεωρο-λογία}} һүҙе — «'' һауа күренештәре тураһында фекер йөрөтөү''») [[Платон]], [[Аристотель]], [[Плутарх]] хеҙмәттәрендә осрай . Аристотелдең «[[Метеорологика]]» ({{lang-grc|«Μετεωρολογικά»}}) исемле трактатында һауа күренештәре һүрәтләнә. Аристотель үҙ хеҙмәтен «та метеора» ({{lang-grc|τά μετέωρα}}) («''небесные явления''») төшөнсәһе менән бәйләй. Улар иҫәбенә ғалим [[ямғыр]] һәм кометаларҙы, боҙ яуыу һәм метеорҙарҙы, йәйғор һәм төньяҡ һаҙағайын индерә. Метеорология фән булараҡ XVII быуатта [[Галилео Галилей]] ''[[термометр]]'' һәм [[Герике, Отто фон|Отто фон Герике]] ''[[барометр]]'' уйлап сығарғас барлыҡҡа килә. XVII быуатта шулай уҡ [[гигрометр]], ямғыр үлсәгес, [[флюгер]] һәм [[анемометр]] эшләнә. Тоскана герцогы [[Леопольдо Медичи]] Флоренцияла [[Академия дель Чименто]]ла (уның бойороғо буйынса булдырылған) Европа территорияһында һауа торошо тураһында мәғлүмәтте йыя башларға ҡуша, һәм 1654 йылда герцогтың секретары иезуит Антинори туғыҙ метеостанцияла һауа торошон күҙәтеүҙе ойоштора (башлыса [[Италия]]ла, иң алыҫы [[Варшава]]ла). Был селтәр 1667 йылға тиклем, Академия дель Чименто ябылғансы, эшләй. 1723 йылда Лондон король йәмғиәте секретары [[Джеймс Джурин]] һауа торошон күҙәтеү буйынса инструкция эшләй, унда үлсәүҙәрҙең стандарт таблицаһы формаһын , кәрәкле приборҙар исемлеген һәм температураны үлсәү методикаһын һүрәтләү, һауа баҫымын, ел көсөн һәм йүнәлешен индерә, был инструкцияны ул Европаның йөҙҙән ашыу ғалимына ебәрә. Икенсе Европа метеостанциялары селтәре 1735 йылға тиклем эшләй. Рәсәйҙә һауа торошон күҙәтеү станциялар селтәре «Бөйөк Төньяҡ экспедицияһы» ваҡытында барлыҡҡа килә. Күҙәтеүселәр өсөн инструкцияны [[Бернулли, Даниил|Даниил Бернулли]] яҙа. 1733 йылдан 1744 йылғаса [[Себер]]ҙә 24 метеостанция ойошторола. 1781 йылда Мангеймда Пфальц курфюрсты Фәндәр академияһында (Kurpfälzische Akademie der Wissenschaften ) донъялағы тәүге метеорология йәмғиәте төҙөлә. Ул төрлө илдәрҙә йәшәүсе күҙәтеүселәрҙе бер иш приборҙар менән тәьмин итә, уның программаһы буйынса [[Кеймбридж (Массачусетс)|Кембридж]]дан ( [[АҠШ]]) [[Урал]]ға тиклем 39 метеостанция эшләй. Йәмғиәт үлсәүҙәрҙе көнөнә дүрт тапҡыр  — 7, 11, 14 һәм 21 сәғәттә үткәрергә тәҡдим итә . 1802 йылда [[Ламарк, Жан Батист|Жан-Батист Ламарк]] һәм [[Говард, Люк|Люк Говард]] (бер-береһенән айырым) [[болот]]тарҙың үҙ классификацияһы системаларын тәҡдим итә. Ламарк терминологияһы фәнни ҡулланышҡа инмәй ҡала, сөнки ул француз телендә була ( {{sfn|The Man Who Named The Clouds}}). Говард [[Карл Линней]] тарафынан булдырылған хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы номенклатураһын иҫтә тотоп, үҙ классификацияһын [[латин теле]]ндә яҙа. Говард болоттарға хәҙер бөтә донъяла ҡабул ителгән атамалар бирә, улар төп өс төрҙән тора: «cumulus» (ҡуйы -[[Кучевые облака|кучевые]]), «stratus» (ҡатлаулы- [[Слоистые облака|слоистые]]), «cirrus» (ҡыйғас -[[Перистые облака|перистые]]){{sfn|RMetS}}). Төп төрҙәрҙән комбинациялар тағы ла дүрт төр болотто һүрәтләргә мөмкинлек бирә: ҡыйғас-ҡуйы («cirro-cumulus»), ҡыйғас- ҡатлаулы («cirro-stratus»), ҡуйы- ҡатлаулы ( «cumulostratus»),ҡуйы-ҡыйғас-ҡатлаулы ( «сumulo-cirro-stratus»), йәки ямғыр («nimbus»{{sfn|RMetS}}) болото. 1853 йылда Брюсселдәге конференцияла төп диңгеҙ дәүләттәре диңгеҙҙә метеорология күҙәтеүҙәре алып барыу принциптарын тикшерә, бынан һуң [[Бөйөк Британия]]ла Сауҙа буйынса комитетта ( Board of Trade) метеоролог-статистик вазифаһы булдырыла, ул вазифаға [[Фицрой, Роберт|Роберт Фицрой]] билдәләнә. Уға бер нисә ярҙамсы бирелә. Шулай итеп, тарихта тәүге дәүләт метеорология ведомствоһына нигеҙ һалына (Met Office). [[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында 1854 йылдың 14 ноябрендә 60 инглиз һәм француз карабы дауылда һәләк була. Бынан һуң ноябрь аҙағында Париж обсерваторияһы директоры [[Урбен Жан Жозеф Леверье|Урбен Леверье]] үҙенең Европалағы таныш ғалимдарынан 12 ноябрҙән 16 ноябргә тиклем һауа торошо тураһында мәғлүмәт биреүҙәрен һорай. Был мәғлүмәттәрҙе алып, картаға теркәгәс, Ҡара диңгеҙҙә караптарҙы батырған дауылды алдан күҙаллап булғаны асыҡлана. 1855 йылдың февралендә Леверье [[Наполеон III]] исеменә үҙәкләштерелгән метеорология күҙәтеүҙәре селтәрен булдырыу перспективалары тураһында доклад ебәрә, метеорология мәғлүмәттәрен [[телеграф]] аша ебәреүҙе тәҡдим итә. 19 февралдә Леверье реаль ваҡыт арауығында алынған мәғлүмәттәр буйынса төҙөлгән һауа торошоноң тәүге картаһын төҙөй. Бөйөк Британияла Фицрой бөтә Англия караптары капитандарына [[һауа торошо]]н күҙәтергә, температура күрһәткестәрен, ел көсө һәм йүнәлешен билдәләп, барометр күрһәткестәрен ҡарап, бар мәғлүмәтте махсус эшләнгән таблицаларға яҙып барырға ҡуша. Бының өсөн ул бөтә караптарҙы ла яңы ҡоролмалар менән тәьмин итеүҙе талап итә. Бөйөк Британия, Европаның ҡайһы бер илдәрендә диңгеҙ яры буйында 24 метеорология станцияһы эшләнә. 19 Бөйөк Британияла, береһе — [[Копенгаген]]да, береһе [[Нидерланды|Нидерландтар]]ҙа, икәү Францияла (Брест һәм [[Байен]] ҡалаларында) һәм тағы ла берәү [[Лиссабон]]да. Яңы ғына уйлап табылған Морзе телеграфы аша был станциялар һауа торошо хеҙмәте үҙәге менән тоташтырыла. Был станцияларҙа йыйылған һауа торошо тураһында мәғлүмәт һауа торошо хеҙмәте үҙәгендә анализлана, һәм ошо анализ нигеҙендә рекомендациялар бирелә. Рекомендациялар телеграф аша станцияларға ебәрелә. Тәүге синоптик карталар төҙөлә, улар нигеҙендә [[һауа торошон күҙаллауҙар]] бирелә башлай. «[[Таймс]]» һауа торошон күҙаллауҙары баҫтырып сығарыусы тәүге гәзит була. 1873 йылда [[Вена]]ла тәүге халыҡ-ара метеорологтар конгресы үтә, бында үлсәүҙәрҙең берҙәм ваҡыты, метеомәғлүмәт тапшырыуҙың берҙәм телеграф коды булдырыла. [[Файл:Weather map of Europe MKL Bd. 16 1890 (128535969).jpg|left|thumb|Синоптическая карта Европы 1887 г.]] 1917 йылда [[Норвегия]] метеорологы Вильгельм Бьеркнес [[атмосфера фронттары|атмосфера фронты]] концепцияһын тәҡдим итә. Фронтологик анализ принциптары 1940-се йылдар аҙағынаса һауа торошо күҙаллауҙарҙың төп фәнни нигеҙе булып ҡала. 1930 йылдан башлап, атмосфераның юғары ҡатламдарын тикшереү өсөн [[радиозонд]]тар ҡуллана башлайҙар. Донъяла аэрологик станцияларҙың ҡуйы селтәре тик [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ғына булдырыла. Ошо сәбәпле 1946-1953 йылдарҙа [[һауа торошо]]н күҙаллауҙар теүәлерәк була бара. 1961-1967 йылдарҙа һауа торошон күҙәтеүҙә һәм күҙаллауҙа [[ЭВМ]], метеорологик спутниктар ҡулланыла башлай, һауа торошон күҙаллауҙар күҙгә күренеп яҡшыра, был йүнәлештә һиҙелерлек алға китеш була<ref>[http://www.meteoinfo.ru/about/ugryumov/2559-1246618396 А.Угрюмов. «По сведениям Гидрометцентра…»]</ref> === Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа метеорология тарихы === [[Файл:Красноармейская книжка Е. М. Добрышмана (1944) 03.jpg|thumb|400px|[[Красноармейская книжка]] образца 1944 года [[Старшина|старшины]] Е. М. Добрышмана<ref>{{публикация|статья|заглавие=Метеорология и гидрология|часть=Евгений Михайлович Добрышман (к 95-летию со дня рождения)|издание=[[Гидрометеоиздат]]|год=2014|номер=4|issn=0130-2906|страницы=126—127}}</ref> (1919—2016), старшего [[метеоролог]]а [[Военный институт Вооружённых Сил Кыргызской Республики|Одесской военной школы пилотов]], в декабре 1941 года переброшенной под [[Кант (авиабаза)|Фрунзе]] ([[Киргизия]]). После войны — [[Доктор наук|доктор физ.-мат наук]], [[профессор]], до 2015 года — сотрудник [[Институт физики атмосферы имени А. М. Обухова РАН|Института физики атмосферы]]]] {{main|Росгидромет}} Һауа торошон даими күҙәтеүҙе батша Алексей Михайлович беренсе булып ойошторорға тырышҡан . Уның ҡушыуы буйынса Европанан астрономия инструменттары һәм метеорологик ҡоролмалар , Галилейҙың уҡыусыһы Эванджелист Торричелли уйлап сығарған барометр ҙа ҡайтартыла. Тик батша ҡушыуы буйынса һауа торошон күҙәтергә тейешле дьяк улы Афанасий Матюшкин, инструменттарҙы ҡулланмай, «Дневальные записки» тигән көндәлегендә үҙ күҙәтеүҙәрен: ҡасан ямғыр башланған, ҡасан туҡтаған, ҡасан Мәскәү йылғаһы туңған, ҡасан боҙ киткәнен генә яҙа<ref>[http://newtimes.ru/articles/detail/51294 И о погоде<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * XVII быуат аҙағы ( [[Пётр I|Петр I]] осоронда) — һауа торошон даими күҙәтеү башланған. * [[1715 йыл|1715 йыл]] — Рәсәйҙә тәүге һыу кимәлен үсәү посы, Петр I бойороғо буйынса, [[Нева]] йылғаһында Петропавловская крепость янында булдырыла. * [[1722]]йылдың [[10 апрел]]ендә Петр Беренсе указы менән [[Санкт-Петербург]]та һауа торошон даими күҙәтеү башлана. Яҙыуҙарҙы вице-адмирал [[Корнелиус Крюйс]] алып бара. Баштараҡ был яҙмалар бик ҡыҫҡа була һәм ошолайыраҡ итеп алып барыла: ''« 22 апрель, йәкшәмбе. Иртәнгә табан ел норд-вест; һыу элекке кимәлдә тора. Көн болотло һәм һыуыҡ … төшкө ваҡытта көсһөҙ генә норд-вест һәм төштән һуң ямғыр. Кискә тиклем тыныс һәм матур көн».'' Һуңыраҡ күҙәтеүҙәр фәнгә яҡыная төшә. * 1724 йылда Рәсәйҙә тәүге [[метеорология станцияһы]] ойошторола, 1725 йылдың декабренән Фәндәр академияһында һауа торошон күҙәтеүҙә барометр һәм термометр ҡулланыла башлай * XVIII быуаттың 30-сы йылдары — 20 [[метеостанция]]нан торған һауа торошон күҙәтеү селтәре булдырыла- «Бөйөк төньяҡ экспедиция»(«[[Великая северная экспедиция]]»). * [[1 апреля]] [[1849]] йылдың [[1 апрел]]е — [[Петербург]]та «Төп физик обсерватория» асыла- «Главная физическая обсерватория» (ГФО). (хәҙерге «[[Главная геофизическая обсерватория]]» им. [[Воейков, Александр Иванович|А. И. Воейкова]] ([[ГГО]])). ** [[1868 год|1868]]…[[1895 год|1895]] — директоры [[Вильд Генрих Иванович|Г. И. Вильд]] ** [[1896 год|1896]]…[[1913 год|1913]] — директоры [[Рыкачёв Михаил Александрович|М. А. Рыкачёв]]<ref>http://www.isaran.ru/?q=ru/fund&guid=4EEACCCC-3A05-48E3-90C0...ida=27</ref>, уның исеме Таймыр ярымутрауы янындағы бер утрауға бирелгән ** [[1913 год|1913]]-[[1916 год|1916]] — директоры [[Голицын Борис Борисович|Б. Б. Голицын]] * XIX быуаттың 70-се йылдарында  — ҙур йылғалар һәм күлдәрҙә бик күп гидрологик күҙәтеүҙәр пункттарынан торған селтәр булдырыла. * 1872 йылдың [[1 ғинуар]]ы — ГФО Европа һәм Себер өсөн көндәлек синоптик карталар һәм метеорологик бюллетень эшләп сығарыуға тотона ( был көндө Рәсәйҙә һауа торошо хеҙмәте тыуған көн тип иҫәпләйҙәр). * 1892 г. — «Метеорологик айлыҡ белешмә» ( «[[Метеорологический ежемесячник]]») сыға башлай. * 1921 йылдың [[21 июн]]е — [[В. И. Ленин]] «РСФСР-ҙа метеорология хеҙмәтен ойоштороу тураһында» («Об организации метеорологической службы в РСФСР») декретына ҡул ҡуя. * 1929 йылдың авгусында — СССР хөкүмәте ( [[СНК СССР]]) берҙәм Гидрометеорология хеҙмәтен булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә . ** уның ойоштороусыһы һәм етәксеһе — Алексей Феодосиевич Вангенгейм, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы янындағы Гидрометеорология комитеты рәйесе. (1934 йылда 10 йылға иркенәнән мәхрүм ителә )<ref name="svobodanews-2007-08-25">[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2007/08/25/20070825202230603.html Пропавший Соловецкий этап] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016135141/http://svobodanews.ru/Transcript/2007/08/25/20070825202230603.html |date=2007-10-16 }}, Владимир Тольц, 25.08.07 на сайте [[Радио Свобода]]</ref> * 1930 йылдың 1 ғинуары — «Үҙәк һауа торошо бюроһы» эшен башлай («Центральное бюро погоды»). Хәҙерге заманда метеорологик мәғлүмәттәрҙе тапшырыу өсөн компьютер селтәре ҡулланыла, был мәғлүмәттәрҙе йыйнаҡлау алгоритмын яҡшыртырға мөмкинлек бирә: ғәҙәти хәреф һәм цифраларҙан торған код урынына таблицалар төҙөлә, уларҙың кодын сисеүе һәм аңлауы еңел бирелә<ref>Готюр И. А., Костромитинов А. В.[http://pribor.ifmo.ru/file/journal/402.pdf Технология описания и раскодирования метеорологических данных на основе алгебраического подхода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730111348/http://pribor.ifmo.ru/file/journal/402.pdf |date=2014-07-30 }}. — Журнал Приборостроение. — Выпуск № 1. — Стр. 6-11</ref>. ==Башҡортостанда метеорология хеҙмәте тарихынан == Башҡортостанда тәүге метеорология күҙәтеүҙәре [[XVIII быуат]] аҙағында ойошторола. Уларҙы айырым крайҙы өйрәнеүселәр алып бара, мәҫәлән, Өфөлә 1780 йылдан алып, егерме йылдан ашыу Ребеллинский, һуңыраҡ 1835 — 1850 йылдарҙа аптекарь Боссе үҙ күҙәтеүҙәрен теркәп барған. 1838 йылдан башлап [[Өфө]] ирҙәр гимназияһында (хәҙерге медицина университетының бер бинаһы), 1912 йылдан Өфөнөң көньяҡ-көнбайыш ситендә (хәҙерге Телеүҙәк тирәһе) урынлашҡан метеостанцияла һауа торошон даими күҙәтеү ойошторола <ref>www.meteorb.ru/about/historical-reference</ref> . <gallery widths="230" heights="150"> Bridge across Belaya River.jpg Bridge on Belaya River.jpg </gallery> 1877 йылдың 9 сентябрендә хәҙерге [[Дуҫлыҡ монументы]] янындағы күпер тирәһендә, Золотуха биҫтәһендә Ағиҙел йылғаһындағы һыу күләмен үлсәү посы булдырыла. Ошо ваҡыттан алып, был урындағы пост үҙ эшен дауам итә. 1880 йылда [[Бөрө]] ҡалаһы, Андреевка ауылы янында Ағиҙел йылғаһы кимәлен үлсәү өсөн ике гидрология посы , 1912 йылда Ҡариҙел ауылында Ҡариҙел йылғаһында гидропост булдырыла. 1875 йылдан метеорология күҙәтеүҙәре [[Бөрө]]лә, [[Благовещен]] заводында, [[Бәләбәй]] ауыл хужалығы мәктәбендә алып барыла. 1895 йылда Өфө губерна земствоһы һауа торошон күҙәтеүҙе даими алып барыусы метеорология станциялары селтәрен булдыра. Был эштең башлап йөрөүсеһе [[Ҡазан университеты]] профессоры Д.А.Гольдгаммер булған. Профессор Гольдгаммер — Рәсәйҙең Көнсығышында метеорология селтәренә нигеҙ һалыусы, 1895 йылдан 1912 йылдың 1 ғинуарына тиклем Өфө метеоселтәре был селтәргә ингән . 1912 йылда Башҡортостанда 22 метеостанция эшләй. 1892 йылда Бөрөлә, 1912 йылда Шишмәлә, 1914 йылда Асҡында һәм Мәләүездә , 1917 йылда Баҡалыла метеостанциялар булдырыла. Өфө Метеорология бюроһы 1913 йылдың 22 майынан башлап эшләй, уның тәүге мөдире— Константин Иванович Михеев. 1913 —1917 йылдарҙа был хеҙмәт яҡшы ғына эшләй. 1916 йылда Өфө губернаһында 88 метеорология станцияһы һәм пункты була, уларҙың дүртеһе [[Екатеринбург]] физика обсерваторияһы, ҡалғандары земство иҫәбенә тотола. Земстволар бөтөрөлгәс, был станциялар ҙа ябыла. Граждандар һуғышы эҙемтәләре метеохеҙмәтте лә бик ауыр хәлгә килтерә. 1920 йылда барыһы 6 станция эшләй, улар араһында 1912 йылдан Шишмәлә һәм 1914 йылдан башлап, Бөрөләге станциялар иң тотороҡло эшләгәне була <ref>www.meteorb.ru/about/historical-reference</ref>. 1921 йылдың ғинуарынан Өфөгә губерна ер бүлегенә (губземотдел) метеорология инспекторы итеп Кургузов Яков Васильевич саҡырыла. Метеокүҙәтеүҙәр селтәре бик яй тергеҙелә, приборҙар етешмәй, 1921 йылда ҡот осҡос ҡоролоҡ һәм аслыҡ була. 1925 йылдан башлап, инспекторҙар метеорология станцияларында йөрөп, инструктаж үткәрә һәм күҙәтеүҙәрҙе тикшерә, ай һайын бюллетендәр сығарыла башлай. 1932 йылда республикала 39 метеостанция, 38 ямғыр кимәлен билдәләүсе пункт, 16 гидрология станцияһы, 98 йылғаларҙа һыу кимәлен билдәләү посы эшләй. 1923—1930 йылдарҙа Башнаркомзем янында Метеорология бюроһы эшләй, мөдире— Константин Иванович Михеев. Башҡорт АССР-ы Совнаркомы янында 1930 йылдың 19 ғинуарында Гидрометеорология бюроһы булдырыла. Гидрометбюро рәйесе— Корхов Михаил Никифорович. 1932 йылдан Гидрометкомитет рәйесе — Тернер Евстафий Владимирович. 1933 йылда Өфөлә булдырылған Гидрометеорология хеҙмәте идараһы 1937 йылға тиклем эшләй . ЦУГМС- тың бойороғо буйынса 1937 йылдың 23 мартынан БАССР гидрометеоролгия хеҙмәте идаралығы бөтөрөлөп, бөтә материалдар [[Свердловск]] ( Урал) гидрометеохеҙмәт идаралығына тапшырыла, Өфөлә Свердловск гидрометология хеҙмәте идаралығы бүлексәһе эшләй башлай. 1948— 1964 йылдарҙа Өфөлә эшләгән Гидрометбюро (Урал Гидрометеохеҙмәт идаралығы составында ) етәксеһе— Пацков Алексей Алексеевич . 1964 йылдың декабрендә Өфө гидрометобсерватория ойошторола, ул 1982 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. 1964— 1979 йылдарҙа уның етәксеһе Мәскәү гидрометинститут тамамлаған синоптик Никульшина Галина Алексеевна була. 1979 йылда гидрометобсерватория етәксеһе вазифаһына [[Лапиков Василий Васильевич]] тәғәйенләнә ( Ленинград гидрометеорология институтынан һуң 8 йыл Амурҙағы Комсомольск ҡалаһы авиаметстанцияһында эшләгән). Метеостанциялар селтәре тулыһынса Урал УГКС-ына буйһона. Республика хужалығы үҫеүе, гидрометеорология хеҙмәтен ҡайтанан ойоштороу кәрәк булғанлыҡтан Урал идаралығынан айырылып сығыу хәжәте тыуа. Өфө Гидрометобсерваторияһы директоры Лапиков В.В. республика етәкселеге ярҙамы менән Башҡортостан территория идаралығын булдырыу планын төҙөй . 1982 йылда үҙ балансы булған Башҡортостан Гидрометобсерваторияһы булдырыла, уның ҡарамағына бар метеостанция һәм постар ҙа күсә. Идаралыҡтың материаль-техник базаһын нығытыу ихтыяжынан сығып, 1983 йылда идаралыҡтың яңы бинаһы төҙөлә башлай . 1985 йылдың ғинуарында идаралыҡ был бинала эш башлай. 1986 йылдың 1 ғинуарынан Башҡортостан гидрометобсерватория, Гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхите бысраныуын тикшереү һәм контролдә тотоу хеҙмәте , Башҡортостан территорияһындағы Урал территориаль идаралығы оператив- производство ойошмалары нигеҙендә Башҡортостан гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхитен контролдә тотоу идаралығы булдырыла. 1989 йылда – УГКС Башҡортостан УГМС-ы, 1992 йылдан - Гидрометеоролгия һәм тәбиғәт мөхите мониторингы идаралағы. 1979 -2007 йылдарҙа идаралыҡ етәксеһе- атҡаҙанған метеоролог, география фәндәре кандидаты [[Лапиков Василий Васильевич]]. 1994 — 2002 йылдарҙа 14 яңы метеорология станцияһы булдырыла, [[Дүртөйлө]] һәм [[Сибай]]ҙа яңы станциялар асыла. [[Баймаҡ]]та, Павловкала (Нуриман районы), Оло-Тәләктә (Иглин районы) яңы биналар төҙөлә. 2002 йылда [[Туймазы]]ла Мониторинг үҙәге асыла. 2000-2001 йылдарҙа метеоселтәр компьютерлаштырыла. 2002 йылда [[Башҡортостан]]да 38 станция, 3 гидрология станцияһы, 1 күл посы, 15 метеопост, 68 гидрология посы, 7 лаборатория, 24 атмосфера бысраныуын күҙәтеүсе пункт, 38 (50 створ) ер өҫтө һыуҙарының бысраныуын күҙәтеүсе пункт булған. 2003-2004 йылдарҙа финанс ауырлыҡтары булыу сәбәпле 7 метеостанция, 10 метеопост, 2 лаборатория, 4 атмосфера һауаһы бысраныуҙы күҙәтеү пункты ябыла. 2007-2013 йылдарҙа идаралыҡ етәксеһе- Ферапонтов Юрий Иванович. 2010-2011 йылдарҙа (ФЦП «Модернизация и техническое перевооружение Росгидромета» бойороғона ярашлы ) бөтә метеостанцияларҙа ла автоматик метеорология комплекстары (АМК) ҡуйыла. 2013 йылда Баймаҡ метеостанцияһы ябыла, Бүздәк, Раевка, Үрге Йәркәй ҡыҫҡартылған күҙәтеү программаһына күсерелә<ref>www.meteorb.ru/meteorology/network-of-meteorological-stations</ref>. 2013 йылдың ноябренән «Башҡортостан гидрометеорология һәм тирә- яҡ мөхитте мониторинглау» Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы етәксеһе итеп Горохольская Вилора Зиннуровна тәғәйенләнә. 2014 йылда Башҡортостанда 32 станция, 3 гидрология һәм 1 күл станцияһы, 68 гидрометеорология посы, 5 лаборатория, 20 атмосфера һауаһын күҙәтеү пункты, 39 ер өҫтө һыуҙары бысраныуын күҙәтеү пункты булған. Автоматик метеорология станциялар Белорет районы Рәүәт (рус.Ревет) һәм Николаевка ауылында, [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол]] ауылында, [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]]на ҡуйылған. Рәүәттә,Кесе Инйәрҙә һыу кимәлен һәм температураһын билдәләүсе автоматик гидрология комплексы ҡуйылған. Росгидромет селтәрен техник яҡтан ҡайтанан ҡоралландырыу проекты буйынса станциялар һәм постарҙы техник яҡтан яңыртыу көтөлә. <gallery widths="200"> View over Ufa River.jpg| River Ufimka.jpg| Яман-таш 02.jpg| </gallery> == Метеорология бүлектәре == * [[Физик метеорология]] ( атмосфера күренештәрен радиолокация һәм космос ысулдары менән тикшереүҙе ойоштороу) * [[Динамик метеорология]] ( атмосфера процестарынның физик механизмдарын өйрәнеү) * [[Синоптик метеорология]] ( һауа торошо үҙгәреүҙең законлығын өйрәнеү фәне). * [[Климатология]] * [[Аэрология]] ( Ер өҫтөнән бер нисә километр бейеклектә атмосфераның юғары ҡатламдарын өйрәнеү фәне) Бынан тыш ғәмәли бүлектәр: * [[:Категория:Авиационная метеорология|Авиационная метеорология]] * Агрометеорология * Биометеорология ( атмосфера процестарының кешегә һәм башҡа тере организмдарға тәьҫир итеүен өйрәнеү фәне ) * Ядро метеорологияһы( тәбиғи һәм яһалма радиоактивлыҡты, атмосферала радиоактив ҡатнашмаларҙың таралыуын, ядро шартлауының тәьҫирен өйрәнеүсе фән) * Радиометеорология (атмосферала радиотулҡындар таралыуын өйрәнеүсе фән) * Спутник метеорологияһы Шулай уҡ вағыраҡ бүлектәр- урман (янғындар менән бәйле), транспорт, төҙөлөш һәм башҡа.<ref>{{Книга|автор = Кан С.И.|заглавие = Океан и Атмосфера|место = Москва|издательство = Наука|год = 1982|страницы = 71—72|серия = Человек и окружающая среда}}</ref> {{Разделы физики атмосферы}} ==Тикшеренеүҙәр өлкәһе == * атмосферала физик һәм химик процестар * атмосфера составы * атмосфера төҙөлөшө * атмосфераның йылылыҡ режимы * атмосферала дым алмашыныуы * атмосфераның дөйөм циркуляцияһы * электр ҡырҙары * [[оптика|оптик]] һәм [[акустика|акустик]] күренештәр * [[циклон]]дар * [[антициклон]]дар * [[елдәр]] * [[атмосфера фронттары]] * [[климат]] * [[һауа торошо]] * [[болоттар]] * [[метеор]]ҙар == Ҡарағыҙ == {{columns-list|2| * [[Всемирная метеорологическая организация]] * [[Всемирный метеорологический день]] * [[Международный день охраны озонового слоя]] * [[Прогноз погоды]] * [[Микрометеорология]] * [[Активное воздействие на гидрометеорологические процессы]] * [[Атмосферная оптика]] * [[Термодинамика атмосферы]] * [[Цикл индекса]] * [[:Категория:Метеорологи]] }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Хромов С. П. |часть = |заглавие = Метеорология и климатология для географических факультетов |оригинал = |ссылка = |издание = |место = Л. |издательство = Гидрометеорологическое изд-во |год = 1964 |том = |страницы = 30 |страниц = 500 |isbn = }} * {{книга |автор = Городецкий О. А., Гуральник И. И., Ларин В. В. |часть = |заглавие = Метеорология, методы и технические средства наблюдений |оригинал = |ссылка = |издание = 2-е изд |место = Л. |издательство = [[Гидрометеоиздат]] |год = 1991 |том = |страницы = 8 |страниц = 336 |isbn = 5-268-00646-9 }} * {{книга |автор = Хромов С. П., Петросянц М. А. |часть = |заглавие = Метеорология и Климатология. Учебник |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Изд. [[МГУ]] |год = 2001 |том = |страницы = |страниц = 527 |isbn = }} * Пасецкий В. М. Метеорологический центр России. Л.: Гидрометеоиздат, 1978. * Селезнева Е. С. Первые женщины геофизики и метеорологи. Л.: Гидрометеоиздат, 1989.-184 с. == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Метеорология|Викисловарь=метеорология|Викиновости=Метеорология}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/METEOROLOGIYA_I_KLIMATOLOGIYA.html Метеорология и климатология — статья в энциклопедии «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091115202233/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/METEOROLOGIYA_I_KLIMATOLOGIYA.html |date=2009-11-15 }} * [http://rshu.ru/ Российский государственный гидрометеорологический университет (РГГМУ)] * [http://meteoinfo.ru/ Сайт Гидрометеорологического научно-исследовательского центра Российской Федерации] * [https://web.archive.org/web/20070513220152/http://rgo.msk.ru/commissions/climatology/ Отделение метеорологии и климатологии Московского центра Русского географического общества] * [http://meteo.paraplan.net/ Метеорологический прогноз погоды в городах Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630104034/http://meteo.paraplan.net/ |date=2018-06-30 }} * [https://web.archive.org/web/20180701054130/http://potomy.ru/world/434.html Как метеорологи предсказывают погоду] * [http://www.onixtour.com.ua/books/sh_hb/part01.htm Карманный справочник авиационного штурмана, МЕТЕОРОЛОГИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211045442/http://www.onixtour.com.ua/books/sh_hb/part01.htm |date=2008-12-11 }} * [http://igras.ru/index.php?r=178 Метеословарь Института географии РАН] * [http://lekcia.com/лекция/на-русском-языке/метеорология-и-климатология Метеорология и климатология. Курс лекций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525135527/http://lekcia.com/%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=2019-05-25 }} * {{cite web |url=http://www.rmets.org/weather-and-climate/observing/luke-howard-and-cloud-names |title=Luke Howard and Cloud Names |author= |date= |work= |publisher=Royal Meteorological Society |accessdate=2015-10-24 |lang=en |ref=RMetS }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019080353/http://www.rmets.org/weather-and-climate/observing/luke-howard-and-cloud-names |date=2015-10-19 }} * {{cite web |url=http://www.islandnet.com/~see/weather/history/howard.htm |title=Luke Howard: The Man Who Named The Clouds |author=Keith.C.Heidorn |date=1999 |work= |publisher= |accessdate=2015-10-24 |lang=en |ref=The Man Who Named The Clouds}} {{Науки о Земле}} {{Физическая география}} {{Атмосфера Земли}} {{Метеорологическое оборудование}} [[Категория:Метеорология|*]] [[Категория:Атмосфераны өйрәнеүсе фәндәр]] f8z1qrwzilkw9svc833srjdaiutsfmq 0 138328 1309673 1266629 2026-11-09T13:01:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309673 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы''' ([[16 июнь]] [[1892 йыл]] — [[4 октябрь]] [[1948 йыл]]) — фольклорсы, [[Ҡырғыҙҙар|ҡырғыҙ]] эпосы «Манас»ты яҙып алыусы һәм өйрәнеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Биографияһы == Ҡәйүм Ғәйнан улы Мифтахов 1892 йылдың 16 июнендә [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылында тыуған. [[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы Нисе (''башҡортса'' Миҫе) йылғаһы буйында урынлашҡан мишәр ауылы Нәсебашта йәшәгән Мифтаховтарҙың 16 балаһы араһында 5-се бала була. [[Лаҡлы]] мәктәбендә уҡый. 1906 йылдан 1913 йылға тиклем [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһындағы — [[Рәсүлиә мәҙрәсәһе|«Рәсүлиә» мәҙрәсәһе]], һуңыраҡ [[Өфө]]лә [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]ндә уҡый. Ҡаҙаҡ байы Ибрай Торҙоғоловҡа көтөү көтөргә, уның балаларын уҡытырға яллана. [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]ндә ул буласаҡ башҡорт шағиры [[Шәйехзада Бабич]] менән дуҫлаша. 1916 йылда [[Ҡырғыҙстан]]ға бара һәм ауыҙ-тел ижады материалдарын йыя. Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығыш райондарында йәшәгән [[ҡырғыҙ]], [[Уйғырҙар|уйғыр]], [[ҡаҙаҡ]] халыҡтары араһында фольклор әҫәрҙәрен өйрәнә. 1920 йылдарҙан ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосы менән етди ҡыҙыҡһына. Ул йыйған материалдарҙың байтағы Төркөстан партия ойошмалары архивтарында бикләнә. 1922 йылда күренекле манасссыларҙың иң һуңғыһы булған Сагымбай Орозбаков менән осраша. Күп йылдар дауамында ул 900-ҙән ашыу йыраусы сказители менән осрашып, ишетелгән һәр бер һүҙҙе ентекләп яҙып ҡуйған. Ғалим был яҙмаларҙы ғәрәп графикаһы нигеҙендәге хәрефтәр ярҙамында теркәгән. Ҡайһы бер хеҙмәттәрен: {{comment|Йүрүҙәнле|Юрузянский}}, Мөхәмәд Ниси, Шоңҡар һ.б. псевдонимдары менән билдәләгән. 1923 йылда Ҡәйүм Мифтахов «Тильчи» (№ 23) һәм «Джетысуйская правда» (№ 28 и 29) гәзиттәрендә уҡытыусыларға үҙенең тәҡдимдәрен баҫтырып сығара (һуңғараҡ уларға нигеҙләнеп ҡырғыҙ орфографияһы эшләнгән). [[1924]]—[[1926 йыл]]дарҙа Мифтахов Ташкентта (''үзбәксә'' Toshkent) йәшәй һәм «Көнсығыш хәҡиҡәте» «Правда Востока» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй, шул уҡ ваҡытта уҡытыу эшен дә алып бара. [[1926 йыл]]да [[Ҡырғыҙстан]]ға кире ҡайта. Һәм ғалимдың 1941 йылға саҡлы тормошо бик һөҙөмтәле һәм бай йөкмәткеле була. Ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосын яҙып ала һәм уның һаҡланып ҡалыуына ҙур өлөш индерә. [[1928 йыл]]да тыуған ауылы [[Нәсибаш]]ҡа ялға ҡайта, яҡташ ҡыҙға өйләнә. [[1941 йыл]]да [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, [[1942 йыл]]да үҙ теләге менән фронтҡа китә. Балтик флоты караптарында хеҙмәт итә, Ленинград блокадаһы алыштарында ҡатнаша, контузия ала. [[1944 йыл]]да яраланғандан һуң, ғаиләһе менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡалаһында йәшәй, 1-се мәктәптә уҡыта. 1945 йылда ҡабаттан [[Ҡырғыҙстан]]ға сығып китә. 1948 йылдың 4 октябрендә [[Бишкәк]] ҡалаһы янындағы Байтыҡ ауылында вафат була. [[Бишкәк]]тең Ала-Арча зыяратында ерләнгән. == Мираҫы == Ҡәйүм Ғәйнан улы Мифтахов — иң емешле эшләгән күренекле төркиәтсе-ғалимдарҙың береһе. Ул алты телдә иркен аралашҡан. Донъя мәҙәниәте шедевры булған ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосы поэтик текстарын йыйыу һәм тәртипкә килтереүгә бөтә ғүмерен бағышлаған. Мифтахов Ҡ. Ғ. йыйған баҫма 788 бит күләмендәге өлгөләрҙең төп нөсхәһе оригиналы Ҡырғыҙстан Республикаһы баш ҡалаһы Бишкәктә (Фрунзе) Фәндәр Академияһының Тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡлана. Уның эсенә ҡырғыҙ фольклоры, тарихы һәм этнографияһы буйынса 1 000 биттән артыҡ күләмдә материал ингән. Күренекле төркиәтсе ғалимдар В. Бартольд, С. Е. Малов менән хат алышҡан. {{начало цитаты}}В газете «Советская Киргизия» от 20 октября 1929 года есть небольшая заметка «Сокровище под спудом», где говорится: "В хранилище научно-исследовательского института имеется редчайший и даже единственный в мире документ — полная построчная запись национальной киргизской поэмы — «Манас». В этой же заметке пишется и о «частном собирателе песен» Каюме Мифтахове, которому удалось собрать полный текст «Манаса». Всего, как сказано в документах киргизской академии наук, к 1947 году ученым собрано 258 печатных листов по эпосу «Манас». Многие из сохранившихся его трудов сегодня пылятся на полках в архивах киргизской академии наук и не печатаются{{конец цитаты}} [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1109078996>]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Балалары == * Бабеф Ҡәйүм улы Мифтахов, 1937 йылғы * Нисей Ҡәйүм улы Мифтахов, 1939 йылғы. [[Ҡытаутамаҡ]] ҡалаһында йәшәй. Инженер булып эшләгән. Депутат итеп һайланған. Ҡала Башлығы урынына дәғүә иткән. == Наградалары == * А. Аҡаев бойороғо менән «Манас- 1000» иҫтәлекле юбилей миҙалы менән бүләкләнгән (үлгәндән һуң). * «За оборону Ленинграда», * «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалдары менән бүләкләнгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Манас (эпос)]] == Әҙәбиәт == * Токомбаева Анар. Каюм Мифтаков, 1892—1948: [Фольклорист]: (Науч.-попул. очерк) / А. Токомбаева ; АН КиргССР, Отд. рукописей и публ. — Фрунзе: Илим, 1991. — 121, [1] с., 20 см. * М.Гайнуллин. Тысяча лет и одна жизнь//Челябинский рабочий, 23 декабря 1998 года. * Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 299—300. == Һылтанмалар == * [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2001_1_2/08/08_2/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Гасырлар авазы: Каюм Мифтахов — исследователь кыргызского эпоса «Манас»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20250814104426/https://arch.kyrlibnet.kg/?&npage=download&nadd=6719 Алтмышбаева Дж. А. Историк философии академик А. Алтмышбаев в истории науки и философии] {{ref-ru}} * [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1109078996 МИФТАХОВ Каюм Гайнанович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * {{БЭ2013|/index.php/8-statya/10054-miftakhov-j-m-ajnan-uly}} * [https://ireklesyuzweb.wordpress.com/2018/06/13/мифтахов-каюм-габдулкаюм-гайнанович/ Мифтахов Каюм (Габдулкаюм) Гайнанович, ученый-востоковед, фольклорист, исследователь кыргызского эпоса «Манас»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] [[Категория:Фольклорсылар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] [[Категория:Ҡырғыҙстанда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 4qm4kfrhrou03v76t5h3qyvffi3zkdf 0 138343 1309783 1246510 2026-11-09T20:54:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309783 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ниязов Сапарморат Атай улы''' ({{Lang-tk|''Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow, Сапармырат Атаевич Ныязов}}; тыуғандағы фамилияһы — '''Аннания́зов'''; [[19 февраль]] [[1940 йыл]] — [[21 декабрь]] [[2006 йыл]]), '''Төркмәнбашы''' ({{Lang-tk|Türkmenbaşy}} — «[[Төркмәндәр|төркмәндәр башлығы]]»), '''Серда́р''' (юлбашсы) һәм '''Мәңге Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашы'''<ref>{{Cite web|title=Человек — вечность|url=http://www.gundogar.org/?02210510423000000000000011000000|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWP35oQ|archivedate=2012-12-25|author=Атаева М., Мурадов А., Оразов Р., Курбанов Б.|publisher=Gundogar.org|accessdate=2012-12-20}}</ref> — [[СССР]] һәм [[Төркмәнстан]]дың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1985 йылдан 2006 йылғаса [[Төркмәнстан]] етәксеһе ([[1985]]—[[1991 йыл]]дарҙа — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, [[1990]]—[[2006 йыл]]дарҙа — Төркмәнстан президенты; 1999 йылдан — ғүмеренең ахырынаса президент). 1990—1991 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. Ниязов идара иткән осорҙа илдә уның шәхси [[Диктатура|диктатор власы]], шулай уҡ масштаблы шәхес культы урынлаштырыла<ref name="Rodina-erkin">{{Cite web|title=Народ, Родина, Туркменбаши|url=http://www.erkin.net/internet/kaligula.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWQODYw|archivedate=2012-12-25|author=Бабаев О.|publisher=Эркин Туркменистан (erkin.net)|date=2008-11-29|accessdate=2012-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026105412/http://www.erkin.net/internet/kaligula.html |date=2013-10-26 }}</ref>, тик уның вафатынан һуң ғына улар бөтөрөлә. == Биографияһы == Сапарморат Атай улы Ниязов 1940 йылдың 19 февралендә Төркмән ССР-ының Ҡыпсаҡ ауылында тыуа. Рәсми биографияһына ярашлы, 1941 йылда уның атаһы, Атаморат Ниязов, үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм 1942 йылдың 24 декабрендә 2-се гвардия дивизияһы 535-се гвардия полкының отделение командиры званиеһында Кавказ өсөн барған һуғыштарҙа һәләк була<ref name="Био">{{Cite news|title=ТУРКМЕНБАШИ (НИЯЗОВ) Сапармурат Атамуратович|url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1014156229|publisher=Centrasia.ru|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629233253/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1014156229 |date=2015-06-29 }}(рус.)<span id="cxmwASw" tabindex="0">, </span>''Centrasia.ru''<span id="cxmwASw" tabindex="0">.</span></ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, уның атаһы Чикола ауылы (Төньяҡ Осетия) янында яраланған килеш әсиргә төшә, һәм немецтар уны атып үлтерә. Әсәһе — Гурбансолтан-ынйы, шулай уҡ ҡустылары (10 йәшлек Мөхәммәтморат һәм алты йәшлек Ниязморат) Ашхабадта 1948 йылда булған ер тетрәү ваҡытында һәләк була<ref>{{Китап|автор=Николай Александрович Зенькович.|заглавие=Самые закрытые люди: энциклопедия биографий|ссылка=https://books.google.com/books?id=o9I0SDET8jsC&pg=PA404&dq=%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2+%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5+%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%8B%D0%B5&ei=8-2XS5HANYigzATp1rSmCg&hl=ru&output=html&cd=1|издательство=Olma Media Group|год=2002|страницы=404|isbn=5948500357, 9785948500355}}</ref>. Йәтим ҡалғас, Сапарморат Ҡыҙыл-Арват ҡалаһындағы балалар йортона барып эләгә. Урта мәктәпте отличие менән тамамлап, 1959 йылда Геолог-эҙләнеү эштәре эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Төркмән территориаль комитетында инструктор булып эшләй башлай. [[1962 йыл]]дан КПСС ағзаһы. Бер нисә ай Мәскәү энергетика институтында уҡып ала (бында уның архив эше һаҡлана), ауыр эпилепсия өйәнәктәре йыш ҡабатланыу сәбәпле, уҡыуҙан ебәреүҙәрен һорап ғариза яҙа. Уҡыуын Ленинград политехник институтында дауам итә, [[1967 йыл]]да инженер-энергетик дипломын ҡулына ала. [[Файл:Vladimir_Putin_with_Saparmurat_Niyazov-1.jpg|мини|Ниязов һәм Путин]] * [[1965 йыл]] — Ленинградтың Киров заводында формаға һалыусы * [[1967 йыл]]дан — Ашхабад өлкәһенең Ленин исемендәге Бөзмейен ГРЭС-ында мастер, өлкән мастер * [[1970 йыл]]дан — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары * [[1976 йыл]] — ситтән тороп КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге юғары партия мәктәбен тамамлай * [[1980 йыл]]дан— Төркмәнстан Коммунистар партияһы Ашхабад ҡала комитетының беренсе секретары * [[1984 йыл]]дан — КПСС Үҙәк Комитетының партия эштәре ойошмаһы бүлеге инструкторы * март — декабрь, [[1985 йыл]] — Төркмән ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе * 1985 йылдың 21 декабренән 1991 йылдың 16 декабренә тиклем — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары * [[1986 йыл]]дан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, 1990 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы * [[1990 йыл]]дың ғинуарынан — Төркмән ССР-ы Юғары Советы рәйесе (ярты йылдан һуң Юғары Совет «Төркмән Совет Социалистик Республикаһының дәүләт үҙаллылығы тураһында» Декларация ҡабул итә){{Sfn|Лентапедия. Сапармурат Ниязов|name=Lentapedia}}. КПСС-тың XXVI ([[1981]]), XXVII ([[1986]]), XXVIII ([[1990]]) съездары һәм XIX конференцияһы ([[1988]]) делегаты. СССР-ҙың халыҡ депутаты. СССР Юғары Советы ағзаһы. === Төркмәнстандың ғүмерлек президенты === Төркмәнстанда яңы Конституция рәсми рәүештә индерелгәнгә тиклем үк — 1990 йылда президент Посы булдырыла. [[1990 йыл]]дың [[27 октябрь|27 октябренд]]ә бөтә халыҡ тауыш биреүе юлы менән альтернативаһыҙ шарттарҙа Төркмән ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары С. Ниязов Төркмән ССР-ы президенты итеп һайлана. Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, һайлаусыларҙың 98,3 проценты уның өсөн тауыш бирә<ref name="autogenerated1">Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p477 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/019924958X ISBN 0-19-924958-X]</ref>. Конституция ҡабул ителгәндән һуң президент, үҙенең полномочиеларын Төп Закон менән яраштырыу өсөн, яңынан һайлау үткәрергә тәҡдим итә. [[1992 йыл]]дың 21 июнендә, берҙән-бер кандидат булараҡ, С. Ниязов тағы ла күпселек тауыш менән Төркмән Республикаһы Президенты итеп һайлана: һайлауҙа ҡатнашҡандарҙың 99,5 проценты уның өсөн тауыш бирә. [[1993 йыл]]дың 22 октябрендә Сапарморат Ниязов Мәжлес (парламент) ҡарары менән донъялағы бөтә төркмәндәрҙең башлығы тип иғлан ителә. Аҙағыраҡ был титул «Бөйөк Төркмәнбашы» тип атала башлай. 1993 йылдың икенсе яртыһында Төркмәнстан Демократик партияһы (элекке Төркмәнстан Коммунистаря партияһы) Сапармурат Ниязовтың полномочиеларын икенсе срокҡа, 1997 йылда һайлауҙар үткәреп тормайынса, 2002 йылға тиклем оҙайтыуҙы тәҡдим итә. [[1994 йыл]]дың ғинуарында бөтә халыҡ референдумында һайлаусыларҙың күпселеге был идеяны хуплай. Аҙ һанлы һәм, нигеҙҙә, Мәскәүҙә йәшәгән төркмән оппозицияһы вәкилдәре саң ҡаға башлай. Төркмәнстандың 1997 йылда президент посына һайлауҙарҙа ҡатнашырға ниәтләгән элекке сит ил эштәре министры Абды Кулыев Рәсәй телевидениеһының «Хәбәрҙәр» программаһына биргән интервьюһында, власть, Сапарморат Ниязовҡа ғүмерлек президентлыҡты тәьмин итергә теләп, Конституцияны тупаҫ боҙа, тип белдерә. Мәскәүҙәге «Төркмәнстан» Мәҙәни һәм эшлекле хеҙмәттәшлек фонды тирәһенә тупланған оппозиция үҙ дәғүәләрен юридик яҡтан законды боҙоуҙар менән генә түгел, ә илдәге ауыр иҡтисади хәл барлыҡҡа килеүе менән дә дәлилләй<ref>[http://www.svoboda.org/a/368348.html]</ref>. Шуны билдәләү урынлы булыр: президент һайлауҙарын һәм референдум үткәреү барышында Конституция положениелары аныҡ күҙәтелә. Өҫтәүенә, Конституцияны ғәмәлгә индереү тураһындағы Законға ярашлы, С. Ниязов өсөнсө срокҡа президент булып һайланыу мөмкинлеген ала, сөнки беренсе тапҡыр һайланғанда Конституция ҡабул ителмәгән була. Әммә ул ваҡытта Төркмәнбашы ғүмерлек президентлыҡты индереүгә ҡаршы булыуын асыҡтан-асыҡ белдерә. Аҡһаҡалдар Советы, Халыҡ Советы һәм Милли яңырыу хәрәкәтенең берлектәге ултырыштарында сығыш яһап, ул ғәмәлдәге законды боҙоуға бармаясағы тураһында белдерә һәм [[2002 йыл]]да полномочиелары срогының тамамланыуын көтөргә тәҡдим итә һәм «кемдең президент буласағын бергәләп хәл итергә» саҡыра. Бер аҙ һуңыраҡ,[[1994]]—[[1995 йыл]]дарҙа, Ниязов биләгән юғары вазифаны «Шах» тип атау һәм Төркмәнстанды Шахлыҡ тип иғлан итеү тураһындағы мәсьәлә ҡарала. Әммә Төркмәнстандың бер нисә кланы вәкилдәре булған аҡһаҡалдарҙың [[1994 йыл]]да Балҡан велаятендә үткән кәңәшмәһендә был идея аҡһаҡалдар тарафынан бер тауыштан хуплау тапмай<ref name="iicas.org">{{cite web|url=http://ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a063.htm|author=[[Кулиев, Авды Овезкулиевич|Кулиев Авды]].|title=Туркменская элита: взгляд изнутри|work=Центральноазиатский толстый журнал|publisher=ctaj.elcat.kg|accessdate=2012-12-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWRQUfI|archivedate=2012-12-25}}</ref>. Быға бәйле, шулай уҡ асыҡтан-асыҡ белдерелмәгән консультациялар барышында күрше Иран, Үзбәкстан, Рәсәй етәкселеренең был идеяға кире ҡарашта булыуҙарын һәм Ниязовтың вариҫ буласаҡ улы Морат Ниязов менән мөнөсөбөттәренең киҫкен булыуын иҫәпкә алып, С. Ниязов шах тип иғлан ителмәй. [[1999 йыл]]дың декабрендә Төркмәнстандың Халыҡ Советы Сапарморат Ниязовтың ғүмерлек президентлығы тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1298522.stm Timeline: Turkmenistan] BBC News</ref>. [[2002 йыл]]дың апрелендә Төркмәнстанда хәрби хеҙмәт тураһында яңы закон ҡабул ителә, юғары хәрби звание сифатында маршал дәрәжәһе индерелә; быға тиклем армия генералы юғары звание була<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1018297140 Туркменбаши ввёл в Туркменистане новое воинское звание — маршал. Для себя… — ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022033320/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1018297140 |date=2017-10-22 }}</ref>. Әммә Ниязовҡа был юғары званиены биреү инициативаһы уңышҡа өлгәшмәй; 2002 йылдың июнендә Ниязов маршал званиеһынан баш тарта һәм ошо инициатива авторҙары булған хеҙмәткәрҙәрен ҡырҡа тәнҡитләп сығыш яһай<ref>[http://ria.ru/politics/20020614/174751.html Президент Туркменистана Сапармурат Ниязов обрушился с критикой на подчиненных, решивших присвоить ему звание маршала. РИА Новости, 14 июня 2002 года]</ref>. [[Файл:Vladimir_Putin_with_Saparmurat_Niyazov-11.jpg|мини|250x250пкс|Сапарморат Ниязов һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]. Мәскәү, 2000 йыл.]] [[2002 йыл]]дың ноябрендә Ашхабадта Ниязовты үлтермәксе булалар: президент кортежы йөк машинаһынан утҡа тотола. Атыш мәлендә бер кем дә зыян күрмәй. Төркмәнбашы был инцидентты элек юғары вазифалар биләгән төркмән чиновниктарының: сит ил эштәре министры Борис Шихморадов менән ауыл хужалығы министры Имамбирҙе Ыҡлымовтың ойоштороуҙары тураһында белдерә. [[2003 йыл]]дың авгусында Ниязов Халыҡ Советының ғүмерлек рәйесе итеп һайлана. Сапарморат Ниязов, башҡа БДБ илдәре етәкселәре менән сағыштырғанда, берлектә үткәрелгән сараларҙа бик һирәк ҡатнаша. Бик йыш ҡына Урта Азия буйынса күршеләре — Ҡаҙағстан менән Узбекистан етәкселәренең Төркмәнстан адресына тәнҡит һүҙҙәрен яуҙырауҙары Төркмәнбашының асыуына тейә, тигән фекер ҙә бар. Тап ошо сәбәпле Төркмәнстан нейтралитет тураһында иғлан итә һәм ОДКБ-ға («Коллектив хәүефһеҙлек килешеүе ойошмаһы») инеүҙән баш тарта. [[2005 йыл]]да Төркмәнбашы Төркмәнстандың [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]]-лағы статусын айырымланған ағзалыҡ кимәленә тиклем түбәнәйтеүе тураһында иғлан итә. Һуңғы йылдарҙа Төркмәнбашы ҡаты ауырый, ул йөрәк һәм диабет сирҙәренән яфалана. == Сапарморат Ниязовтың [[шәхес культы]] == == Төркмәнбашы индергән ҡайһы бер яңылыҡтар == С. Ниязов һаулыҡ һағы, мәғариф, шәхси тормош һәм башҡа фундаменталь хоҡуҡ мәсьәләләренә ҡағылышлы яңылыҡтарҙың күбеһен президент указдары менән индерә. Коммунистарҙан һуң барлыҡҡа килгән күпселек дәүләттәрҙең юлбашсыларынан айрымалы рәүештә С. Ниязов закондарҙы тик үҙе ҡабул итеүгә өҫтөнлөк бирә. == «Рухнамә» һәм әҙәби ижады == [[2001 йыл]]да донъя күргән «Рухнамә» («Рух китабы») — фәлсәфәүи-тарихи күҙлектән сығып төркмән халҡының рухлылығын тикшереү. Сапарморат Ниязов был китаптың авторы тип иҫәпләнелә. Ниязов фекеренсә, тәгәрмәсте лә һәм башҡа бик күп өйберҙәрҙе төркмәндәр уйлап тапҡан, тимерҙе лә улар эретә башлаған, өҫтәүенә хәҙерге Евразия киңлектәрендә 70-ләп дәүләткә нигеҙ һалған. == Вафаты һәм уны ерләү == Сапарморат Ниязов [[2006 йыл]]дың 21 декабрендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Оппозициялағыларҙың ҡайһы берҙәре, Ниязов бер нисә көн алда вафат булғандыр, тип белдерә<ref>{{Cite web|title=Оппозиция узнала о смерти Туркменбаши несколько дней назад|url=http://www.lenta.ru/news/2006/12/21/opposition/_Printed.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWSPUSJ|archivedate=2012-12-25|publisher=[[Lenta.ru|Лента.Ру]]|date=2006-12-21|accessdate=2012-12-20}}</ref>. Ниязовтың баҡыйлыҡҡа күсеүе төркмән халҡы өсөн көтөлмәгән хәл була. Рәсәйҙә уны ерләү церемонияһы «Хәбәрҙәр» дәүләт телеканалы аша тура эфирҙа трансляциялана. Ерләүҙә Рәсәйҙән Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе [[Фрадков Михаил Ефимович|Михаил Фрадков]] ҡатнаша<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/62288 «В Туркменистане прошли похороны президента Сапармурата Ниязова».] // Первый канал, 24 декабря 2006 (ВИДЕО) </ref>. === Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре === Ҡайһы бер аналитиктар, Төркмәнбашының ҡапыл үлеүе Төркмәнстанды системалы көрсөккә килтерәсәк, тип күҙаллай. Әммә Ниязов үлгәндән һуң сәйәси властың алмашыныуы тыныс үтә, ниндәйҙер күҙгә салынған көрсөк һиҙелмәй. Күҙәтеүселәр йәмғиәттең Ниязов үлеменә ҡайғырыуын, ниндәйҙер дәрәжәлә юғалып ҡалыуын, яҡшыға табан өмөтләнеүен билдәләй<ref>{{Cite web|title=Туркменбаши умер в день рождения Сталина|url=http://kp.ru/daily/23828.4/61516/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWU0myq|archivedate=2012-12-25|author=Антонов К., Красников Н., Седов А., Аниськин А., Небера М.|publisher=[[Комсомольская правда]] (kp.ru)|date=2006-12-22|accessdate=2012-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Туркменистане скончался президент страны Сапармурат Ниязов|url=http://www.newsru.com/world/21dec2006/niyazov.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWXmJk3|archivedate=2012-12-25|publisher=[[NEWSru.com]]|date=2006-12-21|accessdate=2012-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Туркменистан. На западе страны|url=http://www.chrono-tm.org/?id=236|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131104348/http://www.chrono-tm.org/?id=236|archivedate=2011-01-31|author=Хемраев М.|publisher=Хроника Туркменистана|date=2007-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131104348/http://www.chrono-tm.org/?id=236 |date=2011-01-31 }}(недоступная ссылка с 23-12-12 (2033 дней)) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с декабрь 2012]]</ref> . Ниндәйҙер тәртип боҙоуҙар ҙа күҙәтелмәй (ҡаты режимлы Овадан-Депе колонияһындағы тотҡондарҙың бунт күтәрергә маташыуын иҫәпкә алмағанда<ref>{{Cite web|title=После смерти Туркменбаши 23 политзэка взбунтовались и были расстреляны|url=http://www.klerk.ru/boss/news/66031/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWZXiJO|archivedate=2012-12-25|publisher=[[Клерк.Ру]]|date=07-01-19|accessdate=2012-12-20}}</ref>). Ниязов вафатынан һуң Төркмәнстандың хәүефһеҙлек советы йыйыла. Конституция буйынса, президент баҡыйлыҡҡа күскән осраҡта уның вазифаһы парламент (Мәхлес) рәйесенә йөкмәтелә, һәм ике ай эсендә яңы һайлау көнө билдәләнелә. Шулай итеп, Овезгелде Атаев президент вазифаһын башҡарыусы булырға тейеш була.. Әммә Атаевҡа ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатылған булып сыға. Шуға күрә вице-премьер, һаулыҡ һағы министры Гурбангулы Бердымөхәмәдов президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Илдә ете көнлөк матәм иғлан ителә. ; Ниязовтың шәхес культының һүнә барыуы Төркмәнбашы вафатынан һуң бер нисә айҙан илдә Ниязовтың шәхес культын кәметеү буйынса саралар башлана. [[2007 йыл]]дың май аҙағында [[Төркмәнабад|Төркмәнабат]] ҡалаһында элекке президент Сапарморат Ниязовтың статуяларының береһе һүтелә<ref>{{Cite web|title=В городе Туркменабат демонтирована статуя Сапармурата Ниязова|url=http://www.svobodanews.ru/news/2007/05/28.html?item=394936|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWtRpAF|archivedate=2012-12-25|publisher=Радио Свобода (svoboda.org)|accessdate=2012-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223103218/http://www.svoboda.org/content/news/394936.html |date=2012-12-23 }}</ref>. [[2008 йыл]]дың 3 майында Нейтралитет аркаһын [[Ашхабад]] үҙәгенән ҡала ситенә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2010 йылдың 18 ноябрендә ғәмәлдәге президент Бердымөхәмәдов был арканы һүтергә ҡуша<ref>{{Cite web|title=В Ашхабаде демонтируют золотую статую Туркменбаши|url=http://top.rbc.ru/society/18/01/2010/362926.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWzx5CU|archivedate=2012-12-25|publisher=РосБизнесКонсалтинг (rbc.ru)|date=2010-01-18|accessdate=2012-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116153956/http://top.rbc.ru/society/18/01/2010/362926.shtml |date=2012-01-16 }}</ref>. Төркмәнбашының исеме гимндан һәм тоғролоҡ антынан алып ташлана, һәйкәлдәр һәм бюстар әкренләп һүтелә, "Рухнамә"не мәжбүри һәм бөтә ерҙә лә өйрәнеү туҡтатыла. Ҡатын-ҡыҙҙар көнө Ниязовтың әсәһенең тыуған көнөнән ҡайтанан 8 мартҡа күсерелә. Григориан календары ҡабат ҡулланыла башлай, айҙар һәм аҙна көндәренә элекке атамалары кире ҡайтарыла<ref>{{Cite web|title=Туркменбаши вычеркнут из гимна|url=http://www.izvestia.ru/world/article3123385/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAX1leKQ|archivedate=2012-12-25|author=Забродина Е.|publisher=[[Известия]] (izvestia.ru)|accessdate=2012-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Президент Туркмении распорядился убрать золотую статую Туркменбаши|url=http://top.rbc.ru/society/03/05/2008/163053.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAX4Q4TV|archivedate=2012-12-25|publisher=РосБизнесКонсалтинг (rbc.ru)|date=2008-05-03|accessdate=2012-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006132555/http://top.rbc.ru/society/03/05/2008/163053.shtml |date=2014-10-06 }}</ref>. «Рухнамә» һәм Ниязовтың башҡа китаптары бар ерҙән дә йыйып алына. Улар урынына Төркмәнстанда йәшәүселәр Бердымөхәмәдовтың «Прогрестың яңы үрҙәренә» тигән китабын һатып алырға тейеш була<ref name="Ruhn">[http://calvaryguard.com/ru/kanz/hist/negod/bashi/ Пожизненный президент Туркмении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925170143/http://calvaryguard.com/ru/kanz/hist/negod/bashi/ |date=2022-09-25 }}</ref>. [[2009 йыл]]дан әйләнешкә яңы аҡсалар индерелә, уларҙа Ниязов портреты урынына төркмән эшмәкәрҙәренең портреттары урын ала. [[2010 йыл]]дың 1 апреленән Ниязов күрһәтмәһе буйынса ябылған китапханалар ҡайтанан асыла.<ref>{{Cite web|title=В Туркмении открылись библиотеки, закрытые при Ниязове|url=http://www.gazeta.ru/news/culture/2010/04/01/n_1477525.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAX6SErG|archivedate=2012-12-25|publisher=[[Газета.Ру]]|date=2010-04-01|accessdate=2012-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Туркмении вновь открываются библиотеки|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5427654,00.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAX9lpiV|archivedate=2012-12-25|author=Степовик М., Темненков Г.|publisher=Deutsche Welle (dw-world.de)|date=2010-04-02|accessdate=2012-12-20}}</ref> == Төркмәнбашының вариҫы == Төркмәнстан президентын һайлау [[2007 йыл]]дың 11 феврелендә үткәрелә. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, президентт вазифаһын башҡарып килгән Гурбангулы Бердымөхәмәдов, 89 % тауыш йыйып, еңеп сыға; [[14 февраль|14 февралдә]] үк ул ант бирә һәм Төркмәнстандың икенсе президенты була. == Төркмәнбашының наградалары һәм юғары исемдәре == Сапарморат Ниязов — үҙ дәүләтенең юғары наградаһы — Төркмәнстан Геройы исеменә һәм «Алтын Ай» алтын миҙалына («Алтын Ярымай») иң беренсе булып лайыҡ була. == Башҡа факттар == [[Файл:10000_manat._Türkmenistan,_2005_a.jpg|мини|300x300пкс|10000 манатлыҡ банкнотала Сапарморат Ниязов портреты]] [[Файл:Stamp_of_Turkmenistan_1992_11.jpg|справа|мини|200x200пкс|Төркмәнбашы Төркмәнстандың 1992 йылғы почта маркаһындана ]] * Төркмәнбашы Көнсығыш тарих һәм мәҙәниәте менән мауыға. * Төркмәнбашының үҙенең әйтеүе буйынса, ул, көнсығыш хандары йолаһын дауам итеп, ваҡыт-ваҡыт үҙенә грим һалдырып, Ашхабад буйлап йәйәү йөрөргә ярата, йәғни «халыҡтың реаль тормошон өйрәнә<ref>[http://www.erkin.net/photos/boroda.html „Бородатый хитрец“. Туркменбаши выходит в народ (фото)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016155447/http://www.erkin.net/photos/boroda.html |date=2013-10-16 }} — „Туркменбаши выходит в народ, маскируясь накладной бородой, чтобы узнать, что думают о нем люди“ // Эркин Туркменистан (erkin.net), 11.09.2004</ref>»<ref>[http://www.erkin.net/photos/boroda.html «Бородатый хитрец». Туркменбаши выходит в народ (фото)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016155447/http://www.erkin.net/photos/boroda.html |date=2013-10-16 }} — «Туркменбаши выходит в народ, маскируясь накладной бородой, чтобы узнать, что думают о нем люди» // Эркин Туркменистан (erkin.net), 11.09.2004</ref>. * Төркмәнбашы һәр ваҡыт мода буйынса кейенергә ярата. Бармаҡтарына ҡиммәтле ташлы балдаҡтар кейер була. Ул зөбәржәт ташына (йәшел төҫ — ислам төҫө) һәм бриллианттарға өҫтөнлөк бирә. * Шәхси ат һарайында йөҙләгән ахалтекин юртаҡтары, гаражында — тиҫтәләгән ҡиммәтле лимузиндар тора. Уның президент һарайы һәм резиденцияһы иҙәндәрендә — гигант төркмән келәмдәре. * Төркмәнбашы Төркмәнстандың сырье байлыҡтарын — газ, нефть, көкрт, мамыҡ һәм башҡа ҡаҙылма баылыҡтарын үҙ белдеге менән тотона. Ҡошсолгоҡ фермаһы ғына Төркмәнбашының предприятиеһы тип асыҡтан-асыҡ таныла. * Төркмәнбашының үҙенең әйтеүе буйынса, уның байлығы 3 миллиарда АҠШ долларҙары тәшкил итә. Ул аҡсаларҙы Ниязов Европа банкыларында, атап әйткәндә, Дойче банкыһында һаҡлай. * Хәҙерге президент Гурбангулы Бердымөхәмәдов, имеш-мимештәр буйынса, бәлки, Ниязовтың никахтан ситтә тыуған улылыр. Ул сағында Сапарморат Ниязов 17 йәштә үк атай булған булып сыға<ref>{{Cite web|title=Туркменбаши оставил «внебрачного принца»?|url=http://www.kp.ru/daily/23829/61559/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWqck7Y|archivedate=2012-12-25|author=Антонов К., Красников Н.|publisher=Комсомольская правда (kp.ru)|date=2006-12-23|accessdate=2012-12-20}}</ref>.<ref>{{Cite web|title=Туркменбаши оставил «внебрачного принца»?|url=http://www.kp.ru/daily/23829/61559/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWqck7Y|archivedate=2012-12-25|author=Антонов К., Красников Н.|publisher=Комсомольская правда (kp.ru)|date=2006-12-23|accessdate=2012-12-20}}</ref> === Шәхси трмошо === * Сапарморат Ниязовтың ҡатыны Муза Алексеевна. Балалары һәм ҡатыны Төркмәнстандан ситтә йәшәй, ҡатыны — Мәскәүҙә, Ирина исемле ҡыҙы — Лондонда. == Хәтер == Йыл һайын [[21 декабрь|21 декабрҙә]] Төркмәнстанда Төркмәнстандың беренсе президенты Сапармората Атай улы Ниязовты Иҫкә алыу көнө билдәләнелә. [[2012 йыл]]да Ҡыпсаҡ ауылы зыяратына барып зыярат ҡылыу үткәрелә<ref>{{Cite web|title=Заседание Кабинета Министров Туркменистана|url=http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=2988|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAXB2ric|archivedate=2012-12-25|publisher=Туркменистан: золотой век (turkmenistan.gov.tm)|date=2012-12-20|accessdate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412054329/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=2988 |date=2013-04-12 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Дань памяти первого Президента Туркменистана|url=http://tdh.gov.tm/?id=6195|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAXCpHzg|archivedate=2012-12-25|publisher=TDN (tdn.gov.tm)|date=2012-12-21|accessdate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121228125333/http://tdh.gov.tm/?id=6195 |date=2012-12-28 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=Ниязов, Сапармурат|url=http://lenta.ru/lib/14160039/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BToDxaFQ|archivedate=2012-10-17|lang=ru|language=ru|work=Лентапедия|publisher=Lenta.ru|accessdate=31.08.2012}}(рус.)<span id="cxCITEREFЛентапедия._Сапармурат_Ниязов" tabindex="0">.</span> ''Лентапедия''<span id="cxCITEREFЛентапедия._Сапармурат_Ниязов" tabindex="0">.</span> <span id="cxCITEREFЛентапедия._Сапармурат_Ниязов" tabindex="0"> </span>[[Lenta.ru|Лента. Ру]]<span id="cxCITEREFЛентапедия._Сапармурат_Ниязов" tabindex="0">.</span> <small id="cxCITEREFЛентапедия._Сапармурат_Ниязов" tabindex="0">[http://lenta.ru/lib/14160039/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 17 октябрь 2012.</small> <small id="cxCITEREFЛентапедия._Сапармурат_Ниязов" tabindex="0">31 август 2012 тикшерелгән.</small> * {{ВТ-ЛП|Ниязов, Сапармурат}} * {{Cite web|title=RUHNAMA (Книга «Рухнама»)|url=http://ruhnama.info/|archiveurl=https://web.archive.org/20060613061149/ruhnama.info/|archivedate=2006-06-13|author=Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy|lang=en|language=en|accessdate=31.08.2012}}(инг.)<span id="cxmwAjs" tabindex="0">.</span> <small id="cxmwAjs" tabindex="0">[http://ruhnama.info/ Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613061149/http://ruhnama.info/ |date=2006-06-13 }} архивланған 13 июнь 2006.</small> <small id="cxmwAjs" tabindex="0">31 август 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Спецслужбы против большого взрыва|url=http://www.apn.ru/opinions/article11238.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BToFbQZb|archivedate=2012-10-17|author=Авраам Шмулевич|lang=ru|language=ru|publisher=АПН|date=28.12.2006|accessdate=31.08.2012}}(рус.)<span id="cxmwAj0" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwAj0" tabindex="0"> АПН</span> <span id="cxmwAj0" tabindex="0">(28.12.2006).</span> <small id="cxmwAj0" tabindex="0">[http://www.apn.ru/opinions/article11238.htm Тәүге сығанаҡтан] архивланған 17 октябрь 2012.</small> <small id="cxmwAj0" tabindex="0">31 август 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Перекрёстные интересы|url=http://www.vesti7.ru/news?id=9631|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BToGvJ5l|archivedate=2012-10-17|author=Илья Канавин|lang=ru|language=ru|work=Умер Сапармурат Ниязов|publisher=Россия-1, Вести недели|date=24.12.2006|accessdate=31.08.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821184000/http://www.vesti7.ru/news?id=9631 |date=2011-08-21 }}(рус.)<span id="cxmwAkA" tabindex="0">.</span> ''Умер Сапармурат Ниязов''<span id="cxmwAkA" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwAkA" tabindex="0"> Россия-1, Вести недели</span> <span id="cxmwAkA" tabindex="0">(24.12.2006).</span> <small id="cxmwAkA" tabindex="0">[http://www.vesti7.ru/news?id=9631 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821184000/http://www.vesti7.ru/news?id=9631 |date=2011-08-21 }} архивланған 17 октябрь 2012.</small> <small id="cxmwAkA" tabindex="0">31 август 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Туркменбаши умер от передозировки|url=http://www.apn.kz/opinions/article7742.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BToL3AjM|archivedate=2012-10-17|author=Станислав Белковский|lang=ru|language=ru|publisher=АПН Казахстана|date=22.12.2006|accessdate=31.08.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607032729/http://www.apn.kz/opinions/article7742.htm |date=2012-06-07 }}(рус.)<span id="cxmwAkI" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwAkI" tabindex="0"> АПН Казахстана</span> <span id="cxmwAkI" tabindex="0">(22.12.2006).</span> <small id="cxmwAkI" tabindex="0">[http://www.apn.kz/opinions/article7742.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607032729/http://www.apn.kz/opinions/article7742.htm |date=2012-06-07 }} архивланған 17 октябрь 2012.</small> <small id="cxmwAkI" tabindex="0">31 август 2012 тикшерелгән.</small> * [http://lenta.ru/articles/2013/08/05/rukhnama/ Петр Бологов. Туркмены расстаются с «Рухнамой». Лента. Ру.] [[Категория:КПСС-тың XXVIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге Месроп Маштоц ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:19 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ашхабадта вафат булғандар]] 0tc0gn71jvvn57vjitao04itnryinuy 0 138398 1309858 1257714 2026-11-10T03:38:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309858 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bashkirsi in Yurta.jpg|thumb|Поль Лаббе. Башҡорт тирмәһендә]] '''Поль Лаббе''' ({{lang-fr|Paul Auguste Labbé}}; ([[23 ғинуар]] [[1867 йыл]] — [[13 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — [[Франция]] [[сәйәхәт]]сеһе, [[География|географ]], этнограф, [[Лингвистика|лингвист]]. Париж Коммерция географияһы йәмғиәтенең (1905—1919) һәм Француз Альянсының генераль сәркәтибе (1919—1935). == Биографияһынан == Иртә етем ҡала. Мишль лицейында уҡый, артабан юридик факультетта һәм Шәреҡ телдәре мәктәбендә белем ала. Шунда уның телдәргә ғәҙәттән тыш һәләттәрен күреп, бер уҡытыусыһы урыҫ телен өйрәнергә кәңәш итә. Был уға 1896 йылда [[Рәсәй]]гә сәйәхәт ҡылырға мөмкинлек бирә лә инде. Артабан Лаббе Рәсәйҙең урыҫ булмаған халыҡтарының этнографияһын һәм диндәрен өйрәнеүгә махсуслаша. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында [[Урал]], Оло Иҙел ([[Волга]]) буйында, [[Урта Азия]]ла, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Себер]]ҙә, Алыҫ Көнсығышта, [[Монголия]]ла һәм Маньчжурияла сәйәхәт итә. 1897—1898 йылдарҙа ул [[Башҡортостан]]да булып китә. Волга буйлап [[Ҡазан]]ға килә, артабан [[Кама]]ға һәм [[Ағиҙел]]гә сыға, [[Өфө]]гә килә. 1898 йылда [[Стәрлетамаҡ]] өйәҙенең [[Петровское (Ишимбайский район)|Петровское]], [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]], [[Иҫке Сәйет (Башҡортостан)|Иҫке Сәйет]], [[Ҡолғона]], [[Егән]] ауылдарында этнографик тикшеренеүҙәр үткәрә (хәҙерге Ишимбай һәм Белорет райондары биләмәләре). Тау-урманлы төбәк башҡорттарының хужалыҡ итеүе, матди һәм мәҙәни тормошо тураһында мәғлүмәттәр йыя, фотоға төшөрөп ала. Ошонда ул тауҙарҙа һәм далаларҙа көн иткән башҡорттарҙы өйрәнә. Был төбәкте төньяҡтан көньяҡҡа тиклем үтәләй йөрөп сығып, сәйәхәтен Ырымбурҙа тамамлай<ref>Лаббе, П.По дорогам России от Волги до Урала : пер. с фр. А. Ш. Губайдуллиной и Л. Ф. Сахибгареевой под ред. И. В. Кучумова. М. : Издательство «Паулсен», 2017. — 224 с. ISBN 978-5-98797-152-9.</ref> Лаббе шулай уҡ Урта Себер халыҡтарын да өйрәнә. 1899 һәм 1901—1902 йылдарҙа Владивостокта була, [[Япония]]ға үтергә теләй, тик бында уға ышанмаусанлыҡ күрһәтәләр. 1902 һәм 1906 йылдарҙа ул [[Байкал]] аръяғын гиҙә, шундағы этностарҙы өйрәнә. Сахалин утрауындағы төрмә тураһында мәғлүмәт туплауҙан тыш, шундағы ороч һәм тунгус кеүек ваҡ халыҡтар тураһында ла яҙып ала. Япондарҙың айналарын һүрәтләй. Транссебер юлы буйлап сәйәхәт итеп, Лаббе [[Омск]], [[Томск]], [[Иркутск]], [[Владивосток]], [[Хабаровск]], [[Тобольск]], Николаевск кеүек ҡалаларҙың йылдам үҫешеүен күҙәтә. Сәфәрендә йыйған документтар тураһында 1900 йылда Париж этнографик йәмғиәте ултырышында сығыш яһай. Мөһим коллекцияларын Тарих милли музейына, Трокадеролағы Этнографик музейға һәм Гимет Музейына тапшыра. Уның шаманлыҡ буйынса йыйған мәғлүмәттәре һаман иң абруйлыларҙан иҫәпләнә. Париж Коммерция географияһы йәмғиәтенең (1905—1919) һәм Француз Альянсының генераль сәркәтибе (1919—1935) була. Ул Беренсе донъя һуғышына тиклем дә даими рәүештә Балканда йөрөй. 1923 йылда Сит илдәр Фәндәр Академияһына ҡабул ителә, офицер булараҡ танылыу яулай (1913), артабан, 1924 йылда, Почетлы легион командующийы була. == Поль Лаббе башҡорттар тураһында == 1905 йылда Поль Лаббе Парижда «Sur lesgrandes routes deRussie, entre I’Ouralet la Volga» («Рәсәй юлдары буйлап Волганан Уралға тиклем») тигән китабын баҫып сығара һәм унда башҡорттар араһында булғанын да бәйән итә. Был бүлектәре башҡортсаға тәржемә ителеп, «Ватандаш» журналының 2017 йылғы 3-сө һанында баҫылып сыға.<ref>ЛАББЕ ПОЛЬ В БАШКИРИИ.- ВАТАНДАШ, № 3 2017 С. 20-55[https://freedocs.xyz/pdf-447212499]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Франция Академияһының өс бүләгенә лайыҡ була: * Монтен Премияһы (Сахалин тураһындағы хеҙмәте өсөн) — 1904 * Фабье Премияһы (Рәсәй автомобиль юлдары тураһындағы хеҙмәте өсөн) — 1906 * Француз теле Премияһы, 1935 == Әҫәрҙәре == * De Tomsk à Tachkent, A travers le monde, 1898, p. 73-76 et p. 145—148 * Voyage dans l’Oural (en Bachkirie), Le Tour du monde, 1900, p. 613—624 * La Colonisation russe en Bachkirie, 1901 * Un Bagne russe. L'île de Sakhaline, Le Tour du monde, 1902, p. 409—480 puis en volume, 1905 * Les Russes en Extrême-Orient, 1904 * Sur les grandes routes de Russie entre l’Oural et la Volga, 1905 * Chez les lamas de Sibérie, Le Tour du monde, 1909, p. 313—384, puis en volume, 1909 * A travers la Serbie, Bulletin de la Société normande de géographie, 1910 * Souvenirs de Roumanie, Le Tour du monde, 1913, p. 157—204 * La Vivante Roumanie, 1913 * L’Histoire d’un jeune Serbe, 1918 == Сығанаҡтар == * ЛАББЕ ПОЛЬ В БАШКИРИИ — «ВАТАНДАШ» № 3 2017.- С. 20-55 * Labbé P. Sur les grandes routes de Russie, entre l’Oural et la Volga. Paris, 1905 * Лаббе, П.По дорогам России от Волги до Урала : пер. с фр. А. Ш. Губайдуллиной и Л. Ф. Сахибгареевой под ред. И. В. Кучумова. М. : Издательство «Паулсен», 2017. — 224 с. ISBN 978-5-98797-152-9 * Labbé P. La Colonisation russe en Bachkirie // Bulletin du Comité des travaux historiques et scientifiques section des sciences économiques et sociales. Paris, 1900.Année. P. 34-55.Поль ЛАББЕ Русская колонизация в Башкирии) * Elicio Colin, Paul Labbé (1867—1943), Annales de Géographie, vol.54, no 293, 1945, p. 68-69 * Numa Broc, Dictionnaire des explorateurs français du XIXe siècle, T.2, Asie, CTHS, 1992, p. 267—270 == Һылтанмалар == * Французский путешественник начала XX века о русских [https://www.moya-planeta.ru/travel/view/francuzskij_puteshestvennik_nachala_xx_veka_o_russkih_29542/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405194642/https://www.moya-planeta.ru/travel/view/francuzskij_puteshestvennik_nachala_xx_veka_o_russkih_29542/ |date=2017-04-05 }} * Француз в России 100 лет назад: «темные» затраты на башкирских рантье, жертвы жуликов и «церковные» сборы[https://web.archive.org/web/20240226052814/https://realnoevremya.ru/articles/63927-francuz-v-rossii-100-let-nazad] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Тарих]] [[Категория:Сәйәхәтселәр]] [[Категория:Франция]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] hn0o2i1m10d32nb62q2n4w4fimtq7v5 0 138432 1309739 1278237 2026-11-09T17:45:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309739 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы''' ([[18 ғинуар]] [[1955 йыл]]) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Ауырғазы районы]]ның «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2003)<ref name="ОР">https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1470373 Указ Президента Республики Башкортостан от 07.10.2003 № УП-598 «О награждении орденом „За заслуги перед Республикой Башкортостан“»</ref>. == Биографияһы == Зиләүер Хәйҙәр улы Мәҡсүтов өс тиҫтә йылдан артыҡ ауыл хужалығына тоғро булып ҡалған оҫта етәкселәрҙең береһе. Сәмән ауылы биләмәһенә ингән ауылдарҙа колхоз төҙөлөшөн һаҡлап ҡалған белгес. == Хеҙмәт ҡаҙаныштары == «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы төп эшмәкәрлеге: бөртөклө һәм бөртөклө-ҡуҙаҡлы культуралар үҫтереү Хемәтсәндәрҙең эшмәкәрлек төрҙәре: • Бөртөклө һәм бөртөклө-ҡуҙаҡлы культуралар үҫтереү; • Профилирланғандан тыш, ҡалынлығы 6 мм-ҙан артыҡ булмаған бысылған таҡта, башҡа төҙөлөш материалдарын етештереү; ағастан май һеңдерелмәгән тимер юл һәм трамвай шпалдарын етештереү; • Таҙартылмаған үҫемлек майын етештереү; Бында 21 йылдан ашыу арпаның һәм бойҙайҙың иң яҡшы сорттарын үҫтереп, мул уңыш алалар. 2018 йылғы уңыш бер гектарҙан 34 центнер тәшкил итә.<ref>Ырҙында эштәр гөрләй. Башҡортостан. 85-се һаны, 2018 йылдың 25 июле</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/27535-yrynda-eshtr-grly.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20190826045329/https://deputat.openrepublic.ru/news/94391/] * [http://www.depdela.ru/286280-maksutov-zilavir-kkajdarovic] * [http://semenkinoadm.ru/economy/predpriyatiya-i-organizatsii/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824003205/http://semenkinoadm.ru/economy/predpriyatiya-i-organizatsii/ |date=2018-08-24 }} * [http://whokpo.com/view/skhk-druzhba-3egie]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 ғинуарҙа тыуғандар]] 9l2flfsl94u91zxll57mn3iaggi5dxd 0 138436 1309871 1303341 2026-11-10T04:25:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309871 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Прокудин-Горский Сергей Михайлович''' ([[30 август|18 (30) август]] [[1863 йыл]], Фуникова Гора,Покровский өйәҙе, Владимир губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[27 сентябрь]] [[1944 йыл]], [[Париж]], [[Франция]]) — Рәсәй империяһы фотографы, химик, Дмитрий Иванович Менделеевтың уҡыусыһы, уйлап табыусы, нәшриәтсе, педагог йәмәғәт эшмәкәре, Император Рус географик йәмғиәте ағзаһы, Император Рус техник һәм Рус фотография йәмғиәттәре ағзаһы. [[Фотография]] һәм кинематография үҫешенә тос өлөш индергән шәхес. Рәсәйҙә төҫлө фотография пионеры, «Рәсәй империяһының күренекле урындары коллекцияһы»н ойоштороусы. == Биографияһы == Дворян Прокудин-Горскийҙар нәҫеленән. Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рский 1863 йылдың 18(30) авгусында тыуған. Тыуған ере — Фуникова Гора, Покровский өйәҙе, Владимир губернаһы<ref name="Гаранина">{{книга | автор = {{nobr|Гаранина С. П.}} | заглавие = Российская империя Прокудина-Горского. 1905—1916 | издательство = «Красивая страна» | год = 2006 | страницы = 6}}</ref><ref>[http://maps.yandex.ru/?text=Россия,_Владимирская_область,_село_Фуникова_Гора&sll=39.163869,56.158807 Фуникова Гора на карте]</ref>. Өс йыл (1886-ға тиклем) Александров лицейында уҡый, әммә тулы курсты тамамламай. 1886 йылдың октябренән 1888 йылдың ноябренә тиклем [[Санкт-Петербург]] университетының физика-математика факультетында уҡый. 1888 йылдың сентябренән 1890 йылдың майына тиклем Император Хәрби-медицина академияһында курстар үтә, әммә тамамламай. Император Нәфис сәнғәт Академиияһында уҡый. 1897 йылда Прокудин-Горский үҙенең [[фотография]] өлкәһендәге эҙләнеүҙәре тураһында Император Рус Техник йәмғиәтенең (ИРТО) Бишенсе бүлегендә сығыштар яһай башлай һәм тиҙҙән ағза итеп ҡабул ителә, ҙур абруй яулай. Уға ИРТО ҡаршыһында курстар үткәреү йөкмәтелә. 1898 йылда Прокудин-Горский фотографияның техник аспекттары буйынса тәүге китаптарын нәшер итә. 1900 йылда Рус Техник йәмғиәте Прокудин-Горский фотографияларын Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә күрһәтә. 1904 йылдан Прокудин-Горский [[Рәсәй]] төбәктәренән төҫлө фотолар эшләй башлай ([[Дағстан]] күренештәре). 1905 йылдың апрель — сентябрендә Прокудин-Горский Рәсәй империяһы буйлап сәйәхәт итеп, [[Кавказ]], [[Ҡырым]] һәм [[Украина]] күренештәренән 400 төҫлө фотография төшөрә. Прокудин-Горский 1909 йылдың майында император Николай Икенселә аудиенцияла була, шунда уға император Рәсәй империяһы күренештәрен төшөрөргә ҡуша. Бының өсөн фотографҡа махсус ҡорамалландырылған тимер юл вагоны бирелә. Һыу юлдары өсөн ҙур булмаған пароход, [[Чусыу]] йылғаһында — моторлы кәмә бирелә. Төбәктәрҙәге чиновниктарға уға һәр яҡлап ярҙам итергә ҡушыла. Бар сығымдар иһә фотографтың үҙ кеҫәһенән була. 1910 йылдың мартында фотограф [[Урал]] сәнәғәте тураһында фотографиялар төшөрә башлай.1912 йылға тиклем Урал буйлап ижади сәйәхәт итә. == Фотографияларында — башҡорттар == Башҡортостан, башҡорт халҡы өсөн уның бигерәк тә башҡорт төбәктәре, көнкүреше, кешеләре тураһындағы фотографиялары ҙур тарихи әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, «Яхъя ауылы» тигән цикл<ref>[http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm БАШКИРСКАЯ ДЕРЕВНЯ ЭХЬЯ]</ref><ref>[http://bashkizi.bashkortostan102.ru/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html БАШҠОРТОМДОҢ АҪЫЛЫ ФӘРХИНАЗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229194127/http://bashkizi.bashkortostan102.ru/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html |date=2020-02-29 }}</ref>, «Башҡорт тимер юл эшсеһе» тигән һәм башҡа эштәре киң танылған<ref>[https://www.twirpx.com/file/1599947/ 1910 йылдағы башҡорт ауылы төҫлө фотоларҙа]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Фотогалерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|Башҡорт ҡатыны. Яхъя ауылы. 1910]] |width="25%"|[[Файл:Prokudin-Gorskii-23.jpg|thumb|Башҡорт тимер юлсыһы. 1910]] |width="25%"|[[File:Главная мечеть Уфы (Местожительство муфтия). 1910 год.Фотограф-Прокудин-Горский. - panoramio.jpg|thumb|слева|Өфөнөң йәмиғ мәсете (Мөфтөй йәшәгән мәсет). 1910 йыл.Фотограф - Прокудин-Горский.]] |width="25%"|[[File:Миньяр.jpg|thumb|слева|Фотограф - Прокудин-Горский Минйәр заводын - Башҡорт ерҙәрендә барлыҡҡа килгән заводты төшөрөп алған]] |- |width="25%"|[[File:Malaya Satka river.jpg|thumb|Кесе Һатҡы йылғаһы]] |width="25%"|[[File:Надгробный камень на могиле Хаджи-Хусейн-бека, доставленный Тамерланом.jpg|thumb|Хөсәйенбәк кәшәнәһенә Аҡһаҡ Тимер килтерткән таш]] |width="25%"|[[File:Вид на село Рудничное близ Бакала и хребет Шуйда.jpg|thumb|Баҡал һәм Шөйҙө һырты янында барлыҡҡа килгән Рудничное ауылы. Башҡорт ерҙәре]] |width="25%"|[[File:Gorskii 20660u.jpg|thumb|Башҡорт ир-егете. Яхъя ауылы. 1910]] |width="25%"| |} == С. М. Прокудин-Горский тураһында фильмдар == * ''The Tsar’s Last Picture Show'' для BBC Four (документальный, 2003). * «Альбом для царевича. Фотограф С. Прокудин — Горский». ООО «Синемедиа», Автор: Е. Головня. Продюсер: Б. Грачевский (документальный, 2004). * «Цвет времени». Режиссёр: Константин Касатов (документальный, 2007). * «История в цвете». Режиссёр Иван Мартынов (документальный, 2009). * «Россия в цвете». Режиссёр: Владимир Мелетин (документальный, 2010)<ref>[http://video.yandex.ru/users/elfray/view/77/ Россия в цвете (док. фильм о Прокудине-Горском)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829094327/http://video.yandex.ru/users/elfray/view/77/ |date=2014-08-29 }}</ref>. * «Инвентаризация Родины… по следам Прокудина-Горского». Режиссёр: Бен ван Лисхаут (Голландия). Съёмки начаты в 2011 году<ref>[http://kbanda.ru/index.php/film-and-theater/54-gollandtsy-snimayut-kino-po-fotosyuzhetam-prokudina-gorskogo.html Голландцы снимают кино по фотосюжетам Прокудина-Горского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306003200/http://kbanda.ru/index.php/film-and-theater/54-gollandtsy-snimayut-kino-po-fotosyuzhetam-prokudina-gorskogo.html |date=2016-03-06 }} Журнал «Контрабанда», 9 сентября 2011 года)</ref>. * «Цвет нации». Автор: Леонид Парфёнов (документальный, 2013)<ref>[http://top.rbc.ru/viewpoint/20/03/2013/849970.shtml Леонид Парфенов об изгнании из рая, пророке Джобсе и кривом кафтане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601033638/http://top.rbc.ru/viewpoint/20/03/2013/849970.shtml |date=2013-06-01 }}</ref>. Телевизионная премьера фильма состоялась на Первом канале 12 июня 2014 года<ref>[http://www.1tv.ru/documentary/ts=590 Леонид Парфенов: «В течение 100 лет мы живем уже в третьей стране»]</ref>. == Сығанаҡтар == * Достопримечательности России в натуральных цветах. Весь Прокудин-Горский. — {{М.}}, 2003. * Российская империя Прокудина-Горского. 1905—1916. «Красивая Страна», 2008. * Российская империя в цвете: Владимирская и Ярославская губернии. 1909—1915 (альбом). — Минск: Издательство Белорусского Экзархата, 2007. * ''Prokudin-Gorski, Sergei Michailowitsch; Allshouse, Robert H. (ed.).'' Photographs for the Tsar: The Pioneering Color Photography of Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii Commissioned by Tsar Nicholas II{{ref-en}}. — Doubleday, 1980. — ISBN 0-385-27158-1. * ''Coote, Jack H.'' Illustrated History of Colour Photography{{ref-en}}. — Fountain Press, 1993. * ''Гаранина С.'' Неизвестные диапозитивы (снимки С. Прокудина-Горского в Ясной Поляне) // Советское фото. — 1983. — № 2. — С. 40—41. * ''Гаранина С.'' Прокудин-Горский С. Выдающийся деятель фотографии (памяти С. М. Прокудина-Горского) // Фотография. — 1994. — № 4. — С. 29—31. * ''Гаранина С.'' Обзор источников творческого наследия С. М. Прокудина-Горского (1863—1944) // Проблемы культурного наследия в области инженерной деятельности: Сборник статей. Вып. 2. — Политехнический музей, 2001. — С. 141—171. == Һылтанмалар == * «Наследие С. М. Прокудина-Горского» [http://www.prokudin-gorsky.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409205356/http://www.prokudin-gorsky.org/ |date=2020-04-09 }} * Дореволюционная Россия в цветных фотографиях Сергея Прокудина-Горского [https://cameralabs.org/5133-dorevolyutsionnaya-rossiya-v-tsvetnykh-fotografiyakh-sergeya-prokudina-gorskogo] * Редчайшие цветные фотографии Прокудина-Горского [https://fishki.net/1483069-redchajshie-cvetnye-fotografii-prokudina-gorskogo.html] * Как выглядела великая Россия до революции [http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723231150/http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/ |date=2018-07-23 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Сергей Прокудин-Горский| ]] [[Категория:Фотография]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] m3egfbj2yx6ir19s98265ao08sd316w 0 138664 1309779 1280912 2026-11-09T20:30:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309779 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Никколо Пагани́ни''' ({{Lang-it|Niccolò Paganini}}; [[27 октябрь]] [[1782 йыл]], Генуя — [[27 май]] [[1840 йыл]], Ницца) — бөйөк итальян [[Скрипка|скрипкасы-виртуозы]], композитор. == Биографияһы == === Бала сағы === Никколо Паганини алты балалы Антонио Паганини (1757—1817) һәм Тереза Боччардоның ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуа. Атаһы бер ни тиклем ваҡыт йөк тейәүсе була, аҙаҡ портта кибет аса, ә [[Наполеон I|Наполеон]] приказы буйынса үткәрелгән Генуя халҡының иҫәбен алыуҙа «мандолиналар тотоусы» тип атала. Биш йәше тулғас, атаһы, улының һәләтен күреп, уны тәүҙә мадолинала, алты йәшенән скрипкала уйнарға өйрәтә. Тейешенсә тырышлыҡ күрһәтеп уҡымаһа, атаһы ҡаты яза бирер була, аҙаҡ атаһының был ҡылығы уның сәләмәтлегендә лә сағылыш таба{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=25|с=25}}. Әммә Никколо скрипкала уйнауға бик теләп өйрәнә, хатта тыңлаусыны ғәжәпләндерерлек моң табырға тырыша башлай{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=26|с=26}}. Тиҙҙән атаһы Никколоны скрипкасы Джованни Черветтоға (''Giovanni Cervetto'') уҡырға ебәрә. Паганини үҙенең Черветтола уҡыуын бер ҡасан да иҫкә алмай, әммә уның биографтары, мәҫәлән, Фетис, Джервазони, был хаҡта яҙып үтәләр{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=26|с=26}}. [[1793 йыл]]дан Никколо Генуя сиркәүҙәрендә ғибәҙәт ҡылыу мәлдәрендә даими рәүештә скрипкала уйнай. Ул ваҡытта Генуя һәм Лигуриялағы сиркәүҙәрҙә дини көйҙәрҙе генә түгел, ә донъяуи музыканы уйнау йолаһы барлыҡҡа килә. Бер мәл уның уйнауын композитор Франческо Ньекко (Francesco Gnecco) ишетеп ҡала һәм уға төрлө кәңәштәр бирә башлай. Шул уҡ йылда ул {{Тәржемәһеҙ 5|Коста, Джакомо|Джакомо Коста|it|Giacomo Costa (violinista)}} үҙе капельмейстер булған Сан Лоренцо соборына Никколоны скрипкала уйнарға саҡыра{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=29|с=29}}. Паганиниҙың мәктәптә уҡыу-уҡымауы билдәле түгел. Бәлки, ул уҡырға һәм яҙырға аҙаҡ өйрәнгәндер, әммә әҙәбиәт, тарих, мифология буйынса уның белеме була{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=40|с=40}}. [[1795 йыл|1795 йылдың 31 июлендә]] Генуяның Сант-Агостино театрында Никколо беренсе тапҡыр халыҡ алдында сығыш яһай. Концерттан йыйылған аҡсаны Паганини, Пармаға барып, данлыҡлы скрипкасы һәм уҡытыусы Алессандро Роллала уҡыу өсөн тотоноорға йыйына{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=30|с=30}}. Концертҡа Никколоның «Карманьолы темаһына вариациялары» ла индерелә.<ref group="K">Паганини не причислял Ролла к своим учителям, однако Джервазони пишет, что Никколо брал у него уроки.</ref><ref group="K">Это сочинение юного Паганини не сохранилось.</ref>. Әлбиттә, был әҫәр Генуя халҡына оҡшамай{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=31|с=31}}. Шул уҡ йылда меценат маркиз Джан Карло Ди Негро Никколоны һәм уның атаһын Флоренцияға алып бара. Малай үҙенең «Вариацияларын…» скрипкасы Сальваторе Тинтиға уйнап күрһәтә, музыканттың беренсе биографы Конестабиле һүҙҙәренсә, ул йәш музыканттың һәләтенә хайран ҡала{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=37|с=37}}. Никколо, Флоренция театрында концерт ҡуйып, Пармаға барыу өсөн аҡса туплай ала. Әммә Ролла ул ваҡытта ҡаты ауырыған була. Аталы-уллы Паганиниҙар уның йортона барғанда атаҡлы скрипкасы Ролла бер кемде лә ҡабул итер хәлдә булмай. Ауырыу ятҡан бүлмә янындағы өҫтәлдә Ролла яҙған концерт нотаһы һәм скрипка ятҡан була. Никколо инструментты алып аҡ биткә яҙылған әҫәрҙе уйнай. Аптыраған Ролла ҡунаҡтар янына сыға, һәм уның әҫәрен йәш малайҙың уйнауын күреп, ул Фердинандо Паэрға (Ferdinando Paer){{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=37—38|с=37—38}}<ref group="K">Паганини не причислял Ролла к своим учителям, однако Джервазони пишет, что Никколо брал у него уроки.</ref> мөрәжәғәт итергә кәрәк тигән кәңәш бирә. Паэр иһә Никколоны виолончелист Гаспаре Гиреттиға тәҡдим итә. Гиретти Паганиниға гармония һәм контрапункт һабаҡтарын бирә. [[1796 йыл|1796 йылдың]] көҙөндә Никколо Генуяға ҡайта. Бында, маркиз Ди Негро йортонда, Паганини ҡалаға концерттар ҡуйыу өсөн килгән Родольф Крейцер үтенесе буйынса аҡ ҡағыҙға ноталары яҙылған бик ҡатмарлы әҫәрҙәрҙе уйнап күрһәтә. Атаҡлы скрипкасы малайҙың һәләтенә хайран ҡала һәм «был үҫмерҙең ғәйәт ҙур дан ҡаҙанасағы» тураһында әйтә.{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=38—39|с=38—39}}. [[1797 йыл]] башында Паганини атаһы менән үҙенең беренсе концерт сәйәхәтенә сыға, уларҙың маршрутына Милан, Болонья, Флоренция, Пиза, Ливорно ҡалалары инә. Ливорнола Никколо байтаҡ ҡына концерт ҡуя, концерттан буш ваҡытын уйнау оҫталығын үҙаллы камиллаштырыуға арнай. Әммә ҡалала хәрби хәрәкәттәр булыу сәбәпле, гастролдәрен туҡтатырға тура килә, Генуяла оҙаҡ туҡтап тормай, ғаиләләре менән атаһының Польчевералағы йортона барып йәшәй башлайҙар. Бында ул тулыһынса уйнау оҫталығын камиллаштырыуға бирелә, хатта ҡулдары талғансы сәғәттәр буйы күнегеүҙәр өҫтәндә шөғөлләнә{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=41|с=41}}. === Үҙаллы карьераһының башланыуы. Лукка === [[1801 йыл]]да атаһы Никколоға ярҙам итеүҙән туҡтай. [[1800 йыл|1800 йылдың декабрендә]] үк Паганини Моденда үҙенең концерт эшмәкәрлеген башлай. Тиҙ арала күренекле скрипкасы булып таныла. [[1801 йыл|1801 йылдың көҙөндә]] ул Луккаға килә. Паганиниҙың ҡала соборындағы сығышын тамашасы ихлас ҡабул итә. [[1801 йыл|1801 йылдың декабрендә]] Паганини Лукка республикаһының беренсе скрипкасыһы вазифаһына лайыҡ була. Ошо ҡалала ул бер нисә йылын үткәрә. Композиторҙың улы Доменико Куиличи, Бартоломео әйтеүенсә, Паганини Луккала уҡытыу менән дә шөғөлләнә һәм оркестр музыканттары менән дә шөғөлләнә{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=48|с=48}}. Иң ҙур мөхәббәт мауығыуы ла ошо ҡалалала була. Дәрәжәле бер ҡатын менән ул, өс йыл буйы ханымдың поместьеһында йәшәп, ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Ошонда ул гитарала уйнай башлай, кәрттә уйнау менән мауыға. Лукканы бер аҙға ҡалдырып, Генуяға ҡайта. Тиҙҙән ағаһы арҡаһында княгиня Пьомбино булып киткән Элиза Бонапарт уны ҡайтанан Луккаға саҡырып ала, уға «һарай виртуозы» титулы бирелә һәм княгиняның шәхси гвардияһы капитаны итеп тәғәйенләнә. Ҙур булмаған эш хаҡына княгиняның шәхси музыканты була, даими рәүештә концерттар ҡуя һәм князгә скрипкала уйнау серҙәрен өйрәтә{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=59—60|с=59—60}}. === 1808—1812 йылдар. Турин, Флоренция === [[1808 йыл]]да Паганини, оҙайлы отпуск алып, Италия буйлап концерттар ҡуйып йөрөй. Әкренләп уның үҙенә генә хас уйнау манераһы барлыҡҡа килә. Ул хатта бер-ике ҡыллы скрипкала уйнап та алҡыштарға лайыҡ була. Мәҫәлән, Элиза Бонапарт һарайында эшләгәндә ул ля һәм ми ҡылдары өсөн «Мөхәббәт күренеше» пьесаһын яҙа. Бер ни тиклем ваҡыт ул Полина Бонапарттың Турин һарайында йәшәп ала. Бында ул княгиняның музыканты Боргезе Феличе Бланджини (Blangini) менән дуҫлаша. [[1808 йыл|1808 йылдың]] икенсе яртыһында Паганини Элиза Бонапарттың саҡырыуы буйынса Флоренцияға килә. Әммә [[1812 йыл]]да ул, һарайҙағы хеҙмәттән ялҡып, Флоренцияны ташлап китә{{Sfn|Тибальди-Кьеза|2008|страницы=82|с=82}}. === Сит илдәрҙәге гастролдәре === 1813 йылдар тирәһендә музыкант «Ла Скала» театрында Вигано-Зюсмайерҙың «Беневенто сәтләүеге» балетын ҡарай. Сәхнәлә убырлы ҡарсыҡтың темпераментлы бейеүенә һоҡланып, Паганини оркестр менән скрипка өсөн «Убырлы ҡарсыҡтар» әҫәрен ижад итә, ижадында иң күренекле әҫәр булып иҫәпләнгән «Беневенто сәтләүеге» балеты темаһына вариациялар булараҡ яҙыла. Әҫәрҙең премьераһы 1813 йылдың 29 октябрендә «Ла Скала» театрындағы яңғыҙы ҡуйған концертта була. Лейпциг музыкаль гәзитенең Милан хәбәрсеһе, тамашасыға әҫәр шул тиклем оҡшаны, хатта уны ҡабатлап башҡарылыуын талап иттеләр, тип яҙа. Шунан һуң Паганини алты аҙна буйы «Ла Скала» һәм «{{Тәржемәһеҙ 5|Театр Каркано|Каркано|it|Teatro Carcano}}» теарҙарында ун бер концерт ҡуя, һәм, әлбиттә, «Убырлы ҡарсыҡтар» пьесаһын тамашасы көслө алҡыштар менән ҡабул итә<ref>{{книга|автор=Мария Тибальди-Кьеза|заглавие=Паганини|оригинал=|ответственный=пер. с ит. И. Константиновой|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2008|страниц=388|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=978-5-235-03117-3|тираж=}}</ref>. Германия, Франция һәм Англия буйлап сәйәхәтенән һуң Паганиниҙың даны тағы ла нығыраҡ күтәрелә. Музыкант һәр ерҙә киң популярлыҡ менән файҙалана. Германияла ул быуындан-быуынға тапшырыла торған барон титулын һатып ала. 1808 йылдың 27 декабрендә Бөйөк Көнсығыштың масондар ложеһында Паганини Ланчетти һүҙҙәренә үҙе ижад иткән масондар гимнын башҡара. Ложе протоколдарында Паганиниҙың масон булыуы раҫлана<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Moram/13.php Морамарко М. Масонство в прошлом и настоящем БИОГРАФИИ МАСОНОВ — Электронная Библиотека истории масонства]</ref>. [[Файл:NiccoloPaganini.jpeg|мини]] 34 йәшендә Паганини 22 йәшлек йырсы Антония Бьянки менән мауығып китә. 1825 йылда Никколо һәм Антонияның Ахилл исемле улдары тыуа. 1828 йылда музыкант Антония менән айырылыша, улын үҙ ҡарауына алыуға өлгәшә. Паганини бик күп эшләй, концерт артынан концерт ҡуя. Улына лайыҡлы киләсәк тәьмин итеү өсөн, концерттарына ғәйәт ҙур гонорар биреүҙәрен шарт итеп ҡуя. Вафатынан һуң уның мираҫы бер нисә миллион франк тәшкил итә. Даими гастролдәр һәм йыш сығыш яһау музыканттың сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай. 1834 йылдың сентябрендә Паганини концерт карьераһын тамамлай һәм Генуяға ҡайта. Даими ауырыуына ҡарамаҫтан, 1836 йылдың декабрь аҙағында Ниццела өс концерт ҡуя. Ғүмере буйына Паганини күп кенә хроник ауырыуҙар менән сирләй. Медицина иҫбатлауҙары булмаһа ла унда Марфан сидромы<ref>{{Cite web|title=Nicolo Paganini, January 2, 1978, Schoenfeld 239 (1): 40 – JAMA|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/239/1/40|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbxW4WT|archivedate=2013-06-09|author=Myron R. Schoenfeld, MD|publisher=Jama.ama-assn.org|date=1978-01-02|accessdate=2011-11-12}}</ref><ref>{{Cite web|title=Paganini's left hand|url=http://www.violinist.com/discussion/response.cfm?ID=13135|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbyhZ4M|archivedate=2013-06-09|publisher=Violinist.com|accessdate=2011-11-12}}</ref> булған, тип раҫлаусылар ҙа табыла. Атаҡлы табиптарға мөрәжәғәт итеүенә ҡарамаҫтан, скрипач сирҙәрҙән арына алмай. 1839 йылдың октябрендә Паганини һуңғы тапҡыр тыуған ҡалаһы Генуяға ҡайта. Никколо Паганини Ниццела 1840 йылдың 27 майында, 58 йәше тулыуға 5 ай ҡалғас, вафат була. == Музыка == Паганини исеме ниндәйҙер серлелек менән уратып алына, быға ул үҙе лә булышлыҡ итә. Паганини тере саҡта уның әҫәрҙәре бик аҙ баҫылып сыға, сөнки ул вируоз уйнауының серен башҡаларҙың белеп ҡалыуынан ҡурҡа. Паганини төрлө ырымдарға ышана, өҫтәүенә атеист була, шуға ла Ницце епискобы ул үлгәндән һуң Паганини рухына доға уҡыуҙан баш тарта. Музыканттың улы — Ахиллино — атаһын католик йолаһы буйынса ерләү өсөн көрәшә башлай. 1896 йылда ғына Рим папаһы күрһәтмәһе буйынса ғына бөйөк скрипкасы тейешенсә үҙе лайыҡ урынға ерләнә. Бөйөк оҫта уйнаған скрипка уның вафатынан һуң «Паганиниҙың тол ҡатыны»<ref>{{Cite web|title=Паганини Никколо|url=http://www.grandpeople.ru/p_r_s/2_3.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GD3szS1c|archivedate=2013-04-28|accessdate=2013-04-24}}</ref> исемен ала == Әҫәрҙәре == {{refbegin|2}} * 24 каприс [[скрипка]] солоһо, Op.1, 1802—1817 гг. * Скрипка һәм [[гитара]] өсөн 6 [[соната]], Op. 2 * Оркестр менән скрипка өсөн 1-се концерт, ми бемоль мажор (скрипка партияһы ре мажорҙа яҙылған, әммә уның ҡылдары ярымтонға юғарыраҡ ҡуйыла), Op.6 (1817 г.) * Оркестр менән скрипка өсөн 2-се концерт, си минор, «La campanella», Op.7 (1826 г.) * Оркестр менән скрипка өсөн 3-сө концерт, ми мажор (1830 г.) * Оркестр менән скрипка өсөн 4-се концерт, ре минор (1830 г.) * Оркестр менән скрипка өсөн 5-се концерт, ля минор (1830 г.) * Оркестр менән скрипка өсөн 6-сы концерт, ми минор (1815 г.?), тамамланмаған, һуңғы өлөшөнөң авторы билдәһеҙ * Оркестр менән скрипка өсөн ля мажор концерты * ''Убырлы ҡарсыҡтар'' (Франц Зюсмайерҙың «Орех Беневенто сәтләүеге» балетындағы темаға вариациялар), Op. 8 * «Алла королде һаҡлай» темаһына вариациялар менән инструкция, Op.9 * ''Венециан карнавалы'' (вариациялар), Op. 10 * Концерт аллегроһы ''Moto Perpetuo'', соль мажор, Op. 11 * ''Non più Mesta'' темаһына вариациялар, Op.12 * ''Di tanti Palpiti'' темаһына вариациялар, Op.13 * ''Barucaba'' Генуя халыҡ йырына 60 вариация, Op. 14 (1835 г.) * Кантабиле, ре мажор, Op. 17 * ''Moto Perpetuo'' (Мәңгелек хәрәкәт) до мажор * Кантабиле һәм вальс, Op. 19 (1824 г.) * Ҙур альт өсөн соната (ихтимал, 1834) {{refend}} == Паганини әҫәрҙәре мотивтары буйынса музыкаль әҫәрҙәр == {{refbegin|2}} * [[Йоһаннес Брамс|И.]] [[Йоһаннес Брамс|Брамс]], Паганини темаһына вариациялар. * С. В. Рахманинов, Паганини темаһына рапсодия. * [[Ференц Лист|Ф.]] [[Ференц Лист|Листың]] 6 этюды. * Ф. Шопен, in A-dur, «Souvenir de Paganini» вариациялары. * [[Роберт Шуман|Р. Шуман]], Паганини капристарына этюдтар, Опус 3. * Луиджи Даллапиккола, «Каноническая сонатина ми-бемоль мажор на „Каприсы“ Паганини», фортепиано өсөн. * Альфредо Казелла, «Паганиниана», оркестр өсөн. * Витольд Лютославский, «Паганини темаһына вариациялари», 2 фортепиано өсөн (тема — Каприс Н.Паганини № 24). * И. Я. Беркович. Паганини темаһына этюдтар (тема — Каприс Н.Паганини № 24). * Н. Мильштейн, «Паганиниана», скрипка өсөн соло. * Г. Бреме, Паганиниана: Аккордеон өсөн концерт этюдтары, ор 52. * «Ария» төркөмө, «Игра с огнём» йыры, шул исемдәге альбомдан (использован Каприс № 24 ля-минор). * «Гран-КуражЪ» төркөмө, «Скрипка Паганини» йыры (Каприс № 24 ля-минор). * Ленинград төркөмө, «Паганини» йыры, Аврора альбомынан. * П. Нечепоренко, «Паганини темаһына вариациялар», балалайка өсөн соло (тема — Каприс Н.Паганини № 24). * Рок-Синдром, «Паганининҙың 24 каприсы темаһына вариациялар», электрогитара өсөн (тема — Каприс Н.Паганини № 24). {{refend}} == Сәнғәттә == * {{Китап|автор=Анатолий Виноградов|заглавие=книга "Повесть о братьях Тургеневых. Осуждение Паганини"|место=Минск|издательство=Букинистическое издание. Мастацкая литература|год=1983|серия=[http://www.kuchaknig.ru/show_book.php?book=157525 роман 1936 г. "Осуждение Паганини"]}} * {{Китап|автор=Елена Воробьева|заглавие=книга "Летописи Арванды. Легенды спящего города"|место=СПб.|издательство=ИТД "СКИФИЯ"|год=2010|серия=[http://elenavorobiova.ucoz.ru/blog/sozhzhennaja_doroga_nikkolo_paganini/1-0-6 пьеса "Сожженная дорога Никколо Паганини"]|isbn=978-5-903-463-44-2}} * {{Китап|автор=Татьяна Берфорд|заглавие=книга "Николо Паганини. Стилевые истоки творчества"|место=СПб.|издательство=Издательство имени Н. И. Новикова|год=2010|серия=[http://www.kitoni.ru/index.php?id=4456 Аннотация]|isbn=978-5-87991-089-6}} * Четвёртый альбом рок-группы Ария называется Игра с Огнём. Песня, ставшая заглавной к альбому, рассказывает о том, что Паганини продал душу дьяволу за виртуозную игру. * Чешская группа XIII stoleti посвятила Н. Паганини песню Upir s houslemi. == Кинематографта == {{refbegin|2}} * Das Dreimäderlhaus (1918). Германия. Райол Ланг * «Паганини», производство [[Германия]], в главной роли Конрад Фейдт, 1923 г. * Franz Schuberts letzte Liebe (1926) Германия. Отто Шмуль. * Die lachende Grille (1926) Германия. Ханс Вашатко. * Paganini in Venedig (1929) Германия. Андреас Вейсгербер. * Gern hab' ich die Frau’n geküßt (1934) Германия. Иван Петрович. * Casta diva (1935) Италия. Гуальтьеро Тумиати. * The Divine Spark (1935) Англия. Хью Миллер * Фантастическая симфония / La symphonie fantastique (1942) Франция. Морис Шульц. * Россини / Rossini (1942) Италия. Чезаре Фантони. * Heavenly Music (1943) США. Фриц Фельд * A Song to Remember (1945) США. Рокси Рот. * The Magic Bow (1946) Англия. Стюарт Гренджер. * Housle a sen (1947): Bohemian Rapture (1948) Чехословакия. Карел Достал. * Молодость Шопена / Mlodosc Chopina (1952) Польша. Франтишек Ямры. * Casta diva (1956) Италия — Франция. Данило Берардинелли. * Оправдание Паганини (1969, СССР). Всеволод Якут * Паганини / Paganini (1973) (ФРГ) Антонио Теба. * Паганини / Paganini (1976) (Италия) Тино Ширинци. * Никколо Паганини, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-[[Болгария]], 1982 г. ([http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/4467/annot/ Информация о фильме]) В главной роли Владимир Мсрян * Весенняя симфония / Frühlingssinfonie (1983) ФРГ. Гидон Кремер. * Зигфрид / Zygfryd (1986) Польша. Криштоф Стопа. * Ужас Паганини / Paganini Horror — итальянский фильм ужасов (1989). Луиджи Коцци. * «Паганини», производство [[Италия]] — [[Франция]], 1989 г. В главной роли Клаус Кински. * Наполеон (2002) Англия — Франция. В роли Юлиан Рахлин. * Moi, Hector Berlioz (2003) Франция. Клод Джосто. * Паганини: скрипач дьявола (2013) Германия, Италия. В главной роли скрипач-виртуоз Дэвид Гарретт. {{refend}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Комментарийҙар == {{примечания|group="K"}} == Әҙәбиәт == * ''Татьяна Берфорд'', Николо Паганини. Стилевые истоки творчества, СПб.: Издательство имени Н. И. Новикова, 2010. 480 с. * ''Филипп Борер'', The Twenty-Four Caprices of Niccolò Paganini: their significance for the history of violin playing and the music of the Romantic era (=Двадцать четыре каприса Никколо Паганини: их значение в истории скрипичного искусства и музыкальной культуре эпохи романтизма), Zurich: M. Scherrer, 1997. 299 c. * ''Ф. Борер'', Об аутентичных струнах Н. Паганини и не только (перевод Т. Берфорд,) // Старинная музыка, № 1-2 (31-32) М., 2006, С. 21-25. http://vik.ho.ua/FILES/Corda.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129140340/http://vik.ho.ua/FILES/Corda.pdf |date=2018-01-29 }} * ''Константин Георгиевич Мострас'', 24 каприса для скрипки соло Н.Паганини: методические комментарии, М.: Музгиз, 1959. 165 с. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Паганини|Соловьёв, Николай Феопемптович}} * {{книга | автор = Мария Тибальди-Къеза | заглавие = Паганини | место = М. | издательство = «Молодая гвардия» | год = 2008 | серия = «Жизнь замечательных людей» | ссылка = | isbn = 978-5-235-03117-3 | ref = Тибальди-Кьеза }} * ''Израиль Ямпольский'', Никколо Паганини. Жизнь и творчество, M.: Музгиз, 1961. 378 с. == Һылтанмалар == * [http://mus-info.ru/composers/paganini.shtml Паганини Никколо — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170124130516/http://mus-info.ru/composers/paganini.shtml |date=2017-01-24 }} * {{IMSLP|id=Paganini%2C_Niccol%C3%B2|cname=Никколо Паганини}}International Music Score Library Project * [https://web.archive.org/web/20180516160638/http://neonway.ru/maestronikkolopaganini/ О жизни Никколо Паганини] * [http://bigpicture.ru/?p=436669/ Общая биография Паганини] [[Категория:Романтик композиторҙар]] [[Категория:XIX быуат композиторҙары]] [[Категория:Италия композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Италия масондары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1782 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1840 йылда вафат булғандар]] aoah1f8aa80j10wxzf4zzk7xwa4jizt 0 139772 1309841 1121994 2026-11-10T01:06:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309841 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пантелеев Александр Васильевич''' ([[7 апрель]] [[1932 йыл]] — [[31 июль]] [[1990 йыл]]) — [[СССР]] рәссамы, график, монументалист, сценограф. 1956 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1974) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1966) атҡаҙанған рәссамы. == Биографияһы == Александр Васильевич Пантелеев 1932 йылдың 7 апрелендә Великие Луки ҡалаһында театраль ғаиләлә тыуа. [[1948 йыл]]да [[Өфө сәнғәт училищеһы|Өфө театр-художество училищеһына]] уҡырға инә һәм уны 1953 йылда тамамлай. [[1976 йыл]]да В. Н. Корбаков саҡырыуы буйынса рәссам [[Өфө]]нән Вологдаға күсә. 1977 йылдан 1983 йылға һәм 1987 йылдан 1989 йылға тиклем Александр Васильевич СССР Рәссамдар союзының Вологда ойошмаһы менән етәкселек итә. Пантелеев Александр Васильевич 1990 йылдың 31 июлендә Вологда ҡалаһы дауаханаларының береһендә вафат була. == Ижади эшмәкәрлеге == Ун өс йәшлек Саша Пантелевтың беренсе ижади эштәре булып А. С. Грибоедовтың «Горе от ума» һәм Лопе де Веганың «Фуэнте Овехуна» пьесаларына декорация эскиздары тора. художество училищеһынан һуң ул Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры һәм Республика рус драма театры өсөн декорация эскиздары яҙа. Александр Васильевич барлығы 17 постановкаға декорциялар булдырыу өҫтөндә эшләй. Александр Васильевич республика (1953 йылдан), зона (1964 йылдан), Бөтә Союз һәм сит ил (1957 йылдан) художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша. [[1969 йыл]]дан рәссамдың ун алты шәхси күргәҙмәһе үтә. Уның картиналары һәм рәсемдәре Рәсәйҙең һәм [[Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] илдәренең 40 музейында һаҡлана. Алты картинаһы Третьяков Дәүләт галереяһында урынлашҡан. Вологда картина галереяһында А. В. Пантелеевтың 136 сәнғәт әҫәрҙәре һәм 1268 рәсеме иҫәпләнә. «Март», «Бухара» картиналары М. В. Нестеров исемендәге Художество музейында урынлашҡан, «Горлицы» Пермь художество галереяһында, «Голубые минареты» Төмән һынлы сәнғәт музейында, «Зима. Скалы» һәм «Уфимская ТЭЦ» Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзының художество фондында, «Уральский натюрморт» Рәсәйҙең мәҙәниәт министрлығында һаҡлана. Рәссамдың 80-дән ашыу эшен шәхси коллекционерҙар һатып алған. == Төп эштәре == Приуралье, х. м., 1954. Зимний пейзаж, х. м., 1955, Голубые снега, х. м., 1956. Индустриальный мотив, х. м., 1956. Март, х. м,, 1956. Весенняя таль 1956. Сторожевые острова, х. м., 1957—1958. Башкирский рудник, х. м, 1957. Медный рудник, х. м., 1959. Серия «Край Башкирский», 1960: Зимний путь, х. м.; Весенние пастбища, х. м.; Солнечные снега, х. м.; Зимой на речке Куркатаве, х. м.; Горы-увалы, х. м.; Пашня, х. м., 1962. Над снегами, х. м., 1962. Перед снегопадом, х. м., 1962. Ирендык. Бабье лето, х. м, 1962. В Башкирии, х. м., 1963. К геологам, х. м., 1963. Северный Урал, х. м., 1963. Огни вечерней смены, х. м., 1964. Утренние гудки, х. м, 1964. Углеразрез, х. м., 1964. Серия работ «По Средней Азии», х. м., 1966. Лаборатория пространства, х. м., 1966. Натюрморт «Агавы и кактусы», х. м., 1966. В леспромхозе, х. м., 1966. Стройучасток, х. м., 1966. Локатор, х. м., 1966. «Черные рыбы» 1967. «Март. Синие тени.» 1969. Триптих «Индустриальные ритмы», 1970—1974: Смена, х. м.; Химзавод, х. м.; Пусковой объект, х. м. «Натюрморт с апельсинами» 1971. Август в Башкирии, х. м., 1974. Красные телефоны, х. м., 1974. Интерьерҙарҙы биҙәү комплексы [[С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (Ишембай)|БАССР-ҙың Ишембай ҡалаһы нефтселәр Мәҙәниәт һарайы]] (етәксе), 1959.Өфө ҡалаһында Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводының комплекслы биҙәү эскиздары (етәксе), 1963. Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Синтезкаучук» заводы Мәҙәниәт һарайының экстерьеры фризының мозаикаһы, 1966—1971 (Б. Я. Палех, Н. А. Русских, В. А. Юдин менән берлектә). Өфө ҡалаһында фәнни-тикшеренеү учреждениеһы бинаһының экстерьерында мозаика-панно, 1972—-1974. Эскизы декораций к опере Н. А. Римский-Корсаковтың «Снегурочка» операһына декорация эскиздары, х. м., 1953—1960. «К поэту» 1977. «Флоренция» 1982. === Сценография === * «Хованщина», М. П. Мусоргский (1953 йыл) * «Снегурочка», Н. Римский-Корсаков (1957) * «Коварство и любовь», Ф. Шиллер (1961) * «Руслан и Людмила», М. И. Глинка (1963) * «Всеми забытый», Н. Хикмет (1964) * «Каменный цветок», С. С. Прокофьев (1968) * «Бахчисарайский фонтан», Б. В. Асафьев (1970) * «Дон Карлос», Ф. Шиллер (1978) === Күргәҙмәләре === Шәхси: * 1969, 1974 (Өфө) * 1973, 1984, 1989 (Мәскәү) * 1974 (Төмән) * 1974 (Омск) * 1974 (Бийск) * 1974 (Кемерово) * 1974 (Свердловск) * 1975 (Ленинград) * 1977, 1982, 1991, 1997, 2000 (Вологда) Бөтә Союз: * «Театр һәм кино рәссамдары» (1956 йыл, Мәскәү) * Бөтә Союз йәштәр фестиваленә арналған (1957, Мәскәү) * Совет власының 50 йыллығына арналған Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, 1969. * «Театр һәм кино рәссамдары» Бөтә Рәсәй күргәҙмәһе, Ленинград, 1974. * РСФСР рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе , Кишинев. * РСФСР рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе, Таллин. * РСФСР рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе, Баку. Республика: * «Совет Рәсәйе» (1960, 1965, 1970, 1975, Мәскәү) * «Башҡортостан рәссамдары» (1956, 1957, 1959, 1962, 1966, 1976, Өфө) Зона: * «Социалистик Урал» — (1964) * «Социалистик Урал» — (1969, Силәбе) * «Социалистик Урал» — (974, Өфө) * «Совет Төньяғы» — (1979, Сыктывкар) * «Совет Төньяғы» — (1984, Новгород) * «Төньяҡ рәссамдары» — (1988, Мурманск) Тематик: * XIII—XX бб. Вологда ере сәнғәте . (1990) * Вологда еренең сәнғәт хазинаһы. (1991, Ленинград) * Вологда еренең сәнғәт хазинаһы. (1993, Түбәнге Новгород) * Вологда өлкәһе көндәре Мәскәүҙә (1995) == Мемориаль оҫтахана == [[Файл:Panteleyev_Memorial_Workshop_5.jpg|справа|мини|275x275пкс| А. В. Пантелеевтың мемориаль оҫтаханаһы]] [[1981 йыл]]<nowiki/>дан Пантелеев Александр Васильевич Козленская урамындағы XIX быуатҡа ҡараған 4-се һанлы бер ҡатлы кирбес йортта эшләй. Рәссам тере саҡта был оҫтаханала уның 100-гә яҡын картинаһы һәм 1000-ләп рәсеме һаҡланған. [[1993 йыл]]д<nowiki/>ың 7 апрелендә Вологда өлкә картина галереяһы филиалының А. В. Пантелеев Мемориаль оҫтаханаһын асыу тантанаһы үтә. Мемориаль оҫтахананың тәүге эшләү йылдарында рәссамдың ижады үҙенсәлектәрен асҡан күп һанлы тематик күргәҙмәләр үтә: * «Пикассо һәм Пантелеев» * «Пантелеевтың иртә ижады» * «Пушкин циклы» * «Театр ижадта һәм яҙмышта» * «Рәссамдарҙың ижадында Италия» * «Ижадта экологик тема» * «Француз юнәлештәре» == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1966) * «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1971) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1974) == Әҙәбиәт == * {{Китап|часть=Пантелеев Александр Васильевич|заглавие=Вологодская энциклопедия|ответственный=Под ред. Г. В. Судакова|место=Вологда|издательство=Русь|год=2006|страницы=372—373|страниц=608|isbn=5-87822-305-8}} * И. Б. Балашова. Северные мотивы в творчестве вологодского художника А. В. Пантелеева // Русская культура нового столетия: Проблемы изучения, сохранения и использования историко-культурного наследия / Гл. ред. Г. В. Судаков. Сост. С. А. Тихомиров. — Вологда: Книжное наследие, 2007. * БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970. * Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник», Москва, 1974. * История Уфы. Сб. статей, гл. 14. Башкирское книжное изд., Уфа, 1976. * Э. П. Фенина: Башкирский Государственный художественный музей им. М. В. Нестерова. Путеводитель. Башкирское книжное изд., Уфа, 1974. * Альбом «А. Пантелеев», Изд. «Советский художник», Москва, 1976. * Альбом «50 лет советского искусства. Художники театра». Изд. ^Советский художник", Москва, 1969. * Э. Фенина: Буклет «А. Пантелеев». Башкирское книжное изд., 1969. * Журнал «Творчество», 1971, № 8. Ю. Нехорошев: 16 автономных. * Журнал «Творчество», 1972, № 9. А. Пантелеев: Когда возникает тема. * Журнал «Искусство», 1976, № 3. М. Киселев: Пейзажная живопись. == Һылтанмалар == * [http://www.cultinfo.ru/arts/paints/panteleev/index.htm Биография Александра Васильевича Пантелеева на сайте www.cultinfo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909155250/http://www.cultinfo.ru/arts/paints/panteleev/index.htm |date=2011-09-09 }} * [http://artru.info/ar/12013/ Биография Пантелеев Александр Васильевич на сайте www.artru.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210109/http://artru.info/ar/12013/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.krassever.ru/piece_of_news.php?fID=2551 Александр Пантелеев: традиции и новаторство]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20210225165726/http://www.kamchadaly.ru/fio/print.php?t_name=kamchad_pub&id_cont=250&title=%D5%F3%E4%EE%E6%ED%E8%EA+%CF%E0%ED%F2%E5%EB%E5%E5%E2+%E8+%D3%F1%F2%FE%E6%ED%E0 Александр Васильевич Пантелеев на сайте www.booksite.ru] * [http://www.booksite.ru/lichnosty/index.php?action=getwork&sub=about&pid=199 Пантелеев Александр Васильевич] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Вологда]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Өфө рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] 5jl3r66ghogc4t6iwkm3s1tnxuputvb 0 140381 1309797 1307342 2026-11-09T21:52:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309797 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы''' ([[10 май]] [[1936 йыл]] — [[26 июнь]] [[2011 йыл]]) — ғалим-агроном, 1967—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1994 йылдарҙа үҫемлектәр селекцияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Хлорелла үҫтереү өсөн культиватор авторы<ref>{{cite web|author=|url=http://patents.su/2-1401041-kultivator-dlya-vyrashhivaniya-khlorelly.html|title=Культиватор для выращивания хлореллы — SU 1401041|publisher=patents.su|accessdate=2016-8-18|lang=|description=}}</ref>. == Биографияһы == Ниғмәтйән Мөхөтдин улы Нурмөхәмәтов 1936 йылдың 10 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәсетле районы]]ның [[Ҡаранай (Мәсетле районы)|Ҡаранай]] ауылында крәҫтиән Нурмөхәмәтов Мөхөтдиндең (1861) һәм Нәбиуллина Маһриямалдың (5.12.1890) ғаиләһендә тыуған. Ниғмәтйәнгә 2 (ике) йәш тулғас, атаһы вафат була. Флотта хәрби хеҙмәттә булыуы һәм 9 (туғыҙ) йыл буйына ер шарын әйләнеп алыҫ походтарҙа йөрөүе Мөхөтдиндең сәләмәтлегенә зыян китергәндер, күрәһең. Нурмөхәмәтов Мөхөтдин 77 (етмеш ете) йәшендә вафат була. Ниғмәтйәндең ауылда үткән бала сағы еңелдән булмай. Мәктәптә белем алыу өсөн уға көн һайын 5 километр араны мәктәпкә барғанда ла, ҡайтҡанда ла үтергә тура килә, әммә һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙағы ауырлыҡтар уны сыныҡтыра ғына. Өлкән ағайҙары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында булғанға күрә, әсәһенең берҙән-бер терәге булыуын аңлап үҫә ул. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң ағайҙарының береһе Ниғмәтйәнде, ауылдан Өфөгә алып китеп, артабан уҡыуын дауам итһен өсөн 1-се интернат-мәктәпкә урынлаштыра<ref name="test">[http://www.brgi1.org/index.php/en/ Государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809134601/http://www.brgi1.org/index.php/en/ |date=2022-08-09 }}</ref> . Урта белем алғандан һуң Ниғмәтйән Мөхөтдин улы 1956 йылдың 26 октябрендә Геофизик приборҙан һәм аппаратура заводының механика цехында 3-сө разрядлы токарь булып эшләй башлай. 1957 йылдың 21 майында 5-се разрядлы электромонтажсы булып китә. Әммә күптәнге хыялы һәм карапта ер шарын урап сыҡҡан атаһының рухы үҫмер егеткә тынғылыҡ бирмәй. Ул Ырымбурҙағы летчиктар әҙерләү училищеһына уҡырға инергә ниәтләй. Әммә хәрби комиссияның ҡарары ҡәтғи: «хәрби хеҙмәткә яраҡлы түгел, аяғының түбәнге өлөшөндә веналар варикозы сире бар». 1957 йылдың 24 августында Ниғмәтйән, институтҡа уҡырға ингәнлектән, заводтан эштән китә. 1957 йылдан 1962 йылға тиклем Башҡортостан уыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. 1962 йылдың 31 мартында диплом эшен «отличноға» яҡлай, һәм уға ғалим-агроном квалификацияһы бирелә. Уҡыған сағында Ниғмәтйән физика, химия, радиобиология кеүек фәндәр менән ҡыҙыҡһына башлай. Институтта уға кесе лейтенант, дөйөм ғәскәри частар взводы командиры званиеһы бирелә (СССР Оборона Министрының 302-се приказы, 13.07.1961). Хәрби хеҙмәтте запастағы өлкән лейтенант званиеһында тамамлай. Ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, 1962 йылдың 12 апрелендә, Башҡорт АССР-ы Өфө районының ХХ партсъезд исемендәге колхозына баш агроном итеп төғөйенләнә. 1963 йылдың 23 декабрендәге пленум ҡарары менән комсомолдың Өфө ҡала комитеты секретары итеп һайлана. Әммә Ниғмәтйән артабан уҡырға теләй, шуға ла ул 1964 йылдың 20 апрелендә Ульяновск ауыл хужалығы институтына «микробиология» һөнәре буйынса аспиратураға уҡырға инә. Профессор [http://old.ugsha.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=5093&Itemid=1099 Клавдия Петровна Тулайкова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — уның ғилми етәксеһе. 60-сы йылдарҙа тупраҡ микробиологияһы — ауыл хужалығындағы яңы йүнәлеш. Оҙаҡ йылдар Нурмөхәмәтов Н. М. Урал төбәгендә берҙән-бер тиерлек тупраҡ микробиологияһы белгесе була. 1967 йылдың майында Ниғмәтйән Өфөгә Башҡортостан ауыл хужалығы институтына эшкә ҡайта. Аспирант хеҙмәт юлын ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһында башлай. 1968 йылдың 26 мартында Ниғмәтйән Мөхөтдин улына «биология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә бирелә. Ә ошо уҡ йылдың октябрендә уны Советтар Союзы Коммунистар партияһына ағза итеп ҡабул итәләр. 1968 йылда беренсе улы,1970 йылда икенсе улы тыуа. Ә 1970 йылдың 13 мартында Нурмөхәмәтов Н. М. «Ботаника, үҫемлектәр физиологияһы һәм микробиология» кафдраһында доцент дәрәжәһен ала. 1978—1989 йылдар — ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире. 1989—1994 йылдар — селекция һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире. СССР-ҙың Халыҡ мәғарифы буйынса Дәүләт комитеты СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Ниғмәтйән Нурмөхәмәтовты «Эшендәге уңыштары өсөн» билдәһе менән тәбрикләй. Ул фән ҡаҙаныштарын һәм алдынғы тәжрибәне пропагандалауҙа әүҙем ҡатнаша. Халыҡ-ара, Рәсәй һәм төбәктә үткәрелгән фәнни-практик конференцияларҙа сығыш яһай. Шуға ла 1996 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы эшсәне» исеме бирелә һәм «Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы» тапшырыла. Ул 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, уйлап табыу буйынса дүрт авторлыҡ таныҡлығы һәм дүрт монография хужаһы<ref name="test2">[http://wiki02.ru/encyclopedia/Nurmuhametov_Nigamedyan_Muhutdinovich/t/10175 Энциклопедия Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515194614/http://wiki02.ru/encyclopedia/Nurmuhametov_Nigamedyan_Muhutdinovich/t/10175 |date=2019-05-15 }}</ref>. «Хлорелла — витаминлы аҙыҡ» (Башҡорт китап нәшриәте, Өфө-1982 г.), «Микрофлора һәм Башҡортостан тупрағының биологик әүҙемлеге» («Ғилем» нәшриәте, Өфө-1999) һәм башҡа бихисап китаптары буйынса студенттар бөгөн дә белем ала. 2002 йылдың июлендә Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхитдин улы «ауыл хужалығы фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Ошо уҡ йылда кафедра профессоры вазифаһына һайлана. Республиканың Диңгеҙ Йыйылышы йәш быуынды тәрбиәләүҙәге өлөшө өсөн уны Йыйылыш советына ағза итеп ҡабул итә. Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн ул Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны исеменә лайыҡ була. == Фәнни хеҙмәттәре == * Биологический потенциал почвы и продуктивность агроценозов на Южном Урале / Нурмухаметов Н. М., Закиров Б. Ф. — Уфа : Изд-во БГАУ, 2009. — 335 с. : ил. ; 20 см. — Библиогр.: с. 325—335. — 75 экз.. — ISBN 978-5-7456-0201-6. * Биологическая активность почвы и продуктивность агроценозов в условиях Южного Урала [Текст] : автореф. дис. на соиск. учен. степ. д-ра с.-х. наук : 06.01.03 : Сельскохозяйственные науки / Нурмухаметов Нигамедьян Мухутдинович; [Башк. гос. аграр. ун-т]. — Уфа, 2002. — 44 с. : ил. — Библиогр.: с. 38-43. * Микрофлора и биологическая активность почв Башкортостана / Н. М. Нурмухаметов, Н. Н. Нурмухаметов ; АН Респ. Башкортостан, Отд-ние с.-х. наук. Башк. гос. аграр. ун-т. — Уфа : Гилем, 1999. — 164 с. : ил. — Библиогр.: с. 151—163. — ISBN 5-7501-0112-6 : Б. ц. * Микробные биотехнологии в аграрно-промышленном производстве / Нурмухаметов Н. М. — Уфа : Издательство БГАУ, 2007. — 303 с. : ил. ; 21 см. — Загл. обл. : Микробные биотехнологии в агропромышленном производстве. — Библиогр.: с. 298—303. — 100 экз. — ISBN 5-7456-0129-9. * Биологический потенциал почвы и продуктивность агроценозов на Южном Урале / Н. М. Нурмухаметов, Б. Ф. Закиров. — Уфа : [б. и.], 2009. — 335 с. : ил. — Библиогр.: с. 325—333. — ISBN 978-5-7456-0201-6. * «Хлорелла — витаминный корм» (Башкирское книжное издательство, Уфа-1982 г.). * «Микрофлора и биологическая активность почв Башкортостана» (издательство «Гилем», Уфа-1999 г.). * «Биологические пути повышения эффективности плодородия почв» (БГАУ, Уфа-2001 г.). * «Способ оценки бактериального загрязнения клеточных органелл растений» (в соавторстве) (1983) * A.c. № 924003. * A.c. № 1347911 «Культиватор для выращивания хлореллы» (в соавторстве) (1987)<ref name="test3">[http://www.findpatent.ru/patent/134/1347911.html Культиватор для выращивания хлореллы RU 1347911 (Поиск патентов и изобретений, зарегистрированных в РФ и СССР)]</ref>. * A.c. № 1401041 «Культиватор для выращивания хлореллы» (в соавторстве) (1988)<ref name="test4">[http://www.findpatent.ru/patent/140/1401041.html Культиватор для выращивания хлореллы RU 1401041 (Поиск патентов и изобретений, зарегистрированных в РФ и СССР)]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.bsau.ru/ Башкирский государственный аграрный университет] * [https://web.archive.org/web/20220809134601/http://www.brgi1.org/index.php/en/ Государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:10 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] g1lf9fukwwhtfnkig0il17zzjzol39k 0 141015 1309780 1184749 2026-11-09T20:33:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309780 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Николаев Василий Васильевич''' ([[11 февраль]] [[1939 йыл]] — [[28 июнь]] [[2007 йыл]]) — ғалим-инженер‑механик, сәнәғәт эшмәкәре. 1989—2002 йылдарҙа Ленин орденлы «Оренбургазпром» производство берекмәһененең начальнигы һәм генераль директоры. [[Сыуаш Республикаһы]]ның Милли фән һәм сәнғәт академияһының почётлы академигы (2001). Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), СССР‑ҙың почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989). Ике тапҡыр Сыуашстандың Дәүләт премияһы лауреаты (2001, 2006). [[Почёт ордены]] кавалеры (1996). [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2000). == Биографияһы == Василий Васильевич Николаев 1939 йылдың 11 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ауырғазы районы [[Сыуаш-Ҡарамалы]] ауылында тыуған. [[1953 йыл]]да ете йыллыҡ мәктәпте, 1956 йылда — Биш ҡайын урта мәктәбен тамамлай. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1962—1967 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның киске факультетында уҡый. 1962 йылдан алып 1976 йылға тиклем [[СНОС|Салауат нефть химияһы комбинаты]]нда слесарь, инженер, лаборатория начальнигы, цех начальнигы булып эшләй. 1976—1978 йылдарҙа Бөтә союз «Оренбурггазпром» сәнәғәт берекмәһендә төҙөлөп ятҡан гелий заводында директор. 1978—1985 йылдарҙа гелий заводында баш инженер, директор, Бөтә союз «Оренбурггазпром» сәнәғәт берекмәһендә начальник урынбаҫары булып эшләй. [[1986 йыл]]да «Газпром» концернының «Оренбурггазпром» ВПО-һына баш инженер итеп тәғәйенләнә. [[1991 йыл]]да Ленин орденлы «Оренбургазпром» етештереү берекмәһенең генераль директоры вазифаһына раҫлана. 1985 йылда кандидатлыҡ, 1998 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, профессор ([[1996]]). Фәнни эштәре тәбиғи газдан гелий сығарыу проблемаларына, газ ҡатышмаларын мембраналы бүлеү, тәбиғи газ һәм конденсатын әҙерләү һәм эшкәртеү технологияһын камиллаштырыу, уны интенсификациялау, күп көкөртлө газ ятҡылыҡтарын һәм яңы ҡорамалдың үҙенсәлектәрен файҙаланыу һәм эшкәртеү проблемаларына арналған. 86 ғилми хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы. Уның етәкселегендә 2010 йылға тиклем осорҙа [[Ырымбур]] нефть-газ комплексын үҫтереүҙең генераль схемаһы эшләнә. Уның ҡатнашлығында Ырымбур гелий заводы төҙөлә һәм сафҡа индерелә, шулай уҡ газ эшкәртеү заводының өсөнсө сираты, ҡыҫыусы компрессор станцияһы, [[Ырымбур өлкәһе]]нең ойошмалары һәм халҡы өсөн [[Ҡаҙағстан]]дың Ҡара сығанаҡ газ конденсаты ятҡылығынан 2000 км-ға яҡын газ торбаһы файҙаланыуға индерелә. Бындағы ятҡылыҡтан сыҡҡан газ конденсаты Ырымбурҙың газ эшкәртеү заводына ебәрелә. Һөҙөмтәлә, В. В. Николаев тырышлығы арҡаһында Ырымбур газ-химия комплексы продукцияһы [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] предприятиеларында эшәртелә башлай. Ул эшләгән осорҙа Ырымбур янындағы Девятое января, Ростошь, Павловка ҡасабалары уңышлы төҙөлә. Бында йәшәгән газовиктар өсөн заманса инфраструктура булдырыла, урамдар һәм юлдар төҙөкләндерелә, спорт-һауыҡтырыу үҙәктәре, поликлиника, балалар баҡсаһы, мәктәп һәм башҡа учреждениелар барлыҡҡа килә. Ул шулай уҡ [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Сыуаш-Ҡарамалы ауылында православие ғибәҙәтханаһы, баҙар төҙөтә, мәҙәниәт йортон һәм урта мәктәпте киңәйтә, ауылға газ керетә, ауыл урамдарын төҙөкләндереп, асфальт һалдыра. Николаев В. В. боронғо замандан алып бөгөнгөгә тиклемге сыуаш халҡы тарихы һәм мәҙәниәте тураһындағы әҙәбиәтте булдыра һәм баҫтырып сығара. Уның инициативаһы менән 2000 йылдарҙа К. В. Ивановтың тарихи-мәҙәни тикшеренеү фондын ойоштора һәм ғилми проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа финанс ярҙамы күрһәтелә. [[2002 йыл]]дан хаҡлы ялда. [[2007 йыл]]дың [[28 июнь|28 июне]]ндә [[Санкт-Петербург]]та вафат була, тыуған ауылында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Почёт ордены (Рәсәй) (1996) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985) * «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1986) * [[Ырымбур]]ҙың почётлы гражданы * ике тапҡыр [[Сыуаш Республикаһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (2001, 2006) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре. * Ауырғазы районының почётлы гражданы (2000)<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/475/ Муниципальный район Аургазинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане. Николаев Василий Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017124429/https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/475/ |date=2019-10-17 }}{{ref-ru}}{{V|2|02|2019}}</ref>. === Йәмәғәт танылыуы === * РАО «Газпром» премияһы лауреаты (1996, 1997), * Рәсәй Федерацияһы технологик фәндәр академияһының академигы, * Бөйөк Петр Беренсе исемендәге Милли йәмәғәт премияһы лауреаты (1999), * РАЕН академигы, * Рәсәй хыуыҡлыҡ академияһы академигы, * Халыҡ-ара хыуыҡлыҡ академияһы академигы, * [[Рәсәй]] инженер академияһының академик кәңәшсеһе, * Тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, * Халыҡ-ара информатизация академияһы академигы, * [[Сыуаш Республикаһы]] Милли фән һәм сәнғәт академияһының Почётлы ағзаһы. == Китаптары == * Основные процессы химической переработки газа. М.: Недра, 1996 (в соавт.); * Основные процессы физической и физико-химической переработки газа. М.: Недра, 1998 (в соавт.); * История возникновения и развития деревни Чувашские Карамалы. Генеалогическое древо первопоселенца Никиты Авдокима (трехтомник в соавт.). Оренбург, 1999—2001; * Чуваши: этническая история и традиционная культура. М.: ДИК, 2000 (в соавт.); * Чувашский костюм от древности до современности. Москва — Чебоксары — Оренбург. 2002 (в соавт.); * Генеалогия чувашского народа. Чебоксары, 2004.; * История предков чувашей. ХХХ в. до н. э. — XV в.н. э. Чебоксары, 2005; * Иллюстрированная история чувашей. Кн. 1. древняя эпоха до 500 г. до н. э. Чебоксары, 2006.; * Иллюстрированная история чувашей. Кн. 2. Античность-1 с 499 г. до н. э. до 1 г. до н. э. Чебоксары, 2006; * Иллюстрированная история чувашей. Кн. 3. Античность — 2 с 1 г. н. э. до 500 г.н. э. Чебоксары, 2007. * Атлас «История культуры чувашей. Античная и древняя эпохи». Чебоксары, 2007. == Хәтер == * В. В. Николаевҡа 2010 йылда Чебоксарҙа һәйкәл ҡуйылған(бюст авторы, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы Альберт Чаркин)[http://gov.cap.ru/home/49/album/2010/20100815_BustNicolaev/index.htm]. * Ырымбурҙа Николаев хөрмәтенә стела асыла һәм бер урам уның фамилияһын йөрөтә.. * Сыуаш-Ҡарамалы ауылында В. В. Николаев урамы бар. * 2009, 2014 йылдарҙа В. В. Николаевтың тыуған ауылында «Николаевские чтения» Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы үткәрелә. * 2009 йылда К. В. Иванов исемендәге тарихи-мәҙәни тикшеренеү фонды тарафынан академик В. В. Николаев премияһы булдырыла, Был премияның лауреаттары — сәнғәтте өйрәнеү докторы Алексей Трофимов, тыуған яҡты өйрәнеүселәр Эдуард Бахмисов, Мударист Сафин, журналистар Марина Карягина, Иван Тарасов, рәссам-полиграфистар Йәлил һәм Хәлил Ғәйнетдиновтар һәм башҡалар. * 2009—2015 йылдарҙа Чебоксарҙың Ярославль урамы, 17-се йортонда В. В. Николаев кабинет-музейы эшләп килә, һуңынан ул ғалимдың тыуған ауылы Сыуаш-Ҡарамалыға күсерелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Краткая чувашская энциклопедия. Николаев Василий Васильевич. Чувашское книжное изд-во, 2001. — 525 с. * Национальная Академия Наук и Искусств Чувашской Республики. Чебоксары: НАНИ ЧР, 2002.- 368 с. * Краткая чувашская энциклопедия Башкортостана. Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014.- 372 с.: ил. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9161-nikolaev-vasilij-vasilevich}} {{V|2|02|2019}} * [http://enc.ural.ru/index.php/Николаев_Василий_Васильевич Энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194253/http://enc.ural.ru/index.php/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-03-04 }} * [http://enc.cap.ru/?lnk=2178&t=prsn Чувашская энциклопедия]: в 4 т.- Чебоксары : Чуваш. кн. изд-во, 2009.- Т.: 3: М-Се.- 686 с., ил. * [http://orenlib.ru/index.php?dn=kalendar&to=dat&ye=2014&mo=2&da=11 Календарь знаменательных и памятных дат Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094704/http://orenlib.ru/index.php?dn=kalendar&to=dat&ye=2014&mo=2&da=11 |date=2016-03-04 }} * [http://sovch.chuvashia.com/?p=8892 Созидатель с большой буквы] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] hcuv3k0u4fko07lsn23dex410knm0vq 0 141280 1309833 1302777 2026-11-10T00:36:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309833 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Павлов Валентин Николаевич''' ([[10 март]] [[1966 йыл]]) — ғалим-уролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 2011 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] ректоры. 1999 йылдан Рәсәй урологтары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2016), медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). == Биографияһы == Валентин Николаевич Павлов 1966 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған, урыҫ<ref name="ПП">[http://portal.parliament.gov.ru/u/?id=43502#bio Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310081820/http://portal.parliament.gov.ru/u/?id=43502#bio |date=2016-03-10 }} на Парламентском портале России;</ref>. Мәктәп йылдарында Мәскәү физик-техник институты эргәһендәге физик-техник мәктәбендә ситтән тороп уҡый, күп тапҡыр физика һәм математика буйынса республика олимпиадаларында ҡатнаша<ref name="НГ">[https://www.youtube.com/watch?v=7MFzwlhHMIY Новогоднее интервью с ректором БГМУ.] Видео, MedLive_TV, 27 декабря 2014 г.;</ref> Өлкән синыфта уҡ буласаҡ һөнәрен һайлай һәм медицина институты янындағы түңәрәктәргә йөрөй. 10 синыфта үҙенең беренсе операцияһында — Пирогов буйынса табанды ампутациялауҙа ҡатнаша. Был уңышлы тәжрибәһенән һуң Валентин Николаевичтың ғүмере хирургия менән бәйле<ref name="МКС">[http://www.mkset.ru/news/person/10557/ ''Вика Зверева.'' Профессор Павлов: «К докторам люди обращаются в последний момент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404000931/http://www.mkset.ru/news/person/10557/ |date=2015-04-04 }} Интервью на сайте «Медиакорсеть», 19.05.2009 г.;</ref> 1983 йылда Өфө ҡалаһының 62-се урта мәктәбен тамамлай<ref>[http://zenit-ufa.ru/ucheniki/pavlov-vn-sosh-no62 Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310072431/http://zenit-ufa.ru/ucheniki/pavlov-vn-sosh-no62 |date=2016-03-10 }} на сайте Детского центра туризма, краеведения и экскурсий «Зенит»;</ref>. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө ҡалаһының (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының медик-санитар часы) 8-се дауаханаһында урта медицина хеҙмәткәре булып башлай * [[1983]]—[[1989 йыл]]дарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында (дауалау факультеты) уҡый. Юғары уҡыу йортон ҡыҙыл дипломға тамамлай. * 1989—[[1990 йыл]]дар: «Хирургия» һөнәре буйынса Өфө ҡалаһының 8-се ҡала клиник дауаханаһында интернатурала уҡый. Бер үк ваҡытта оператив хирургияның һәм Башҡорт дәүләт медицина институтының топографик анатомия кафедраһы ассистенты булып эшләй; * 1990 йыл: Башҡорт дәүләт медицина институтының оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы янындағы көндөҙгө аспирантурға уҡырға инә; * [[1992 йыл]]: алдан (йыл ярым эсендә) аспирантураны тамамлай. Шул уҡ йылда Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университетында «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Нарушения кровообращения при ожоговой травме и пути их коррекции» темаһына диссертация яҡлай. Ғилми етәкселәре — патофизиология кафедраһы мөдире, Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультеты деканы, медицина фәндәре докторы, профессор Д. А. Йәнекәев һәм Башҡорт дәүләт медицина институтының оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире, медицина фәндәре кандидаты, доцент В. Д Захарченко;<ref>Павлов, Валентин Николаевич. Нарушения кровообращения при ожоговой травме и пути их коррекции : автореферат дис. … кандидата медицинских наук : 14.00.16 — патологическая физиология. Москва, 1992. 18 c. Научные руководители: д. м. н., профессор Д. А. Еникеев; к. м. н., доцент В. Д. Захарченко. Защита: 16 декабря 1992 г. в Российском университете дружбы народов;</ref> * [[1993]]—[[1999 йыл]]дар: урология курсы менән Башҡорт дәүләт медицина институтының дөйөм хирургия кафедраһы ассистенты; * 1999 йыл: Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университетында «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Механизмы резорбции и влияние на регенерацию аллогенного коллагена в нормальной и патологически измененной печени» темаһына диссертация яҡлай. . Ғилми консультанты — медицина фәндәре докторы, профессор М. А. Нартайлаков (1994—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы, 1997 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының дөйөм хирургия кафедраһы мөдире);<ref>Павлов, Валентин Николаевич. Механизмы резорбции и влияние на регенерацию аллогенного коллагена в нормальной и патологически измененной печени : автореферат дис. … доктора медицинских наук : 14.00.16, 14.00.27. Москва, Российский университет дружбы народов, 1999. 39 с. Научный консультант: д. м. н., проф. М. А. Нартайлаков;</ref> * 1999—[[2000 йыл]]дар: Башҡорт дәүләт медицина университетының урология курсы менән дөйөм хирургия кафедраһы доценты; * 1999 йыл: Республика клиник дауаханаһының урология бүлеге өсөн яуаплы, Өфө ҡалаһы.<ref name="ЛВ">[http://www.lvkgmu.ru/pvn.html Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114231613/http://www.lvkgmu.ru/pvn.html |date=2012-11-14 }} на сайте Лиги выпускников Казанского государственного медицинского университета;</ref> * 2000—[[2003 йыл]]дар: дөйөм хирургия кафедраһында профессор вазифаһында эшләй, Башҡорт дәүләт медицина университетының урология курсы мөдире; * [[2002 йыл]]: урология курсы менән дөйөм хирургия кафедраһы буйынса «профессор» тигән ғилми исем бирелә; * 2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем: Башҡорт дәүләт медицина университетының дипломдан һуң белем биреү институты курсы менән урология кафедраһы мөдире. * [[2006 йыл]]—[[2008 йыл]]: Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау эштәре буйынса проректоры; * [[2011 йыл]]: бер тауыштан Башҡорт дәүләт медицина университеты ректоры итеп һайлана.<ref>[http://www.bashinform.ru/news/349346-rektorom-bashkirskogo-meduniversiteta-izbran-valentin-pavlov/ ''Альфия Аглиуллина.'' Ректором Башкирского медуниверситета избран Валентин Павлов. ИА «Башинформ», 22 марта 2011 года]</ref> Был вазифала Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы бойороғо буйынса раҫлана. * [[2021 йыл]]: 25 майҙа йәшерен тауыш биреү юлы менән үткән һайлау һөҙөмтәһендә Валентин Павлов яңынан университет ректоры итеп һайланды, был вазифаны ул өсөнсө срок үтәйәсәк<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1597551-v-bashkirskom-gosudarstvennom-meditsinskom-universitete-pereizbrali-rektora-/ В Башкирском государственном медицинском университете переизбрали ректора. ИА Башинформ, 25 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|26|05|2021}}</ref>. == Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә өлөшө == Профессор В. Н. Павлов етәкселегендә 2000 йылдар башынан Башҡорт дәүләт медицина университетының урология клиникалары әүҙем йыһазландырыла, ә 2006 йылдан — университеттың бөтә клиник базаһы заманса диагностикалау һәм дауалау ҡорамалдары: компьютер аппараты һәм магнит-резонанс томографияһы, ангиография һ. б. менән йыһазландырыла. Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында онкология һәм урология бүлектәре һәм күҙәнәк биотехнология лабораторияһы ойошторола, ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге ҙур үҫеш ала. Клиника базаһында Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй халҡына төрлө юғары технологиялы медицина ярҙамы күрһәтелә. Башҡорт дәүләт медицина университетының ректоры булып һайланғандан алып В. Н. Павлов фән үҫешенә ҙур иғтибар бүлә. Уның инициативаһы менән университетта стоматологияның һәм онкологияның ғилми-тикшеренеү институттары, фармацевтик кластер ойошторола, үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы — коллектив ғилми асыштар үҙәге ҡеүәтле үҫеш ала. Ректор инициативаһы менән фәнни-ғәмәли журнал «Вестник БГМУ» булдырыла. [[Файл:Павлов_Валентин_Николаевич,_ректор._Открытие_Центра_симуляционного_обучения_БГМУ.jpg|мини|500x500пкс|Профессор В. Н. Павлов (һулдан етенсе) коллегалары менән на Башҡорт дәүләт медицина университетының симуляцион уҡыуҙар үҙәген асыуҙа. 2012]] Ректор халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә ҙур иғтибар бүлә. Университет клиникаһының бөтә төп белгестәре стажировканы Германия клиникаларының профилле бүлектәрендә үтә. В. Н. Павлов тарафынан йәйелдерелгән эш өйрәнеүселәрҙең заманса ҡорамалдарҙы һәм технологияларҙы практикала үҙләштереүгә, квалификациялы табиптарҙың күнекмәләрен нығытыуға юнәлтелгән. Ошоноң менән бәйле практик күнекмәләр үҙәген һәм симуляцион уҡыуҙар үҙәген йыһазландырыуға, шулай уҡ Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында инсталляцияға айырым иғтибар бирелә. 2013—2015 йылдарҙа бында Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең төп белгестәре ҡатнашлығында 50-нән ашыу мастер-кластар үтә. Шуның арҡаһында операциялар барышын студенттар һәм БДМУ уҡытыусылары — интернет-трансляция режимында — республиканың алыҫ райондарындағы белгестәр күҙәтә ала. 2013 йылда Башҡорт дәүләт медицина университеты Мангейм Университетының, Гейдельберг һәм Регенсбург университеттарының медицина факультеттары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй. Килешеүҙәр академик уртаҡлашыуҙы, бергәләп ғилми тикшеренеүҙәр үткәреүҙе һәм медицина өлкәһендә инновацион асыштар үтәүҙе күҙ уңында тота. Башҡорт дәүләт медицина университетында Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенән, шулай уҡ Һиндостандан һәм Сүриәнән студенттар, клиник ординаторҙар, аспиранттар уҡый. Үҙ сиратында, Башҡорт дәүләт медицина университетының йәш ғалимдары Германияның, Ҡытайҙың һәм Һиндостандың төп клиникаларында һәм юғары уҡыу йорттарында уҡый. В. Н. Павлов етәкселеге аҫтында университет ҡытай медицина юғары уҡыу йорттары менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә. Медицина университеттарының Рәсәй-Ҡытай ассоциацияһы килешеүе сиктәрендә һәм Хеҙмәттәшлектең Шанхай ойошмаһы һәм БРИКС халыҡ-ара саммитары менән бәйле 2015 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина университеты базаһында Рәсәй һәм Ҡытайҙың төп медицина юғары уҡыу йорттарының ректорҙары һәм хеҙмәткәрҙәре конференцияһы үтә. Уҡыу процессын активлаштырыуҙа төп йүнәлештәрҙең береһе булып Павлов фекеренсә студенттарҙа сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу тора. Медицина университетында ғына түгел, бәлки бөтә республикала йәштәрҙе тәрбиәләүҙә Башҡорт дәүләт университетының Волонтерлыҡ үҙәге ҙур роль уйнай. Үҙәк Өфөлә ШОС һәм БРИКС саммиттарын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә, Лондонда XXX ҡышҡы Олимпия уйындарын, XXII ҡышҡы Олимпия уйындарын һәм Сочила XI Параолимпия уйындарын үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша == Ғалимдың, клиницистың һәм педагогтың эшмәкәрлеге == Профессор В. Н. Павловтың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — диагностикалау ысулдарын камиллаштырыу, һейҙек-енес ағзалары системаһында барлыҡҡа килгән яман шеште иҫкәртеү һәм дауалау, реконструктив-пластик урология, андрология, урогинекология, иммунопрофилактика, иммунотерапия, урологияла ҡулланыу өсөн аллоген биоматериалдарҙы булдырыу. Ул — Башҡортостан Республикаһы урологтарының фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы, бер нисә фәнни программалар эшләүсе һәм башҡарыусы, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт фәнни-техник программаһы бүлектәрен төҙөүсе<ref name="СР">[http://sovetrektorov.ru/about/members/pavlovvn/ Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510132055/http://sovetrektorov.ru/about/members/pavlovvn/ |date=2013-05-10 }} на сайте Совета ректоров медицинских и фармацевтических вузов России;</ref> Профессор В. Н. Павлов — юғары квалификациялы табип, «Урология» һәм «Хирургия» һөнәре буйынса юғары квалификация категорияһына эйә. Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында һәм Ғ. Ғ . Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында дауалау-консультация эшен алып бара. [[Файл:Ректор_БГМУ_профессор_Валентин_Николаевич_Павлов_с_коллегами_проводит_лапароскопическую_операцию.jpg|мини|400x400пкс|Профессор Валентин Павлов һәм Руслан Сәфиуллин, доцент Руслан Ишемғолов (уңдан һулға) лапароскопик операция үткәрәләр. 2012]] В. Н. Павлов күп тапҡыр Мәскәүҙә, Дондағы Ростовта, Һарытауҙа, Төмәндә, Башҡортостандың күп ҡалаларында күрһәтмә операциялар үткәрә. Уның өлөшөнә иң ҡатмарлы операциялар яһау төшә: ике яҡлы бөйөр шештәренә, эсәктәрҙән эшләнгән яһалма бәүел ҡыуығын тергеҙеү, бөйөр өҫтө биҙҙәрен алып ташлау. 2007 йылда ул Рәсәйҙә тәүге тапҡыр программалы диализда булған ауырыуға бөйөр күсереп ултыртыу менән илиоцистопластика башҡарыла. 2014 йылда тәүге тапҡыр Рәсәйҙә янбаш төбөнөң тире-мускул фасциаль киҫәге пластикаһы менән бәләкәй янбаштың инфралеватор эвисцерацияһы башҡарыла. Профессор В. Н. Павлов етәкселегендә Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында 3D-технологияһы ярҙамында хирургия ҡатнашлығының яңы ысулдары индерелә. Башҡортостан Республикаһында В. Н. Павлов тарафынан онкология һәм урология патологияһында радикаль оператив ҡатнашлыҡтар индерелә (янбаш эвисцерациялары, аҫҡы ташҡан ҡан тамырҙарынан тромбэктомиялар, радикаль простатэктомия, радикаль цистэктомия), өҫкө һәм аҫҡы бәүел юлдарында трансуретраль эндоскопик ҡатнашыуҙар, енес биҙе рагында брахитерапия, лапароскопик операциялар, бәүел таштарын заманса ысулдар менән дауалау). Башҡортостан Республикаһында шеш ауырыуҙарын дауалағанда аллоген трансплантанттар, иммунопрофилактика, иммунотерапия, баҫым- тулҡын литотрипсия киң ҡулланыла. Ирҙәр түлһеҙлегендә һәм эректиль эшмәкәрлеге боҙолғанда дауалауҙа хәҙерге заман ысулдары ҡулланыла. 2003 йылдан менән билдәләнгән традицияларға ярашлы профессор В. Н. Павлов етәкселегендә «Абҙаҡ» тау саңғыһы үҙәге базаһында ике йылға бер халыҡ-ара рәсәй-фәнни ғәмәли конференциялар үтә. Был конференцияларҙа яңы клиник асыштар менән уртаҡлашып, урология фәненең төп белгестәре ҡатнаша. Был биенналеның атрибуттарының береһе булып урология буйынса мастер-класстар үтәкреү тора Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге осоронда профессор В. Н. Павлов тарафынан 7 медицина фәндәре докторы, улар араһында — В. З. Ғәлимйәнов,<ref>''Галимзянов Виталий Захитович.'' Кишечная пластика мочевого пузыря: профилактика и лечение осложнений. 14.01.23 — урология. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук. Москва — 2011 г. Работа выполнена в ГОУ ВПО «БГМУ» Росздрава. Научный консультант: д. м. н., профессор В. Н. Павлов;</ref> А. А. Казихинуров,<ref>''Казихинуров Альберт Альфритович.'' Расстройства и методы коррекции микроциркуляции при заболеваниях нижних мочевыводящих путей (экспериментально-клиническое исследование). 14.01.23 — урология. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук. Москва — 2011 г. Работа выполнена в Государственном образовательном учреждении высшего профессионального образования «БГМУ» Федерального агентства по здравоохранению и социальному развитию. Научный консультант: д. м. н., профессор В. Н. Павлов;</ref> А. Р. Заһитов,<ref>''Загитов Артур Раусович.'' Комплексная реабилитация больных с урологическими осложнениями после радикальных операций на органах малого таза. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук. 14.01.23 — урология. Москва — 2013 г. Работа выполнена в ГБОУ ВПО «БГМУ» Минздрава России. Научный консультант: д. м. н., профессор В. Н. Павлов;</ref> А. А. Измайлов<ref>''Измайлов Адель Альбертович.'' Факторы риска развития, прогноза и выбор тактики лечения рака мочевого пузыря. 14.01.23 — урология, 14.01.12 — онкология. Автореферат на соискание ученой степени доктора медицинских наук. Уфа — 2014 г. Работа выполнена в ГБОУ ВПО «БГМУ» Минздрава России. Научные консультанты: д. м. н., профессор В. Н. Павлов; д. м. н., профессор [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. Д. Каприн];</ref> һәм 47 медицина фәндәре кандидаты әҙерләп сығарыла. В. Н. Павлов — Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш урологы (2001). Башҡортостан Республикаһының урологтар йәмғиәте рәйесе (2001). Рәсәй урологтары йәмғиәтенең Президиум идараһы ағзаһы.<ref>[http://www.ooorou.ru/ru/page/pravlenie-rou.html Состав Правления Российского общества урологов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310074904/http://www.ooorou.ru/ru/page/pravlenie-rou.html |date=2016-03-10 }} на официальном сайте РОУ;</ref> Рәсәй Федерацияһы Волга буйы Федераль округында штаттан тыш баш белгес уролог (2015). Европа урологтар ассоциацияһы ағзаһы<ref name="Каф">[http://www.bgmy.ru/1714-kollektiv-kafedry-urologii-s-kursom-ipo.html Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310075539/http://www.bgmy.ru/1714-kollektiv-kafedry-urologii-s-kursom-ipo.html |date=2016-03-10 }} на странице Кафедры урологии с курсом ИПО БГМУ;</ref>. Америка урологтар ассоциацияһы ағзаһы. [[Файл:Павлов_Валентин_Николаевич,_уролог,_доктор_медицинских_наук,_профессор,_ректор_БГМУ_2.jpg|слева|мини|265x265пкс]] Рәсәй уҡыу йорттарының медицина һәм фармацевтика буйынса Уҡыу-методик берекмәһенең Президиумы ағзаһы, медик-биологик һөнәрҙәр («Медицина биохимияһы», «Медицина биофизикаһы», «Медицина кибернетикаһы») буйынса уҡыу-методик советтың рәйесе<ref>[http://ourorb.ru/sotrudniki-kafedry Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310074658/http://ourorb.ru/sotrudniki-kafedry |date=2016-03-10 }} на официальном сайте Общества урологов Республики Башкортостан;</ref> «Урология» һөнәре буйынса И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты янында диссертация советы ағзаһы.<ref>[http://www.mma.ru/science/avtoref/11/members.html Состав диссертационного совета Д 208.040.11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310075410/http://www.mma.ru/science/avtoref/11/members.html |date=2016-03-10 }} на официальном сайте Первого Московского государственного медицинского университета имени И. М. Сеченова;</ref> «Вестник Башкирского государственного медицинского университета» электрон ғилми-ғәмәли журналдың баш мөхәррире. «Экспериментальная клиническая урология», , «Медицинский вестник Башкортостана» һәм «Врачебное сословие» журналдарының редколлегия ағзаһы.. == Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге == * [[2013 йыл]]дан: Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты («Берҙәм Рәсәй» партияһынан). Дәүләт йыйылышы һәм Башҡортостан Республикаһы депутаттары тәҡдим иткән бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса, килемдәр, сығымдар, мөлкәт, һәм мөлкәт характерындағы йөкләмәләр тураһында мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгө буйынса контроль комиссияһы ағзаһы; * Бөтә Рәсәйҙең «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы Башҡортостан төбәк бүлегенең «Сәләмәтлек» фирҡәһе проекты етәксеһе == Иң билдәле фәнни хеҙмәттәре == Профессор В. Н. Павлов 500-ләп фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр, шул иҫәптән урология буйынса Федераль ҡулланма баҫтырып сығара. Ул Рәсәй Федерацияһының 35 патентын уйлап табыуға һәм 4 патентты файҙалы моделдәргә ала. Уның хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Иң билдәлеләре |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> === Монографиялары, дәреслектәре. Йыйынтыҡтарын мөхәррирләүе === # Заболевания щитовидной железы: этиология, патогенез, клиника, диагностика, лечение, профилактика, оксидативный стресс / ''Давыдович М. Г., Павлов В. Н., Катаев В. А., Гильманов А. Ж., Башарова Г. Р., Гизатуллин Т. Р., Бояринова Н. В., Габбасов А. Р.'' — Уфа, БГМУ, 2014. — 500 с.; # Подготовка врачей и провизоров в условиях реформирования профессионального образования / Материалы межвузовской учебно-методической конференции с международным участием. Уфа, 01-31 марта 2013 г. — Ответственный редактор: ''Павлов В. Н.'' — [Б. и.], 2013. — 490 с.; # Болезни мочеполовой системы: заболеваемость, факторы риска, организация медицинской помощи / ''В. Н. Павлов, М. А. Шарафутдинов, Н. Х. Шарафутдинова;'' Гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования «Башкирский гос. медицинский ун-т» М-во здравоохранения и социального развития Российской Федерации. — Уфа, Здравоохранение Башкортостана, 2012. — 178 с. — ISBN 5-8372-0242-1; # Фармакологическая коррекция процессов жизнедеятельности. Доклинические и клинические исследования новых лекарственных препаратов / Материалы Всероссийской молодежной конференции. Уфа, 08—10 июля 2012 г. — Ответственный редактор: ''Павлов В. Н.'' — [Б. и.], 2012. — 188 с.; # Вопросы теоретической и практической медицины. Материалы 76-й Республиканской научной конференции студентов и молодых ученых / Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Башкирский гос. мед. ун-т» Федерального агентства по здравоохранению и социальному развитию [и др.]; редкол.: ''В. Н. Павлов'' и др. Уфа, ГОУ ВПО «БГМУ», 2011; # Урологии Башкортостана 60 лет / ''В. Н. Павлов, Г. В. Коржавин;'' Федеральное агентство по здравоохранению и социальному развитию, Гос. образовательное учреждение проф. образования «Башкирский гос. медицинский ун-т». — Уфа, Издательство ГОУ ВПО «БГМУ», 2008. — 211 с.<ref>Электронный каталог Российской государственной библиотеки;</ref> === Мәҡәләләре һәм доклад материалдары === # РОЛЬ ГЕНА СИНДРОМА БЛУМА В РАЗВИТИИ РАКА ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ. ''Кунсбаева Г. Б., Гилязова И. Р., Климентова Е. А., Хуснутдинова Э. К., Измайлов А. А., Сафиуллин Р. И., Хасанов Э. Х., Мустафин А. Т., Папоян А. О., Павлов В. Н.'' В сборнике: Актуальные вопросы экологии человека Сборник научных статей участников Всероссийской научно-практической конференции с международным участием: в 3-х томах. Ответственный редактор: Г. М. Хасанова. 2015. С. 21-25. # АНАЛИЗ РЕЗУЛЬТАТОВ ПОЛИФОКАЛЬНОЙ ПУНКЦИОННОЙ БИОПСИИ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Муратов И. И., Кутлияров Л. М., Урманцев М. Ф., Папоян А. О., Кудряшов В. В.'' Медицинский альманах. 2015. № 2 (37). С. 72-73. # СЛУЧАЙ ВНУТРИУТРОБНОГО РАЗВИТИЯ ГИГАНТСКОГО ЦИТОКИНИНДУЦИРОВАННОГО ЗОБА У РЕБЕНКА, РОЖДЕННОГО ОТ МАТЕРИ, ИНФИЦИРОВАННОЙ ВИРУСАМИ СПИДА И ГЕПАТИТА ''С. Давыдович М. Г., Павлов В. Н., Катаев В. А., Загидуллин А. А., Идиатуллина Н. Н., Тихонова И. В., Кудряшова Т. В., Габбасов А. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2015. Т. 10. № 1. С. 77-80. # РЕПРОДУКТИВНОЕ ЗДОРОВЬЕ МУЖЧИН-РАБОТНИКОВ В УСЛОВИЯХ ВОЗДЕЙСТВИЯ НЕБЛАГОПРИЯТНЫХ ФАКТОРОВ ПРОИЗВОДСТВЕННОЙ И ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ. ''Павлов В. Н., Терегулов Б. Ф.'' Медицина труда и экология человека. 2015. № 4. С. 182—187. # ДЕТЕРМИНАНТЫ РИСКА РАЗВИТИЯ ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИИ МУЖЧИН В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ: АНАЛИЗ РЕЗУЛЬТАТОВ ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ. ''Корнеев И. А., Алексеева Т. А., Аль-Шукри С. Х., Берников А. Н., Еркович А. А., Журавлев В. Н., Камалов А. А., Коган М. И., Павлов В. Н., Пушкарь Д. Ю.'' Урология. 2014. № 3. С. 26-31. # АССОЦИАЦИЯ ПОЛИМОРФНЫХ ВАРИАНТОВ ГЕНОВ РЕПАРАЦИИ ДНК XRCC1, XPD С РАЗВИТИЕМ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ И РАКА ПОЧКИ. ''Ахмадишина Л. З., Гилязова И. Р., Кутлыева Л. Р., Корытина Г. Ф., Кочетова О. В., Урманцев М. Ф., Измайлова С. М., Измайлов А. А., Кунсбаева Г. Б., Загидуллин А. А., Халиуллин А. А., Павлов В. Н., Викторова Т. В., Хуснутдинова Э. К.'' Генетика. 2014. Т. 50. № 4. С. 481. Версии: DNA REPAIR XPCC1 AND XPD GENES POLYMORPHISM AS ASSOCIATED WITH THE DEVELOPMENT OF BLADDER CANCER AND RENAL CELL CARCINOMA. ''Akhmadishina L.Z., Gilyazova I.R., Kutlyeva L.R., Korytina G.F., Kochetova O.V., Victorova T.V., Khusnutdinova E.K., Urmantsev M.F., Izmailova S.M., Izmailov A.A., Zagidullin A.A., Khaliullin A.A., Pavlov V.N., Kunsbaeva G.B.'' Russian Journal of Genetics. 2014. Т. 50. № 4. С. 421—429. # ХИРУРГИЧЕСКОЕ ЛЕЧЕНИЕ РАН ПОЧКИ С ПРИМЕНЕНИЕМ АЛЛОТРАНСПЛАНТАТОВ. ''Павлов В. Н., Нигматуллин Р. Т., Насибуллин И. М., Хидиятов И. И., Насибуллина Г. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2014. Т. 9. № 5. С. 149—152. # ИЗМЕНЕНИЕ КОНЦЕНТРАЦИИ ГЛЮКУРОНОВОЙ КИСЛОТЫ В БИОЛОГИЧЕСКИХ ЖИДКОСТЯХ В ЗАВИСИМОСТИОТ МЕТОДОВ ЛЕЧЕНИЯ ТРАВМАТИЧЕСКИХ РАЗРЫВОВ МОЧЕВЫХ И ПОЛОВЫХ ОРГАНОВ. ''Юлдашев С. М., Павлов В. Н., Юлдашев М. Т., Галимзянов В. З., Сафиуллин Р. И., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2014. Т. 9. № 5. С. 97-103. # МЕДИКО-БИОЛОГИЧЕСКИЕ, СОЦИАЛЬНЫЕ И КУЛЬТУРНО-ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ АСПЕКТЫ ОХРАНЫ МУЖСКОГО ЗДОРОВЬЯ. ''Павлов В. Н., Галимова Э. Ф., Ахмадуллина Г. Х., Галимов Ш. Н.'' Профилактическая и клиническая медицина. 2014. № 2 (51). С. 5-13. # ОСОБЕННОСТИ НУТРИТИВНОЙ ПОДДЕРЖКИ В РАННЕМ ПОСЛЕОПЕРАЦИОННОМ ПЕРИОДЕ ПОСЛЕ РАСШИРЕННЫХ РЕКОНСТРУКТИВНО-ПЛАСТИЧЕСКИХ ОПЕРАЦИЙ В УРОЛОГИИ. ''Шарипов Р. А., Павлов В. Н.'' Экспериментальная и клиническая урология. 2014. № 1. С. 40-43. # КАЧЕСТВО ПОДГОТОВКИ СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКОГО ПРОФИЛЯ В УСЛОВИЯХ МОДЕРНИЗАЦИИ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ. ''Павлов В. Н., Цыглин А. А., Муталова Э. Г., Файзуллина Р. М., Хусаенова А. А., Богданов Р. Р.'' В сборнике: Современные аспекты реализации ФГОС и ФГТ. Вузовская педагогика Материалы конференции. Красноярский государственный медицинский университет имени профессора В. Ф. Войно-Ясенецкого; Главный редактор С. Ю. Никулина. 2013. С. 109—111. # РЕЗУЛЬТАТЫ ОТКРЬІТОГО МНОГОЦЕНТРОВОГО ИССЛЕДОВАНИЯ БЕЗОПАСНОСТИ ПРИМЕНЕНИЯ ДОКСАЗОЗИНА В КОМБИНАЦИИ С ИНДИГАЛОМ У МУЖЧИН С АДЕНОМОЙ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЬІ I—II СТАДИЙ. ''Павлов В. Н., Комяков Б. К., Григорьев М. З., Сивков А. В., Блюмберг Б. И., Казихинуров А. А., Измайлов А. А., Боярко А. В., Абзалилов Р. А.'' Урология. 2013. № 2. С. 42-47. # ОСОБЕННОСТИ ФЕРМЕНТНОГО ПРОФИЛЯ И ЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО СТАТУСА СПЕРМАЛЬНОЙ ПЛАЗМЫ ПРИ ИДИОПАТИЧЕСКОМ БЕСПЛОДИИ. ''Галимова Э. Ф., Павлов В. Н., Абдуллина А. З., Галимов Ш. Н.'' Проблемы репродукции. 2013. № 1. С. 66-69. # ПОИСК МАРКЁРОВ РИСКА РАЗВИТИЯ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ НА ОСНОВЕ ИЗУЧЕНИЯ ПОЛИМОРФНЫХ ВАРИАНТОВ ГЕНОВ СИСТЕМЫ AHR-CYP. ''Ахмадишина Л. З., Корытина Г. Ф., Кочетова О. В., Урманцев М. Ф., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Павлов В. Н., Викторова Т. В.'' Медицинская генетика. 2013. Т. 12. № 10 (136). С. 29-34. # СИМУЛЯЦИОННОЕ ОБУЧЕНИЕ ВРАЧЕЙ-НЕОНАТОЛОГОВ В СИСТЕМЕ ПОСЛЕВУЗОВСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ. ''Павлов В. Н., Викторов В. В., Крюкова А. Г.'' Вестник Башкирского университета. 2013. № 4. С. 81. # ПРОТЕКТИВНОЕ ДЕЙСТВИЕ ДОЗИРОВАННОЙ ФИЗИЧЕСКОЙ НАГРУЗКИ ПРИ ОКИСЛИТЕЛЬНОМ СТРЕССЕ СПЕРМАТОЗОИДОВ. ''Галимова Э. Ф., Павлов В. Н., Галимов Ш. Н.'' Андрология и генитальная хирургия. 2013. № 1. С. 40-43. # ВЛИЯНИЕ БИОФЛАВОНОИДОВ ПРОПОЛИСА НА АНТИОКСИДАНТНЫЙ ПОТЕНЦИАЛ ЭЯКУЛЯТА И ОКИСЛИТЕЛЬНОЕ ПОВРЕЖДЕНИЕ ДНК СПЕРМАТОЗОИДОВ. ''Галимов Ш. Н., Павлов В. Н., Галимова Э. Ф.'' Андрология и генитальная хирургия. 2013. № 4. С. 65-68. # РОЛЬ ЛАЗЕРНОЙ ДОППЛЕРОВСКОЙ ФЛОУМЕТРИИ В ОЦЕНКЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕАБИЛИТАЦИИ БОЛЬНЫХ С ЗАБОЛЕВАНИЯМИ ОРГАНОВ МАЛОГО ТАЗА. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Казихинуров А. А., Ишемгулов Р. Р., Мустафин А. Т., Абзалилов Р. А., Боярко А. В., Ишмурзин Р. Р., Мухамедьянов Ф. Н., Усманова Н. В., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 121—125. # ПОКАЗАТЕЛИ ВОДНОГО И ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА, ДИНАМИКА БИОМАРКЕРОВ ПОВРЕЖДЕНИЯ ПОЧКИ У ПАЦИЕНТОВ С УРОЛИТИАЗОМ ПОСЛЕ КОНТАКТНОЙ УРЕТРОЛИТОТРИПСИИ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Алексеев А. В., Сафиуллин Р. И., Галимзянов В. З., Ракипов И. Г., Мустафин А. Т., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 125—128. # ОПТИМИЗАЦИЯ КОМПЛЕКСНОЙ ТЕРАПИИ БОЛЬНЫХ С СИНДРОМОМ ХРОНИЧЕСКОЙ ТАЗОВОЙ БОЛИ, СОЧЕТАННОЙ С ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИЕЙ. ''Павлов В. Н., Абзалилов Р. А., Загитов А. Р., Казихинуров А. А., Пушкарев А. М., Измайлов А. А., Мустафин А. Т., Боярко А. В., Абдрахимов Р. В., Ишмурзин Р. Р., Усманова Н. В., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 128—132. # РЕЗУЛЬТАТЫ МЕДИКАМЕНТОЗНОГО ЛЕЧЕНИЯ ПАЦИЕНТОВ С ДОБРОКАЧЕСТВЕННОЙ ГИПЕРПЛАЗИЕЙ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫI-II СТАДИЙ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Загитов А. Р., Мустафин А. Т., Боярко А. В., Абзалилов Р. А., Ишмурзин Р. Р., Мухамедьянов Ф. Н., Усманова Н. В., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 132—135. # СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ АНТИОКСИДАНТНЫХ ЭФФЕКТОВ КОЭНЗИМА Q И L-КАРНИТИНА У МУЖЧИН С ИДИОПАТИЧЕСКОЙ ПАТОСПЕРМИЕЙ. ''Павлов В. Н., Галимова Э. Ф., Катаев В. А., Фархутдинов Р. Р., Мочалов К. С., Баймурзина Ю. Л., Галимов Ш. Н.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 6. С. 161—163. # АНАЛИЗ ЧАСТОТЫ ВСТРЕЧАЕМОСТИ МУТАЦИИ 5382INSC В ГЕНЕ BRCA1У ПАЦИЕНТОВ С РАКОМ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ И ЗДОРОВЫХ МУЖЧИН, ПРОЖИВАЮЩИХ НА ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИБАШКОРТОСТАН. ''Павлов В. Н., Гилязова И. Р., Сафиуллин Р. И., Мустафин А. Т., Султанов И. М., Галимзянов В. З., Андреева Д. М., Хуснутдинова Э. К., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 183—185. # ИССЛЕДОВАНИЕ РОЛИ МЕЖГЕННЫХ ВЗАИМОДЕЙСТВИЙВ ФОРМИРОВАНИИ ПРЕДРАСПОЛОЖЕННОСТИ К ПОЧЕЧНО-КЛЕТОЧНОЙ КАРЦИНОМЕ У ЖИТЕЛЕЙ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. ''Павлов В. Н., Кутлыева Л. Р., Гилязова И. Р., Загидуллин А. А., Сафиуллин Р. И., Халиуллин А. А., Измайлов А. А., Климентова Е. А., Шафигина А. М., Хуснутдинова Э. К.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 193—197. # РОЛЬ ЭЛЕКТРОМИОГРАФИИ МЫШЦ ДНА ТАЗА В ОЦЕНКЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕАБИЛИТАЦИИ БОЛЬНЫХ С РАССТРОЙСТВАМИ МОЧЕИСПУСКАНИЯ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ПРОСТАТЭКТОМИИ. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Казихинуров А. А., Галимзянов В. З., Измайлов А. А., Мустафин А. Т., Абзалилов Р. А., Боярко А. В., Ишмурзин Р. Р., Мухамедьянов Ф. Н., Усманова Н. В., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 205—208. # АССОЦИАТИВНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ВКЛАДА ПОЛИМОРФНЫХ ЛОКУСОВ ГЕНОВ ДЕТОКСИКАЦИИ КСЕНОБИОТИКОВ В РАЗВИТИЕ РЕЦИДИВА И ЛИМФОГЕННОГО МЕТАСТАЗИРОВАНИЯ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Викторова Т. В., Измайлова С. М., Ахмадишина Л. З., Сафиуллин Р. И., Загитов А. Р., Мустафин А. Т., Урманцев М. Ф., Кутлияров Л. М., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 2. С. 208—213. # РОЛЬ СТРУКТУРНЫХ БИОМАРКЕРОВ В ДИАГНОСТИКЕ ПОВРЕЖДЕНИЯ ПОЧЕК У БОЛЬНЫХ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ ДО И ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОГО ХИРУРГИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Кондратенко Я. В., Алексеев А. В.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 6. С. 22-24. # NGAL — РАННИЙ БИОМАРКЕР ОСТРОГО ПОВРЕЖДЕНИЯ ПОЧЕК ПОСЛЕ КОНТАКТНОЙ УРЕТЕРОЛИТОТРИПСИИ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Ракипов И. Г., Алексеев А. В., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 6. С. 24-27. # ВЫБОР ОБЪЕМА ЛИМФОДИССЕКЦИИ У БОЛЬНЫХ МЫШЕЧНО-ИНВАЗИВНЫМ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Викторова Т. В., Измайлова С. М., Кутлияров Л. М., Урманцев М. Ф., Галимзянов В. З., Муратов И. И.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 6. С. 43-46. # ТАКТИКА ЛЕЧЕНИЯ ПАЦИЕНТОВ [С] МЫШЕЧНО-НЕИНВАЗИВНЫМ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ ПРОМЕЖУТОЧНОГО РИСКА. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Урманцев М. Ф., Викторова Т. В., Муратов И. И.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2013. Т. 8. № 6. С. 46-51. # ЛУЧШИЕ — «ЛЕЧЕБНОЕ ДЕЛО» И «ПЕДИАТРИЯ». ''Павлов В. Н.'' Аккредитация в образовании. 2013. № 7 (67). С. 34-35. # ЗНАЧЕНИЕ ОЦЕНКИ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ У МУЖЧИН РЕПРОДУКТИВНОГО ВОЗРАСТА. ''Павлов В. Н., Хайретдинов А. В., Рахматуллина А. Р.'' CardioСоматика. 2013. № S1. С. 75-76. # ПЕРВОЕ ПИЛОТНОЕ ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ РАСПРОСТРАНЕННОСТИ ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИИ В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. ''Пушкарь Д. Ю., Камалов А. А., Аль-Шукри С. Х., Еркович А. А., Коган М. И., Павлов В. Н., Журавлев В. Н., Берников А. Н.'' Эффективная фармакотерапия. 2013. № 9. С. 28-31. # НАРУШЕНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С МЕТАБОЛИЧЕСКИМ СИНДРОМОМ. ''Павлов В. Н., Алексеев А. В., Агавердиев А. Ф., Ишемгулов Р. Р.'' Урология. 2012. № 4. С. 30-32. # АНАЛИЗ РЕЗУЛЬТАТОВ ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ РАСПРОСТРАНЕННОСТИ ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИИ В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. ''Пушкарь Д. Ю., Камалов А. А., Аль-Шукри С. Х., Еркович А. А., Коган М. И., Павлов В. Н., Журавлев В. Н., Берников А. Н.'' Урология. 2012. № 6. С. 5-9. # МЕДИКО-СОЦИАЛЬНАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА МУЖЧИН С БЕСПЛОДИЕМ В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН. ''Фаттахов И. А., Павлов В. Н., Шарафутдинов М. А., Ахмадиева Г. Р.'' Российская академия медицинских наук. Бюллетень Национального научно-исследовательского института общественного здоровья. 2012. № 5. С. 139—141. # ПОИСК ИЗМЕНЕНИЙ НУКЛЕОТИДНОЙ ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНОСТИ В ГЕНЕ ФОН ХИППЕЛЯ-ЛИНДАУ И АНАЛИЗ АЛЛЕЛЬНЫХ ДЕЛЕЦИЙ В ГЕНАХ-СУПРЕССОРАХ ОПУХОЛЕВОГО РОСТА У БОЛЬНЫХ СВЕТЛОКЛЕТОЧНЫМ РАКОМ ПОЧКИ ИЗ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. ''Кутлыева Л. Р., Гилязова И. Р., Хусаинова Р. И., Загидуллин А. А., Халиуллин А. А., Климентова Е. А., Шафигина А. М., Павлов В. Н., Хуснутдинова Э. К.'' Медицинская генетика. 2012. Т. 11. № 12 (126). С. 27-35. # ЦИТОКИНОВЫЙ СПЕКТР СЫВОРОТКИ КРОВИ И СПЕРМОПЛАЗМЫ ПРИ ИДИОПАТИЧЕСКОМ БЕСПЛОДИИ. ''Галимов Ш. Н., Галимова Э. Ф., Павлов В. Н.'' Пермский медицинский журнал. 2012. Т. 29. № 6. С. 58-63. # ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ РАСПРОСТРАНЕННОСТИ ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИИ В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. ''Пушкарь Д. Ю., Камалов А. А., АльШукри С. Х., Еркович А. А., Коган М. И., Павлов В. Н., Журавлев В. Н., Берников А. Н.'' Русский медицинский журнал. 2012. Т. 20. № 3. С. 112—115. # МАРКЕРЫ ПРОГНОЗА ЛИМФОГЕННОГО МЕТАСТАЗИРОВАНИЯ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Викторова Т. В., Урманцев М. Ф.'' Бюллетень сибирской медицины. 2012. Т. 11. № 2. С. 128—132. # ПУТИ ОПТИМИЗАЦИИ МЕДИКАМЕНТОЗНОГО ЛЕЧЕНИЯ БОЛЬНЫХ С ДОБРОКАЧЕСТВЕННОЙ ГИПЕРПЛАЗИЕЙ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ I—II СТАДИИ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Измайлов А. А., Боярко А. В., Папоян А. О., Абдрахимов Р. В.'' Бюллетень сибирской медицины. 2012. Т. 11. № 2. С. 133—138. # РЕАБИЛИТАЦИЯ УРОЛОГИЧЕСКИХ БОЛЬНЫХ. ''Павлов В. Н., Загитов А. А., Измайлов А. А., Казихинуров А. А., Галимзянов В. З., Сафиуллин Р. И.'' Бюллетень сибирской медицины. 2012. Т. 11. № 2. С. 153—156. # НАРУШЕНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С МЕТАБОЛИЧЕСКИМ СИНДРОМОМ. ''Павлов В. Н., Алексеев А. В., Ишемгулов Р. Р., Измайлов А. А., Галеева Ж. А., Алексеев А. В.'' Бюллетень сибирской медицины. 2012. Т. 11. № 2. С. 40-43. # НАРУШЕНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ ДО И ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОГО ХИРУРГИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Алексеев А. В., Кондратенко Я. В., Измайлов А. А.'' Бюллетень сибирской медицины. 2012. Т. 11. № 2. С. 44-47. # НАРУШЕНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С КАМНЯМИ МОЧЕТОЧНИКОВ ПОСЛЕ КОНТАКТНОЙ ЛИТОТРИПСИИ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Алексеев А. В., Ракипов И. Г., Мусин Д. Р., Измайлов А. А.'' Бюллетень сибирской медицины. 2012. Т. 11. № 2. С. 48-51. # ДОСТИЖЕНИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ УРОЛОГИИ В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН. ''Павлов В. Н., Коржавин Г. В., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Ишемгулов Р. Р.'' Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 2012. Т. 17. № 4. С. 23-29. # ДИНАМИКА МАРКЕРОВ ПОВРЕЖДЕНИЯ ПОЧЕК, СОСТОЯНИЕ АЗОТИСТОГО И ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ, СТРАДАЮЩИХ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ, ДО И ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОГО ХИРУРГИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Кондратенко Я. В., Алексеев А. В., Измайлов А. А.'' Онкоурология. 2012. № 4. С. 27-33. # МОЛЕКУЛЯРНЫЕ МАРКЕРЫ ПРОГНОЗА ПРИ РАКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Ахмадишина Л. З., Викторова Т. В., Измайлова С. М., Урманцев М. Ф., Алексеев А. В., Загитов А. Р., Кутлияров Л. М.'' Онкоурология. 2012. № 2. С. 32-37. # МАРКЕРЫ ПРОГНОЗА РЕЦИДИВА И ЛИМФОГЕННОГО МЕТАСТАЗИРОВАНИЯ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Урманцев М. Ф., Ахмадишина Л. З., Алексеев А. В., Загитов А. Р., Кутлияров Л. М., Викторова Т. В.'' Онкоурология. 2012. № 1. С. 56-62. # ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ ПРОГНОЗА РЕЦИДИВА ПОВЕРХНОСТНОГО РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Казихинуров А. А., Урманцев М. Ф.'' Уральский медицинский журнал. 2012. № 3. С. 20-23. # АНАЛИЗ РЕЗУЛЬТАТОВ РАДИКАЛЬНЫХ ЦИСТЭКТОМИЙ ПРИ МЫШЕЧНО-ИНВАЗИВНОМ РАКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Кутлияров Л. М., Галимзянов В. З., Казихинуров А. А., Алексеев А. В., Загитов А. Р., Урманцев М. Ф., Кондратенко Я. В., Кудряшов В. В.'' Уральский медицинский журнал. 2012. № 3. С. 24-28. # ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ РАСПРОСТРАНЕННОСТИ ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИИ В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. ''Пушкарь Д. Ю., Камалов А. А., Аль-Шукри С. Х., Еркович А. А., Коган М. И., Павлов В. Н., Журавлев В. Н., Берников А. Н.'' Уральский медицинский журнал. 2012. № 3. С. 75-79. # КОРРЕКЦИЯ НАРУШЕНИЙ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА И ФУНКЦИИ ПОЧЕК У ПАЦИЕНТОВ С МЕТАБОЛИЧЕСКИМ СИНДРОМОМ ПРИ УМЕНЬШЕНИИ АБДОМИНАЛЬНОГО ОЖИРЕНИЯ. ''Павлов В. Н., Алексеев А. В., Агавердиев А. Ф., Ишемгулов Р. Р., Ишмурзин Р. Р.'' Уральский медицинский журнал. 2012. № 13. С. 88-93. # РЕЗУЛЬТАТЫ КОМПЛЕКСНОЙ РЕАБИЛИТАЦИИ БОЛЬНЫХ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ПРОСТАТЭКТОМИИ. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Мустафин А. Т., Измайлов А. А., Коржавин В. Г., Сахаутдинов Д. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2012. Т. 7. № 4. С. 32-36. # ОЦЕНКА ВЛИЯНИЯ L-КАРНИТИНА НА РЕПРОДУКТИВНУЮ ФУНКЦИЮ МУЖЧИН С ИДИОПАТИЧЕСКОЙ ПАТОСПЕРМИЕЙ. ''Павлов В. Н., Галимова Э. Ф., Мочалов К. С., Петрова И. В., Баймурзина Ю. Л., Зарипова Р. М., Галимов Ш. Н.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2012. Т. 7. № 4. С. 36-40. # ОПТИМИЗАЦИЯ МЕДИКАМЕНТОЗНОГО ЛЕЧЕНИЯ БОЛЬНЫХ С ДОБРОКАЧЕСТВЕННОЙ ГИПЕРПЛАЗИЕЙ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ I—II СТАДИЙ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Боярко А. В., Абзалилов Р. А., Коржавин В. Г., Сахаутдинов Д. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2012. Т. 7. № 3. С. 46-52. # СИНДРОМ НИЖНИХ МОЧЕВЫХ ПУТЕЙ У БОЛЬНЫХ ГЛПС В ПЕРИОД ПОЛИУРИИ И РЕКОНВАЛЕСЦЕНЦИИ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Коржавин В. Г., Мустафин А. Т., Сахаутдинов Д. Р., Казихинуров А. А., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2012. Т. 7. № 5. С. 51-56. # ОПТИМИЗАЦИЯ МЕДИКАМЕНТОЗНОГО ЛЕЧЕНИЯ БОЛЬНЫХС ХРОНИЧЕСКИМ АБАКТЕРИАЛЬНЫМ ПРОСТАТИТОМ, СОЧЕТАННЫМ С ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИЕЙ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Ишемгулов Р. Р., Хайретдинов А. В., Абзалилов Р. А., Боярко А. В., Коржавин В. Г., Сахаутдинов Д. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2012. Т. 7. № 4. С. 56-59. # ОТДАЛЕННЫЕ РЕЗУЛЬТАТЫ ОПЕРАТИВНОГО ЛЕЧЕНИЯ ОСЛОЖНЕНИЙ ГЕМОРРАГИЧЕСКОЙ ЛИХОРАДКИ С ПОЧЕЧНЫМ СИНДРОМОМ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Сахаутдинов Д. Р., Мустафин А. Т., Коржавин В. Г., Казихинуров А. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2012. Т. 7. № 6. С. 56-59. # ДОСТИЖЕНИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ УРОЛОГИИ В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН. ''Павлов В. Н., Коржавин Г. В., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Пушкарев А. М., Галимзянов В. З., Казихинуров А. А., Ишемгулов Р. Р., Измайлов А. А., Загидуллин А. А., Мустафин А. Т., Загитов А. Р.'' Вестник Башкирского государственного медицинского университета. 2012. № 2. С. 447—457. # ПОЛИМОРФНЫЕ ВАРИАНТЫ ГЕНОВ БИОТРАНСФОРМАЦИИ КСЕНОБИОТИКОВ И РЕПАРАЦИИ ДНК КАК МАРКЕРЫ ПРЕДРАСПОЛОЖЕННОСТИ К РАЗВИТИЮ ЗЛОКАЧЕСТВЕННЫХ НОВООБРАЗОВАНИЙ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Измайлова С. М., Ахмадишина Л. З., Измайлов А. А., Павлов В. Н., Викторова Т. В.'' Биомика. 2012. Т. 2. № 2. С. 54-67. # АНАЛИЗ РЕЗУЛЬТАТОВ ХИРУРГИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ МУЖЧИН С ТРАВМАТИЧЕСКИМИ ПОВРЕЖДЕНИЯМИ ЯИЧЕК. ''Юлдашев С. М., Павлов В. Н., Юлдашев М. Т.'' Пермский медицинский журнал. 2011. Т. 28. № 4. С. 43-47. # ЗЛОКАЧЕСТВЕННЫЕ ОПУХОЛИ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Мустафин А. Т., Галимзянов В. З., Урманцев М. Ф.'' Фарматека. 2011. № 17. С. 27-31. # ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ РИСКА РАЗВИТИЯ ПОВЕРХНОСТНОГО И ИНВАЗИВНОГО РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Викторова Т. В., Измайлова С. М., Ахмадишина Л. З., Галимзянов В. З., Загидуллин А. А.'' Онкоурология. 2011. № 2. С. 23-28. # НАРУШЕНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С МОЧЕКАМЕННОЙ БОЛЕЗНЬЮ ПОСЛЕ ДИСТАНЦИОННОЙ ЛИТОТРИПСИИ. ''Павлов В. Н., Гатиятуллина Р. С., Алексеев А. В., Чингизова Г. Н.'' Саратовский научно-медицинский журнал. 2011. Т. 7. № S2. С. 210. # НАШ ОПЫТ ПРОВЕДЕНИЯ ДИСТАНЦИОННОЙ ЛИТОТРИПСИИ У ПАЦИЕНТКИ С ЭЛЕКТРОКАРДИОСТИМУЛЯТОРОМ. ''Павлов В. Н., Пушкарев А. М., Мусин Д. Р., Алексеев А. В., Сагитов И. Ш.'' Саратовский научно-медицинский журнал. 2011. Т. 7. № S2. С. 211. # РЕГЕНЕРАЦИЯ ПОЧЕЧНОЙ ПАРЕНХИМЫ ПРИ ХИРУРГИЧЕСКОМ ЛЕЧЕНИИПУТЕМ ПРИМЕНЕНИЯ АЛЛОТРАНСПЛАНТАТОВ. ''Насибуллин И. М., Павлов В. Н., Нигматуллин Р. Т., Мустафин А. Т., Зырянов А. В., Пушкарев А. М., Галимзянов В. З., Насибуллина Г. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 6. С. 112—114. # СОСТОЯНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО И АЗОТИСТОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С МОЧЕКАМЕННОЙ БОЛЕЗНЬЮ ПОСЛЕ ДИСТАНЦИОННОЙ НЕФРОЛИТОТРИПСИИ. ''Павлов В. Н., Алексеев А. В., Гатиятуллина Р. С., Ишемгулов Р. Р., Мустафин А. Т., Насибуллин И. М., Ракипов И. Г.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 116—119. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ ПОСЛЕ КИШЕЧНОЙ ПЛАСТИКИ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Измайлов А. А., Казихинуров А. А., Мустафин А. Т., Гильмутдинов Б. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 119—122. # МИКРОЦИРКУЛЯТОРНЫЕ И ЭЛЕКТРОЛИТНЫЕ НАРУШЕНИЯ У БОЛЬНЫХ С ЭРЕКТИЛЬНОЙ ДИСФУНКЦИЕЙ ПРИ МЕТАБОЛИЧЕСКОМ СИНДРОМЕ. ''Павлов В. Н., Ишемгулов Р. Р., Алексеев А. В., Мустафин А. Т., Хайретдинов А. В., Ишмурзин Р. Р., Сафаров Р. Э., Рахматуллина А. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 123—126. # ВЛИЯНИЕ ИЛЕОЦИСТОПЛАСТИКИ НА ПОКАЗАТЕЛИ АЗОТИСТОГО И ВОДНО- МИНЕРАЛЬНОГО ОБМЕНА У БОЛЬНЫХ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Кондратенко Я. В., Алексеев А. В., Галимзянов В. З., Гатиятуллина Р. С., Измайлов А. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 126—130. # МОЛЕКУЛЯРНО-ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ ПРОГНОЗА ПРИ ПОЧЕЧНО-КЛЕТОЧНОЙ КАРЦИНОМЕ. ''Павлов В. Н., Кутлыева Л. Р., Гилязова И. Р., Загидуллин А. А., Мустафин А. Т., Халиуллин А. А., Ямалитдинова Р. Р., Климентова Е. А., Зырянов А. В., Пушкарев А. М., Хуснутдинова Э. К.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 6. С. 150—154. # МЕТИЛИРОВАНИЕ ГЕНА ГЛУТАТИОН-S-ТРАНСФЕРАЗЫ P1 (GSTP1) КАК ДИАГНОСТИЧЕСКИЙ МАРКЕР РАЗВИТИЯ РАКА ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ. ''Павлов В. Н., Гилязова И. Р., Мустафин А. Т., Мингазова Л. Р., Сафиуллин Р. И., Измайлов А. А., Загидуллин А. А., Папоян А. О., Урманцев М. Ф., Кутлияров Л. М., Хуснутдинова Э. К.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 185—191. # ОЦЕНКА РИСКА ЛИМФОГЕННОГО МЕТАСТАЗИРОВАНИЯ ПРИ ИНВАЗИВНОМ РАКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Викторова Т. В., Измайлова С. М., Мустафин А. Т., Урманцев М. Ф., Ахмадишина Л. З., Алексеев А. В., Загитов А. Р., Кутлияров Л. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 191—195. # ОЦЕНКА АНЕСТЕЗИОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ КОМБИНИРОВАННЫХ ОПЕРАЦИЙ В УРОЛОГИИ. ''Насретдинова С. М., Шарипов Р. А., Латыпов А. М., Павлов В. Н., Садритдинов М. А., Лешкова В. Е.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 362—364. # ОПТИМИЗАЦИЯ НУТРИТИВНОЙ ПОДДЕРЖКИ В РАННЕМ ПОСЛЕОПЕРАЦИОННОМ ПЕРИОДЕ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ЦИСТЭКТОМИИ С ИЛЕОЦИСТОПЛАСТИКОЙ. ''Латыпов А. М., Шарипов Р. А., Насретдинова С. М., Садритдинов М. А., Павлов В. Н., Лешкова В. Е.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 364—367. # МОЛЕКУЛЯРНО-ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ ПРОГНОЗА ПРИ ПОВЕРХНОСТНОМ РАКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Измайлов А. А., Павлов В. Н., Измайлова С. М., Мустафин А. Т., Урманцев М. Ф., Алексеев А. В., Загитов А. Р., Викторова Т. В., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 5. С. 47-51. # ПРИМЕНЕНИЕ АЛЛОТРАНСПЛАНТАТА С ЦЕЛЬЮ ГЕМОСТАЗА ПРИ ОПЕРАЦИЯХ НА ПОЧКЕ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Пушкарев А. М., Мустафин А. Т., Назмутдинова Р. Г., Коржавин В. Г., Cахаутдинов Д. А., Гараев Р. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 6. С. 91-94. # ИССЛЕДОВАНИЕ МИКРОЦИРКУЛЯТОРНЫХ ИЗМЕНЕНИЙ У МУЖЧИН В УРЕТРЕ ПРИ МОЧЕПОЛОВОМ ТРИХОМОНИАЗЕ. ''Шакирова Г. Р., Хисматуллина З. Р., Павлов В. Н., Ишемгулов Р. Р., Мустафин А. Т., Мустафина Г. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 5. С. 94-97. # САНАТОРНО-КУРОРТНОЕ ЛЕЧЕНИЕ БОЛЬНЫХ ПЕРЕНЕСШИХ ГЛПС, ОСЛОЖНЕННУЮ СПОНТАННЫМ РАЗРЫВОМ ПОЧКИ И ЗАБРЮШИННЫМ КРОВОИЗЛИЯНИЕМ. ''Казихинуров А. А., Павлов В. Н., Казихинуров Р. А., Загитов А. Р., Казихинурова Л. Ш., Мартиросян Т. Р., Коржавин В. Г., Сахаутдинов Д. Р., Гильмутдинов Б. Р.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2011. Т. 6. № 2. С. 97-101. # ЕСТЕСТВОЗНАНИЕ — ОСНОВА ФУНДАМЕНТАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ ВРАЧЕЙ. ''Павлов В. Н.'' Аккредитация в образовании. 2011. № 5 (49). С. 50-51. # ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ПРОГНОСТИЧЕСКИХ ПОДХОДОВ К ПРОЦЕССАМ МЕТАСТАЗИРОВАНИЯ ПОЧЕЧНО-КЛЕТОЧНОГО РАКА У БОЛЬНЫХ, ПЕРЕНЕСШИХ ПРЕДОПЕРАЦИОННУЮ РЕНТГЕНЭНДОВАСКУЛЯРНУЮ ХИМИОЖИРОВУЮ ЭМБОЛИЗАЦИЮ СОСУДОВ ПОЧКИ. ''Павлов В. Н., Карелин М. И., Атрощенко А. В.'' Креативная хирургия и онкология. 2011. № 4. С. 11-15. # СРАВНИТЕЛЬНАЯ ОЦЕНКА ПОКАЗАТЕЛЕЙ АЗОТИСТОГО И ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ЦИСТЭКТОМИИ С РАЗЛИЧНЫМИ СПОСОБАМИ ДЕРИВАЦИИ МОЧИ. ''Павлов В. Н., Кондратенко Я. В., Алексеев А. В., Измайлов А. А., Галимзянов В. З., Загитов А. Р.'' Креативная хирургия и онкология. 2011. № 3. С. 63-66. # СРАВНИТЕЛЬНАЯ ОЦЕНКА ПОКАЗАТЕЛЕЙ АЗОТИСТОГО И ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА У ПАЦИЕНТОВ С РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ЦИСТЭКТОМИИ С РАЗЛИЧНЫМИ СПОСОБАМИ ДЕРИВАЦИИ МОЧИ. ''Павлов В. Н., Кондратенко Я. В., Алексеев А. В., Измайлов А. А., Галимзянов В. З., Загитов А. Р.'' Креативная хирургия и онкология. 2011. № 2. С. 63-66. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ЦИСТЭКТОМИИ. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Казихинуров А. А., Галимзянов В. З., Измайлов А. А.'' Креативная хирургия и онкология. 2011. № 4. С. 86-88. # РЕЗУЛЬТАТЫ ПРОМЕЖУТОЧНОГО АНАЛИЗА ДАННЫХ ОТКРЫТОГО МНОГОЦЕНТРОВОГО ИССЛЕДОВАНИЯ ПРИМЕНЕНИЯ ДОКСАЗОЗИНА В КОМБИНАЦИИ С ИНДИГАЛОМ ПРИ ДГПЖ («ОДИССЕЙ»). ''Сивков А. В., Григорьев М. Э., Крупин В. Н., Павлов В. Н., Баженов И. В., Блюмберг Б. И., Кульчавеня Е. В., Комяков Б. К., Киселев В. И., Друх В. М.'' Экспериментальная и клиническая урология. 2011. № 1. С. 74-78. # НАРУШЕНИЕ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО И АЗОТИСТОГО ОБМЕНОВ У ПАЦИЕНТОВ ПОСЛЕ ДИСТАНЦИОННОЙ НЕФРОЛИТОТРИПСИИ. ''Павлов В. Н., Ишемгулов Р. Р., Алексеев А. В.'' Бюллетень медицинских интернет-конференций. 2011. Т. 1. № 3. С. 73-82. # МОЛЕКУЛЯРНО-ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МАРКЕРЫ КАК ФАКТОРЫ ПРОГНОЗА ТЕЧЕНИЯ ПОВЕРХНОСТНОГО РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Мустафин А. Т., Урманцев М. Ф.'' Вестник Забайкальского государственного университета. 2011. № 7. С. 105—110. # ЗЛОКАЧЕСТВЕННЫЕ ОПУХОЛИ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Мустафин А. Т., Урманцев М. Ф.'' Вестник Забайкальского государственного университета. 2011. № 7. С. 94-104. # ОРГАНИЗАЦИЯ СТАЦИОНАРНОЙ МЕДИЦИНСКОЙ ПОМОЩИ ПРИ ЗАБОЛЕВАНИЯХ МОЧЕПОЛОВОЙ СИСТЕМЫ. ''Шарафутдинов М. А., Павлов В. Н.'' Проблемы управления здравоохранением. 2010. № 51. С. 86-90. # ВЛИЯНИЕ ТЕРАПИИ ОРИГИНАЛЬНЫМ РАСТИТЕЛЬНЫМ ЛЕКАРСТВЕННЫМ ПРЕПАРАТОМ НА ПОКАЗАТЕЛИ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО ОБМЕНА ПОСЛЕ ДИСТАНЦИОННОЙ ЛИТОТРИПСИИ У ПАЦИЕНТОВ С НЕФРОЛИТИАЗОМ. ''Павлов В. Н., Алексеев А. В., Гатиятуллина Р. С., Чингизова Г. Н.'' Русский медицинский журнал. 2010. Т. 18. № 17. С. 1090—1092. # АНАЛИЗ АССОЦИАЦИИ ПОЛИМОРФНЫХ МАРКЕРОВ ГЕНОВ ЦИТОХРОМА Р450 (CYP1A1 И CYP1A2) С ПОВЕРХНОСТНЫМ И ИНВАЗИВНЫМ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Викторова Т. В., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Павлов В. Н., Ахмадишина Л. З., Мустафин А. Т., Урманцев М. Ф., Загидуллин А. А., Хризман Ю. Н.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2010. Т. 5. № 2. С. 25-29. # ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ ПИОБАКТЕРИОФАГА И ПОКАЗАТЕЛИ ВОДНО-ЭЛЕКТРОЛИТНОГО БАЛАНСА У БОЛЬНЫХ МОЧЕКАМЕННОЙ БОЛЕЗНЬЮ. ''Павлов В. Н., Мусин Д. Р., Алексеев А. В., Гатиятуллина Р. С., Ишемгулов Р. Р., Насибуллин И. М., Мустафин А. Т., Насибуллина Г. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2010. Т. 5. № 2. С. 30-33. # ОЦЕНКА СОСТОЯНИЯ ТКАНЕЙ ПАРОДОНТА У БОЛЬНЫХ С ХРОНИЧЕСКИМИ БОЛЕЗНЯМИ ПОЧЕК МЕТОДОМ ЛАЗЕРНОЙ ДОППЛЕРОВСКОЙ ФЛОУМЕТРИИ. ''Астахова М. И., Герасимова Л. П., Павлов В. Н.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2010. Т. 5. № 1. С. 55-58. # ГЕНЕТИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ РИСКА РАЗВИТИЯ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Викторова Т. В., Измайлова С. М., Галимзянов В. З., Ахмадишина Л. З.'' Экспериментальная и клиническая урология. 2010. № 2. С. 30-33. # CLINICAL STUDY OF THE EFFICIENCY AND SAFETY OF AFALA IN PATIENTS WITH BENIGN PROSTATIC HYPERPLASIA. ''Savel’eva K.V., Kachanova M.V., Dugina Y.L., Sergeeva S.A., Epshtein O.I., Pavlov V.N., Kazikhinurov R.A., Frolov M.Y., Mukhin A.B., Udut V.V., Yurmazov Z.A.'' Bulletin of Experimental Biology and Medicine. 2009. Т. 148. № 2. С. 305—307. # РОЛЬ ЛАЗЕРНОЙ ДОППЛЕРОВСКОЙ ФЛОУМЕТРИИ КАК ДИАГНОСТИЧЕСКОГО КРИТЕРИЯ РАССТРОЙСТВ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ ПУЗЫРНО-УРЕТРАЛЬНОГО СЕГМЕНТА И ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ. ''Павлов В. Н., Галимзянов В. З.'' Вопросы онкологии. 2009. № 3. С. 361. # ВЛИЯНИЕ ИНДОЛ-3-КАРБИНОЛА И ЭПИГАЛЛОКАТЕХИН-3-ГАЛЛАТА НА ПРОЦЕССЫ АЛЬТЕРАЦИИ И РЕПАРАЦИИ В УРЕТРЕ В ЭКСПЕРИМЕНТЕ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Кутушев К. Г., Валиев И. Р., Казихинуров Р. А.'' Урология. 2009. № 5. С. 29. # КИШЕЧНАЯ ПЛАСТИКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ И РОДСТВЕННАЯ ПЕРЕСАДКА ПОЧКИ. ''Павлов В. Н., Курбангулов И. Р., Загитов А. Р., Галимзянов В. З.'' Урология. 2009. № 1. С. 68-69. # РОЛЬ ПОЛИМОРФИЗМА ГЕНОВ CYP1A1, GSTM1, GSTP1 В ФОРМИРОВАНИИ ПРЕДРАСПОЛОЖЕННОСТИ К РАЗВИТИЮ РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Викторова Т. В., Павлов В. Н., Измайлова С. М., Измайлов А. А., Ахмадишина Л. З., Хризман Ю. Н., Загидуллин А. А.'' Медицинская генетика. 2009. Т. 8. № 9. С. 32-37. # ELECTROMETRIC STUDY OF HARD DENTAL TISSUES OF THE PATIENTS WITH CHRONIC INFLAMMATORY KIDNEY DISEASES. ''Astakhova M.I., Gerasimova L.P., Pavlov V.N.'' Стоматология. 2009. Т. 88. № 2. С. 20-22. # ВЛИЯНИЕ ИНДОЛ-3-КАРБИНОЛА И ЭПИГАЛЛОКАТЕХИН-3-ГАЛЛАТА НА ПРОЦЕССЫ АЛЬТЕРАЦИИ И РЕПАРАЦИИ В ПАТОЛОГИЧЕСКИ ИЗМЕНЕННОЙ УРЕТРЕ У ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫХ ЖИВОТНЫХ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Казихинуров Р. А., Кутушев К. Г., Валиев И. Р.'' Фарматека. 2009. № 16. С. 75-79. # ИЛЕОЦИСТОПЛАСТИКА ПРИ ИНВАЗИВНОМ РАКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Галимзянов В. З., Кутлияров Л. М., Загитов А. Р., Измайлов А. А., Измайлова С. М., Фазлетдинов А. Д.'' Онкоурология. 2009. № 4. С. 37-41. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНОЙ ПРОСТАТЭКТОМИИ. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Казихинуров А. А., Галимзянов В. З., Ишемгулов Р. Р., Мустафин А. Т., Кутлияров Л. М.'' Онкоурология. 2009. № 1. С. 53-55. # ВЛИЯНИЕ ХРОНИЧЕСКОЙ ЗАДЕРЖКИ МОЧЕИСПУСКАНИЯ И КАНЦЕРОГЕНОВ НА РАЗВИТИЕ ПОВЕРХНОСТНОГО РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Попов С. Л., Галимзянов В. З., Кутлияров Л. М., Ногманова В. А.'' Курский научно-практический вестник «Человек и его здоровье». 2009. № 3. С. 121—124. # ОПТИМИЗАЦИЯ РЕЗУЛЬТАТОВ ЭНДОСКОПИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ ПАЦИЕНТОВ С НЕПРОТЯЖЕННЫМИ СТРИКТУРАМИ УРЕТРЫ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Кутушев К. Г.'' Саратовский научно-медицинский журнал. 2009. Т. 5. № 3. С. 415—417. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ С УРОЛОГИЧЕСКИМИ ОСЛОЖНЕНИЯМИ ПОСЛЕ РАДИКАЛЬНЫХ ОПЕРАЦИЙ НА ОРГАНАХ ТАЗА. ''Павлов В. Н., Загитов А. Р., Казихинуров А. А., Папоян А. О., Аллахвердиев Ш. С.'' Саратовский научно-медицинский журнал. 2009. Т. 5. № 4. С. 619—622. # РОЛЬ ЛАЗЕРНОЙ ДОППЛЕРОВСКОЙ ФЛОУМЕТРИИ КАК ДИАГНОСТИЧЕСКОГО КРИТЕРИЯ РАССТРОЙСТВ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ ПУЗЫРНО-УРЕТРАЛЬНОГО СЕГМЕНТА И ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Ишемгулов Р. Р., Казихинуров Р. А., Галимзянов В. З., Махмутов А. Р., Мустафин А. Т.'' Урология. 2008. № 4. С. 27-30. # ИЗМЕНЕНИЯ ПАРАМЕТРОВ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ У ПАЦИЕНТОВ С АДЕНОМОЙ ПРЕДСТАТЕЛЬНОЙ ЖЕЛЕЗЫ II СТАДИИ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ МЕТОДА ЛЕЧЕНИЯ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Ишемгулов P.P., Мустафин А. Т.'' Урология. 2008. № 1. С. 28-31. # НОВЫЕ ПОДХОДЫ ЛУЧЕВОЙ ДИАГНОСТИКИ ПУЗЫРНО-МОЧЕТОЧНИКОВОГО РЕФЛЮКСА У ДЕТЕЙ. ''Шарифуллин В. А., Павлов В. Н., Муфазалов Ф. Ф., Ахметшин Р. З.'' Медицинская визуализация. 2008. № 6. С. 49-54. # ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНО-МОРФОЛОГИЧЕСКОЕ ОБОСНОВАНИЕ ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИХ ОПЕРАЦИЙ ПРИ ТРАВМАХ ЯИЧКА И ПРИДАТКА. ''Iuldashev S.M., Pavlov V.N., Khasanov A.G., Iuldashev M.T.'' Проблемы репродукции. 2008. № 6. С. 60-62. # СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ХИРУРГИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ БОЛЬНЫХ СО СПИННОМОЗГОВОЙ ТРАВМОЙ С НАРУШЕНИЕМ ЕСТЕСТВЕННОГО МОЧЕИСПУСКАНИЯ. ''Юлдашев С. М., Хасанов А. Г., Павлов В. Н., Юлдашев М. Т., Галимзянов В. З.'' Вестник Волгоградского государственного медицинского университета. 2008. № 3. С. 70-73. # ЩАДЯЩИЕ ОРГАНОСБЕРЕГАЮЩИЕ ОПЕРАЦИИ ПРИ ТРАВМАТИЧЕСКИХ ПОВРЕЖДЕНИЯХ ЯИЧКА В ЭКСПЕРИМЕНТЕ. ''Юлдашев С., Павлов В. Н., Хасанов А. Г., Юлдашев М. Т.'' Вестник Российской военно-медицинской академии. 2008. № 4 (24). С. 135—138. # КИШЕЧНАЯ ПЛАСТИКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ И РОДСТВЕННАЯ ПЕРЕСАДКА ПОЧКИ У БОЛЬНОЙ С НЕЙРОГЕННЫМ МОЧЕВЫМ ПУЗЫРЕМ. ''Курбангулов И. Р., Павлов В. Н., Загитов А. Р., Смаков Ш. С.'' Вестник трансплантологии и искусственных органов. 2008. Т. 10. № 6. С. 78-83. # МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРИМЕНЕНИЯ АЛЛОГЕННЫХ СОЕДИНИТЕЛЬНО-ТКАННЫХ ТРАНСПЛАНТАТОВ ПРИ ОПЕРАЦИЯХ НА МУЖСКИХ ПОЛОВЫХ ОРГАНАХ. ''Нигматуллин Р. Т., Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Громенко Д. С., Садыков Р. Р., Насибуллин И. М.'' Морфологические ведомости. 2008. Т. 1. № 1-2. С. 269—272. # МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РЕЗОРБЦИИ АЛЛОГЕННОГО СОЕДИНИТЕЛЬНО-ТКАННОГО ТРАНСПЛАНТАТА ПРИ ФОРМИРОВАНИИ АРТИФИЦИАЛЬНОГО МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ В ЭКСПЕРИМЕНТЕ. ''Павлов В. Н., Мустафин А. Т., Галимзянов В. З., Насибуллин И. М.'' Морфологические ведомости. 2008. Т. 1. № 1-2. С. 275—277. # МИКРОЦИРКУЛЯТОРНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ ЗОНЫ АНАСТОМОЗА ПРИ ПЛАСТИКЕ УРЕТРЫ СВОБОДНЫМ БУККАЛЬНЫМ ЛОСКУТОМ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Казихинуров Р. А., Сафиуллин Р. И., Ишемгулов Р. Р., Мустафин А. Т., Ногманова В. А.'' Морфологические ведомости. 2008. Т. 1. № 1-2. С. 83-87. # РАЗРАБОТКА ЩАДЯЩИХ ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИХ ОПЕРАТИВНЫХ ВМЕШАТЕЛЬСТВ ПРИ ТРАВМАТИЧЕСКИХ ПОВРЕЖДЕНИЯХ ЯИЧКА И ПРИДАТКА В ЭКСПЕРИМЕНТЕ. ''Юлдашев С. М., Павлов В. Н., Хасанив А. Г.'' Пермский медицинский журнал. 2008. Т. 25. № 3. С. 133—136. # СОСТОЯНИЕ ТКАНЕЙ ПАРОДОНТА У БОЛЬНЫХ ХРОНИЧЕСКИМ ПИЕЛОНЕФРИТОМ ПО ДАННЫМ ЛАЗЕРНОЙ ДОППЛЕРОВСКОЙ ФЛОУМЕТРИИ. ''Астахова М. И., Герасимова Л. П., Павлов В. Н.'' Пародонтология. 2008. № 2. С. 15-19. # РОЛЬ ГЕНЕТИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ В ФОРМИРОВАНИИ ЗЛОКАЧЕСТВЕННЫХ НОВООБРАЗОВАНИЙ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Измайлова С. М., Измайлов А. А., Викторова Т. В.'' Онкоурология. 2008. № 2. С. 35-39. # ИЗМЕНЕНИЯ УЛЬТРАСТРУКТУРЫ И МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ СТЕНКИ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ У ПАЦИЕНТОВ С НЕИНВАЗИВНЫМИ ФОРМАМИ РАКА. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Крупин В. Н., Стрельцова О. С., Галимзянов В. З., Загитов А. Р., Ишемгулов Р. Р., Мустафин А. Т., Загайнова Е. В., Киселева Е. Б.'' Онкоурология. 2008. № 4. С. 57-60. # ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЕ ОБОСНОВАНИЕ ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИХ ОПЕРАЦИЙ ПРИ ТРАВМАТИЧЕСКИХ ПОВРЕЖДЕНИЯХ ОРГАНОВ МОШОНКИ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ГИАЛУРОНОВОЙ КИСЛОТЫ. ''Юлдашев С. М., Павлов В. Н., Хасанов А. Г., Юлдашев М. Т.'' Волгоградский научно-медицинский журнал. 2008. № 2. С. 47-48. # УТОЛЩАЮЩАЯ ФАЛЛОПЛАСТИКА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ АЛЛОГЕННЫХ ТРАНСПЛАНТАТОВ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Громенко Д. С., Садыков Р. Р.'' Урология. 2007. № 4. С. 71-74. # ВОЗМОЖНОСТИ И ПЕРСПЕКТИВЫ ПРИМЕНЕНИЯ АЛЛОГЕННЫХ СОЕДИНИТЕЛЬНОТКАННЫХ МАТЕРИАЛОВ ДЛЯ КОРРЕКЦИИ ИНКОНТИНЕНЦИЙ У ЖЕНЩИН ПОСЛЕ ГИСТЕРЭКТОМИЙ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Сафиуллин Р. И.'' Вестник Российской военно-медицинской академии. 2007. Т. 1. № 17. С. 762. # ВАКЦИНОПРОФИЛАКТИКА ПОСЛЕОПЕРАЦИОННЫХ ИНФЕКЦИОННО-ВОСПАЛИТЕЛЬНЫХ ОСЛОЖНЕНИЙ У БОЛЬНЫХ С НЕФРОЛИТИАЗОМ. ''Пушкарев А., Павлов В.'' Врач. 2007. № 7. С. 55-58. # ПОСТОККЛЮЗИОННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ ПАРЕНХИМЫ ПОЧЕК. ''Павлов В. Н., Алексеев А. В., Мусин Д. Р., Кочержинский В. Г., Насибуллин И. М., Исмагилов Н. Г., Мустафин А. Т.'' Морфологические ведомости. 2007. Т. 1. № 3-4. С. 135—136. # ИССЛЕДОВАНИЕ ПАРАМЕТРОВ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ УРЕТРЫ ПРИ ИСПОЛЬЗОВАНИИ ND:YAG ЛАЗЕРНОЙ ВАПОРИЗАЦИИ В КОМПЛЕКСНОМ ЛЕЧЕНИИ СТРИКТУР И ОБЛИТЕРАЦИИ УРЕТРЫ. ''Павлов В. Н., Мурадимов P.P., Заитов И. М., Ишемгулов P.P., Измайлов А. А.'' Вестник Башкирского университета. 2007. Т. 12. № 1. С. 51-52. # ОСОБЕННОСТИ УРОДИНАМИКИ И УРОЛОГИЧЕСКИЕ ОСЛОЖНЕНИЯ У БОЛЬНЫХ ПОСЛЕ ОПЕРАТИВНОГО ЛЕЧЕНИЯ ЗАБОЛЕВАНИЙ ПРЯМОЙ КИШКИ. ''Тимербулатов В. М., Каримов А. А., Павлов В. Н., Насибуллин И. М.'' Проблемы экспертизы в медицине. 2007. Т. 7. № 1 (25). С. 41-43. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ ГЕМОРРАГИЧЕСКОЙ ЛИХОРАДКОЙ С ПОЧЕЧНЫМ СИНДРОМОМ, ОПЕРИРОВАННЫХ ПО ПОВОДУ РАЗРЫВОВ ПОЧКИ С ПРИМЕНЕНИЕМ АЛЛОТРАНСПЛАНТАТОВ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И.'' Вестник восстановительной медицины. 2007. № 3. С. 27. # ПОСЛЕОПЕРАЦИОННАЯ РЕАБИЛИТАЦИЯ МУЖЧИН, ПЕРЕНЕСШИХ ХИРУРГИЧЕСКУЮ ОПЕРАЦИЮ НА ПОЛОВЫХ ОРГАНАХ. ''Садыков P.P., Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И.'' Вестник восстановительной медицины. 2007. № 2. С. 65-66. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ ГЕМОРРАГИЧЕСКОЙ ЛИХОРАДКОЙ С ПОЧЕЧНЫМ СИНДРОМОМ, ОПЕРИРОВАННЫХ ПО ПОВОДУ РАЗРЫВОВ ПОЧКИ С ПРИМЕНЕНИЕМ АЛЛОТРАНСПЛАНТАТОВ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Загитов А. Р.'' Вестник восстановительной медицины. 2007. № 2. С. 66. # РЕАБИЛИТАЦИЯ БОЛЬНЫХ ГЕМОРРАГИЧЕСКОЙ ЛИХОРАДКОЙ С ПОЧЕЧНЫМ СИНДРОМОМ, ОПЕРИРОВАННЫХ ПО ПОВОДУ РАЗРЫВОВ ПОЧКИ С ПРИМЕНЕНИЕМ АЛЛОТРАНСПЛАНТАТОВ. ''Сафиуллин Р. И., Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Измайлов А. А., Загитов А. Р., Кутлияров Л. М.'' Вестник восстановительной медицины. 2007. № 2. С. 66-68. # РЕАБИЛИТАЦИЯ ЖЕНЩИН, ОПЕРИРОВАННЫХ ПО ПОВОДУ НЕДЕРЖАНИЯ МОЧИ, В УСЛОВИЯХ САНАТОРИЯ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Мазитов Ф. Х., Загитов А. Р., Алакаева Д. Р.'' Вестник восстановительной медицины. 2007. № 2. С. 69-70. # МИКРОЦИРКУЛЯЦИЯ В СТЕНКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ И УРОЛОГИЧЕСКИЕ ОСЛОЖНЕНИЯ У БОЛЬНЫХ С ЗАБОЛЕВАНИЯМИ ПРЯМОЙ КИШКИ В ПОСЛЕОПЕРАЦИОННОМ ПЕРИОДЕ. ''Каримов А. А., Тимербулатов В. М., Павлов В. Н., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2007. Т. 2. № 1. С. 30-33. # СОВРЕМЕННЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ УРОЛОГИИ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Казихинуров А. А., Измайлов А. А., Мустафин А. Т.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2007. Т. 2. № 5. С. 33-37. # ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИЕ ОПЕРАЦИИ ПРИ ТРАВМАТИЧЕСКИХ ПОВРЕЖДЕНИЯХ ОРГАНОВ МОШОНКИ В ЭКСПЕРИМЕНТЕ. ''Юлдашев С. М., Хасанов А. Г., Юлдашев М. Г., Павлов В. Н., Габдулвалиев Р. Ф., Нуртдинов М. А., Суфияров И. Ф.'' Вопросы реконструктивной и пластической хирургии. 2007. № 3-4. С. 142—145. # ИЗУЧЕНИЕ БИОФИЗИЧЕСКИХ ПАРАМЕТРОВ АЛЛОСУХОЖИЛЬНОГО ТРАНСПЛАНТАТА ПРИ ЕГО РЕЗОРБЦИИ В ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫХ УСЛОВИЯХ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Мустафин А. Т.'' Вестник Башкирского университета. 2006. Т. 11. № 4. С. 38-39. # ИЗУЧЕНИЕ БИОФИЗИЧЕСКИХ ПАРАМЕТРОВ АЛЛОСУХОЖИЛЬНОГО ТРАНСПЛАНТАТА ПРИ ЕГО РЕЗОРБЦИИ В ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫХ УСЛОВИЯХ. ''Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Мустафин А. Т.'' Вестник Башкирского университета. 2006. Т. 4. С. 39. # ПРИМЕНЕНИЯ ФИБРИНОВОГО КЛЕЯ ДЛЯ ГЕРМЕТИЗАЦИИ ПИЕЛОУРЕТЕРОАНАСТОМОЗОВ В ЭКСПЕРИМЕНТЕ. ''Павлов В. Н., Измайлов А. А., Заитов И. М., Сафиуллин Р. И.'' Вестник Башкирского университета. 2006. Т. 11. № 4. С. 42-43. # УЛУЧШЕНИЕ РЕЗУЛЬТАТОВ ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИХ ОПЕРАЦИЙ ПРИ РАКЕ ПОЧКИ Путём ПРИМЕНЕНИЯ ЛЕЙКОЦИТАРНОГО ИНТЕРФЕРОНА, АДСОРБИРОВАННОГО НА КСЕНОКОЛЛАГЕНЕ. ''Павлов В. Н., Насибуллин И. М., Мустафин А. Т.'' Проблемы экспертизы в медицине. 2006. Т. 6. № 4 (24). С. 51-53. # КЛАПАННАЯ ХИРУРГИЯ АРТИФИЦИАЛЬНОГО МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Павлов В. Н., Галимзянов В. З., Мустафин А. Т., Ногманова В. А., Загидуллин А. А., Насибуллин И. М.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 104—106. # ПРИМЕНЕНИЕ ЛАПАРОСКОПИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ В УРОЛОГИИ. ''Павлов В. Н., Пушкарев A.M., Измайлов А. А., Сафиуллин Р. И., Абдеев P.M.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 107—110. # ХРОНИЧЕСКАЯ ЗАДЕРЖКА МОЧИ И КАНЦЕРОГЕНЫ В РАЗВИТИИ ПОВЕРХНОСТНОГО РАКА МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Попов С. Л., Павлов В. Н., Галимзянов В. З., Казихинуров А. А., Кутлияров Л. М., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 111—113. # НОЗОКОМИАЛЬНЫЕ ИНФЕКЦИИ МОЧЕВЫВОДЯЩИХ ПУТЕЙ: ДИАГНОСТИКА И ЛЕЧЕНИЕ. ''Пушкарев A.M., Павлов В. Н.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 114—119. # ПРОФИЛАКТИКА И ЛЕЧЕНИЕ ИНФЕКЦИОННЫХ ОСЛОЖНЕНИЙ ПОСЛЕ КИШЕЧНОЙ ПЛАСТИКИ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Пушкарев А. М., Павлов В. Н., Галимзянов В. З., Кутлияров Л. М., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 120—123. # КИШЕЧНАЯ ПЛАСТИКА У БОЛЬНЫХ С ИНВАЗИВНЫМ РАКОМ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Галимзянов В. З., Павлов В. Н., Пушкарёв A.M., Кутлияров Л. М., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 34-36. # РОЛЬ ГОСПИТАЛЬНОЙ ИНФЕКЦИИ В УСИЛЕНИИ ПРОЛИФЕРАТИВНОЙ АКТИВНОСТИ УРОТЕЛИЯ ПРИ РАКЕ МОЧЕВОГО ПУЗЫРЯ. ''Галимзянов В. З., Павлов В. Н., Попов С. Л., Казихинуров А. А., Кутлияров Л. М., Ногманова В. А.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 37-39. # ОПТИМИЗАЦИЯ ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИХ ОПЕРАЦИЙ ПРИ РАКЕ ПОЧКИ Путём ПРИМЕНЕНИЯ ИНТЕРФЕРОНА, АДСОРБИРОВАННОГО НА КОЛЛАГЕНЕ. ''Насибуллин И. М., Павлов В. Н., Сафиуллин Р. И., Мустафин А. Т.'' Медицинский вестник Башкортостана. 2006. Т. 1. № 1. С. 97-99. # РАЗНОВИДНОСТЬ ПАТОСПЕРМИИ ПРИ ПОВЫШЕННОЙ СПОСОБНОСТИ К ГЕНЕРАЦИИ СПЕРМАТОЗОИДАМИ АКТИВНЫХ ФОРМ КИСЛОРОДА. ''Галимов Ш. Н., Павлов В. Н., Громенко Д. С.'' Врачебное сословие. 2005. № 7. С. 30. # РАЗНОВИДНОСТЬ ПАТОСПЕРМИИ ПРИ ПОВЫШЕННОЙ СПОСОБНОСТИ К ГЕНЕРАЦИИ СПЕРМАТОЗОИДАМИ АКТИВНЫХ ФОРМ КИСЛОРОДА. ''Павлов В. Н., Громенко Д. С., Галимов Ш. Н.'' Врачебное сословие. 2005. № 7. С. 30-33. # ТЕРАПИЯ МУЖСКОЙ ИНФЕРТИЛЬНОСТИ НА АППАРАТНОМ КОМПЛЕКСЕ КАП-ЭЛМ-01 «АНДРО-ГИН». ''Павлов В. Н., Галимзянов В. З., Громенко Д. С., Магадеев Р. Р.'' Урология. 2004. № 6. С. 34-37. # ВАКЦИНОПРОФИЛАКТИКА БАКТЕРИАЛЬНЫХ ГНОЙНО-СЕПТИЧЕСКИХ ОСЛОЖНЕНИЙ АЛЛОТРАНСПЛАНТАЦИИ ПОЧКИ. ''Павлов В., Пушкарев А. М., Федоров В. В.'' Нефрология. 2003. Т. 7. С. 1561. # ХИРУРГИЧЕСКОЕ ЛЕЧЕНИЕ ГИЛЮСНЫХ ОПУХОЛЕЙ ПЕЧЕНИ. ''Нартайлаков М. А., Павлов В. Н., Соколов В. П., Пешков Н. В., Аль-Хашаш Х. С.'' Вятский медицинский вестник. 2002. № 1. С. 26-27. # КЛИНИЧЕСКОЕ ПРИМЕНЕНИЕ АЛЛОГЕННОГО ТРАНСПЛАНТАТА ДЛЯ ГЕМОСТАЗА ПРИ ОПЕРАЦИЯХ НА ПОЧКЕ. ''Павлов В. Н., Казихинуров А. А., Галимзянов В. З.'' Здравоохранение Башкортостана. 2001. № 5. С. 113. # ОРГАНОСОХРАНЯЮЩИЕ ОПЕРАЦИИ ПРИ ОПУХОЛЯХ ПОЧКИ. ''Павлов В. Н., Коржавин Г. В., Казихинуров А. А.'' Здравоохранение Башкортостана. 2001. № 5. С. 115. # КОРРЕКЦИЯ ЛИМФОДРЕНАЖА ТКАНЕЙ ПРИ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ ОЖОГОВОЙ ТРАВМЕ // Вопросы теоретической и практической медицины. — Уфа, 1992. — С. 21-22. # НОВЫЙ МЕТОД МОДЕЛИРОВАНИЯ СЕПТИЧЕСКИХ СОСТОЯНИЙ У ЛАБОРАТОРНЫХ ЖИВОТНЫХ // Лабораторные животные в медикобиологических и биотехнологических исследованиях: Тез. докл. Международного симпозиума. — Москва, 1992. # МАТЕМАТИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ СОСТОЯНИЯ ЛИМФООБРАЩЕНИЯ ПРИ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ ОЖОГОВОЙ ТРАВМЕ // Актуальные проблемы клинической лимфологии: Тез. докл. Всесоюзн. конф. — Андижан, 1991. — С. 75-76. # ЭНДОЛИМФАТИЧЕСКАЯ КОРРЕКЦИЯ ИЗМЕНЕНИЙ ПРОЦЕССОВ ЛИМФООБРАЗОВАНИЯ И ЛИМФОТОКА ПРИ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ ОЖОГОВОЙ ТРАВМЕ // Тез. докл. I Всесоюзн. студ. конф. — Волгоград, 1991. — С. 35-37. # ЭНДОЛИМФАТИЧЕСКАЯ КОРРЕКЦИЯ ИЗМЕНЕНИЙ ГЕМО- И КАРДИОДИНАМИКИ ПРИ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ ОЖОГОВОЙ ТРАВМЕ // Актуальные проблемы клиническай лимфологии: Тез. докл. Всесоюзн. конф. — Андижан, 1991. — С. 75. # К МЕХАНИЗМУ ИЗМЕНЕНИЙ ПРОЦЕССОВ ЛИМФООБРАЗОВАНИЯ И ЛИМФОТОКА В ДИНАМИКЕ ОЖОГОВОГО ШОКА // Вопросы теоретической и практической медицины. — Уфа, 1991. — С. 14-16. # ИЗМЕНЕНИЯ КРОВО- И ЛИМФООБРАЩЕНИЯ НА ЦЕНТРАЛЬНОМ И МИКРОЦИРКУЛЯТОРНОМ УРОВНЯХ В ДИНАМИКЕ ОЖОГОВОГО ШОКА // Лечение внутри- и околосуставных повреждений, медицина катастроф: Труды IV Респ. науч.-практ. конф. — Уфа, 1991. — С. 79-81. # ПАТОФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ НАРУШЕНИЙ ЛИМФОДРЕНАЖА И ЛИМФОГЕННЫЕ МЕТОДЫ ТЕРАПИИ ОЖОГОВОГО ШОКА // Информационный листок МЗ РСФСР. — Москва, 1991. 6 с. # МЕХАНИЗМ МОРФО-ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ ПЕРЕСТРОЙКИ ПУТЕЙ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ ПРИ ОЖОГАХ // Система микроциркуляции и гемокоагуляции в экстремальных условиях: Тез. докл. II Всесоюзн. конф. — Фрунзе, 1990 (с соавт.). # К МЕХАНИЗМУ ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ ВЗАИМОСВЯЗИ ИЗМЕНЕНИЙ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ ГЕМОДИНАМИКИ ПРИ ОЖОГЕ // Физиологические механизмы адаптации человека и животных: Тез. докл. II съезда Уральского региона. — Свердловск, 1990. — С. 6-8 (в соавт.). # К МЕХАНИЗМУ РАЗВИТИЯ ЦИРКУЛЯТОРНОЙ ГИПОКСИИ ПРИ ОЖОГОВОЙ ТРАВМЕ // Кровообращение в условиях высокогорной и экспериментальной гипоксии: Тез. докл. IV Всесоюзн. симпозиума. — Душанбе, 1990. С. 117—118. # ФУНКЦИОНАЛЬНАЯ ВЗАИМОСВЯЗЬ ИЗМЕНЕНИЙ МИКРОЦИРКУЛЯЦИИ, ГЕМОДИНАМИКИ И МЕХАНИЗМЫ МИКРОВАСКУЛЯРНЫХ РАССТРОЙСТВ КРОВОСНАБЖЕНИЯ ТКАНЕЙ ПРИ ОЖОГОВОМ ШОКЕ // Вопросы теоретической практики и практической медицины. — Уфа, 1990. — С. 117—118. # К МЕТОДИКЕ ПРИЖИЗНЕННОЙ ТРАНСИЛЮМИНАЦИОННОЙ МИКРОСКОПИИ ТЕРМИНАЛЬНОГО СОСУДИСТОГО РУСЛА БРЫЖЕЙКИ В ЭКСПЕРИМЕНТАХ НА МЕЛКИХ ЛАБОРАТОРНЫХ ЖИВОТНЫХ // Вопросы теоретической и практической медицины. — Уфа, 1990. — С. 100 (с соавт.). === Уйлап табыуҙары === # [http://www.freepatent.ru/images/img_patents/2/2539/2539383/patent-2539383.pdf Фармацевтическая композиция для лечения трофических язв и длительно незаживающих ран различной этиологии в виде мази]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2539383. Ғариза биреү ваҡыты: 29.11.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.01.2015. Авторҙары: ''Марков Илья Александрович, Маркова Елена Алексеевна, Гапонюк Полина Петровна, Маркова Инна Николаевна, Гапонюк Петр Яковлевич, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Катаев Валерий Алексеевич, Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/img_patents/2/2538/2538699/patent-2538699.pdf Фармацевтическая композиция для лечения людей, страдающих ксеростомией]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2538699. Ғариза биреү ваҡыты: 29.11.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.01.2015. Авторҙары: ''Марков Илья Александрович, Маркова Елена Алексеевна, Гапонюк Полина Петровна, Маркова Инна Николаевна, Гапонюк Петр Яковлевич, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Катаев Валерий Алексеевич, Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/510/2511323/patent-2511323.pdf Многофункциональная специализированная кровать для лечения патологии кожных покровов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205092458/http://www.freepatent.ru/images/patents/510/2511323/patent-2511323.pdf |date=2018-02-05 }}. Патент № 2511323. Ғариза биреү ваҡыты: 10.01.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.04.2014. Авторҙары: ''Хунафин Һәүбән Нурлығаян улы, Павлов Валентин Николаевич, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Хәтмуллина Карина Радик ҡыҙы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/508/2510083/patent-2510083.pdf Способ моделирования трофической раны в эксперименте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805174739/http://freepatent.ru/images/patents/508/2510083/patent-2510083.pdf |date=2014-08-05 }}. Патент № 2510083. Ғариза биреү ваҡыты: 21.01.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.03.2014. Авторҙары: ''Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Павлов Валентин Николаевич, Катаев Валерий Алексеевич, Фәрхетдинов Рәфәғәт Рауил улы, Баймурзина Юлия Львовна, Хатмуллина Карина Радиковна, Мочалов Константин Сергеевич, Петрова Ирина Владимировна, Зиятдинов Руслан Рим улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/508/2509528/patent-2509528.pdf Способ аускультативной диагностики экссудативного плеврита с помощью стереостетофонендоскопа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805235750/http://freepatent.ru/images/patents/508/2509528/patent-2509528.pdf |date=2014-08-05 }}. Патент № 2509528. Ғариза биреү ваҡыты: 11.02.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.03.2014. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Йәләлетдинова Алина Мөхәммәтдауыт ҡыҙы, Ғәйнелйәнова Айгөл Нәфис ҡыҙы, Мусина Флариса Сабирйән ҡыҙы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Моталова Эльвира Ғәзиз ҡыҙы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/501/2503449/patent-2503449.pdf Способ дезинтоксикационно-инфузионного лечения больных при употреблении психотропных продуктов из конопли]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2503449. Ғариза биреү ваҡыты: 21.02.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.01.2014. Авторҙары: Ғ''изәтуллин Таһир Рафаил улы, Байназарова Светлана Хәмит ҡыҙы, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Хунафин Һәүбән Нурлығаян улы, Катаев Антон Валерьевич, Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/500/2502462/patent-2502462.pdf Способ аускультативной диагностики пневмонии с помощью стереостетофонендоскопа]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2502462. Ғариза биреү ваҡыты: 21.01.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 27.12.2013. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Йәләлетдинова Алина Мөхәммәтдауыт ҡыҙы, Ғәйнелйәнова Айгөл Нәфис ҡыҙы, Мусина Флариса Сабирйән ҡыҙы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил уыл, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/497/2499585/patent-2499585.pdf Способ тренировки мышц дна таза в лечении больных с эректильной дисфункцией после радикальной простатэктомии]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2499585. Ғариза биреү ваҡыты: 14.12.2012. Баҫылып сығыу ваҡыты: 27.11.2013. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Заһитов Артур Раус улы, Сәфиуллин Руслан Ильяс улы, Казихинуров Альберт Альфред улы, Ишемғолов Руслан Радик улы, Ғәлимйәнов Виталий Заһит улы, Измайлов Адель Альбертович, Әбйәлилов Ренат Ағзам улы, Боярко Антон Валерьевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/490/2492881/patent-2492881.pdf Способ реабилитации больных с мочекаменной болезнью после литотрипсии]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2492881.Ғариза биреү ваҡыты: 27.08.2012. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.09.2013. Авторҙары: Ғ''илметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы, Павлов Валентин Николаевич, Ғилметдинов Булат Рашит улы, Исәева Дилара Рәуф ҡыҙы, Ғилметдинов Айҙар Рашит улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/480/2483691/patent-2483691.pdf Криохирургический аппарат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013210606/http://freepatent.ru/images/patents/480/2483691/patent-2483691.pdf |date=2013-10-13 }}. Патент № 2483691. Ғариза биреү ваҡыты: 11.03.2011. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.06.2013. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Кунгурцев Сергей Владимирович, Кулаков Дмитрий Валерьевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/184/2472464/patent-2472464.pdf Криоаппликатор для хирургического аппарата]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2472464. Ғариза биреү ваҡыты: 20.12.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.01.2013. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Малинин Николай Николаевич, Семенова Ольга Павловна.'' # [https://web.archive.org/web/20240629230746/https://www.freepatent.ru/images/patents/3/2454196/patent-2454196.pdf Способ выполнения криохирургических операций]. Патент № 2454196.Ғариза биреү ваҡыты: 20.12.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 27.06.2012. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Малинин Николай Николаевич, Семенова Ольга Павловна.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/0/2449731/patent-2449731.pdf Способ диагностики стадии урогенитального трихомониаза у мужчин на основе микроциркуляторных изменений в уретре с помощью лазерной допплеровской флоуметрии]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2449731. Ғариза биреү ваҡыты: 22.02.2011. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.05.2012. Авторҙары: ''Шәкирова Гөлназ Рәфис ҡыҙы, Ишемғолов Руслан Радик улы, Хисмәтуллина Зарема Рим улы, Павлов Валентин Николаевич, Мостафина Гөлгөнә Рәис ҡыҙы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/14/2444324/patent-2444324.pdf Головка распылителя жидкого азота]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2444324. Ғариза биреү ваҡыты: 17.12.2008. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.03.2012. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Кунгурцев Сергей Владимирович, Кулаков Дмитрий Валерьевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/14/2444323/patent-2444323.pdf Криораспылитель]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2444323. Ғариза биреү ваҡыты: 17.12.2008.Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.03.2012. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Кунгурцев Сергей Владимирович, Кулаков Дмитрий Валерьевич.'' # [https://web.archive.org/web/20240702062637/https://www.freepatent.ru/images/patents/69/2393772/patent-2393772.pdf Способ прогнозирования развития рецидивного инвазивного рака мочевого пузыря]. Патент № 2393772. Ғариза биреү ваҡыты: 23.03.2009. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.07.2010. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Измайлов Адель Альбертович, Измайлова Светлана Михайловна, Викторова Татьяна Викторовна, Ғәлимйәнов Виталий Заһит улы, Ҡотлояров Линат Миңлехан улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/106/2358329/patent-2358329.pdf Способ формирования уретры в эксперименте]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2358329. Ғариза биреү ваҡыты: 19.02.2008. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.06.2009. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Журавлев Владимир Николаевич, Казихинуров Рөстәм Әлфрит улы, Сәфиуллин Руслан Ильяс улы, Казихинуров Альфрит Әлтәф улы, Ҡотлояров Линат Миңлехан улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/109/2354305/patent-2354305.pdf Способ хирургического лечения раны почки]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2354305. Ғариза биреү ваҡыты: 18.07.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.05.2009. Авторҙары: ''Мулдашев Эрнст Рифғәт улы, Ниғмәтуллин Рафик Тәлғәт улы, Хәсәнов Руслан Алмаз улы, Павлов Валентин Николаевич, Нәсибуллин Илдар Марс улы, Щербаков Дмитрий Александрович, Шангина Ольга Ратмировна.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/117/2348358/patent-2348358.pdf Способ рентгенодиагностики интермиттирующего пузырно-мочеточникового рефлюкса у детей]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2348358. Ғариза биреү ваҡыты: 30.10.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.03.2009. Авторҙары: ''Шәрифуллин Винер Айрат улы, Павлов Валентин Николаевич, Мозафалов Фәһим Фәнис улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/134/2331373/patent-2331373.pdf Способ уретеро-уретеро-илеоанастомоза]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2331373. Ғариза биреү ваҡыты: 16.02.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.08.2008. Авторҙары: ''Аляев Юрий Геннадьевич, Григорян Вагаршак Арамаисович, Павлов Валентин Николаевич, Маркосян Тигран Гришаи, Бабалов Эдгар Эдуардович.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/137/2328227/patent-2328227.pdf Способ фаллопластики с использованием аллогенного сухожильного трансплантата как этап удлиняющей фаллопластики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010172629/http://www.freepatent.ru/images/patents/137/2328227/patent-2328227.pdf |date=2017-10-10 }}. Патент № 2328227. Ғариза биреү ваҡыты: 31.01.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.07.2008. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Сәфиуллин Руслан Ильяс улы, Садыҡов Рөстәм Рашит улы, Әбдәев Руслан Марс улы, Мостафин Артур Таһир улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/137/2328226/patent-2328226.pdf Способ утолщающей фаллопластики с использованием аллогенного сухожильного трансплантата]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2328226. Ғариза биреү ваҡыты: 31.01.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.07.2008. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Сәфиуллин Руслан Ильяс улы, Садыҡов Рөстәм Рашит улы, Әбдәев Руслан Марс улы, Мостафин Артур Таһир улы.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/140/2325201/patent-2325201.pdf Способ лечения и профилактики патологии твердых тканей зубов ультрафонофорезом 10%-ного раствора препарата кальция]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2325201. Ғариза биреү ваҡыты: 22.01.2007. Баҫылып сығыу ваҡыты: 27.05.2008. Авторҙары: ''Астахова Маргарита Ивановна, Герасимова Лариса Павловна, Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/173/2295364/patent-2295364.pdf Способ лечения нейрогенной дисфункции мочевого пузыря]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2295364. Ғариза биреү ваҡыты: 13.05.2004. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.03.2007. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Измайлов Адель Альбертович.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/174/2294161/patent-2294161.pdf Способ формирования эпицистокутанеостомы]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2294161. Ғариза биреү ваҡыты: 03.10.2005. Баҫылып сығыу ваҡыты: 27.02.2007. Авторҙары: ''Ниғмәтуллин Рәмил Ғәйнулла улы, Минасов Булат Шамил улы, Юлдашев Салауат Марс улы, Музафаров Ильшат Васильевич, Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://www.freepatent.ru/images/patents/222/2246273/patent-2246273.pdf Способ лечения послеоперационных гнойно-воспалительных осложнений, обусловленных нозокомиальной инфекцией]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2246273. Ғариза биреү ваҡыты: 16.04.2003. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.02.2005. Авторҙары: ''Пушкарев А. М., Павлов В. Н., Кузнецова Т. Н., Кунягина О. В., Аляев Ю. Г., Сперанский В. В.'' # [http://bd.patent.su/2218000-2218999/pat/servl/servleta44d.html Способ формирования холедоходуоденоанастомоза в эксперименте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310072432/http://bd.patent.su/2218000-2218999/pat/servl/servleta44d.html |date=2016-03-10 }}. Патент № 2218103.Ғариза биреү ваҡыты: 30.05.2002. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.12.2003. Авторҙары: ''Павлов В. Н., Нартайлаков М. А., Палтусов А. И.'' # [http://bd.patent.su/2215000-2215999/pat/servl/servlet67a7.html Способ лечения воспалительных заболеваний органов мочевыводящей системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310080655/http://bd.patent.su/2215000-2215999/pat/servl/servlet67a7.html |date=2016-03-10 }}. Патент № 2215534. Ғариза биреү ваҡыты: 08.01.2002. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.11.2003. Авторҙары: ''Пушкарев А. М., Максимов В. И., Халед С. А.-Х., Кузнецова Т. Н., Павлов В. Н., Алсынбаев М. М.'' # [http://bd.patent.su/2210000-2210999/pat/servl/servlet918b.html Способ тотального замещения мочеточника с илеокаликостомией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310084652/http://bd.patent.su/2210000-2210999/pat/servl/servlet918b.html |date=2016-03-10 }}. Патент № 2210327. Ғариза биреү ваҡыты: 20.06.2002. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.08.2003. Авторҙары: ''Павлов В. Н., Коржавин Г. В., Кәримов А. А., Даутов С. Б.'' # [http://bd.patent.su/2186000-2186999/pat/servl/servletc747.html Способ получения материала для укрытия раневой поверхности почки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085200/http://bd.patent.su/2186000-2186999/pat/servl/servletc747.html |date=2016-03-10 }}. Патент № 2186572.Ғариза биреү ваҡыты: 09.01.2001. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.08.2002. Ғариза биреүсе: Башҡорт дәүләт медицина университеты. Авторҙары: ''Павлов В. Н.; Мостафин А. Х.; Аляев Ю. Г.; Казихинуров А. А.; Хәсәнов Р. А.; Казихинуров А. А.; Мостафина Г. Т.; Дауытов С. Б.'' # [http://bd.patent.su/2165000-2165999/pat/servl/servletc6fb.html Способ одномоментной тотальной эзофагопластики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310083012/http://bd.patent.su/2165000-2165999/pat/servl/servletc6fb.html |date=2016-03-10 }}. Патент № 2165737. Ғариза биреү ваҡыты: 07.06.2000. Баҫылып сығыу ваҡыты: 27.04.2001. Ғариза биреүсе: Башҡорт дәүләт медицина университеты. Авторҙары: ''Бакиров А. А.; Нартайлаков М. А.; Павлов В. Н.; Мостафин А. Х.; Каменев В. В.; Даукаев Н. М.; Каменев К. В.; Якушев А. В.'' # [http://bd.patent.su/2150000-2150999/pat/servl/servlet4661.html Устройство для наложения гемостатических швов при резекции печени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310071308/http://bd.patent.su/2150000-2150999/pat/servl/servlet4661.html |date=2016-03-10 }}. Патент № 2150900. Ғариза биреү ваҡыты: 28.09.1998. Баҫылып сығыу ваҡыты: 20.06.2000. Ғариза биреүсе: Башҡорт дәүләт медицина университеты. Авторҙары: ''Сафин И. А.; Мостафин А. Х.; Нартайлаков М. А.; Шәймөхәмәтов А. Р.; Мингазов Р. С.; Павлов В. Н.; Ғөбәйҙуллин Э. Р.'' # [http://ru-patent.info/20/50-54/2053719.html Криохирургический аппарат]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2053719. Ғариза биреү ваҡыты: 03.02.1992. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.02.1996. Ғариза биреүсе: Павлов Валентин Николаевич. Авторы: ''Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://ru-patent.info/20/15-19/2018227.html Способ локального замораживания биологических тканей]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2018227. Ғариза биреү ваҡыты: 26.02.1992. Баҫылып сығыу ваҡыты: 30.08.1994. Ғариза биреүсе: Павлов Валентин Николаевич. Авторы: ''Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://ru-patent.info/20/10-14/2014803.html Наконечник криохирургического инструмента]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Патент № 2014803. Ғариза биреү ваҡыты: 17.02.1992. Баҫылып сығыу ваҡыты: 30.06.1994. Ғариза биреүсе: Павлов Валентин Николаевич. Авторы: ''Павлов Валентин Николаевич.'' === Файҙалы моделгә алынған патенттар === # [http://poleznayamodel.ru/model/15/151941.html Лапароскопический эндотренер для симуляционного обучения эндоскопическим операциям] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209114432/http://poleznayamodel.ru/model/15/151941.html |date=2018-12-09 }}. Файҙалы моделгә патент № 151941. Патенттың башланыу осоро: 16.06.2014. Авторҙары: ''Мамаев Александр Юрьевич, Шәрипов Рауль Әхнәф улы, Һиҙиәтов Илдар Ишмырҙа улы, Павлов Валентин Николаевич.'' # [http://www.freepm.ru/Models/136321 Игла В. Н. Павлова-М. А. Нартайлакова для наложения швов на паренхиматозных органах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310101148/http://www.freepm.ru/Models/136321 |date=2016-03-10 }}. Файҙалы моделгә патент № 136321. Патенттың башланыу осоро: 04.07.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.01.2014. Авторҙары: ''Павлов Валентин Николаевич, Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы, Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Катаев Валерий Алексеевич.'' # [http://www.freepm.ru/Models/132984 Лигатурная игла Р. М. Зинатуллина — Т. Р. Гизатуллина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310102327/http://www.freepm.ru/Models/132984 |date=2016-03-10 }}. Файҙалы моделгә патент № 132984. Патенттың башланыу осоро: 27.03.2013. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.10.2013. Авторҙары: ''Зинәтуллин Радик Миҙхәт улы, Ғизәтуллин Таһир Рафаил улы, Павлов Валентин Николаевич, Хунафин Һәүбән Нурлығаян улы, Хәтмуллина Карина Радик ҡыҙы, Ниғмәтуллин Рәмил Ғәйнулла улы, Семенова Анастасия Леонтьевна, Йәнекәйев Дамир Әхмәт улы, Йәнекәйев Максим Радик улы.'' # [http://www.freepm.ru/Models/49719 Устройство для введения медицинских препаратов в уретру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310102321/http://www.freepm.ru/Models/49719 |date=2016-03-10 }}. Файҙалы моделгә патент № 49719. Патенттың башланыу осоро: 22.06.2005. Баҫылып сығыу ваҡыты: 10.12.2005. Авторҙары: ''Мирғәлиев Эдуард Ирек улы, Сәхипов Рифҡәт Ғәлим улы, Павлов Валентин Николаевич.'' {{Конец скрытого блока}} |} == Танылыуы == * [[2007 йыл|2007]]: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре; * [[2007 йыл|2007]]: Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы; * [[1999 йыл|1999]]: йәш ғалимдарҙың иң яҡшы ғилми эше «Механизмы резорбции и влияние на регенерацию аллогенного коллагена в нормальной и патологически измененной печени» өсөн Башҡортостан Республикаһы хирургтар ассоциацияһының дипломы һәм ҡиммәтле бүләге;<ref>[http://ahrb.ru/2012/02/1999-конкурс/ Решение Президиума Правления Ассоциации хирургов Республики Башкортостан от 15.12.1999 года «О подведении итогов конкурсов АХ РБ».]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Публикация на официальном сайте Ассоциации хирургов РБ.</ref> * [[2014 йыл|2014]]: XXII ҡышҡы Олимпия уйындарын һәм XI Параолимпия уйындарын әҙерләү һәм уны үткәреү ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы һәм иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнә; * 2014 йылда Сергий Радонежскийҙың 700-йыллығы айҡанлы Мәскәү Патриархы һәм Бөтә Русь Париархы Кирилдың юбилей билдәһе менән менән бүләкләнә. * «Беҙҙең заман геройы» йәмәғәт премияһы лауреаты, (Өфө ҡалаһы) == Ғаиләһе, ялы == Валентин Николаевич өйләнгән. Ҡатыны, Павлова Ольга Владимировна, — техник фәндәр кандидаты, Башҡорт дәүләт университетында эшләй. Улдары- Михаил Валентинович Павлов Доктор Павлов Валентин буш ваҡыттарын саңғы спортына һәм ҙур теннисҡа арнай == Әҙәбиәт == # Достижения и перспективы урологии в Республике Башкортостан / ''Павлов В. Н., Коржавин Г. В., Казихинуров А. А., Сафиуллин Р. И., Ишемгулов Р. Р.'' — Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — 2012, т. 17, № 4. — С. 23—29; # Башкирская энциклопедия (в 7 т.) / Главный редактор ''М. А. Ильгамов''. — Т. 5: П-Советы. — Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2009. — 575 с. — ISBN 978-5-88185-072-2; # Урологии Башкортостана 60 лет / ''В. Н. Павлов, Г. В. Коржавин;'' Федеральное агентство по здравоохранению и социальному развитию, Гос. образовательное учреждение проф. образования «Башкирский гос. медицинский ун-т». — Уфа, Издательство ГОУ ВПО «БГМУ», 2008. — 211 с. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://cyberleninka.ru/article/n/yuriy-gennadievich-alyaev Юрий Геннадьевич Аляев.] Статья в журнале «Вестник Российской академии медицинских наук», № 3, 2012. С. 92—93; * [http://cyberleninka.ru/article/n/oleg-borisovich-loran#? Олег Борисович Лоран.] Статья в журнале «Вестник Российской академии медицинских наук», № 7, 2013. С. 62—63; * [[:de:Peter Althaus (Urologe)|Peter Althaus (Urologe).]] — Петер Альтхаус. Статья в разделе Википедии de.wikipedia.org (''на немецком языке''); * [http://cyberleninka.ru/article/n/enikeev-damir-ahmetovich-k-70-letiyu-so-dnya-rozhdeniya Еникеев Дамир Ахметович] (к 70-летию со дня рождения). Статья в журнале «Медицинский вестник Башкортостана», № 4, том 6, 2011. С. 87—89; * [http://cyberleninka.ru/article/n/zaharchenko-vladimir-dmitrievich-k-70-letiyu-so-dnya-rozhdeniya Захарченко Владимир Дмитриевич] (к 70-летию со дня рождения). Статья в журнале «Медицинский вестник Башкортостана», № 4, том 6, 2011. С. 153—154; * [http://cyberleninka.ru/article/n/nartaylakov-mazhit-ahmetovich-50-let-so-dnya-rozhdeniya Нартайлаков Мажит Ахметович] (50 лет со дня рождения). Статья в журнале «Медицинский вестник Башкортостана», № 1, том 5, 2010. С. 91—92. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{ras|64306|Валентина Николаевича Павлова}} РАН * {{БЭ|80195}}{{V|8|03|2021}} * [http://bashkortostan.er.ru/persons/7732/ Павлов Валентин Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310112815/http://bashkortostan.er.ru/persons/7732/ |date=2016-03-10 }} на сайте «Единая Россия — Республика Башкортостан»; * [http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/pavlov-valentin/ Павлов Валентин Николаевич] на официальном сайте Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан; * [https://www.youtube.com/watch?v=5gNoMJqm2kU ''Кристина Суханова.'' Интервью В. Н. Павлова] телеканалу «Вся Уфа», 4 октября 2012 г. Видео. [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса медиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:10 мартта тыуғандар]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Рәсәй хирургтары]] [[Категория:СССР хирургтары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] 8eglr47nbh9ayeimozsbxxye08xvkww 0 141296 1309934 1305413 2026-11-10T08:56:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309934 wikitext text/x-wiki {{Карточка исторического парламента |название=Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы |ил = Рәсәй империяһы |название_парламента=[[Государственный совет Российской империи|Государственного совета Российской империи]] |герб=Lesser CoA of the empire of Russia.svg |тип=нижняя палата |законодательное собрание = [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] |палаты = |размер_герба=150px |фото_зала=Зал заседаний государственной думы 1906-1917.jpg |размер_фото_зала=250px |тип_парламента= |кол_членов= |год_основания=[[1905]] |выборы=[[Выборы в IV Государственную Думу Российской империи|1912]] |зал_заседаний=[[Таврический дворец]] |Entity_type=Государство |Entity=* {{флагификация|Российская империя}} (1905—1917) * {{флаг|Россия}} [[Рәсәй республикаһы]] (1917) |до=[[Земство соборы]] |после=[[Рәсәй республикаһының Ваҡытлы советы]] (кәңәшмә органы булараҡ) |год_ликвидации = [[1917]] }} [[Файл:Схема_выборов.jpg|справа|мини|400x400пкс|1906 һәм 1907 йылдарҙа Дәүләт думаһына куриялар буйынса һайлауҙарҙың төп схемаһы]] '''Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы''' — Рәсәй империяһының Закондар тикшереү, һуңғараҡ — Рәсәй империяһының Закондар сығарыу учреждениеһы, ил парламентының түбәнге палатаһы. Дәүләт думаһының дүрт саҡырылышы була. == Тарихы == 1905 йылдың 6 авгусындағы манифесҡа ярашлы император [[Николай II]] Дәүләт думаһын ''«закондар әҙерләгән һәм алдан фекер алышыу ойошторған һәм дәүләттең килемдәр һәм сығымдар исемлеген ҡараған махсус закондар тикшереүсе орган»'' булараҡ булдыра<ref name="autogenerated1">[https://web.archive.org/web/20080610000131/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101035&nh=2 Высочайший манифест от 6 августа 1905 г.]</ref>. Беренсе саҡырылыш 1906 йылдың ғинуарынан да һуңыраҡ үтмәҫкә тейеш була. Думаға һайлауҙар тураһындағы Положение 1905 йылдың июлендә Петергофта эске эштәр министры Булыгин етәкселегендәге комиссия тарафынан (Николай II рәйеслегендә) тикшерелә<ref>[http://enc-dic.com/enc_sovet/Petergofskie-soveschanija-1905-47561.html Петергофские совещания 1905 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306042928/http://enc-dic.com/enc_sovet/Petergofskie-soveschanija-1905-47561.html |date=2019-03-06 }} //''Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982''</ref> һәм Манифестҡа ҡул ҡуйылған көндө, 1905 йылдың 6 авгусында, раҫлана<ref>[http://www.runivers.ru/bookreader/book10026/#page/646/mode/1up Высочайше утвержденное положение о выборах в Государственную думу.]//Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье. Том XXV. Отделение 1. 1905 г. С. 645. С.- Петербург, Государственная типография, 1908 г.</ref>, әммә Положение йәмғиәттә көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. (Тауыш биреү хоҡуғына ҡайһы бер категориялар ғына эйә була: эре күсемһеҙ милек хужалары, эре промысла һәм фатир һалымдар түләүселәр, һәм айырым шарттарға ярашлы — крәҫтиәндәр)<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Государственная Дума}}</ref> Протест митингылары һәм забастовкалар яйлап Бөтә Рәсәй октябрь сәйәси стачкаһына әүерелә, һәм «Булыгин Думаһы» тип нарыҡланған һайлауҙар үткәрелмәй ҡала. 1905 йылдың 17 октябрендәге Манифест Дәүләт думаһының закон сығарыу компетенцияһының яңы нигеҙе булып тора<ref>[http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 Манифест 17 октября 1905 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=2007-10-12 }}</ref>, уның 3 пункты «бер ниндәй ҙә закон, Дәүләт думаһының хуплауынан тыш, ҡабул ителә алмауын» билдәләй. Әлеге норма 1906 йылдың 23 апрелендәге редакцияһында Рәсәй империяһының Төп закондарының 86 статьяһында нығытыла: «бер ниндәй ҙә закон, Дәүләт Советының һәм Дәүләт думаһының хуплауынан тыш, сыға һәм Государь императорҙың раҫлауынан тыш ҡабул ителә алмай».1905 йылдың 6 авгусында Манифестҡа ярашлы Дума кәңәшмә органынан закондар сығарыусы орган булараҡ билдәләнә башлай. 1906 йылдың 20 февралендәге Манифест өҫтәмә рәүештә юғары хакимиәт органдарының закондар сығарыу ысулдарын билдәләй; ғәмәлдә ул Рәсәй империяһының Дәүләт советын парламенттың юғары палатаһына оҡшатып үҙгәртә. 1906 йылдың апрелендә Дәүләт думаһының китапханаһы булдырыла, ул 1918 йылға тиклем, Свранком декретына ярашлы Дәүләт думаһы канцелярияһы һәм бөтә стркутуралары, шул иҫәптән, китапхана ла, бөтөрөлгәнгә тиклем, эшләй<ref name="autogenerated">[http://parlib.duma.gov.ru/ru/about/history.php Парламентская библиотека Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306112839/http://parlib.duma.gov.ru/ru/about/history.php |date=2012-03-06 }}</ref>. Дәүләт думаһының беренсе ултырышы 1906 йылдың 27 апрелендә (10 майында)<ref>[http://www.runivers.ru/Runivers/calendar2.php?ID=471097&month=&year= 1906 год. 10 мая (27 апреля ст.ст.) была созвана Первая Государственная дума Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512090349/https://runivers.ru/Runivers/calendar2.php?ID=471097&month=&year= |date=2021-05-12 }}.&#x20; Руниверс.&#x20;<small>Проверено 27 апреля 2017.</small></ref> [[Санкт-Петербург]]та Таврия һарайында уҙғарыла. [[Файл:Opening_of_Duma.jpg|мини|250x250пкс|Дәүләт думаһының һәм Дәүләт советының асыу тантанаһы. Ҡышҡы һарай. {{OldStyleDate|10|мая|1906|27|апреля}}. Фотограф К. Е. фон Ганн]] {| border="1" cellpadding="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Дәүләт думаһы депутаттарының партиялар буйынса бүленеүе ! width="200" |Партия ! width="100" |I Дума ! width="100" |II Дума ! width="100" |III Дума ! width="100" |IV Дума |- |РСДРП |(10) |65 |19 |14 |- |Эсерҙар | - |37 | - | - |- |Халыҡ социалистары | - |16 | - | - |- |Трудовиктар |107 (97)<ref>10 человек выделилось из фракции и организовала свою фракцию социал-демократов ([[Аврех, Арон Яковлевич|Аврех А. Я.]] [http://scepsis.ru/library/id_1349.html П. А. Столыпин и судьбы реформ в России. М., 1991.] с. 16)</ref> |104 |13 |10 |- |Прогрессив партияһы |60 | - |28 |48 |- |Кадеттар |161 |98 |54 |59 |- |Автономистар |70 |76 |26 |21 |- |Октябристар |13 |54 |154 |98 |- |Милләтселәр | - | - |97 |120 |- |Уңдар | - | - |50 |65 |- |Партияһыҙҙар |100 |50 | - |7 |- |Барыһы |511 |500 |441 |442 |- |Дума тарҡалған ваҡытта фракциялаы һаны |6 |10 |11-12 |11-16 |} == I саҡырылыш == [[File:Tauride duma (cropped).jpg|thumb|400px|Таврия һарайында Дәүләт думаһы ултырыштар залы, [[Санкт-Петербург]]]] Яңы законға ярашлы, [[1905 йыл]]дың 11 декабрендә саҡырыла, әлеге закон буйынса һайлаусыларҙың 49 % крәҫтиәндәр булырға тейеш була. Беренсе Дәүләт думаһына һайлауҙар 1906 йылдың 26 мартынан 20 апрелгә тиклем үтте. Дума депутаттарының һайлауҙары туранан-тура үтмәй, һайлау дүрт курия буйынса үтте — ер хужалары, ҡала, крәҫтиән һәм эшсе. Тәүге ике курия өсөн һайлауҙар — ике баҫҡыслы, өсөнсөһө өсөн — өс баҫҡыслы, дүртенсеһе өсөн дүрт баҫҡыслы була. РСДРП, милли социал-демократик партиялар, социалист-революционеҙар партияһы, Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр союзы Думаның беренсе саҡырылышы һайлауҙарына бойкот иғлан иттеләр. I саҡырылыш Дәүләт думаһының 448 депутаты иҫәбенән — 153 кадет, автономия яҡлылар ([[Польша|Поляк]], украин, эстон, латыш, литва һәм башҡа этник төркөмдәре ағзалары) — 63, октябристар — 13, трудовиктар — 97, партияһыҙҙар — 105 һәм башҡалар — 7. Дәүләт думаһының беренсе ултырышы үтте 1906 йылдың 27 апрелендә (10 майында) Санкт-Петербургта, Таврия һарайында, үтте(Николай II Ҡышҡы һарайҙан күҙәтеүе аҫтында). Саҡырылыш рәйесе итеп кадет С. А. Муромцев һайланды. Рәйес иптәштәре — кенәз П. Д. Долгоруков һәм Н. А. Гредескул (икеһе лә кадеттар). Секретарь итеп— кенәз Д. И. Шаховской (кадет). [[Файл:State_Duma_coat_of_arms.jpeg|мини|307x307пкс|Дәүләт гербы Дума кафедраһында.]] Беренсе дума 72 көн дауамында эшләне. Аграр мәсьәләһе буйынса ике проект ҡаралды: кадеттарҙан (42 ҡултамға) һәм Думаның хеҙмәт төркөмө (трудовиктар) депутаттынан (104 ҡултамға). Крәҫтиәндәрҙе ер менән тәьмин итеү өсөн дәүләт ер фондын булдырырға тәҡдим иттеләр. Кадеттар фондҡа ҡаҙна, удел, монастырҙар, алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн индерергә теләнеләр. Өлгөлө алпауыт хужалыҡтарын һаҡлап ҡалыу һәм уларҙың ҡуртымға (арендаға) бирелгән ерҙәрен баҙар хаҡына тартып алыуҙы яҡлап, сығыш яһанылар. Трудовиктар крәҫтиәндәрҙе тәьмин итеү өсөн уларға ҡаҙна, удел, монастырҙар һәм шәхси биләмә ерҙәр иҫәбенә хеҙмәт нормаһын бүлеп биреүҙе, тигеҙ ер файҙаланыу тәртибен индереүҙе, сәйәси амнистия иғлан итеүҙе, Дәүләт советын юҡҡа сығарыуҙы, Думаның закондар сығарыу хоҡуҡтарын киңәйтеүен талап иттеләр. 13 майҙа ерҙе мәжбүри рәүештә тартып алыуҙы тыйған хөкүмәт декларацияһы иғлан ителә. Шулай уҡ сәйәси амнистия һәм Думаның прерогативтарын киңәйтеү мәсьәләләре лә ыңғай хәл ителмәй. Дума хөкүмәткә ышанысһыҙлыҡ белдерә. 6 июндә тағы ла киҫкенерәк эсер проекты барлыҡҡа килә «33-тәр проекты». Проектта шәхси милектәге ерҙе кисекмәҫтән һәм тулыһынса бөтөрөү ҡарала һәм уны бөтә байлыҡтары менән Рәсәйҙең бар халҡының дөйөм милке тип иғлан ителә. 1906 йылдың 8 июлендә батша хөкүмәте, Думаны, халыҡты тынысландырыу урынына фетнә ҡуптара тигән сәбәп менән, тарҡата. Депутаттар Думаны бөтөрөү тураһындағы манифесты Таврия һарайы ишегендә 9 июлдең иртәһендә күреп ҡала. Бынан һуң депутаттарҙың бер өлөшө Выборгта йыйыла һәм 9-10 июлдә 200 депутат Выборг өндәмәһенә ҡул ҡуялар. === I Дәүләт думаһына һайлауҙар === [[Файл:Duma_returning_officers.jpeg|мини|250x250пкс|Һайлаусылар тауыштарын һанау буйынса комиссия эше]] Һайлауҙар алдынан эске эштәр министрлығы земство етәкселәренә күрһәтмәләр ебәрә, уларға ярашлы земство етәкселәре социал-демократ, социал-революционер, конституцион демократтар һәм башҡа партиялар артынан күҙәтергә тейеш була. Бынан тыш, крәҫтиәндәр менән шәхси һөйләшеүҙәр алып барырға, уларға һайлауҙарҙа ҡатнашыу — бурыс икәнен, әммә шул уҡ ваҡытта халыҡты төп дәүләт ҡоролошон үҙгәртеүгә өндәгән программаларға һаҡ ҡарарға кәрәклеген аңлатырға. Һайлауҙар барышында земство етәкселәре ышаныслы кешеләр аша крәҫтиәндәрҙе ер мәсьәләләрендә ташҡа яҙмаған өмөттәр менән яңылыштармауын күҙәтеп торорға тейештәр һәм ундай ораторҙарҙы һайлау йыйылыштарынан сығарып ебәрергә. Һайлауҙар үткәрелгән бүлмәләрҙә ышанысһыҙ кандидаттарҙың исемлеген элеп ҡуйырға, һайлау йыйылыштарын шәхси хужалыҡта булған ерҙәрҙе бүлешеү тураһында һүҙ алып барған агитаторҙарҙы ҡулға алыу өсөн хәрби көстө ҡулланырға һәм һалар, ундай йыйылыштарҙа законһыҙ тип иғлан итергә. шул уҡ ваҡытта земство етәкселәре әлеге күрһәтмәне халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙырмай башҡарырға тейеш була<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C,_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Моисей Кроль]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003088393#?page=1 Какъ прошли выборы въ Государственную Думу. Типолитография Р. С. Вольпина, СПБ. 1906]</ref> Ауылдаштары араһында ҙур абруй ҡаҙанған күп кенә земство мәктәптәре уҡытыусылары, фельшерҙар, крәҫтиәндәр ҡулға алына. Күп кенә ауылдарҙа мәктәптәр буш тора, был хәл крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. [[Түбәнге Новгород]]та һайлау кампанияһы шул тиклем һүүлпән бара, хатта полиция етди рәүештә забастовканан ҡурҡа башлай. Полтава губернаһының Гатчина өйәҙендә земство етәкселәреауылдарға сығып, 1905 йылдың 17 октябрендәге Манифестың йөкмәткеһе буйынса аңлатыу эшен алып баралар, тәртипкә саҡыралар. Курскиҙа полиция белемле крәҫтиәндәре артынан бик ныҡ күҙәтә. Полиция өйәҙҙәрҙә ҡаланан алып киленгән гәзиттәрҙе һәм листовкаларҙы тартып ала. 5-6 кешелек йыйылыштарҙы ҡыуып тараталар. Алдан күрһәтелгән кандидаттар бөтә урындарҙа тиерлек эҙәрлекләнә. [[Вятка губернаһы]]ның Слобода өйәҙендә Дурново циркуляры ғәмәлдә була: ауыл писары ауылдар буйлап йөрөп, уң йүнәлешле партиялар яҡлы агитация үткәрә. Чернигов губернаһында крәҫтиәндәрҙең вәкилдәренә эҙәрлекләү ойошторола. Бөтә ерҙә тентеүҙәр үткәрелә, күпләп кеше ҡулға алына. Айырыуса күп ҡулға алыуҙар Нежин өйәҙендә күҙәтелә, унда хатта төрмә артығы менән тулы була, 50 кеше урынына 120 кеше иҫәпләнә. Хөкүмәт өсөн ышанысһыҙ йәки шикле күренгән һәр кем репрессияға дусар була. Гәзиттәр властар һәм ҡара груһсылар фирҡәләренең һайлаусыларҙы ирекһеҙләүе тураһында ялыуҙар менән тула. Һайлау алды йыйылыштары рөхсәт ителмәй йәки ҡыуып таратыла. Айырыуса халыҡ азатлығы партияһы эҙәрлекләнә, шул уҡ ваҡытта уң партиялар айырыуса ҡурсалау менән файҙалана, уларға йыйылыштар, митингтар, әңгәмәләшеүҙәр үткәреү, өндәмәләр таратыу тыйылмай. [[Тамбов]], [[Ярославль]], [[Одесса]] һәм башҡа ҡалаларҙан да конституцион-демократик партияһы ағзаларың йыйылыштары рөхсәт ителмәүе, уның программаларын һәм афишаларын таратыу тыйылыу тураһында мәғлүмәттәр була. Төрмәләр кадет программаһын ҡабул иткән крәҫтиәндәр менән тула. [[Тверь|Тверҙә]] 24 февралгә тиклем чиновниктарға кисекмәҫтән кадет партияһынан сығырға йәки отставкаға китергә тәҡдим ителә. Тамбовта ла конституцион-демократик партияһы тыйыла. Владимир губернаһында һайлау кампанияһы бик һүлпән бара. Административ репрессиялар халыҡты тамам йонсота. Земство етәкселәре улус старшиналарын саҡыртып, һайлау сходтары ойоштороу буйынса аңлатыу эштәрен алып бара. Тимер юлы оҫтаханаларында урындағы етәкселәр тарафынан һайлау хоҡуғы булған кешеләрҙең исемлеге төҙөлә. Өйәҙ күҙәтеүселәренә сиркәү-мәхәллә мәктәптәре уҡытыусылары өсөн һайлауҙарҙы ойоштороу буйынса күрһәтмәләр ебәрелә. Хөкүмәт баҫымы арҡаһында күп кенә губерналарҙа крәҫтиәндәрһәм ваҡ ер хужалары һайлаҙарҙа ҡатнашыуҙан тарталар. Мәҫәлән, съездарҙа яҙылған ваҡ ер хужаларҙың дөйөм һаны 249 258 кеше тәшкил итә, шулар иҫәбенән һайлауҙарға 38 309 кеше килә (15,4 %). Иң юғары процент [[Һамар губернаһы]]нда (Һамар өйәҙендә) күҙәтелә — 50,2 %. Һайлауҙарға килеүселәрҙең 30 % ашыу — Подольск (45 %), [[Пенза]] (43,0 %), [[Воронеж]] (41,2 %), [[Псков]] (39,2 %), Бессараб (34,8 %), [[Пермь губернаһы|Пермь]] (32,4 %), Могилёв (31,4 %) губерналарында; иң түбән процент — Вологда губернаһында, йәғни 0,7 % (27 917 яҙып алынғандарҙан 208 кеше егнә ҡатнаша). 10%-тан кәм [[Өфө губернаһы]]нда (3,2 %), Рязань (3,7 %), Орел (4,8 %), Вилена (5,9 %), Харьков (6,8 %), Кострома (7,1 %), Курск (8,3 %), Калуга (9 %), Тула (9,2 %), Таврия (9,2 %), Екатеринослав (9,5 %) губерналарында күҙәтелә. Мәскәү губернаһында һайлаусыларҙың 10,7 % килә. Тамбов губернаһының Козлов ҡалаһында 14 мартта выборщиктар һайлау буйынса эре ер хужаларының съезы үткәрелә. 350 һайлаусынан 85 кеше кил, шул иҫәптән 30 священник, 15 крәҫтиән һәм 40 алпауыт. Полиция һайлауҙарҙа бик әүҙем ҡатнаша. Выборщиктарға ныҡ баҫым яһала, уларға ҡулға алыныу менән янайҙар, көсләр реакцион кандидаттар өсөн тауыш бирҙертәләр. Владимир губернаһының Ставра өйәҙендә старшина урна эргәһендә тороп, ҡайҙа шарҙы һалырға кәрәклеген күрһәтеп тора. Крәҫтиәндәр һайлауҙарға телмәйенсә генә баралар. Старостаға ауылдар буйлап йөрөп, выборщиктарҙы алып килергә тура килә. Шуға ҡарамаҫтан, сходтар уҙғарыла һәм һөҙөмтәләре бик насар булмай. Петербургта халыҡ азатлағы партияһы еңеп сыға. Элекке, барыһын ла ялҡытҡан режимды яҡлаған уң партиялар бөтә урындарҙа тиерлек еңелеүгә дусар була. Һайлаусылар күпләп үҙ тауыштарын конституцион демократтарға бирә. Уң партияларҙың тупаҫ агитацияһы кире һөҙөмтәләргә килтерә (айырыуса [[Санкт-Петербург]], [[Одесса]], [[Киев]], [[Севастополь]], [[Брянск]], [[Харьков]], Екатеринослав, [[Рига]], Либава, [[Түбәнге Новгород]] ҡалаларында). == II саҡырылыш == II саҡырылыш Дәүләт думаһы 1907 йылдың 20 февраленән 3 июнгә тиклем эшләй (бер сессия). Дөйөм алғанда, составы буйынса, беренсе саҡырылыш менән сағыштырғанда, күпкә һулыраҡ була, сөнки һайлауҙарҙа социал-демократтар һәм эсерҙәр ҡатнаша. 1905 йылдың декабрендәге һайлау законына ярашлы саҡырыла. 518 депутаттан социал-демократтар — 65, эсерҙар — 37, халыҡ социалистары — 16, трудовиктар — 104, кадеттар — 98 (беренсе дума менән сағыштырғанда ике тапҡырға кәмерәк), уңдар һәм октябристар — 54, автономистар — 76, партияһыҙҙар — 50, казактар төркөмө 17 кеше тәшкил итә, демократик реформалары партияһынан — 1 кеше. Рәйес итеп кадет Ф. А. Головин һайлана. Рәйес иптәштәре — Н. Н. Познанский (һул партияһыҙ) һәм М. Е. Березин (трудовик). Секретары — М. В. Челнок (кадет). Кадеттар алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн тартып алыу һәм уны крәҫтиәндәргә һатып алыуғатапшырыу яҡлы сығыш яһауын дауам итәләр. Крәҫтиән депутаттары ерҙе национализациялауҙы талап итәләр. 1907 йылдың 1 июнендә премьер-министр Столыпин 55 депутатты батша ғаиләһенә ҡаршы заговорҙа ғәйепләй. Николай II 3 июндәге указға ярашлы дума таратыла (Өсөнсө июнь түңкәрелеше). === 1907 йылдың 2 мартында Дәүләт думаһында түшәмдең емерелеүе === [[Файл:State_Duma_obval_potolka.jpg|мини|Ултырыштар залында түшәмдең емерелеүе]] 2 мартта Дәүләт думаһының ултырышында министрҙар советы рәйесе декларация уҡырға тейеш була. Таңғы 5 сәғәт 40 минутта ултырыш үткәрелә торған залда түшәм емерелә. Башта шартлатыу тигән версия булһа, һуңынан бер йыл элек үткәрелгән ремонт ваҡытында ебәрелгән хаталар арҡаһында түшәмдең емерелеүе асыҡлана. Ғәҙәттән тыш хәлде тикшереү буйынса комиссияға архитекторҙар Л. Н. Бенуа, А. И. фон Гоген һәм башҡалар индерелә. Кискә табан катастрофаның сәбәбе асыҡлана — бер йыл алда үткәрелгән ремонттың сифатһыҙ булыуы. Өҫтәүенә, алдағы көн, Думаға Столыпин килеүен күҙ уңында тотоп, һаҡ агенттары һәм яңғынды һүндереүселәр сарлаҡты тикшерәләр. Ун бишләп кеше сарлаҡ буйлап йөрөп, емерелеүҙе тиҙләтәләр. Депутаттар фажиғәнән ҡотолоу айҡанлы рәхмәт ғибәҙәте ҡыла. [[Файл:Обвал_в_Государственной_Думе_2_марта_1907_года.jpg|мини|Ултырыштар залының дөйөм күренеше]] Ултырыш Екатерина залы һәм вестибюль араһында урынлашҡан түңәрәк залға күсерелә. [[Файл:Обвал_в_Государственной_Думе_2_марта_1907_года-1.jpg|слева|мини|Дәүләт думаһының ваҡытлыса ултырыштар залы. 1907 йылдың 2 марты]] == III саҡырылыш == [[Файл:Returning_officers_in_Petrograd's_Spassky_precinct.jpeg|мини|250x250пкс|Санкт-Петербургтағы Спасск участкаһы буйынса тауыштар иҫәпләү комиссияҙының эше]] Бер үк ваҡытта 1907 йылдың 3 июнендәге II саҡырылышты бөтөрөү тураһындағы указына ярашлы Думаға һайлауҙар буйынса яңы положение баҫтырыла<ref>[http://runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 Из «Положений о выборах в Государственную Думу от 3 июня 1907 года» (Именной высочайший указ правительствующему сенату от 3 июня 1907 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214014/http://www.runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 |date=2013-10-04 }}</ref>, йәғни яңы һайлау законы. Әлеге яңы законға ярашлы яңы дума саҡырыла. Һайлауҙар [[1907 йыл]]дың көҙөндә үтә. III саҡырылыш Дәүләт думаһында 441 депутат иҫәпләнә: иң уң депутаттар — 50, уртаса-уң һәм милләтселәр — 97, октябристар һәм уларға ҡушылғандар — 154, «прогрессистар» — 28, кадеттар — 54, трудовиктар — 13, социал-демократтар — 19, мосолман төркөмө — 8, литва-белорус төркөмө — 7, Поляк колоһы — 11. Әлеге дума алдағылар менән сағыштарғанда күпкә уңыраҡ була. 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһының рәйестәре: Н. А. Хомяков (октябрист) — 1907 йылдың 1 ноябренән 1910 йылдың 4 мартына тиклем, А. И. Гучков (октябрист) 1910 йылдың 29 октябренән 1911 йылдың 11 мартына тиклем, М. В. Родзянко (октябрист) 1911 йылдың 22 мартынан 1912 йлдың 9 июненә тиклем. Рәйес иптәштәре — кенәз В. М. Волконский (уртаса уң ҡараштарҙа), барон А. Ф. Мейендорф (октябрист) 1907 йылдың 5 ноябренән 1909 йылдың 30 октябренә тиклем, С. И. Шидловский (октябрист) 1909 йылдың 30 октябренән 1910 йылдың 29 октябренә тиклем, М. Я. Капустин (октябрист) 1910 йылдың 29 октябренән 1912 йылдың 9 июненә тиклем. Секретары — Иван Созонович (уң партия). [[Файл:Сибирская_парламентская_группа.png|слева|мини|250x250пкс|<center><br /> III Дәүләт Думаһының Себер парламент төркөмө</center>]] барыһы 5 сессия уҙғарыла: с 1907 йылдың 1 ноябренән 1908 йылдың 28 июненә тиклем, с 1908 йылдың 15 октябренән 1909 йылдың 2 июненә тиклем, 1909 йылдың 10 октябренән 1910 йылдың 17 июненә тиклем, 1910 йылдың 15 октябренән 1911 йылдың 13 майына тиклем, 1911 йылдың 15 октябренән 1912 йылдың 9 июненә тиклем. Өсөнсө Дума, һайлауҙар законына ярашлы, тейешле биш йыллыҡ срогын үтәй — 1907 йылдың ноябренән алып 1912 йылдың июненә тиклем. Октябристар — эре ер хужалары һәм сәнәғәтселәр партияһы — Думаның эше менән идара итә. Әйтергә кәрәк, төрлө фракциялар менән төрлө мәсьәләләр буйынса блоктарға инеү — уларҙың төп ысулы була. Иң уң партияһы менән блокка ингән саҡта улар уң-октябристар күпселеген тәшкил итә, прогресистар һәм кадеттар менән берләшкән саҡта — кадет-октябристар блогына әүереләләр. Әммә бындай блоктарға инеү Думаның эшмәкәрлеген үҙгәртмәй тиерлек. Думала ҡаты бәхәстәр төрлө сәбәптәр буынса барлыҡҡа килә: армияны реформалау, крәҫтиән мәсьәләһе, «милли окраиналарға» ҡараш мәсьәләһе буйынса һәм шулай уҡ депутат корпусын төрлө яҡҡа тартҡан шәхси амбициялар. Әммә ошондау сетерекле шарттарҙа ла оппозицияла булған депутаттар үҙҙәренең фекерен әйтергә һәм бөтә рәсәй алдында самодержавие ҡоролошон тәнңкитләргә форсат таба. һәм шуға күрә депутаттар һорау ебәреү (запрос) ысулын киң ҡуллана. Ниндәй ҙә булһа ғәҙәттән тыш ваҡиғаға улар интерпелляция (хөкүмәткә талап ебәрәләр, яуапты министрҙарҙың береһе бирергә тейеш була. Думала төрлө закон проекттарын ҡарау буйынса ҙур тәжрибә туплана. Барыһы Думала яҡынса 30 комиссия эшләй. Ҙур комиссиялар, мәҫәләнЮ, бюджет коммиссияһы, бер нисә тәиҫтә кешенән тора. Комиссия ағзаларын Думаның дөйөм йыйылышында фракцияларҙа алдан килешелгән кандидатуралар буйынса үткәрелә. Комиссияларҙа һәр фракцияның тиерлек вәкилдәре була. [[Файл:Speaker's_chair_in_State_Duma.jpeg|мини|250x250пкс|Рәйес трибунаһы һәм министрҙар урындары]] Министрлыҡтарҙан ебәрелгән закон проекттары, иң тәүге нәүбәттә, Дума кәңәшмәһендә тикшереләләр. Кәңәшмә составында уның рәйесе, рәйес иптәштәре, секретарь һәм уның иптәше була. Кәңәшмә һығымтаһы менән закон проекты комиссияларҙың береһенә тәғәйенләнә, артабан закон проекты Дума тарафынан раҫлана. Һәр проектты Дума өс уҡыуҙа ҡарай. башта дөйөм фекерләшеү үткәрелә, прениелар тамамланыуға рәйес статьялар буйынса ҡарауҙы иғлан итә. == IV саҡырылыш == IV Думаға әҙерлек 1910 йылда уҡ башлана: Хөкүмәт үҙенә файҙалы депутаттар корпусын булдырыу өсөн күп көс сарыф итә, шулай уҡ руханиҙарҙы һайлауҙарға йәлеп итә. Шул уҡ ваҡытта илдәге эске сәйәсәттең киҫкенләшеүен булдырмау өсөн көстәрҙе туплай, һулдарҙы мөмкин тиклем һайлауҙарҙан ситләштереүҙе үҙ алдына бурыс итеп ҡуя. Һөҙөмтәлә хөкүмәт изоляцияла ҡала, сөнки октябристар ныҡлап кадеттар менән бергә легаль оппозицияға күсә. === Закондар сығарыу буйынса эшмәкәрлек === [[Файл:Count_Kokovtsov's_speech_in_Duma.jpeg|мини|250x250пкс|1912 йылдың 5 декабре. Министрҙар советы рәйесе Коковцов хөкүмәт декларацияһын уҡый.]] Самодержавие Рәсәйе тарихындағы һуңғы Дәүләт думаһында биш сессия үткәрелә: икәүһе һуғышҡа тиклемге осорға тура килһә, өсәүһе [[Беренсе донъя һуғышы]] осорона тура килә. Беренсе сессия проходила 1912 йылдың 15 ноябренән 1913 йылдың 25 июненә тиклем, икенсе — 1913 йылдың 15 октябренән 1914 йылдың 14 июненә тиклем, ғәҙәттән тыш сессия — 1914 йылдың 26 июлендә. Өсөнсө сессия 1915 йылдың 27 — 29 ғинуарында үтә, дүртенсе — 1915 йылдың 19 июленән 1916 йылдың 20 июненә тиклем, бишенсе — 1916 йылдың 1 ноябренән 1917 йылдың 25 февраленә тиклем. Руханиҙар һаны артыуҙы иҫәпкә алмағанда, составы буйынса Өсөнсө саҡырылыштан айырмаһы һиҙелерлек булмай. Дәүләт думаһының 442 депутаты араһында националистар һәм уртаса уңдар — 120, октябристар — 98, уңдар — 65, кадеттар — 59, прогрессистар — 48, өс милли төркөм (поляк-литва-белорус төркөмө, Поляк колоһы, мосолман төркөмө) 21 депутат тәшкил итә, социал-демократтар — 14 (большевиктар — 6, меньшевиктар — 7, фракцияның тулы хоҡуҡлы булмаған бер депутаты меньшевиктарға ҡушыла), трудовиктар — 10, партияһыҙҙар — 7. Думаның рәйесе итеп октябрист М. В. Родзянко һайлана. Рәйес иптәштәре: кенәз Д. Д. Урусов (прогрессист) 1912 йылдың 20 ноябренән 1913 йылдың 31 майына тиклем, кенәз В. М. Волконский (партияһыҙ, уртаса уң) 1912 йылдың 1 декабренән 1913 йылдың 15 ноябренә тиклем, Н. Н. Львов (прогрессист) 1913 йылдың 1 июненән 15 ноябргә тиклем, А. И. Коновалов (прогрессист) 1913 йылдың 15 ноябренән 1914 йылдың 13 майына тиклем, С. Т. Варун-Секрет (октябрист) 1913 йылдың 26 ноябренән 1916 йылдың 3 ноябренә тиклем, А. Д. Протопопов (һул октябрист) 1914 йылдың 20 майынан 1916 йылдың 16 сентябренә тиклем, Н. В. Некрасов (кадет) 1916 йылдың 5 ноябренән 1917 йылдың 2 мартына тиклем, граф В. А. Бобринский (милләтсе) 1916 йылдың 5 ноябренән 1917 йылдың 25 февраленә тиклем. IV Думаның секретары итеп октябрист И. И. Дмитрюков билдәләнә. 1915 йылдан Думала төп урынды Прогрессив блогы биләй. Дүртенсе Дума Беренсе донъя һуғышына тиклем һәм уның барышында йыш ҡына хөкүмәткә ҡарата оппозицияла була.. === IV Дәүләт думаһы һәм Февраль революцияһы === 1917 йылдың 25 февралендә император Николай II думаның эшмәкәрлеген ағымдағы йылдың апреленә тиклем туҡтатыу тураһында указға ҡул ҡуя; Дума буйһонорға теләмәй һәм шәхси кәңәшмәләрҙә йыйылыша. Николай Икенсегә ҡаршы торған оппозиция үҙәктәренең береһе булараҡ, Дума Февраль революцияһы барышында төп ролде уйнай: уның ағзалары 27 февралдә Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитетын булдыра, һуңғараҡ был комитет, Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәтен ойоштороп, үҙ өҫтөнә юғары хакимлыҡ функцияларын ала. Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитеты даими рәүештә ултырыштарын үткәреүгә ҡарамаҫтан, монархия ҡолатылғандан һуң, Дума бер тапҡыр ҙа тулы составында йыйылмай. 1917 йылдың 6 (19) октябрендә, [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|Ойоштороу йыйылышын]] әҙерләү сәбәбе менән, Ваҡытлы хөкүмәт Дәүләт думаһын тарҡата, ә 1917 йылдың 18 (31) декабрендә Халыҡ Комиссарҙары Советы үҙенең декреты менән Ваҡытлы комитетты ла юҡҡа сығара<ref>[http://www.gosduma.net/about/history/information/history-08/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105043232/http://www.gosduma.net/about/history/information/history-08/ |date=2019-01-05 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта Дәүләт думаһы тип Рәсәй федерацияһы Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы исемләнә. == Һайлауҙар ҡануниәте == * Манифест от 6 августа 1905 года * [http://www.runivers.ru/bookreader/book10026/#page/646/mode/1up Положение о выборах в Государственную думу от 6 августа 1905 года] * Учреждение Государственной Думы * Манифест от 17 октября 1905 года * [http://www.runivers.ru/bookreader/book10026/#page/878/mode/1up Об изменении положения о выборах в Государственную думу от 11 декабря 1905 года] * Положение о выборах в Государственную думу от 3 июня 1907 года == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Список членов Государственной думы Российской империи]] * [[Политические партии Российской империи]] * [[Государственный совет Российской империи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}}== == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Дума государственная|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * {{книга|автор=[[Таганцев, Николай Степанович|Таганцев Н. С.]]|заглавие=Пережитое. Учреждение Государственной Думы в 1905—1906 гг.|ответственный= |ссылка= http://ia700202.us.archive.org/0/items/perezhitoeuchrez00taga/perezhitoeuchrez00taga.pdf|место=Пг.|издательство=18-я гос. тип-я|год=1919|том= |страниц=224}} * ''[[Аврех, Арон Яковлевич|Аврех А. Я.]], [[Грунт, Александр Янович|Грунт А. Я.]]'' {{БСЭ3|Государственная дума}} * ''[[Кирьянов, Игорь Константинович|Кирьянов И. К.]], [[Лукьянов, Михаил Николаевич|Лукьянов М. Н.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DUMA/INTRO.HTM Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты (1906—1917)]. Пермь: Изд-во [[Пермский государственный университет|ПГУ]], 1995. — 168 с. * Государственная Дума в России (1906—1917): Обзор / РАН, [[Институт научной информации по общественным наукам РАН|ИНИОН]]; Ред. Твердохлеб А. А., Шевырин В. М. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1995. — 92 с. * ''[[Дёмин, Вадим Александрович|Дёмин В. А.]]'' Государственная Дума России (1906—1917): механизм функционирования. М.: [[РОССПЭН]], 1996. * ''[[Смирнов, Анатолий Филиппович (историк)|Смирнов А. Ф.]]'' Государственная Дума Российской империи (1906—1917): историко-правовой очерк. М.: Книга и бизнес, 1998. * ''[[Соловьёв, Кирилл Андреевич|Соловьёв К. А.]]'' Думская монархия: общественный диалог на фоне реформы // [[Родина (журнал)|Родина]]. 2006. № 11. * Государственная Дума Российской империи 1906—1917: Энциклопедия / РОССПЭН; Ред. Иванов Б. Ю., Комзолова А. А., Ряховская И. С. — М.: РОССПЭН, 2008. — 735 с. * {{книга|автор=Кирьянов И. К.|заглавие=Российские парламентарии начала XX в.: новые политики в новом политическом пространстве|ответственный=Диссертация на соискание степ. д.и.н. На правах рукописи|ссылка=http://forum.yurclub.ru/index.php?download=4437|место=Пермь|издательство=|год=2009|том=|страниц=537|isbn=}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} == Һылтанмалар == * [http://pnu.edu.ru/ru/faculties/full_time/uf/iogip/study/studentsbooks/hist-sources1/ioio38/ Учреждение Государственной Думы от 20 февраля 1906 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011180155/http://pnu.edu.ru/ru/faculties/full_time/uf/iogip/study/studentsbooks/hist-sources1/ioio38/ |date=2018-10-11 }} * [http://krugosvet.ru/enc/istoriya/GOSUDARSTVENNAYA_DUMA_ROSSISKO_IMPERII.html Государственная дума Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003153852/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/GOSUDARSTVENNAYA_DUMA_ROSSISKO_IMPERII.html |date=2018-10-03 }} в энциклопедии «Кругосвет» * [http://www.hrono.ru/dokum/duma1905.html Манифест об учреждении Государственной думы] * [http://www.elections.spb.ru/2_6_1.htm Известные депутаты] * [http://runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 Из «Положений о выборах в Государственную Думу от 3 июня 1907 года» (Именной высочайший указ Правительствующему сенату)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214014/http://www.runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 |date=2013-10-04 }} * [http://on-island.net/History/DumaII/DumaIIindex.htm Вторая Государственная Дума. 20 февраля — 2 июня. Стенограммы заседаний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124081753/http://on-island.net/History/DumaII/DumaIIindex.htm |date=2012-01-24 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1154 Государственная дума Российской империи 1906—1917 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624055412/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1154 |date=2008-06-24 }} * [http://www.sevkray.ru/news/9/7169/ О чем писали «северяне» 100 лет назад] * [http://www.allpravo.ru/library/doc313p/instrum2359/item2885.html История государства и права. Сборник очерков из истории государства и права Руси // Allpravo.ru — 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322090958/http://www.allpravo.ru/library/doc313p/instrum2359/item2885.html |date=2016-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20181019161025/http://www.samoupravlenie.ru/21_03.html Обвал в Государственной Думе 2 марта 1907 года (фото)] * [http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=3627 В 1907 году в здании Госдумы рухнул потолок] * [http://www.nvspb.ru/stories/kogda_rushitsya_potolok/?version=print Когда рушится потолок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719000553/http://www.nvspb.ru/stories/kogda_rushitsya_potolok/?version=print |date=2014-07-19 }} * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/uchrezhdenie-gosudarstvennoy-dumy-manifest-20-fevralya-5-marta-1906-g/ Учреждение Государственной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913132245/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/uchrezhdenie-gosudarstvennoy-dumy-manifest-20-fevralya-5-marta-1906-g/ |date=2017-09-13 }}. 20.02(05.03).1906. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://www.youtube.com/watch?v=069KH69u_jU Первая государственная дума](видео) — Лекция Кирилла Соловьева, доктора исторических наук, ведущего научного сотрудника Института российской истории РАН. (также на радиостанции «Маяк» [https://www.youtube.com/watch?v=dJ7RfstB3zM&list=PLZVh99QVHuxkQHJ_HNa9T6Gimv0-9WXc1&index=8], [https://www.youtube.com/watch?v=Iq_6-VGybhY]) [[Категория:Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы]] [[Категория:Рәсәй империяһының дәүләт ҡоролошо]] [[Категория:Илдәр буйынса парламенттарҙың түбәнге палаталары]] gg8fabt5i0gun9kt27mbckwulukejpf 0 141316 1309701 1205713 2026-11-09T14:47:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309701 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мостафин Эдуард Роберт улы''' ([[7 ноябрь]] [[1991 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы. Рәсәй чемпионтаты чемпионы һәм призеры, Рәсәйҙең спорт мастеры (2012). == Биографияһы == Эдуард Роберт улы Мостафин 1991 йылдың 7 ноябрендә [[Башҡортостан]]дың {{ТУ|Өфө районы}} [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] ауылында тыуған. Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервы спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, беренсе тренеры — Янышев Тимур Урал улы. Башҡортостан Республикаһы һәм «Динамо» спорт йәмғиәте вәкиле, өлкәндәр кимәлендә Валерий Ионович Мишингин һәм Виктор Анатольевич Никитин етәкселеге аҫтында күнекмәләр ала. [[2012 йыл]]да Контиолахтила юниорҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, спринтта 54-се урынды, эҙәрлекләү уҙышында 52-се урынды биләй. Рәсәйҙең юниорҙар беренселеге еңеүсеһе (2011, команда ярышында), Болгарияла «Славия Кубогы» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (Банско). [[2015 йыл]]да өлкәндәр өсөн кимәлдә командалы уҙышта Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. Шулай уҡ командалы уҙышта [[2017 йыл]]да ил чемпионатының көмөш миҙалын һәм [[2014 йыл]]да патрулдәр уҙышында бронза яулай. Йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты эстафетаһында көмөш призер була (2013). [[2018 йыл]]да Волга буйы федераль округы чемпионатында эҙәрлекләү уҙышында еңеүсе була.<ref>[http://biathlonrus.com/news/2018/59087/ Эдуард Мустафин и Маргарита Васильева выиграли чемпионат ПФО в преследовании]</ref>. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]н тамамлаған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://infosport.ru/person/biatlon/mustafin-eduard-robertovich Профиль на сайте infosport.ru] * [https://web.archive.org/web/20250222201223/https://biathlon.life/infotsentr/sportsmeny/athlet/2766-MUSTAFIN-Eduard Профиль на сайте biathlon.life] * [https://sportufo.ru/persony/59-persony-m/4661-mustafin-eduard-robertovich.html Профиль на сайте «Спорт на Урале»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131161501/http://sportufo.ru/persony/59-persony-m/4661-mustafin-eduard-robertovich.html |date=2019-01-31 }} [[Категория:7 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1991 йылда тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй биатлонсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса биатлонсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]] tiu5cin2y9ght93z4pit0cocw8z10p0 0 142637 1309964 1299263 2026-11-10T11:55:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салтыкова Федосия Петровна''' ([[5 апрель]] [[1927 йыл]] — [[1 март]] [[2007 йыл]]) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]нда М. Горький исемендәге колхоздың сусҡа ҡараусыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. == Биографияһы == Салтыкова Федосия Петровна [[1927 йыл]]дың 5 апрелендә [[БАССР]]-ҙың [[Күгәрсен районы]] [[Яңы Һапаш]] ауылында тыуған. [[1944 йыл]]да Федосия Петровна [[Волостновка (Күгәрсен районы)|Волостновка]] ете йыллыҡ мәктәбенең 6 класын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[1944 йыл]]да Күгәрсен районының М. Горький исемендәге колхозында башлай. 1956 йылдан алып сусҡа ҡараусыһы булып эшләй. Алдынғы ысулдар ҡулланыу арҡаһында, Ф. П. Салтыкова сусҡа балаһы үрсеме алыу һәм һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Йыл һайын һәр инә сусҡаны 2-2,5 тапҡыр балалата. 1960—1965 йылдарҙа алынмалы уртаса ауырлығы 18 килограмға тиклем булған 1 953 сусҡа балаһы үҫтерә һәм һимертеүгә тапшыра. Өс йыл эсендә 13 инә сусҡаның һәр береһенән 25-әр бәрәс ала һәм һаҡлай. Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 мартындағы указы менән, Ф. П. Салтыковаға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә. [[1982 йыл]]да пенсияға киткәнгә тиклем М. Горький исемендәге колхозда ферма мөдире, фасовкалаусы, ат ҡараусы, сусҡа фермаһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Салтыкова Федосия Петровна 2007 йылдың 1 мартында вафат була. == Наградалары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1966]]) * [[Ленин ордены]] ([[1966]]), * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, * Район партия комитетының, район Советы башҡарма комитетының ундан артыҡ Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән. * «Башҡорт АССР-ының иң яҡшы сусҡа ҡараусыһы» билдәһе. * Уның исеме республика Почёт китабына индерелгән. == Әҙәбиәт == Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6. Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. Федосья Петровна Салтыкова : [ветеран с.-х. пр-ва, Герой Соц. труда, 1927—2007 : некролог] // Республика Башкортостан. — 2007. — 3 марта. — (Башҡортостан ; 3 март). — (Кызыл таң ; 3 март). — Подписи: М. Г. Рахимов, К. Б. Толкачев, Р. И. Байдавлетов и др == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=14800|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|name=Салтыкова Федосия Петровна|accessdate=2016-07-13}} * https://web.archive.org/web/20200811005120/http://kugarchi.ru/face/87-f.p.saltykova.html [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:5 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:1 мартта вафат булғандар]] [[Категория:2007 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Күгәрсен районында вафат булғандар]] 0f6witf8x1s6ukhxdzewwyge2ngdquf 0 143026 1309659 1290799 2026-11-09T12:08:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309659 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ми́дия''' ({{lang-el|Μηδία}}, иҫке фарсы телендә Māda, ассирий  вавилон телдәрендә Mādāya<ref name="MEDIA – Encyclopaedia Iranica">[http://www.iranicaonline.org/articles/media MEDIA — Encyclopaedia Iranica, M. Dandamayev, I. Medvedskaya]</ref>) — боронғо көнсығыш дәүләте, шулай уҡ [[Иран|Ирандың]] көнбайышындағы, [[Аракс]] йылғаһы һәм төньяҡҡтағы [[Эльбурс]] тауҙарынан көньяҡтағыФарсы (Фарс) сигенә тиклем, көнбайыштағы [[Загрос]] тауҙарынан көнсығыштағы Деште-Кевир сүллегенә тиклемге боронғо этнографик өлкә, унда [[Иран телдәре|иран телле]]<ref name="Diakonoff">{{книга|автор=Diakonoff, I. M.|заглавие=The Cambridge history of Iran: The Median and Achaemenian periods|ответственный=Ilya Gershevitch|ссылка=https://books.google.com/books?id=kMLKgzj5afMC&printsec=frontcover&dq=The+Cambridge+History+of+Iran&hl=en&ei=2uXsTbyXGoOe-wa2mYTIDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEIQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false|место=Кэмбридж, Великобритания|издательство=Cambridge University Press|год=1985|том=2|страниц=964|страницы=140|isbn=0521200911, 9780521200912}}</ref> ҡәбиләләр көн итә. Мидия батшалығы беҙҙең эраға тиклем 670 йылдан — 550 йылғаса йәшәй һәм сәскә атҡан йылдарында этник Мидия сигенән территорияһы байтаҡҡа ҙурыраҡ була. Мидия ҡәбиләләренең икенсе төрлө атамаһы — арийҙар (Геродот. VII, 62); улар үҙҙәрен шулай тип атап йөрөткән тигән фараз бар. Мидиялыларҙың изге яҙмаларында «[[Иран тарихы|Арийҙар иле]]<nowiki/>» (авест.{{lang-ae|Airyanam Dahyunam}}Airyanam Dahyunam) тураһында яҙыла. == Тарихы == Мидиялыларҙың и[[Иран телдәре|ран телле<ref>Archaeological evidence for the religion of the '''Iranian-speaking Medes''' of the first centuries of 1st millenium B.C. …</ref>]][./Мидия#cite_note-3 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]<ref name="Diakonoff"></ref><ref>Archaeological evidence for the religion of the '''Iranian-speaking Medes''' of the first centuries of 1st millenium B.C. …</ref> ҡәбиләләре тарихта беҙҙең эраға тиклем IX быуат башынан билдәле, улар Иранға [[Үҙәк Азия|Урта Азиянан]] (икенсе төрлө фараз буйынса Төньяҡ Кавказдан, [[Каспий диңгеҙе]] буйынан) килеп төпләнә. Артабанғы быуатта мидиялылар әкренләп боронғо замандан алып Иран территорияһында йәшәгән арий булмаған гутий, лулубей һәм кассит ҡәбиләләрен ассимиляцияға дусар итә. Беҙҙең эраға тиклем  IX быуат аҙағында — VIII быуат башында Мидияны ассирийҙар баҫып ала, әммә беҙҙең эраға тиклем 673 йылда мидиялылар Каштарити етәкселегендә баш күтәрә һәм бойондороҡһыҙлыҡ яулай. Шунан алып Мидияла судья Дайукку нигеҙ һалған урындағы династия хакимлыҡ итә. Уның улы, Фраорт Фәләстанды (Иранды) баҫып ала, ә уның ейәне — Увахшатра (греч. Киаксар) хакимлыҡ иткәндә — мидиялылыр [[Бабилия|вавилондар]] менән бергә уғата ҙур [[Ассирия|Ассирия державаһын]] яулап ала һәм бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә. Шулай итеп, Мидия хакимлығына Төньяҡ Месопотамия ла эләгә; артабан Увахшатра Урартуны буйһондора һәм Кесе Азияның бәләкәй батшалыҡтарына һуғыш аса; оҙайлы һуғыштан һуң ул [[Лидия]] менән Галис (Ҡыҙыл-Ырмаҡ) йылғаһы буйынса ултырған [[Кесе Азия|Анатолияны]] бүлешә. Шулай итеп, Увахшатра батшалыҡ иткән осор аҙағында Мидия, хәҙерге Иран, Әрмән таулығы, Төньяҡ Месопотамия һәм Кесе Азияның көнсығышын биләгән ҡеүәтле батшалыҡҡа әүерелә. Экбатана<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD Страбон]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_(%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD) География]. 11:13:1</ref> (хәҙер [[Хәмәдан|Хамадан]]) ҡалаһы — Мидияның баш ҡалаһы. Уның батшаһы «Батшалар батшаһы» титулын йөрөтә, тәүҙән үк ул «тиңдәр араһында беренсе» тип таныла — йәғни башҡа батшалар Мидия батшаһының вассалдары була. Увахшатраның улы, Иштувегу ([[Грек теле|греч.]] Астиаг), батша власын нығытырға тырыша, Уның был ҡылығы вельможаларҙың Астиагҡа ҡаршы оппозицияға баҫыуына килтерә. Беҙҙең эраға тиклем 550 йылдар тирәһендә, риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Иштувегу власы менән риза булмаған вельможалар ярҙамында Мидияны фарсы батшаһы [[Бөйөк Кир II]] яулап ала.  Фарсылар мидиялыларға туған була. Кир үҙе әсәһе буйынса Мидияның батшалар нәҫеленә ҡарай (ул Иштувегуның ейәне), һәм бола ҡуптарыусы вельможалар фарсыларҙың еңеүен һарай түңкәрелеше булараҡ ҡабул итә. Әммә уларҙың өмөттәре аҡланмай: әкренләп мидиялылар етәксе постарҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Ахеменидтарҙың]] державаһында тик икенсел вазифалар ғына биләргә мәжбүр була, ә Мидия үҙе ғәҙәти сатрапияларҙың (провинцияларҙың) береһенә әйләнә һәм башҡа буйһондоролған халыҡтар кеүек фарсыларҡа яһаҡ түләй. Экбатана фарсыларҙың (артабан [[Парфия]]) батшаһының баш ҡалаһы тип иҫәпләнелә, ғәҙәтте йәйге эҫе көндәрҙе батша Мидияла үткәрер була. [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] (Александр Македонский) вафатынан һуң Мидияның һуңғы сатрабы Атурпатак (Атропат) үҙ сатрапияһының төньяғында, [[Урмия (күл)|Урмия күле]] районында, үҙен батша тип иғлан итә, шулай итеп «Кесе Мидия», йәғни «Атропатен Мидияһы», йәки «Атропатен» дәүләтенә нигеҙ һалына. «Атропатен» һүҙенән аҙағыраҡ «Әзербайжан» топонимы барлыҡҡа килә.. == Мәҙәниәт == [[Файл:Mad-5223.jpg|мини|219x219пкс|Мидияла йәшәгән ир-егеттең таш рельефы]] [[Файл:Rython_boz.jpg|мини|250x250пкс|Эсбатана ҡаҙылмаларында табылған Алтын ритон<br />]] [[Файл:Persepolis_The_Persian_Soldiers.jpg|мини|250x250пкс|Ападан залы, беҙҙең эраға тиклем 5-се быуат, фарсы уҡсылары һәм мидия һалдаттары традицион кейемдәрендә ағасҡа һырып төшөрөлгән (мидиялылар йомролатылған эшләпәләр һәм итектәр кейгән)]] Мидиялылар тел, [[дин]] һәм йолалар буйынса фарсыларға бик яҡын. Фарсылар һәм ирандар кеүек улар ҙа оҙон сәс һәм һаҡал йөрөтә, ыштан, ҡыҫҡа итек кейә һәм билдәренә ирекле ир-егеттең айырымлылыҡ билдәһе булған акинак (хәнйәрҙән оҙонораҡ, ә ҡылыстан ҡыҫҡараҡ ҡорал) таға. Фарсыларҙан айырмалы улар оҙон, киң, иркен еңле курткалар кейә (оҙаҡламай был кейемде фарсы аҡһөйәктәре лә кейә башлай, ә гректар бындай кейемде "ҡатын-ҡыҙҙар кейеме" тип иҫәпләй).  Мидиялыларҙың йәйәүле ғәскәре ҡыҫҡа һөңгө һәм, ағастан үрелеп, тире менән көпләнгән ҡалҡандар менән ҡоралланған була. Ләкин йәйәүле сафта һуғышҡан фарсыларҙан айырмалы мидиялылар атлы ғәскәре менән дан тота. Мидиялылар батшаһы, ике тәгәрмәсле арбала аяғүрә баҫып, ғәскәр уртаһында һуғыша — был йоланы аҙаҡ фарсылар ҙа ҡуллана башлай. Башҡа иран халыҡтары кеүек үк, мидиялыларҙың һыбайлылары тимерҙән хәрби кейем кейә, аттарын да шундай тимер пластиналар менән көпләй. == Дин == Мидиялылар тотҡан дин — зороастризм, мидиялылар араһында зороастризм ныҡ үҫә, бәлки был дин Иштувегу дәүерендә дәүләт дине лә булғандыр.  Мидияла уңдырышлылыҡ алиһәһе Ардвисура Анахита культы киң таралған була. Мидияның төп ҡалаһы Экбатанала алиһә Анахитаның (грек авторҙарында —  Анаитис)<ref>{{Китап|автор=John Murray|заглавие=Two essays on the geography of ancient Asia: intended partly to illustrate the campaigns of Alexander, and the Anabasis of Xenophon|ссылка=https://books.google.com/books?id=zK02AAAAMAAJ&pg=PA69&dq=Medes+deity+Anaitis+Strabo&hl=en&ei=yC6ZTandLc34sgbqtry7CA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CEsQ6AEwCDge#v=onepage&q&f=false|место=London|год=1829|страницы=68-69|страниц=325}}</ref> ғибәҙәтханаһы була. Б. э. т. I быуатта йәшәгән рим тарихсыһы Страбон, б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек тарихсыһы Геродотҡа һылтанып, уларҙың дини йолалары тураһында түбәгдәгеләрҙе яҙа: мидиялыларҙың ҡыҙҙары Ардвисура Анахитаның ғибәҙәтханаһында хеҙмәт иткәндә «фәхешлеккә бирелә». Әммә улар осраҡлы кешене ҡабул итмәй, ә йәмғиәттә үҙенә тиң булғандарға ғына иғтибарын бүлә»<ref>{{Китап|автор=Страбон|заглавие=ГЕОГРАФИЯ в 17 книгах. Репринтное воспроизведение текста издания 1964 г. М.|ссылка=http://naturalhistory1.narod.ru/Person/Lib/Strabon/Index.htm#%D0%9E%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5|ответственный=С. Л. Утченко|издательство=«Ладомир»|год=1994|страницы=501}}</ref>. == Мидия теле == Мидия теле тураһындағы һорау бәхәсле. Ҡайһы бер ғалимдар (И. М. Дьяконов. История Мидии, М.-Л., 1956) берҙәм мидия теленең булыуын таный; икенселәре (О. Л. Вильчевский. Курды, М., 1961) быны кире ҡаға. Мидияла аралашыу өсөн Экбатана округы диалектының дөйөм ҡулланылыштағы тел булыуы шик тыуҙырмай (дөйөм ҡағиҙә буйынса, баш ҡала һәм һарай теле, ғәҙәттә, дәүләт теле лә була).  Әлбиттә, был телдең яҙмаһы ла булған, әммә ул беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Шына яҙыуы фарсыларға мидиялыларҙан килгән, тигән фараз да бар. == Шулай уҡ ҡара == * Цари Мидии == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Вильчевский О. Л. Курды. М., 1961. * Всемирная история в 10 тт., тт.1,2, М., 1956. * Геродот. История в 9 книгах. М.. 1972. * Дьяконов И. М. История Мидии. М.-Л., 1956. * Страбон. География в 17 книгах. М., 1994. * Кайлер Янг-младший. Ранняя история мидийцев и персов и Ахеменидская держава до смерти Камбиса // Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 13—71. (Серия: Кембриджская история древнего мира. Т. IV) — ISBN 978-5-86218-496-9 * [http://liberea.gerodot.ru/a_hist/midia.htm Медведская И. Н., Дандамаев М. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117144237/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/midia.htm |date=2018-11-17 }} [https://web.archive.org/web/20181117144237/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/midia.htm История Мидии в новейшей западной литературе.] — В Либерее «Нового Геродота» * [http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=140713 Рагозина З. А. История Мидии, второго Вавилонского царства и возникновения Персидской державы. — СПб, 1903.]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == [[Категория:Иран тарихы]] aswjhl6zxjiu9udkbkd176qcg1a4f0k 0 143169 1309863 1298390 2026-11-10T04:01:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309863 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Потеряхин Владимир Александрович''' ([[2 март]] [[1928 йыл]], [[БАССР]]-ҙың [[Стәрлетамаҡ кантоны]] Воскресенск районы  [[Верхотор (Ишембай районы)|Верхотор]] ауылы   (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) — июнь [[2013 йыл]], [[Салауат]]) — инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист һәм энциклопедист. Доцент, техник фәндәр кандидаты (1971), документаль-тарихи китаптар, техник уйлап табыуҙар авторы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Ресубликаһының  журналистар союзы ағзаһы (1999). «Күп милләтле Санкт-Петербург» Яҙыусылар союзының почетлы ағзаһы (2002). «Башҡорт энциклопедияһында» мәҡәләләр авторы. Төп фәнни хеҙмәттәре нефтехимия һәм нефть эшкәртеүҙә каталитик процестарҙы ҡулланыу  менән бәйле. 86-сы йәшендә вафат була<ref>[http://www.sgvibor.ru/obschestvo/stoyanie-na-dvuch-ldinach Газета «Выбор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101017/http://www.sgvibor.ru/obschestvo/stoyanie-na-dvuch-ldinach |date=2015-09-24 }}</ref> == Белеме == [[1936 йыл]]дан [[1947 йыл]]ға тиклем Верхотор һәм Воскресенск  урта мәктәптәрендә уҡый [[1958 йыл]]да [[Грозный]] нефть институтын, [[1971 йыл]]да  аспирантураны тамамлай. == Хеҙмәт итеүе == 1948  йылдан 1951 йылға тиклем  армияла хеҙмәт итә. == Хеҙмәт эшмәкәрлеге == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында  — «Восток» колхозында колхозсы (хәҙерге Ишембай районында) rodina.pomni-yanaul.ru/gorod-salavat/p.htm 1951 йылда  дүрт йыллыҡ армия хеҙмәтенән һуң. Потеряхин Владимир Ишембай тимер юл вокзалының перронында төшә.  Верхотор ауылындағы  ата-әсәһенә бара  һәм ике аҙна ял итеп алғандан һуң, эшкә сығып китә.  [[1951 йыл]]дан  [[1988 йыл]]ға тиклем Салауат нефть химияһы комбинатында төрлө инженер вазифаларында эшләй: 1951 йылда  — катализатор фабрикаһында оператор ярҙамсыһы, һуңынан катализатор фабрикаһының смена начальнигы, өлкән инженер-технолог, тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире урынбаҫары, начальник урынбаҫары, цех начальнигы, Тәжрибә заводының фән буйынса директор урынбаҫары. 1971 йылдан — [[Өфө нефть институты]]ның Салауат филиалы уҡытыусыһы; 1984—1988 йылдарҙа. — Бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтының   үҙе ойошторған органик синтез лабораторияһында эшләй ([[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы). Эшенә параллель юғары уҡыу йортонда (1958) һәм аспирантурала уҡыуын тамамлай, 1971 йылда, тәжрибә-тикшеренеү цехында етәксе булып, ул  И. М. Губкин исемендәге  дәүләт нефть һәм газ университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.  == Яҙыусылыҡ һәм журналистик эшмәкәрлеге == А. Потеряхиндың «Башкирские березы» шиғри китабы профессионалдар тарафынан юғары баһалана. Тыуған ауылының юбилейына ҡарата шиғырҙар яҙған, улар музыкаға һалынған һәм Верхотор ауылы гимнына әүерелгән. == Библиографияһы == 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 11 монография авторы, уйлап табыуға 20 авторлыҡ таныҡлығы  Потеряхин, В. А. Башкирские березы : Стихотворения. Публицистика. Юморист. рассказы / Владимир Потеряхин. Сменялись годы за годами … : Стихотворения. Сатира / Николай Краснощеков.-Уфа: Реактив, 2001.-206с. Потеряхин, В. А. Гигант ремонтно-строительной индустрии, 30 лет / В. А. Потеряхин. Уфа : Реактив, 2000 Потеряхин, В. А. Изящные идеи: Сб. науч. статей/ В. А. Потеряхин, Г. И. Мещеряков, О. В. Потеряхина. — Уфа: Монография, 2002. — 123с. Потеряхин, В. А. Мировой эфир : Аналит. обзор / В. А. Потеряхин, О. В. Потеряхина. — Уфа : Реактив, 1999 Потеряхин, В. А. Система химических элементов : (История и соврем. проблемы) / В. А. Потеряхин. — Уфа : Реактив, 1999 На стыке веков / В. А. Потеряхин Салават : Фобос, 2008 Потеряхин, В. А. Филиал Уфимского государственного нефтяного технического университета в городе Салавате / В. А. Потеряхин. Уфа : Скиф, 2006 (Уфа : Уфимский полиграфический комбинат) Потеряхин, В. А. Салаватский хлеб / В. А. Потеряхин — Уфа : Реактив, 2001 Потеряхин, В. А. Мироздание : (материя, вселенная, человек) / В. А. Потеряхин. — Салават : [б. и.], 2009 ; в энциклопедии «[[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]<nowiki/>» [[Абакумов Алексей Алексеевич|АБАКУМОВ Алексей Алексеевич]] == Әҙәбиәт == * Потеряхин Владимир Александрович //Научная мысль. Родом из Ишимбая : Сборник /сост. Г. Вахитова.- Ишимбай: МБУК ЦБС ИКБ, 2014.-44с. С.29-30. * Город и его люди //Восход.-2010.-13 августа.-С.2. * [[Зыкина Раиса Фәрит ҡыҙы|Раиса ЗЫКИНА]]. Стояние на двух льдинах, или О результатах творческого поиска учёного Владимира Потеряхина //«Республика Башкортостан» № 16 — 2005 27 января == Һылтанмалар == * ''С. А. Ахметов.''&#x20;[https://web.archive.org/web/20170426060023/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/vvedenie/8-spisok/6401-poteryakhin-vladimir-aleksandrovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426060023/https://web.archive.org/web/20170426060023/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/vvedenie/8-spisok/6401-poteryakhin-vladimir-aleksandrovich |date=2017-04-26 }} Потеряхин, Владимир Александрович].&#x20;''БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ''.&#x20; [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]]&#x20;(2013).&#x20;<small>Проверено 4 апреля 2017.</small> * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228135252/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-02-28 }} * [http://old.rsl.ru/table.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD%2C+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&s=2&ss=4&ce=4 Потеряхин, Владимир Александрович в Электронном каталоге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425205349/http://old.rsl.ru/table.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD%2C+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&s=2&ss=4&ce=4 |date=2017-04-25 }} Российской государственной библиотеки == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:2 мартта тыуғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Салауатта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] hgxbd08u21rexov2slhf5d5lexo0afg 0 143222 1309730 1238616 2026-11-09T17:23:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309730 wikitext text/x-wiki '''Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы''' — башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте ҡаҙаныштарын күрһәтеү, әҙәбиәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре араһындағы тәжрибә алмашыу һәм ижади ҡаҙаныштар күрһәтеү формаларының береһе. 1955 йылдың 27 майынан 5 июнгә тиклем уҙа. Декада һуғыштан һуңғы тиҫтә йылда Башҡортостан мәҙәниәте үҫешенең үҙенсәлекле йомғағы була. == Тарихы == [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] күп милләтле дәүләт булып тора. Милли сәнғәт ҡаҙаныштарын күрһәтеү өсөн Мәскәүҙә даими рәүештә СССР халыҡтары сәнғәте декадаһы үткәрелеп тора. 1936 йылдан 1960 йылға тиклем 35 милли сәнғәт, СССР-ҙың бөтә союздаш республикаларының һәм милли автономиялы  республикаларының (БАССР, ТАССР, [[Яҡут АССР-ы]] һәм башҡалар.) әҙәбиәт һәм сәнғәт декадалары үткәрелгән. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы [[Мәскәү]]ҙә [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем үк, [[1942 йыл]]да<ref>Информация начальника Управления по делам искусств при СНК БАССР А. Н. Усманова о ходе подготовки к Декаде башкирского искусства в Москве. ЦГИА РБ. Ф. Р-928. On. 1. Д. 28. Л. 154-157</ref>, һуңынан [[1953 йыл]]да үткәрелергә тейеш була, әммә һәр ваҡыт срогы төрлө сәбәптәр арҡаһында күсерелә килә. Булмаған декадаларға әҙерлек алып барып, рәссамдар социализм төҙөү һәм халыҡтар дуҫлығы тематикалы һүрәттәр өҫтөндә эшләгәндәр: «[[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] менән [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] - Совет Башҡортостанын ойоштороусылар», «Салауаттың Пугачев менән осрашыуы», «Пушкин башҡорттар араһында», «Н. К. Крупская Өфөлә», «А. М. Горький һәм [[Мәжит Ғафури]]», «Икенсе Баҡы», «Башҡортостанда ҡымыҙ» һәм башҡалар. Халыҡ таланттарын асыҡлау өсөн сәнғәт эштәре буйынса Идаралыҡ бригадалары ойошторола. Улар тарафынан БАССР-ҙың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм Матрай райондарында 2 меңгә яҡын башҡарыусылар ҡарала һәм декадала ҡатнашыу өсөн 142 кеше һайлап алына, шул иҫәптән йырсылар, бейеүселәр, ҡурайсылар, актерҙар, импровизаторҙар, сигеүселәр һәм башҡалар. Һуғыштан һуңғы декаданы үткәреү өсөн етди әҙерлек эштәре ойошторола. [[Башҡортостан]]да БАССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары С. Ф. Сәитбатталов рәйеслегендә хөкүмәт комиссияһы төҙөлә. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|БАССР Министрҙар Советы]] БАССР-ҙың халыҡ ҡулланыуы тауарҙары министрлығына артистар өсөн хром һәм кирзанан 210 пар ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар итеге тегеү бурысын ҡуя, ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Мәскәүҙә күрһәтеү өсөн башҡорт театрҙары репертуарын ҡарай һәм раҫлай<ref>Постановление бюро Башкирского обкома ВКП(б) о подготовке к Декаде башкирского искусства в Москве. ЦГАОО РБ. Ф. 122. On. 21. Д. 109. Л. 109</ref>. Декадала [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 2 меңгә яҡын мәҙәниәт һәм сәнғәт вәкилдәре ҡатнаша. 1955 йылда ойошторолған декадала [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|БАССР яҙыусылар союзы]], БАССР композиторҙар союзы, БАССР рәссамдар союзы ағзалары, Башҡортостан театрҙары артистары (Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]]) һәм БАССР-ҙың ижади коллективтары, шул иҫәптән Ф. Ғәскәров исемендәге башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле, [[Ишембай]] ҡалаһының нефтселәр хоры, БАССР-ҙың Учалы һәм Маҡар райондары хоры, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], Башҡорт филармонияһы хоры; музыканттар Н. Х. Аллаярова, А С. Бувакина, И. Ш. Дилмөхәмәтов һәм башҡалар ҡатнаша. Декада саралары Союздар йортоноң Колонналы залында, В.И.Ленин исемендәге СССР Дәүләт китапханаһында, [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда, Мәскәү театры сәхнәләрендә, СССР рәссамдар Союзының күргәҙмә залында, СССР яҙыусылар Союзының әҙәбиәтселәр Үҙәк йортонда, Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең актерҙар йортонда, [[Ҙур театр]]ҙа уҙғарыла. Башҡорт яҙыусылары [[Ғайнан Әмири|Ғ. Әмири]], [[З. А. Биишева]], [[Мостай Кәрим|М. Кәрим]], С. Ҡоҙаш, [[Н. Нәжми]], [[Р. Ниғмәти]], [[Шәриф Бикҡол|Ш. Биҡҡол]], [[Әнүәр Бикчәнтәев|Ә. Г. Бикчәнтаев]], [[Ҡ. Даян]] ҡала китапханаларында китап уҡыусылар конференцияһында, Мәскәү предприятиеларында сығыш яһайҙар. Башҡорт театрҙары Мәскәү театрҙары сәхнәләрендә үҙҙәренең: Башҡорт драма театры А. П. Чеховтың «Ваня ағай» («Дядя Ваня»), Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимовтың «Ҡара йөҙҙәр» («Черноликие»),  У. Шекспирҙың «Отелло», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын» («Одинокая берёза»") спектаклдәрен;  Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры Н. А. Римский-Корсаковтың «Батша кәләше»", «Салауат Юлаев» операларын<ref>Газета Правда. 1955. 2 июня. Рецензия народного артиста СССР Б. А. Покровского на спектакль Башкирского государственного театра оперы и балета «Салават Юлаев»</ref>, А. А. Крейндың «Сыңрау торна», «Лауренсия»" балеттарын ҡуя. Рәссамдар Союзының күргәҙмә залында һәм Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең актерҙар йортонда рәссамдар һәм скульпторҙар: В. П. Андреев, М. Н. Арыҫланов, Р. Г. Ғүмәров, [[Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы|К. С. Дәүләткилдеев]], Б .Ф. Домашников, М. Н. Елгаштина, Г Ш. Имашева, Р. У. Ишбулатов, А. А. Кузнецов, А. П. Лежнев, Т. П. Нечаева, А Э. Тюлькин, И. И. Урядовтарҙың эштәре күргәҙмәһе үтә. Рәссам [[Кузнецов Алексей Александрович (рәссам)|А. А. Кузнецовтың]] «Допрос Салавата Юлаева» һүрәте күргәҙмә залында күргәҙмәнең үҙәк рәсеме булып тора. Декаданың йомғаҡлау концерты Ҙур театрҙа була. Концертта башҡорт оҫталары халыҡ әҫәрҙәрен - йыр, бейеү күрһәтә, башҡорт композиторҙарының классик музыкаһы башҡарыла. Декада барышында 24 опера, балет һәм драма спектаклдәре башҡарыла, симфоник оркестр ҡатнашлығында өс концерт, ике камерный концерт ҡуйыла. Декада үҙәк һәм Башҡортостан киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыла. Артабанғы йылдарҙа башҡорт сәнғәте декадаһы һәм көндәре [[Санкт-Петербург]]та ([[1964]], [[1969]], [[2001]]), [[Мәскәү]]ҙә ([[1987]], [[1997]]); [[Украина]]ла ([[1970]], [[1978]]), Ҡаҙаҡ ССР-ында ([[[[1976]]]]); ТАССР-ҙа ([[1960]], [[1989]]), [[Яҡут АССР-ы]]нда ([[1973]], [[1978]]), [[Сыуашстан]]да ([[1975]], [[2001]]), [[Истанбул]]да ([[2006]]) үтә. Үҙ сиратында,  Башҡортостанда татар әҙәбиәте аҙнаһы (1960); яҡут әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре (1972), украин (1979), ҡараҡалпаҡ (1977), ҡаҙаҡ (1977) һ. б. әҙәбиәте көндәре уҙа. == Наградалар == 1955 йылдың 7 һәм 8 июнендә Башҡорт АССР-ы һәм СССР Юғары Советы Президиумының декадала ҡатнашыусыларҙы бүләкләү тураһында указдары сыға. Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусылар [[Ленин ордены]] (6 кеше), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (24), «Почёт Билдәһе» ордены (68), «Өлгөлө хеҙмәте өсөн»  миҙалы (97) менән бүләкләнәләр. Башҡорт академия драма театры артисы [[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы|А. К. Мөбәрәковҡа]] һәм балерина [[Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы|З. Ә. Насретдиноваға]] СССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә. == Әҙәбиәт == * Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 4 се т. Башҡорт совет әҙәбиәте (1941–1955 йылдар). Өфө, 1993; * Башкирский государственный академический театр драмы. Уфа, 1969; * История башкирской советской литературы. М., 1977; * Газета «Советская культура» от 7 июня 1955 г. № 71/305/. Статья «Одаренность и мастерство». * Постановления бюро Башкирского обкома ВКП(б) о подготовке к Декаде башкирского искусства в Москве. ЦГАОО РБ. Ф. 122. On. 21. Д. 109. Л. 109. == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11609-dekada-bashkirskoj-literatury-i-iskusstva Декада башкирской литературы и искусства в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405231201/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11609-dekada-bashkirskoj-literatury-i-iskusstva |date=2016-04-05 }}. Башкирская энциклопедия. * [https://web.archive.org/web/20251013032953/https://agidel.ru/?param1=13342&tab=7 Триумф дружбы народов]. Газета Республика Башкортостан от 25 сентября 2008 года. * [http://ufa.bezformata.ru/listnews/dekade-masterstva-i-druzhbi-narodov/39196391/ Виртуальная выставка в ГКУ РБ ЦАОО РБ, посвященная Декаде мастерства и дружбы народов, прошедшей в Москве с 27 мая по 6 июня 1955 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gup.ru/upload/iblock/e53/VildanovaOG_Avto.pdf Вильданова В. А. "Становление и развитие башкирского национального балетного театра"] * {{External media|image1=[https://focus.ua/files/2015/130515/paint/04.jpg А. Кузнецов Картина "Допрос Салавата Юлаева"]}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]] opo5fliz2vkpl8d2xzopxstec2jacny 0 143499 1309842 1056212 2026-11-10T01:30:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309842 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пашков Алексей Фёдорович''' ([[17 март]] [[1920 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[1998 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). == Биографияһы == Алексей Фёдорович Пашков 1920 йылдың 17 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан-Ҡошсо кантоны]] Атавка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбенең 5 класын тамамлағандан һуң колхозда эшләй. [[1940 йыл]]да Башҡорт АССР-ының [[Дыуан районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға хеҙмәткә саҡырыла. 1943 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша<ref>[http://duvansity.narod.ru/znamya.htm Знаменитые дуванцы].</ref>. [[1943 йыл]]дың 1 октябрендә, орудие командиры булараҡ, пехота менән бергә [[Украина]]ның [[Днепропетровск өлкәһе]] Перевалочная ауылы районында [[Днепр]] аша сыға һәм йылғаның көнбайыш ярында плацдармды киңәйтеү ваҡытында пехотаның уңышлы алға барыуын тәьмин итә. 1943 йылдың 1 октябренән 14 октябренә тиклемге осорҙа Днепропетровск өлкәһенең Верхнеднепровский районы Мишурин Рог ауылы районында йылғаның уң ярында, Пашковтың орудие расчёты дошмандың алты танк һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша, өс танкты, ике бронемашинаны, снарядтар менән биш автомашинаны юҡ итә. Орудиеһы сафтан сыҡҡас, артиллеристар граната менән яныусы ҡатышмалар һалынған шешәләрҙе эшкә ҡушалар. Пашков Алексей Фёдорович шәхсән үҙе 2 дошман танкыһын юҡ итә. Хәрби заданиеларҙы үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының [[1943 йыл]]дың 20 декабрҙәге Указы менән гвардия сержанты Алексей Фёдорович Пашко́вҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 3155) тапшырыла<ref>[http://www.victory.mvk.ru/content/view/2345/1053/lang,english/ Герои Советского Союза]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Һуғыштан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1945 йылда танк училищеһын тамамлай, ә 1949 йылдан — офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын үтә<ref>[http://www.tumentoday.ru/2011/04/29/и помнит-мир спасенный…/ И помнит мир спасённый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426020940/https://tumentoday.ru/2011/04/29/%D0%B8 |date=2025-04-26 }}</ref>. 1960 йылдан — запаста, ә һуңынан отставкаға китә һәм Башҡортостандың 1-се автохужалығында, [[Өфө авиация институты]]нда хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер булып эшләй, Өфө аяҡ кейеме фабрикаһында кадрҙар бүлеге начальнигы, «Башспецстрой» тресында кадрҙар бүлегенең өлкән инспекторы, «Башгражданпроект» проект институтының техник бүлеге инженеры, «Башгаз» идаралығының граждандар оборонаһы буйынса өлкән инженеры. Алексей Фёдорович Пашков 1998 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була. == Наградалары == * [[Советтар Союзы Геройы]] (20.12.1943, № 3155)<ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|12109479|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682525/793756|дело=68/36|лист=18/439, 440}}.</ref>. * [[Ленин ордены]] (20.12.1943). * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены . * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены . * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]. * «Владимир Ильич Ленин тыуыуының100- йыллығына» миҙалы. * "1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн" миҙалы. * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл.» миҙалы. * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл.» миҙалы. * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл.» миҙалы. * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл.» миҙалы. * «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» миҙалы. * «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл» миҙалы. * «СССР Ҡораллы Көстәренә 50 йыл» миҙалы. * «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл» миҙалы. * «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» миҙалы. == Хәтер == * [[Өфө|Өфө ҡалаһының Коммунистик урамындағы элек А. Ф. Пашков йәшәгән 65-се йорт фасадында]], уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Башҡортостандың Дыуан районындағы өс мәктәбенең пионер отряды Алексей Пашков исемен йөрөткән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11087-pashkov-aleksej-fjodorovich}}{{V|16|03|2019}} * {{Warheroes|id=2097}} (Проверено 14 мая 2011) [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дыуан районында тыуғандар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] km5bghv04rvm1n8p3mfrheciltft5z7 0 143753 1309749 1200753 2026-11-09T18:09:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309749 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Мөхәмәт Сәлихов |изображение = |ширина = |описание изображения = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = [[Солтан мәсете (Ҡазан)|8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете)]] имам-хатибы, «Усмания» мәҙрәсәһе мөҙәрисе |дата рождения = билдәһеҙ |место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Өфө өйәҙе]], [[Ғүмәр (Благовещен районы)|Ғүмәр]] ауылы |дата смерти = 1893 |место смерти = {{ВБУ|Ҡазан губернаһы}}, {{ВБУ|Ҡазан}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = [[Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы|Ғарифулла]], Мөхәмәтғариф |награды и премии = }} {{фамилиялаш|Сәлихов}} '''Мөхәмәт Сәлихов''' (? — [[1893]]) — башҡорт дин әһеле. == Биографияһы == Мөхәмәт Сәлихов сығышы менән {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Өфө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Благовещен районы}}) [[Ғүмәр (Благовещен районы)|Ғүмәр]] ауылы [[башҡорттар]]ынан<ref name="Описание тюркских рукописей Института народов Азии">{{книга |автор=Дмитриева Л. В., Мугинов А. М., Муратов С. Н.|заглавие=Описание тюркских рукописей Института народов Азии. Том I. История / под ред. А. Н. Кононова |ответственный=|место=Москва|издательство=Наука|год=1965|том=|страниц=262|страницы= 75|isbn=|ref=Описание тюркских рукописей Института народов Азии}}</ref>. 1860 йылдан Өфө губернаһы [[Бәләбәй өйәҙе]] Ҡара Көйөк ауылы мәсете имам-хатибы була. Артабан [[Түбәнге Новгород]] йәмиғ мәсете имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. [[Файл:Султановская мечеть (18.06.2006) - panoramio - sergfokin.jpg|thumb|right|250px|[[Солтан мәсете (Ҡазан)|8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете)]] ([[Ҡазан]] ҡалаһы).]] 1868 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһында сауҙагәр Йыһанша Усманов тарафынан [[Солтан мәсете (Ҡазан)|8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете)]] һәм уның ҡарамағында «Усмания» [[мәҙрәсә]]һе асылғас, Усманов мәсет имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе вазифаларын үтәргә Мөхәмәт Сәлиховты саҡыра һәм ул быға риза була. Мәҙрәсәлә иҫке ысул буйынса уҡытылған ([[Ҡәҙимселек]]), бында йыл һайын 100-гә яҡын шәкерт белем алған. [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]]на [[ҡазый]] итеп һайланғас, Мөхәмәт Сәлихов [[Өфө]] ҡалаһына күсә һәм үҙенең урынына кейәүе Солтан ауылы муллаһы Сәхәбетдин Ғәбделлатифовты ҡалдыра<ref name="Старый город">[http://old-kzn.ru/houses/read/sultanovskaja-mechet.html Султановская мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822203500/http://old-kzn.ru/houses/read/sultanovskaja-mechet.html |date=2019-08-22 }} // Префектура «Старый город»</ref>. 1881—1882 йылдарҙа Ырымбур мосолмандары диниә назаратына ҡазый вазифаһын башҡара<ref name="Описание тюркских рукописей Института народов Азии"/>. 1885—1886 йылдарҙа [[Мөхәмәтйәр Солтанов]] мөфтөй вазифаһында властар тарафынан раҫланғанға тиклем Ырымбур мосолман Диниә назараты эше менән етәкселек итә<ref>{{статья|автор =[[Азаматов Данил Дамир улы|Азаматов Д.]]|заглавие =Оренбургское Магометанское Духовное Собрание (XVIII—XIX вв.)|ссылка = |издание = [[Ватандаш]]|год = 1997|номер = 5|страницы=167|issn = 1683-3554}}</ref>. Ҡазанға ҡайтҡас йәнә 8-се йәмиғ мәсете мәхәлләһен етәкләй. 1893 йылдың авгусында вафат була<ref name="Старый город"/>. == Ғаиләһе == Улдары: * [[Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы]] (1861—1915) — мәғрифәтсе, тарихсы, дин әһеле. Ҡазандың 8-се йәмиғ (Усманов) мәсетенең имам-хатибы һәм уның ҡарамағындағы «Усмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе (1893—1915). * Сәлихов Мөхәмәтғариф Мөхәмәт улы (1870—1921) — мөғәллим, дин әһеле. Ҡазандың 8-се йәмиғ (Усманов) мәсетенең имам-хатибы һәм уның ҡарамағындағы «Усмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе (1915—1917). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Дмитриева Л. В., Мугинов А. М., Муратов С. Н.|заглавие=Описание тюркских рукописей Института народов Азии. Том I. История / под ред. А. Н. Кононова |ответственный=|место=Москва|издательство=Наука|год=1965|том=|страниц=262|страницы= |isbn=|ref=Описание тюркских рукописей Института народов Азии}} [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Мәҙрәсә мөҙәристәре]] [[Категория:Ырымбур мосолман Диниә назараты ҡазыйҙары]] lja6f5od0rwleq8l2w63eeaynj5o3cu 0 144379 1309768 1278241 2026-11-09T19:33:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309768 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Насыров Юнер Ярулла улы''' ([[26 август]] [[1935 йыл]] — [[13 октябрь]] [[2002 йыл]]) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). == Биографияһы == Насыров Юнер Ярулла улы [[1935 йыл]]дың 26 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Түбәнге Уҫылы]] ауылында тыуған. 1962 йылда Тажик ССР-ының [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһында М. Олимов исемендәге республика сәнғәт училищеһын тамамлай. 1962 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. 1992—1993 йылдарҙа рәссамдың тырышлығы менән Нефтекама ҡалаһында «Мираҫ» галереяһы музей коллекцияларына нигеҙ һалына, 1994—2002 йылдарҙа уның директоры булып эшләй. 2002 йылдың 13 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Нефтекама ҡалаһында вафат булып ҡала. Юнер Ярулла улы Насыров — 200-гә яҡын һынлы сәнғәт һәм графика эштәре авторы. Рәссамдың картиналары [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда, Өфө картиналар галереяһында, «Академия» (Өфө ҡалаһы) һәм «Мираҫ» галереяларында һаҡлана. == Күргәҙмәләре == * 1974 йылдан республика һәм Бөтә Союз художество күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996) == Әҙәбиәт == * Юнер Насыров /Каталог. Уфа, 1989; * Нефтекама Рәссамы. /Буклет. Өфө, 1992; * Юнер Насыров /Живопись. Графика, Уфа, 2000. == Һылтанмалар == * http://www.shrb.ru/painting/nasirov.htm * https://web.archive.org/web/20180815181441/http://nailtimler.com/neftekams/neftekamsk_cultural_life.html * http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028105545/http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ |date=2017-10-28 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:26 августа тыуғандар]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] 3dctff6dbj8vjr5w32mc6hw7pj962lg 0 144591 1309860 1255020 2026-11-10T03:48:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309860 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Помыкалов Анатолий Сергеевич''' ([[29 ноябрь]] [[1959 йыл]]) — [[спорт]]сы. [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2001). == Биографияһы == Анатолий Сергеевич Помыкалов [[1959 йыл]]дың 29 ноябрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Спорт менән Бөтә Союз һуҡырҙар йәмғиәтенең «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендә (тренеры [[Буйлов Пётр Захарович|П. З. Буйлов]]) шөғөлләнә. [[СССР]] (1979), СССР йыйылма паралимпия командаһы (1981-1990), [[БДБ|Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992), [[Рәсәй]] (1993-1995) йыйылма командаларына инә. == Ҡаҙаныштары == * Күреү һәләте буйынса инвалидтар-спортсылар араһында 400 м-ға йүгереүҙә СССР рекордсыһы ([[1981 йыл]]); * Күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында 800, 1500, 5000 метрға йүгереүҙә 12 тапҡыр СССР чемпионы ([[1981]], [[1983]], [[1985]], [[1988]]); * Европа чемпионатының көмөш призеры ([[1987]], [[1989]]); * Паралимпия уйындарында Сеулда (Көньяҡ Корея. 1988) көмөш призер (800 м-ға йүгереүҙә) һәм бронза призеры (400 м һәм 1500 м-ға йүгереүҙә); * Донъя ([[1994]]) һәм Европа ([[1989]], [[1995]]) чемпионаттарының көмөш һәм бронза призеры; * 4 тапҡыр Бөтә донъя инвалидтар уйындары еңеүсеһе ([[1992]]). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001). == Һылтанмалар == * http://old.brsbs.ru/Sait_Paralimpici/legkaey_atletika.html * http://ufa.bezformata.ru/listnews/dlya-slepih-provela-olimpijskij/17340498/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129034315/http://ufa.bezformata.ru/listnews/dlya-slepih-provela-olimpijskij/17340498/ |date=2014-11-29 }} * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/login/8-spisok/4781-pomykalov-anatolij-sergeevich <span lang="mis">Помыкалов Анатолий Сергеевич</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425204928/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/login/8-spisok/4781-pomykalov-anatolij-sergeevich |date=2017-04-25 }}. ''БАШҠОРТ ЭНЦИКЛОПЕДИЯҺЫ''. [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|БР ГАУН «башҡорт энциклопедияһы»]] (2013). <small>2017 йылдың 4 апрелендә тикшерелде.</small> * https://web.archive.org/web/20191114003224/http://mintrudrb.ru/press/news/8001/ * http://www.bashinform.ru/news/665674 * http://tv-rb.ru/novosti/sports/sterlitamak_stal_tsentrom_prityazheniya_sportsmenov_so_vsey_respubliki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129015628/http://tv-rb.ru/novosti/sports/sterlitamak_stal_tsentrom_prityazheniya_sportsmenov_so_vsey_respubliki/ |date=2014-11-29 }} [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:29 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1959 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] h1jyn75k9kwgnepfa2peq4ps84q2qp1 0 145412 1309668 1298302 2026-11-09T12:37:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309668 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Минск ҡала ратушаһы''' — [[Беларусь Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Минск]]иҙың үҙәк өлөшөндә Ирек майҙанындағы административ бина. 1600 йылда төҙөлгән<ref name="evkl">[http://euroradio.fm/ru/report/istorik-olga-bobkova-vyyasnila-datu-postroyki-minskoy-ratushi-foto-2680 Историк Ольга Бобкова выяснила дату постройки Минской ратуши!] // Европейское радио для Беларуси, 06.04.2010</ref>. Ратуша башняһында ул ваҡыт өсөн ҡиммәтле булған сәғәт торған. {{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|711Е000001}} [[Файл:Minsk Town Hall2.JPG|thumb|Минск ҡала ратушаһы]] [[Рәсәй империяһы]] властары тарафынан Минск өсөн магдебург хоҡуғын ғәмәлдән сығарғанға тиклем (14 май 1795 йыл) ратушала ҡала үҙидаралағы органы — магистраттың йәки советтың ултырыштары уҙғарылған. Бинала ауырлыҡ һәм күләм берәмектәренең эталондары һаҡланған. == Тарихы == Бинала магистрат, суд, архив һәм башҡалар урынлашҡан. XVIII быуат аҙағында [[классицизм]] стилендә архитектор Ф. Х. Крамер тарафынан үҙгәртеп ҡорола. 1830-сы йылдарҙа бинала музыка мәктәбе эшләгән. 1844 йылда театр өсөн яраҡлаштырыла, ул бында 1844—1851 йылдар дауамында эшләй. Бында урыҫ, поляк һәм украин телдәрендә драма һәм музыка спектаклдәре күрһәтелгән. Театрҙың фойеһы, залы һәм ложаһы ҡала декораторы И. Кураткевич тарафынан биҙәлгән<ref>Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi, 1979. № 3</ref>. 1857 йылда бина емертелә, уны емереү тураһында ҡарар 1851 йылда ҡабул ителә, әммә Минск ҡала думаһында аҡса булмау сәбәбе арҡаһында был эш ваҡытлыса тотҡарлана<ref name="minsk">[http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm Минск старый и новый. - Верхний город. - Ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014020851/http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm |date=2009-10-14 }}</ref>. Ратуша эргәһендәге скверҙа ҡасандыр [[Александр II]] һәйкәле булған, ул 1901 йылдың ғинуарында ҡуйыла һәм 1917 йылғы инҡилабтан һуң алына. == Бинаны тергеҙеү == Бинаны тергеҙеү идеяһы 1980 йылда барлыҡҡа килгән<ref name="tic">[http://minsktourism.by/ploshhad-svobodyi-i-minskaya-ratusha Информационно-туристский центр "Минск". - Площадь свободы и Минская ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513174103/http://minsktourism.by/ploshhad-svobodyi-i-minskaya-ratusha |date=2016-05-13 }}</ref>. Бинаны тергеҙеү тураһында проект фәнни тикшеренеүҙәрҙә нигеҙләнгән<ref name="afn">[http://afn.by/news/i/22684 afn.by - К очередному дню города предполагается восстановить здание Минской ратуши]</ref>. 2002 йылда археологик ҡаҙыныуҙар мәғлүмәттәре буйынса билдәләнгән урында ратушаны тергеҙеү буйынса эштәр башлана. Был эште 1-се һанлы төҙөлөш тресы һәм «Стары Менск» ААЙ, архитектор Сергей Багласов башҡарған; төҙөлөш барышында Болоруссия материалдары файҙаланылған<ref name="minsk"/>. Һәйкәлдең эске планировкаһы тулыһынса элекке төп нөсхәһенә тап килмәй, әммә тергеҙеү барышында уның мөһим элементтарын һаҡлап ҡалырға тырышҡандар. Стеналарҙың ҡалынлығы элекке биналағы һымаҡ ярты метр тәшкил итә<ref name="holiday">[http://by.holiday.by/skarb/153 Туристический портал Беларуси holiday.by - Минская ратуша]</ref>. 2003 йыл аҙағында бина төҙөлөшө тамамлана. 2004 йылдың февралендә ратуша ҡунаҡтар өсөн асыла, ә 2004 йылдың 4 ноябрендә уны асыу тантанаһы була. Хәҙерге ваҡытта бинаның беренсе ҡатында Минск музейы экспозициялары өсөн күргәҙмә залдары урынлашҡан. Ҙур экспозиция залында быяла көмбәҙ аҫтында XIX быуат башындағы Минскиҙың тарихи үҙәгенең макеты ҡуйылған. Ратушаның икенсе ҡатында почетлы ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү һәм кәңәшмә залы урынлашҡан. Бина эргәһендәге сквер ҙа үҙгәртеп ҡорола: ул XX быуат башында булған күренеште кире ҡайтарған ([[Александр II]] һәйкәленән башҡа). Сквер ике овал рәүешендәге аллея менән киҫешә<ref name="holiday" />. 32 метр бейеклегендәге флюгерлы башняла сәғәт һәм ҡала гербы ҡуйылған. Сәғәт һайын куранттар композитор И. М. Лученоктың «Минск хаҡында йырҙар»ынан көй фрагментын (ҡушымтаның 19 секундын) яңғырата. Бында баш ҡала тормошоноң төрлө саралары уҙғарыла. Ратушала Ҡала көндәре асыла, ә байрамдың үҙендә уның стеналары янында музыка коллективтары сығыш яһай, баш ҡаланың почетлы ҡунаҡтары ҡабул ителә<ref name="minsk"/>. == Галерея == <gallery perrow=5> File:Minsk Town Hall1.JPG|Төп фасад File:Minsk Town Hall3.JPG|Арт яҡтан күренеш File:Minsk Town Hall4.JPG|Урам яғынан күренеш File:Minsk Town Hall6.JPG|Ратушала иҫтәлекле табличка File:City hall, Minsk2.JPG|"Европа" ҡунаҡханаһы яғынан күренеш File:Monument of Aleksandr II. Minsk,1900.png|[[Александр II]] һәйкәле, 1900 File:RatushaTeter.JPG|Ҡала көнөндә ратуша алдында театрлаштырылған тамаша, 2010 </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Беларусы: У 8 т. Т.2. Дойлідства / А. І. Лакотка; Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: іл. ISBN 985-6234-28-X. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. * Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006.— 696 с. ISBN 985-11-0344-6. * Пазняк 3. С. [https://web.archive.org/web/20180615004342/http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=1881 Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў]. — Мн.: Нар. асвета, 1985.— 111 с.: іл. * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{cite web|url=http://www.ratusha.by.ru/ratusha.htm|title=Минская ратуша. Городская ратуша. Фотографии Минска.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090717094214/http://ratusha.by.ru/ratusha.htm|archivedate=2009-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717094214/http://ratusha.by.ru/ratusha.htm |date=2009-07-17 }} * [https://radzima.org/ru/minsk/3272.html Мінская ратуша] на Radzima.org * [http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm Мінская ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014020851/http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm |date=2009-10-14 }}{{ref-ru}} на Минск старый и новый {{Достопримечательности Минска}} [[Категория:Минск биналары һәм ҡоролмалары]] gs81l066veu1n0j8cemb9660l4gseop 0 145809 1309663 1151389 2026-11-09T12:19:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309663 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Милтон-Кинс''' ([[Английский язык|ингл.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Milton Keynes</span>) — [[Бөйөк Британия]]ның Бакингемшир графлығының көньяҡ-көнсығышындағы ҡала, [[Лондон]]дан төньяҡ -көнбайышҡа табан 72 км-ҙа урынлашҡан. Милтон-Кинс унитар берәмегенең административ үҙәге. Англияның Милтон-Кинс ҡалаһы тулыһынса алдан әҙерләнгән план буйынса төҙөлгән яңы ҡала. Ул ҡаланың тарихи үҙәге юҡ, ә уның урынында сауҙа үҙәге ([[Английский язык|ингл.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">mall</span>) тора. Уның оҙонлоғо 3 милгә тигеҙ һәм [[Европа]]ның иң оҙон сауҙа ҡалаһы булараҡ [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннестың рекордтар китабына]] индерелгән. Ҡала планының үҙенсәлектәре булып тиҙ йөрөй торған 1 километр оҙонлоғондағы шосселар селтәре менән ҡапланыуы тора, был арауыҡтағы ҡала төҙөлөшө традицион формала. Шосселар киҫешкән урындарҙа транспорт сиселештәре (roundabout) ҡулсалары бар, был машиналарға светофор сигналдарын көтөүҙән ҡотолорға мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта ҡаланың составына б. э. тиклемге iv быуаттағы римлеләр ваҡытынан ҡалған ауылдар инә. Йәйәүлеләр өсөн юл бөтә ҡала аша үтә (redways), шулай уҡ велосипедтар һәм аттар өсөн юлдар бар. Был юлдар киҫелешкән урында юл өҫтөндә йәки ер аҫтында юл үткәүелдәре төҙөлгән. Шулай итеп туранан-тура автомобиль транспорты менән киҫешкән урын юҡ тиерлек. Күңел асыу урыны булып Хscape йыл әйләнәһенә эшләүсе тау саңғыһы үҙәге бар<ref><div>[http://www.xscape.co.uk/milton-keynes Xscape рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722040252/http://www.xscape.co.uk/milton-keynes/ |date=2010-07-22 }}</div></ref>. Бинаның конструкцияһы үҙенсәлекле формала (ҡара. фото). Шулай уҡ күптән түгел Хscape күңел үҙәгендә скайдайвинг өсөн аэро ҡоролма ҡуйылған. Ҡала Оксфорд, Кембридж, [[Лондон]] һәм Бирмингем ҡалаларынан бер үк алыҫлыҡта тора. Бакингемға тиклем юл бөтәһе 20 минут ваҡытты алып тора, ә унда Англиялағы берҙән-бер Бермингем шәхси университеты бар. Һуғыш йылдарында Британияның Блетчли Парке криптографик үҙәге эшләй [[Алан Тьюринг|алан тьюринг]]. Һуңыраҡ Блечли Милтон-Кинс составына инә. == Фотоһүрәттәр == <gallery> Файл:MiltonKeynesChristtheCornerstone01.jpg|Ecumenical Church of Christ the Cornerstone Файл:MiltonKeynesMidsummerPlace01.JPG|Midsummer Place сауҙа үҙәге өлөшө Файл:MiltonKeynesCentreQueensCourt01.JPG|Centre MK король баҡсаһы Файл:MiltonKeynesXScape01.jpg|Xscape күңел асыу үҙәге </gallery> == Яңы ҡаланың тыуыуы == 1960-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия]] хөкүмәте [[Лондон]] ҡалаһының тирә-йүнендә халыҡ бик тығыҙ йшәгәнгә күрә илдең көньяҡ-көнсығышында яңы ҡала булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Тикшеренеүҙәр барышында бындай ҡаланы төньяҡ Бакингемширҙа төҙөү иң уңайлы тип табыла. Бында шулай уҡ Блетчли, Stony Stratford һәм Wolverton ҡалаларын да яңы ҡала урыны итеп файҙаланыу күҙаллана. Яңы ҡала 250 мең халыҡ йәшәүгә тәғәйенләнә, уның майҙаны 88,4 кв.км-ға тиң була<ref>{{Cite web|url=http://www.milton-keynes.gov.uk/statistics/DisplayArticle.asp?ID=11407|title=MK Council General Statistics.|publisher=Milton Keynes Council|accessdate=2008-04-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LKRiuBy?url=http://www.milton-keynes.gov.uk/statistics/displayarticle.asp?ID=11407|archivedate=2012-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206212258/http://www.milton-keynes.gov.uk/statistics/displayarticle.asp?ID=11407 |date=2012-02-06 }}</ref> Ҡалаға элек бында торған ауылдың исеме бирелә<ref name="llewelyn-david"><div>Llewelyn-al et David. ''1968 Milton Keynes for The Plan''. Accessed 2007-01-11</div></ref>. Яңы ҡала махсус рәүештә [[Лондон]], Бирмингем, Лестер, Оксфорд һәм Кэмбридж ҡалаларынан бер үк алыҫлыҡта тора, шунлыҡтан ул үҙаллы һәм тулы хоҡуҡлы төбәк үҙәгенә әйләнергә тейеш була<ref><div>''The South East Study 1961—1981''HMSO London, 1964: «change to A big of the south in economic within the London to get the east balance is even more and a distribution of dominance modify needed growth».</div></ref>. Ҡаланы планлаштырыу үҙидара ҡулынан «Милтон Кинстың төҙөү корпорацияһына» (MKDC) тапшырыла. Корпорация элекке ҡалаларҙың хаталарын ҡабатламайынса, яңы ҡаланы шопинг һәм бизнес үҙәге итеп төҙөүҙе күҙ алдында тота. Кинйә ҡала башҡа ҡалаларҙан күпкә яҡшыраҡ булып сыға. Юлдар селтәренең яңы формала булыуы Калифорния өлгөһөндә планлаштырыла. Милтон Кинс логистика принцибына ярашлы рәүештә — [[Лондон]]дан, Кембридждан һәм Оксфордтан бер тиң алыҫлыҡта тороусы ҡала итеп төҙөлә. Уларға тиклем поезда һәм автомобилдә барлығы 40 минутҡа яҡын ғына ваҡытта барып етергә мөмкин. Ҡала янында бер нисә — Лютон (Luton), Хитроу (Heathrow) һәм Бирмингем (Birmingham) аэропорттары бар. Ҡала ҙур һәм күп каналлы урман-парк зонаһы үҙәгендә тора. Лондондың тығыҙлығы яңы ҡала арҡаһында бушатыла, бындағы офис майҙандары сағыштырмаса түбән хаҡлы була. Милтон-Кинстың тирә-яҡ мөхите лә йәшәү өсөн уңайлы. Бер нисә тиҫтә йыл эсендә ҡала 216 меңлек халҡы менән Британияның башҡа ҡалаларына ҡарағанда бик шәп үҫешә. Милтон-Кинс ҡалаһы һоҡланғыс пейзажлы урында тора, унда иң бейек ағастарҙан бейек йорттар төҙөргә рөхсәт ителмәй. Ҡалала күңел асыу саралары үткәрелә. [[1979 йыл]]да National bowl төҙөлә уның янында вертолет майҙансығы булдырыласаҡ. [[1999 йыл]]да ҡалала театр асыла. Ҡалала тағы бер мәҙәни урын булып музыка яратыусылар өсөн — Club Pitz төҙөлә. [[1990 йыл]]да ҡалала политехник университет асыла. Милтон Кинстан алыҫ түгел урында Крэнфилд университеты урынлашҡан. Ҡалала бер нисә урта дөйөм белем биреү мәктәптәре бар. Икенсе яҡтан, яңы планындың минустары ла бар Шәхси транспорт күплектән йәмәғәт транспорты бик түбән ихтыяж кисерә<ref>{{Cite web|url=http://www.weeklygripe.co.uk/a66.asp|title=Milton Keynes bus service very poor|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LKUfGY5?url=http://www.weeklygripe.co.uk/a66.asp|archivedate=2012-02-10|accessdate=2010-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102174109/http://weeklygripe.co.uk/a66.asp |date=2011-11-02 }}</ref>. Шулай уҡ, интернет проблемалары ла барлыҡҡа килә<ref>{{Cite web|url=http://www.bb4mk.org/|title=Milton Keynes Broadband Action Group|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LKVMvY0?url=http://www.bb4mk.org/|archivedate=2012-02-10|accessdate=2010-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208171901/http://www.bb4mk.org/ |date=2011-12-08 }}</ref>, тик был Бөйөк Британияла интернет менән файҙаланыусыларҙың һанын кәметмәй<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5238522.stm|title=Swindon 'leads broadband Britain'|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LKVolLJ?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5238522.stm|archivedate=2012-02-10|accessdate=2010-07-15}}</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Open University *: — ситтән тороп уҡыу формалы эре университет * {{Тәржемәһеҙ 5|Xscape (здание)|Xscape||Xscape (building)#Xscape Milton Keynes}} *: — ғәҙәти булмаған формалы һәм үлсәмле ҙур күңел асыу үҙәге. Үҙ эсенә йыл әйләнәһенә эшләгән ҡар тауын һәм скай-дайвинг үҙәге өсөн аэро ҡоролмаһын, 18 заллы кинотеатрҙы ала. * {{Тәржемәһеҙ 5|Willen Lake|||Willen#Willen Lake}} *: — ҙур күл, һыу күңел асыу үҙәге. һыу саңғыһы өсөн канат юлдарҙы үҙ эсенә ала. * {{Тәржемәһеҙ 5|Planet Ice|||Planet Ice Milton Keynes}} *: — ябыҡ һырғалаҡ, профессиональ күнекмәләр һәм һөйәрмән шыуыусылар өсөн ҡулланыла. == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг Германии}} Бернкастель-Кюс, [[Германия]] * {{Флаг Нидерландов}} [[Алмере|Алмер]], [[Нидерланд]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Англияның графлыҡтары == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Англия ҡалалары]] l7cwbnles21ygci6zjcqe3ovhxlve1w 0 145852 1309963 1185392 2026-11-10T11:54:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309963 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салла''' (фин.<span lang="fi" style="font-style:italic;">Salla</span>; 1936 йылға тиклем — '''Куолаярви''' фин.<span lang="fi" style="font-style:italic;">Kuolajärvi</span>) — [[Финляндия]]ның төньяғында община, Лапли провинцияһында урынлашҡан. 5872 км² майҙанды тәшкил итә. Кемиярвинан 67 км, Куусамонан 115 км, Рованиеминан 150 км алыҫлыҡта ята. 2012 йылға Салла — Финляндияла иң дотациялы муниципалитет, үҙ эшмәкәрлеген 70 % хөкүмәт иҫәбенә тормошҡа ашыра<ref>{{YLE-N|3434386|Больше 100 муниципалитетов живут за счет госдотаций|9|8|2012|9|8|2012}}</ref>. == Тарихы == Салла коммунаһына [[1857 йыл]]да нигеҙ һалына һәм Куолаярви тип атала. Коммунаның атамаһы [[1936 йыл]]да мәхәллә руханийы Эркки Койвисто инициативаһы менән Салла итеп үҙгәртелә. Коммунаның элекке үҙәге Саллантуртури ҡалҡыулығы итәгендә Саллайоки йылғаһының ике яғында урынлашҡан була. Куолаярви атамаһы саам Guollejaur һүҙенән килеп сыҡҡан, ул балыҡлы күл тигәнде аңлата. Иҫке Саллала Куолаярви күлдәренең системаһы бар, унан көнбайышҡа ағыусы һәм Сайялағы Тенниоки йылғаһы менән тоташтырыусы Куолайоки йылғаһы башланғысын ала. Һуғышҡа тиклем Куолоярви 12 000 квадрат километр майҙанды биләүсе коммуна була һәм унда 5500 самаһы кеше йәшәгән<ref><div>[http://www.lappi.fi/c/document_library/get_file?folderId=26888&name=DLFE-19140.pdf Лапландия көнсығыш «Ҡышҡы һуғыш» һәм «Һуғыш»]</div></ref>. 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һуғышы барышында совет ғәскәрҙәре Салла территорияһына баҫып инә, общинаның бер өлөшө Советтар Союзы тарафынан оккупациялана. 1941—44 йылдарҙа совет-фин һуғышы барышында Салла ҡалаһы сиктең икенсе яғында була, әммә совет позицияларына герман һәм фин ғәскәрҙәре һөжүм итә, юғалған территориялары Финляндияға кире ҡайтарыла. Һуғыш аҙағында немец ғәскәрҙәре Лапландиянан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Салланың көнсығыш яртыһы (Иҫке Слла тип аталған яғы) тулыһынса [[РСФСР]]-ҙың [[Мурманск]] өлкәһе составына инә. == Халҡы == [[2012 йыл]]дың 30 сентябрендәге халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халҡы 4007 кеше тәшкил итә; [[2000 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса 5142 кеше иҫәпләнә. Халыҡ тығыҙлығ 0,71 кеше/км². Общинаның 98,9 процент халҡы өсөн фин теле - туған тел, 0,1 % — швед, 0,1 % — саам теле һәм 0,9 % — башҡа телдәр. 15 йәштән кесе йәштәге кешеләр өлөшө —11 %; 65 йәштән өлкән кешеләр өлөшө 27,7 % тәшкил итә. Лаппиның башҡа общиналарындағы кеүек үк Саллала етди проблема булып эшһеҙлек тора, [[2007 йыл]]дың ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса уның кимәле 25,8 % — был Финляндия общиналары араһында иң юғары күрһәткес. {| align="center" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em" |Халыҡ һаны динамикаһы<ref><div>[http://www.lapinliitto.fi/tilastotkuvat/va702008.pdf Tilastokeskus (tilastotiede Suomen)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</div></ref> ![[1970 йыл|1970]] ![[1975 йыл|1975]] ![[1980 йыл|1980]] ![[1985 йыл|1985]] ![[1990 йыл|1990]] ![[1995 йыл|1995]] ![[1998 йыл|1998]] ![[2000 йыл|2000]] ![[2002 йыл|2002]] ![[2004 йыл|2004]] ![[2006 йыл|2006]] ![[2008 йыл|2008]] ![[2010 йыл|2010]] ![[2011 йыл|2011]] !2016 |- | align="center" |8840 | align="center" |7926 | align="center" |7256 | align="center" |6875 | align="center" |6269 | align="center" |5812 | align="center" |5462 | align="center" |5142 | align="center" |4822 | align="center" |4683 | align="center" |4479 | align="center" |4308 | align="center" |4218 | align="center" |4104 |3654 |} == Транспорты == Саллала Кемиярвинан йөк тимер юл тармағы бар, әммә [[2006 йыл]]да ул фин тимер юлдары хакимиәте уны ябыу планы тураһында иғлан итә. [[2013 йыл]]да Салла-Кандалакша сифатлы тимер юлын төҙөү тураһында килешеүҙәр башлай<ref>{{YLE-N|6694831|Россия торопит строительство железной дороги Салла-Кандалакша|18|6|2013|18|6|2013}}</ref> == Ауылдары == Аатсинки, Ахоланваара, Ахвенселькя, Хаутаярви, Хирвасваара, Исохалме, Каллунки, Келлоселькя, Котала, Коутело, Куру, Кясмя, Лапаярви, Леусярви, Наруска, Ниемеля, Оуланка, Онкамо, Пахкакуму, Палоперя, Сайя, Салмиваара, Селкяля, Туохикюля, Валловаара, Варвикко, Виттикко. == Сәйәсәте == {| class="wikitable" |+Муниципаль советы составы (2009—2012) !Партия !2008 һайлауҙар һөҙөмтәһе<ref><div>[http://192.49.229.35/K2008/e/tulos/kutulos_salla.html 26.10.2008 MUNICIPAL ELECTIONS] {{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</div></ref> !Урындар |- |Финляндия үҙәге | align="center" |50,2 % | align="center" |14 |- |Һул союзы | align="center" |27,5 % | align="center" |7 |- |Милли коалиция | align="center" |13,1 % | align="center" |3 |- |Социал-демократтар | align="center" |10,8 % | align="center" |3 |} == Галереяһы == <gallery> Файл:Salla church.jpg| Салла сиркәүе Файл:Karhutunturi.jpg Файл:Landscape near Salla.jpg|Салланың типик пейзажы Файл:Salpalinja aholanvaara1.jpg|[[Линия Салпа|Салпа]] һыҙығы (Salpalinja) - Икенсе донъя һуғышы ваҡытындағы танкыға ҡаршы нығытма </gallery> == Туризм == Салланың таҙа һәм кеше ҡулы теймәгән тәбиғәте күп туристарҙы йәлеп итә. Ҡышын Саллала тау саңғыһында шыуырға, болан һәм эттәр егеп походҡа юлланырға йәки уңайлы коттеджда ябай камин янында хәл йыйырға була. Йәй һәм көҙ төбәктә йәйәүлеләр маршруты асыла, еләккә һәм бәшмәккә бай урмандары еләк һәм бәшмәк йыйыусыларҙы ылыҡтыра. Ҡунаҡтар өсөн спа-үҙәк, күп функциялы спорт залдары, ҡыҙыҡлы Болан паркы, Салланың һуғыш ваҡыты һәм һуғыштан һуң тергеҙелгән музейы һәм күп һанлы ресторандар көтә. == Иҫтәлекле урындары == * Салла (тау саңғыһы курорты) * Һуғыш ваҡытындағы һәм һуғыштан һуңғы тергеҙелгән Салла музейы * Саллы музейы * Оуланка (милли парк) * Салланың болан паркы == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Россия}} Ковдор<ref name="КЭ"><div><span id="CITEREFКЭ2008" class="citation">[http://ke.culture51.ru/Goroda-pobratimi-p1581.html Туғанлашҡан ҡалалары мурманск өлкәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128211528/http://ke.culture51.ru/Goroda-pobratimi-p1581.html |date=2015-01-28 }}&#x20;//башҡорт&#x20;[[Кольская энциклопедия|энциклопедияһы Кола]]. 5 т. т. 1. Ә&#x20;— Д&#x20;/ Гл. а. Киселевтың ре. &#x20;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб. </abbr>&#x20;: ИС&#x20;; Апатиты&#x20;: КНЦ ӨФӨ, 2008. &#x20;— С.&#x20;502.</span></div></ref> . == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://ski.salla.fi Salla Ski Resort — горнолыжный центр] * [http://www.sallareindeerpark.fi/ru/ Олений парк — Sallan Poropuisto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322225727/http://www.sallareindeerpark.fi/ru/ |date=2014-03-22 }} * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад|Викискладе]] есть медиафайлы по теме [[c:Category:Salla|Салла]] * [http://www.salla.fi/ Официальный сайт общины] &nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на финском языке">(фин.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на финском языке">)</span> * [http://loma.salla.fi/ru/ Туристическая информация о Салле] * [https://web.archive.org/web/20181112152751/http://www.lapajarvi.fi/russian/ Деревня Лапаярви] &nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">(рус.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Финляндия ҡалалары]] kvxio3m4lixyt2xhmyjan1gfkhgkeb8 0 147115 1309875 1286600 2026-11-10T04:46:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309875 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Пулково эше»''' ([[1936 йыл|1936]]—[[1937 йыл|1937]]) — НКВД тарафынан совет ғалимдарына ҡаршы асылған енәйәт эше. Ҡулға алынғандар [[1932 йыл]]да [[Германия]] разведка органдары инициативаһы менән барлыҡҡа килгән һәм Совет власын ҡолатыуҙы һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССP]] территорияһында фашистик диктатураһын урынлаштырыуҙы үҙ маҡсаты итеп ҡуйған фашистик Троцкий-Зиновьев террористик ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнәләр<ref name="Справка">[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/pulkovo.htm Справка КГБ о судьбе пулковских астрономов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629105709/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/pulkovo.htm |date=2011-06-29 }}</ref>. Зыян күреүселәрҙең теүәл һаны билдәһеҙ, «Пулково эше» исеме һуңғараҡ барлыҡҡа килә һәм эш материалдарында телгә алынмай. Пулково обсерваторияһының ғына хеҙмәткәрҙәре түгел, башҡа ғилми ойошмаларҙан да астрономдар, геологтар, геофизиктар, геодезистар, [[Ленинград]], [[Мәскәү]] һәм башҡа ҡалаларҙың бер нисә ғилми һәм уҡыу йорттары математиктары ла ҡулға алына, әммә 1936 йылдың көҙөндә беренсе ҡулға алыныусыларҙың ҙур төркөмө («Ежовщина» башында) Пулково астрономдары араһында үткәрелгәнгә күрә, эшкә Пулково исеме бирелгән, тип аңлап була. == Процесс тарихы == [[1934 йыл]]да совет һәм донъя астрономик фәне 1936 йылдың 19 июнендәге буласаҡ башлыса СССР территорияһында күҙәтелергә тейеш булған ''ҡояш тотолоуына'' әҙерләнә. Пулково обсерваторияһы директоры Б. П. Герасимовичтың ошо ваҡиғаға бәйле сит ил контакттары киңәйеүе НКВД иғтибарынан ситтә ҡалмай<ref name="Жуков">''Жуков В. Ю.'' [http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/pulkovo.htm Пулковское дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015201753/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/pulkovo.htm |date=2007-10-15 }}</ref>һәм Ленинград ғилми-техник интеллигенцияһы араһында «контрреволюцион ҡоротҡос ойошмаһының» тикшереүе башлана. [[1936 йыл]]дың йәйендә Ленинград матбуғатында Пулково обсерваторияһындағы «ғәҙәти булмаған хәлде» шелтәләгән һәм астрономдарҙы «сит ил алдында ярамһаҡланыуҙа» (хеҙмәттәрен башлыса көнбайыш журналдарында нәшер итеү, «тәнҡитте ҡыҫыу») ғәйепләгән бер нисә мәҡәлә донъя күрә<ref>''Д. Славентантор.'' Лестница славы // [[Санкт-Петербургские ведомости|«Ленинградская правда»]], 4 июня 1936 г.<br />''Д. Славентантор.'' Рыцари раболепия // «Ленинградская правда», 18 июля 1936 г.<br />''А. Нежданов и Д. Славентантор.'' Ещё раз о пулковских нравах // «Ленинградская правда», 27 августа 1936 г.</ref> Шул уҡ 1936 йылдың йәйендә [[Алтай крайы|Алтай]]ҙағы Зыряновск ҡалаһында геофизик, ЦНИГРИ хеҙмәткәре Ю. Н.  Лепешинский ҡулға алына, артабан ошо ҡулға алыу тотош бер серияға нигеҙ һала<ref name="Жуков"/>. [[1936 йыл]]дың авгусында Пулково обсерваторияһы директоры урынбаҫары Б. И. Шигин ҡулға алына. Һуңынан, 1936 йылдың ноябренән 1937 йылдың сентябренә тиклем, Пулково обсерваторияһынан 13 астроном һәм уларҙың ҡатындары, шул иҫәптән обсерватория директоры Герасимович, ҡулға алына. Эште тикшереү НКВД-ның билдәле сценарийы буйынса бара: ҡулға алынғандарға ҡарата ҡулланылған физик көсләү ысулдары арҡаһында улар үҙ өҫтөнә генә түгел, коллегалары өҫтөнән дә һөйләйҙәр. Ҡайһы бер баһалауҙарға ярашлы, әлеге эш буйынса барыһы йөҙҙән ашыу кеше ҡулға алына, шул иҫәптән ЛДУ профессоры, СССР-ҙың Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты В. А. Фок, ЛДУ профессоры В. К. Фредерикс, башҡа билдәле ғалимдар (яҡынса 30 астроном), йәғни СССР-ҙа әүҙем эшләгән астрономдарҙың дөйөм һанынан яҡынса 10—20 проценты. НКВД версияһы буйынса<ref name="Жуков"/>, «контрреволюцион үҙәк» 1932 йылдың март айында [[Свердловск]]иҙа геофизик конференцияһы барышында барлыҡҡа килә. «Үҙәккә», йәнәһе, 1929 йылдан уҡ «контрреволюцион төркөмөн» булдырған Астрономия институты директоры Б. В. Нумеров етәкселек итә. Тикшереү версияһы буйынса, ойошманың үҙәге — [[Ленинград]]та, уның филиалдары [[Мәскәү]], [[Киев]], [[Харьков]], [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]], [[Новосибирск]] ҡалаларында һәм башҡа ҡалаларҙа була. 1933 йылда «үҙәк», йәнәһе, Ленинградтағы Троцкий-Зиновьев ойошмаһы менән бәйләнеш булдырған. Ойошманың директиваһы буйынса ВКП(б) һәм совет хөкүмәтенә ҡаршы террористик акттар әҙерләү башлана. [[1933 йыл|1933]]—[[1936 йыл|1936 йылдарҙа]] үткәрелгән ойошма ултырыштарында уның ағзалары, йәнәһе, [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинға]] ҡаршы террор кәрәклеге тураһындағы фекергә килә, ә 1936 йылдың февралендәге аҙаҡҡы ултырышта ошондай актты әҙерләү буйынса ҡарар ҡабул ителә. «Заговорҙа» ҡатнашыусылар шулай уҡ ҡоротҡослоҡта (ҡояш тотолоуҙы күҙәтеүҙә саботаж, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын йәшереү һәм башҡалар) ғәйепләнәләр. 1937 йылдың 20 майынан 26 майына тиклем Ленинградта СССР Юғары Суды хәрби коллегияһының күсмә сессияһында «Пулково эше» буйынса йәлеп ителгәндәрҙең эштәре ҡарала. Хөкөм ителеүселәргә ҡаршы РСФСР Енәйәт Кодексы 58-се статьяһының 6, 7, 8, 10 һәм 11-се пункттары буйынса (шпионаж, ҡоротҡослоҡ, террор, советтарға ҡаршы агитация) ғәйеп тағыла. Ғәйепләнеүселәрҙең бер төркөмө (П. М. Каратыгин, П. П. Кузнецов, С. К. Гирин, А. П. Константинов, М. А. Балдин, Ю. Н.  Лепешинский) — атып үлтереүгә, ҡалғандары мөлкәттәрен тартып алыу һәм хоҡуҡтан мәхрүм итеү менән холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылға һәм башҡа сроктарға хөкөм ителәләр. «Пулково эше» менән бәйле ҡулға алыуҙар ғәйепләнеүселәрҙең төп төркөмө суды үткәндән һуң да дауам итә. Атап әйткәндә, 1937 йылдың көҙөндә хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алына һәм репрессияланғандарҙың ғаилә ағзалары булараҡ (ЧСИР) төрлө сроктарға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына хөкөм ителәләр. Ғалимдарҙың башҡа туғандары ла һөрөлә. [[1937 йыл]]дың 30 ноябрендә Пулково обсерваторияһы директоры Б. П. Герасимович атып үлтереүгә хөкөм ителә. Һуңғараҡ (1939 йылда) ҡулға алынған инженер-уйлап табыусы Лев Термен 1934 йылда Кировҡа ҡаршы теракт әҙерләүҙә ғәйепләнә, йәнәһе, Фуко маятнигына бомба урынлаштырылған булған һәм Киров обсерваторияға килгән саҡта маятникты ҡараған мәлдә ул шартларға тейеш булған. Хөкөм ителгәндәрҙең бер өлөшө 1950-се йылдар аҙағында аҡлана. == «Пулково эше» буйынса ҡулға алынғандар == {| class="standard" !Исем-шәрифе||Эш урыны||Ҡулға алыу датаһы||Хөкөм итеүПриговор||Артабанғы яҙмышы||Аҡлау |- |Бабиенко Даниил Васильевич<ref name="Geo">[http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm Репрессированные геологи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328105443/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm |date=2009-03-28 }}</ref>||Укргеолтрест||19 декабрь 1936||Атып үлтереү|||| |- |Балановский Иннокентий Андреевич<ref name="Справка"/>||ГАО||7 ноябрь 1936||10 лет||?||1957 |- |Балдин Михаил Александрович<ref name="baldin">[http://26.itmc.ru/Terror_geolog.doc Террор против геологов в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216214917/http://26.itmc.ru/Terror_geolog.doc |date=2012-02-16 }}</ref>||ЦНИГРИ||2 февраль 1937||Атып үлтереү||Атып үлтерелгән 23 май 1937||2 декабрь 1957 йыл |- |Безбородько Николай Иванович<ref name="Geo"/>||||14 сентябрь 1938||12 йыл||НКВД Онеглагында вафат булған 7 май 1942||? |- |Боева Нина Фёдоровна<ref name="Mac">{{статья|автор=R. A. McCutcheon|заглавие=The 1936-1937 Purge of Soviet Astronomers|ссылка=https://www.jstor.org/stable/2500602|издание=Slavic Review|год=1991|том=50|номер=1|страницы=100—117}}</ref>||АИ, ГАО|| 1936 йылдың аҙағы||||АИ-ға ҡайта|| |- |Бурсиан Виктор Робертович<ref name="Жуков"/>||ЛГУ||5 октябрь 1936||?||Төрмәлә вафат була||1956 |- |Варзар Софья Михайловна<ref name="Нумеров">[http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/academy/numerov.htm Нумеров Б. В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013172739/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/academy/numerov.htm |date=2007-10-13 }}</ref>||АИ||1936 йылдың аҙағы|||| АИ-ға ҡайта 1940-сы йылдарҙа|| |- |Василенко Павел Иванович<ref name="Жуков"/>||ГИ||||Атып үлтереү||||? |- |Выржиковский Роман Романович<ref name="Geo"/>||Харьков университеты||2 апрель 1937||Атып үлтереү||||23 ноябрь 1956 |- |Газе Вера Фёдоровна<ref name="Mac"/>||ГАО||7 ноябрь 1936||||Азат ителә 1940 йыл||? |- |Герасимович Борис Петрович<ref name="Справка"/>||ГАО||28 июнь 1937||Атып үлтереү|Атып үлтерелә 30 ноябрь 1937||1956 |- |Герасимович Ольга Михайловна<ref name="Справка"/>||||9 декабрь 1937||8 йыл||КрАО-ла эшләй |- |Гирин Сергей Кузьмич<ref name="Жуков"/>||ЦНИГРИ||13 сентябрь 1936||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 23 май 1937||1957 |- |Гутт Антон Евгеньевич<ref name="Geo"/>||Тау институты (Днепропетровск)||17 март 1937||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 3 сентябрь 1937||? |- |Днепровская Клара Августовна<ref name="Жуков"/>||Пулково сейсмостанцияһы||31 август 1937||5 йыл||||11 февраль 1957 |- |Днепровский Николай Иванович<ref name="Справка"/>||ГАО||4 декабрь 1936||10 йыл||?||1957 |- |Дробышев Дмитрий Васильевич<ref name="Жуков"/>||ЦНИГРИ||1936||||Эшенә ҡайта 1930-сы йылдар аҙағы|| |- |Жонголович Иван Данилович<ref name="Mac"/>||АИ||||||АИ-ға ҡайта 1937|| |- |Еропкин Дмитрий Иванович<ref name="Справка"/>||ГАО||4 декабрь 1936||10 лет||Атып үлтерелә 20 ғинуар 1938||1955 |- |Иванов Н. И.<ref name="Mac"/>||ТАО||декабрь 1936||Хөкөм ителә||Төрмәлә вафат була (?)||? |- |Идельсон Наум Ильич<ref name="Mac"/>||АИ||7 ноябрь 1936|||| АИ-ға ҡайта декабрь 1939|| |- |Каратыгин Павел Михайлович<ref name="Geo"/>||ЦНИГРИ||1 ноябрь 1936||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 23 май 1937||? |- |Касаткин Петр Иванович<ref name="Geo"/>||ЦНИГРИ||26 февраль 1937||10 йыл||Освобождён 10 сентябрь 1945||1955 |- |Кириков Андрей Павлович<ref name="Geo"/>||ЦНИГРИ||7 ноябрь 1936||10 йыл||Атып үлтерелә(?) 20 ғинуар 1938||1956 |- |Козлов В. И.<ref name="Mac"/>||ТАО||||Хөкөм ителә||Төрмәлә вафат була 1940 (?)||? |- |Козловский Н. Ю.<ref name="Mac"/>||АИ||||||?|| |- |Козырев Николай Александрович<ref name="Справка"/>||ГАО||7 ноябрь 1936||10 йыл||Азат ителә 1 ғинуар 1947||1958 |- |Козырева Вера Николаевна||||5 сентябрь 1937||5 йыл||Азат ителә 5 сентябрь 1942|| |- |Комендантов Николай Васильевич<ref name="Справка"/>||ГАО||7 ноябрь 1936||10 йыл||?||1957 |- |Комендантова Александра Ивановна||||4 сентябрь 1937||5 йыл||Азат ителә 17 декабрь 1942||28 ноябрь 1956 |- |Константинов Александр Павлович<ref name="Geo"/>||ЦНИГРИ||1 ноябрь 1936||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 26 май 1937||1956 |- |Константинова (Лебедева) Л. М.||||август-сентябрь 1937||8 йыл|||| |- |Крутков Юрий Александрович||А. Ф. Иоффе исемендәге Физтех институты||30 декабрь 1936||10 йыл||ЛГУ-ға ҡайта||1957 |- |Кузнецов Павел Петрович<ref name="Geo"/>||ЦНИГРИ||8 октябрь 1936||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 23 май 1937||1957 |- |Леман-Балановская Инна Николаевна<ref name="Справка"/>||ГАО||7 сентябрь 1937||5 йыл||Азат ителә 1942||12 июнь 1989 |- |Лепешинский, Юрий Николаевич<ref name="Geo"/>||ЦНИГРИ||20 сентябрь 1936||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 23 май 1937||1957 |- |Лысенко Ф. О.||ГИ||||Атып үлтереү||||? |- |Марков Александр Владимирович<ref name="Mac"/>||АИ||1936 йылдың аҙағы||||Эшенә ҡайта 1940|| |- |Мохнач Д. О.<ref name="Mac"/>||АОЛГУ||||||?|| |- |Мошкова В. С.<ref name="Mac"/>||АИ||ноябрь 1936||||АИ-ға ҡайта|| |- |Мусселиус (Мей) Анна Ивановна||||7 сентябрь 1937||5 йыл||Азат ителә 7 сентябрь 1942 |- |Мусселиус Максимилиан Максимилианович<ref name="Справка"/>||ГАО||10 февраль 1937||10 йыл||Атып үлтерелә 20 ғинуар 1938||3 декабрь 1957 |- |Нечипоренко Пётр Кириллович<ref name="Geo"/><ref>[http://www.memorial.krsk.ru/svidet/Strukulenko.htm Сообщение Ольги Петровны Струкуленко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055928/http://www.memorial.krsk.ru/svidet/Strukulenko.htm |date=2016-03-04 }}</ref>||КУ, ПГО||10 мая 1937||Расстрел||Расстрелян 3 сентябрь 1937||1958 |- |Нумеров Борис Васильевич<ref name="Нумеров"/>||АИ||22 октябрь 1936||10 йыл||Атып үлтерелә 13 сентябрь 1941||1957 |- |Нумерова Е. Е.||ЦНИГРИ||4 сентябрь 1937||5 йыл||||? |- |Перепёлкин,Евгений Яковлевич<ref name="Справка"/>||ГАО||11 май 1937||5 йыл||Атып үлтерелә 13 ғинуар 1938||1956 |- |Перепелкина (Яшнова) Г. П.||||сентябрь 1937|||||| |- |Постоев Александр Иванович<ref name="Mac"/>||ТАО||1 март 1936 (?)||||Азат ителә 1939-1940|| |- |Радинский М. А.<ref name="Mac"/>||АИ||||||?|| |- |Свитальский Николай Игнатьевич||КУ||29 июнь 1937||Атып үлтереү||Атып үлтерелә 15 сентябрь 1937||8 октябрь 1957<ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1884) Открытый список жертв политических репрессий в СССР]</ref> |- |Селиванов С. М.<ref name="Mac"/>||ТАО||декабрь 1936||?||Төрмәлә вафат була(?)||? |- |Семейкин В. Е.<ref name="Mac"/>||ХАО||||||?|| |- |Случановский А. С.||ЛЭТИ||ноябрь 1936||||Төрмәлә вафат була||? |- |Соколов Павел Тимофеевич<ref name="Жуков"/>||ЦНИГРИ||21 октябрь 1936||"Хатлашыуһыҙ 10 йыл"||Атып үлтерелә суд көнөндә 23 май 1937||1957 |- |Суровцев В. Е.<ref name="Mac"/>||ТАО||декабрь 1936||||Төрмәлә вафат була (?)||? |- |Успенский И. Д.||ЦНИГРИ||1936||10 лет|||| |- |Фок Владимир Александрович||ЛГУ||11 февраль 1937||||Эшенә ҡайта|| |- |Фредерикс Всеволод Константинович||ЛГУ||21 октябрь 1936||10 лет||Төрмәлә вафат була 1943||1956 |- |Шатилов Серафим Александрович||||26 февраль 1937||10 лет||Төрмәлә вафат була||1957 |- |Шигин Б. И.<ref name="Mac"/>||ГАО||август 1936|||||| |- |Щеглов В. П.<ref name="Mac"/>||ТАО||декабрь 1936||||Эшенә ҡайта|| |- |Язев И. Н.<ref name="Mac"/>||ПГО||||||Эшенә ҡайта 1940|| |- |Яшнов Петр Иванович<ref name="Справка"/>||ГАО||7 ноябрь 1936||10 лет||Төрмәлә вафат була||1957 |- |Яшнова Ольга Ивановна||||2 сентября 1937||5 лет||||20 февраль 1957 |} Шартлы тамғалар: * АИ — Астрономия институты * АОЛГУ — Ленинград дәүләт университетының астрономик обсерваторияһы * ГАО — Төп астрономик обсерватория, Пулково * ГИ — УССР Фәндәр академияһы Геологик институты * КУ — [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев университеты]] * ЛГУ — [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университеты]] * ПГО — Полтава гравиметрик обсерваторияһы * ТАО — Ташкент астрономик обсерваторияһы * ХАО — Харьков астрономик обсерваторияһы * ЦНИГРИ — Үҙәк ғилми-тикшеренеү геология разведкаһы институты == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{статья |автор = R. A. McCutcheon. |заглавие = The 1936-1937 Purge of Soviet Astronomers |ссылка = https://www.jstor.org/stable/2500602 |издание = Slavic Review |тип = |место = |издательство = |год = 1991 |том = 50 |номер = 1 |страницы = 100-117 }} * ''[[Невская, Нина Ивановна|Невская Н. И.]]'' [https://web.archive.org/web/20181018173744/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/nev94os.htm Забытые страницы истории Пулковской обсерватории] // Репрессированная наука. Вып. 2. / Сост. [[Мелуа, Аркадий Иванович|А. И. Мелуа]] ; ред. [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|М. Г. Ярошевский]]. — СПб.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1994. — С. 140-144. — ISBN 5-86050-062-9 * ''Жуков В. Ю.'' [http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/pulkovo.htm Пулковское дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015201753/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/pulkovo.htm |date=2007-10-15 }} * Пулковское дело. Серия публикаций о репрессиях 1937 года в Пулковской обсерватории. [http://www.gaoran.ru/?articles=%d0%bf%d1%83%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%be-%d1%87%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c-1 Часть 1], [http://www.gaoran.ru/?articles=%d0%bf%d1%83%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%be-%d1%87%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c-2-%d0%b4%d0%be-%d0%b8-%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%bb%d0%b5-%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b0-193 Часть 2], [http://www.gaoran.ru/?articles=%d0%bf%d1%83%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%be-%d1%87%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c-3-%d1%80%d0%be%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%8b%d0%b5-%d1%84%d0%b0%d0%ba%d1%82%d0%be%d1%80 Часть 3], [http://www.gaoran.ru/?articles=%d0%bf%d1%83%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%be-%d1%87%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c-4-%d1%81%d0%bf%d1%83%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b9-%d0%ba%d1%80%d1%8e%d1%87 Часть 4]. * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ Репрессии учёных. Библиографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }} * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm Репрессированные геологи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328105443/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm |date=2009-03-28 }} * ''Дадаев A. H.'' [http://www.univer.omsk.su/omsk/Sci/Kozyrev/vsp0.win.htm Биография Н. А. Козырева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830170313/http://www.univer.omsk.su/omsk/Sci/Kozyrev/vsp0.win.htm |date=2011-08-30 }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] [[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]] 0awp8pi5q77en8btxxzf1l4gebzlzm7 0 147450 1309840 1252542 2026-11-10T01:01:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309840 wikitext text/x-wiki '''Панно́''' ({{lang-fr|panneau}} - {{lang-la|pannus}} тигәндән — ''туҡыма киҫәге'') — [[Монументаль сәнғәт|монументаль сәнғәт]] төрө, декоратив йүнәлешле [[рәсем сәнғәте]], ғәҙәттә өй ҡабырғаһының (диуар панноһы) йәки түшәменең ([[плафон]]) буш урындарын биҙәргә файҙаланыла. Был маҡсатта [[Барельеф]], һырлы, һылаулы йәки [[Керамика|керамик композиция]] ысулдары ла ҡулланыла. Бинаның тышҡы ҡабырғаларында төҫлө плиткалар ҡулланып йәки [[фреска]] техникаһы менән эшләнгән панноларҙы ҡайһы саҡ [[мураль]] тип атайҙар. # Диуарҙағы шыма йәки скульптура менән биҙәлгән өлөштәр. # Диуарҙың ниндәйҙер өлөшөндә ҡуйыла торған киндерҙәге картина. == Бөгөнгө көнкүреш паннолары == Хәҙер панноларҙы фатирҙарҙа, шәхси йорттарҙа ла урын ала бара. Уларҙы диуарҙа, иҙәндә, түшәмдә генә түгел, мебель ҡапҡасьтарында ла эшләйҙәр. Диуарҙар өсөн ошондай декоратив панно төрҙәре ҡулланыла: * керамика; * ағас пластиналар; * гипстан һәм декоратив штукатуркаларҙан эшләнгән скульптуралар; * тәбиғи таштар: мәрмәр, базальт, гранит панно; * ҡағыҙға баҫылған графика ысуллы һынланыштар; * туҡыманан — гобелендар, сигелгән картиналар, аппликациялар <ref>[http://tv-peredelka.ru/decor/elements/dekorativnoe-panno-na-stenu-v-interere-svoimi-rukami.html Декоративное панно на стену в интерьере своими руками.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821065513/http://tv-peredelka.ru/decor/elements/dekorativnoe-panno-na-stenu-v-interere-svoimi-rukami.html |date=2019-08-21 }}</ref> <gallery> Файл:Deputatskaya street (left panno).JPG|Воронеж (Депутаттар урамы) Файл:Петров-Водкин.Богородица.jpg|<small> Вреден шифаханаһындағы диуарҙа Майолик мозаикалы панно. Санкт-Петербург. 1906 йылда Лондондағы Дультон фирмаһы эшләгән</small> Файл:Carnaby, London, UK - panoramio - jeffwarder.jpg|[[ Сохо рухы]] File:Mosaic-PeopleScienceMedicine-Center1-Timakova2-Novosibirsk.jpg|Мозаикалы панно: Кеше. Медицина фәне: Тимаков урамы, 2, Новосибирск. |Өлкә хөкүмәте бинаһын диуарындағы панно. Һарытау File:Мозаичное панно 14 века на куполе мавзолея Тюрабек-ханым в Куня-Ургенче, Туркменистан - фрагмент 2.jpg|Төркмәнстан. Түрәбәк ханым кәшәнәһе түшәмендәге мозаикалы панно. 14 быуат </gallery> == Шулай уҡ ҡара == * [[Шествие князей]] == Әҙәбиәт == * [http://www.sovencyclopedia.ru/?aid=56207 Панно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424235635/http://www.sovencyclopedia.ru/?aid=56207 |date=2016-04-24 }} // [[Большая советская энциклопедия]] [[Категория:Һынлы сәнғәт]]   43l0tzd72nd1980ympl07mmb2bj5f46 0 147462 1309736 870732 2026-11-09T17:39:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309736 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө''': * {{Флагификация|Россия}} — [[Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (Рәсәй)|Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө]] ([[25 март]]). * {{Флагификация|Украина}} — [[Бөтә Украина Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм халыҡ сәнғәтен һөйөүселәр көнө]] ([[9 ноябрь]]<ref>Указом Президента N 717/2013 от 30 декабря 2013 года празднование было установлено на 9 ноября, чтобы отмечать его совместно с Днем украинской письменности и языка<br> http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/717/2013 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626114349/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/717/2013 |date=2016-06-26 }}</ref>). * {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} — [[Мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре көнө (Ҡаҙағстан)|Мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре көнө]] ([[21 май]]<ref>[http://adilet.zan.kz/rus/docs/P1700000689 "Об утверждении перечня праздничных дат в Республике Казахстан". Постановление Правительства Республики Казахстан от 31 октября 2017 года № 689]</ref>). * {{Флагификация|Белоруссия}} — [[Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө (Белоруссия)|Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө]] (второе воскресенье октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/342/ День работников культуры Беларуси — 10 октября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>). == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{disambig}}   nypol5gikk6el58idxmvg43g8ldlu7k 0 147517 1309859 1064647 2026-11-10T03:47:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309859 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Помильяно-д’Арко''' ({{Lang-it|Pomigliano d'Arco}}) — [[Италия]] коммунаһы. Ул Кампания төбәгенең Неаполь провинцияһында урынлашҡан. [[2008 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың халыҡ һаны 39 660 кеше тәшкил итә. Бер квадрат километр майҙанға 3467 кеше тура килә. '''Помильяно-д’Арко коммунаһы''' 11 км² майҙанды биләй. Коммуна үҙәге диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә ята. Почта индексы — 80038. Телефон коды — 081. Коммунаның ҡурсалаусыһы булып изге Феликс Ноланский иҫәпләнә. Уға бағышланған байрам йыл һайын [[14 ғинуар|14 ғинуарҙа]] үткәрелә. == Демография == Халыҡ динамикаһы:<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:45000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:8637 bar:1871 from:0 till:9842 bar:1881 from:0 till:9185 bar:1901 from:0 till:10638 bar:1911 from:0 till:10781 bar:1921 from:0 till:12006 bar:1931 from:0 till:13144 bar:1936 from:0 till:13907 bar:1951 from:0 till:19273 bar:1961 from:0 till:21807 bar:1971 from:0 till:30057 bar:1981 from:0 till:38381 bar:1991 from:0 till:43089 bar:2001 from:0 till:40519 PlotData= bar:1861 at: 8637 fontsize:S text:8.637 shift:(-8,5) bar:1871 at: 9842 fontsize:S text:9.842 shift:(-10,5) bar:1881 at: 9185 fontsize:S text:9.185 shift:(-10,5) bar:1901 at: 10638 fontsize:S text:10.638 shift:(-10,5) bar:1911 at: 10781 fontsize:S text:10.781 shift:(-10,5) bar:1921 at: 12006 fontsize:S text:12.006 shift:(-10,5) bar:1931 at: 13144 fontsize:S text:13.144 shift:(-10,5) bar:1936 at: 13907 fontsize:S text:13.907 shift:(-10,5) bar:1951 at: 19273 fontsize:S text:19.273 shift:(-10,5) bar:1961 at: 21807 fontsize:S text:21.807 shift:(-10,5) bar:1971 at: 30057 fontsize:S text:30.057 shift:(-10,5) bar:1981 at: 38381 fontsize:S text:38.381 shift:(-10,5) bar:1991 at: 43089 fontsize:S text:43.089 shift:(-10,5) bar:2001 at: 40519 fontsize:S text:40.519 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:По данным ISTAT </timeline> == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Франция}} Бланьяк ([[Франция]]) * {{США}} [[Бирмингем (Алабама)|Бирмингем]] ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) == Коммуна хакимиәте == * Телефон: 081 5217111 * Электрон почта: urp@comune.pomigliano.na.it * Рәсми сайт: https://web.archive.org/web/20160815002307/http://www.comune.pomiglianodarco.na.it/ == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160815002307/http://www.comune.pomiglianodarco.na.it/ Тораҡ пункты рәсми сайты{{ref-it}}] * [http://www.istat.it/ Милли статистика институты{{ref-it}}] * http://www.istat.it/english/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Италия тораҡ пункттары]] tuacebyqsavnj924ygbxmtqlip8g56m 0 147522 1309658 1055200 2026-11-09T12:06:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309658 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мешков йорто''' — [[Пермь]] ҡалаһының тарихи үҙәгендәге айырым йорт. Исемен бинаның хужаһы эшҡыуар һәм меценат Николай Васильевич Мешков исеменән ала. Монастырь урамы, 11-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. == Тарихы == Йорт [[1820 йыл]]да архитектор Иван Свиязев проекты буйынса һуңғы рус [[классицизм]]ы стилендә төҙөлгән. 1820 йылда ул янған һәм ҡабаттан тергеҙелгән. [[1842 йыл]]<nowiki/>да көслө янғын ваҡытында ҡабаттан яна һәм бынан һуң 40 йыл буйы ҡулланылмай. [[1885 йыл]]да бинаны ҡала ҡаҙнаһы үҙ милкенә һатып ала<ref name="Спешилова А. Старая Пермь">{{книга |автор = Спешилова Е.|часть = |заглавие = Старая Пермь: Дома. Улицы. Люди. 1723-1917|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Пермь|издательство = Курсив|год = 1999|том = |страницы = |страниц = 580|серия = |isbn = |тираж = 5000}}</ref>. Һуңынан йортто эшҡыуар Николай Васильевич Мешков һатып ала һәм [[1887 йыл]]да ҡала Думаһына йортто яңынан төҙөү өсөн ғариза бирә. [[1889 йыл]]да архитектор Александр Турчевич проекты буйынса модерн стилистикаһы йоғонтоһо аҫтында йорт яңынан төҙөлә. Артабан бина өлөшләтә Урал тимер юлдары хөкүмәте контроленә һәм башҡа ойошмаларға ҡуртымға бирелә. [[1900]] —[[1901 йыл]]дарҙа был йортта рәссам-пейзажсы А.К. Денисов-Уральскийҙың эштәренең күргәҙмәһе асыла. Уның 48 эше, шул иҫәптән «Урман янғыны» картинаһы ла ҡуйыла, был картина [[1983 йыл]]да АҠШ-тағы совет илселегенә бүләк ителә<ref name="Спешилова А. Старая Пермь"/> [[1918 йыл]]да йортта Көнсығыш фронттың 3-сө армияһы штабы урынлаша, был хаҡта бинала ҡуйылған мемориаль таҡта һөйләй. Аҙаҡ төрлө ваҡыттарҙа йортта Пермь дәүләт университетының медицина факультеты, ресторан һәм «Урал» ҡунаҡханаһы урынлаша. Һуңғы йылдарҙа бина Пермь йылға пароходсылығына ҡарай<ref name="Спешилова А. Старая Пермь"/> [[2007 йыл]] аҙағында бинаға Пермь тыуған яҡты өйрәнеү музейы күсеп сыға<ref name="Пермский краевой музей">[http://www.museum.perm.ru/scientific/7 Проект «Новая жизнь музея. Дом Мешкова и его владелец» — победитель конкурса «Меняющийся музей в меняющемся мире» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510031119/http://www.museum.perm.ru/scientific/7 |date=2009-05-10 }}</ref> «Ата йорто» сериалы өсөн (2017, 5 серия) Мешков йорто ихатаһында күренештәр төшөрөлә. == Архитектураһы == [[Файл:Perm_Meshkov_House.jpg|мини|250x250пкс|Мешков йорто 2010 йылда ]] Бина һуңғы рус классицизмы стилендә 1820 йылда архитектор И.И. Свиязев проекты буйынса төҙөлгән. Һуңынан 1885—1886 йылдарҙа архитектор А.Б. Турчевич проекты буйынса нәфис модерн стиле йоғонтоһо аҫтында яңынан ҡоролған<ref name="Корчагин П.&nbsp;А.">''Корчагин П. А.'' Губернская столица Пермь. Пермь: изд-во «Книжный мир», 2006.</ref>. Бинаның үҙенән тыш шул ваҡытта ҡыҙыл кирбестән матур таш ротонда төҙөлә, әммә совет осоронда ул һүтеп алына. Бинаның стеналары ҡатлы-ҡатлы, тышҡы һәм эске ҡаттары кирбестән ә уртала ҡаттар ағастан. Бинаның фасады Кама йылғаһы яры буйына сыға, бинаның силуэты асыҡ һәм аныҡ. Стена яҫылыҡтары, тәҙрә ҡапҡастары, бөҙрә рамалар, кәрниздәр, капитель, пилястралар, парапеттар, кәртә рәшәткәләре, — һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән һәм дөрөҫ булмаған бөҙрә һыҙылмаларға эйә. Айырым йорттоң бүлмәләрендә лә йорт түбәһе биҙәлгән<ref name="Страницы истории художественной культуры Прикамья">Страницы истории художественной культуры Прикамья. — Пермь: Книжный мир, 2006.</ref>. Һөҙөмтәлә бина биҙәлеше арҡаһында Яр буйы ҡоролмалары араһында иғтибарҙы йәлеп итә<ref name="История Перми на Permonline">[http://www.permonline.ru/perm/images/opis/o06.htm ФОТОАЛЬБОМ «ПЕРМЬ XIX—XX вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126063134/http://www.permonline.ru/perm/images/opis/o06.htm |date=2007-11-26 }}</ref> == Реставрациялары == [[2007 йыл]]дың [[21 март]]ынан ведомство-ара комиссияһы Мешков йортон тергеҙеү һәм йүнәтеү буйынса ҡарар ҡабул итә<ref name="Пермстроймет+">[http://www.ptplus.ru/?action=objects&sub=1 реставрация Дома Мешкова]</ref>. [[2009 йыл]]дың 21 ноябрендә тергеҙелгән «Мешков йорто» асыла. Эш барышында бина диуарҙары нығытыла, фасадтың реставрацияһы үткәрелә, бөтә төр һылап яһалған биҙәктәр тергеҙелә<ref name="gorodperm.ru">[http://www.gorodperm.ru/social/culture/news/2009/11/7846/ Новости: В Перми завершена реставрация «Дома Мешкова» — памятника архитектуры, в котором разместился Пермский краевой музей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Архитектура и достопримечательности Перми == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * Страницы истории художественной культуры Прикамья. — Пермь: Книжный мир, 2006. * {{Китап|автор=Спешилова Е.|часть=|заглавие=Старая Пермь: Дома. Улицы. Люди. 1723-1917|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Пермь|издательство=Курсив|год=1999|том=|страницы=|страниц=580|серия=|isbn=|тираж=5000}} * ''Корчагин П. А.'' Губернская столица Пермь. Пермь: изд-во «Книжный мир», 2006. * ''Цвирко Л. С.'' Дом Мешкова и его владелец // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 1, Пермь, 2008 * ''Семянников В. В.'' Особняк на берегу Камы (ул. Газеты «Звезда», 2) // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 1, Пермь, 2008 * ''Корчагин П. А.'' Дом Яковлева-Мешкова и его соседи. (Застройка 39-го квартала Перми в конце XVIII—XIX вв.) // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 3, Пермь, 2010 == Һылтанмалар == * [http://www.museum.perm.ru/ Пермь Край Өйрәнеү Музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522054231/http://www.museum.perm.ru/ |date=2012-05-22 }} [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Биналар]] ixfpqff222pkzzgnapyopwgr5se06cc 0 147632 1309718 1055477 2026-11-09T15:59:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309718 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы''' ([[20 сентябрь]] [[1935 йыл]] — [[12 апрель]] [[2009 йыл]]) — халыҡ оҫтаһы. [[Пермь крайы]]ның [[Пермь районы]] [[Башҡултай]] ауылындағы [[«Батыр торҡаһы» һәйкәле]] авторы. == Биографияһы == [[Файл:Пермский край. Башкултай. Памятник "Шлем батыра". Авт. Мурзакаев А.С.jpg|270px|thumb|слева|[[«Батыр торҡаһы» һәйкәле]].<br> Башҡултай ауылы. Пермь крайы]] Әнәс Сабир улы Мырҙаҡаев 1935 йылдың 20 сентябрендә хәҙерге Пермь крайының Пермь районы Башҡултай ауылында тыуған. Тыуған ауылында ете синыф тамамлағандан һуң, һөнәрселек-техник училищеһында электр үткәргес линиялар — ЛЭП-тарҙа бейектә эшләүсе монтажник һөнәре ала. Атаһы Мырҙаҡаев Сабир [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яландарында ятып ҡала. Утыҙ йыл уҙғас, улы Әнәс уның ерләнгән урынын [[Псков]] өлкәһендә барып таба. Шунда һәләк булған яугирҙарҙың туғандары һәм урындағы хакимиәт ярҙамында берлектә туғандар ҡәберлеген тәртипкә килтерәләр. Киләһе йылдан ул инде тимер йәбештереү конструкциялары тултырып барып төшә һәм ҡәбер һәйкәлен дә, ҡоймаһын да йүнәтеп ҡайта. Тулыһынса тәртипкә килтергәнсе ул бер нисә йыл Псковҡа барып йөрөй. [[1985 йыл]]да [[Еңеү көнө|Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығына]] ауылдың мәҙәниәт йортонан йыраҡ түгел Әнәс Сабир улы һуғыш шәһиттәренә бағышланған өс ҡалҡандан торған обелиск эшләй. Унда шәһиттәрҙең тулы исемлеге һәм ҡайҙа һәләк булғандары ырып яҙылған. Ауылдаштары уға материалдар алыша, яҙыуҙарҙы эшләшә. [[1986 йыл]]да Ә.С. Мырҙаҡаев «Россия» колхозы балыҡ үрсетеү быуаһы эшләтергә йыйынғанын белеп ҡала, етмәһә, шунда ҙур силос соҡоро ҡаҙып ҡуйған булалар. Ә был урын «Алтынтау» тип аталған боронғо археологик ҡомартҡы тип иғлан ителгән булған. Әнәс Сабир улы [[Көңгөр]] районынан 12 тонналыҡ [[эзбизташ]] һатып алып, шул урынға килтертеп ҡуя. Ташҡа «Алтынтау»ҙың [[тимер быуат]] археологик ҡомартҡыһы булғанын яҙҙырта. Колхоз үҙ ниәтенән баш тартырға мәжбүр була. [[1992 йыл]]да [[Башҡултай]] ауылына 400 йыл тула. Ә.С. Мырҙаҡаев был ваҡиғаға 4 йыл алдан әҙерләнә башлай. Ул [["Батыр торҡаһы" һәйкәле|батыр торҡаһына һәйкәл]]төҙөргә була. Тутыҡмаҫ ҡоростан дүңгәләктәр ҡырҡып эшләй ул уны. Самородок-оҫта махсус белеме булмаған көйө юғары инженерлыҡ әҫәре тыуҙыра, яңғыҙы шул бөйөк эште атҡарып сыға, ваҡыты менән дә, аҡсаһы менән дә, тимер йәбештергәндәге зарарлы эш булыуы менән дә иҫәпләшеп тормай. Уға бит хатта «Новис» предприятиеһы станоксылары менән инженерҙары кәңәшләшергә килә торған булған. Һәйкәл Алтынтауҙа урынлаштырылған. Торҡа өс аҫҡормаға урылаштырылған. Ул өс өлөштән — ике ҡолаҡты һәм маңлай менән танауҙы һаҡлаусы бүлкәттән тора. Маңлай өлөшөнә ғәрәпсә доға яҙылған. Ауылдың шәжәрәһен төҙөү идеяһын да ул уйлап сығара һәм ауылдашы ''Фаил Кәрим улы Сәйҙәшевты'' Башҡортостан архивтарына барырға өгөтләй. Һәм Ф. К. Сәйҙәшев ошо изге эшкә башкөллө сума, һаман эҙләнеүен, документтарҙы өйрәнеүен дауам итә. Ауыл зыяраты кәртәһе, ҡапҡаһын да сәнғәти итеп эшләп ҡуя Әнәс Сабир улы. Уның тирәләй ағастар ултырта. Уҡыусы балалар менән Тирмән йылғаһын таҙартырға ла йөрөй. Автобус туҡталышындағы матур павильон да — уның эше. == Вафаты == Ул 2009 йылдың 12 апрелендә оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Тыуған ауылында ерләнгән<ref>Сайдашев Ф. К. (Пермский район). Материалы 12-й научно-практической конференции (май 2011г.), посвященной 175-летию Пермской краевой библиотеки им. А. М. Горького</ref> == Ғаиләһе == Улы һәм ҡыҙы бар. == Шулай уҡ ҡара == * [[Пермь башҡорттары]] * [[Башҡултай]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * А. З. Асфандияров и авторский коллектив. Башкирские рудопромышленники Тасимовы. Уфа 2011. Китап. С. 22-37, 47-91, 92-107. * «Пермская старина» Александра Дмитриева, выпуск II, 1890г. с. 78-171. * Н. А. Мажитов, А. Н. Султанова, История Башкортостана (Древность. Средневековье). Уфа 2010. Китап. С. 119—121, 205—212, 234—238, 248—249. * Страницы истории земли Пермской, учебное пособие под редакцией А. М. Белавина. Пермь «Книжный мир» 1995. С. 76,90-94, 102—106,117-122. * А. М. Белавин и др. Страницы истории земли Пермской, учебное пособие, часть вторая. Пермь «Книжный мир» 1997. С. 17, 40-58. * ГАЙНА, история башкирских родов, том 11-й. Уфа 2015. с. 15-82. * Фонды Государственного архива Пермского края: ** ФПИ: — В. Н. Шишонко, книга II с. 126—129; ** дело 517 с. 78-89; ** Ф 177, оп 3, д 332, листы 1-4 ** Ф 177, оп 3, д 140, листы 80-82. == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20190822023058/http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/ Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края] * [https://mufti-khuzin.livejournal.com/97466.html В Баш-Култаево готовы приступить к строительству мечети] {{Башҡорттар}} [[Категория:Пермь башҡорттары]] [[Категория:Пермь крайы:Шәхестәр]] == Һылтанмалар == 6l4k6iulf9xddck13qtnts6exdscft9 0 147917 1309702 1064373 2026-11-09T14:55:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309702 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Mосул''' — [[Әзербайжан Республикаһы]]ның административ-территориаль бүлемендәге Закатала районына ингән ауыл == Məҙәниәте == Ауыл 9 түбәнән тора. Ауылда урта мәктәп, медицина пункты, мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, мәсет, ике китапхана, футбол майҙансығы, заманса АТС, почта бар. Taрихи ҡомартҡылар: 1781 йылда Әдүр-Рәхман Бәдәүи, Һөсәйен һәм Мәһәммәт Чәрдәклиҙәр тарафынан төҙөлгән [[мәсет]], 6 бүлмәле [[каруанһарай]], 2 ҡәберлек. == Географияһы һәм урынлашылышы == Мосул ауылы район үҙәгенән 28 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ята. Әлиабад ҡасабаһы, Йәңиян һәм Кәпәнәксе ауылдары, көньяҡтан иһә Алазан йылғаһы буйлап [[Грузия]] Республикаһы менән сикләшә. Ауыл майҙаны 2302,6 гектар. == Халҡы == [[2009 йыл]]дың 13-22 апрелендә дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда 2.939 кеше йәшәгән (1.454 ир-егет, 1.485 ҡатын-ҡыҙ )<ref name="Zaqatala rayonu">Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: [http://www.azstat.org/region/az/005_6.xls Zaqatala rayonu]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[2012 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ына рәсми халҡы 3.009 кеше тәшкил итә.<ref name="Bələdiyyələr">Zaqatala Rayon İcra Hakimiyyəti: [http://zaqatala-ih.gov.az/page23/Bələdiyyələr.html Bələdiyyələr]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Mosul bələdiyyəsi</ref>Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, күпселек ауыл халҡы [[әзербайжандар]]<ref name="Bələdiyyələr" />, ә рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса - [[ингилойҙар]]<ref name="The sociolinguistic situation of the Inghiloi of Azerbaijan">'''SİL''' (''Summer Institute of Linguistics'') '''İnternational''' Electronic Survey Reports 2005: [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-008.pdf The sociolinguistic situation of the Inghiloi of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015123823/http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-008.pdf |date=2012-10-15 }}</ref> тәшкил итә. [[Мосолмандар]]. Башҡарма хакимиәт Мосул муниципалитеты тарафынан тормошҡа ашырыла. Халыҡ башлыса игенселек, малсылыҡ һәм фундук етештереү менән шөғөлләнә. ==Сығанаҡтар== *Әзербайжан Республикаһы Закатала район хакимиәте [http://zaqatala-ih.gov.az/page/12.html] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Әзербайжан ]] [[Категория:Әзербайжан халыҡтары]] [[Категория:Закатала]] qbh25pzob7qbhrbqtzspcnm3byh2mx6 0 148189 1309950 1287511 2026-11-10T11:05:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309950 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сайға'''<ref name="life">[[Банников, Андрей Григорьевич|Банников А. Г.]], [[Флинт, Владимир Евгеньевич|Флинт В. Е.]] Отряд Парнокопытные (Artiodactyla) // Жизнь животных. Том 7. Млекопитающие / под ред. [[Соколов, Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколова]]. — 2-е изд. — {{М.}}: Просвещение, 1989. — С. 493—495. — 558 с. — ISBN 5-09-001434-5</ref><ref>''Данилкин А. А.'' Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Полорогие (Bovidae). — {{М.}}: Товарищество научных изданий КМК, 2005. — С. 101. — 550 с. — ISBN 5-87317-231-5</ref> ([[Инә зат|инә зат]]), '''маргач''' йәки '''сайғаҡ'''<ref name="life" /><ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|страницы=134}}</ref> ([[Ата зат|ата зат]]; {{Lang-la|Saiga tatarica}}) — ысын антилопалар ярым ғаиләһенә ҡараған [[Ҡуш тояҡлылар|ҡуштояҡлы]] һөтимәрҙәр (үҙенсәлекле анатомияһынан сығып, ҡайһы берҙә уны тибет антилопаһы менән бергә айырым Saiginae ярым ғаиләһенә теркәйҙәр). 2002 йылда [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП)]] был [[Төр (биология)|төрҙө]] «CR» категорияһына, йәғни «бөтөүгә дусар булған» төргә теркәй. Башта был хайуандар [[Карпат тауҙары|Карпат тауҙары итәге һәм]] [[Кавказ]]дан алып Джунгария һәм [[Монголия|Монголияға тиклем]] [[Евразия|Евразия далаларында һәм ярым сүллектәрендә]] ҙур территорияларҙы биләп йөрөй. Хәҙер сайғаҡтар [[Ҡаҙағстан]], [[Үзбәкстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] ([[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡстан]], [[Әстерхан өлкәһе]], [[Алтай Республикаһы|Алтай республикаһы]]) һәм көнбайыш [[Монголия|Монголияның бер өлөшөндә]] йәшәй. [[Украина|Украинаның]] [[Аскания-Нова ҡурсаулығы]]на башҡа ерҙән алып килеп ебәргәндәр.. == Тасуирламаһы == [[Файл:1974_CPA_4351_mint.jpg|слева|мини|250x250пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почта маркаһында сайғаҡ, 1974]] Ҡуштояҡлы ваҡ мал, кәүҙәһенең оҙонлоғо 110—146 см, ҡойроғо 8 — 12 см, бейеклеге 60 —79 см. Ауырлығы 23 — 79 кг. Оҙонайып торған кәүҙәле, сағыштырмаса нәҙек ҡыҫҡа тояҡлы. Йомшаҡ, көмрө томшоҡло (бер аҙ фил томшоғона оҡшаңҡырап тора). Ҡолаҡ остары йомро. Тояҡтарының урталағылары ситтәгеләренә ҡарағанда ҙурыраҡ. Мөгөҙ тик ата хайуандарҙа ғына була. Мөгөҙҙөренең оҙонлоғо баш оҙонлоғо менән бер тигәндәй, 30 сантиметрға етә. Һарғылт-аҡ төҫтәге хайуандың мөгөҙҙәре дөрөҫ булмаған формала, аҫтан өстән бер өлөшөндә арҡыры дуңгәләктәр бар һәм башына ҡарата вертикаль рәүештә тора тиерлек. Йәйге тиреһе һарғылт-ерән, арҡаһының уртаһы ҡоңғорт ҡара төҫтә һәм ҡорһағына табан асыҡ һары төҫкә инә бара, сағыштырмаса һирәк йөн менән ҡапланған. Ҡышҡы тиренең йөнө ҡуйыраҡ та, оҙонораҡ та, бик яҡты, асыҡ һоро төҫтә. Сайға йылына ике тапҡыр: яҙ һәм көҙ йөнөн алмаштыра. Имсәктәре — 2 пар. == Көн итеү рәүеше == Сайғаҡтар төрлө миҙгелдә далала, ярымсүллектәрҙә ҙур меңәрләгән баш хайуан йыйылған көтөүҙәргә туплана<ref>[http://www.wwf.ru/about/what_we_do/species/saigak Сайғаҡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202032137/http://www.wwf.ru/about/what_we_do/species/saigak |date=2017-02-02 }}</ref> һәм төрлө үләндәр менән (алабута, [[Аҡтамыр|әрем, аҡтамыр]], билсән һәмбашҡа), шул иҫәптән башҡа төр хайуандар өсөн ағыулы булған үҙемлектәрҙе лә утлай. Сайғаҡтар алыҫ араларға күсенә һәм киң йылғаларҙы йөҙөп сыға ала. Әммә текә битләүҙәр һәм ҡаялы тауҙарҙан ҡасырға тырыша. Сайғаҡтар йүгергәндә сәғәтенә 80 километрға тиҙлеккә өлгәшә<ref>[http://naturall.ru/node/71 Сайғаҡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122222220/http://naturall.ru/node/71 |date=2015-01-22 }}</ref>. Тороҡтороу миҙгеле ноябрҙән башлана, Тәкәларе сайғаның иғтибарың яулау өсөн үҙ-ара һуғыша. Алышта еңгән тәкә 5-50 инә сайғанан торған «һәрәмгә» эйә була. Яҙ аҙағында — йәй башында сайға быҙаулай. == Таралған урыны == 1920-се йылдарҙа сайғалар күпләп ҡырыла, әммә күрелгән саралар һөҙөмтәһендә 1950-се йылдарҙа сайғалар һаны 2 миллиондан ашыу тәшкил итә<ref>{{Китап|автор=Акимушкин И.|заглавие=Это все антилопы|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Малыш|год=1977|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>, улар ярымсүллектә һәм һәм далала йәшәй. Хайуандарҙы яҡлау буйынса бер төркөм — Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды сайғаҡҡа һунарҙы дәртләндереү яҡлы була, сөнки уларҙың мөгөҙө [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]] мөгөҙөнә тиң, тигән һығымтаға киләләр<ref name="EllisNTB">{{Cite book}}</ref>. Һаны тағы ла кәмей, һәм хәҙер [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы]] төҙөгән исемлектә улар юғалыуға дусар ителгән хайуан төрөнә ҡарай. <br> [[Файл:Stamps_of_Kazakhstan,_2013-66.jpg|мини|230x230пкс|Ҡаҙағстандың почта маркаһында сайға, 2013]] === Ҡаҙағстан === [[Файл:Saiga_West_Kazakhstan.jpg|мини|300x300пкс|Сайғаҡтарҙың [[Яйыҡ]] буйында йәшәгән төрө ]] == Классификацияһы == Көнбайыш [[Монголия]]ла йәшәгән популяцияны айырым төрсәгә — монгол сайғаһына('''''saiga tatarica mongolica''''') индерәләр, уларҙың һаны 750 башҡа етә<ref name="mongolica">[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19833/0 ''Ssp saiga tatarica. mongolica'' (монгол сайга)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121151511/http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19833/0 |date=2011-11-21 }} сайтында [[Красный список МСОП|МСОП-ТЫҢ Ҡыҙыл исемлегендә]]{{ref-en}}</ref>. Ҡалғандары номинатив төрсәгә индерелә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, монгол сайғаһы плейстоцен төрсәһенә ҡарай һәм ''Saiga mongolica borealis тип йөрөтөлә''<ref name="iucnredlist">[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19832/0 ''Saiga tatarica'' (сайга)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117004010/http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/19832/0 |date=2011-11-17 }} сайтында [[Красный список МСОП|список МСОП-ТЫҢ Ҡыҙыл]] (Mallon, D. P. 2008){{ref-en}}</ref><ref>[http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14200665 ''Mongolica Saiga borealis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603230108/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14200665 |date=2010-06-03 }} тигән китабын Уилсон E. D. & m. d. Reeder (editors). 2005. [[Mammal Species of the World|Species Mammal of the World]]. Reference Geographic and A Taxonomic (3rd ed.). — Baltimore: University Press Johns Hopkins, 2 vols. (Pp 2142.) ISBN 978-0-8018-8221-0 [http://www.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&printsec=frontcover&hl=ru]</ref>. == Хужалыҡтағы әһәмиәте == Сайғаҡтар һанының кәмеүе йыш ҡына һунарсылыҡ кәсебе менән бәйле. Сайғаҡ итен, һарыҡ ите кеүек үк, ашарға ярай. Уны бешерәләр, быҡтыралар, ҡуралар<ref>[http://supercook.ru/zz231-05.html САЙҒАҠ АШАМЛЫҠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141121132118/http://supercook.ru/zz231-05.html |date=2014-11-21 }}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Saiga_tatarica.jpg|Сайғаҡ. [[питомникта]] Файл:Saiga_Antelope.jpg|Сайғаҡ 3D-һүрәтендә Файл:Stamp of Kazakhstan 009.jpg|[[Ҡаҙағстан]]дың почта маркаһында сайғаҡ </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == ** Соколов В. Е. Систематика млекопитающих. Том 3 (китообразные, хищные, ластоногие, трубкозубые, хоботные, даманы, сирены, парнокопытные, мозоленогие, непарнокопытные). — М.: Высшая школа, 1979. — С. 449—452. — 528 с. ** «Промысловые охоты у киргизов» («Охотн. газета», 1897, № 31); ** Н. Коратов, «О каратегинских борзых» (там же, № 47); ** Я. Полферов, «Охота в Тургайской обл.» (Оренбург, 1896); ** А. Силантьев, «Обзор промысловых охот в России» (СПб., 1898); ** И. Железнов, «Сайгачники» («Отеч. записки», 1857). == Тикшеренеүҙәр == ** Проняев А. В. [http://www.dissercat.com/content/fenotipicheskaya-genotipicheskaya-kharakteristiki-i-sovremennoe-sostoyanie-populyatsii-saiga Фенотипическая, генотипическая характеристики и современное состояние популяций сайгака] 1985 ** Букреева О. М. [http://www.dissercat.com/content/evropeiskaya-populyatsiya-saigaka-saiga-tatarica-l-i-faktory-opredelyayushchie-ee-sostoyanie Европейская популяция сайгака (Saiga tatarica L.) и факторы, определяющие её состояние] 2002 == Һылтанмалар == ** [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/270.html Позвоночные животные России: Сайга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207022329/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals%2F270.html |date=2019-02-07 }} ** [http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Saiga_tatarica.html Уникальные копытные] ** [http://asiaweb.ru/?p=28 Сайгак под угрозой вымирания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302053129/http://asiaweb.ru/?p=28 |date=2012-03-02 }} ** [http://www.cms.int/species/saiga/saiga_meetings.htm Меморандум о Взаимопонимании по Сохранению Антилопы Сайги]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** ARKive — [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Saiga_tatarica/ изображения и видео антилопы сайги ''(Saiga tatarica)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006080927/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Saiga_tatarica/ |date=2006-10-06 }} ** [http://saigak.biodiversity.ru/ Информационное обеспечение программ по сохранению сайгака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203012514/https://saigak.biodiversity.ru/ |date=2021-12-03 }} ** [http://www.cic-wildlife.org/?id=157 CIC — Международный Совет по Сохранению Диких Животных] ** [http://www.saiga-conservation.com/ Альянс по Сохранению Сайгака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322155141/http://www.saiga-conservation.com/ |date=2019-03-22 }} ** [http://elementy.ru/news/431211 Браконьерство — основная причина деградации популяций сайгаков] ** [https://web.archive.org/web/20190826050059/http://sic-transit.ru/blog/okhota_na_sajgakov_v_astrakhanskoj_gubernii_1856_g/2014-10-20-155 Охота на сайгаков в Астраханской губернии, 1856 г.] ** [https://yvision.kz/post/773195 Сайгаки в Западно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322155142/https://yvision.kz/post/773195 |date=2019-03-22 }} * [[Категория:Евразия эндемиктары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл китабы]] [[Категория:Евразия һөтимәрҙәре]] [[Категория:1766 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Ҡыуыш мөгөҙлөләр]] [[Категория:Юҡҡа сығыусы төрҙәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] azhkwudbci8glvfia6lnytfcdfo6aai 0 148698 1309759 1281652 2026-11-09T18:33:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309759 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Н, А. Некрасов исемендәге Кострома дәүләт университеты. '''(тулы исеме: '''Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы «Н. А. Некрасов исемендәге ''' '''Кострома дәүләт''' '''университеты''' '''»''') — [[Кострома]]ла урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Университеттың төп уҡыу корпустары ҡаланың үҙәк өлөшөндә, Волга яры буйында, урынлашҡан. Рәсәй белем биреү һәм фән министрлығының, 2016 йылдың 10 март № 196 бойороғона ярашлы әлеге ваҡытта КГТУ юғары уҡыу йорто Кострома дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Төбәктеңтерәк университеттарының береһе. == тарих == === Эшсе-крәҫтиән университеты === [[1918 йыл]]да « Кострома дәүләт эшсе-крәҫтиән университеты [[Октябрь революцияһы|1917 йылдағы Октябрь революцияһының]]» иҫтәлегенә асыла. Юридик документы булып [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Совнаркомдың]] [[21 ғинуар]]ҙа, [[1919 йыл]]да, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ульянов-Ленин]] яҙған декрет тора. Уҡыу йорттонда дәрестәр [[17 ноябрь|17 ноябрҙә,]] [[1918 йыл]]да, башланып китә. Университеттың беренсе ректоры Н. Г. Городенский, классик филология уҡытыусыһы, була. ләкин йылдан артыҡ эшләгәс, ул үҙенең сәләмәтлек торошо буйынса вәкәләттәрен һала. [[Файл:Nikolay_Gorodenskiy.jpg|справа|мини|242x242пкс|Николай Гаврилович Городенский, Кострома университетының беренсе ректоры]] Башта университет составында тәбиғи, урман һәм гуманитар факультеттары була, һуңғараҡ — педагогия һәм медицина факультеттары булдырыла. 1919 йылда университетының әҙерлек бүлегендә эшселәр факультеты эшләй башлай. 1921 йылда университеттың бөтә факультеттарында 3 333 студент уҡый. [[Файл:State-university-01-kostroma.jpg|слева|мини| КДУ-ның «А» корпусы (1 Май урамы, 14)]] [[Файл:State-university-02-kostroma.jpg|слева|мини|Корпус «В». КДУ]] [[1921 йыл]]да Кострома университеты базаһында педагогия институты (халыҡ мәғарифы институты һәм ауыл хужалығы институты барлыҡҡа килә. Артабанғы бер нисә йыл университетта төрлө уҡыу йорттары ойошторола һәм улар бер нисә тапҡыр ул үҙ эшмәкәрлеге йүнәлешен үҙгәртә. == Ректорат == * Наумов Александр Рудольфович, ректор * Ершов Владимир Николаевич, беренсе проректор * Тимонина Любовь Ильинична, уҡытыу-методик эштәр буйынса проректор * Груздев Владислав Владимирович, ғилми эштәр буйынса проректор * Алексей Евгеньевич Подобин, тышҡы бәйләнештәр һәм үҫеш буйынса проректор == Белем биреү эшмәкәрлеге == === Факультеттары һәм институттар === * Педагогика һәм психология институты * Иҡтисад институты * Физика-математика һәм тәбиғи фәндәр институты * Тарих һәм филология институты * Мәҙәниәт һәм сәнғәт институты * Ю. П. Новицкий исемендәге юридик факультет. == Билдәле кешеләр == [[Файл:Aleksandr_Vasilevsky_Kostroma.JPG|мини|Советтар Союзы маршалы А. М. Василевский иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ. Кострома дини семинарияһының стенаһында.]] === Ректорҙар === # Талов Леонид Николаевич (1949—1954) # Землянский Федор Маркович (1954—1961) # Синяжников Михаил Иванович (1961—1986) # Панин Валентин Семенович (1986—1989) # Рассадин Николай Михайлович (1989—2014) # Наумов Александр Рудольфович (2014—) == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * [http://ksu.edu.ru/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=1257&Itemid=3 Костромской государственный университет имени Н. А. Некрасова / под общ. ред. Н. М. Рассадина; сост. А. Г. Кирпичник, А. Р. Наумов. — Кострома : КГУ им. Н. А. Некрасова, 2008. — 80 с. : ил.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602212127/http://ksu.edu.ru/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=1257&Itemid=3 |date=2013-06-02 }} — <nowiki>ISBN 978-5-7591-0938-9</nowiki> * Костромской государственный университет: страницы истории и современность / 2-е изд., исправ. и доп. Авторы-сост.: Д. А. Волков, В. Л. Миловидов, А. Н. Рябинин. — Кострома : КГУ им. Н. А. Некрасова, 2002.— 488 с. * Наука в КГУ / А. Р. Наумов, В. В. Чекмарев ; М-во образования и науки Рос. Федерации, Костром. гос. ун-т им. Н. А. Некрасова. — Кострома : КГУ, 2004. — 262 с. : ил., табл. ; 21 см. — На обл. авт. не указаны. — <nowiki>ISBN 5-7591-0605-8</nowiki> * Профессора Костромского государственного университета имени Н. А. Некрасова / Мин-во образования и науки Рос. Федерации, Гос. образоват. учреждение высш. проф. образования «Костром. гос. ун-т им. Н. А. Некрасова»; [редкол.: В. В. Чекмарев (отв. ред.) и др.]. — Кострома : [Костром. гос. ун-т им. Н. А. Некрасова], 2004. — 151 с., [34] л. портр. ; 21 см. — Библиогр. в конце ст. — <nowiki>ISBN 5-7591-0606-6</nowiki> * [https://web.archive.org/web/20241110173805/https://ksu.edu.ru/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=1253&Itemid=3 Информационный бюллетень Управления научно-исследовательской деятельности Костромского государственного университета имени Н. А. Некрасова. Вып. 26 / отв. ред. и сост. А. Р. Наумов]. — Кострома : КГУ им. Н. А. Некрасова, 2011. — 112 с. — <nowiki>ISBN 978-5-7591-1179-5</nowiki> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090923003933/http://www.edu.ru/vuz/list/260/ Костромской государственный университет имени Н. А. Некрасова на портале «Российское образование»] * [http://www.ksu.edu.ru/ Официальный сайт КГУ им. Н. А. Некрасова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423105828/http://www.ksu.edu.ru/ |date=2012-04-23 }} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] g7waayxjhqarwxd3dz2ix6nerifewq6 0 148811 1309815 1296032 2026-11-09T23:04:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309815 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Аҡҡүл''' - {{lang-ru|Больша́я Аку́ля (также Большо́й Аку́ль)}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы урыҫ теленә Аҡкүл тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа <ref>Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Географияһы == Оло Аҡкүл күле [[Ҡыштым ҡала округы]] территорияһында, Ҡыштым ҡалаһынан 6 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыштараҡ [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл]] йәйрәп ята<ref>[http://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/malaya-akulya Малая Акуля]</ref> [[Силәбе]]гә тиклем араһы – 85 км, Екатеринбургҡа – 155 км Координаттары: 55°37′42″ - киңлеге, 60°34′24″ - оҙонлоғо<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=bolshaya-akulya&id=1733 Большая Акуля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250923051952/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=bolshaya-akulya&id=1733 |date=2025-09-23 }}</ref> == Тасуирламаһы == Һыу көҙгөһө майҙаны 6,3 км² ; иң тәрән урыны - 5, уртаса тәрәнлеге — 3 м. Һыу массаһы күләме - 26,9 млн. Һыу көҙгөһө майҙаны - 250,4 метр. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 200 квадрат километр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 248 метр<ref name=":1">{{статья|автор = [[Чупин, Наркиз Константинович|Чупин Н. К.]]|ответственный= |заглавие =[[:s:Географический и статистический словарь Пермской губернии (Чупин)/Акуля Большое и Малое|Акуля Большое и Малое]]|издание=[[Географический и статистический словарь Пермской губернии]] |ссылка =|язык = |место =Пермь|издательство= |тип = |год =1873|число = |том =1|номер =|страниц =577|страницы=10|isbn =}}</ref>. Күл һыуы сөсө , химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы тип, дөйөм минераллашыуы - 246 мг/л. Ағымлы күл, төньяғынан ҙур булмаған йылға сығып [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл]] күленә ҡоя. М. Акуль. Күл рекреация маҡсаттарында ҡулланыла, ярҙарында пионер лагерҙары һәм ял базалары төҙөлгән. Төньяҡ ярында - [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл]]гә , көнсығышында [[Аҡакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡакүл]] гә ҡылымыҡтар. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлде урмандар уратып алған. Күлдә карп, [[сабаҡ]], [[суртан]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡорман]], [[алабуға]], сиг, рипус, этеш тереклек итә <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoe_akulya/ Большая Акуля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330155206/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoe_akulya/ |date=2019-03-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *Большая Акуля [https://web.archive.org/web/20250923051952/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=bolshaya-akulya&id=1733] *Большая Акуля [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1964-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330155158/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1964-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D1%258C%25D1%2588%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-30 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыштым]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] n2tkmjhatlg9dow1ikb3dwrvl3rwsa9 0 148978 1309912 1278051 2026-11-10T07:07:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309912 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ростов өлкәһе Ҡарауыл тауындағы мемориал''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] берҙән-бер «Игорь полкы тураһында һүҙ» һәйкәле, [[Белая Калитва]] ҡалаһы янында урынлашҡан. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Белая Калитва ҡалаһының тарихи ҡомартҡыһы булып Ҡарауыл ҡурғаны тора. Ҡарауыл ҡурғаны Дондың ете мөғжизәһе иҫәбенә инә<ref>[http://www.turism.irnd.ru/page411.html Семь чудес Дона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402131001/http://www.turism.irnd.ru/page411.html |date=2019-04-02 }}</ref>. Ҡурған Ҡараул тауы тип борондан аталған, был урындарҙа казактар урындың иң юғары нөктәһенә күҙәтеүселәрҙе ҡуйған, улары дошман яҡынлашыуы тураһында иҫкәртеп усаҡ яҡҡан. Ҡарауыл тауы түбәһенән Калитва һәм Быстрая йылғалары араһын күрергә мөмкин, ул тирәлә [[Файл:Belaya_kalitva.jpg|мини|Белая Калитва ҡалаһында Калитва йылғаһы. ]] «Игорь полкы тураһында һүҙендә» һүрәтләнгән ҡыпсаҡтар менән һуғыштар булып үтә, тип һаналған. Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, Быстрая йылғаһы, шул уҡ легендар Каяла йылғаһы, мул һыулы булған. Башҡа фекерҙәр буйынса, Каяланы Калитва йылғаһы тип иҫәпләргә кәрәк. Әммә, нисек кенә булмаһын, [[1970 йыл]]дың май айында Ҡарауыл тауындағы алыш иҫтәлегенә кенәз Игорь яугирҙәренең донъяла берҙән-бер һәйкәле ҡуйыла. Мемориаль табличкала «Игорь яуы яугирҙәренә — батыр рустарға 1185 йыл» тип яҙылған. Монумент 17 тонналыҡ карел диабазынан торған таш киҫәгенән ғибәрәт. Обелиск тимер фундаментҡа ҡуйылған. 3 метр ҡара — һоро киҫәк аҫтында, махсус тишектә, [[Киев]] һәм Путивлдән, Новгород-Северский һәм Трубчевсктан, Рыльск һәм [[Курск]]тан, йәғни Игорь яуын тәшкил иткән дружинниктарҙың бөтә ҡалаларынан тупраҡтар менән капсулалар көпләп ҡуйылған. [[1975 йыл]]дың июленән Ҡарауыл тауы [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]] булараҡ дәүләт һағы аҫтына алынған<ref>[https://big-rostov.ru/turizm/sem-chudes-dona/karaul-gora-v-rostovskoj-oblasti-mesto-opisannoe-veshhim-boyanom/ Караул-гора в Ростовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222183720/http://big-rostov.ru/turizm/sem-chudes-dona/karaul-gora-v-rostovskoj-oblasti-mesto-opisannoe-veshhim-boyanom/ |date=2017-02-22 }}</ref>. ==«Каяла уҡыуҙары» фестивале== Йыл һайын май айында Белая Калитва районының Погорелов утарында рәсәй клубтарының хәрби-тарихи смотры менән халыҡ-ара тарихи-әҙәби «Каяла уҡыуҙары» фестивале үтә. * {{Внешнее изображение}} Бөгөн был [[Рәсәй]]ҙә, бәлки, әҙәби һәйкәлгә арналған берҙән-бер «хәрби смотр». Бындай сағыу фестиваль нисә йыл инде Ростов өлкәһенең туристик ваҡиғалар календарына индерелгән<ref>[http://www.igorevopole.ru/ О центре «Игорево поле»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402131000/http://www.igorevopole.ru/ |date=2019-04-02 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. <nowiki>ISBN 978-5-7509-0631-4</nowiki> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.rostovgid.ru/architecture/monument/memorial-na-gore-karaul.html Мемориал на горе Караул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114102353/http://www.rostovgid.ru/architecture/monument/memorial-na-gore-karaul.html |date=2017-11-14 }} * [http://kalitva-history.ucoz.com/publ/karaul_gora/1-1-0-7 История Белой Калитвы] * [https://web.archive.org/web/20191014214957/http://special.kagl-roo.donland.ru/default.aspx?pageid=78224 Достопримечательности Белокалитвинского района] * [http://www.zapoved.net/index.php/News/Регионы/Южный_округ/Ростовская_область/ Белокалитвинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925211936/http://www.zapoved.net/index.php/News/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C |date=2018-09-25 }} [[Категория:1970 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] mdvjhhxycnb86a53ra37evlpfv7yyyy 0 149087 1309865 1296077 2026-11-10T04:14:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309865 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе''' — [[Ростов өлкәһе]] Морозовск ҡалаһында Рус православие сиркәүе ҡорамы. Рус Православие сиркәүенең Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай. == Тарихы == [[XX быуат]] башында станица халҡы бик тиҙ арта. Морозовск станцияһындағы Покровский сиркәүе бәләкәй була. [[1912 йыл]]дың апрелендә яңы ҡорам төҙөргә ҡарар ҡабул ителә<ref>[http://bloknot-morozovsk.ru/news/o-khrame-vo-imya-rozhdestva-presvyatoy-bogoroditsy-768335 О храме во имя Рождества Пресвятой Богородицы в Морозовском районе] </ref>. Ғәскәри Ер шураһы төҙөлөш өсөн 30 000 һум аҡса, 500 дисәтинә ер бүлә. [[1912 йыл]]дың октябрендә Дон ғәскәренең Өлкә Идаралығы төҙөлөшкә рөхсәт бирә, шул уҡ ваҡытта дини әһелдәр өсөн торлаҡ йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе бинаһын төҙөү ҡарала. Ғибәҙәтхана Фомин Константин Иванович проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш йыл ярым эсендә тамамлана. Әммә төҙөлгән ҡорамда ярыҡтар барлыҡҡа килә — нигеҙе сүгә. 1914 йылда сиркәүҙе инженер ҡарап сыға, ярыҡтары ҡурҡыныс түгел, ғибәҙәтхана асыу өсөн хәүефле түгел тип ҡарар итә. Ҡорамды изгеләндереү 1915 йылдың 25 апрелендә үтә. Ғибәҙәтхана Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланып изгеләндерелә. 1915 йылдың 20 декабрендә дин әһелдәре йорто менән мәхәллә асыла. Мәхәлләгә мең ярым тирәһе кеше килә. Сиркәү XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем эшләй. Йәнәшәлә хәрби ҡаласыҡ төҙөлә һәм сиркәү уның биләмәһендә ҡала. Сиркәү 40 йыл аҙағына тиклем шунда тора. Уның манараһы емерелә. Ахырҙа ҡорамды хәрби склад итеп яңынан төҙөйҙәр. [[2001 йыл]]да ғиәбәҙәтхананы тергеҙә башлайҙар. Был ваҡытта ғибәҙәтхана [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Оборона министрлығы милке була. Манара, көмбәҙе тергеҙелә. Яңы ҡыңғырау ҡуйыла, ул [[Воронеж]] ҡалаһында эшләнә. Ҡыңғырау 1250 кг ауырлыҡта. == Төкәтмәләре == * Ҡорамдың төп төкәтмәһе — Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланған; * Уң төкәтмә — Архистратиг Михаилға бағышланған; * Һул төкәтмә — священник Николай Поповҡа бағышланған<ref>[http://www.volgaprav.ru/about_eparchy/persons/svyashhennomuchenik-nikolaj-popov/#.WH-rDlWLSUk Священномученик Николай Попов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223062510/http://www.volgaprav.ru/about_eparchy/persons/svyashhennomuchenik-nikolaj-popov/#.WH-rDlWLSUk |date=2014-12-23 }}</ref>. == Руханиҙар == Храмдың өлкән священнигы — Трофимов Юрий Николаевич. == Ҡомартҡылары == Ҡорамда Николай Поповтың мәйетенең өлөштәре менән иконаһы һаҡлана. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.morozovsky.ru/imgs/wysiwyg/hram-rozd-1.pdf Храм Рождества Пресвятой Богородицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119051412/http://www.morozovsky.ru/imgs/wysiwyg/hram-rozd-1.pdf |date=2017-01-19 }} * [http://palomniki.su/countries/ru/g01/aksay/hram-ikony-bm-odigitrii.htm Храм в честь иконы Божией Матери «Одигитрия» в г. Аксай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327020439/http://palomniki.su/countries/ru/g01/aksay/hram-ikony-bm-odigitrii.htm |date=2017-03-27 }} * [http://sobory.ru/article/?object=13760 Морозовск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы.] * [https://web.archive.org/web/20250113134238/https://www.list-org.com/company/4554817 Организация Приход Рождества Пресвятой Богородицы г Морозовска] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] lny5tcczks6b0967gsuyniwoa4iiwk7 0 149212 1309828 879434 2026-11-10T00:17:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309828 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оунасваара саңғы үҙәге''' — [[Финляндия]]ның Рованиеми ҡалаһында саңғыла трамплиндан һикереү буйынса ярыштар өсөн төҙөлгән комплекс. == Тарихы == Беренсе ваҡытлыса Оунасваара трамплины [[1927 йыл]]дың февралендә төҙөлгән, ә шул уҡ йылдың февралендә саңғыла һикереү буйынса даими трамплин асыла. Был ҡоролма 1947 йылға тиклем файҙаланыла. [[1937 йыл]]дың мартында Рованиеми ҡалаһында Пойлиоваара саңғы трамплины асыла, ул Финляндияла иң ҙур трамплин була, әммә немец ғәскәрҙәре уны [[1944 йыл]]дың 8 октябрендә Лапландия һуғышы ваҡытында шартлата [[1947 йыл]]да К50 ағас трамплины төҙөлә. 1956 һәм 1976 йылдар араһында ике янғын була. [[1976 йыл]]дағы янғында трамплин тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. 1983 йылда ул К64 ҡалҡыулығы итеп үҙгәртеп ҡорола<ref>[https://web.archive.org/web/20070928223654/http://www.oh.fi/index.php?name=Content&nodeIDX=2165 Ounasvaaran Hiihtoseura: mäkihistoria Ounasvaaran]</ref> [[1950 йыл]]дарҙа Оунасваараның көньяҡ битләүендә K35, K25, K15 һәм K6 саңғы трамплиндары төҙөлә. [[1961 йыл]]да ағас трамплин урынына яңы бетон трамплин төҙөлә башлай, ул. [[1962 йыл]]да асыла. 1976, 1990 һәм 2014 йылдарҙа реконструкция үткәрелә.<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/FIN-Finlandia/LL-Laponia/Rovaniemi/0271-Ounasvaara/ Ounasvaara, Rovaniemi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509031411/http://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/FIN-Finlandia/LL-Laponia/Rovaniemi/0271-Ounasvaara/ |date=2019-05-09 }}</ref> [[1990 йыл]]да Мууроллела К-27 күнекмә трамплины төҙөлә, әммә ул популярлыҡ менән файҙаланмай, 2000 йылда һүтеп алына һәм Оунасваар саңғы үҙәгенә күсерелә<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/FIN-Finland/LL-Lapland/Muurola/0260/ Muurola, Rovaniemi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418012902/http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/FIN-Finland/LL-Lapland/Muurola/0260/ |date=2019-04-18 }}</ref> [[1970 йыл]]да Ҡышҡы универсиада сиктәрендә трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғы күпбәйгеһе буйынса ярыштар уҙғарыла. Шулай уҡ комплекста бер нисә халыҡ-ара саңғы ярыштары үтә, улар араһында спорттың саңғы төрҙәре буйынса [[1984 йыл]]да Донъя чемпионаты, саңғы күпбәгеһе буйынса Донъя Кубогының һәм Континенталь Кубоктың бер нисә этабы, саңғы спорты төрҙәре буйынса юниорҙар араһында [[2005 йыл]]да Донъя чемпионаты үтә. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Финляндия]] [[Категория:Финляндияла спорт]] 99bw289jvs8b5nltuwbbiomtha3qxgv 0 149356 1309720 1218578 2026-11-09T16:08:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309720 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мясников райоынының тарихи-этнография музейы ''' — [[Ростов өлкәһе]] Мясников районының Салтыр ауылындағы музей. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Ростов өлкәһе Мясников районы Салтыр ауылындағы тарихи-этнография музейы 1992 йылдың 24 апрелендә, Ғосман империяһының әрмәндәр геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнөндә асыла. Музейҙа әрмәндәрҙең Ҡырым ярымутрауынан Дон еренә күсеп ултырыуына арналған даими экспозиция булдырылған. Музей экспозицияһында XVIII быуат аҙағы — XX быуат башындағы биҙәү-ҡулланма сәнғәтен, эш ҡоралдарын, боронғо өй кәрәк-яраҡтарын үҙ эсенә алған тарих һәм этнография буйынса материалдар бар. Шулай уҡ бында әрмәндәрҙең Ҡырымдан күсенеү ваҡытында алып килгән көнкүреш әйберҙәре менән танышырға мөмкин. Музейҙың асыҡ майҙансығында ихата мейесе ҡуйылған. Музейҙа тарихи фотоһүрәттәр күп, бында тарихи документтар һәм ҡиммәтле ҡулъяҙмалар һаҡлана. Музейҙа шулай уҡ урындағы рәссамдарҙың картиналары урынлашҡан. Музей залдарында ваҡытлыса тематик күргәҙмәләр үткәрелә: Мясниковский районының немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү көнө, 1915 йылда әрмәндәр геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө килә, Еңеү көнө һ.б. Музей халыҡ һәм фольклор традицияларын ҡулланыуға иғтибар бүлә. Бында мәктәп уҡыусылары өсөн фольклор байрамдары, конкурстар һәм уйындар уҙғарыла. Музей хеҙмәткәрҙәре әрмән мәҙәниәтенә һәм тарихына арналған лекциялар уҡый. 2011 йылда музейға Әрмән Республикаһының премьер-министры Тигран Саркисян килә. Рус-әрмән дуҫлығының яңы күргәҙмәһе өсөн музейға тарих-этнография музейының әйберҙәре тапшырыла : милли кейемдәр, көнкүреш әйберҙәре, ауыл хужалығы эш ҡоралдары Әлеге ваҡытта Тарихи-этнография музейында Р. Патканян исемендәге әҙәби студия һәм «Цахкепунч» фольклор төркөмө эшләй. Әҙәби студияны шағир-тыуған яҡты өйрәнеүсе Хевонд Кристостурян ойоштора. == Һылтанмалар == * [http://dontourism.ru/museums_view.aspx?id=62 Историко-этнографический музей Мясниковского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505060910/http://dontourism.ru/museums_view.aspx?id=62 |date=2016-05-05 }} * [http://www.voopiik-don.ru/main/2009-06-01-10-47-54/2341-20----- Историко-этнографический музей Мясниковского района] * [https://web.archive.org/web/20220411063849/http://nnao.ru/2012/03/24/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BC%D1%8F%D1%81%D0%BD/ Историко-этнографический музей Мясниковского района] [[Категория:Мясниковский район]] [[Категория:1992 йылда нигеҙ һалынған музейҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Музейҙар]] 9z468lrvi51mw7z3a9ra37ljmfxb1sz 0 149385 1309795 1302768 2026-11-09T21:49:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309795 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Әнүәр Нуретдинов |оригинал имени = |дата рождения = 1916 |место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Бөрө өйәҙе]], [[Үрге Маншыр]] ауылы |дата смерти = билдәһеҙ |место смерти = билдәһеҙ |изображение = |ширина = 200 px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР}} |годы службы = 1939—1946 |звание = |род войск = |должность = |часть = '''Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында:''' * 5-се гвардия миномёт дивизияһының 22-се гвардия миномёт бригадаһы |сражения = {{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]}} |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{Медаль «За боевые заслуги»}} <!-- {{!!}} {{Медаль Жукова}} {{!!}} {{медаль «За отвагу»}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{медаль «За освобождение Варшавы»}} {{!!}} {{Медаль «За взятие Берлина»}} {{!!}} {{Медаль «За победу над Германией»}} --> {{!}}} |связи = |в отставке = }} {{Фамилиялаш|Нуретдинов}} '''Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы''' ([[1916 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Биографияһы == Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы 1916 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Илеш районы}}) [[Үрге Маншыр]] ауылында тыуған. Милләте буйынса [[башҡорт]]{{sfn|ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}}. Әсәһе — Сәйҙә Шәйхетдинова<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1981972139/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26date_birth%3D1916%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Нурдинов Анвар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410215303/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1981972139/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26date_birth%3D1916%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2019-04-10 }} Военно-пересыльный пункт</ref>. 1939 йылдың ноябрендә [[Мурманск өлкәһе]]нең Кировск район хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла<ref name="«Три шурупа»" />. <!-- 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнашҡан? --> [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылдың июленән 1941 йылдың ноябренә тиклем Көнбайыш фронтта, артабан Үҙәк фронтта була. Ҡаты яралана. 1943 йылдың мартынан 1-се Белоруссия фронты 3-сө армия 5-се гвардия миномёт дивизияһының 22-се гвардия миномёт бригадаһы составында машина водителе булып хеҙмәт итә. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалының бүләкләү ҡағыҙына ярашлы, Әнүәр Нуретдинов хеҙмәтен үтәгәндә үҙен ҡурҡыу белмәҫ яҡшы водитель итеп күрһәткән. Уның машинаһы боҙолмай һәм аварияға эләкмәй 7000-дән ашыу километр юл үткән, юлдар батҡаҡланған осорҙа һәм Орёл-Курск йүнәлешендәге операция барышында дошман уты аҫтында ауыр шарттар булыуына ҡарамаҫтан оҙайлы рейстар яһап, бригаданы ваҡытында аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткән{{sfn|ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}}. Артабан [[Белоруссия]]ны һәм [[Польша]]ны азат итеүҙә, [[Берлин]]ды алыуҙа ҡатнаша. [[Файл:Soviet graffiti in the Reichstag - Oryol and Bashkiria.jpg|thumb|right|250px|Германия парламенты бинаһы — Рейхстаг диуарындағы Әнүәр Нуретдиновтың автографы]] [[Германия]] парламенты бинаһы — Рейхстагты алғандан һуң уның диуарында үҙенең автографын яҙып ҡалдырған. Был автограф әлеге көнгә тиклем һаҡланған һәм ул Рейхстаг бинаһының төньяҡ флигелендә, беренсе ҡаттың төньяҡ диуарында урынлашҡан<ref>''Karin Felix''. Ich war hier, Berliner Wissenschafts — Verlag, 2018.</ref>. Автографтың беренсе өлөшө ғәрәп графикаһында башҡорт телендә яҙылған: ''«Башҡортостан. Юғары Маншар. Нуртдинов Әнүәр»'', аҫҡы өлөшө рус телендә башҡарылған: ''«Башкирия. Верх. Манчар. Нуртдинов Анвар»''<ref name="«Три шурупа»" >[https://trishurupa.ru/content/bashkortostan-v-reykhstage.html Башкортостан в Рейхстаге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410215255/https://trishurupa.ru/content/bashkortostan-v-reykhstage.html |date=2019-04-10 }} // «Три шурупа» информационно-публицистический портал.</ref>. == Бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (25.08.1943){{sfn|ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}} <!--[http://www.zelenodolsk.ru/article/4868 Зеленольск] * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы * «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы * «Берлинды алған өсөн» миҙалы * «Германияны еңгән өсөн» миҙалы * Жуков миҙалы. «65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков»--> * 2 дәрәжә Ватан һуғышы ордены (9.04.1985){{sfn|ЦАМО РФ. Юбилейная картотека награждений, шкаф 43, ящик 6, номер документа 84}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ; Документтар * {{книга|ссылка=http://podvignaroda.mil.ru/|заглавие=Общедоступный электронный банк документов «Подвиг Народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} номера в базе данных: : {{книга|ссылка= http://podvignaroda.ru/?#id=20379604&tab=navDetailDocument|заглавие=Медаль «За боевые заслуги»|ref=ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}} : {{книга|ссылка= http://podvignaroda.ru/?#tab=navPeople_search|заглавие=Орден Отечественной войны 2-й степени|ref=ЦАМО РФ. Юбилейная картотека награждений, шкаф 43, ящик 6, номер документа 84}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] mz6gdoajqxylqn6tqwvadjpxwgz396z 0 149546 1309944 1296099 2026-11-10T10:03:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309944 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәүҙе''' ({{lang-ru|Ревда}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Свердловск өлкәһе]]ндәге ҡала, Рәүҙе ҡала округының административ үҙәге. Ҡала хакимиәте буйһоноуындағы территория майҙаны — 970 км², был Свердловск өлкәһенең 0,57 % майҙанын тәшкил итә. Ҡала округы биләмәһе буйлап [[Европа]] һәм [[Азия]] сиге үтә. Ҡала Рәүҙе йылғаһы һәм быуаһы ярында, уның Чусовая йылғаһына ҡойған ерендә урынлашҡан. Рәүҙене «Европаның беренсе ҡалаһы» тип йөрөтәләр, сөнки ул Европа һәм Азияның шартлы сиген иң яҡын торған ҡала. [[Ҡазан]] — [[Екатеринбург]] тимер юлындағы станция. == Гербы һәм флагы == ; Гербы Көмөш һәм йәшел төҫтәге яланда өс башлы төрлө төҫтәге тауҙа ҡара айыу һәм соболь тимер балдаҡ тотоп тора һәм ул төҫ осланған боронғо уҡ башағы менән тамамлана. ; Флаг Туҡыманың нисбәте 2:3, ул вертикаль рәүештә ике өлөшкә тигеҙ бүленгән йәшел һәм аҡ төҫтә. Флаг өҫтөнә Ревданың гербы төшөрөлгән. == Тарихы == [[Файл:W_W_Revda_Pervouralsk.png|мини|311x311пкс|Ревда (аҫтағы) һәм [[Первоуральск]] (өҫкө), йыһандан ҡарағанда]] Ревда — [[Урал]]дың иң боронғо ҡалаларының береһе — уға нигеҙ һалыу датаһы булып [[1734 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябре]] һанала — был көндә Акинфий Демидов төҙөгән ҡасабала беренсе алты бот суйын ҡойола. Атаманың этимологияһы билдәле түгел, ә «Рәүҙе—ревда» атамаһы — мәғәнәһе буйынса башҡорт телендәге — «баҡыр йылға» тигәнгә яҡын. Йылға янында был урынға урыҫтар килгәнгә тиклем үк баҡыр ятҡылығы табылған. Рус халҡы бында килгәнгә тиклем был урында башҡорттар йәшәгән, артабан заводчик (Демидов) бик осһоҙ хаҡҡа был ерҙәрҙе һатып алған һәм башҡорттарға ул ерҙе ташлап китергә тура килгән. 1841 йылда Ревдала завод крәҫтиәндәре сыуалыштары булған<ref name="autogenerated1">Лобанов а. Горнозаводской ғәскәрҙәре XVIII — көкөрт. XIX вв. / / Кама Хеҙмәт региональной археолог-этнографической студенческой экспедицияһы. — 2014. — № 9. — 103 с.</ref>. [[Екатеринбург]]тан Ырымбур һыҙығы № 14 батальонының ике ротаһы уларҙы баҫтырыу өсөн килгән<ref name="autogenerated1" />. Баш күтәреүселәр һалдаттарға ҡойолма суйын киҫәктәрен һәм таш ташлап, командирҙы, ике офицерҙы һәм 17 һалдатты йәрәхәтләй<ref name="autogenerated1" />. Быға яуап итеп пушкаларҙан ут асҡандар: заводтың 33 кешеһе һәләк булған һәм 62 кешеһе яраланған<ref name="autogenerated1" />. 1929 йылда эшселәр ҡасабаһына ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. Ҡала статусы [[1935 йыл|1935 йылдың 3 майында]] бирелә. 1963 йылдың 1 февралендә хеҙмәтсәндәр депутаттарының Рәүҙе ҡала Советы Свердловск өлкә Советы ҡарамағына тапшырыла<ref>{{Cite web|url=https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm|title=Об укрупнении сельских районов, образовании промышленных районов и изменении подчиненности районов и городов Свердловской области - Российский Правовой Портал|author=ipravo.info|publisher=ipravo.info|lang=ru|accessdate=2018-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520192925/https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm |date=2018-05-20 }}</ref>. == Халыҡ == {{Население|Ревда (Свердловская область)}}{{население|Ревда (Свердловская область)|график}}{{Численность городов России}} == Мәҙәниәт == [[Файл:Demidov1.jpg|мини|«Демидов Үҙәге» музейы]] * «Демидов үҙәге» Ревда тарих-крайҙы өйрәнеү музейы; * МАУ «Ревда ҡала округы мәҙәниәт һарайы»; * Бер нисә мәҙәни һәм ял итеү үҙәге; * Музыкаль театр «Гастион»; * Күңел асыу үҙәгендәге «Кин-дза-дза» кинотеатры; * Екатеринбург филармонияһы филиалы; * МБУК «Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы», уға 11 китапхана инә (үҙәк ҡала китапхана; Үҙәк ҡала балалар китапханаһы; 3 ҡала китапханаһы; 2 балалар китапханаһы; 3 ауыл китапханаһы, 1 һуҡырҙар өсөн махсус китапхана); * Ҡала паркы Ревда ҡалаһының ҡала паркы; * «Еңеү» мәҙәниәт паркы; * Елань паркы. == Сәнәғәте == Ҡалала 13 ҙур<ref>{{Cite web|url=http://admrevda.ru/novosti/3296-administratsiya-gorodskogo-okruga-revda-podvela-itogi-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitiya-okruga-za-2015-god.html|title=Администрация городского округа Ревда подвела итоги социально-экономического развития округа за 2015 год - Администрация Городского Округа Ревда|author=Super User|publisher=admrevda.ru|accessdate=2016-04-13}}</ref> һәм уртаса ҙурлыҡтағы металлургия сәнәғәте, төҙөлөш комплексы, кабель етештереү , электр энергияһы һәм һыу бүлеү предприятиелары бар. Ҡаланың дүрт предприятие Ревданың ике эре сәнәғәт холдингына ҡарай. Урал тау-металлургия компанияһына: * Урта Урал баҡыр иретеү заводы (СУМЗА); * Ревда кирбес заводы(РКЗ); * Төҫлө металдарҙы эшкәртеү буйынса Ревда заводы (РзОЦМ) НЛМК төркөмө: * НЛМК-Урал (НЛМК-Сорт дивизионында). == Транспорт == === Йәмәғәт транспорты === Ҡалала 7 ҡала, 5 ҡала яны һәм 1 ҡала-ара автобус маршруты эшләй. === Тимер юл бәйләнеше === Ревда аша [[Екатеринбург]] ([[Ҡазан]]) менән Мәскәү (ҡазан вокзалына) тимер юлы үтә. Ревда тимер юл станцияһы Екатеринбург линияһының ҡушылдығы — Дружинино — Ҡазан — Мәскәү. Мәскәү 1612 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Интернет провайдеры һәм киң мәғлүмәт саралары == Ҡалала түбәндәге гәзиттәр сыға: * "Городские вести"арҙы, видео һәм мәҡәлә фекер алышыу мәғлүмәт интернет-порталында гәзите www.revda-info.ru. * Реклама гәзите «Дана». Сығыу көнө: дүшәмбе. * «Ревдинский рабочий» . * «Info Абсолют» 2015 йылдан айына ике тапҡыр сыға, тиражы 5000 экз. === Радио === '''[http://www.mayama.ru/ Радио Майяма]''' '''Радио Дача'''. '''[https://web.archive.org/web/20190419205455/http://interra.fm/ Интерра FM радиоһы]''' 97.6 МГц '''[http://radiogold.ru Gold FM радиоһы]''' 98,1 МГц === Телевидение === Кабель телевидениеһы «Берҙәмлек»<ref name="test2">[http://www.edinstvo.tv/index.php/digtv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928072030/http://www.edinstvo.tv/index.php/digtv |date=2012-09-28 }} форматындағы һанлы каналдар Исемлеге.</ref> "Новости телекомпании «Единство» программаһы. [http://www.revda-novosti.ru www.revda-novosti.ru]. === Интернет провайдерҙары === * «Интерр», «Единство», «Utel» (сауҙа маркаһы «Ростелеком»), К-Телеком, «Конвекс», Билайн == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 7lu88x2n82milcru6g31xa70ofciwwq 0 149844 1309669 882436 2026-11-09T12:45:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309669 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мирабель Һарайы''' ({{Lang-de|Schloss Mirabell}}) — [[Зальцбург]] ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, үҙенең баҡсаһы арҡаһында ҡаланың иң билдәле иҫтәлекле урындары иҫәбенә инә. Һарай, һарай яны баҡсаһы һәм уратып алған төҙөлөш ҡаралтылары [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] һаҡлауы аҫтындағы архитектура ҡомартҡыларына ҡарай. == Тарихы == Һарай 1606 йылда епископ Вольф Дитрих фон Ратенау тарафынан һөйгәне Соломия Альт өсөн төҙөлә һәм тәүҙә Альтенау Һарайы тип атала. 1612 йылда епископ ҡулға алынғандан һуң уның энеһе һәм һарайҙың яңы хужаһы Маркус Ситтикус фон Хохенемс ағайының һөйәркәһен һәм уның 15 балаһын һарайҙан ҡыуып сығаралар. Бер нәмә лә унан алдағы хужаның хурлығын иҫкә төшөрөп тормаһын өсөн, Маркус Ситтикус һарайҙың исемен үҙгәртә, һарайҙы Мирабель тип атай, был һүҙ итальян теленән тәржемә иткәндә «бик матур» ({{Lang-it|mirabile}} 'изумительный' һәм {{Lang-it2|bella}} 'матур') тигәнде аңлата. Һарай күп тапҡыр яңынан төҙөлә һәм 1727 йылда һуңғы күренешен ала. Баштағы төҙөлөштән тик подвалдағы бүлмәнең көньяҡ-көнсығыш ҡабырғаһының өлөшө генә ҡала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190419124802/https://www.stadt-salzburg.at/internet/bildung_kultur/altstadt_und_tourismus/schloss_mirabell_areal/schloss_mirabell_die_geschichte_206515.htm История Дворца Мирабель на официальной странице города Зальцбурга]{{ref-de}} [[Категория:Австрия һарайҙары]] [[Категория:Зальцбург биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:1606 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:XVII быуатта төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 5gg5k068qls1tpb4mt7a41p252ka5vi 0 149867 1309850 1185026 2026-11-10T02:39:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309850 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пинега''' — [[Архангельск өлкәһе|Архангельск өлкәһендәге]] ҡасаба. Пинежский районында урынлашҡан, уның үҙәге — Карпогоры. «Пинежга» муниципаль ауыл биләмәһе берәмегенең административ үҙәге. [[1925 йыл|1925 йылға]] тиклем — ҡала<ref>Вцик декреты «Псков губернаһы ҡалаһында һәм Архангельск ауылында тораҡ пункттары раҫлау тураһында»</ref>, [[1960 йыл]]дан алып [[1991 йыл|1991 йылға]] тиклем — ҡасаба. == Географияһы == Ҡасаба Пинега йылғаһының уң ярында урынлашҡан ([[Төньяҡ Двина]] йылғаһының уң ҡушылдығы). Ҡасаба аша «[[Архангельск]] — Белогорский— Гбач — '''Пинега''' — Совполье — Кимжа — Дорогорское — Мезень» автомобиль юлы үтә. Пинега ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышта «Кулой-Пинега» каналы бар, ул Пинеганы иң төньяҡ нөктәһендә Сотка йылғаһы менән тоташтыра(үрге ағымында Кулjuq тип атала). == Тарих == Пинега — [[Архангельск өлкәһе]]нең иң боронғо ауылдарының береһе. Ағас «цилиндр-асҡыста» (пломба) № 11, 1991 йылда [[Бөйөк Новгород|Новгородтағы]] ҡаҙыу эштәре барышында табылған. Ул цилиндр-асҡыс XII быуат ҡатламдарына ҡарай, унда кенәздең. өс йәпле ҡоралы рәүешендәге билдәлә: «''В Пинезе 3 тысяче''» тип яҙылған<ref>[http://www.somgos.ru/index.php?_f=history/novgorod_state.html Академик В. Л. Янин. У истоков новгородской государственности беседа с корреспондентом «Знание—сила» Галиной Бельской] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029193158/http://www.somgos.ru/index.php?_f=history%2Fnovgorod_state.html|date=2013-10-29}}</ref><ref>Рыбина е. а [http://elar.urfu.ru/handle/10995/2785 . белеме урта быуат Новгородта (археологик материалдар буйынса)] / Рыбина е. а. / / Русь Новгород: мәҙәни мираҫ һәм тарихи арауыҡ булды. — Екатеринбург<span> </span>: Банк мәғлүмәт мәҙәни, 2000. — (Рәсәй тарихы проблемалары. В. 3). — С. 25-44. {{v|27|3|2014}}</ref>. Императрица [[Екатерина II]] указы буйынса [[1780 йыл]]да ғәмәлдән сығарылған Кевроль өйәҙе һәм Двинской өйәҙенең бер өлөшө урынында Архангельск өлкәһе Вологда наместниклығының Пинега өйәҙе барлыҡҡа килә.Элегерәк бында Архангелогород губернаһының Двина өйәҙендәге '''Пинежский''' волок зыяраты булған. Пинега [[1927 йыл|1927 йылға]] тиклем Пинега өйәҙенең административ үҙәге була. 1927—1929 йылдарҙа Пинега Архангел өйәҙе составында була. 1929 йылда [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] Төньяҡ крайы барлыҡҡа килә, унда элекке Архангел губернаһының Пинега улусында Пинега районы барлыҡҡа килә.[[1959 йыл|1959 йылға]] тиклем Пинега район үҙәге була, артабан уның үҙәге булып Карпогоры тора. Оҙаҡ ваҡыт Пинега һөргөн урыны булып тора. Мәҫәлән, батшабикә Софьяның фавориты Василий Васильевич Голицын бында һөргөндә булған, бындағы Красногорский монастырында ерләнгән. Шулай уҡ бер нисә билдәле революционер, шул иҫәптән [[Ворошилов Климент Ефремович|Климент Ворошилов]] һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]], [[Серафимович Александр Серафимович|Александр Серафимович]], [[Александр III]]-гә ҡарата теракт эше буйынса ( теракт ойоштороусы Александр Ильич Ульянов, В. И. Ленин ағаһы) 1887—1901 йылдарҙа бында һөргөнгә ебәрелгән. Бында ''Александр Серафимович'' тигән псевдоним аҫтында ул үҙенең тәүге «На льдине» тигән хикәйәһен яҙа. Интервенция ваҡытында Пинега районы инглиз-американ ғәскәрҙәре ҡулы аҫтында торған. Пинега урмандары — Пинега холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры бүлексәһе — Кулойлаг булған. [[СССР]] Министрҙар Советы Прехзидиумының [[1967 йыл|1967 йылдың 10 ноябрендәге]] указына ярашлы, [[26 сентябрь|26 сентябрҙән]] алып район Иң Төньяҡ райондарына тиңләнә, 1967 йылдан алып районда төньяҡ социаль льготалары булдырыла, ә [[1993 йыл]]да Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте указына ярашлы Пинега [[Рәсәй]]ҙең Иң Төньяҡ райондарына ҡарай . == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Туристы_спускаются_в_Соляную_пещеру_под_Пинегой..JPG|мини|Пинега аҫтындағы тоҙ мәмерйәләренә туристар төшә.]] Пинеганың. үҙәк өлөшө тарихи йөҙөн һаҡлап ҡалған, ул элек-электән «Володин кварталы» тип атап йөрөтөлә. Хәҙер бында христиандарҙың хажға йөрөү туризм үҫешенең комплекслы программаһын тормошҡа ашырыу бара. Ҡасаба эргәһендә карст мәмерйәләре бар, улар экстремаль туризм һөйөүселәр яратҡан урындарҙың береһенә әүерелгән. Пинега аҫтында дәүләт тәбиғәт «Пинега ҡурсаулығы» бар. Тау саңғыһы комплексы базаһында бар, унда туристик экскурсия ойошторола. == Халыҡ == Ҡасаба халҡы [[2010 йыл]]да Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 3225 кеше тәшкил итә<ref>2015 3786человек,3754человека 2016,2017 3738человек//(!)[http://www.arhangelskstat.ru/surveys/vpn2010/DocLib1/Информационные%20материалы%20о%20предварительных%20итогах%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года/численность.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022224851/http://www.arhangelskstat.ru/surveys/vpn2010/DocLib1/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%85%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%202010%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C.htm |date=2013-10-22 }} Муниципаль берәмектәре һәм тораҡ пункттар буйынса халыҡ һаны Архангельск өлкәләре, ненец автономиялы округы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022224851/http://www.arhangelskstat.ru/surveys/vpn2010/DocLib1/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%85%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%202010%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C.htm |date=2013-10-22 }}, бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2010 йыл йомғаҡтары, Архангельскстат, 2012</ref>. == Данлыҡлы кешеләре == * Алексеев Юрий Александрович — Советтар Союзы Геройы. * Лев Германович Лейбсон — билдәле рус физиологы * Петров Георгий Иванович — гидроаэромеханика һәм газ динамикаһы өлкәһе ғалимы. * Дежнев Семен Иванович — күренекле урыҫ диңгеҙсеһе, сәйәхәтсе, тикшеренеүсе.. == Радио == * 69,77 ЮFM ПЛАН * Маяк FM 101,6 == Фотогалерея == <gallery> Файл:Vasiliy Golitsyn grave.JPG|[[Монастырь]] ҡыҙыл тауҙары Файл:KrasnogorskyMonastery.JPG|Боронғо Красногорская монастыры фрескалары Файл:Archangelsk taiga.JPG|Пинега янындағы урман </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Пинега, уездный город}} == Һылтанмалар == === Карта === * [http://maps.rosreestr.ru/PortalOnline/?l=13&x=4832174.918434334&y=9529893.03405932&mls=map%7Canno&cls=cadastre Посёлок Пинега. Публичная кадастровая карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305113736/http://maps.rosreestr.ru/PortalOnline/?l=13&x=4832174.918434334&y=9529893.03405932&mls=map%7Canno&cls=cadastre |date=2016-03-05 }} * [http://wikimapia.org/#lat=64.7002792&lon=43.3898163&z=12&l=1&m=b Пинега на карте Wikimapia] * [http://mapq38.narod.ru/map1/q38111112.html Топографическая карта Q-38-111,112. Пинега] * [http://gpska.yapl.ru/show-map-500.php?id_map=Q-38-111-C,D Топографическая карта Q-38-111-C,D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219153909/http://gpska.yapl.ru/show-map-500.php?id_map=Q-38-111-C,D |date=2014-02-19 }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Архангельск өлкәһе тораҡ пункттары]] mknziehr3gerym1zlf9jq4tcbzzewxa 0 150324 1309665 1280033 2026-11-09T12:26:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309665 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Миниатюр мөғжизәләр иле''' ({{Lang-de|Miniatur Wunderland}}) — Гамбургтағы донъяла эшләүсе иң ҙур тимер юл макеты булған музей (1499 м²<ref name="facts">[https://www.miniatur-wunderland.com/exchange/about/facts-and-figures/ Facts & Figures]</ref>). == Тарихы == Макеттың беренсе өлөшөн ҡороу [[2000 йыл]]дың декабрендә башлана, тәүге өс өлөшө [[2001 йыл]]дың августында тамамлана. Проектты ойоштороусылар ағалы-ҡустылы Фредерик һәм Геррит Браундар була<ref name="kidzworld">{{cite web|url=http://www.kidzworld.com/article/16822-train-trip/|title=«Train Trip»|accessdate=2013-03-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Feh5PzOb?url=http://www.kidzworld.com/article/16822-train-trip/|archivedate=2013-04-05|deadlink=no}} Kidzworld.com{{ref-en}}</ref>. == Музей һандарҙа == [[2018 йыл]]дың апреленә макет эсенә инә<ref name="facts"/>: * Тимер юлдар — 15 400 метр * Поездар — 1040 шт. * Вагондар — 10 000-дән ашыу шт. * Семафорҙар, [[Светофор|светофорҙар]] һәм башҡа юл сигналдары — 1380 шт. * Стрелка һәм башҡа күсергестәр — 3454 шт. * Яҡтылыҡ диодтары — 389 000 шт. * Биналар — 4340 шт. * Кеше һәм хайуан һындары — 263 000 шт. * Автомобилдәр — 9 250 шт. * Ағастар — 130 000 шт. == Секцияларға күҙәтеү == {| class="wikitable" !Секция !Исеме !Асылыу датаһы !Үлсәме, м² !Поездар (вагондар), шт !Тимер юл оҙонлоғо, м !Биналар, шт !Һындар, шт !Автомобилдәр, шт !Ағастар, шт !Башҡалар |- |1 |Үҙәк Германия<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/middle-germany/|title=Middle Germany|author=|date=|publisher=}}</ref> |2001 йыл 16 август |120 |130 (1000) |1400 |205 |500 13 |420 |10 000 | |- |2 |Австрия<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/austria/|title=Austria|author=|date=|publisher=}}</ref> |2001 йыл 16 август |60 |40 (380) |600 |150 |6500 |180 |10 000 | |- |3 |Кнуффиген<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/knuffingen/|title=Knuffingen|author=|date=|publisher=}}</ref> |2001 йыл 16 август |120 |60 (550) |1000 |500 |10 000 |н/д |9000 |Янғын һүндереү машинаһы 31 |- |4 |Гамбург<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/hamburg/|title=Hamburg|author=|date=|publisher=}}</ref> | 22 ноябрь 2002 |200 |190 (1800) |2600 |1000 |50 000 |1300 |12 000 | |- |5 |АҠШ<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/usa/|title=USA|author=|date=|publisher=}}</ref> |8 декабрь 2003 |100 |140 (2250) |1400 |450 |30 000 |800 |10 000 | |- |6 |Скандинавия<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/scandinavia/|title=Scandinavia|author=|date=|publisher=}}</ref> |2005 июль |300 |150 (2100) |2000 |500 |40 000 |600 |30 000 |30 000 литр һыу |- |7 |Швейцария<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/switzerland/|title=Switzerland|author=|date=|publisher=}}</ref> |12 ноябрь 2007 |250 |180 (2300) |3000 |700 |50 000 |1000 |35 000 | |- |8 |Кнуффинген аэропорты<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/knuffingen-airport/|title=Knuffingen Airport|author=|date=|publisher=}}</ref> |Май 2011 |150 |н/д |1000 |75 |15 000 |90 |4000 |52 самолет, осоу көнө 250 тирәһе. |- |9 |Италия<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/italy/|title=Italy|author=|date=|publisher=}}</ref> |28 сентябрь 2016 |190 |110 (800) |2400 |450 |30 000 |400 |10 000 |22 сиркәү, караптар 138 |- |10 |Венеция<ref>{{Cite web|url=https://www.miniatur-wunderland.com/discover-wunderland/worlds/venice/|title=Venice|author=|date=|publisher=}}</ref> |21 февраль 2018 |9 |н/д |н/д |206 |3000 |н/д |н/д |3 м² һыу, 26 күпер, 150 гондола |} == Фотоһүрәттәр == <gallery widths="200px" heights="150px"> Файл:Miniatur Wunderland Computer.jpg|Идара залы </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гранд Макет Россия == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.miniatur-wunderland.com Официальный сайт]{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7962573.stm Репортаж BBC «Model railway’s global uber-view»]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20190416140851/http://beiunsinhamburg.de/2011/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%81-%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8/ Статья об истории возникновения музея] * [http://www.google.com/maps/about/behind-the-scenes/streetview/treks/miniatur-wunderland/ Miniatur Wunderland на Google Street View] [[Категория:Гамбург музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Тимер юл музейҙары]] [[Категория:Германияның миниатюралар паркы]] [[Категория:Тимер юл моделизмы]] [[Категория:Моделизм]] [[Категория:Автомоделизм]] [[Категория:Авиамоделизм]] ttu513jii89n2j70nc8tabq0d7o2dkc 0 150887 1309931 1303346 2026-11-10T08:29:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309931 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсәй|Рәсәй федерацияһының]] барлыҡ территорияһында [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]ның 68-се статьяһына ярашлы - [[дәүләт теле]] булып [[урыҫ теле]] тора. Рәсәй составына ингән [[Рәсәй Федерацияһы| Рәсәй Федерацияһы республикалары]], Рәсәй Федерацияһы дәүләт теле менән бер рәттән үҙ дәүләт телдәрен билдәләп, ҡулланырға хоҡуҡлы<ref>[http://constitution.kremlin.ru/#chapter-3 Статья 68 Конституции России]</ref>. Конституцияла автономиялы округтарының үҙ дәүләт телен билдәләргә хоҡуғы нығытылмаған булыуға ҡарамаҫтан, округтар был телдәрҙең рәсми статусын үҙ уставтары һәм закондары менән раҫлай. == Рәсәй Федерацияһы республикаларының дәүләт телдәре == * [[абаза теле]] ([[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасәй-Черкес Республикаһы]]). * [[адыгэ теле]] ([[Адыгея]]). * [[алтай теле]] ([[Алтай Республикаһы]]). * [[башҡорт теле]] ([[Башҡортостан]]). * [[бүрәт теле]] ([[Бүрәт Республикаһы|Бурятия]]). * [[ингуш теле]] ([[Ингушетия]]). * [[ҡабарҙы-черкес теле]] ([[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (республика конституцияһында ''ҡабарҙы теле'' тип алынған), [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] (республика конституцияһында ''черкес теле'' тип алынған)). * [[ҡалмыҡ теле]] ([[Ҡалмыҡ Республикаһы]]). * [[ҡарасай-балҡар теле]] ([[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (республика конституцияһында ''балҡар теле'' тип алынған), [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] ( республика конституцияһында ''ҡарасай теле'' тип алынған)). * [[коми теле]] ([[Коми Республикаһы]]). * [[ҡырым татар теле]] ([[Ҡырым Республикаһы]]{{В Крыму|2=0}})<ref name=krym>[http://kremlin.ru/acts/20605 Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов]</ref>. * [[мари теле]] ([[Марий Эл]]). * [[муҡшы теле]] ([[Мордовия]]). * [[нуғай теле]] ([[Ҡарасай-Черкесия]]). * [[осетин теле]] ([[Төньяҡ Осетия]]). * [[татар теле]] ([[Татарстан]]). * [[тыва теле]] ([[Тыва]]). * [[удмурт теле]] ([[Удмуртия]]). * [[украин теле]] ([[Ҡырым Республикаһы]]{{В Крыму|2=0}})<ref name=krym/>. * [[хаҡас теле]] ([[Хаҡас Республикаһы]]). * [[чечен теле]] ([[Чечня]]). * [[сыуаш теле]] ([[Сыуашстан]]). * [[эрзә теле]] ([[Мордовия]]). * [[яҡут теле]] ([[Саха Республикаһы]]). * [[Дағстан]] телдәре. Дағстан Республикаһы Конституцияһы буйынса республика территорияһында урыҫ теле һәм Дағстандың бөтә халыҡтарының теле дәүләт теле тип һанала<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_dagest/chapter/1/#100 Глава 1, статья 11]</ref>. Дағстандың яҙма телдәренә [[авар теле]], [[агул теле]], [[әзербайжан теле]], [[даргин теле]], [[ҡумыҡ теле]], [[лак теле]], [[лезгин теле]], [[нуғай теле]], [[рутул теле]], [[табасаран теле]], [[тат теле]], [[цахур теле]] һәм [[чечен теле]] инә. == Рәсми статуслы телдәр == * [[бүрәт теле]] ([[Байкал аръяғы крайы]]ның [[Ағын Бурят округы]]). Бүрәт теле край уставына ярашлы урыҫ теле менән бер рәттән ҡулланыла ала <ref>[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&id4=cc5f3eeb-70af-4894-bbab-ae35ff987490 Устав Забайкальского края, ст. 108] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314012448/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_rf/index.php?do4=document&id4=cc5f3eeb-70af-4894-bbab-ae35ff987490 |date=2016-03-14 }}</ref>. * [[вепс теле]] ([[Карелия Республикаһы]]). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин<ref name="ReferenceA">[[s:Закон республики Карелия от 19.03.2004 № 759-ЗРК|Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1]]</ref>. * [[долган теле]] ([[Саха Республикаһы]]). Был халыҡ йәшәгән урындарҙа төбәк рәсми теле тип таныла һәм дәүләт теле менән тиң хоҡуҡта ҡулланыла ала<ref name="ReferenceB">Закон Республики Саха (Якутия) «О телеах в Республике Саха (Якутия)». Глава I, статья 6</ref>. * [[ҡаҙаҡ теле]] ([[Алтай Республикаһы]]). Был телдә һөйләшеүселәр компактлы йәшәгән урындарҙа рәсми өлкәлә ҡулланыла <ref>Закон Республики Алтай «О языках». Глава I, статья 4</ref>. * [[карел теле]] ([[Карелия Республикаһы]]). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин<ref name="ReferenceA"/>. * [[коми-пермяк теле]] ([[Пермь крайы]] [[Коми-Пермяк округы]]). Рәсми өлкәләрҙә ҡулланылыуы мөмкин <ref>Устав Пермского края. Статья 42</ref>. * [[манси теле]] ([[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]). Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә<ref name="ХМАО">[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&id4=9a7bcb0f-1cec-4a6a-bf5d-2cec74104c62 Закон о языках коренных малочисленных народов Севера, проживающих на территории ХМАО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015016/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&id4=9a7bcb0f-1cec-4a6a-bf5d-2cec74104c62 |date=2011-07-22 }}</ref>. * [[ненец теле]] ** [[Ненец автономиялы округы]]. Ненецтар йәшәгән урындарҙа рәсми тел тип таныла (2013 йылдың ғинуарынан)<ref>[http://finugor.ru/node/24700 Собрание депутатов НАО приняло в первом чтении законопроект об официальном статусе ненецкого телеа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115053731/http://finugor.ru/node/24700 |date=2012-11-15 }}</ref>. ** [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]. Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә<ref name="ХМАО" />. ** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]. Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала <ref name="ЯНАО">[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&id4=72fc57b3-63cb-4a68-b671-5c403906b228 Закон о родных телеах коренных малочисленных народов Севера на территории Ямало-Ненецкого автономного округа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015100/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&id4=72fc57b3-63cb-4a68-b671-5c403906b228 |date=2011-07-22 }}</ref>. * [[селькуп теле]] (Ямал - Ненец автономиялы округы). Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала<ref name="ЯНАО" />. * [[чукот теле]] ([[Чукот автономиялы округы]]). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала <ref name="ReferenceB"/>. * [[фин теле]] (Карелия Республикаһы). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин<ref name="ReferenceA"/>. * [[хант теле]] ** [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]. Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә<ref name="ХМАО" />. ** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]. Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала<ref name="ЯНАО" />. * [[эвенк теле]] (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала <ref name="ReferenceB"/>. * [[эвен теле]] (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала <ref name="ReferenceB"/>. * [[юкагир теле]] (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала <ref name="ReferenceB"/>. Милли аҙсылыҡтар күпләп йәшәгән урындарҙа уларҙың телдәренең рәсми статусы шулай уҡ [[Башҡортостан]], [[Марий Эл]], [[Татарстан]], [[Удмуртия]], [[Хакас Республикаһы]] һәм [[Чукот автономиялы округы]] ҡануниәттәрендә билдәләнгән. == Дәүләт органдары сайттары теле == {| class="wikitable" |- ! Төҫтәрҙең мәғәнәһе |- | bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">сайт йәки бөтә сайттары дәүләт телдәрендә</span> |- | bgcolor = white|<span style="color:black;">сайттар урыҫ телендә генә</span> |- | bgcolor = darkblue|<span style="color:white;">ике сайттың береһе дәүләт телдәрендә </span> |} {| class="wikitable sortable" | | colspan="2" |дәүләт органы сайты теле |- | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Республика''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''парламент''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''хөкүмәт''' |- | bgcolor = darkblue|<span style="color:white;">Адыгея</span>||урыҫ<ref>[http://www.gshra.ru/ Государственный Совет-Хасэ Республики Адыгея<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115205717/http://www.gshra.ru/ |date=2012-01-15 }}</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, адыгэ</span><ref>[http://www.adygheya.ru/ Республика Адыгея — Главная<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515161545/http://www.adygheya.ru/ |date=2011-05-15 }}</ref> |- | Алтай||урыҫ<ref>elkurultay.ru/</ref>||урыҫ<ref>[http://www.altai-republic.ru/ Республика Алтай<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ |date=2014-02-16 }}</ref> |- | bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">Башҡортостан</span>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, башҡорт</span><ref>[http://www.gsrb.ru/ Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127171020/http://gsrb.ru/ |date=2011-11-27 }}</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, башҡорт, инглиз</span><ref>pravitelstvorb.ru/</ref> |- | bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">Бүрәт Республикаһы</span>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, бүрәт</span><ref>hural-buryatia.ru/</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, бүрәт, инглиз</span><ref>egov-buryatia.ru/</ref> |- | Дағстан||урыҫ, инглиз<ref>nsrd.ru/</ref>||урыҫ<ref>[http://www.e-dag.ru/ Правительство РД<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512012439/http://www.e-dag.ru/ |date=2011-05-12 }}</ref> |- | Ингушетия||урыҫ<ref>[https://www.parlamentri.ru/ Народное Собрание Республики Ингушетия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706194814/http://parlamentri.ru/ |date=2017-07-06 }}</ref>||урыҫ<ref>[http://www.ingushetia.ru/ Республика Ингушетия — официальный сайт<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- | Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы||урыҫ<ref>http://www.parlament-kbr.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117170136/http://parlament-kbr.ru/ |date=2015-11-17 }}</ref>||урыҫ<ref>pravitelstvo.kbr.ru/</ref> |- | Ҡалмыҡ Республикаһы||урыҫ<ref>[http://www.huralrk.ru/ Новости — Народный Хурал (Парламент) Республики Калмыкия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>||урыҫ<ref>[http://www.kalmregion.ru/ Правительство Республики Калмыкия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913214825/http://kalmregion.ru/ |date=2017-09-13 }}</ref> |- | Ҡарасай-Черкес Республикаһы||урыҫ<ref>[http://www.parlament09.ru/ Народное Собрание (Парламент) Карачаево-Черкесской Республики<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802144935/http://parlament09.ru/ |date=2017-08-02 }}</ref>||урыҫ<ref>kchr.ru/</ref> |- | Карелия||урыҫ<ref>karelia-zs.ru/</ref>||урыҫ, инглиз, фин<ref>[http://www.gov.karelia.ru/ Официальный интернет-портал Республики Карелия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- | Ҡырым||урыҫ<ref>crimea.gov.ru/</ref>||урыҫ<ref>rk.gov.ru/</ref> |- | bgcolor = darkblue|<span style="color:white;">Коми</span>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, коми</span><ref>gsrk.ru/</ref>||урыҫ<ref>[http://www.rkomi.ru/ Официальный Интернет-портал Республики Коми<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930145124/http://www.rkomi.ru/ |date=2019-09-30 }}</ref> |- | Марий Эл||урыҫ<ref>parliament.mari.ru/</ref>||урыҫ<ref>gov.mari.ru/</ref> |- | bgcolor = darkblue|<span style="color:white;">Мордовия</span>||урыҫ<ref>[http://www.gsrm.ru/ Государственное собрание республики Мордовия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720054719/http://www.gsrm.ru/ |date=2017-07-20 }}</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, эрзә, муҡшы, инглиз</span><ref>{{Cite web |url=http://www.e-mordovia.ru/ |title=Официальный портал Правительства Республики Мордовия<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2017-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703092231/http://www.e-mordovia.ru/ |archivedate=2007-07-03 |deadlink=yes }}</ref> |- | bgcolor = darkblue|<span style="color:white;">Саха</span>||урыҫ<ref>iltumen.ru/</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, яҡут, инглиз</span><ref>[https://sakha.gov.ru/ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- | Төньяҡ Осетия||урыҫ<ref>parliament-osetia.ru/</ref>||урыҫ<ref>[http://www.rso-a.ru/ Главная | Республика Северная Осетия — Алания, официальный портал<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213183212/http://www.rso-a.ru/ |date=2012-02-13 }}</ref> |- | bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">Татарстан</span>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, татар</span><ref>gossov.tatarstan.ru/</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, татар, инглиз</span><ref>prav.tatarstan.ru/</ref> |- | Тыва||урыҫ<ref>[http://www.khural.org/ Верховный Хурал (парламент) Республики Тыва<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109054548/http://www.khural.org/ |date=2012-01-09 }}</ref>||урыҫ, яңылыҡтар тыва телендә бар<ref>gov.tuva.ru/</ref> |- | Удмуртия||урыҫ, яңылыҡтар удмурт телендә бар<ref>[http://www.udmgossovet.ru/ Государственный Совет Удмуртской Республики<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120051304/http://www.udmgossovet.ru/ |date=2012-01-20 }}</ref>||урыҫ<ref>http://www.udmurt.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014044800/http://www.udmurt.ru/ |date=2018-10-14 }}</ref> |- | Хаҡас Республикаһы||урыҫ<ref>[http://www.vskhakasia.ru/ Верховный Совет Республики Хакасия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150041/http://www.vskhakasia.ru/ |date=2012-01-03 }}</ref>||урыҫ<ref>[http://www.r-19.ru/ Добро пожаловать — Правительство Республики Хакасия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- | Чечня||урыҫ<ref>parlamentchr.ru/</ref>||урыҫ<ref>chechnya.gov.ru/</ref> |- | bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">Сыуашстан</span>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, чувашский</span><ref>gs.cap.ru/</ref>||bgcolor = darkgreen|<span style="color:white;">урыҫ, сыуаш</span><ref>[http://www.cap.ru/ Главная | Официальный портал органов власти Чувашской Республики<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172022/http://www.cap.ru/ |date=2011-09-23 }}</ref> |} == Рәсәй Федерацияһы субъекттары мәктәптәрендә дәүләт ( рәсми) телдәре уҡытыу == Урыҫ телен Рәсәй Федерацияһының бөтә мәктәптәрендә лә мотлаҡ рәүештә уҡыталар. Бөтә Рәсәй мәктәптәренең сығарылыш уҡыусылары мотлаҡ рәүештә урыҫ теле буйынса [[Берҙәм дәүләт имтиханы]]н тапшыра . Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың мәктәптәрендә республика дәүләт телдәре лә уҡытыла. Был телдәрҙең предмет булараҡ статусы 2017 йыл аҙағына ҡарата республикалар ҡануниәтенә бәйле айырыла <ref>[https://www.svoboda.org/a/28933083.html Федерализм остался только на бумаге]</ref>. 2018 йылдың йәйендә Рәсәй Федерацияһы мәктәптәрендә уҡыусыларға республикаларҙың дәүләт телен өйрәнмәҫкә рөхсәт итеүсе федераль закон ҡабул ителде<ref>[http://www.aif.ru/politics/russia/rodnoy_ili_ne_rodnoy_kak_teper_v_shkolah_budut_uchit_nacionalnye_yazykiРодной или не родной? Как теперь в школах будут учить национальные языки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Файл:Russia altnames republics ru.jpg|thumb|980px|center|<center>Ҡала исемдәре Рәсәй Федерацияһы милли республикалары телдәрендә</center>]] == Шулай уҡ ҡара == * [[Рәсәй телдәре]] * [[Рәсәйҙең тел сәйәсәте]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == * [http://blogs.helsinki.fi/minor-eurus/files/2012/12/kakizachem1.pdf Как и зачем сохранять языки народов России? Константин Замятин, Анника Пасанен,Янне Саарикиви] * Konstantin Zamyatin [https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/42394/zamyatin_thesis.pdf?sequence=1 An Official Status for Minority Languages?] 2014 * ''Одинг, Н. Ю., Юшков, А. О., Савулькин, Л. И.'' [http://te.sfedu.ru/evjur/data/2019/1/oding_i_dr.pdf Использование национальных языков как государственных в республиках РФ: правовые и экономические аспекты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325071338/http://te.sfedu.ru/evjur/data/2019/1/oding_i_dr.pdf |date=2019-03-25 }} // Terra Economicus. 2019. Том 17, № 1. С.112-130. {{Рәсәйҙең дәүләт телдәре}} [[Категория:Телдәр исемлектәре|Рәсәй]] [[Категория:Рәсәй телдәре|*]] [[Категория:Тел исемлектәре]] [[Категория:Рәсәйҙең тел сәйәсәте]] sdpfxdwvefujxqtnu03789s3usr4reo 0 151138 1309951 1242211 2026-11-10T11:06:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Саки''' ({{Lang-uk|Саки}}, {{Lang-crh|Saq, Сакъ}}) — [[Ҡырым]]дағы ҡала. Ҡырымдың [[Саҡ районы|Сак районының]] үҙәге, әммә район составына инмәй, ә ''Саки ҡала округын булдыра'' (''Сак ҡала советы''). Бальнео-батҡаҡ курорты. XXI быуат башында [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәренең «инвалид-коляскала йөрөүселәренең баш ҡалаһы» булараҡ әүҙем үҫешә: ҡала урамдары, магазин, хәстәханалары 80 процентҡа пандустар менән йыһазландырылған һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе ҡабул итеү өсөн ҡулайлаштырылған<ref name="автоссылка1">[http://primechaniya.ru/home/news/10212/10636/ Как город Саки превращается в столицу инвалидов | Примечания. Новости Севастополя и Крыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927155100/http://primechaniya.ru/home/news/10212/10636 |date=2018-09-27 }}</ref>, ундайҙар ҡала халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Йылы [[климат]] һәм диңгеҙ буйының ялпаҡ тигеҙлеге лә быға булышлыҡ итә == Географияһы == Саки [[Ҡырым]]дың көнбайыш яры буйында [[Ҡара диңгеҙ]]ҙән 4-5 км, Евпаториянан 22 саҡрым, [[Симферополь|Симферополдән]] 45 км алыҫлыҡта ята. Географияһы буйынса ярайһы уҡ үҙенсәлекле ҡала: Сак күленән төньяҡҡа табан диңгеҙ буйы тигеҙлегендә урынлашҡан. Орехово, Лесновка, Владимировка, Прибрежное, Яңы Федоровка, Михайловка, Чеботарка ҡасабалары ҡалаға терәлеп кенә ултыра. Шулай уҡ Михайлов, Тобе-Чокрак күлдәре һәм Ковш быуаһы ла ҡала һыҙатында ята. Ҡалала ағып ятҡан йылға юҡ. Ҡала территорияһына ҡараған ҡом пляждары (Ҡара диңгеҙҙең Каламит ҡултығы) 4,6 километрға һуҙыла<ref>[https://yandex.ru/maps/-/C6eb523T Яндекс. Карты — выбирайте, где поесть, куда сходить, чем заняться]</ref>. === Климаты === Саки бик күптәнге бальнеологик курорт булараҡ киң билдәле. Ҡала тәбиғәт һәм климат шарттары буйынса Евпаторияға яҡын. Бында диңгеҙ буйы-дала климаты, шуға ла уға ҡоро йәй һәм уртаса йылы, йомшаҡ ҡыш хас. Йыш ҡына көслө еле иҫеүсән. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +12,2&nbsp;°C<ref>[http://buxta.org.ua/index.php/o-kryme/o-sakakh/9-stati О Саках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426152626/http://buxta.org.ua/index.php/o-kryme/o-sakakh/9-stati |date=2017-04-26 }}</ref>, был Ҡырымдың көньяҡ яры буйындағы һауа шарттарына ҡарағанда бер аҙ һалҡыныраҡ. Йәйге айҙарҙа уртаса температура +22&nbsp;°C, ҡышҡыһын — яҡынса +2&nbsp;°C. Сакиҙа йәшәүселәр йылына ҡояш балҡышын 2 500 сәғәт татый (Ялтала — 2 223 сәғәт). == Тарихы == Ҡала [[Ҡырым ханлығы]] дәүерендә Мансур тип аталған киң билдәле ҡырым ырыуы биләмәһенә ингән ҙур булмаған ауыл була. Саки атамаһы, бәлки, борон был төбәктә көн иткән [[Сактар (ҡәбиләләр)|сактар]] ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡандыр. 1827 йылда Сакила Рәсәйҙәге тәүге батҡаҡ менән дауалау ҡулланылған шифахана асыла, ә ун йылдан һуң бында Симферополь хәрби госпиталенең бүлексәһе эшләй башлай. [[Ҡырым һуғышы]] осоронда Сакиҙан алыҫ түгел, Сак һәм Ҡызыл яр, күлдәре араһына, коалиция ғәскәрҙәренең ғәйәт ҙур армияһы килеп урынлаша, ул бик күп айҙар буйына [[Севастополь|Севастополде]] ҡамауҙа тота. [[1855 йыл]]дың февраль башында, Евпаторияла дошман нығытмаларына һөжүм итеү алдынан, бында С. А. Хрулевтың ғәскәре урынлаша. Саки ауылы дошман уты аҫтында емерелә. Ҡырым һуғышынан һуң 1860—1864 йылдарҙа [[Ҡырым татарҙары]]эмиграцияһының икенсе тулҡынынан барышында, ''«Таврия губернаһының 1867 йылғы Хәтер китабына» ярашлы,'' ҡырым-татар халҡының күпселеге Саки ҡалаһын ташлап китә, әммә һуңыраҡ ҡайтанан ''татар, грек һәм рус күскенселәре килеп тула''<ref>[http://krymology.info/images/5/5f/Памятная_книжка_Таврической_губернии_1867г.pdf Памятная книжка Таврической губернии за 1867год, стр.427] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260405235634/http://krymology.info/images/5/5f/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BA%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8_1867%D0%B3.pdf |date=2026-04-05 }}</ref>. Емерелгән һәм ташланған ҡасаба әкренләп ҡайтанан төҙөлә башлай.1858 йылда Полтава губернаһы күскенселәре бында күсенеп килә, һуңынан Константинополь гректары килеп тула. Ҡала гербында бронтозавр һүрәтләнгән. Әммә тик совет дәүерендә генә Саки ысын ҡалаға әүерелә, сөнки халыҡ һанының ҡырҡа артыуы күҙәтелә. 1952 йылда уға ҡала статусы бирелә<ref>{{Китап|автор=Под редакцией [[Тронько, Пётр Тимофеевич|П. Т. Тронько]].|заглавие=Історія міст і сіл Української РСР. Том 26, Кримська область.|ссылка=http://resource.history.org.ua/item/0009749|место=Киев|издательство=Главная редакция УСЭ.|год=1974|страниц=833|страницы=585|ref=Історія міст і сіл Української РСР}}</ref>. == Халҡы == {| style="border-collapse:collapse; background:transparent; width:auto; text-align:left;" | {| class="standard" ! colspan="7" |Халыҡ һаны |- class="bright" !1805 !1926 !1939 !1959<ref name="1959A">[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу]</ref> !1971 !1979<ref name="2001D"><span class="citation"><span lang="und">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/d/kl_2001.rar Кількість та територіальне розміщення населення України. Дані Всеукраїнського перепису населення 2001 року про адміністративно-територіальний поділ України, чисельність, розміщення та склад населення України за статтю, групування населених пунктів, адміністративних районів, сільських рад за чисельністю населення станом на 5 грудня 2001 року.]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 17 ноября 2014. 17 ноября 2014 года.</span></ref> !1989<ref name="2001D"/> |- align="center" |396 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>2450 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>7786 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>18 122 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>800 25 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>921 25 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>990 31 |- class="bright" !2001<ref name="2001D"/> !2006 !2009<ref name="2011AB"><span class="citation"><span lang="und">[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2011/chnas.zip Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року» . — Киів, ДКС, 2011. — 112с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831191228/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2011/chnas.zip |date=2021-08-31 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 1 сентября 2014. 1 сентября 2014 года.</span></ref> !2010<ref name="2011AB"/> !2011<ref name="2011AB"/> !2012<ref name="2014CS"><span class="citation"><span lang="und">[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2014/zb_nas_13.zip Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2014 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126181657/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2014/zb_nas_13.zip |date=2021-01-26 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 1 сентября 2014. 1 сентября 2014 года.</span></ref> !2013<ref name="2014CS"/> |- align="center" |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>416 29 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>400 26 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>765 24 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>580 24 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>323 24 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>24 038 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>655 23 |- class="bright" !2014<ref name="2014EM"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/tab-krim/pub-01-03.xlsx Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924122536/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/tab-krim/pub-01-03.xlsx |date=2015-09-24 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 6 сентября 2015. 6 сентября 2015 года.</span></ref> !2015<ref name="2015DS"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514143359/https://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar |date=2020-05-14 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 6 августа 2015. 6 августа 2015 года.</span></ref> !2016<ref name="2016AA">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513150350/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar |date=2019-05-13 }}</ref> !2017<ref name="2017AA"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span> (31 июля 2017). Дата обращения 31 июля 2017. [http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar Архивировано] 31 июля 2017 года.</span></ref> !2018<ref name="2018RK"><span class="citation"><span lang="und">[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/4119070044d694969630bede4cdebdf4/Численность+на+01-01-2018.pdf Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314093156/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/4119070044d694969630bede4cdebdf4/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0+01-01-2018.pdf |date=2019-03-14 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 24 марта 2018.</span></ref> ! ! |- align="center" |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>25 146 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>195 25 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>186 25 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>885 24 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>797 24 | | |} <graph>{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "year,population\n1805,396\n1926,2450\n1939,7786\n1959,18122\n1971,25800\n1979,25921\n1989,31990\n2001,29416\n2006,26400\n2009,24765\n2010,24580\n2011,24323\n2012,24038\n2013,23655\n2014,25146\n2015,25195\n2016,25186\n2017,24885\n2018,24797\n", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, // Convert year integer (2016) into a date object (2016-01-01) "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ // The dates are scaled to the "x" axis - the width of the graph { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, // The population are scaled to the "y" axis - the height of the graph { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], // Simple axis with horizontal grid lines "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], // The graph is drawn with two elements a thick line at the top, and a semi-transparent area below "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "linear"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "linear"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }</graph> | |} {{Численность городов России}} ; Милли составы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2001 һәм 2014 йылдарҙа халыҡтар һаны түбәндәгесә: {| class="wikitable sortable" !<small>милләте</small> !<small>2001<ref name="dem2">{{Cite web|url=https://archive.is/quJY7|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года|publisher=Итоги переписи населения 2001 года по Автономной Республике Крым (Крымстат)|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}{{ref-ru}}</ref>, <br><br><br><br>бөтәһе,<br><br><br><br> кеше</small> !<small>% <br><br><br><br>барыһы ла-<br><br><br><br>көндәре</small> !<small>2014<ref>[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf 4.1. Национальный состав населения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112720/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf |date=2015-09-25 }} // [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=2015-09-25 }}</ref><br><br><br><br>бөтәһе,<br><br><br><br> кеше</small> !<small>% <br><br><br><br>барыһы ла-<br><br><br><br>көндәре</small> !<small>% <br><br><br><br>күрһәтеү-<br><br><br><br>шиха</small> |- |күрһәтеү | align="right" | | align="right" | | align="right" |24046 | align="right" |95,63 % | align="right" |100,00 % |- |[[Урыҫтар|рус]] | align="right" |18573 | align="right" |65,12 % | align="right" |17354 | align="right" |69,01 % | align="right" |72,17 % |- |[[украиндар]] | align="right" |6938-гә | align="right" |24,33 % | align="right" |4001 | align="right" |15,91 % | align="right" |16,64 % |- |[[ҡырым татарҙары]] | align="right" |1646 | align="right" |5,77 % | align="right" |1324 | align="right" |5,27 % | align="right" |5,51 % |- |[[татарҙар]] | align="right" |118 | align="right" |0,41 % | align="right" |460 | align="right" |1,83 % | align="right" |1,91 % |- |[[белорустар]] | align="right" |527 | align="right" |1,85 процент | align="right" |358 | align="right" |1,42 % | align="right" |1,49 процент |- |әрмәндәр | align="right" |130 | align="right" |0,46-ға % | align="right" |148 | align="right" |0,59 процент | align="right" |0,62 % |- |[[йәһүдтәр]] | align="right" |68 | align="right" |0,24 % | align="right" |40 | align="right" |0,16 % | align="right" |0,17 процент |- |поляктар | align="right" |51 | align="right" |0,18 % | align="right" |36 | align="right" |0,14 % | align="right" |0,15 % |- |сиғандар | align="right" |67 | align="right" |0,23 % | align="right" |35 | align="right" |0,14 % | align="right" |0,15 % |- |[[әзербайжандар]] | align="right" | | align="right" | | align="right" |31 | align="right" |0,12 % | align="right" |0,13 % |- |молдавандар | align="right" | | align="right" | | align="right" |30 | align="right" |0,12 % | align="right" |0,12 % |- |башҡа | align="right" |404 | align="right" |1,42 % | align="right" |229 | align="right" |0,91 % | align="right" |0,95 % |- |күрһәтеү | align="right" | | align="right" | | align="right" |1100 | align="right" |4,37 % | align="right" | |- |барыһы | align="right" |28522 | align="right" |100,00 % | align="right" |25146 | align="right" |100,00 % | align="right" | |} [[1805 йыл]] — 396 кеше (378 ҡырым татарҙары, 16 сиған, 2 ясырь) [[1926 йыл]] — 2450 кеше (1792 урыҫ, 327 украин, 112 ҡырым татарҙары, 52 әрмән, 48 йәһүд, 14 немец, 12 эстон) [[2006 йыл]] — 26 400 кеше (66 % [[урыҫтар]], 25 % [[украиндар]], 6,5 проценты — [[ҡырым татарҙары]], 2 % [[белорустар]], шулай уҡ әрмән, грек, [[Йәһүдтәр|йәһүд]], поляк, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар) == Курорт тармағы == [[Файл:Реклама_Сакской_грязелечебницы,_1896.jpg|слева|мини|Батҡаҡ менән дауалаусы шифахананың рекламаһы,<br> 1896 йыл.]] Үтә ныҡ минералләнгән ләмле яр буйы батҡағы һәм рапа (тоҙға бай булған күл һыуы) Сакины бар тарафҡа таныта. Ҡалала туғыҙ шифахана, шул иҫәптән Николай Бурденко исемендәге арҡа ауырыуҙарын дауалау өсөн махсус санаторий<ref>{{Cite web|url=http://saki-rada.gov.ua/index.php?page_id=2|title=Официальный сайт Сакского городского совета {{!}} Город-курорт|accessdate=2013-04-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G8f16jQz|archivedate=2013-04-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601063801/http://saki-rada.gov.ua/index.php?page_id=2 |date=2013-06-01 }}</ref>, курорт поликлиникаһы, батҡаҡ шифаханаһы һәм минераль һыу биреү өсөн махсус бювет ҡуйылған һыу менән дауалау шифаханаһы уңышлы эшләй. == Иҡтисады == Ҡалала [[Ҡырым]]да калий перманганатын, бромлы метил, персоль һәм [[аш тоҙо]]н сығарыуға махсуслашҡан иң эре химик заводтарҙың береһе урынлашҡан. Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса проблемалар тыуыуға бәйле, завод 2002 йылда эшләүҙән туҡтай. Минераль сығанаҡтар базаһында минераль һыу етештереү буйынса завод эшләй. Заводта [[1990 йыл]]да 40,9 миллион, [[1994 йыл]]да — 16,7 миллион шешә һыу шешәләргә тултырылған. Ҡырымда һәм унан ситтә танылыу алған «Ҡырым» минераль һыуы ла Саки ҡалаһында сығарыла. Ә Евпатория ҡалаһы һөт заводының һөт цехы һәм икмәк комбинаты — эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары. Ҡалала йод-бром сәнәғәте һәм марганец берләшмәләре технологияларын эшкәртеү буйынса ғилми, конструкторлыҡ һәм эксперименталь-сәнәғәт базаһы булған Ғәмәли химия ғилми тикшеренеү институтына нигеҙ һалынған һәм ул үҫешә. Төҙөлөш материалдары заводында төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарыла. Тәбиғи таш — ҡабырсыҡтарҙан торған эзбизташты һәм төҙөлөш ҡомон сығарыу ҙа юлға һалынған. === Транспорты === Ҡала аша үткән транспорт магистралдәре: республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы һәм электрлаштырылған тимер юлы (Остряково-Евпатория тимер юлы). Ҡалала автовокзал һәм тимер юл станцияһы бар. Сакиҙан 36 км алыҫлыҡта аэропорт, 20 километрҙа (Евпатория) йөктәр һәм пассажирҙар өсөн диңгеҙ порты ята. Ҡала юлдарының оҙонлоғо — 62 км. Сакила 6 автобус маршруты бар. Евпаториянан Сакиға ҡала яны поезы йәки рейс автобусы менән барырға мөмкин. Ҡалалар араһы ни бары 20 км. Автомобиль юлы яр буйындағы пляждар янынан үтә. Симферополдән Сакиға яҡынса бер сәғәт эсендә барып етеп була. == Иҫтәлекле урындары == Ҡаланың иҫтәлекле урыны — һикһән төргә яҡын ағас һәм ҡыуаҡлыҡтары булған Саки курорт паркы. [[Леся Украинка]], Н. С. Гоголь һәм С. О. Макаровтарға ҡуйылған һәйкәлдәр уларҙың Сакила дауаланыуҙары тураһында хәтерләтә. Евпаториянан 5 км алыҫлыҡта моряк-десантсылар — Евпатория диңгеҙ десанты геройҙарына ҡуйылған һәйкәл урынлашҡан. Диңгеҙ урамы башында грек-скифтарҙың Ҡара-Түбә ҡаласығы ята. == Туғанлашҡан ҡалалар<ref>{{Cite web|url=http://saki-gorsovet.ru/o-gorode/goroda-pobratimy/|title=Города-побратимы|work=Сакский городской совет|accessdate=2014-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140716114614/http://saki-gorsovet.ru/o-gorode/goroda-pobratimy/|archivedate=2014-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716114614/http://saki-gorsovet.ru/o-gorode/goroda-pobratimy/ |date=2014-07-16 }}</ref> == {| style="border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;" | * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|граница|22x22пкс|Австрия]]</span> [[Вельс]]та * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|граница|22x22пкс|Молдавия]]</span> [[Вадул-луй-Водэ|Вадул-луна-Водэ]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Грозный]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]</span> [[Долина (Ивано-Франковская область)|Долина]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Ессентуки]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Ливны]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Назрань]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Протвино]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]</span> [[Рубежное|Рубежный]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|граница|22x22пкс|Китай]]</span> [[Синин]] | * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Crimea.svg|граница|22x22пкс|Крым]]</span> [[Судак (город)|Судак]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Турция]]</span> [[Фетхие|Фетхий]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belarus.svg|граница|22x22пкс|Белоруссия]]</span> [[Центральный район (Гомель)|Үҙәк район]] г. [[Гомель]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|граница|22x22пкс|Китай]]</span> [[Цюнхай]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Щигры]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Урай]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Братск]] * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> [[Тобольск]] |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Косовская, Анна Фёдоровна|Косовская А. Ф.]]|заглавие=Саки: Путеводитель|ссылка=|ответственный=Художник П. Е. Мальцев; Фото А. В. Митюры|издание=|место=[[Симферополь]]|издательство=[[Таврия (издательство)|Таврия]]|год=1980|страницы=|страниц=88|серия=|тираж=50&nbsp;000}} == Һылтанмалар == * [http://www.saki.ru Саки ҡалаһы порталы] * Саки ҡалаһының мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары исемлеге (Викигидтағы). [[Категория:Ҡырым Республикаһы ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Саки (ҡала)]] [[Категория:Ҡырым курорттары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] ka5qa7gyo9tsfboqyc4sgoa7i9mak48 0 151268 1309947 1288657 2026-11-10T10:21:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309947 wikitext text/x-wiki {| align="right" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em; background: #fafafa; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; margin-right: 0em; margin-left: 2em;" width="300px" !СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы<br /><br /><small>17 март 1991 йыл</small> |- style="background-color:#ffffff; font-size:85%; text-align:center;" |''«Һеҙ Совет Социалистик Республикалар Союзын бөтә милләт кешеләренең хоҡуҡтары һәм иректәре тулыһынса гарантияланған тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?»'' {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.75em 0em 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" ! colspan="5" |Һөҙөмтәләр |- align="center" bgcolor="#EEEEEE" ! style="width: 17em" |Эйе йәки юҡ ! style="width: 5em" |Тауыштар ! style="width: 7em" |Өлөш |- | style="text-align: left;" |[[Файл:Yes_check.svg|ссылка=|альт=|14x14пкс]] Эйе | style="text-align: right; margin-right: 0.5em" |'''113 512 812''' | style="text-align: right; margin-right: 0.5em" |'''77,85&nbsp;%''' |- | style="text-align: left;" |Юҡ | align="right" |32 303 977 | align="right" |22,15&nbsp;% |- bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: right" |Ғәмәлдәге тауыштар | align="right" |145 816 789 | align="right" |98,14&nbsp;% |- bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: right" |Ғәмәлдә булмаған тауыштар | align="right" |2 757 817 | align="right" |1,86&nbsp;% |- bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: right; margin-right: 0.5em" |'''Бөтә тауыштар''' | align="right" |'''148 574 606''' | align="right" |'''100&nbsp;%''' |- bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: right" |Ҡатнашыу | colspan="2" align="right" |80,03&nbsp;% |- bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: right" |Электорат | colspan="2" align="right" |185 647 355 |} {| align="left" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0em 0em 0em; background: #fafafa; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" width="300px" !Союздаш республикалар буйынса һөҙөмтәләр. Республикаларҙың референдумда ҡатнашҡан бөтә халҡы Союзды һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә; төҫө ни тиклем ҡуйыраҡ булһа, был республикала бирелгән тауыштар проценты шул тиклем ҙурыраҡ. |- style="background-color:#ffffff; text-align:center;" |[[Файл:Soviet_Union_referendum,_1991_results.svg|центр|250x250пкс]] |- style="background-color:#ffffff; text-align:left;" |<span style="font-size: 90%; margin: 0px 0px 1px 0px; display: block;"><span style="vertical-align: top; border: 0px solid #24B14C; background: #24B14C; text-align: center; " title="#24B14C">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>&nbsp;Ыңғай <span style="vertical-align: top; border: 0px solid #DF0A24; background: #DF0A24; text-align: center; " title="#DF0A24">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>&nbsp;Кире</span> |} |- |<small>Сығанаҡ: ССР Союзы Референдум буйынса үҙәк комиссияһының 1991 йылдың 17 мартында үткән СССР референдумы йомғаҡтары тураһында белдереүе<ref name="agitclub">[http://www.agitclub.ru/vybory/result3.htm Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР об итогах референдума СССР] // Выборы в Советском Союзе в 1989—1991 гг. — agitclub.ru</ref><ref name="izvestija">Об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года (Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР) // Известия. — 1991. — 27 марта.</ref><ref name="pravda"/></small> |} '''СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы'''  — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йәшәгән бөтә осор тарихында булған берҙән-бер Бөтә Союз референдумы, 1991 йылдың 17 мартында Советтар Союзында үткәрелә һәм тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһындағы мәсьәләне ҡарай. == Референдумды ойоштороу == [[Файл:Soviet_Union_referendum,_1991.jpg|мини|300x300пкс|Тауыш биреү бюллетене ]] [[Файл:Агитация_против_сохранения_СССР_1991.jpg|мини|300x300пкс|СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға ҡаршы һәм РСФСР Президенты вазифаһын индереү яҡлы агитация]] [[1990 йыл]]дың [[24 декабрь|24 декабрендә]] СССР халыҡ депутаттарының IV съезы, исемләп тауыш биреү үткәреп, бөтә милләт кешеләренең хоҡуҡтары һәм иректәре тулыһынса тәьмин ителгән тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ ССР Союзын һаҡлап ҡалыуҙың мотлаҡ кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>Постановление СНД СССР от [[24 декабря]] [[1990 год|1990 года]] № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.</ref>. Был Референдумға биш һорау сығарыла:<blockquote> # Һеҙ бөтә милләт кешеләренең хоҡуҡтары һәм иректәре тулыһынса тәьмин ителгән тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме? (Эйе/Юҡ) # Һеҙ СССР-ҙы берҙәм дәүләт булараҡ һаҡлап ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме? (Эйе/Юҡ) # Һеҙ СССР-ҙа [[Социализм|социалистик ҡоролошто]] һаҡлап ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме? (Эйе/Юҡ) # Һеҙ яңыртылған Союзда Совет власын һаҡлау кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме? (Эйе/Юҡ) # Һеҙ яңыртылған Союзда һәр милләт [[Кеше хоҡуҡтары|кешеһенең хоҡуҡтарын һәм иректәрен]] гарантиялау кәрк тип иҫәпләйһегеҙме? (Эйе/Юҡ) </blockquote> : (теге йәки был ҡарар ҡабул ителгән хәлдә ниндәй ҙә булһа юридик йә ҡануни эҙемтәләр тураһында бер һүҙ ҙә әйтелмәй) Шул уҡ көндө, СССР Президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёвтың инициативаһы һәм ныҡлы талабы буйынса]]<ref name="lubarev">''Любарев А. Е.'' [http://lyubarev.narod.ru/elect/book/soderzh.html Выборы в Москве: опыт двенадцати лет. 1989—2000]. — М.: Стольный град, 2001. — 412 с. — ISBN 5-89910-019-2.</ref>, Съезд тарафынан ергә хосуси милекселек тураһындағы мәсьәлә буйынса <ref>Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1855-I «О проведении референдума СССР по вопросу о частной собственности на землю» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1160.</ref> һәм яңыртылған Союзды тиң хоҡуҡлы суверен Совет Социалистик Республикалар федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса референдумдар үткәреү хаҡында ике ҡарар ҡабул ителә<ref name="post1856">[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20СНД%20СССР%20от%2024.12.1990%20№%201856-I Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1856-I «О проведении референдума СССР по вопросу о Союзе Советских Социалистических Республик»] // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1161.</ref>. Беренсе ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн 1553 депутат тауыш бирә, ҡаршылар — 84, тотҡарланыусылар — 70. Икенсе ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн 1677 депутат тауыш бирә, ҡаршылар — 32, тотҡарланыусылар — 66<ref name="lubarev" />. Ләкин беренсе ҡарарға ҡағылышлы Юғары Советтың ҡануниәт буйынса комитеты рәйесе Ю. Х. Калмыков һуңынан СССР Юғары Советы сессияһында президенттың хосуси милекселек тураһындағы һорауҙы референдумға сығармай торорға үтенеүен аңлата<ref name="lubarev"/>. Икенсе ҡарар үтәлеүгә тапшырыла. Унда былай тиелә: «ССР Союзының яҙмышы тураһында борсолған хеҙмәтсәндәрҙең күп һанлы мөрәжәғәттәренә бәйле һәм берҙәм Союз дәүләтен һаҡлау ҡалыу дәүләт тормошоноң мөһимдәрҙән-мөһим мәсьәләһе булыуын, һәр кешенең, Советтар Союзының бөтә халҡы мәнфәғәттәренә ҡағылыуын иҫәпкә алып, СССР халыҡ депутаттары съезы ҡарар итә: {{Цитата башы}}1. Яңыртылған Союзды тиң хоҡуҡлы суверенлы Совет Социалистик Республикалар федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу тураһындағы мәсьәләне хәл итеү өсөн, тауыш биреү һөҙөмтәләрен һәр республика буйынса айырым иҫәпләп, СССР референдумы үткәрергә.<br> 2. СССР Юғары Советына референдум датаһын һәм уны тәьмин итеү өсөн саралар билдәләргә ҡушырға. СССР халыҡ депутаттарын съезының 1990 йыл от 24 декабрь 1856-1-се ҡарары{{Цитата аҙағы|сығанаҡ=СССР халыҡ депутаттарын съезының 1990 йыл от 24 декабрь 1856-1-се ҡарары}}<ref name="post1856" />. [[1990 йыл]]дың [[27 декабрь|27 декабрендә]] СССР халыҡ депутаттары съезы шул көндө ҡабул ителгән «Бөтә халыҡ тауыш биреүе (СССР референдумы) тураһында» СССР Законын көсөнә индерергә ҡарар итә <ref>Постановление СНД СССР от [[27 декабря]] [[1990 год|1990 года]] № 1870-1 «О введении в действие Закона СССР „О всенародном голосовании (референдуме СССР)“» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 1. — ст. 11.</ref>. «Бөтә халыҡ тауыш биреүе (СССР референдумы) тураһында» СССР Законының 5-се статьяһына ярашлы<ref name="zakon90">Закон СССР от 27 декабря 1990 года № 1869-1 «О всенародном голосовании (референдуме СССР)» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 1. — ст. 10.</ref>, СССР референдумын тәғәйенләү хоҡуғына СССР халыҡ депутаттары съезы эйә була, ә СССР халыҡ депутаттары съезы вәкәләттәре даирәһенә мотлаҡ инмәгән һорауҙарҙы съездар араһындағы осорҙарҙа СССР Юғары Советы ҡарай. «Халыҡтың үҙенән башҡа бер кем дә ССР Союзының яҙмышы өсөн тарихи яуаплылыҡты ала алмауынан сығып, СССР халыҡ депутаттарының дүртенсе съезы ҡарарын үтәү йөҙөнән һәм СССР-ҙың референдум тураһындағы ҡануниәтенә ярашлы»<ref name="post1910">[[s:Постановление ВС СССР от 16.01.1991 № 1910-I|Постановление ВС СССР от 16 января 1991 года № 1910-I «Об организации и мерах по обеспечению проведения референдума СССР по вопросу о сохранении Союза Советских Социалистических Республик»]] // Ведомости СНД и ВС СССР. 1991. — № 4. — ст. 87.</ref>, [[1991 йыл|1991 йылдың]] [[16 ғинуар|16 ғинуарында]] СССР Юғары Советы ҡарар итте: {{Цитата башы}}1. Йәкшәмбе, 1991 йылдың 17 мартында, СССР-ҙың бөтә территорияһында тиң хоҡуҡлы республикалар федерацияһы булараҡ ССР Союзын һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса СССР референдумы үткәрергә.<br> 2. Йәшерен тауыш биреү бюллетененә референдумға сығарылған һорауҙың түбәндәге формулировкаһын һәм тауыш биреүселәр яуаптарының варианттарын индерергә:<br> '''«Һеҙ Совет Социалистик Республикалар Союзын бөтә милләт кешеләренең хоҡуҡтары һәм иректәре тулыһынса гарантияланған тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?».'''<br> «Эйе» йәки «Юҡ».<br> 3. Һәр республика буйынса тауыш биреү һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып, тотош ССР Союзы буйынса тауыш биреү һөҙөмтәләрен билдәләргә.{{Цитата аҙағы}} == Референдумды үткәреү == Союздаш республикаларҙың дәүләт власы органдары СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы үткәреүгә төрлөсә ҡарай. === Референдумды хуплаған республикалар === [[РСФСР]], [[Белорус ССР-ы]], [[Украина ССР-ы|Украин ССР-ы]], Үзбәк ССР-ы, [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]], [[Әзербайжан ССР-ы]], Ҡырғыҙ ССР-ы, Тажик ССР-ы, Төркмән ССР-ында республика үҙәк референдум комиссиялары, округтар, округ һәм участка комиссиялары ойошторола, граждандарға бөтә Союз бөтә халыҡ тауыш биреүендә ҡатнашыу мөмкинлеген гарантиялаған башҡа саралар күрелә. ==== РСФСР ==== [[Файл:Voter_invitation_USSR_referendum_1991.jpg|мини|266x266пкс|1991 йыл 17 март референдумына саҡырыу]] [[25 ғинуар]]ҙа РСФСР Юғары Советы Президиумы [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] рәйеслегендә йәкшәмбе, 1991 йылдың 17 мартында, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] бөтә территорияһында берҙәм республикалар федерацияһы рәүешендә ССР Союзын һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса СССР референдумы үткәрергә ҡарар итә<ref>Постановление Президиума ВС РСФСР от [[25 января]] 1991 года «О проведении 17 марта 1991 года на территории РСФСР референдума СССР по вопросу о сохранении Союза Советских Социалистических Республик» // Ведомости СНД и ВС РСФСР. — 1991. — № 4. — ст. 57.</ref>. [[1991 йыл]]дың [[7 февраль |7 февралендә]] РСФСР Юғары Советы СССР референдумы менән бергә РСФСР референдумы ла үткәрергә ҡарар сығара<ref>Постановление ВС РСФСР от 7 февраля 1991 года «О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года» // Ведомости СНД и ВС РСФСР. — 1991. — № 7. — ст. 104.</ref>, был референдумға РСФСР Президенты вазифаһын индереү тураһындағы һорау индерелә. ===== РСФСР референдумы ===== [[1991 йыл]]дың [[17 март]]ында Бөтә Союз референдумы менән бергә [[Рәсәй Президенты|РСФСР президенты]] вазифаһын индереү тураһында беренсе Бөтә Рәсәй референдумы ла үтә. Унда РСФСР раждандарының 75,09 проценты ҡатнаша, шуның 71,3 проценты тәҡдимде хуплай. Өс айҙан, [[1991 йыл]]дың [[12 июнь|12 июнендә]], РСФСР-ҙың беренсе президенты итеп [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] һайлана. ===== РСФСР-ҙа йәмәғәт фекерен һорашыу ===== [[28 февраль|28 февралдә]] Мәскәү ҡала Советы президиумы 17 мартта, СССР һәм РСФСР референдумдарынан тыш, мәскәүҙәр араһында йәмәғәт фекерен һорашыуҙы ла үткәрергә ҡарар итә<ref>Решение Президиума Московского городского Совета народных депутатов от [[28 февраля]] 1991 года № 41 «О проведении в Москве опроса общественного мнения 17 марта 1991 г.» // Официально опубликовано не было.</ref>. Һорау былай яңғырай: «Һеҙ ҡала халҡының Мәскәү мэрын туранан-тура һайлауҙы үткәрергә кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?». Һорашыуҙа мәскәүҙәрҙең 67,63 проценты ҡатнаша, шуларҙың 81,14 проценты мэр һайлау яҡлы була. Һорашыу үткәреү менән бергә, Мәскәүҙең ҡайһы бер район Советтарына депутаттар һайлау була<ref name="lubarev"/>. ==== Ҡаҙаҡ ССР-ы ==== Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы дөйөм Союз референдумында тауышҡа ҡуйылған һорауҙы үҙгәртеңкерәй: «Һеҙ ССР Союзын тиң хоҡуҡлы суверен дәүләттәр Союзы итеп һаҡлап ҡалдырыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?». Шуның менән бергә Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы Президиумы республика буйынса тауыш биреү һөҙөмтәләрен СССР референдумының дөйөм йрмғаҡтарына индереү тураһында рәсми үтенес белдерә<ref name="pravda"/>. ==== Белорус ССР-ы ==== Белорус ССР-ы Юғары Советы Президиумы Н. И. Дементей рәйеслеге аҫтында [[21 ғинуар]]ҙа республикала дөйөм Союз референдумын үткәреүҙе ойоштороу һәм халыҡҡа референдумға сығарылған һорау, тауыш биреү тәртибе, шулай уҡ тауыш биргәндә граждандар ҡабул иткән ҡарарҙың тарихи әһәмиәте буйынса аңлатыуҙар алып барырға тәҡдим итеү тураһында ҡарар сығара <ref>Постановление Президиума ВС БССР от [[21 января]] 1991 года № 537-XII «Об организации подготовки и проведения в Белорусской ССР референдума СССР по вопросу о сохранении Союза Советских Социалистических Республик».</ref>. ==== Украин ССР-ы ==== Украин ССР-ы Юғары Советы Президиумы бөтә Союз референдумын үткәреүҙе хуплай<ref>См: Постановление Президиума ВС УССР от [[28 января]] 1991 года № [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=649-12 649-XII «Об организации и мерах по обеспечению проведения на территории Украинской ССР всесоюзного референдума 17 марта 1991 года»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230829120711/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=649-12 |date=2023-08-29 }}; Постановление Президиума ВС УССР от [[11 февраля]] 1991 года № [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20Президиума%20ВС%20УССР%20от%2011.02.1991%20№%20708-XII 708-XII «О проведении на территории Украинской ССР референдума по вопросам сохранения Союза ССР и определения начал отношений с суверенными республиками и содержания бюллетеня для тайного голосования»].</ref>. Бюллетенгә тағы бер һорау өҫтәлә: «Һеҙ Украинаның Дәүләт суверенитеты тураһындағы декларацияһы нигеҙендә Украинаның Совет суверен дәүләттәр Союзы составында булырға тейешлеге менән ризаһығыҙмы? „Эйе“ йәки „Юҡ“»<ref>[http://hpc-strategy.ru/suverenitety_respublik_sssr/19900716_ukraina_deklaraciya/ Декларация о государственном суверенитете Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911212928/http://hpc-strategy.ru/suverenitety_respublik_sssr/19900716_ukraina_deklaraciya/ |date=2016-09-11 }}</ref><ref>Постановление Президиума ВС УССР от [[22 февраля]] 1991 года № [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20Президиума%20ВС%20УССР%20от%2022.02.1991%20№%20759-XII «О содержании бюллетеня, который выносится Верховным Советом Украинской ССР на референдум 17 марта 1991 года» («Про зміст бюлетеня, що виноситься Верховною Радою Української РСР на референдум 17 березня 1991 року»)] // Відомості Верховної Ради УРСР. — 1991. — № 13. — ст. 150.</ref>. Беренсе һорауға тауыш биреүселәрҙең 70,2 проценты — ыңғай, 28 проценты кире яуап бирә, Украинаны Совет суверен дәүләттәр Союзы составына индереү тураһындағы икенсе һорауға тауыш биреүселәрҙең 80,2 проценты ыңғай яуап бирә<ref>[http://histrf.ru/ru/lenta-vremeni/event/view/riefieriendum-o-sokhranienii-sssr-6-riespublik-boikotiruiut Референдум о сохранении СССР (6 республик бойкотируют)]</ref><ref>{{Cite web|url=http://svpressa.ru/politic/article/40536/|title=''«Референдум краха: Двадцать лет спустя''»|author=Андрей Полунин|date=11.03.2011|publisher=«Свободная пресса»}}</ref>. [[Ҡырым]]да тауыштар айырым һаналмай. [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] УССР-ҙың 1991 йыл [[12 февраль]] законы менән тергеҙелә, әммә тейешле поожение УССР Конституцияһына 1991 йылдың 19 июнендә генә индерелә<ref>[[s:Закон УССР от 19.06.1991 № 1213-XII|Закон Украинской ССР № 1213а-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Украинской ССР»]] от 19.06.1991</ref>, ә СССР Конституцияһына тейешле төҙәтеү индерелмәй ҡала. === Референдумды хупламаған республикалар === 1991 йылдың [[25 февраль|25 февралендә]] үк СССР Юғары Советы айырым республикаларҙа юғары власть органдарының, СССР Конституцияһын һәм ҡануниәтен боҙоп, СССР халыҡ депутаттарының IV съезының референдум үткәреү тураһындағы ҡарарын үтәргә йыйынмауын билдәләй. Был республикаларҙа СССР Юғары Советы раҫлаған референдум формулировкаһын үҙгәртергә, уны республика һәм урындағы әһәмиәттәге башҡа һорауҙар менән тулыландырырға йә дөйөм Союз референдумы урынына республикала һорашыу үткәреү, плебисцит менән алмаштырырға тырышыуҙар билдәләнә<ref name="post1975">Постановление ВС СССР от [[25 февраля]] 1991 года № 1975-1 «О ходе выполнения Постановления Верховного Совета СССР об организации и мерах по обеспечению проведения референдума СССР 17 марта 1991 года» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 10. — ст. 249.</ref>. Референдумға ҡуйылған һорауҙа суверен республикаларҙың эске эштәренә ҡыҫылыу булмағанлыҡтан, ә граждандарҙы референдумда ҡатнашыуҙан мәхрүм итеү СССР Конституцияһына һәм закондарына ҡаршы килгәнлектән, шулай уҡ кешенең үҙ иленә идара итеүҙә ҡатнашыуға [[Кеше хоҡуҡтары|хоҡуҡтарын]] боҙғанлыҡтан, СССР Юғары Советы теге йәки был урында СССР референдумын үткәреүгә аяҡ салған ҡарарҙар законлы түгел һәм уларҙы башҡарыу тыйыла тип белдерә<ref name="post1975">Постановление ВС СССР от [[25 февраля]] 1991 года № 1975-1 «О ходе выполнения Постановления Верховного Совета СССР об организации и мерах по обеспечению проведения референдума СССР 17 марта 1991 года» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 10. — ст. 249.</ref>. СССР Юғары Советы республика үҙәк референдум комиссияларын ойоштормаған союздаш республикаларҙың урындағы властарына үҙҙәренә СССР референдумының участкаларын һәм округтарын ойошторорға, округ һәм участка комиссияларын раҫларға рөхсәт итә. Шулай уҡ был республикаларҙа, СССР Оборона министрлығының, СССР КГБ-һының, СССР Эске эштәр министрлығының ғәскәри частарында референдумдың участка һәм округ комиссиялары ойошторола, уларға өҫтәмә исемлектәргә был частарҙың хәрби хеҙмәткәрҙәренең ғаилә ағзаларын; шулай уҡ йәшәгән урыны буйынса тауыш биреүҙән мәхрүм ителгән башҡа граждандарҙы индерергә рөхсәт ителә<ref name="post1975">Постановление ВС СССР от [[25 февраля]] 1991 года № 1975-1 «О ходе выполнения Постановления Верховного Совета СССР об организации и мерах по обеспечению проведения референдума СССР 17 марта 1991 года» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 10. — ст. 249.</ref>. Үҙ территорияларында бөтә Союз референдумын үткәреүгә теге йәки был кимәлдә Грузия, Латвия, Литва, Молдавия, Әрмәнстан һәм Эстонияның юғары власть органдары аяҡ сала; уларҙа республика үҙәк референдум комиссиялары ойошторолмай. Шуға ҡарамаҫтан, был республикаларҙың территорияларында участка һайлау комиссиялары ойошторолған тораҡ пункттарҙа, ғәскәри частарҙа тауыш биреү үткәрелә<ref name="pravda">[https://ru.wikisource.org/wiki/Сообщение%20Центральной%20комиссии%20референдума%20СССР%20об%20итогах%20референдума%20СССР,%20состоявшегося%2017.03.1991 Сообщение Центральной комиссии референдума СССР об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года] // Правда. — 1991. — [[27 марта]].</ref>. Был республикаларҙа референдум үткәреү өсөн 31 һайлау округы, 330 үҙаллы участка, 1300 участка һайлау комиссияһы ойошторола<ref>Сессия обсуждает первые итоги референдума // Известия. — 1991. — 19 марта.</ref>. ==== Әрмәнстан ==== 1990 йылдың авгусында уҡ үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан иткән Әрмәнстандың властары бөтә Союз референдумын үткәреүҙе ойоштороуҙан баш тарта һәм 1991 йылдың февралендә Әрмәнстан Юғары Советы республиканың бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы һорау буйынса референдум үткәреүҙе ойоштороу процедураһын ҡабул итә. Референдум 6 айҙан үтергә тейеш була. [[21 сентябрь|21 сентябрҙә]] СССР составынан сығыу һәм бойондороҡһоҙ дәүләтселекте урынлаштырыу тураһындағы һорау буйынса референдум үткәрелә, һорау былай яңғырай: «Һеҙ Әрмәнстан Республикаһының СССР составына инмәгән бойондороҡһоҙ демократик дәүләт булыуын теләйһегеҙме?»<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda "Референдум: точки над «I»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404103940/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda |date=2015-04-04 }} // «Российская газета», 21 сентября 1991, № 197 (243)</ref>. Һайлаусыларҙың 95 проценты тауыш биреүҙә ҡатнаша, уларҙың 99 проценты Әрмәнстандың Советтар Союзы составынан сығыуы өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda Армения тоже стала независимой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404114704/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda |date=2015-04-04 }} // Известия, 23 сентября 1993, № 227 (23493)</ref><ref name="markedon">''Маркедонов С.'' [http://www.politcom.ru/article.php?id=3312 Триумф суверенизации и мифы о СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728224013/http://www.politcom.ru/article.php?id=3312 |date=2013-07-28 }} // «ПОЛИТКОМ.RU». — 2006. — 30 августа.</ref>. ==== Грузия ==== Грузин ССР-ы властары СССР референдумына бойкот белдерә һәм [[31 март]]та «Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында 1918 йыл 26 май актына нигеҙләнеп, Грузияның дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү» тураһында республика референдумы үткәрә<ref>[http://nr2.com.ua/policy/432731.html Грузия потеряла Акт о восстановлении независимости]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Республика референдумында һайлаусыларҙың 90,79 проценты (шул иҫәптән, Абхазиянан) ҡатнаша, уларҙың 99,08 проценты Грузияның дәүләт суверенитетын тергеҙеү өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.rian.ru/spravka/20070927/81316995.html Конфликт между Грузией и Абхазией. История вопроса] // РИА Новости.</ref>. [[4 февраль|4 февралдә]] үҙ-үҙен иғлан иткән [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия Республикаһының]] Юғары Советы СССР Президентына Көньяҡ Осетиянан Грузияның ҡораллы формированиеларын сығарыу һәм Көньяҡ Осетияның бөтә территорияһында СССР Эске эштәр министрлығы көстәре менән ғәҙәттән тыш хәл индереү тураһында үтенес бирә. Грузияла тыйылған, әммә Көньяҡ Осетия территорияһында үткәрелгән Бөтә Союз референдумы көнөндә грузин ҡораллы формированиелары Цхинвалды штурмлай<ref>[http://www.rian.ru/osetia_spravki/20080811/150283008.html Хроника событий грузино-осетинского конфликта с 1988 по 1994 годы] // РИА Новости.</ref> (иртәгәһенә, [[18 март]]та, Ередвиҙа үлтереш була). Көньяҡ Осетияла 44 мең һайлаусынан тик 9 кеше генә СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға ҡаршы тауыш бирә<ref>''Асташкин Н.'' Последний перевал перед съездом // Красная Звезда. — 1991. — 27 марта.</ref>. Абхазияла яңы Союз договоры буйынса референдум халыҡтың тулыһынса (99,06 процент) СССР-ҙың берҙәмлеген һаҡлау яҡлы булыуын күрһәтә<ref name="rrc">{{Cite web|url=http://www.rrc.ge/law/inf_1991_03_22_e.htm?lawid=279&lng_3=en|title=Информация Центральной избирательной комиссии Абхазской АССР об итогах референдума СССР и информация окружной комиссии о выборам депутата в парламент СССР по территориальному избирательному округу №669 —  Сухум.|accessdate=2008-11-20|publisher=''Regional Resource Center''|archiveurl=https://www.webcitation.org/616XEQNSx?url=http://www.rrc.ge/law/inf_1991_03_22_e.htm?lawid=279|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529173912/http://www.rrc.ge/law/inf_1991_03_22_e.htm?lawid=279&lng_3=en |date=2015-05-29 }}</ref>. ==== Латвия ==== Латыш ССР-ының юғары власть органдары Бөтә Союз референдумын бойкотлай. [[3 март]]та бойондороҡһоҙлоҡ мәсьәләһе буйынса «һайлау консультацияһы» үткәрелә<ref name="chronos">{{Cite web|author=|date=|url=http://hrono.ru/1991_.php|title=События 1991 года на ХРОНОСе|publisher=|accessdate=2011-01-24|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/616XFTYSF?url=http://hrono.ru/1991_.php|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Унда Латыш Республикаһында йәшәгән 1 666 128 кеше (бөтә һайлаусыларҙың 87,6 проценты) ҡатнаша, уларҙың 73,7 проценты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә, 24,7 проценты ҡаршы була<ref>{{Cite web|url=http://web.cvk.lv/pub/public/27555.html|title=Информация Центральной избирательной комиссии Латвийской Республики|accessdate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120124153415/http://web.cvk.lv/pub/public/27555.html|archivedate=2012-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124153415/http://web.cvk.lv/pub/public/27555.html |date=2012-01-24 }}</ref>. ==== Литва ==== СССР Юғары Советының Бөтә Союз референдумы үткәреү тураһындағы ҡарарына бәйле, Литва Юғары Советы «Литва Республикаһында йәшәүселәрҙән һорашыу үткәреү тураһында» ҡарар ҡабул итә (артабан 1991 йыл [[18 ғинуар]] ҡарары менән уға аныҡлау индерә), был ҡарарҙарға ярашлы, Литвала республиканың [[Литва тарихы|үткән йылдың 11 мартында иғлан ителгән бойондороҡһоҙлоғо]] тураһында «бөтә халыҡтан һорашыу» үткәрелергә тейеш була. Быны СССР Президенты респубикала референдумды үткәреү тураһындағы ҡарарға ҡаршы сығыу тип баһалай, был һорашыуҙы һәм уны "Литва дәүләтенең киләсәге тураһында плебисцит» тип иғлан итеүҙе юридик көскә эйә түгел тип таба<ref>см. Указ Президента СССР от [[5 февраля]] 1991 года № УП-1425 «О решениях Верховного Совета Литовской ССР от 16 и 18 января 1991 года о проведении опроса жителей республики» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 7. — ст. 181.</ref>. Бөтә Союз референдумында ҡатнашырға урындағы властар рөхсәт бирмәй, ул шул мәлгә Үҙәктең көс органдары ҡарамағы аҫтында булған айырым биналарҙа ойошторолған һайлау участкаларында ғына үткәрелә. [[9 февраль|9 февралдә]] Литваның үҙаллылығы мәсьәләһе буйынса «бөтә халыҡтан һорашыу» («һайлау консультацияһы»<ref>в дальнейшем плавно ставшая именоваться «плебисцитом», и далее — уже и «референдумом»</ref>) уҙа. Унда һайлаусыларҙың 84 проценты ҡатнаша, шуларҙың 90,4 проценты бойондороҡһоҙ демократик [[Литва|Литва Республикаһы]] өсөн тауыш бирә. Ошо нигеҙҙә [[12 февраль|12 февралдә]] [[Исландия]] Литваның бынан алда иғлан ителгән бойондороҡһоҙлоғо фактын таный<ref name="islandnez">{{Cite web|author=Ken Polsson|date=2007-2010|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1991.htm|title=Chronology of World History January — February 1991|publisher=|accessdate=2011-01-24|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616XEuVTx?url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1991.htm|archivedate=2011-08-21}}</ref>. ==== Молдавия ==== [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдаван ССР-ында]] Бөтә Союз референдумына бойкот иғлан ителә, әммә үҙ-үҙен иғлан иткән Ғағауз Республикаһы менән [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|Днестр буйы Молдаван ССР-ы]] уны үткәреүҙе хуплай. Днестр буйы һайлаусыларының 84 проценты тауыш биреүҙә ҡатнаша, шуның 98 проценты СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу яҡлы була<ref>Днестровская правда. — 1991. — 21 марта.</ref>. Ғағаузда һайлаусыларҙың 97 проценты ҡатнаша, шуның 98 проценты СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.olvia.idknet.com/razlom/glava_3.htm Распад Союза и становление ПМР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924060431/http://www.olvia.idknet.com/razlom/glava_3.htm |date=2015-09-24 }} // ''Кодряну Г.'' Днестровский разлом. Приднестровский кризис и рождение ПМР: роль и место спецслужб. — Тирасполь: ГИПП «Типар», 2002.</ref>. Кишинёвта Бөтә Союз референдумы СССР Оборона министрлығының ғәскәри частары территорияларында үткәрелә. ==== Эстония ==== Эстон ССР-ында 17 мартта үткәрелгән Бөтә Союз референдумына бойкот иғлан ителһә лә, башлыса рустар йәшәгән төньяҡ-көнсығыш райондарҙа һәм Таллинда урындағы властар тауыш биреү ойоштора. Был райондарҙа референдумда һайлаусыларҙың 74,2 проценты тауыш бирә, шуның 95,0 проценты СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу яғында була. [[3 март]]та Эстонияла Эстония Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһындағы һорау буйынса референдум үтә, унда тик «Эстония Республикаһының хоҡуҡи вариҫлы граждандары» (башлыса эстон милләтлеләр), шулай уҡ Эстония Конгресының «йәшел карточкаларын» алған кешеләр (Эстония Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон хуплауҙы белдереү карточканы алыу шарты була) генә ҡатнаша ала<ref>[http://ria.ru/spravka/20110820/415642554.html Постановление «О государственной независимости Эстонии». Справка | РИА Новости]</ref>. Тауыш биреүселәрҙең 77,8 проценты милли бойондороҡһоҙлоҡ идеяһын хуплай. Бер үк ваҡытта «Һеҙ суверен Эстонияның СССР составында ҡалыуын теләйһегеҙме?» тигән һорау буйынса тауыш биреү ҙә ойошторола. Тауыш биреүселәрҙең күпселеге был һорауға ыңғай яуап бирә<ref>''Маанди В.''[http://www.moles.ee/01/Mar/05/5-1.html Голос за независимость] // Молодёжь Эстонии. — 2001. — 5 марта.</ref>. == Референдум һөҙөмтәләре == [[1991 йыл]]дың [[17 март]]ында үткән референдумда [[СССР]]-ҙың тауыш биреү хоҡуғына эйә 185,6 миллион (80 %) гражданы араһынан 148,5 миллионы (79,5 %) ҡатнаша; шуның 113,5 миллионы (76,43 %) «Эйе» тигән яуап менән яңыртылған СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә<ref name="izvestija">Об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года (Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР) // Известия. — 1991. — 27 марта.</ref><ref name="pravda"/><ref>{{Cite web|date=16 марта 2005|url=http://www.rian.ru/history/20050316/39531413.html|title=17 марта|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-01-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/616XGPIUC?url=http://ria.ru/history/20050316/39531413.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Бөтә республикалар һәм өлкәләр араһынан тик [[Свердловск өлкәһе]] генә СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға ҡаршы тауыш бирә — Союзды һаҡлап ҡалыу өсөн «эйе» тигән яуапты тауыш биреүҙә ҡатнашҡандарҙың 49,33 проценты бирә, ә Свердловскиҙа (хәҙер — [[Екатеринбург]]) һөҙөмтә тағы да түбәнерәк була һәм илдә иң түбәне була – 34,17%<ref name="oblgaz">[https://www.oblgazeta.ru/society/5044/ 20 лет без СССР. Областная газета]</ref>. Мәскәүҙәрҙең һәм ленинградтарҙың яртыһы самаһы ғына СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу яҡлы була. === Республикалар буйынса һөҙөмтәләр === {| class="standard" |+СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһындағы референдумды хуплаған союздаш (һәм автономиялы) республикаларҙа референдум һөҙөмтәләре<ref name="izvestija">Об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года (Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР) // Известия. — 1991. — 27 марта.</ref><ref name="pravda"/><ref name="rezultats"/> ! rowspan="2" width="31%" |Республика ! rowspan="2" width="13%" |Тауыш биреү исемлегенә индерелгән граждандар һаны ! colspan="2" width="14%" |Тауыш биреүҙә ҡатнашҡан<br /><br />граждандар һаны<ref name="prinuch">«Принявших участие в голосовании»&nbsp;— это отношение количества проголосовавших к числу граждан, включённых в списки для голосования.</ref> ! colspan="2" width="14%" |«Эйе» тип яуап биргән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="14%" |«Юҡ» тип яуап биргән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="14%" |Ғәмәлдә түгел тип табылған<br /><br />бюллетендәр һаны |- |абс. |% |абс. |% |абс. |% |абс. |% |- !{{Флагификация|РСФСР}} | align="right" |105.643.364 | align="right" |79.701.169 |75,4 | align="right" |56.860.783 |{{Эйе|71,3}} | align="right" |21.030.753 |26,4 | align="right" |1.809.633 |2,3 |- |{{Флаг|Башҡорт АССР-ы}} [[Башҡортостан|Башҡортостан ССР-ы]] | align="right" |2.719.637 | align="right" |2.221.158 |81,7 | align="right" |1.908.875 |{{Эйе|85,9}} | align="right" |269.007 |12,1 | align="right" |43.276 |2,0 |- |[[Файл:Flag_of_Buryat_ASSR_1978.svg|22x22пкс]] Бүрәт АССР-ы | align="right" |668.231 | align="right" |535.802 |80,2 | align="right" |447.438 |{{Эйе|83,5}} | align="right" |78.167 |14,6 | align="right" |10.197 |1,9 |- |[[Файл:Flag_of_Dagestan_ASSR.svg|22x22пкс]] Дағстан АССР-ы | align="right" |1.008.626 | align="right" |812.009 |80,5 | align="right" |670.488 |{{Эйе|82,6}} | align="right" |131.522 |16,2 | align="right" |9.999 |1,2 |- |[[Файл:Flag_of_Kabarda-Balkaria_ASSR_1978.svg|22x22пкс]] Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы (ҠБССР) | align="right" |489.436 | align="right" |372.607 |76,1 | align="right" |290.380 |{{Эйе|77,9}} | align="right" |77.339 |20,8 | align="right" |4.888 |1,3 |- |[[Файл:Flag of the Kalmyk ASSR.svg|22x22пкс]] Ҡалмыҡ АССР-ы | align="right" |204.301 | align="right" |169.124 |82,8 | align="right" |148.462 |{{Эйе|87,8}} | align="right" |17.833 |10,5 | align="right" |2.829 |1,7 |- |[[Файл:Flag of the Karelian ASSR.svg|22x22пкс]] Карел АССР-ы | align="right" |551.644 | align="right" |418.101 |75,8 | align="right" |317.854 |{{Эйе|76,0}} | align="right" |92.703 |22,2 | align="right" |7.544 |1,8 |- |(Коми ССР-ы) | align="right" |797.049 | align="right" |543.403 |68,2 | align="right" |412.842 |{{Эйе|76,0}} | align="right" |119.678 |22,0 | align="right" |10.883 |2,0 |- |Мари ССР-ы | align="right" |525.685 | align="right" |418.599 |79,6 | align="right" |333.319 |{{Эйе|79,6}} | align="right" |77.239 |18,5 | align="right" |8.041 |1,9 |- |Мордва АССР-ы (Мордва ССР-ы) | align="right" |677.706 | align="right" |571.631 |84,3 | align="right" |459.021 |{{Эйе|80,3}} | align="right" |101.886 |17,8 | align="right" |10,724 |1,9 |- |Төньяҡ Осетин АССР-ы | align="right" |428.307 | align="right" |367.858 |85,9 | align="right" |331.823 |{{Эйе|90,2}} | align="right" |32.786 |8,9 | align="right" |3.249 |0,9 |- |Татар ССР-ы | align="right" |2.532.383 | align="right" |1.951.768 |77,1 | align="right" |1.708.193 |{{Эйе|87,5}} | align="right" |211.516 |10,8 | align="right" |32.059 |1,7 |- | Тыва СР-ы | align="right" |171.731 | align="right" |138.496 |80,6 | align="right" |126.598 |{{Эйе|91,4}} | align="right" |9.404 |6,8 | align="right" |2.494 |1,8 |- |Удмурт АССР-ы | align="right" |1.103.083 | align="right" |819.140 |74,3 | align="right" |622.714 |{{Эйе|76,0}} | align="right" |180.289 |22,0 | align="right" |16.137 |2,0 |- |Чечен-Ингуш АССР-ы | align="right" |712.139 | align="right" |419.012 |58,8 | align="right" |318.059 |{{Эйе|75,9}} | align="right" |94.737 |22,6 | align="right" |6.216 |1,5 |- |Сыуаш ССР-ы | align="right" |900.913 | align="right" |748.420 |81,3 | align="right" |616.387 |{{Эйе|82,4}} | align="right" |113.249 |15,1 | align="right" |18.784 |2,5 |- |Яҡут-Саха ССР-ы | align="right" |688.679 | align="right" |541.993 |78.7 | align="right" |415.712 |{{Эйе|76,7}} | align="right" |116.798 |21,6 | align="right" |9.483 |1,8 |- !Украин ССР-ы ¹ | align="right" |37.732.178 | align="right" |31.514.244 |83,5 | align="right" |22.110.899 |{{Эйе|70,2}} | align="right" |8.820.089 |28,0 | align="right" |583.256 |1,8 |- !Белорус ССР-ы | align="right" |7.354.796 | align="right" |6.126.983 |83,3 | align="right" |5.069.313 |{{Эйе|82,7}} | align="right" |986.079 |16,1 | align="right" |71.591 |1,2 |- !Үзбәк ССР-ы | align="right" |10.278.938 | align="right" |9.816.333 |95,4 | align="right" |9.196.848 |{{Эйе|93,7}} | align="right" |511.373 |5,2 | align="right" |108.112 |1,1 |- |Ҡараҡалпаҡ АССР-ы | align="right" |584.208 | align="right" |577.717 |98.9 | align="right" |563.916 |{{Эйе|97,6}} | align="right" |10.133 |1,8 | align="right" |3.668 |0,6 |- !Ҡаҙаҡ ССР-ы ² | align="right" |9.999.433 | align="right" |8.816.543 |88,2 | align="right" |8.295.519 |{{Эйе|94,1}} | align="right" |436.560 |5,0 | align="right" |84.464 |0,9 |- !Әзербайжан Республикаһы³ | align="right" |3.866.659 | align="right" |2.903.797 |75,1 | align="right" |2.709.246 |{{Эйе|93,3}} | align="right" |169.225 |5,8 | align="right" |25.326 |0,9 |- |[[Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Нахичеван АССР-ы]] (Нахичеван Автономиялы Республикаһы) | align="right" |174.364 | align="right" |35.866 |20,6 | align="right" |31.328 |{{Эйе|87,3}} | align="right" |3.620 |10,1 | align="right" |918 |2,6 |- ![[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстан Республикаһы]] | align="right" |2.341.646 | align="right" |2.174.593 |92,9 | align="right" |2.057.971 |{{Эйе|96,4}} | align="right" |86.245 |4,0 | align="right" |30.377 |1,4 |- !Тажик ССР-ы | align="right" |2.549.096 | align="right" |2.407.552 |94,4 | align="right" |2.315.755 |{{Эйе|96,2}} | align="right" |75.300 |3,1 | align="right" |16.497 |0,7 |- !Төркмән ССР-ы | align="right" |1.847.310 | align="right" |1.804.138 |97,7 | align="right" |1.766.584 |{{Эйе|97,9}} | align="right" |31.203 |1,7 | align="right" |6.351 |0,4 |- | colspan="10" |'''Иҫкәрмәләр:'''<br /><br />¹ Ҡырымда тауыш биреү һөҙөмтәләре Украин ССР-ында тауыш биреү һөҙөмтәләренә индерелә (Севастополдән башҡа Ҡырымда тауыш биреүҙә ҡатнашҡан 1239092 кешенең (79,3 %) 1085570-е (87,6 %) "Эйе" тип яуап бирә).<br /><br />² Ҡаҙаҡ ССР-ында референдум һорауының формулировкаһы үҙгәртелә<ref>''Закатнова А.'' [http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/0514/5.shtm Коммунисты бьются за референдум] // Российская газета. — № 89 (3203). — [[14 мая]] [[2003 год|2003 года]].</ref><ref name="komkonnad">Постановление [[Комитет конституционного надзора СССР|Комитета конституционного надзора СССР]] от [[3 апреля]] 1991 года № 18 «О законодательных актах, принятых в связи с проведением референдума СССР» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 17. — ст. 499.</ref> (ул былай тиелә: «Һеҙ тиң хоҡуҡлы суверен дәүләттәр Союзы булараҡ ССР Союзын һаҡлау ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?»<ref name="pravda" />).<br /><br />³ Таулы Ҡарабахта референдумда Ҡарабах әзербайжандары һәм өлкә территорияһында дислокацияланған хәрби хеҙмәткәрҙәр менән уларҙың ғаилә ағзалары ғына ҡатнаша. Ҡарабах әрмәндәре тауыш биреүҙә ҡатнашыуҙан баш тарта, быны Таулы Ҡарабахта конституцияға ярашлы власть органдарының таратылғанлығы менән аңлата <ref>Предварительные итоги всесоюзного референдума 17 марта // [[Русская мысль (современный журнал)|Русская мысль]]. — 22.03.1991. — № 3871. — С. 6.</ref>. |} {| class="standard" |+СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһындағы референдумды яҡламаған һәм республика үҙәк референдум комиссиялары ойоштормаған союздаш республикаларҙа <br /><br />тауыш биреүҙең округтар һәм участкалар буйынса һөҙөмтәләре ¹ <br /><br />(ғәскәри частарҙа тауыш биреү һөҙөмтәләренән тыш)<ref name="izvestija">Об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года (Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР) // Известия. — 1991. — 27 марта.</ref><ref name="rezultats"/> ! rowspan="2" width="31%" |Республика ! rowspan="2" width="13%" |Тауыш биреү исемлегенә индерелгән граждандар һаны ! colspan="2" width="14%" |Тауыш биреүҙә ҡатнашҡан граждандар һаны<ref name="prinuch">«Принявших участие в голосовании»&nbsp;— это отношение количества проголосовавших к числу граждан, включённых в списки для голосования.</ref> ! colspan="2" width="14%" |«Эйе» тип яуап биргән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="14%" |«Юҡ» тип яуап биргән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="14%" |Ғәмәлдә түгел тип табылған<br /><br />бюллетендәр һаны |- |абс. |% |абс. |% |абс. |% |абс. |% |- !{{Флаг|Молдавия}} [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдова ССР-ы]] | align="right" |841.507 | align="right" |700.893 |83,3 | align="right" |688.905 |{{Эйе|98,3}} | align="right" |8.916 |1,3 | align="right" |3.072 |0,4 |- !{{Флаг|Латвия}} [[Латвия]] (Латыш ССР-ы) | align="right" |670.828 | align="right" |436.783 |65,1 | align="right" |415.147 |{{Эйе|95,1}} | align="right" |18.015 |4,1 | align="right" |3,621 |0,8 |- !{{Флаг|Литва|1989}} [[Литва]] (Литва ССР-ы) | align="right" |582.262 | align="right" |501.375 |86,1 | align="right" |496.050 |{{Эйе|98,9}} | align="right" |4.355 |0,9 | align="right" |970 |0,2 |- !{{Флаг|Эстония}} [[Эстония]] (Эстон ССР-ы) | align="right" |299.681 | align="right" |222.240 |74.2 | align="right" |211.090 |{{Эйе|95,0}} | align="right" |10.040 |4,5 | align="right" |1.110 |0,5 |- !{{Флаг|Грузия|1990}} [[Грузия]] (Грузин ССР-ы) ² | align="right" |45.696 | align="right" |44.012 |96,3 | align="right" |43.950 |{{Эйе|99,9}} | align="right" |9 |0 | align="right" |53 |0,1 |- |{{Флаг|Абхазия|1989}} Абхаз АССР-ы ³ | align="right" |318.317 | align="right" |166.544 |52,3 | align="right" |164.231 |{{Эйе|98,6}} | align="right" |1.566 |0,9 | align="right" |747 |0,5 |- !{{Флаг|Армения}} [[Әрмәнстан]] (Әрмән ССР-ы) | align="right" |4.923 | align="right" |3.549 |72,1 | align="right" |2.549 |{{Эйе|71,6}} | align="right" |966 |27,2 | align="right" |42 |1,2 |- | colspan="10" |'''Иҫкәрмәләр:'''<br /><br />¹ Ҡайһы бер урындарҙағы халыҡ депутаттары Советтары, предприятиеларҙа, учреждениеларҙа һәм ойошмаларҙа хеҙмәт коллективтары һәм йәмәғәт берекмәләре, шулай уҡ ғәскәри частарҙың командованиелары үҙаллы округтар һәм участкалар, округ һәм участка комиссиялары ойоштора һәм уларҙы СССР Үҙәк референдум комиссияһында теркәтә.<br /><br />² Грузин ССР-ында тауыш биреү һөҙөмтәләре ғәмәлдә Көньяҡ Осетияла — үҙен-үҙе иғлан иткән [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия Совет Республикаһында]] — тауыш биреү һөҙөмтәләрен сағылдыра <ref name="osetia">''Чибиров А. Л.'' [http://www.nosu.ru/msgmedia/9227e15486466725aba767a3dcde99b7/Автореф%20Чибиров.doc Взаимоотношения Грузии и Южной Осетии в 1988—1992 гг.: по материалам периодической печати]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}: автореф. дис. … к. и. н.: 07.00.02 [Место защиты: Сев.-Осет. гос. ун-т им. К. Л. Хетагурова]. — Владикавказ, 2010. — 22 с.</ref>.<br /><br />³ [[Абхазия]]ла үҙенең республика үҙәк референдум комиссияһы ойошторола<ref name="abkhazia">[http://www.rrc.ge/law/inf_1991_03_22_e.htm?lawid=279&lng_3=en INFORMATION OF THE CENTRAL COMMISSION OF THE ABKHAZ ASSR on holding the referendum of the USSR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529173912/http://www.rrc.ge/law/inf_1991_03_22_e.htm?lawid=279&lng_3=en |date=2015-05-29 }} // From: Sovetskaia Abkhazia. — № 50-51. — 22 March 1991.</ref>.<br /><br />⁴ Аджар АССР-ында тауыш биреү үткәрелмәй. |} {| class="standard" |+Республика үҙәк референдум комиссиялары ойошторолмаған республикаларҙа урынлашҡан ғәскәри частарҙағы<br /><br />округтар һәм участкалар буйынса <br /><br />(өҫтәмә исемлектәргә кертелгән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең ғаилә ағзаларын һәм йәшәгән урыны буйынса тауыш биреү мөмкинлеге булмаған<br /><br />башҡа граждандарҙы ла индереп),<br /><br />шулай уҡ сит илдәрҙәге совет учреждениеларында һәм ғәскәри частарҙа ойошторолған округтар һәм участкалар буйынса һөҙөмтәләр<ref name="izvestija">Об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года (Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР) // Известия. — 1991. — 27 марта.</ref><ref name="rezultats">[http://www.vremyababurin.narod.ru/Num5_2001/N5_2001.html Воля, которую мы потеряли… (Ровно 10 лет назад состоялся референдум, после которого история России стала историей заговора против России)] // Время. Еженедельное издание русских консерваторов. — 2005. — № 5. — [[16 марта]] [[2001 год|2001 года]].</ref> ! rowspan="2" width="25%" |Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса бирелмәләр,<br /><br />СССР Үҙәк референдум комиссияһы тарафынан <br /><br />тотош ССР Союзы буйынса иҫәпкә алынырға тейеш<ref name="post1975">Постановление ВС СССР от [[25 февраля]] 1991 года № 1975-1 «О ходе выполнения Постановления Верховного Совета СССР об организации и мерах по обеспечению проведения референдума СССР 17 марта 1991 года» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 10. — ст. 249.</ref> ! rowspan="2" width="15%" |Тауыш биреү өсөн<br /><br />исемлектәргә индерелгән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="15%" |Тауыш биреүҙә ҡатнашҡан<br /><br />граждандар һаны<ref name="prinuch">«Принявших участие в голосовании»&nbsp;— это отношение количества проголосовавших к числу граждан, включённых в списки для голосования.</ref> ! colspan="2" width="15%" |«Эйе» тип яуап биргән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="15%" |«Юҡ» тип яуап биргән<br /><br />граждандар һаны ! colspan="2" width="15%" |Ғәмәлдә түгел тип табылған<br /><br />бюллетендәр һаны |- |абс. |% |абс. |% |абс. |% |абс. |% |- !{{Флагификация|СССР}} | align="right" |1.261.721 | align="right" |1.233.858 |97,8 | align="right" |1.107.980 |{{Эйе|89.8}} | align="right" |113.283 |9,2 | align="right" |12.595 |1,0 |} == Референдум йомғаҡтары == [[1991 йыл]]дың [[21 март]]ында СССР Юғары Советы референдумға яҡынса һығымталар яһай. Ул 112 миллион кешенең, йәғни тауыш биргәндәрҙең 76 процентының, Совет Социалистик Республикалар Союзын һаҡлап ҡалыу яҡлы булыуын, тимәк, «ил халыҡтары яҙмышының бүленгеһеҙлеген, улар берлектәге тырышлыҡтар менән генә иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫеш мәсьәләләрен уңышлы хәл итә аласағын» билдәләй<ref name="postitog">Постановление ВС СССР от [[21 марта]] 1991 года № 2041-1 «[http://7law.info/base18/part3/d18ru3791.htm Об итогах референдума СССР 17 марта 1991 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926170230/http://7law.info/base18/part3/d18ru3791.htm |date=2022-09-26 }}» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1992. — № 13. — ст. 350.</ref>. Аныҡланған мәғлүмәттәр буйынса, референдумда 113 512 812 кеше "эйе" тигән<ref name="pravda"/>. Йәнә шул да билдәләнә: ҡайһы бер республикаларҙың (Грузия, Литва, Молдова, Латвия, Әрмәнстан, Эстония) власть органдары тарафынан СССР халыҡ депутаттарының IV съезының һәм СССР Юғары Советының референдум үткәреү тураһындағы ҡарарҙары үтәлмәһә лә, СССР-ҙың был республикаларҙа йәшәгән ике миллиондан ашыу кешеһе үҙ ихтыярын белдерҙе һәм ССР Союзына «эйе» тип әйтте. Был гражданлыҡты күрһәтеү ғәмәлен СССР Юғары Советы «ҡаһарманлыҡ һәм патриотизм акты» тип баһалай<ref name="postitog"/>.СССР Юғары Советы ҡарар итә: {{Цитата башы}}1. ССР Союзының һәм республикаларҙың дәүләт органдарына үҙҙәренең ғәмәли эшмәкәрлегендә референдум юлы менән халыҡтың яңыртылған Совет Социалистик Республикалар Союзын хуплау ҡарарын, уның үҙгәртелмәйәсәгенән һәм СССР-ҙың бөтә территорияһында мәжбүрилегенән сығып, ҡулланма итеп алырға.<br> 2. СССР Президентына һәм [[Совет Федерации СССР|Федерация Советына]], республикаларҙың Юғары Советтарына, үткән референдум йомғаҡтарынан сығып, яңы Союз Договорына иң ҡыҫҡа мөҙҙәттәрҙә ҡул ҡуйыу өсөн уның өҫтөндә эште тамамлау яғына йәһәтләтеүҙе тәҡдим итергә. Бер үк ваҡытта ССР Союзының яңы Конституцияһының проектын эшләүҙе тиҙләтергә.{{Цитата аҙағы|Постановление ВС СССР от 21 марта 1991 года № 2041-1<ref name="postitog" />}} — <cite>СССР Юғары Советының 1991 йыл 21 март 2041-1-се ҡарары<ref name="postitog" /></cite></div></blockquote>СССР Юғары Советы шулай уҡ СССР Конституция күҙәтеүе комитетына республикалар дәүләт власы юғары органдарының референдум үткәреү менән бәйле ҡабул ителгән СССР граждандары хоҡуҡтарын сикләгән акттарының СССР Конституцияһына һәм СССР закондарына ярашлы булыуы мәсьәләһен ҡарарға тәҡдим итә<ref name="postitog"/>. [[3 апрель|3 апрелдә]] СССР Конституция күҙәтеүе комитеты республикалар дәүләт власы юғары органдарының СССР граждандарының 1991 йыл 17 март дөйөм Союз референдумында ирекле ҡатнашыуына туранан-тура йә ситләтеп аяҡ салған бөтә төр акттары [[СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы]]на ҡаршы килеүе тураһындағы [[5 март]] белдереүен раҫлай <ref name="komkonnad">Постановление [[Комитет конституционного надзора СССР|Комитета конституционного надзора СССР]] от [[3 апреля]] 1991 года № 18 «О законодательных актах, принятых в связи с проведением референдума СССР» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 17. — ст. 499.</ref>. РСФСР халыҡ депутаттарының сираттан тыш III съезында «Суверен Республикалар Союзы (Союз договоры) һәм уға ҡул ҡуйыу тәртибе тураһында» ҡарар проекты ҡабул ителә, унда «СССР халыҡтарының ССР Союзын һаҡлап ҡалыу тураһындағы референдум йомғаҡтарында сағылған ихтыяры» иҫәпкә алына һәм «РСФСР-ҙың Суверен Республикалар Союзы тураһындағы договорға (Союз договорына) ҡул ҡуйырға тәүәккәллеге» белдерелә<ref>Постановление СНД РСФСР от [[5 апреля]] 1991 года «[http://bestpravo.com/ussr/data01/tex10327.htm О Союзе Суверенных Республик (Союзном договоре) и порядке его подписания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» // Ведомости СНД и ВС РСФСР. — 1991. — № 16. — ст. 502.</ref>. == Референдум эҙемтәләре == Референдум йомғаҡтарына ярашлы, үҙәк һәм республикалар властары тарафынан вәкәләтлек бирелгән эш төркөмө Яңы Огарёвсола [[1991 йыл]]дың яҙы-йәйендә «Суверен Республикалар Союзы тураһында» федерация договорының проектын төҙөй<ref>[http://soveticus5.narod.ru/gazety/sr910815.htm#u001 Договор о Союзе суверенных государств] // Советская Россия. — 1991. — № 159 (10610). — 15 августа.</ref>, уға ҡул ҡуйыу [[20 август|20 авгусҡа]] билдәләнә. Әммә Ғәҙәттән тыш хәл буйынса дәүләт комитеты [[18 августа|18]]—[[21 августа]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёвты]] СССР Президенты посынан көс ҡулланып алып ташлау маҡсатында уңышһыҙ тамамланған Август путчын ойоштора һәм Союз договорына ҡул ҡуйыуға ҡамасаулай:{{Цитата башы}}«…Бирелгән иректәрҙән файҙаланып, яңы шытып сыҡҡан демократия үҫентеләрен тапап, Советтар Союзын юҡ итеүгә һәм, дәүләтте емереп, нисек тә власты эләктереүгә йүнәлеш алған экстремистик көстәр барлыҡҡа килә. Ватандың берҙәмлеге тураһындағы дөйөм милли референдумдың һөҙөмтәләре тапала.» <cite>—ГКЧП-ның 1991 йылдың 18 авгусындағы «Совет халҡына мөрәжәғәт»енән<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Обращение%20ГКЧП Обращение к советскому народу] // Известия. — 1991. — 20 августа.</ref></cite>.{{Цитата аҙағы}}</div></blockquote> 1991 йылдың көҙөндә Яңы Огарёво процесының эш төркөмө тарафынан бойондороҡһоҙ дәүләттәр конфедерцияһы булараҡ «Суверен Дәүләттәр Союзын төҙөү тураһында» Союз договорының яңы проекты әҙерләнә<ref>[http://soveticus5.narod.ru/gazety/pr911127.htm#u001 Проект договора о Союзе Суверенных Государств] // Правда. — 1991. — 27 ноября.</ref>. Уға [[9 декабрь|9 декабрҙә]] ҡул ҡуйыу планлаштырыла. Әммә 1991 йылдың [[8 декабрь|8 декабрендә]] [[Беларусь|Белоруссияның]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Украина]]ның президенттары «яңы Союз Договорын әҙерләү буйынса һөйләшеүҙәр көрсөккә инеүен, республикаларҙың ССР Союзы составынан сығыуының объектив процесс булыуын һәм бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килеүенең реаль фактҡа әйләнеүен билдәләп»<ref>[http://new.hse.ru/sites/tp/isakov/1990-1996dn/86/1/8%20декабря%201991%20-%20Заявление%20глав%20государств%20Республики%20Беларусь,%20РСФСР,%20Украины.htm Заявление глав государств Республики Беларусь, РСФСР, Украины 8 декабря 1991 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511060302/http://new.hse.ru/sites/tp/isakov/1990-1996dn/86/1/8%20%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F%201991%20-%20%D0%97%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%20%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0%2C%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%8B.htm |date=2008-05-11 }} // Ведомости СНД и ВС РСФСР. — 1991. — № 51. — ст. 1798.</ref>, [[дәүләт]] статусына эйә булмаған [[Халыҡ-ара ойошма|хөкүмәт-ара ойошма]] — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] ойоштороу тураһында Беловежье килешеүен төҙөй. [[1991 йыл]]дың [[21 декабрь|21 декабрендә]] Алма-Ата килешеүҙәре һөҙөмтәһендә БДБ-ға ҡалған союздаш республикалар ҙа ҡушыла. 1991 йылдың [[26 декабрь|26 декабрендә]] Республикалар Советы — СССР Юғары Советының палаты Верховного Совета СССР, образованной [[5 сентябрь|5 сентябрҙә]] ойошторолған юғары палатаһы (ул мәлгә палатанан Урта Азия республикалары вәкилдәре генә саҡырып ҡайтарылмай ҡала) сессияһы СССР-ҙың йәшәүҙән туҡтауы тураһында [https://ru.wikisource.org/wiki/Декларация%20Совета%20Республик%20ВС%20СССР%20от%2026.12.1991%20№%20142-Н 142-Н һанлы декларацияны] ҡабул итә. Бөтә был ваҡыт буйына СССР Президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М.С.Горбачёв]], СССР КГБ-һы етәксеһе В.В.Бакатин һәм СССР-ҙың генераль прокуроры Н.С.Трубин прокурорлыҡ күҙәтеүе үткәреү менән мәшғүл була. [[1991 йыл]]дың [[27 декабрь|27 декабрендә]] Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы [[1992 йыл]]дың [[2 ғинуар]]ынан Рәсәй Федерацияһы территорияһында СССР халыҡ депутаттарының депутатлыҡ эшмәкәрлеген туҡтатырға ҡарар сығара<ref name="zapret">Постановление ВС РСФСР от [[27 декабря]] 1991 года № 3025-1 «О народных депутатах бывшего Союза Советских Социалистических Республик» // Ведомости СНД и ВС РСФСР. — [[1992]]. — № 1. — [[2 января]]. — ст. 8.</ref> һәм СССР халыҡ депуттарының эшмәкәрлеген көйләгән СССР норматив акттарын ҡулланыуҙы тыя<ref name="zapret" />, Рәсәй Юғары Советы Президиумы Рәсәй Федерацияһы территорияһында элекке СССР-ҙың ниндәй ҙә булһа органдарының эшмәкәрлеген тергеҙергә тырышыуҙарҙы Рәсәйҙең дәүләт суверенитетына ҡул һуҙыу һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ Рәсәй Федерацияһы статусы менән һыйышмай торған аҙым тип таный<ref name="vossozd" />. == Референдумды баһалау == === РФ Дәүләт думаһының сәйәси баһаһы === Биш йыл үткәс, [[1996 йыл]]дың [[15 март]]ында, Рәсәй Федерацияһының [[Дәүләт думаһы]], СССР-ҙың «Бөтә халыҡ тауыш биреүе (СССР референдумы) тураһында» [[1990 йыл]] [[27 декабрь]] Законының 29-сы статьяһындағы: «СССР референдумы юлы менән ҡабул ителгән ҡарар һуңғыһы булып тора, СССР-ҙың бөтә территорияһында мотлаҡлыҡ көсөнә эйә була һәм СССР-ҙың яңы референдумы юлы менән генә көсөнән сығарыла йә үҙгәртелә ала» тигән положениеға таянып<ref name="zakon90" />, «ССР Союзын һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса 1991 йылдың 17 мартындағы СССР референдумы һөҙөмтәләренең Рәсәй Федерацияһы — Рәсәй өсөн юридик көсө тураһында» ҡарар ҡабул итә<ref name="postgd">Постановление ГД ФС РФ от [[15 марта]] [[1996 год]]а № 157-II ГД «О юридической силе для Российской Федерации — России результатов референдума СССР 17 марта 1991 года по вопросу о сохранении Союза ССР» // [[Российская газета]]. — 1996. — № 53. — [[20 марта]] 1996 года.</ref>, унда СССР-ҙың йәшәүе мәсьәләһе буйынса башҡа референдум үткәрелмәгәнлектән, был референдумдың һөҙөмтәләре юридик көсөн һаҡлауын билдәләй. Ҡарарҙа, атап әйткәндә, былай тиелә:<ref name="postgd" />: {{Цитата башы}}РСФСР-ҙың [[СССР тарҡалыуы|ССР Союзының йәшәүҙән туҡтауы тураһында]] ҡарарҙы әҙерләгән, ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған вазифалы кешеләре Рәсәй халыҡтарының ССР Союзын һаҡлап ҡалыу буйынса ихтыярын тупаҫ боҙҙо.{{Цитата аҙағы}} Ошо сәбәпле Рәсәй Дәүләт думаһы шул уҡ көндө, «ил халҡының күпселегенең 1991 йыл 17 март үткән СССР референдумында белдергән ихтыярына» таянып, РСФСР Юғары Советының «СССР-ҙы ойоштороу тураһындағы договорҙы денонсациялау тураһында» [[1991 йыл]] [[12 декабрь]] ҡарарын көсөнән сыҡҡан тип таный <ref>Постановление Верховного Совета РСФСР от [[12 декабря]] [[1991 год|1991 года]] «О денонсации Договора об образовании СССР» // Ведомости СНД РСФСР и ВС РСФСР. — 1991. — № 51. — ст. 1799.</ref> <ref>Постановление ГД ФС РФ от 15 марта 1996 года № 156-II ГД «Об углублении интеграции народов, объединявшихся в Союз ССР, и отмене Постановления Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года „О денонсации Договора об образовании СССР“» // Российская газета. — № 54. — [[21 марта]] [[1996 год|1996 года]].</ref>. Был ике ҡарарға яуап итеп, Рәсәй парламентының түбәнге палатаһы депутаттары, юғары палата — [[Федерация Советы|Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы]] ағзалары — уларға «телгә алынған акттарҙы ҡарауға кире ҡайтыуҙы һәм уларҙы ҡабул итеүҙең ихтимал эҙемтәләрен тағы бер ҡат ентекле анализлауҙы үтенеп» мөрәжәғәт итә<ref>Обращение СФ ФС РФ от 19.03.1996 N 95-СФ «К депутатам Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации» // Российская газета. — № 54. — 21 марта 1996 года</ref>. Шул саҡта Рәсәй Дәүләт думаһы <ref name="postgd225">Постановление ГД ФС РФ от [[10 апреля]] 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации „К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации“» // [[Собрание законодательства РФ]]. — 1996. — № 16. — ст. 1800. — [[15 апреля]] 1996 года.</ref> 15 мартта ҡабул ителгән ҡарарҙарҙың «бөтәһенән элек сәйәси төҫтә булыуын, Советтар Союзы тарҡалғандан һуңғы хәлгә туғандаш халыҡтарҙың теләктәренә һәм өмөттәренә, уларҙың берҙәм демократик хоҡуҡи дәүләттә йәшәргә ынтылышына яуап рәүешендә баһа биреүен» таный<ref name="postgd225" />. Ул шулай уҡ был ҡарарҙарҙың «бары тик депутаттарҙың гражданлыҡ һәм сәйәси ҡараштарын сағылдырыуын һәм Рәсәй Федерацияһының хоҡуҡ системаһының тотороҡлолоғона һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ-ара йөкләмәләренә ҡағылмауын» раҫлай<ref name="postgd226" />. Әммә ул шуны ла билдәләй:{{Цитата башы}}…нәҡ Дәүләт думаһы ҡарарҙары Рәсәй Федерацияһы, Белоруссия Республикаһы, Ҡаҙағстан Республикаһы һәм Ҡырғыҙ Республикаһы араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә интеграцияны тәрәнәйтеү тураһында дүрт яҡлы договорҙы төҙөүгә этәргес бирҙе. Дүләт думаһы инициативаһының хоҡуҡи дөрөҫлөгө 1996 йылдың 2 апрелендә Рәсәй Федерацияһы менән Белоруссия Республикаһы араһында Берләшмә ойоштороу тураһындағы тулы масштаблы Договорға ҡул ҡуйыу менән раҫлана. — РФ Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһының 1996 йыл 10 апрель № 225-II ГД ҡарары.{{Цитата аҙағы}} Йәнә шуны өҫтәргә кәрәк: үрҙә аталған 15 март ҡарарҙарына [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] ағзаһы булған ҡайһы бер илдәрҙең башлыҡтары (Грузия Республикаһы, Үзбәкстан Республикаһы, Әрмәнстан Республикаһы һәм Молдавия Республикаһы президенттары), шулай уҡ Әзербайжан Республикаһы Милли Йыйылышы яғынан кире реакция белдерелә<ref>Постановление ГД ФС РФ от 10 апреля 1996 года № 227-II ГД «О Заявлении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации „В связи с реакцией в государствах — членах Содружества Независимых Государств на принятие Государственной Думой 15 марта 1996 года Постановлений № 156-II ГД и № 157-II ГД“» // Собрание законодательства РФ. — 1996. — № 16. — ст. 1802. — 15 апреля 1996 года.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[СССР тарҡалыуы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Керимов Д. А., Черноголовкин Н.'' Что означает новый закон о референдуме // [[Правда (гәзит)|Правда]]. — 1991. — 15 января. * О работе партийных организаций в связи с подготовкой и проведением референдума СССР по вопросу о сохранении Союза Советских Социалистических Республик. Постановление Политбюро ЦК КПСС 30 января 1991 года // Известия ЦК КПСС. — 1991. — № 3. — С. 9-11. * Референдум 17 марта: позиция КПСС // Известия. — 1991. — 7 февраля. * Обновлённый Союз — надёжное будущее для всех. Выступление М. С. Горбачева по телевидению 6 февраля 1991 года // Известия. — 1991. — 8 февраля. * ''Курасов В.'' О чём же спросить народ? // Известия. — 1991. — 8 февраля. * ''Сичка И.'' Вопрос, конечно, интересный… // Комсомольская правда. — 1991. — 13 февраля. * Референдум — мера исключительная // Известия. — 1991. — 15 февраля. * ''Бовин А.'' Почему я скажу «да». Некоторые мысли в связи с референдумом // Известия. — 1991. — 22 февраля. * Готовясь к референдуму // Советская Россия. — 1991. — 26 февраля. * Не ущемлять права человека // Известия. — 1991. — 26 февраля. * Референдум о референдуме, или Что думают главы республик о Союзном договоре // Литературная газета. — 1991. — № 2. * Судьбу страны решает каждый: (О первом референдуме СССР) / Материал подгот. Г. В. Атаманчук, Б. Б. Задарновский, М. Г. Мойсеенко и др. — М.: Изд-во «Известия Советов народных депутатов СССР», 1991. — 64 с. * Пятая сессия Верховного Совета СССР: Стенографический отчёт / Ч. 4: 7-20 марта 1991 г. — М.: Известия, 1991. — 252 с. — <nowiki>ISBN 5-206-00277-1</nowiki>. * ''Шальнев А.'' «Да» или «нет» не всегда равно воле народа // Союз. — 1991. — № 6. * ''Лучин В. А.'' Контроль за соблюдением законодательства на выборах и референдуме. — М.: Советская Россия, 1991. — 76 с. * ''Собянин А. А., Суховольский В. Т.'' Демократия, ограниченная фальсификациями : Выборы и референдумы в России в 1991—1993 гг. — М.: Изд-во ИНТУ, 1995. — 263 с. * ''Любарев А. Е.'' [http://lyubarev.narod.ru/elect/book/soderzh.html Выборы в Москве: опыт двенадцати лет. 1989—2000]. — М.: Стольный град, 2001. — 412 с. — <nowiki>ISBN 5-89910-019-2</nowiki>. * ''Синцов Г. В.'' Референдумы в новейшей истории России // Законодательство и экономика. — 2005. — № 11. — С. 94-96. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://bd.fom.ru/report/cat/ref/dd010927 Референдум о судьбе СССР: 10 лет спустя] — Результаты опроса населения России 10-11 марта 2001 года // Фонд «Общественное мнение». — 2001. — 14 марта. * [http://док.история.рф/20/dogovor-o-soyuze-sovetskikh-suverennykh-respublik/ Договор о Союзе Советских Суверенных Республик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913065717/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/dogovor-o-soyuze-sovetskikh-suverennykh-respublik/ |date=2017-09-13 }}. 15.08.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://web.archive.org/web/20150925191850/http://ussr.org.uk/ Всенародное голосование 17 марта 1991 года]. Исторические документы и материалы. [[Категория:СССР-ҙа 1991 йыл]] [[Категория:Үҙгәртеп ҡороу]] [[Категория:СССР тарҡалыуы]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] asov5rgo8pet3z30ztk3vbuu9ygd5sp 0 152180 1309684 1055324 2026-11-09T13:29:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309684 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Модело һарайы''' (хорва. <span lang="hr" style="font-style:italic;">Palača Modello</span>), шулай уҡ '''Риеканың муниципаль китапханаһы''' — [[Хорватия]]ның Риека ҡалаһында [[1885 йыл]]ғы бина, [[1805 йыл]]да төҙөлгән һәм [[1883 йыл]]да һүтеп алынған Адамичев театры урынында төҙөлгән<ref name="PM">[http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 Službene stranice Grada Rijeke Rijeka >> TURISTIČKA MAGISTRALA >> PALAČA «MODELLO»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002085744/http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 |date=2013-10-02 }}</ref><ref name="PgR1875">[http://www.formula1-dictionary.net/rijeka_5_a.html Povijest grada Rijeke (1875 - 1900 godina).]</ref>. == Тарихы == Бина [[Вена]]ның Фельнер һәм Гельмер студияһы (''i Fellner Helmer'') тарафынан Риеканың Коммуналь һаҡлыҡ банкыһы һәм һаҡлыҡ кассалары өсөн проектланған. Төҙөлөш 1883 йылда ошо урында торған Адамичев театрын һүтеп алыу менән башлана. Төҙөлөш өсөн урын Риека ҡалаһы башлығы Джованни ди Циотта менән ҡарала<ref name="PM">[http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 Službene stranice Grada Rijeke Rijeka >> TURISTIČKA MAGISTRALA >> PALAČA «MODELLO»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002085744/http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 |date=2013-10-02 }}</ref><ref name="PgR1875"/>. Бина ҡала баҙары ҡаршыһында, шул уҡ 1885 йылда төҙөлгән Хорватия милли театрынан алыҫ түгел урынлаша<ref name="PgR1875" /><ref name="PM" /><ref>[http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 Službene stranice Grada Rijeke Rijeka >> TURISTIČKA MAGISTRALA >> HNK IVANA pl. ZAJCA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002085744/http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 |date=2013-10-02 }}</ref>. Төҙөлөш матур фасады, яңырыу һәм һуңғы барокко стилендә декоратив элементтарға бай булыуы менән айырылып тора. Декоратив элементтарҙы скульптор Игнацио Донегани (''Donegani Ignazio'') эшләгән<ref name="PM">[http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 Službene stranice Grada Rijeke Rijeka >> TURISTIČKA MAGISTRALA >> PALAČA «MODELLO»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002085744/http://www.rijeka.hr/Default.aspx?sec=781 |date=2013-10-02 }}</ref>. Бөгөнгө көндә Мәҙәниәттең итальян клубы аудиторияһы булған тантаналар залы, (''Circolo italiano di cultura''), әүәләү менән биҙәлгән. Беренсе ҡатында әлеге ваҡытта Риеканың муниципаль китапханаһы эшләй. '''Иван Заяц урамы яғынан бина күренеше (элекке Порто урамы):'''<gallery> Файл:South-West corner of Palace Modello in Rijeka.jpg|Көньяҡ-көнбайыш Модеть һарайында мөйөшө булған. Файл:Palace Modello in Rijeka (City Library) Croatia 001.JPG|Ҡуян менән фасады урам яғына (Порто). Файл:South-East corner of Palace Modello in Rijeka.jpg|Көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә һарайында Модеть. </gallery>'''Икенсе яҡтан бина күренеше:'''<gallery> Файл:Palace Modello side on Baćvarska street in Rijeka.jpg|''Baćvarska урамы яғынан Модело һарайы'' Файл:Entrance in Palace Modello from Bacvarska street in Rijeka.jpg| ''Baćvarska урамы яғынан Модело һарайына инеү урыны'' Файл:Palace Modello in RIjeka Croatia View from Korzo street.JPG| ''Adamićeva урамы яғынан Модело һарайы'' Файл:Outside door of Palace "Modello" in RIjeka Croatoa.JPG|''Vatroslava Lisinskog урамы яғынан һарайға инеү урыны'' </gallery> == Һылтанмалар == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хорватияның иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] aui6gklwv1z55i0hra5z4f150c8bmgp 0 152634 1309729 1297507 2026-11-09T16:56:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309729 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәскәй әбей''' — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе. Хөрәфәттәр, тылсымлы әкиәттәр персонажы. == Тасуирламаһы == Башҡорттарҙың ышаныуҙары буйынса, Мәскәй әбей — үлгән сихырсының йәки йыназа уҡылмай күмелгән кешенең йәне. Төндә утлы шар рәүешендә осоп йөрөй, кешеләргә ауырыу, сихыр, зәхмәт ҡағылдыра. Әкиәттәрҙә, төрлө ҡиәфәткә инеп, кешеләргә зыян килтергән ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә. Кешеләрҙе ашай («Мәскәйҙең үлеме», «Шәғәле» һәм башҡа әкиәттәр), уларҙың ҡанын йәки елеген һура («Ете ҡыҙ», «Ҡамыр батыр» һәм башҡалар), башҡа ҡот осҡос яуызлыҡтар ҡыла. Мәскәй әбей геройға ярҙам иткән осраҡтар ҙа була — уға дөрөҫ юл күрһәтә, кәңәш бирә («Батша, егет, аждаһа»). «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында иһә Мәскәй бөтөнләй башҡа образда: кеше аяғы баҫмаған тауҙарҙа йәшәгән 500 йәшлек изге күңелле тылсым эйәһе итеп һүрәтләнә<ref>Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 1—2‑се кит. Өфө, 1976</ref><ref>Башҡорт халыҡ ижады.1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995</ref><ref>Башҡорт халыҡ ижады. 4‑се т. Эпос. Өфө, 1999</ref>. == Урыҫ мифологияһында == Мәскәйгә оҡшаш персонаждар күп халыҡтарҙың мифологияһында, шул иҫәптән, славяндарҙа (урыҫ халҡында) ла бар. Төп атамаһы — Баба-яга, уның төрлө варианттары бар. '''Ба́ба-яга́''' ({{lang-ru|Яга, яга-баба, еги-баба, ягая, Ягишна, Ягабова, Егибоба}}; [[Белорус теле|белор.]] ''Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня;'' {{lang-uk|Баба-Язя, Язя, Язі-баба, Гадра}}; {{lang-pl|jędza, babojędza}}; {{lang-cs|jezinka}}, ''Ježibaba''<ref>Потебня А. А. «О мифическом значении некоторых поверий и обрядов» (1865) с. 270</ref> «ведьма», «урман ҡарсығы»; в.-{{lang-sr|баба jега}}; {{lang-sl|jaga baba, ježi baba}}){{sfn|Петрухин|2012|с=614}}{{sfn|Дубровський|1918|с=5}} — славян мифологияһы һәм [[фольклор]]ы [[персонаж]]ы, бигерәк тә славян халыҡтарының тылсымлы әкиәттәрендә йыш осрай. Ул шөкәтһеҙ, тылсымлы нәмәләре булған, магияға эйә ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә.Ҡайһы бер әкиәттәрҙә сихырсы ҡарсыҡ, убыр{{sfn|Гуманитарный словарь|2002|с=}}. Йышыраҡ — тиҫкәре персонаж, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа геройға ярҙам итеп тә ебәрә {{sfn|НИЭ|2002|c=78|loc=Обычно выступает в качестве враждебной человеку силы, реже — помощницы героя}}. Урыҫ мифологияһынан тыш словак<ref>[http://www.hobbitaniya.ru/slovak/slovak12.php Заколдованный замок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603222019/http://hobbitaniya.ru/slovak/slovak12.php |date=2012-06-03 }}</ref> һәм чех<ref>[http://hobbitaniya.ru/czech/czech65.php Ян Деда и красная баба-яга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510045400/http://hobbitaniya.ru/czech/czech65.php |date=2012-05-10 }}</ref> әкиәттәрендә осрай. Баба-яга тураһында яҙма рәүештә телгә алыу 1588 йылда булған — инглиз сәйәхәтсеһе ''Джильс Флетчер'' «Урыҫ дәүләте тураһында» тигән китабында уның хаҡында яҙған. Ул кешеләр табынған «алтын йәки яга-баба» тураһында ишетеп, Пермь крайына килгән дә бының буш хәбәр икәнен асыҡлаған<ref>''[[Флетчер, Джайлс|Флетчер Д.]]'' Гл. XX. О пермяках, самоедах и лопарях // О государстве русском : [1588 г.] : [пер. с англ.]</ref>. == Мәскәй әбей образы фольклорҙа == === Көнсығыш славяндарҙа === [[Файл:Baba-Yaga Lubok1.jpg|мини|«Мәскәй әбей ҡарт менән бейей». Лубок]] Славян фольклорында Мәскәй әбей бер нисә бер нисә тотороҡло атрибутҡа эйә: ул сихырлай, килелә (''ступа'') оса белә, урман ситендә тауыҡ боттарында урынлашҡан{{sfn|Петрухин|2012|с=614}}) һәм кеше һөйәктәре һәм баштары менән уратып алынған өйҙә йәшәй. Ул батыр егет егеттәрҙе һәм балаларҙы уларҙы ашау өсөн әүрәтә. Үҙенең ҡорбандарын эҙәрлекләгәндә эҙен һепертке менән юйҙыра. «Иван Царевич һәм Марья Моревна» әкиәтендә<ref>[https://web.archive.org/web/20131001104842/http://content.mail.ru/arch/61561/2417541.html Иван-царевич и Марья Моревна]</ref> Яга Ягишна (Мәскәй әбей, һөйәк аяҡ) «алыҫ-алыҫта, ете диңгеҙ аръяғында, диңгеҙҙән алыҫ түгел ут йылғаһы артында» йәшәй, уның бейәләре бар. Яга — өс ен ҡыҙҙың (ҡайһы саҡта принцесса, геройҙың иҫ киткес кәләше), әкиәт геройы тарафынан үлтерелгән йыландың әсәһе{{sfn|Петрухин|2012|с=614}}. [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]] былай тип өҫтәй: «Ул ябай сәсле ҡатын-ҡыҙ һәм билдекһеҙ күлдәктә»{{sfn|Даль|1880—1882}}. Фольклор теорияһы һәм тарихы өлкәһендә иң күренекле белгес В. Я. Пропп фекеренсә, Мәйкәйҙең өс төрө айырыла: бүләк итеүсе (ул геройға әкиәт ат йәки тылсымлы предмет бүләк итә); балаларҙы урлаусы; һуғышсан, әкиәт геройы уның менән «ғүмер өсөн түгел, ә үлем өсөн» һуғыша һәм икенсе кимәлгә күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта уның асыулы һәм агрессив булыуы уның төп һыҙаты булып тормай, әммә иррациональ холҡоноң күренеше генә булып тора. Мәскәй әбейҙең фольклорҙағы ҡапма-ҡаршылыҡлы холҡо, беренсенән, урман хужабикәһе образы менән бәйләнгән, уны ҡыуандырырға кәрәк; икенсенән, яуыз йән эйәһе образы, ул балаларҙы ҡыҙҙырыу өсөн көрәккә һала. Уның был образы үҫмерҙәрҙе инициация йолаһы (индивидтың ниндәй ҙә булһа йәмәғәт төркөмө йәки мистик йәмғиәт сиктәрендә яңы үҫеш баҫҡысына күсеүе) аша үткәреүсе рухани (''жрица'') функцияһы менән бәйле{{sfn|Пропп|2000|с=}}. Күп әкиәттәрҙә Мәскәй геройҙы ашарға теләй, ләкин, ашатып-эсереп, йомғаҡ йәки серле белем биреп, ебәрә йәки герой үҙе ҡаса. Уның образын ҡәбилә ҡурсалаусыларына ҡараған һәм тәбиғәт культы менән бергә хөрмәт ителгән боронғо [[Тотемизм|тотем]]ға табыныу менән бәйләйҙәр. Ул шулай уҡ ҡәбиләнең ҡурсалаусы рухы һыҙаттарына эйә, сөнки ул күрәҙә, әкиәттәрҙә геройҙы дөрөҫ юлға йүнәлтә, сөнки барыһын да белә. Усаҡ культы менән бәйле ҡурсалаусы ғаилә рухы булараҡ, уның атрибуттары бар, мәҫәлән, мейес, киле, төйгөс, көллөксә һеперткеһе<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/geroi-russkih-narodnyh-skazok-kto-oni-i-pochemu-vedut-sebya-tak-a-ne-inache-1|автор=Штемберг Андрей Сергеевич|заглавие=Герои русских народных сказок: кто они и почему ведут себя так, а не иначе?|год=2011|издание=Пространство и Время|выпуск=4|archivedate=2021-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213224647/https://cyberleninka.ru/article/n/geroi-russkih-narodnyh-skazok-kto-oni-i-pochemu-vedut-sebya-tak-a-ne-inache-1}}</ref>. === Көньяҡ славяндарҙа === [[Австрия]] Каринтияһының элекке славян ерҙәрендә «Баба-яга Пехтра» ([[Немец теле|нем]]. Pechtrababajagen) Крещение кисәһендә һәм Пепеле мөхите алдында йорттарҙы ҡарап сығыуҙа йола персонажы булып тора<ref>Энциклопедия сверхъестественных существ. — Москва: Локид-МИФ, 2000 г.</ref>{{sfn|Валенцова|2009|с=18}}. Йола ваҡытында ҡайһы берҙә төркөмдәге бер кеше ағас аяҡта аҡһап йөрөй — иҫке тасуирламаларҙа Пехтраның ҙур «ҡаҙ» аяҡлы була. Помурье [[словендар]]ы Юрий көнөндә (Юрьев день) яҙҙы ҡаршылаған ваҡытта «Йәшел Юрий» йәки "Весника"ны үткәргән. Улар ҡышты Баба Яга тип атайҙар: {{Начало цитаты}} {| |<poem> : ''Оригинал'' Zelenega Jurja vodimo,<nowiki>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</nowiki> Maslo in jajca prosimo, Ježi-babo zganjamo, Mladoletje trošimo!<ref>[[s:sl:Razdelek I. Pesmi obredne./Oddelek B. Krasne ali ladarske pesmi.|Pesmi obredne]]</ref> </poem> |<poem>:''Перевод'' Зелёного Юрия водим, Масло и яйца просим, Бабу Ягу прогоняем, Весну рассыпаем! </poem> |}{{конец цитаты|источник=}} [[Сербия]]ла, Черногорияла һәм [[Хорватия]]ла уны Мөгөҙлө ҡарсыҡ тип атайҙар һәм һәм кескәй балалар шаярһа һәм йоҡларға теләмәһәләр ул килә тип ҡурҡытҡандар<ref>[http://villains.wikia.com/wiki/Babaroga Babaroga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927182640/http://villains.wikia.com/wiki/Babaroga |date=2013-09-27 }}{{ref-en}}</ref>. [[Черногория]]ла (Рисан ҡалаһында), Масленицала Масленицаға кейенеү йолаһында ҡатнашыусыларҙың береһе Убырлы ҡарсыҡ («бабай әбейе») булып кейенә һәм ҡулында «бала» (ҡурсаҡ) йөрөтә. Был образ ата-бабаларҙы символлаштыра һәм алдағы йылға уңдырышлылыҡ тәьмин итә тип иҫәпләнә. == Экранда == Баба-яга ролендә иң күбе Георгий Милляр уйнаған, ул төшкән фильмдар: * «Василиса Прекрасная» (фильм, 1939) * «Морозко (фильм)» (1964) * «Огонь, вода и… медные трубы» (1967) * «Золотые рога» (1972) '''Фильмдар''' * «Весёлое волшебство» (1969) — Валентина Сперантова * «В тринадцатом часу ночи» (1969) — Зиновий Гердт * «Лада из страны берендеев» (1971) — Майя Булгакова * «Баба-яга» (Франция-Италия, 1973). * «Новогодние приключения Маши и Вити» (1975) — Валентина Кособуцкая * «Как Иванушка-дурачок за чудом ходил» (1977) һәм «Сказка про влюблённого маляра» (1987)— Мария Барабанова * «Там, на неведомых дорожках…» (1982) һәм «После дождичка в четверг» (1985) — Татьяна Пельтцер (игелекле Баба-Яга) * «Лиловый шар (фильм)» (1987) — Светлана Харитонова * «Остров ржавого генерала» (1988) — Александр Леньков (робот Баба-Яга) * «Дед Мороз» ([[инглиз теле|ингл. Father Frost]]) (1996) — Дональд О’Коннор * «Сказ про Федота-стрельца» (2001) — Ольга Волкова * «Чудеса в Решетове (фильм)» (2004) — Ёла Санько * «Лесная царевна» (2004) — Галина Морачева * «Новая старая сказка» (2006) — Елена Санаева * «Книга мастеров» (2009) — Лия Ахеджакова * «Приключения в Тридесятом царстве» (2010) — Анна Якунина * «Морозко (фильм, 2010)|Морозко» (2010) — Кристина Орбакайте * «Реальная сказка (фильм)» (2011) — Людмила Полякова * «Добрая фея» (Испания, 2015) — Макарена Риверо * «Польские легенды» (серия фильмов) (Польша, 2016) — Катаржина Поспех * «Последний богатырь» (2017) — Светлана Колпакова '''Мультфильмдар''' * «Ивашко и Баба-Яга (мультфильм)|Ивашко и Баба-Яга» (1938) * «Гуси-лебеди (мультфильм)» (1949) * «Царевна-Лягушка (мультфильм, 1954)» (1954) * «Конец Чёрной топи» (1960) * «Про злую мачеху» (1966) * «Сказка сказывается» (1970) * «Царевна-Лягушка (мультфильм, 1971)» (1971) * «Василиса Прекрасная (мультфильм)» (1977) * «Два клёна» (1977) * «Жихарка» (1977) * «Летучий корабль (мультфильм)» (1979) * «Баба-яга против!» (1980) * «Ивашка из Дворца пионеров» (1981) * «А в этой сказке было так…» (1984) * «Домовёнок Кузя» (1985—1987) * «Ну, погоди! (выпуск 16)» (16-й выпуск) (1986) * «Уважаемый леший» (1988) * «Два богатыря (мультфильм)» (1989) * «Фантазёры из деревни Угоры (мультфильм)» (1994) * «Барток Великолепный» (1999) * «Бабка Ёжка и другие» (2006) * «Новые приключения Бабки Ёжки» (2008) * «Добрыня Никитич и Змей Горыныч» (2006; Россия) * "Про Федота-стрельца, удалого молодца (мультфильм)|" (2008; Россия) * «Иван Царевич и Серый Волк» (2011; Рәсәй) * «Три богатыря на дальних берегах» (2012; Рәсәй) * «Царевны» (2018; Роәсәй) == Шулай уҡ ҡара == {{Навигация |Тема = Баба-Яга |Портал = |Портал2 = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Баба-яга |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * Бефана * Калинов мост == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә * {{статья |автор= |заглавие=Баба-Яга | оригинал= |ссылка= |автор издания= |издание=Российский гуманитарный энциклопедический словарь| тип= |место= М. |издательство= Владос: Филологический факультет СПбГУ|год= 2002 |выпуск= |том=1. А – Ж| номер= |страницы= |страниц=720 |isbn=5-8465-0037-4 |ref=Гуманитарный словарь}} * {{книга |часть=Баба-Яга |заглавие=Новая иллюстрированная энциклопедия|том=2. Ар – Би |место=М. |издательство=Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия|год=2002 |страниц=256 |isbn=5-85270-192-0 |страницы=78|ref=НИЭ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Баба-яга|ref=Брокгауз и Ефрон}} * {{СДЭС|Перхта|автор=Валенцова М. М. |том=4|страницы=18–20 |ref=Валенцова}} * {{Даль|Яга 2|Баба|ref=Даль}} * {{Книга |автор = Забылин М. |заглавие = Русский народ : его обычаи, обряды, предания, суеверия и поэзия |ссылка = http://www.rusinst.ru/docs/books/M.Zabylin-Russkii_narod.pdf |место = М. |издательство = Издание книгопродавца М. Березина |год = 1880 |страниц = 616 |ref = Забылин }} * {{Статья |автор = Топорков, Андрей Львович|Топорков А.Л. |заглавие = Откуда у Бабы-Яги ступа? |ссылка = http://halkidon2006.orthodoxy.ru/Kultura_Iskusstvo/A_L_Toporkov_Otkuda_u_Baby-Yagi_stupa.htm |издание = Русская речь (журнал РАН)|Русская речь |тип = журнал |год = 1989 |месяц = Июль—Август |номер = 4 |страницы = 126—130 |ref = Топорков |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170810171652/http://halkidon2006.orthodoxy.ru/Kultura_Iskusstvo/A_L_Toporkov_Otkuda_u_Baby-Yagi_stupa.htm |archivedate = 2017-08-10 }}<small>(4.03.2016)</small> * {{СДЭС|Яга|автор=Петрухин В. Я. |том=5|страницы=614 |ref=Петрухин}} * {{публикация|книга|автор=Потебня А. А.|заглавие=О мифическом значении некоторых поверий и обрядов|часть=Баба-Яга|место=М.|издательство=в университетской типографии|год=1865|издание=Чтения в обществе истории и древностей российских при Моск. Унив.|книга=III|ответственный=добав. Лавровский, Пётр Алексеевич|П. ЛавровскийКритический разбор исследования А. Потебни|страницы=85—232|ref=Потебня}} * {{книга |автор=Пропп В. Я.|заглавие=Исторические корни волшебной сказки. Научная редакция, текстологический комментарий И. В. Пешкова |часть=Гл. III: Таинственный лес|страницы=36—89|ссылка=http://dragons-nest.ru/dragons/books-and-articles/knigi_o_drakonakh/v_ya_propp_istoricheskie_korni_volshebnoy_skazki.php |место=М.|издательство=Лабиринт |год=2000 |страниц=336 |серия= |isbn=5-87604-008-8 |ref=Пропп}} * {{книга |автор=Степанов Ю. С.|часть=Баба-Яга|заглавие=Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA92&lpg=PA92&dq=фрау+холле+баба+яга&source=bl&ots=ZhELm28IHV&sig=Sh_7HWEEugcvMOM6hSz-gz_elig&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjq7tKGiqPKAhXq_XIKHUM0Bq8Q6AEIKjAD#v=onepage&q=фрау%20холле%20баба%20яга&f=false |место=М.|издательство=Школа «Языки русской культуры»|год=1997|страницы=87|ref=Степанов}} * {{СДЭС|Георгий|автор=Толстой H. И.|том=1|страницы=496–498 |ref=Толстой}} ; башҡа телдәрҙә * {{статья|автор=Валодзіна Т., Прохараў А. |заглавие=Баба Яга, Ягня, Юга |автор издания= | ссылка= |издание=[http://new.bestiary.us/books/belaruskaja-mifalogija-encyklapedychny-slownik Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік] |ответственный=С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш |место=Мн. |издательство=Беларусь |год=2004 |том= |номер= |страницы=34–35 |страниц=593 |тираж=3000 |серия= |isbn=985-01-0473-2 |ref=Валодзіна Т., Прохараў |язык=}}{{ref-be}} * {{книга |автор=Дубровський В. Г|заглавие=Словник московсько-український |ссылка= |место=К. |издательство= Рідна мова |год=1918 |страниц=542 |серия= |isbn= |ref=Дубровський}} * {{статья |автор=Ivanova E. V.|заглавие=The Problem of Mysteriousness of Baba Yaga Character in Religious Mythology|оригинал=Проблема загадочности образа Бабы-яги в религиозной мифологии|ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/10124/1/12_Ivanova.pdf |автор издания= |издание=Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences |тип= |место= |издательство= |год=2013 |том=12 |выпуск= |номер=6 |pages=1857—1866 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Ivanova|archiveurl= |archivedate=}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|104522}} * [https://web.archive.org/web/20120708211910/http://lki.ru/text.php?id=4593 Яги (автор Ричард Псмит (Андрей Ленский)) Журнал «Лучшие Компьютерные Игры» № 11 (84) ноябрь 2008] * [https://web.archive.org/web/20150712055341/http://ls.pushkin.edu.ru/lsslovar/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0-%D0%AF%D0%B3%D0%B0%2FC1-C2 Бáба−Ягá (Бáба−ягá, бáба−ягá) // Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия»] [[Категория:Мифология]] [[Категория:Әкиәт персонаждары]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:Башҡорт әкиәттәре]] 5cd6qfdl5l61keimw01z4e9mv5nwthy 0 152918 1309704 1234267 2026-11-09T15:03:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309704 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мтирала милли паркы''' (груз.<span lang="ka">პარკი მტირალას ეროვნული</span>) — [[Грузия]]ның көньяҡ-көнбайышында, [[Аджария]] төбәгендәге милли парк. Парк Кесе Кавказдың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Паркҡа «Кинтришиның һаҡланыусы ландшафты» (I категория [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|МСОП]]) ҡурсаулығы территорияһы йәнәш ята. == Этимологияһы == Милли парктың исеме, уның биләмәһендәге Мтирала тауы кеүек үк грузин теленән ''илау'' кеүек тәржемә ителә''.'' Был төбәктәге яуым-төшөмдөң күп булыуына бәйле: йылына 4520 мм тиклем, был элекке [[Советтар Союзы]] райондарының иң дымлы районы булған. == Флораһы == Парк үҫемлектәре дымлы киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарға ҡарай<ref name="Nakhutsrishvili2012">{{cite book|last=Nakhutsrishvili|first=George|title=The Vegetation of Georgia (South Caucasus)|url=https://books.google.com/books?id=CqJ2NnGEtikC&pg=PA223|date=23 August 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-29915-5|pages=223–}}</ref>, шул иҫәптән сәсеүҙе каштан һәм көнсығыш бугы үҫә. Тәпәш урмандар сифатында понтий рододендроны, дәфнәсейә, самшит ағасы, төрлө лианалар үҫә == Фаунаһы == Паркта һоро айыу, ҡабан, илек йәшәй, шул уҡ ваҡытта орнитофауна бөркөт-карлик, филин һәм [[һарығош]]то үҙ эсенә ала. Паркта йәшәгән ер-һыу хайуандарынан кавказ саламандраһы, кавказ әрмәндеһе һәм кавказ ҡара йыланы бар<ref name="caucasus-naturefund.org">{{Cite web|title=Mtirala National Park|url=http://caucasus-naturefund.org/our-program/our-parks/mtirala-national-park/|publisher=Caucasus Nature Fund|accessdate=24 August 2014}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190408115532/http://apa.gov.ge/ru/protected-areas/cattestone/mtiralas-erovnuli-parkis-administracia Администрация Национального Парка Мтирала] * [http://novost.ge/2014/08/30/%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5-%D0%BC%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0/ В Аджарском национальном парке «Мтирала» новый «АТТРАКЦИОН»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405042947/http://novost.ge/2014/08/30/%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5-%D0%BC%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0/ |date=2022-04-05 }} [[Категория:Грузияның милли парктары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Категория МСОП II]] 9h17jrqxylcskir7fx2tdef1f6aerud 0 153478 1309717 1189072 2026-11-09T15:55:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309717 wikitext text/x-wiki '''Мцхета төрбәһе''' — Мцхетаның һуңғы антиклыҡ дәүерендәге [[архитектура]] һәм [[археология]] [[Мәҙәни мираҫ|ҡомартҡыһы]]. [[Мцхета]] тимер юл вокзалынан алыҫ түгел, Картлиҙан төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. [[1951 йыл]]да табылған. Мцхета төрбәһе тура мөйөшлө формала, ярым түңәрәк көмбәҙе һәм ике яҡлы түбәлеге эзбизташ иретмәһе менән нығытылған эре черепицалар менән ябылған. Мцхета төрбәһенең антик дәүерҙәге Көнсығыш Урта диңгеҙ һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы монументаль ҡурған төрбәләре менән берләштергән оҡшаш һыҙаттары бар. Әммә артабанғы дәүерҙәге грузин архитектураһы өсөн хас булған бер рәт һыҙаттары баҙыҡ, саркофагтың ағас һәм металл деталдәре, ҡасандыр бай йыһаз ҡалдыҡтары: таштар менән алтын ҡаптырма, унлаған алтын мунсаҡ, төймәләр, төрлө төҫтәге быяла һауыттар, күп һанлы көмөш, алтын тәңкәләр табылған. Төрбә б.э. 1 быуат аҙағына йәки 2 быуат башына ҡарауы ихтимал, сөнки быға тиклем Мцхетала ҡаҙылған бай кәшәнәләр 2-3 быуаттарға ҡарай. Мцхета кәшәнәһенә [[2014 йыл]]да Грузия хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә<ref>[https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2323632?publication=0 საქართველოს მთავრობის დადგენილება №295, 2014 წლის 14 აპრილი, ქ. თბილისი, კულტურული მემკვიდრეობის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისა და არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლისათვის „დედაენა - ქართული საანბანე სახელმძღვანელოს შედგენის იაკობ გოგებაშვილისეული მეთოდი“ ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის განსაზღვრის შესახებ]</ref>. == Һылтанмалар == * [http://saunje.ge/index.php?id=1316&lang=ka მცხეთის აკლდამა]; * [https://web.archive.org/web/20250421113455/http://www.mtskheta-mtianeti.gov.ge/?m=5&sm=1%E1%83%94%E1%83%A1 უნდა ნახოთ/ მცხეთის რაიონი – მცხეთა - მთიანეთის მხარის სამთავრობო საიტი]; * [http://diaspora.ge/ge/tansaq/mtianeti.php მცხეთა - მთიანეთის მხარე, ღირსშესანიშნაობები – ქართული დიასპორა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927104219/http://diaspora.ge/ge/tansaq/mtianeti.php |date=2011-09-27 }}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] [[Категория:Грузия тарихы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иберия (батшалыҡ)]] ahq10s98uk5vdlr86jnd73q5jts77qo 0 153700 1309878 1302783 2026-11-10T05:08:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309878 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = Пьер һәм Мария Кюри университеты |сокращение = UPMC |эмблема = Upmc-logotype.gif |изображение = |оригинал = Université Pierre-et-Marie-Curie |междуназвание = |прежнее = |девиз = |основан = [[1971]], элекке [[Сорбонна|Париж университеты]] [[1253]] |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = дәүләт университеты |наименование должности =Ректор |фио должности = |президент = Jean Chambaz |научный руководитель = |студенты = 29 570 |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = 10 670 |магистратура = 5 630 |аспирантура = |докторантура = 3 250 |доктора = |профессоры = |преподаватели = |расположение = [[Париж]] |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.upmc.fr/ upmc] |награды = |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 50 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 2 |lon_min = 21 |lon_sec = 23 |CoordScale = |edu_region = }} '''Пьер һәм Мария Кюри университеты — Париж 6 университеты''' (''Université Pierre et Marie Curie'' йәки ''UPMC — Paris Universitas'' йәки ''Париж 6 университеты'') — [[Франция]] [[университет]]ы, [[Париж университеты]] тәбиғи фәндәр факультетының төп хоҡуҡи вариҫы. Хәҙерге ваҡытта Пьер һәм Мария Кюри университеты Францияла иң ҙур фәнни-медицина комплексы булып тора. Уның 180 лабораторияһы бар, уларҙың күбеһе [[CNRS]] менән ассоциацияланған. 2010 йылда донъя университеттарының академик рейтингыһында университет 39-сы урынды биләгән<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.arwu.org/Country2010Main.jsp?param=France |title = Академический рейтинг университетов мира |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = en |description = Академический рейтинг университетов Франции |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100822203815/http://www.arwu.org/Country2010Main.jsp?param=France |archivedate = 2010-08-22 |deadlink = yes }}</ref>. Жюссьё кампусында, «Жюссьё» метро станцияһы янында урынлашҡан. == Тарихы == Университеттың тарихы 1901 йылда тәбиғи фәндәр факультеты булдырыу менән башлана. Хәҙерге университет 1971 йылда элекке [[Париж университеты]]ның тәбиғи фәндәр факультеты нигеҙендә ойошторолған. 1974 йылда рәсми рәүештә «Пьер һәм Мария Кюри университеты» атамаһын алған. 1990 йылда университетҡа Анри Пуанкаре исемендәге институтты, ә 2001 йылда Париж астрофизика институтын ҡушалар. 2005 йылда университет ҡарамағында фәндәр докторын уҡытыу буйынса институт һәм политехник мәктәп ойошторолған. 1946 йылда [[Париж]]да Ле-аль-о-вэн (фр. Les halles aux vins) урынында кампус төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был урын шул иҫәптән бында элек Изге Виктор аббатлығы урынлашҡан, ул Шампонан Гильом тарафынан нигеҙләнгән һәм Урта быуаттарҙа мөһим фәлсәфәүи һәм уҡыу үҙәге булған. 1959 йылда кампустың инаугурацияһы үтә һәм ул француз ботанигы Антуан Лоран де Жюссьё хөрмәтенә Жюссьё атамаһын ала. == Ҡоролошо == [[Файл:DSC 6657-UniversiteMarieCurie.jpg|thumb|right|300px|Университеттың тарихи фронтоны]] Университет составына 7 факультет һәм 5 институт керә. === Факультеттар === * Пьер һәм Мари Кюри исемендәге медицина факультеты * Химия факультеты * Физика факультеты * Инженерия факультеты * Математика факультеты * Биология факультеты * Тирә-яҡ мөхит, биотөрлөлөк һәм ер факультеты === Институттар === * Париж астрофизика институты * Анри Пуанкаре исемендәге институт * Фәндәр докторҙарын әҙерләү буйынса институт * Университет ҡарамағындағы политехник институт * Париж университетының статистика институты == Докторантура һәм тикшеренеүҙәр == Университет фәнни тикшеренеүҙәрҙең алдынғы урындарҙың береһе, уға 120 төрлө лабораториялар<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = |archiveurl = https://www.webcitation.org/66D6JcOS5 |archivedate = 2012-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212221801/http://www.upmc.fr/fr/recherche.html |date=2012-02-12 }}</ref> һәм 20 доктор мәктәптәре инә<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081017003255/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales.html |archivedate = 2008-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017003255/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales.html |date=2008-10-17 }}</ref>. === Доктор мәктәптәре === Доктор мәктәптәре тикшеренеүҙәрҙең дүрт ҡотобы тирәһендә ойошторолған: моделирование һәм инженерия<ref>{{cite web |author = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_1.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Докторские школы полюса "Моделирование һәм инженерия" |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081205082623/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_1.html |archivedate = 2008-12-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205082623/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_1.html |date=2008-12-05 }}</ref>; энергия, материя һәм йыһан<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_2_energie_matiere_et_univers.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Докторские школы полюса "Энергия, материя һәм йыһан" |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081127123322/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_2_energie_matiere_et_univers.html |archivedate = 2008-11-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081127123322/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_2_energie_matiere_et_univers.html |date=2008-11-27 }}</ref>; тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_3_terre_vivante_et_environnement.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Докторские школы полюса "тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош" |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081206160823/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_3_terre_vivante_et_environnement.html |archivedate = 2008-12-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206160823/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_3_terre_vivante_et_environnement.html |date=2008-12-06 }}</ref>; ғүмер һәм һаулыҡ<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_4_vie_et_sante.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Докторские школы полюса "ғүмер һәм һаулыҡ" |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081205042644/http://www.upmc.fr/fr/recherche/doctorat/institut_de_formation_doctorale/20_ecoles_doctorales/pole_4_vie_et_sante.html |archivedate = 2008-12-05 }}</ref>. {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- ! № ED¹ || Доктор мәктәбе || Оригиналь атама || Тикшеренеүҙәр ҡотобо || Доктор<br />мәктәбенең<br />сайты |- | 130 || Информатика, телекоммуникациялар<br /> һәм электроника || Informatique, télécommunication<br /> et électronique (EDITE)|| моделирование һәм инженерия || [http://edite-de-paris.fr/spip/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822005400/http://edite-de-paris.fr/spip/ |date=2019-08-22 }} |- | 386 || Математика Париж — Үҙәк || Sciences Mathématiques<br /> de Paris Centre || моделирование һәм инженерия || [http://www.edcsm.jussieu.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415002404/http://www.edcsm.jussieu.fr/ |date=2021-04-15 }} |- | 390 || Химик һәм юғары технологиялар || Génie des procédés et<br /> hautes technologies || моделирование һәм инженерия || [http://www.enscp.fr/edgpht/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220145258/http://www.enscp.fr/edgpht |date=2013-12-20 }} |- | 391 || Механика, акустика һәм электроника Париж || Sciences mécaniques, acoustique<br /> et électronique de Paris|| моделирование һәм инженерия || [http://www.ed391.upmc.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822005400/http://www.ed391.upmc.fr/ |date=2019-08-22 }} |- | 107 || Физика — Париж төбәге || Physique de la région parisienne || энергия, материя һәм йыһан || [http://www.phys.ens.fr/Ecole.Doctorale/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827150825/http://www.phys.ens.fr/Ecole.Doctorale/ |date=2019-08-27 }} |- | 127 || Астрономия һәм астрофизика Иль-де-Франс || Astronomie et astrophysique<br /> d’Ile-de-France || энергия, материя һәм йыһан || [http://ecole-doctorale.obspm.fr/ сайт] |- | 517 || Элементар берәмектәр, <br />ядро һәм йыһан || Particules, Noyaux et Cosmos || энергия, материя һәм йыһан || [http://pnc.lal.in2p3.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420034141/http://pnc.lal.in2p3.fr/ |date=2010-04-20 }} |- | 388 || Физик һәм аналитик<br /> химия Париж — Үҙәк || Chimie physique et chimie<br /> analytique de Paris-Centre || энергия, материя һәм йыһан || [http://www.ed388.upmc.fr/fr/index.html сайт] |- | 389 || Физика — элементар берәмектәрҙән<br /> кондесияланған хәлгә || La physique, de la particule<br /> à la matière condensée || энергия, материя һәм йыһан || [http://www.ed389.upmc.fr/fr/index.php сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822005404/http://www.ed389.upmc.fr/fr/index.php |date=2019-08-22 }} |- | 397 || Материалдар физикаһы һәм химияһы || Physique et chimie des matériaux || энергия, материя һәм йыһан || [http://www.ed397.upmc.fr/ сайт] |- | 406 || Молекуляр химия Париж — Үҙәк || Chimie moléculaire de Paris-Centre || энергия, материя һәм йыһан || [http://www.ed406.upmc.fr/ сайт] |- | 129 || Тирә-яҡ мөхит тураһында <br /> фән (Иль-де-Франс) || Sciences de l’environnement<br /> d’Ile-de-France || ерҙә тирә-яҡ мөхит һәм тормош || [http://www.ed129.upmc.fr/ сайт] |- | 392 || Биотөрлөлөк || Diversité du vivant || ерҙә тирә-яҡ мөхит һәм тормош || [http://eddv.snv.jussieu.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721001539/http://eddv.snv.jussieu.fr/ |date=2011-07-21 }} |- | 398 || Ер тураһында фән һәм тәбиғи ресурстар || Géosciences et ressources naturelles || ерҙә тирә-яҡ мөхит һәм тормош || [https://web.archive.org/web/20160430062105/http://www.ed398.upmc.fr/ сайт] |- | 158 || Мейе, когнитивлыҡ һәм холоҡ || Cerveau, cognition et comportement || ғүмер һәм һаулыҡ || [http://ed3c.snv.jussieu.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528155913/http://ed3c.snv.jussieu.fr/ |date=2010-05-28 }} |- | 387 || iViv — дисциплина-ара биология мәктәбе || iViv — interdisciplinaire pour le Vivant || ғүмер һәм һаулыҡ || [http://psb00.snv.jussieu.fr/interbio/index1.html сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718032220/http://psb00.snv.jussieu.fr/interbio/index1.html |date=2009-07-18 }} |- | 393 || Пьер Луи исемендәге асыҡ <br />сәләмәтлек доктор мәктәбе || Ecole doctorale Pierre Louis de santé publique || ғүмер һәм һаулыҡ || [http://www.ed393.upmc.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822005404/http://www.ed393.upmc.fr/ |date=2019-08-22 }} |- | 394 || Физиология һәм патофизиология || Physiologie et physiopathologie || ғүмер һәм һаулыҡ || [http://www.ed394.upmc.fr/ сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822005400/http://www.ed394.upmc.fr/ |date=2019-08-22 }} |- | 515 || Тере күп төрлөлөк || Complexité du vivant || ғүмер һәм һаулыҡ || [http://www.ed515.upmc.fr/fr/index.php сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822005403/http://www.ed515.upmc.fr/fr/index.php |date=2019-08-22 }} |- | 223 || Терелектәң логикаһы || Logique du vivant || ғүмер һәм һаулыҡ || нету |} <small>¹ ED — доктор мәктәбе</small> === Лабораториялар === Доктор мәктәптәре лабораториялар һымаҡ дүрт полюстар тирәһендә ойошторолған: моделирование һәм инженерия<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/modelisation_ingenierie/pole_modelisation_et_ingenierie.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Лаборатории полюса "Моделирование һәм инженерия" |archiveurl = https://www.webcitation.org/66D6LohcK |archivedate = 2012-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505005136/http://www.upmc.fr/fr/recherche/modelisation_ingenierie/pole_modelisation_et_ingenierie.html |date=2012-05-05 }}</ref>; энергия, материя һәм йыһан<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/pole_2/pole_energie_matiere_et_univers2.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Лаборатории полюса "Энергия, материя һәм йыһан" |archiveurl = https://www.webcitation.org/66D6Mrng3 |archivedate = 2012-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323171015/http://www.upmc.fr/fr/recherche/pole_2/pole_energie_matiere_et_univers2.html |date=2012-03-23 }}</ref>; тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/pole_3/pole_terre_vivante_et_environnement.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Лаборатории полюса "тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош" |archiveurl = https://www.webcitation.org/66D6Nu5Xg |archivedate = 2012-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501135122/http://www.upmc.fr/fr/recherche/pole_3/pole_terre_vivante_et_environnement.html |date=2012-05-01 }}</ref>; ғүмер һәм һаулыҡ<ref>{{cite web |author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.upmc.fr/fr/recherche/pole_4/pole_vie_et_sante.html |title = Университет Пьера и Мари Кюри |format = |work = |publisher = |accessdate = |lang = fr |description = Лаборатории полюса "ғүмер һәм һаулыҡ" |archiveurl = https://www.webcitation.org/66D6OvAHX |archivedate = 2012-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505004120/http://www.upmc.fr/fr/recherche/pole_4/pole_vie_et_sante.html |date=2012-05-05 }}</ref>. {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- ! Лабораторияның атамаһы || Тикшеренеүҙәр полюсы || № ED¹ |- | Комбинаторика һәм оптимизация || моделирование һәм инженерия || 386 |- | Автоматик шыйыҡсалар һәм йылытыу системалары || моделирование һәм инженерия || 107, 389, 391 |- | Функциональ визуализация*² || моделирование һәм инженерия || 130, 393, 422 |- | Жюссьё математика институты || моделирование һәм инженерия || 386 |- | Аңлы системалар һәм роботехника || моделирование һәм инженерия || 130, 391 |- | Жан Лерон Д’Аламебр исемендәге институт || моделирование һәм инженерия || 391 |- | «Тулҡындар һәм рәсемдәр» Ланжевен институты || моделирование һәм инженерия || - |- | Электрик инженерия || моделирование һәм инженерия || 391 |- | Механика һәм технология || моделирование һәм инженерия || 391 |- | Гетероген мөхиттең физикаһы һәм механикаһы || моделирование һәм инженерия || - |- | Ихтималлыҡ теорияһы һәм алеатор моделдәр || моделирование һәм инженерия || 386 |- | Теоретик һәм ярҙамсы статистика || моделирование һәм инженерия || 386 |- | Электроника һәм электродинамика || моделирование һәм инженерия || 130, 391 |- | Параметрик рәсемдәр || моделирование һәм инженерия || 391, 393, 404 |- | Информатика || моделирование һәм инженерия || 130 |- | Механика һәм инженерия өсөн информатика || моделирование һәм инженерия || 391, 404, 422 |- | Жак-Луи Лион исемендәге лаборатория || моделирование һәм инженерия || 386 |- | Ҡатмарлы системаларҙы математик һәм информатик яһау || моделирование һәм инженерия || - |- | Музыка һәм тауыш фәне һәм технологияһы || моделирование һәм инженерия || - |- | Конденсияланған хәлдең химияһы (Париж) || энергия, материя һәм йыһан || 387, 397 |- | Полимерҙар химияһы || энергия, материя һәм йыһан || 397 |- | Париж астрофизика институты || энергия, материя һәм йыһан || 127 |- | Күк йөҙө механикаһы һәм астрономик иҫәп-хисап институты || энергия, материя һәм йыһан || - |- | Һығылған мөхиттең минералогияһы һәм физикаһы || энергия, материя һәм йыһан || 107, 109, 387, 397 |- | Нанофәндәр институты || энергия, материя һәм йыһан || 107, 389, 391, 397 |- | Париж молекуляр физикаһы институты || энергия, материя һәм йыһан || 406 |- | Биомолекуляр лаборатория || энергия, материя һәм йыһан || 387, 406 |- | Шарль Фридель исемендәге лаборатория|| энергия, материя һәм йыһан || - |- | Теоретик химия || энергия, материя һәм йыһан || 388 |- | Химия һәм физика: материя һәм радиация || энергия, материя һәм йыһан || 388, 389 |- | Үҙ-ара тәҫьирҙең һәм реактивлыҡтың динамикаһы || энергия, материя һәм йыһан || 388, 397 |- | Плазма физикаһы || энергия, материя һәм йыһан || 127, 288, 389, 447 |- | Молекуляр физика: атмосфера һәм астрофизика || энергия, материя һәм йыһан || 389 |- | Ядро физикаһы һәм юғары энергиялар физикаһы || энергия, материя һәм йыһан || 107, 127, 389, 517 |- | Физикала статистика (Юғары нормаль мәктәп) || энергия, материя һәм йыһан || 107, 389 |- | Теоретик физика (Юғары нормаль мәктәп) || энергия, материя һәм йыһан || 107 |- | Кондесияланған хәлдең теоретик физикаһы || энергия, материя һәм йыһан || 107, 389 |- | Теоретик физика һәм юғары энергиялар физикаһы || энергия, материя һәм йыһан || 107, 381, 389 |- | Өҫкө йөҙҙөң реактивлығы || энергия, материя һәм йыһан || 390, 397 |- | Скропик-ара һәм нанометрик материалдар || энергия, материя һәм йыһан || 388 |- | Астрофизикала радиацияны һәм материяны өйрәнеү || энергия, материя һәм йыһан || 127, 288, 389, 417 |- | Йыһан тикшеренеүҙәрҙе һәм аппаратураны яһау || энергия, материя һәм йыһан || - |- | Плазмалағы процесстарҙың инженерияһы һәм өҫө йөҙҙө эшкәртеү || энергия, материя һәм йыһан || 390 |- | Электрохимик системалар һәм интерфейстар || энергия, материя һәм йыһан || 388, 390 |- | Жан-Батист Перрен исемендәге лаборатория || энергия, материя һәм йыһан || - |- | Кастлер-Броссель исемендәге лаборатория || энергия, материя һәм йыһан || 107, 288, 389 |- | Физика һәм материалдарҙы тикшеренеүҙәр || энергия, материя һәм йыһан || 107, 387, 389, 391, 397 |- | Пьер Эгрен исемендәге лаборатория || энергия, материя һәм йыһан || 107, 387, 389, 397 |- | Интенсив лазерҙарҙы ҡулланыу өсөн лаборатория || энергия, материя һәм йыһан || 389, 447 |- | Кюри дисциплина-ара (Физика-Химия) лабораторияһы || энергия, материя һәм йыһан || 107, 223, 387, 388, 389 |- | Электролиттарҙың, коллоид системаларҙың һәм аналитик фәндәрҙең физикохимияһы || энергия, материя һәм йыһан || - |- | Берҙәм электрик һәм радиоактив энергияны күсереү ярҙамында<br />һайлап активациялау процессы || энергия, материя һәм йыһан || - |- | Референцион система: ваҡыт һәм киңлек || энергия, материя һәм йыһан || 107, 127, 254, 288 |- | Йомшаҡ матдәләрҙең фәне һәм инженерияһы || энергия, материя һәм йыһан || - |- | Диңгеҙ мөхитендә адаптация һәм күп төрлөлөк || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 129, 156, 387, 392 |- | Ҡитға мөхитенең биогеохимияһы һәм экологияһы || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 129, 392 |- | Акватик системаларҙың һәм организмдарының биологияһы || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || - |- | Үҫеш биологияһы || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 85, 223, 392 |- | Диңгеҙ организмдарының интерактив биологияһы || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 392, 394 |- | Палео күп төрлөлөкте һәм палеомөхитте өйрәнеү үҙәге || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 227 |- | Биологик төрҙәрҙе һаҡлау, тергеҙеү һәм күҙәтеү || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 227, 392, 474 |- | Экология һәм эволюция || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || - |- | Геолазурь (литосфера тикшеренеүҙәре) || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 364 |- | Парижский институт физики земли || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || - |- | Институт минералогии и физика сжатой среды || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || - |- | Париж Ер тураһында фәндәр институты || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 938 |- | Атмосфера, мөхит һәм йыһан күҙәтеүҙәре || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 127, 129 |- | Бентик тирә-яҡ мөхиттең экогеохимияһы || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || - |- | Динамик метеорология || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 129, 447 |- | Микробик океанография || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 129, 392, 515 |- | Океанография (Вильфранш-сюр-Мер) || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 129 |- | Океанография һәм климат: тәжрибәләр һәм һанлы ысул || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || - |- | Диңгеҙ һәм һаулыҡ || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 515 |- | Бөжәктәрҙең сигнализацияһы, коммуникацияһы һәм физиологияһы || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 158, 392, 394, 435, 474 |- | Һыу ҡитға системаларының төҙөлөшө һәм эшләүе || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 398 |- | Систематизация, адаптация и эволюция || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 223, 227, 392 |- | Морские растения и биомолекулы* || тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош || 387, 392 |- | Эмбриональный и патологический ангиогенез || ғүмер һәм һаулыҡ || - |- | Биогенез пептических сигналов* || ғүмер һәм һаулыҡ || 223, 387 |- | Биология развития || ғүмер һәм һаулыҡ || 223 |- | Молекулярная и клеточная биология эукариотов || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Биология и физиология нейронодыхательных и сердечно-лёгочных взаимодействий || ғүмер һәм һаулыҡ || 394 |- | Исследовательский центр Святого Антуана || ғүмер һәм һаулыҡ || 223, 394 |- | Центр молекулярной генетики || ғүмер һәм һаулыҡ || 215, 223, 423, 425, 426 |- | Центр психиатрии и нейробиологии || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Исследовательский центр Кордильеров || ғүмер һәм һаулыҡ || - |- | Деление и динамика клеток* || ғүмер һәм һаулыҡ || 157, 223, 418, 426 |- | Институт головного и спинного мозга || ғүмер һәм һаулыҡ || - |- | Динамика генетической информации: фундаментальная база и рак || ғүмер һәм һаулыҡ|| 223, 418 |- | Динамика, эпидемиология и лечение вирусных инфекций || ғүмер һәм һаулыҡ || 215 |- | Динамика и патофизиология нейронной сети || ғүмер һәм һаулыҡ || 158 |- | Геномдың атомик һәм Атомная и приспособленческая динамика генома* || ғүмер һәм һаулыҡ || - |- | Метаболик сирҙәрҙең дислипидемияһы, шешеүе һәм атеросклерозы || ғүмер һәм һаулыҡ|| 394 |- | Эпидемиология, дауалау стратегиялары һәм кеше иммуннодефициты<br /> вирусының клиник вирусологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 393 |- | Эпидемиология, мәғлүмәт системаһы һәм моделирование || ғүмер һәм һаулыҡ || 393 |- | Үҫештең һәм яман шештең генетикаһы || ғүмер һәм һаулыҡ || - |- | Ишетеүҙең генетикаһы һәм физиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ|| 158, 223 |- | Сүпрәләрҙең молекуляр генетикаһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 215 |- | Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарының генетикаһы, фармакологияһы һәм патофизиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 394 |- | Йөрәк-ҡан тамырҙары патологияһының эпидемиологик һәм молекуляр геномикаһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 394, 420 |- | Микроорганизмдар геномикаһы || ғүмер һәм һаулыҡ|| 130, 515 |- | Миология || ғүмер һәм һаулыҡ || 215, 223 |- | Иммунитет һәм инфекция || ғүмер һәм һаулыҡ|| 394, 515 |- | Иммунология, иммунопатология һәм иммунотерапия || ғүмер һәм һаулыҡ || 157, 273, 394 |- | Микробактериаль инфекциялар һәм антибиотиктар: молекуляр, <br />терапевтик һәм эпидемиологик аспект || ғүмер һәм һаулыҡ|| 393, 425, 515 |- | Fer à Moulin урамы интитуты || ғүмер һәм һаулыҡ || 107, 158, 223, 394 |- | Күреү институты || ғүмер һәм һаулыҡ|| 158, 387, 394 |- | Күҙәнәк шеш үҙ-ара тәҫьир итешеүе: яман шешкә ҡаршы агенттарға<br />йәшәү мөхите һәм реакция || ғүмер һәм һаулыҡ || 1 |- | Патоген үҫемлектәрҙең үҙ-ара тәҫьир итешеүе || ғүмер һәм һаулыҡ|| 145 |- | Нуклеин кислотаһы һәм биофотония || ғүмер һәм һаулыҡ || 387, 474 |- | Эсәк микроорганизмдары һәм патофизиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Клиник тикшеренеүҙәрҙә моделирование || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Адаптив процесстарының нейробиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 358 |- | Нейроэпидемиология || ғүмер һәм һаулыҡ|| 393 |- | Үҙәк нейропептидты, йөрәк-ҡан тамырҙарын һәм һыуҙы регуляциялау || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Үҫемлектәрҙең күҙәнәк һәм молекуляр физиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 223 |- | Кеше моторикаһының физиологияһы һәм патофизиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ|| 158 |- | Хлоропласттың мембрана һәм молекуляр физиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ|| 223 |- | Үҙәк нервалар системаһы ауырыуҙарының патофизиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 158, 436 |- | Генетик балалар сирҙәренең патофизиологияһы || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Перинаталь сәләмәтлектең һәм ҡатын-ҡыҙҙар менән балалар һаулығының эпидемиологик тикшеренеүҙәре || ғүмер һәм һаулыҡ|| 393, 420 |- | Танау туҡымаларын үҙгәртеү һәм төҙәтеү || ғүмер һәм һаулыҡ || 394 |- | Кешенең үрсеүе: генетика һәм терапия || ғүмер һәм һаулыҡ|| - |- | Һөлдә-мускул туҡымалары сирҙәренең терапияһы || ғүмер һәм һаулыҡ || 158, 215, 223, 273, 394 |- | Ҡартайык, стресс һәм шешеү || ғүмер һәм һаулыҡ|| 223, 394 |} * <small>¹ ED — доктор мәктәбе.</small> == Университет һандарҙа == 2009—2010 йылда университетта 29 570 студент, шул иҫәптән 6 320 сит ил граждандары белем алған. Студенттарҙың дөйөм иҫәбенән 33 %-ты медицина факультетына тура килә; химия, физика һәм инженерия факультеттарына — 8-ҙәр %; математика факультетына — 17 %; тирә-яҡ мөхит, биотөрлөлөк һәм ер факультетына — 2 % һәм биология факультетына — 24 %. == Билдәле профессорҙар == * [[Файл:Nobel prize medal.svg|20px]] Клод Коэн-Таннуджи — француз физигы, физика буйынса 1997 йылғы Нобель премияһы<ref>{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.college-de-france.fr/default/EN/all/historique/claude_cohentannoudji.htm | title = Collège de France | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = fr | description = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090916061354/http://www.college-de-france.fr/default/EN/all/historique/claude_cohentannoudji.htm | archivedate = 2009-09-16 | deadlink = yes }}</ref>. * Ален Конн — француз математигы, 1982 йылғы Филдс премияһы лауреаты. * Седрик Виллани — француз математигы, 2010 йылғы Филдс премияһы лауреаты. * Пётр Слонимский — француз генетигы. * Альбер Жакар — француз генеитгы һәм яҙыусы. * Николь Эль Каруи — француз математигы. == Билдәле тамамлаусылар == * [[Файл:Nobel prize medal.svg|20px]] Франсуаза Барре-Синусси — француз вирусологы, медицина һәм физиология өлкәһендә Нобель премияһының 2008 йылғы лауреаты<ref> {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.upmc.fr/fr/universite/histoire_et_personnalites/les_prix_nobel/francoise_barre_sinoussi_medecine_2008.html | title = Университет Пьера и Мари Кюри | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = fr | description = | archiveurl = https://www.webcitation.org/66D6PxwZU | archivedate = 2012-03-16 }} </ref>. * Доминик Стросс-Кан — француз сәйәсмәне, иҡтисадсы һәм юрист. Халыҡ-ара валюта фондының директор-идарасыһы. * Венделин Вернер — француз математигы, 2006 йылғы Филдс премияһы лауреаты. * Пьер-Луи Лион — француз математигы, 1994 йылғы Филдс премияһы лауреаты. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сорбонна]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{commonscat-inline|Campus universitaire de Jussieu}} * [http://www.upmc.fr/ Пьер һәм Мария Кюри университеты] [[Категория:Париж университеттары]] [[Категория:Франция университеттары]] kwg616uege9mivn0j2w8cqzbvm95119 0 154596 1309734 1299836 2026-11-09T17:35:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309734 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәғлүмәт теорияһы''' — ҡулланма математика, [[радиотехника]] (сигналдарҙы эшкәртеү теорияһы) һәм [[информатика]]ның бүлеге, [[мәғлүмәт]]тең иҫәбен алыу, уның үҙенсәлектәрен хисаплау һәм бирелмәләрҙе тапшырыу системалары өсөн сикке нисбәттәр билдәләүгә ҡағыла. Теләһә ҡайһы математик теория кеүек үк, математик моделдәр менән эш итә, ә реаль физик объекттар (элемтә сығанаҡтары һәм каналдары) менән түгел. Башлыса ихтималлыҡтар теорияһының һәм математик статистиканың математик аппаратын ҡуллана. Мәғлүмәт теорияһының төп киҫәктәре — сығанаҡты кодлау (ҡыҫыусы кодлау) һәм каналлы (ҡамасауҙарға тотороҡло) кодлау. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт энтропияһы, аралашыу системалары, [[криптография]] һәм башҡа аралаш дисциплиналар менән тығыҙ бәйле. == Инеш == Мәғлүмәт теорияһы [[1948 йыл]]да Клод Шеннондың «Элемтәнең математик теорияһы» тигән хеҙмәте быҫылып сыҡҡас барлыҡҡа килә. Шеннон ҡарашынса, мәғлүмәт теорияһы — элемтәнең математик теорияһы бүлеге. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт тапшырыу системалары мөмкинлектәренең төп сиктәрен нығыта, уларҙы эшләүҙең һәм ғәмәлгә ашырыуҙың сығанаҡ принциптарын билдәләй. Мәғлүмәт теорияһының бурыстар даирәһе мәғлүмәт тапшырыу йә һаҡлауҙың структур схемаһы, типик системаһы ярҙамында аныҡлана. [[Файл:Передача_информации2.png|мини|731x731пкс|Элемтә системаһы схемаһы]] Схемала [[Ғаләм|ғаләмдең]] арауыҡ һәм [[ваҡыт]] киңлегендә таралырға тейешле хәбәрҙәр сығарып торған теләһә ҡайһы объекты сығанаҡ булып тора. Тәү физик тәбиғәте ниндәй булһа ла, таралырға тейешле бөтә хәбәрҙәр электр сигналдары формаһына әүерелә. Сығанаҡтың кодеры мәғлүмәтте иң ыҡсым формаға төрә. Канал кодеры элемтә каналы буйлап тапшырғанда ҡамасауҙарҙан ҡурсалау йә һаҡлағанда боҙолоуҙан һаҡлау өсөн мәғлүмәтте эшкәртә. Модулятор канал кодеры төҙөгән хәбәрҙәрҙе элемтә каналының физик тәбиғәтенә йә мәғлүмәт туплағыстың мөхитенә яраҡлы сигналдарға әйләндерә. Мәғлүмәттең таралыу мөхите (элемтә каналы) мәғлүмәт тапшырыу процесына осраҡлы шау индерә һәм шуның менән уны уҡыуҙы ауырлаштыра. Ҡабул итеүсе яҡта урынлашҡан блоктар, кире операциялар башҡарып, алыусыға мәғлүмәтте ҡулай хәлгә индереп тапшыра. <br /> == Тарихы == Мәғлүмәт теорияһы барлыҡҡа килеүҙе Клод Шеннондың 1948 йылдың июль-октябрендә Америкалағы «Bell System» телефон компанияһы журналында «Элемтәнең математик теорияһы» тигән хеҙмәте баҫылып сығыуға бәйләүселәр күп. Әммә мәғлүмәт теорияһын төҙөүгә башҡа ғалимдар ҙа ҙур өлөш индерә. Шеннон башлыса Американың электронсы ғалимы Ральф Хартлиҙың хеҙмәттәрендәге йүнәлеште дауам итә, «мәғлүмәт» төшөнсәһен ҡуллана, әммә терминға аңлатма бирмәй. Шеннон теорияһы теүәл итеп төҙөлгән математик мәсьәлә тип ҡабул ителә һәм шаулы коммуникация каналының үткәреү һәләтен асыҡлау мөмкинлеген бирә. == Бирелмәләрҙе кодлау == Кодлау элемтә каналына ингән хәбәрҙең сыҡҡанда кодҡа әйләнеү процесынан ғибәрәт, шул уҡ ваҡытта хәбәрҙең мәғлүмәти ҡиммәте үҙгәрешһеҙ ҡалырға тейеш. Мәғлүмәт теорияһында түбәндәге киҫәктәр айырыла: 1. Дискретлы сығанаҡтарҙы кодлау (бирелмәләрҙе «юғалтыуһыҙ» кодлау моделе). 2. Бирелмәләрҙе кодлап, уларҙың канал аша шау менән үтеүен тәьмин итеү. Код алфавиты символдарының (нигеҙҙә, 0 һәм 1) теләһә ҡайһы эҙмә-эҙлелеге айырым һүҙҙәргә бүленә алһа, код һис һүҙһеҙ сиселеүсән булып тора. Әгәр кодланған бер һүҙ ҙә икенсе һүҙҙең башы булмаһа, код префикслы тип атала һәм шулай уҡ һис һүҙһеҙ сиселеүсән булып тора. Тимәк, префикслылыҡ — һис һүҙһеҙ сиселеүсәнлек өсөн етерлек, әммә мотлаҡ түгел шарт булып тора. Префикслылыҡ талабы кодлы һүҙҙәрҙең оҙонлоғон сикләй һәм кодлы һүҙҙәрҙе үтә ҡыҫҡа итеү мөмкинлеген бирмәй. Префикслы күләм коды <math>M</math> барлыҡҡа килһен өсөн (кодлы һүҙҙәрҙең оҙонлоғо <math>l_1,...,l_M</math>) Крафт тигеҙ түгеллеген үтәү талап ителә: : <math>\sum_{i=1}^{M} {2}^{-l_i}\leqslant{1}</math> Йәнә Шеннон-Фано  коды ҡулланыла: ул префикслы бер төрлө булмаған кодлау алгоритмы булып тора: : <math>{q_M}=\sum_{i=1}^{M-1} p_i</math> 3. Күп файҙаланыусылы системалар өсөн бирелмәләрҙе кодлау дөйөм ресурсты, мәҫәлән, элемтә каналын, ҡулланған абоненттарҙың үҙ-ара уңайлы эш итеүен тасуирлай. == Әҙәбиәт == * Б. Д. Кудряшов Теория информации, СПбГУ НИУ ИТМО * Фурсов В. А. Лекции по теории информации ISBN 5-7883-0458-X * Claude E. Shannon, Warren Weaver. The Mathematical Theory of Communication. Univ of Illinois Press, 1963. ISBN 0-252-72548-4 * Thomas M. Cover, Joy A. Thomas. Elements of information theory New York: Wiley, 1991. ISBN 0-471-06259-6 * R. Landauer, Information is Physical Proc. Workshop on Physics and Computation PhysComp’92 (IEEE Comp. Sci.Press, Los Alamitos, 1993) pp. 1–4. * Maxwell’s Demon: Entropy, Information, Computing, H. S. Leff and A. F. Rex, Editors, Princeton University Press, Princeton, NJ (1990). ISBN 0-691-08727-X * ''Шеннон К.'' Работы по теории информации и кибернетике. — М.: Изд. иностр. лит., 1963. — 830 с. * Колмогоров А. Н. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=ppi&paperid=68&option_lang=rus Три подхода к определению понятия «количество информации», Пробл. передачи информ., '''1''':1 (1965), 3-11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701040932/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=ppi&paperid=68&option_lang=rus |date=2013-07-01 }} * {{Книга|автор=MacKay, David.|заглавие=Information Theory, Inference, and Learning Algorithms|ссылка=http://www.inference.phy.cam.ac.uk/mackay/itila/|издательство=Cambridge University Press|год=2003|isbn=9780521642989}} == Һылтанмалар == * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001541/1001541a1.htm}} * [http://grachev62.narod.ru/cybern/contents.htm Норберт Винер «Кибернетика или Управление и связь в животном и машине»] * [http://www.vbvvbv.narod.ru/bandwagon.htm К. Шеннон, «Бандвагон»] * {{Тәржемәһеҙ 5|Важные публикации в теории информации||en|List of important publications in computer science#information theory}}{{ref-en}} * [http://www.vbvvbv.narod.ru/problemnegentropy/index.htm Традиционные подходы к количественному определению информации] * [http://ej.kubagro.ru/a/viewaut.asp?id=762 Синергетическая теория информации] * [https://web.archive.org/web/20090125015136/http://www.mccme.ru/free-books/kholevo/index.htm Холево А. С. Введение в квантовую теорию информации] * [http://compression.ru/ compression.ru] * [https://web.archive.org/web/20140203062408/http://mindspring.narod.ru/math/it Электронный учебник по теории информации] * [http://litwr2.atspace.eu/it_ebook2012.pdf Электронный учебник по теории информации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195116/http://litwr2.atspace.eu/it_ebook2012.pdf |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәғлүмәт теорияһы]] [[Категория:Кибернетика]] [[Категория:Элемтә]] etqer86cr6od3xoens091ci2f9l5x9a 0 154700 1309838 1235829 2026-11-10T00:54:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309838 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Панасюк Раиса Васильевна''' ([[10 май]] [[1973 йыл]], Осычна ауылы, [[Хмельник районы]], [[Винница өлкәһе]] — [[17 сентябрь]] [[2018 йыл]]) — Украинаның йәмәғәт эшмәкәре, Инвалидтар хоҡуҡтары буйынса Хөкүмәт вәкиле. Винница ҡалаһының почетлы гражданы. Украинаның атҡаҙанған социаль өлкә хеҙмәткәре.<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 Указ Президента України № 168/2017]</ref> == Биографияһы == [[Винница өлкәһе]] [[Хмельник районы]]нда Осычна ауылында тыуа. Атаһы — механизатор, әсәһе колхозда эшләй. Тульчин шифаханаһында һәм Цюрупинск интернатында уҡый. Юғары белемде [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]ның журналистика факультетында ала ([[2008]]). Икенсе юғары белемде «Украина» кеше үҫеше халыҡ-ара асыҡ университетының Винница социаль-иҡтисади институтында психолог һөнәре буйынса эстәй ([[2012]]). [[2016 йыл]]дан — Коцюбинский исемендәге Винница исемендәге дәүләт педагогия университеты аспиранты. Инвалидтарҙы адаптациялау һәм уларға ярҙам итеү буйынса бер нисә проектты тормошҡа ашыра. «Гармония» мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм йәштәрҙе социаль-психологик реабилитациялауҙың ҡала үҙәген етәкләй. Украина Министрҙар кабинетының 2017 йылдың 16 мартындағы 184-се ҡарары менән Раиса Панасюк инвалидлыҡтары булыусыларҙың хоҡуғы буйынса Хөкүмәт уполномоченныйы итеп тәғәйенләнә<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/184-2017-%D1%80 Розпорядження Кабінету Міністрів України від 16.03.2017 № 184-р «Про призначення Панасюк Р. В. Урядовим уповноваженим з прав осіб з інвалідністю»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019062056/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/184-2017-%D1%80 |date=2018-10-19 }}</ref>. [[2017 йыл]]дың [[18 август|18 авгусында]] Винница ҡала советы ҡарары менән Раиса Васильевна Панасюкка Винница ҡалаһының почетлы гражданы исеме бирелә<ref>[https://glavcom.ua/vinnytsia/news/pochesnoyu-gromadyankoyu-vinnici-stala-rajisa-panasyuk-431949.html Почесною громадянкою Вінниці стала Раїса Панасюк] // Главком</ref>. 2017 йылда «Украинаның атҡаҙанған социаль өлкә хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була<ref>https://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090</ref> == Сығанаҡтар == * [http://www.myvin.com.ua/ua/news/stuff/21911.html Інтерв'ю з головою правління Вінницької громадської організації «Гармонія» Раїсою Панасюк] // Моя Вінниця * [https://www.kmu.gov.ua/ua/profile/51 Профіль на сайті Кабінету Міністрів України] * [https://ukurier.gov.ua/uk/articles/rayisa-panasyuk-hochu-shob-mi-bachili-osobistist-u/ Раїса ПАНАСЮК: «Хочу, щоб ми бачили особистість у кожній людині»] // Урядовий кур'єр, 16 червня 2017&nbsp;р. == Һылтанмалар == * [https://vn.20minut.ua/lyudi/scho-kazhut-pro-novu-pochesnu-gromadyanku-vinnitsi-rayisu-panasyuk-10631333.html Що кажуть про нову Почесну громадянку Вінниці Раїсу Панасюк?] // 20 хвилин. Вінниця * {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=LRfb19iZ--g|website=youtube.com|title=Велика втрата. Померла Раїса Панасюк|publisher=Телеканал ВІТА}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:2018 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1973 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 майҙа тыуғандар]] 6mtvoi316h8ibjx4of3t1eg0c5214b1 0 154824 1309955 1285198 2026-11-10T11:11:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309955 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Салауат»''' — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[ҡыҫҡа көй]]. [[Тарихи йырҙар]] төркөмөнә ҡарай<ref>[http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ «САЛАВАТ», песня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228172750/http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ |date=2023-02-28 }}</ref>. == Тарихы == '''«Салауат» йыры'''н тәүге тапҡыр 1937 йылда [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]] Әбйәлил районы Асҡар ауылында йәшәүсе Б. М. Мәһәҙиеванан яҙып ала һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтыра. Шулай уҡ 1938 йылда Л. Н. Лебединский Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылында тыуып үҫкән яҙыусы [[Ҡәрипов Низам Ҡәрип улы|Низам Ҡәрипов]]тан яҙып ала. Был йыр марш көйөндә башҡарыла, мажорлы, дәртле тонда. Йырҙың [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Ғ. Исмәғилев]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ. З. Сөләймәнов]] яҙып алған варианттары ла бар. Лиро‑эпик характерҙағы йыр. Йырҙа Салауат Юлаев данлана һәм батша, баярҙар, завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана. Унда Салауат Юлаевҡа дан йырлана һәм батша, баяр һәм завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана. Көй варианттарында орнаментиканан ситкә китеү, өс тауышлы аккорд тауыштары буйынса көй ағышы, кварта һәм ярым тон интонациялары, диатоника, лад алмашыныуы күҙәтелә, көй үҙгәреүсәнлеге хас. Йыр профессиональ музыкала (операларҙа, балеттарҙа, сюиталарҙа, симфонияларҙа) етеҙ темпта башҡарыла, яңғырашы ҡаһарман юғарылығында<ref>[http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ «САЛАВАТ», песня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228172750/http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ |date=2023-02-28 }}</ref>. == Йырҙың тексы == {{refbegin|2}} Салауат нисә йәшендә,<br> Йәшел ҡамсат бүрке башында.<br> Булғадир булған, ай, Салауат<br> Егерме лә ике йәшендә.<br> Яланда йөрөгән йылҡыны<br> Алалары бар ҙа буҙы юҡ.<br> Яуҙарҙы ҡырған Салауат,<br> Атҡынайы ҡайтты, үҙе юҡ.<br> Йүрүҙән һыуы туғайы,<br> Сырлап ҡына осор турғайы.<br> Салауат менән Юлайҙың<br> Сыңғырайҙыр тимер бығауы.<br> Салауат йөрөгән кир аттың<br> Ялғынаһын кемдәр тараған.<br> Салауаттың һиҙгер күҙҙәре<br> Алыҫтарға текләп ҡараған. {{refend}}<br><ref>[http://fb.bashenc.ru/MUSIC/SALAVAT_Flura_Kildiyarova.mp3|Флүрә Килдейәрова башҡарыуында башҡорт халыҡ йыры «Салауат»]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Йырҙың көйө [[Чемберджи Николай Карпович|Н. К. Чемберджиҙың]] «Ҡарлуғас», М. В. Ковалдең «Емельян Пугачёв», «Салауат Юлаев» операларында, «Тау бөркөтө» балетында, [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы|Д. Д. Хәсәншиндың]] башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн симфонияһында, [[Ключарёв Александр Сергеевич|А. С. Ключарёвтың]] «Салауат» тигән симфоник поэмаһында, З. Л. Компанеецтың "Башҡорт сюитаһы"нда, [[Бикбай (Бикбаев) Баязит Ғаяз улы|Б. Бикбайҙың]] «Салауат» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтовтың]], [[Мостай Кәрим|М. Кәримдең]] «Салауат. Өн аралаш ете төш» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Ғ. Исмәғилевтең]] музыкаһында, Башҡорт халыҡ темаһына ике увертюраһында ҡулланыла. Йырҙың тәүге строфалары Башҡортостан радиоһының музыкаль сигналы сифатында уйнатыла<ref>[http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ «САЛАВАТ», песня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228172750/http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ |date=2023-02-28 }}</ref>. == Башҡарыусылар == Башҡарыусылар — В. М. Мостафин,[[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Салауат батыр (йыр)]] == Әҙәбиәт == Сөләймәнов Р. Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте. 1‑се т. Эпик йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 2001. Галина Г. С. Башкирская народная музыка. Уфа, 2013. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20230228172750/http://bbb.kcobrb.ru/ru/articles/78641/ «САЛАВАТ», песня] * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12756-01}} * [http://fb.bashenc.ru/MUSIC/SALAVAT_Flura_Kildiyarova.mp3|Флүрә Килдейәрова башҡарыуында башҡорт халыҡ йыры «Салауат»]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡорттар}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] [[Категория:Салауат Юлаев]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]] 6u336nfw4v8zhn7cgeyd12aky0mcqsp 0 155532 1309789 1253287 2026-11-09T21:35:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309789 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Носов Михаил Михайлович''' ([[1887 йыл|1887]]—[[1960 йыл|1960]]) — совет рәссамы, крайҙы өйрәнеүсе һәм этнограф, [[1941 йыл]]дан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы [[Яҡут АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1946), РСФСР -ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). == Биографияһы == 1887 йылдың 27 сентябрендә Яҡут өлкәһенең Мегино-Кангалас улусы Жабыл наслегында рухани ғаиләһендә тыуған. Уның бала сағы атаһы эш буйынса тәғәйенләнеш алған Амгин улусының Сулгачин наслегында үтә. Михаил ун йәшенән Яҡут дини семинарияла уҡый, унда биш синыфты тамамлай. Рәсәй империяһының европа өлөшөнә китә; 1910 йылда [[Санкт-Петербург|Петербург]]та П.Ф. Лесгафтың юғары курстарына уҡырға инә (хәҙер П.Ф. Лесгафт исемендәге физик культура, спорт һәм сәләмәтлек милли дәүләт университеты). Тарих, этнография һәм археологияны өйрәнә, үҙ алдына өйрәнеүсе рәссам була. 1912 йылда уҡыуын тамамлап, тыуған яғына ҡайта һәм 1934 йылға тиклем ауыл мәктәптәрендә, Амги мәхәллә мәктәбендә, Якутсктың 2-се баҫҡыс мәктәбендә һәм Якутск медицина техникумында уҡытыусы булып эшләй. Якутскта үҙен рәссам булараҡ һынап ҡарарға була. 1915 йылда бер нисә эше менән Якутск өлкә крайҙы өйрәнеү музейында һөргөнгә ебәрелгән сәйәсмәндәр ойошторған беренсе сәнғәт күргәҙмәһендә ҡатнаша.<ref name="yakutskhistory">[https://www.yakutskhistory.net/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C/ Якутская живопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603135617/https://www.yakutskhistory.net/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C/ |date=2020-06-03 }}</ref> 1920 йылдарҙа рәссам һәм бер үк ваҡытта крайҙы өйрәнеү буйынса белгес булараҡ эш башләй —боронғо әйберҙәрҙең зарисовкаларын эшләп, Яҡутстандың күп райондарына йөрөй. «Саха кэскилэ» («Яҡуттарҙың киләсәге») йәмғиәтенең ағзаһы булып инә. Михаил Михайлович 1924—1947 йылдарҙа Яҡут республика тыуған яҡты өйрәнеү музейының ғилми һәм сәгнғәт-экскурсия эшмәкәрлегендә ҡатнаша. 1942—1959 йылдарҙа СССР ФА Яҡут милли-тикшеренеү базаһында кесе ғилми хеҙмәткәр була. Был йылдарҙа ул үҙенең төп эшен — [[XVII]] — [[XX быуат]] башында яҡуттарҙың материаль культураһы буйынса биш томлы атласын тамамлай, ул кейем һәм биҙәүестәр, көнкүреш әйберҙәре, эш ҡоралдары, торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары, халыҡ орнаменты бүлектәренән тора. Байтаҡ эштәр авторы була, уның төп баҫмалары:<ref>[http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Носов Михаил Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214042007/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-14 }}</ref> * Якутский орнамент // Сборник трудов научно-исследовательского общества «Саха кэски-лэ». Якутск, 1928. * Одежда и ее украшения у якутов // Сборник научных статей Якутского республиканского краеведческого музея. Якутск, 1945. * Стилевые признаки в якутском орнаменте // Этнография Якутии. Якутск, 1949. * Эволюция якутской одежды в XIX в. // Сборник научных статей Якутского республиканского краеведческого музея. Якутск, 1956. * Художественные бытовые изделия якутов XVII — начала XX в. Якутск, 1989. Үҙенең ижади эшмәкәрлегендә Н.М. Носов һүрәт, графика, рәсем сәнғәте жанрында эшләй. Картиналары өсөн темаларҙы тарихи-этнографик һәм фольклор материалдарынан ала. Уның иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәрҙәре булып пейзаждар, бигерәк тә «Төньяҡ балҡышы», «Көҙ» һәм «Поляр төн» (1948), шулай уҡ «Эркээни үҙәне» һәм «Кулатта үҙәне» (1957) тора. 1938 йылда Яҡут крайҙы өйрәнеү музейы заказы буйынса рәссам боронғо эш ҡоралдарының һүрәттәр серияһын әҙерләй, шулай уҡ традицион иген һуғыу, күбә һәм кәбәндәрҙе һаҡлау алымдарын һүрәтләй.<ref>[https://sakha-pechat.ru/khudozhnik-nosov-m-m/ Художник Носов М. М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111204544/https://sakha-pechat.ru/khudozhnik-nosov-m-m/ |date=2019-11-11 }}</ref> 1960 йылдың 27 июлендә [[Якутск]]та вафат була. Ҡаланың Маганск зыяратында ерләнә<ref name="yakutskhistory"/> == Сығанаҡтар == * ''Потапов И. А.'' Первые художники Советской Якутии. — Якутск: кн. изд-во, 1979. * ''Габышев Л. М.'' Михаил Михайлович Носов. Каталог выставки. — Якутск: издание ЯРМИИ, 1959. * ''Винокуров П. В.'' Музеи Якутии. — Якутск, 1991. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} * [https://www.alley-science.ru/domains_data/files/1_7November/VKLAD%20M.M.%20NOSOVA%20V%20IZUChENIE%20TRADICIONNOGO%20YaKUTSKOGO%20KOSTYuMA.pdf ВКЛАД М. М. НОСОВА В ИЗУЧЕНИЕ ТРАДИЦИОННОГО ЯКУТСКОГО КОСТЮМА] * [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2000-1/08.htm Республика Саха (Якутия) — XX век в лицах] * [https://xn-----6kcbac1azfofe4cmqhvgl0bzre.xn--p1ai/stati/kultura/jakutskaja-zhivopis.html ЯКУТСКАЯ ЖИВОПИСЬ. Художник Носов М.М.] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Лесгафт исемендәге университетты тамамлаусылар]] lpzdjzwpxvlokzja9k9pndisqd38p7o 0 155806 1309765 1282820 2026-11-09T19:22:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309765 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|thumb|Шестерни молекулярного размера на основе [[нанотрубки|нанотрубок]]]] '''Нанотехноло́гия''' — фундаменталь һәм ғәмәли [[фән]] һәм [[техника]] өлкәһе, ул тикшеренеүҙәрҙең практик методтарын барыһы бергә, анализ һәм синтез, шулай уҡ айырым молекулалар һәм атомдарға контроль аҫтында тәьҫир итеп, алдан билдәләнгән атом төҙөлөшлө продукттарҙы эшләп сығарыу һәм ҡулланыу методтарын теоретик нигеҙләү менән эш итә. == Билдәләмәләр һәм терминология == Әлегә (2018—2019 йылдарҙа) донъяла нанотехнологии һәм нанопродукцияны һүрәтләй торған берҙәм стандарт ҡабул ителмәгән. «Нанотехнология» төшөнсәләре араһында ошондайҙары бар : # [[ISO]]/ТК 229 Техник комитетта нанотехнологиялар тип түбәндәгеләр күҙ алдында тотола:<ref>[http://www.iso.org/iso/iso_technical_committee?commid=381983 ISO — Technical committees — TC 229 — Nanotechnologies<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ## Ғәҙәттә,1 [[Нанометр|нм]] маштабындағы процесстарҙы белеү һәм улар менән идара итеү, ләкин күләм эффектын (күренешен) эшләтеп ебәргән ваҡытта яңыса ҡулланыу мөмкинлектәре асылһа, масштабы 100 нм бәләкәйерәк, йәки ҙурыраҡтар ҙа булыуы мөмкин. ## нанометр масштабында ирекле атомдар һәм молекулалар, шулай уҡ ошо ирекле атом һәм молекулаларҙың сифаттарынан айырылып торған, шулай уҡ ошо молекула һәм атомдарҙан торған матдәнең күләм сифаттарынан айырылып торған объект һәм материал сифаттарын ҡулланыу. Был методтар ошо сифаттарҙы камилыраҡ материалдар, приборҙар, системалар булдырыу өсөн ҡулланыла. # Рәсәй Федерацияһында нанотехнологиялар төшөнсәһе бирелгән документ: ГОСТ Р 55416-2013 «Нанотехнологии. Часть 1. Основные термины и определения»<ref>{{cite web|url = http://docs.cntd.ru/document/1200103381|title = Национальный стандарт РФ. Нанотехнологии. Часть 1. Основные термины и определения. ГОСТ Р 55416-2013 / ISO/TS 80004-1:2010 Группа Т00}}</ref> буйынса, атап әйткәндә: {{начало цитаты}}совокупность технологических методов, применяемых для изучения, проектирования и производства материалов, устройств и систем, включая целенаправленный контроль и управление строением, [[химический состав|химическим составом]] и взаимодействием составляющих их отдельных элементов [[нанодиапазон]]а.{{конец цитаты|источник=}} # "Рәсәй Федерацияһында нанотехнологиялар өлкәһендә эштәрҙе үҫтереүҙең [[2010]] йылға тиклемге концепцияһы"на яраҡлы ([[2004]] г.)<ref>[http://ntsr.info/nanoworld/simply/index.php?ELEMENT_ID=1442 Определение нанотехнологии согласно «Концепции развития в Российской Федерации работ в области нанотехнологий на период до 2010 года»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> нанотехнология — контролдә тотоп берәй үлсәме булһа ла 100 нм бәләкәйерәк компоненттарҙан торған объекттарҙы булдырыу һәм үҙгәртеү методтар һәм ысулдар барыһы бергә.Бының һөҙөмтәһендә улар ҙурыраҡ масштабтағы системаларҙа яҡшы эшләй ала торған ''бөтөнләй башҡа яңы сифаттар''ға эйә була. Нанотехнологиялар практик яҡтан -[[атом]]дар, [[молекула]]лар һәм нанокиҫәксәләрҙе булдырыу, эшкәртеү һәм улар менән эшләү өсөн кәрәк булған ҡорамалдар һәм уларҙың компоненттарын эшләп сығарыу. Объекттың һыҙма үлсәменең берәүһе булһа ла 100 нм булырға тейеш түгел тип иҫәпләнә —был атом төҙөлөшө контроль аҫтында айырым атомдар кимәлендә булдырылған, йәки үҙендә нанообъекттары булған макрообъекттар булыуы мөмкин. Киң мәғәнәлә был термин ошондай объекттарҙы диагностикалау, һүрәтләү һәм тикшереүҙе үҙ эсенә ала. Нанотехнологиялар ғәҙәти фәндәрҙән сифат яғынан айырыла, сөнки бындай масштабтарҙа йыш ҡына ғәҙәти материя менән эш итеүҙә макроскопик технологиялар ҡулланып булмай, ә ғәҙәти масштабтарҙа шул хәтле көсһөҙ генә микроскопик күренештәр : айырым [[атом]]дар һәм [[молекула]]лар йәки молекулалар агрегаттары, квант эффекты сифаттары һәм тәьҫир итешеүе (мәҫәлән, Ван-дер-Ваальс көстәре) күпкә әһәмиәтлерәккә әйләнә. Нанотехнология һәм бигерәк тә молекуляр технология — яңы, әлегә әҙ тикшерелгән фәндәр. Был өлкәлә эшләнергә тейеш тип күҙалланған асыштар әлегә эшләнмәгән. Шуға ҡарамаҫтан, үткәрелгән тикшеренеүҙәр практик һөҙөмтәләр бирә лә инде. Нанотехнологияла алдынғы фәнни ҡаҙаныштарҙы ҡулланыу уны юғары технологиялар рәтенә индерергә мөмкинлек бирә. Хәҙерге заманда [[электроника]] үҫеше ҡорамалдарҙың дәүмәле бәләкәйләнеү юлынан бара. Икенсе яҡтан, етештереүҙең классик ысулдары ҡоролмаларҙың дәүмәле бик ныҡ бәләкәйләнмәй, ә иҡтисади сығымдар экспоненциаль арта барыу менән бәйле тәбиғи һәм технологик ҡаршылыҡҡа етеп килә. Нанотехнология —электроника һәм башҡа фәнни яҡтан төплө нигеҙләнгән производстволарҙың үҫешендә булырға тейешле киләһе аҙым. == Тарих == Объекттарҙы атом кимәлендә тикшереү мөмкинлеге тураһында тәүге фараздар [[Ньютон Исаак|Исаак Ньютонды]]ң 1704 йылда сыҡҡан «Opticks» китабында яҙылған. Ньютон килсәктә берәй ваҡыт микроскоптар «[[корпускула]]лар серен» асыр тип өмөтләнә<ref>James E. McClellan III, Harold Dorn. Science and Technology in World History. Second Edition. Johns Hopkins university press, 2006. p.263</ref>. «Нанотехнология» терминын беренсе булып [[Танигути, Норио|Норио Танигути]] 1974 йылда 3уллана<ref name="rosnano">{{cite web|url=http://thesaurus.rusnano.com/wiki/article24441|title=Танигучи, Норио «Словарь нанотехнологических и связанных с нанотехнологиями терминов»|author=Попов Михаил Евгеньевич|publisher=[[Роснано]]|accessdate=2011-11-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65C8KyDci?url=http://thesaurus.rusnano.com/wiki/article24441|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127001451/http://thesaurus.rusnano.com/wiki/article24441 |date=2012-01-27 }}</ref> Ул был термин менән бер нисә [[нанометр]] ҙурлыҡтағы изделиелар етештереүҙе атай. 1980 йылдарҙа был терминды Эрик К. Дрекслер ''«Машины создания: Грядущая эра нанотехнологии»'' (''«Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology»'') һәм ''«Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation»'' тигән китаптарында ҡуллана. Уның тикшеренеүҙәрендә бер нисә нанометр ҙурлыҡтағы ҡорамалдарҙың эшен анализларға мөмкинлек биргән математик иҫәпләүҙәр төп урынды алып тора. == Яңы ҡаҙаныштар == === [[Наноматериалдар]] === * [[Графен]] * Углерод нанотрубкалар * [[Фуллерен]]дар * Нанокристалдар * [[Аэрогель|Аэрогелдәр]] * [[Аэрографит]] * Наноаккумуляторҙар * Лотос эффекты булған йөҙҙәр (поверхность) == Ҡарағыҙ == {{Div col|2}} * [[Биокомпьютер Эдлмана]] * [[Квантовый компьютер]] * [[Квантовая нанотехнология]] * [[Квантовые точки]] * [[Конечный биоавтомат Шапиро]] * [[Молекулярный компьютер]] * [[Нанобиотехнология]] * [[Нанотехнология типа «сверху–вниз»]] * [[Нанотехнология типа «снизу–вверх»]] * [[Нанохимия]] * [[Spinhenge@home]] * «[[Роснанотех]]» * {{не переведено|есть=:en:Implications of nanotechnology#Studies on the implications of nanotechnology|надо=Изучение влияния нанотехнологии|текст=Изучение влияния нанотехнологии|язык=англ.}} * [[Программируемая материя]] {{Div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Алфимова М.М. |заглавие = Занимательные нанотехнологии |место = М. |издательство = Бином |год = 2011 |страницы = 96 }} * {{книга |автор = Головин Ю.И. |заглавие = Наномир без формул |место = М. |издательство = Бином |год = 2012 |страницы = 543 }} * {{книга |автор = Гудилин Е.А. и др. |заглавие = Богатство наномира. Фоторепортаж из глубин вещества |место = М. |издательство = Бином |год = 2009 |страницы = 176 }} * {{книга |автор = Деффейс К., Деффейс С. |заглавие = Удивительные наноструктуры / пер. с англ. |место = М. |издательство = Бином |год = 2011 |страницы = 206 }} * {{книга |автор= [[Дрекслер, Эрик|Дрекслер Э.]], [[Минский, Марвин Ли|Мински М.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[Машины создания: Грядущая эра нанотехнологии]]|оригинал= Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 2-е изд|место= |издательство= |год= 2007|серия= |isbn= 0-385-19973-2|ref= Дрекслер}} * ''К. Жоаким, Л. Плевер.'' Нанонауки. Невидимая революция. — М.: КоЛибри, 2009. [http://elementy.ru/lib/430907 Глава из книги] * ''[[Малинецкий]] Г. Г.'' Нанотехнологии. От алхимии к химии и дальше// Интеграл. 2007, № 5, с.4-5. * {{книга |автор = Марк Ратнер, Даниэль Ратнер |заглавие = Нанотехнология: простое объяснение очередной гениальной идеи |оригинал = Nanotechnology: A Gentle Introduction to the Next Big Idea |ссылка = |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|«Вильямс»]] |год = 2006 |страницы = 240 |isbn = 0-13-101400-5 }} * {{книга |автор = Рыбалкина М. |заглавие = Нанотехнологии для всех. Большое в малом |ссылка = http://niint.ru/ndv.pdf |место = |издательство = www.nanonewsnet.ru |год = |страницы = 436 }} {{Wayback|url=http://niint.ru/ndv.pdf |date=20131021033626 }} * {{книга |автор = Хартманн У. |заглавие = Очарование нанотехнологии / пер. с нем. – 2-е изд. |место = М. |издательство = Бином |год = 2010 |страницы = 173 }} * {{книга |автор = Эрлих Г. |заглавие = Малые объекты – большие идеи. Широкий взгляд на нанотехнологии. |место = М. |издательство = Бином |год = 2011 |страницы = 254 }} * {{книга | автор = [[Балабанов, Виктор Иванович|Балабанов В. И.]] | заглавие = Нанотехнологии. Наука будущего | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2009 | страниц = 256 | isbn = 978-5-699-30976-4 | ref = Нанотехнологии. Наука будущего }} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Нанотехнология|Викисловарь=нанотехнология}} * [https://web.archive.org/web/20191124104000/http://www.nanonewsnet.ru/ Нанотехнологии в России и в мире] * [http://nanometer.ru/ Нанотехнологическое сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124103952/http://www.nanometer.ru/ |date=2019-11-24 }} * [http://www.RusNanoNet.ru/ «RusNanoNet»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126010454/http://rusnanonet.ru/ |date=2019-11-26 }} информационно-аналитический портал российской национальной нанотехнологической сети. * [http://nocnt.ru/ Научно-образовательный центр «Нанотехнологии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203175941/http://www.nocnt.ru/ |date=2019-12-03 }} ФГБОУ ВПО МГСУ * [http://ntsr.info/ Нанотехнологическое Общество России (НОР)] * [https://web.archive.org/web/20170626150143/http://portalnano.ru/ Федеральный интернет-портал «Нанотехнологии и наноматериалы»] * [http://www.nanoworld.org/ «Наномир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727111258/http://www.nanoworld.org/ |date=2011-07-27 }} Российское общество сканирующей зондовой микроскопии и нанотехнологии * [https://web.archive.org/web/20080601034818/http://nanodigest.ru/ Нано Дайджест] ; Реферируемые журналы * [http://www.nanotech.ru/journal/ Инженерный журнал «Нанотехника» — российский журнал (издаётся с 2004 г.), посвящённый практическому использованию нанотехнологий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219101550/http://www.nanotech.ru/journal/ |date=2019-12-19 }} * [http://www.mashin.ru/eshop/journals/nanoinzheneriya/ Научно-технической журнал «Наноинженерия»] * [http://nanojournal.ifmo.ru/ Наносистемы: физика, химия, математика] * [http://www.iop.org/EJ/journal/0957-4484 Журнал Nanotechnology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222021522/http://www.iop.org/EJ/journal/0957-4484 |date=2010-02-22 }} * [http://pubs.acs.org/journals/nalefd/ Журнал Nano Letters на английском языке] ; Дополнительные материалы * [http://www.chil.com.ua/congress/video/02.html Нанотехнологии, наномедицина, нанофармакология: в практической медицине. Видео-лекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301214239/http://www.chil.com.ua/congress/video/02.html |date=2011-03-01 }} * [http://sun.tsu.ru/mminfo/000234209/nanotechnology.htm Нанотехнологии, краткий библиографический указатель] * [http://www.chem.msu.su/rus/jvho/2002-5/4.pdf Сокращенный перевод лекции «Там внизу полно места» (1959)] * [http://univertv.ru/video/fizika/materialovedenie/mneniya_o_nano/?mark=science Мнения о «Нано»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111216004626/http://univertv.ru/video/fizika/materialovedenie/mneniya_o_nano/?mark=science |date=2011-12-16 }} Видео о современных нанотехнологиях: что это такое, где используются, зачем разрабатываются. * [http://theskepsis.com/the-strange-new-world-of-nanoscience-narrated-by-stephen-fry/ Документальный фильм «Новый Странный Мир Нано-науки»]{{Недоступная ссылка|date=Август 2019 |bot=InternetArchiveBot }}. {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Нанотехнология}} {{rq|style|cleanup}} [[Категория:Нанотехнология| ]] ptlwjuf3mhomfm0efv6lcx9zxglrqen 0 156697 1309685 1064352 2026-11-09T13:32:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309685 wikitext text/x-wiki {{Ғалим}} '''Федор''' (Феодор{{Sfn|Комедии Публия Терентия Африканскаго|1774}}) '''Петрович''' '''Моисеенков''' (Моисеенко, Мойсеенков{{Sfn|Комедии Публия Терентия Африканскаго|1774}}) ([[22 ноябрь]] ([[11 ноябрь]]) [[1754 йыл]] — [[5 октябрь]] ([[24 сентябрь]]) [[1781 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] тәбиғи фәндәр белгесе (химик, металлург, минералог), тәржемәсе, әҙәбиәтсе. Петербург фәндәр академияһы адъюнкты (1779), [[Санкт-Петербург]] Тау училищеһы уҡытыусыһы. Минералогия өлкәһе белгесе, әҙәби әҫәрҙәр һәм ғилми хеҙмәттәр авторы, шулай уҡ инглиз, латин, немец һәм француз телдәренән тәржемәсе; «Эдда» әҫәрен рус теленә беренсе булып тәржемәләгән.{{TOC left}}[[Ломоносов Михаил Васильевич|Михаил Ломоносовтың]] ғилми эштәрен һәм идеяларын дауам итеүсе, һуңынан уның идея, беренсе рәсәй минералогы{{Sfn|Шафрановский, Раскин (сост.)|1955|с=3}}. == Биографияһы == Ғәҙәттә, уның фамилияһы рәсми ҡағыҙҙарҙа Моисеенков булараҡ яҙылған, үҙенең ҡайһы бер әҙәби эштәренә ул Моисеенко тип ҡул ҡуя{{Sfn|Шафрановский, Раскин (сост.)|1955}}; Фәндәр академияһы баҫмаларында ул Феодор Мойсеенков тип күрһәтелгән{{Sfn|Комедии Публия Терентия Африканскаго|1774}}. Рәсәй Фәндәр академияһында ул «Моисеенко (Моисеенков) Федор Петрович» тип яҙылған<ref name="Р"><span class="citation">[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51362.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 Моисеенко (Моисеенков) Федор Петрович&nbsp;: Историческая справка]&nbsp;: &#x5B;<span title="архивировано из первоисточника">[https://web.archive.org/web/20191129122219/http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51362.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 арх.] 29.11.2019;— Российская академия наук; — 2 декабря;— Дата обращения: 29.11.2019.</span></ref>. Харьков наместниклығының (хәҙер — [[Сумы өлкәһе]], [[Украина]]) Лебедин ҡалаһында {{OldStyleDate|22|ноября|1754 года|11}} тыуған сығышы менән казактар старшинаһынан. Харьков коллегиумында (дини-донъяуи урта уҡыу йорто), аҙаҡ, 1766 йылдың июленән алып — [[Санкт-Петербург]] ҡалаһының Академиягимназияһында уҡый. бында ул яҡташы Василий Иванович Крамаренков ярҙамы менән уҡырға инә{{Sfn|Фундаминский|1999}} Крамаренков (1732 — 1801 й. тирәһе) Хөкүмәт сенатында секретарь була, шулай уҡ граф Воронцовтың да секретары бурыстарын башҡарған була. Гимназияны тамамлағандан һуң, Моисеенков студентлыҡҡа ҡабул ителә һәм профессорҙарҙың лекцияларын тыңлау хоҡуғын ала ( ошо осорҙа Академия гимназияһы Петербург фәндәр академияһының Академия университеты менән берләштерелә , берҙәм «Академия училищеһы» барлыҡҡа килә); ул [[химия]] һәм минералогияла махсуслашҡан була; уҡытыусылары араһында академик Каспар Вольф һәм Эрик Лаксман була. 1774 йылда Моисеенков сит илдәргә «минералдар һәм мәғдән (руда) ҡаҙыу эштәрен өйрәнершгә ебәрелә»{{Sfn|ЭСБЕ|1890—1907}}. Ул башта Фрайберг тау академияһында, һуңынан Лейпциг университетында уҡый; махсус предметтар менән бер рәттән шулай уҡ әхлаҡ, [[Фәлсәфә|философия]], [[тарих]], [[география]] һәм [[Инглиз теле|инглиз телен]] өйрәнә. 1779 йылда минералогия буйынса эштәре өсөн Лейпциг иҡтисад йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана{{Sfn|Фундаминский|1999}}. 1779 йылда тыуған иленә ҡайта. 1779 йылдың 12 октябрендә Санкт-Петербург Император сәнғәт һәм фәндәр академияһының химия һәм минералогия адъюнкты итеп һайлана<ref name="РАН"><span class="citation">[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51362.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 Моисеенко (Моисеенков) Федор Петрович&nbsp;: Историческая справка]&nbsp;: &#x5B;<span title="архивировано из первоисточника">[https://web.archive.org/web/20191129122219/http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51362.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 арх.] 29.11.2019</span></span></ref>. Шул уҡ йылда ул Тау училищеһында (ул замандың беренсе тау профилле юғары уҡыу йортонда) [[Карл Линней|Карл Линнейҙың]] уҡыусыһы, тәбиғи фәндәр белгесе, яңы эш урынына ебәрелгән [[Карамышев Александр Матвеевич|Александр Матвеевич Ҡарамышев]] урынына лекциялар уҡый. Был уҡыу йорто хәҙер — [[Санкт-Петербург дәүләт тау университеты|Санкт-Петербург тау университеты]] тип йөрөтөлә.: Ҡарамышев [[металлургия]] һәм химияны бер фән итеп уҡыта. Ул училищенан киткәс, Моисеенков металлургия һәм тау сәнғәте фәнен, ә Матвей Иванович Афонин химия һәм пробирка сәнғәтен уҡыта{{Sfn|Чиркст|2006}}. Махсус предметтарҙан тыш, Моисеенков [[тарих]] һәм сәйәси географияһын, ә һуңғараҡ, билдәле шағир һәм тәржемәсе Иван Хемницер училищенан киткәндән һуң — шулай уҡ [[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]] теле уҡыта{{Sfn|Фундаминский|1999}}. Моисеенков Фәндәр академияһының Ҡырым ғилми экспедицияһының етәксеһе итеп тәғәйенләнә, әммә экспедицияның башланғыс этабында ауырып китеү сәбәпле Мәскәүҙә, йылдың {{OldStyleDate|5|октября|1781 года|24|сентября}} көнө кинәт кенә 26 йәшендә вафат була{{Sfn|Фундаминский|1999}}. == Ғилми баҫмалары == Моисеенков тере саҡта уның ике фәнни баҫмаһы нәшер ителә. «Минералогическое сочинение об оловянном камне» китабы немец телендә 1779 йылда Лейпциг ҡалаһында баҫылып сыға. Фәнни хеҙмәтенең икенсеһе — «Примечания к русскому переводу книги „Минералогические известия о Саксонском рудном кряже“» (1780) — Моисеенковтың тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡас яҙған китабы. Был китабын ул Иван Хемницер менән бергә «Минералогические известия о Саксонском рудном кряже» китабын тәржемәләгән осорҙа мөхәррирләгән{{Sfn|Фундаминский|1999}}. * {{Публикация|книга|заглавие=Минералогическое известие о саксонском рудном кряже|ответственный=Переведено с немецкаго языка Горнаго училища студентом Андреем Пикароном. Разсмотренное и поправленное г. надворным советником Хемнитцером и г. маркшейдером Мартовым. С примечаниями Академии наук адъюнкта г. Моисеенкова|место=СПб.|издательство=Печатано при том же Училище|год=1780|страниц=[2], 71|oclc=80051416|примечание=<small>[https://search.rsl.ru/ru/record/01003335118 Библиографическая карточка в РГБ]</small>}} 1955 йылда Моисеенковтың Фәндәр академияһы архивында һаҡланған ҡулъяҙмалары буйынса тьағы ла дүрт эше баҫыла{{Sfn|Шафрановский, Раскин (сост.)|1955|с=3}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Моисеенков, Федор Петрович}} * {{Публикация|книга|Изд-во АН СССР|заглавие=Материалы Ф. П. Моисеенко в Архиве Академии Наук СССР|ссылка=http://ranar.spb.ru/rus/books1/id/62/print/|место=М.; Л.|издательство=|год=1955|ref=Шафрановский, Раскин (сост.)}} * {{Публикация|книга|автор=Фундаминский М. И.|заглавие=Словарь русских писателей XVIII века. Выпуск 2. К—П|ссылка=|место=СПб.|издательство=Наука|год=1999|ref=Фундаминский}} ссылка=https://web.archive.org/web/20250905032719/https://cyberleninka.ru/article/n/sodruzhestvu-metallurgov-i-himikov-gornogo-instituta-svyshe-230-let%7C%D0%B3%D0%BE%D0%B4=2006%7Cref=%D0%A7%D0%B8%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%82%7D%7D == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|51362|Моисеенко (Моисеенкова) Фёдора Петровича}}{{V|29|11|2019}} [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1781 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1754 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]] 98xrtgmbhlxn2m0pldhmjyfu0i12l20 0 156843 1309827 1299870 2026-11-10T00:00:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309827 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оскар Авилес''' ({{Lang-es|Óscar Guillermo Avilés}}; ([[24 март]] [[1924 йыл]] —[[ 4 май]] [[2014 йыл]]) — [[Перу]] йырсыһы, музыкант, билдәле гитарасы, аранжировщик һәм {{Композитор|Перу|XX века|XXI века}}''. Música criolla'' — перуан музыкаһы жанрының иң яратҡан һәм билдәле музыканттарының береһе<ref>[https://www.livinginperu.com/peru-mourns-loss-of-first-guitarist-oscar-aviles-102679/ PERU MOURNS LOSS OF ‘FIRST GUITARIST’ ÓSCAR AVILÉS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217170111/https://www.livinginperu.com/peru-mourns-loss-of-first-guitarist-oscar-aviles-102679/ |date=2019-12-17 }}</ref>. «La Primera Guitarra del Perú» Почетлы титулына лайыҡ булыуы менән билдәле (Перуның Беренсе гитарасыһы). == Биографияһы == Оскар Авилес илдә билдәле фотограф ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан креол музыкаһы менән мауыға. Гитарала уйнарға ҡартәсәһенән өйрәнә. Һуңғараҡ, 1936—1938 йылдарҙа, Милли консерваторияла гитараны ныҡлап үҙләштерә. Музыкаль карьераһы 1939 йылда, 15 йәшендә, башлана — ''La Limeñita y Ascoy'' ағалы-ҡустылы дуэт менән''.'' 1942 йылда ''Núñez, Arteaga & Avilés'' төркөмөндә сығыш яһай, улар менән бергә радиоконкурста еңеү яулай, конкурсты «La Noche» гәзите ойоштора. Әлеге конкурстан һуң уны ''La Primera Guitarra del Perú'' тип атай торған булалар. Был титулды йырсы ғүмеренең аҙағынаса һаҡлай. Артабан ул билдәле ансамблдәр һәм музыкаль төркөмдәр менән сығыш яһай, күренекле перуан йырсыларына аккомпаниаторлыҡ итә. Ҡала властары уның исемен музыкант тыуған урамға бирергә ҡарар итә һәм тыуған йорто фасадына мемориаль таҡтаташ урынлаштыра<ref>{{Cite web|url=https://www.last.fm/es/music/Oscar+Avil%C3%A9s/+wiki|title=Biografía de Oscar Avilés|publisher=Last.fm|lang=es|accessdate=2019-08-26}}</ref> Бер нисә наградаға (шул иҫәптән, Сан-Маркос Университетының Почетлы докторы исеме) һәм күп алтын пластинкаларға эйә . == Дискографияһы == # ¡Avilés Otra vez! # Bailable dimensión Nueva # Corazón Mi: Alicia Óscar Maguiña Avilés y # Presenta Óscar Avilés… # Así nomás # Dialogando (con Granda Chabuca) # Es decir # Юғиһә estilo Cuatro un y: Zañartu Los Óscar y Avilés. # Sus invitados Avilés y # Mar Desde los Andes al # I II Juntos y: Alicia Óscar Avilés y Maguiña. # Los García Esta vez y Avilés. # El Viva… Perú! Carajo. # Ahora con Avilés Y…Banda. # Criolla y… Pancho Jiménez Avilés En Oscar Фиеста # Solo Avilés. # I II eternos peruanos Valses y (con Augusto Valderrama). # Sabor En guapeo y # Gente morena # Ortega Avilés Gabriela Óscar y # Bracamonte Avilés con Cecilia Óscar # Avilés Cuadros Óscar Víctor y # Vásquez Jesús con de la Avilés Óscar guitarra # Chabuca Granda a Homenaje: Oscar Avilés fetiche y # Марья América Chabuca Grande con de el Vargas # ¡¡¡Tal trío Que!!! # Valseando festejos # Festejos Seguimos valseando # Dávalos Avilés con Óscar Los # 40 años Avilés… # ¡Son nuestros! # Únicos # El Chacombo traemos Les… # Siempre juntos # Sobraron Se: Mori Óscar Avilés y Julio. # Arturo «Zambo» y Óscar Cavero Avilés # Y Sabor sabor más: Campos Lucila. # El compuso Pinglo también Gran. # Un Sinfonía en Perú (con Víctor Cuadros). # Tinta Roja Corazón de<span> </span>: Valdivia Dayanne. # Con Avilés Oscar… # Bronces de Los Neves Lucho # Y Pinglo Chabuca. # Cofre de Los Embajadores con Criollos recuerdos los. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://peru.com/entretenimiento/musica/oscar-aviles-fallecio-primera-guitarra-peru-noticia-242550 Óscar Avilés: la якынлашты guitarra Falleció del Perú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109153710/https://peru.com/entretenimiento/musica/oscar-aviles-fallecio-primera-guitarra-peru-noticia-242550 |date=2020-11-09 }}{{ref-es}} * [https://alchetron.com/%C3%93scar-Avil%C3%A9s Óscar Avilés]{{ref-es}} [[Категория:Почётлы докторҙар]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 мартта тыуғандар]] [[Категория:Перу музыканттары]] [[Категория:Перу йырсылары]] sftivr702m1u88w7ff6h1tzo518glmc 0 157262 1309945 1237476 2026-11-10T10:11:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309945 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''СОФИН''' («фин халыҡтарын азат итеү союзы», удм. «Финн выжыысь калыкъёсты мозмытон союз») — 1932—1933 йылдарҙа [[Түбәнге Новгород]] буйынса ОГПУ даими вәкиллеге тарафынан уйлап сығарылған киң билдәле эш. 1932 йылдың февралендә Кузебай Герд ([[Удмурт теле|удмурт]] шағиры, прозаик, драматург, йәмәғәт эшмәкәре) беренсе тапҡыр [[Түбәнге Новгород|Горькийҙан]] килгән тәфтишсе, Горький крайы буйынса ОГПУ ПП ОО-ның 2-се бүлеге начальнигы А. Д. Антоновскийға «әңгәмәләргә» саҡырыла, шунан ул Гердты Горькийға алып китә. Кире ҡайтҡандан һуң май айында ул ҡабаттан Горькийға саҡыртыла һәм 1932 йылдың 13 майында ҡулға алына, уны, ОГПУ сценарийы буйынса, «Бӧляк» контрреволюцион ойошмаһын ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр, йәнәһе, ойошманың эшмәкәрлеге Удмурт АО-һын һәм башҡа автономияларҙы (Мари, Мордва, Карел, Коми-Зырян) СССР-ҙан ситләштереүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ Герд «[[Финляндия]] протектораты аҫтында берҙәм фин-уғыр федерацияһын» төҙөүҙә, эстон һәм фин дипломаттары менән бәйләнештәрҙә, ошо илдәр файҙаһына шпионажда, терактар әҙерләүҙә ғәйепләнә. Эш буйынса шулай уҡ Д. А. Батиев, В. И. Лыткин, В. П. Налимов, С. А. Попов, А. А. Чеусов, М. Т. Маркелов (эрзә, этнограф, фольклорист, фин-уғры белгесе) йәлеп ителә. Судҡа 28 кеше бирелә, тағы ла «Софин» ойошмаһына ҡағылышы булған башҡа эштәр буйынса тағы ла 3 кеше йәлеп ителә. == Әҙәбиәт == ** ''[[Куликов, Кузьма Иванович|Куликов К. И.]]'' [http://elibrary.unatlib.ru/handle/123456789/10584 Дело «СОФИН». Ижевск: УИИЯЛ, 1997.] == Һылтанмалар == * [http://uralistica.com/page/kuzebaj-gerdkuzebay-gerd Биография Кузебая Герда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212619/http://uralistica.com/page/kuzebaj-gerdkuzebay-gerd |date=2016-03-03 }} * [http://zur.ru/?action=show_id&id=6149&np_id=364 Кузебай Герд: «Один из многих»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212720/http://zur.ru/?action=show_id&id=6149&np_id=364 |date=2016-03-03 }} * [http://www.udmurt.info/pdf/library/kuzebay-gerd.pdf Биография Кузебая Герда] * [http://www.museum.ru/M1543 Дом-музей Кузебая Герда — филиал Вавожского районного краеведческого музея] * [http://apologet.narod.ru/apologetika/shumilov/vavozh/14.html Евгений Шумилов о Кузебае Герде] * [https://web.archive.org/web/20240614193242/https://ru.openlist.wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%281899%29 Поиск по открытому списку жертв политических репрессий в СССР / Маркелов Михаил Тимофеевич (1899)] [[Категория:Удмуртия тарихы]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Удмуртия]] lweknmomzcnmeo5wvveirbpbjykvflp 0 157412 1309832 1301069 2026-11-10T00:31:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309832 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пётр Чайковский һәм Надежда фон Мекк исемендәге музей'''({{Lang-uk|Музей Петра Ілліча Чайковського і Надії Філаретівни фон Мекк}}) — [[Украина]]ла Браилов ҡала тибындағы ҡасабала ([[Винница өлкәһе]] [[Жмеринка районы]]) урынлашҡан музей<ref name="Музей в Браилове">[http://monuments.top/muzey-p-i-tchaykovskogo-i-n-f-fon-mekk-v-brailove Музей П.И.Чайковского и Н.Ф. фон Мекк в Браилове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815085913/http://monuments.top/muzey-p-i-tchaykovskogo-i-n-f-fon-mekk-v-brailove/ |date=2020-08-15 }}</ref>. [[Ров (йылға)|Ров йылғаһы]] ярында урынлашҡан Һарай-парк комплексы, [[1868 йыл]]да тимер юлы магнаты Карл фон Мекк тарафынан төҙөлгән. == Тарихы == [[XIX быуат]] башында Браилов хужаһы Фелециан Юковский була<ref name="Һарай комплексы">[http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo История Рода фон Мекк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122154851/http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo |date=2020-01-22 }}</ref>. 1868 йылда ул усадьбаны билдәле тимер юлы эшҡыуары Карл фон Мекка һата. Фон Мекк (1821—1876) [[Жмеринка]]-[[Одесса]] тимер юлы инженеры булып эшләй. [[XIX быуат]]тың 60-сы йылдарында [[классицизм]] стилендә ике ҡатлы һарай төҙөй<ref name="Һарай комплексы"></ref>. Һарайҙы 7 гектарлыҡ иҫ китмәле парк уратып алған. Парк уның ҡатыны Надежда фон Мекк проекты буйынса һалынған: өс күлдән торған каскад бар, күлдәрҙе күперҙәр тоташтыра. Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең береһе ҡабатланмаҫлыҡ романтик тәьҫораттар ҡалдыра. Парк менән бер үк ваҡытта ҡапҡа ҡарауылсыһы өсөн матур биҙәлгән аласыҡ төҙөлгән. Надежда Филаретовна Мекк (1831—1894) үҙенең бөйөк урыҫ композиторы Петр Чайковский (1840—1893) менән дуҫлығы арҡаһында тарихҡа инә. Мәскәү филармонияһы директоры Николай Рубинштейндың тәҡдиме буйынса 1876 йылда фон Мекк ғаиләһе Чайковскийға музыкаль әҫәрҙе ижад итергә заказ бирә. Шулай башлана имение хужабикәһәнең күренекле композитор менән дуҫлығы. Фон Мекктың вафатынан һуң уның ҡатыны баронесса Надежда Филаретовна фон Мекк үҙе бар мөлкәте менән идара итә башлай. Бай тол ҡатынды меценатлыҡ мауыҡтыра. Браиловтағы усадьба хужабикәһе бөйөк композитор Чайковскийҙың талантына ғашиҡ булған кеше була. Етеш йәшәгән кеше булараҡ, ул Чайковскийға йыл һайын бирелә торған субсидия тәҡдим итә (6 мең һум) һәм ошо сәбәп менән башланған хатлашыу дуҫлыҡҡа әүерелә. Уларҙың танышыуы ситтән тороп танышыу була. 13 йылдан ашыу улар хатлашалар һәм бер тапҡыр ҙа осрашмайҙар. Үҙ-ара килешеү буйынса улар осрашмаҫҡа ҡарар итәләр һәм сит кешеләргә үҙ дуҫлыҡтары тураһында хәбәр итмәҫкә килешәләр. Бөгөнгө көндә лә был мөнәсәбәттәрҙең сере аңлатылмаған сер булып ҡала<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Тарихҡа ла әлеге усадьба Надежда Филаретовна менән Петр Чайковскийҙың ошо серле, ныҡ һәм оҙайлы дуҫлыҡ арҡаһында инә. Бөтәһе Браиловта Чайковский биш тапҡыр (башҡа сығанаҡтар буйынса — өс тапҡыр) була<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Бында ул беренсе оркестр сюитаһын, «Орлеан ҡыҙы» оркестр операһын ижад итә, шулай уҡ бында ул 14 романс һәм бик күп башҡа әҫәрҙәрен яҙа. Браилов тирәһендә Ров йылғаһы өҫтөнән ''Чайковский ҡаяһы'' күтәрелгән<ref name="Һарай комплексы"></ref> — композитор бында ижад итергә яратҡан. Бына нисек Чайковский Браилов тураһында яҙып ҡалдырған: <blockquote>«Браиловҡа сәфәрҙәрем минең хәтеремдә ғүмеремдең иң илһамлы көндәренең бәхетле хәтирәләре булып ҡаласаҡ»<ref name="Һарай комплексы"></ref>.</blockquote> Композитор матур биҙәлгән манарала ижадҡа бирелгән, бынан урындағы монастырға иҫ китерлек күренеш асыла. 1881 йылда Надежда фон Мекк йорт композиторы сифатында Париж консерваторияһы студенты Клод Дебюссины (1862—1913) саҡыра. Чайковский ижады менән һуғарылған атмосфера йәш композиторҙың ижадына йоғонто яһамай ҡалмай, һуңғараҡ Дебюсси күрекле француз композиторы булып китә<ref name="Һарай комплексы"></ref>. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һарай бик ҙур зыян күрә<ref name="Һарай комплексы"></ref>. Бөйөк композиторға хөрмәт йөҙөнән уны тергеҙәләр, әммә архитектура үҙенсәлектәре һаҡланмай. Берҙән-бер Чайковскийҙы хәтерләткән урын — йорт мөшөндәге декоратив манара. Бөгөнгө көндә элекке усадьбала лицей урынлашҡан, ә имение базаһында Петр Чайковский һәм Надежда фон Мекк музейы ойошторолған. == Музейҙы ойоштороу. Бөгөнгө торошо == Музей 1979 йылда Браилов ПТУ эргәһендә ойошторола һәм хәҙерге көндә фон Мекк ғаиләһенең һарай комплексында урынлашҡан. Музей коллекцияһы яҡынса 2 000 экспонат тәшкил итә һәм бөйөк композиторҙың һәм уның дуҫы һәм меценат Надежда фон Мекктың үҙ-ара бәйләнештәренә арналған. Уникаль музыкаль китапханаһында композиторҙың тормошо һәм ижады тураһында тасуирлаған бай экспозиция тупланған, Чайковский эшендә ҡулланған һирәк нота баҫмалары ҡуйылған. Бөтә экспонаттарҙы — мебель, музыкаль ҡоралдар, кәнсәләр кәрәк-яраҡтары — музейға фон Мекк вариҫтары ҡулланыу өсөн бүләк иткәндәр<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Иғтибарҙы фонарь-бүлмә йәлеп итә — элек Н. Фон Мекктың һәм П. Чайковскийҙың эш кабинеты, уның экспозицияһы музыка даһийының тормошо һәм ижады хаҡында һөйләй. Зал интерьерында Надежда Филаретовнаның шәхси әйберҙәре урынлашҡан<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Артабанғы экспозиция залында Надежда фон Мекктың шәхси фотоальбомынан фотокүсермәләре ҡуйылған, улар элекке Браиловты, уның эргә-тирәһен һәм архитектураһын сағылдыра. Витриналарҙа П. Чайковскийҙың үҙе йәшәгән саҡтағы әҫәрҙәр баҫмалары урынлашҡан. Музей фондтарына иң ҙур өлөштө йылдар дауамында фон Мекк ғаиләһенә һәм композитор Чайковскийға ҡағылышы булған мемориаль һәм тематик әйберҙәрҙе йыйған коллекционер П. Пляцек эшләй<ref>[https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Gmerinka-muz.php Музеи Жмеринки]</ref>. Йыл һайын музейҙы донъяның төрлө мөйөштәренән меңләгән туристар килеп күрә, музыканы баһалай белеүселәргә был мауыҡтырғыс музейҙа күрерлек нәмәләр бик күп<ref name="Музей в Браилове"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200815085913/http://monuments.top/muzey-p-i-tchaykovskogo-i-n-f-fon-mekk-v-brailove/ Музей П.И.Чайковского и Н.Ф. фон Мекк в Браилове] * [http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo История Рода фон Мекк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122154851/http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo |date=2020-01-22 }} * [https://web.archive.org/web/20191212152352/https://discover.net.ua/locations/usadba-fon-mekkov-muzey-chaykovskogo Усадьба фон Мекков (Музей П. И. Чайковского и Н. Ф. фон Мекк)] * [https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Gmerinka-muz.php Музеи Жмеринки] [[Категория: Винница өлкәһе]] [[Категория:Жмеринка районы]] ml269a30m73fj232rzyml1y148207ho 0 157700 1309892 1234370 2026-11-10T06:07:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309892 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рената Скотто''' ({{lang-it|Renata Scotto}}, [[24 февраль]] [[1934 йыл]]) — [[Италия]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы (сопрано), театр режиссёры. == Биографияһы == Рената Скотто Италияла Савон ҡалаһында тыуған, шунда 18 йылдан һуң опера сәхнәһендә [[Верди]]ҙың «[[Травиата]]һында» Виолетта ролендә тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1953 йылдан Миландың «Нуово» театры сәхнәһендә сығыш яһай, ә киләһе йылда «Ла Скала» сәхнәһенә сыға. 1957 йылдан [[Лондон]] («Мөхәббәт эсемлегендә» Мими, Адин партияһын башҡара). Йырсыға уңыштар 1957 йылда [[Эдинбург|Эдинбург фестиваленд]]ә килә, унда ул «Сомнамбула» операһының Әминә партияһында Мария Калласты алмаштыра. Скоттоның йырсы булараҡ үҫешенә испан йырсыһы һәм педагогы Мерседес Льопарт ҙур йоғонто яһай<ref>[http://www.operanews.ru/scotto75.html Славный юбилей: Ренате Скотто — 75] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117154819/http://www.operanews.ru/scotto75.html |date=2011-11-17 }} OperaNews.ru — Всё об опере, 01.03.2009</ref> 1964 йылда «Ла Скала» театры менән бергә Рената Скотто тәүге тапҡыр [[Мәскәү]]гә гастролгә килә, ул саҡта «Лючия ди Ламмермур» операһында йырлай. 1965 йылдан Скотто Рената «Метрополитен-Опера» менән хеҙмәттәшлек итә («Мадам Баттерфляй» төп партияһында дебюты), унда 1987 йылға тиклем сығыш яһай (партиялары араһында — «[[Трубадур (опера)|Трубадурҙа]]» Лючия, Леонора, «Дон Карлоста» Елизавета, Дездемона). Ул [[Мюнхен]], [[Берлин]], Чикагола йырлай (1960 йылдан, Мими партияһында дебют), күп тапҡыр «Арена ди Верона» (1964-81) фестивалендә сығыш яһай. Скоттоның репертуарында Норма. Леди Макбет, Джоконда кеүек драматик пландағы партиялар ҙа була. 1992 йылда «Кавалере розы» (Театр Массимо Беллини, Катания) операһында Маршальша партияһын башҡара, 1993 йылда «Флорентия музыкаль майы» фестивалендә Пуленктың «Кеше тауышы» моноопераһында сығыш яһай. 1997 йылда камера программаһы менән Мәскәүҙә сығыш яһай. Ренатаның репертуары ҡырҡтан ашыу ролде индерә. 2011 йылда йырсы Рената Скотто Санкт-Петербургта үтеүсе Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурста вокалистар ярышының жюри составына инә.<ref>[https://web.archive.org/web/20120216054153/http://www.itar-tass.com/c17/174915.html Ренате Скотто в жюри конкурса имени Чайковского не хватило «интернациональной составляющей»] ИТАР-ТАСС, 28.06.2011</ref><ref>[http://m.rg.ru/2011/06/29/skotto-site.html Как на конкурсе Чайковского судит оперная прима Рената Скотто]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Российская газета» № 5515 (139) от 30 июня 2011 г.</ref> Ренатаның яратҡан рус композиторы — Михаил Иванович Глинка.<ref>[http://www.trud.ru/article/23-06-2011/264559_renata_skotto_na_foto_iz_spektaklja_zhizn_za_tsarja_ja_poxozha_na_russkuju_zhenschinu.html Рената Скотто: «На фото из спектакля „Жизнь за царя“ я похожа на русскую женщину»] газета «Труд», 23 июня 2011</ref> Әлеге ваҡытты Рената Скотто [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй, әммә күп ваҡытын Европала үткәрә, театр постановкалары режиссёр сифатында ҡатнаша, Римдә Санта-Барто Музыка академияһында уҡыта. 2011 йылдың 27 февралендә «Met Legends» наградаһын ала<ref>{{Cite web|url=https://www.broadwayworld.com/bwwopera/article/Metropolitan-Opera-Guild-Presents-Met-Legends-Renata-Scotto-227-20110121|title=Metropolitan Opera Guild Presents Met Legends: Renata Scotto 2.27|author=BWW News Desk|publisher=BroadwayWorld.com|lang=en|accessdate=2019-08-28}}</ref> == Режиссерлыҡ эшмәкәрлеге == [[Файл:Metropolitan_Opera_House_At_Lincoln_Center_2.jpg|мини|250x250пкс|Нью-Йоркта Метрополитен Опера]] Метрополитен Операла, Арена ди Веронала, Флорида опера театрында (Майями), Фин милли операһында, Катания ҡалаһындағы театрҙа, Лирик операла (Чикаго), Сантьяго, Афина театрҙарында һәм башҡа ҡалаларҙа опера спектаклдәренең постановкаһы. * «Норма» (фин милли операһы постановкаһы) * «Мадам Баттерфляй» (Метрополитен Опера, Арена ди Верона, Гранд Опера Флорида, Палм Бич Опера) * «Пир» (Катания, 1993) * «Валли» (Даллас, Берн) * «Травиата» (Нью-Йорк Сити Опера, 1995) * «Богема» (2007, Чикаго һәм Палм Бич Опера 2009) * «Турандот» (Афина 2009) * «Сомнамбула» (Катания, 1994; 2008 Майами һәм Мичиган) * «Лючия ди Ламмермур» (Салоники 2004) * «Адриана Лекуврер» (Сантьяго 2002) * «Un ballo in maschera» (Чикаго 2010) == Наградалары һәм бүләктәре == * Изге Михаил премияһы 1994 * 1995 йылда «Эмми» премияһы «Нью-Йорк Сити» Операһында «Травиата» телепостановка өсөн * Opera News Award 2006. == Дискографияһы == === Аудио === * Беллини. ''Капулетти и Монтекки.'' Claudio Abbado, 1968 * Беллини. ''Сомнамбула.'' Cillario, 1972, Ковент Гарден * Беллини. ''Сомнамбула.'' Santi, ЛА Фениче, 1961 * Беллини. ''Чужестранка (La straniera).'' Gracis. * Беллини. ''Норма''. Levine; Sony 1979 * Беллини. ''Норма''. Muti, Флоренция, 1981 * Беллини. ''Заира''. Belardinelli * [[Жорж Бизе|Бизе]]. ''Кармен'' (партия Микаэлы). Molinari-Pradelli * [[Джузеппе Верди|Верди]]. ''Ломбардцы в первом крестовом походе''. Gavazzeni * Верди. ''Сицилийская вечерня''. Gavazzeni * Верди. ''Сицилийская вечерня''. Muti * Верди. ''[[Травиата]]''. Cillario * Верди. ''Травиата''. Votto DG 1963 * Верди. ''Травиата''. Muti. EMI 1980 * Верди. ''Набукко''. Muti. EMI, 1978 * Верди. Реквием. Muti; EMI * Верди. Реквием. Abbado, Rome 1977 * Верди. ''Риголетто''; Gavazzeni; RCA * Верди. ''Риголетто''; Kubelik; RCA * Верди. ''Риголетто'', Giulini * Верди. ''Отелло''; Levine; RCA * Верди. ''Отелло'', Muti, Firenze, 1978 * Верди. Песни. Вашингтон * Вольф-Феррари. ''Секрет Сусанны''. Pritchard, CBS 1980 * Гуно. ''Филемон и Бавкида''. Sanzogno * Гуно. ''Фауст''. Parodi * Доницетти. ''Дон Паскуале'', Franci * Доницетти. ''Любовный напиток'', Gavazzeni * Доницетти. ''Лючия ди Ламмермур''. Sanzogno, 1959 * Доницетти. ''Лючия ди Ламмермур''. Gavazzeni * Доницетти. ''Лючия ди Ламмермур''. Sanzogno * Доницетти. ''Лючия ди Ламмермур''. Rigacci * Доницетти. ''Мария ди Роган''. Gavazzeni * Доницетти. ''Анна Болейн''. Даллас, Rudel, 1980 * Джордано. ''Андре Шенье''. Levine; RCA 1978 * Керубини. ''Медея'' (Glauce), Serafin, EMI 1957 * Леонкавалло. ''Паяцы''. Muti. EMI * Масканьи. ''Сельская честь''; Levine; RCA * Мейербер. ''Роберт-Дьявол''. Sanzogno * Мейербер. ''Пророк.'' Lewis, CBS * Перголези. ''Служанка-госпожа'' (''La serva padrona''). Fasano * Понкьелли. ''Джоконда''. Bartoletti * [[Джакомо Пуччини|Пуччини]]. ''Эдгар''. Queler. CBS * Пуччини. ''Богема''. Votto DG, 1962 * Пуччини. ''Богема''. Levine, EMI, 1979 * Пуччини. ''Виллисы''. Maazel, CBS * Пуччини. ''Триптих: «Плащ», «Сестра Анджелика», «Джанни Скикки». Maazel; CBS 1979'' * Пуччини. ''Мадам Баттерфляй''. Barbirolli. EMI 1966 * Пуччини. ''Мадам Баттерфляй''. Maazel. Sony 1978 * Пуччини. ''Мадам Баттерфляй'', Adler, San Francisco 1965 * Пуччини. ''Мадам Баттерфляй'', Basile * Пуччини. ''То́ска''. Levine, EMI, 1980 * Пуччини. ''Турандот'' (Liù), Molinari-Pradelli, EMI, 1967 * Рефиче ([[:en:Licinio Refice|Licinio Refice]]). ''Чечилия (Cecilia)''. Campori * Респиги; ''Закат (Il Tramonto)''. Фултон, Токио ҡыллы квартет * Россини. ''Севильский цирюльник''. Bellezza * Спонтини. ''Весталка''. Picchi * Чилеа. ''Адриана Лекуврёр''; Levine; Sony * Чилеа. ''Адриана Лекуврёр''; Gavazzeni * ''Рената Скоттоның иң яҡшы яҙмалары'' (The very best of Renata Scotto). Arias y escenas; EMI * ''Итальян опера ариялары'' (Italian Opera Arias). Gavazzeni. Sony 1976 * Ариялар һәм йырҙар. Масканья, Лист, Скарлатти, Россини әҫәрҙәре. Ivan Davis * Француз композиторҙары әҫәрҙәре концерты ([[Гектор Берлиоз|Берлиоз]], Оффенбах, Массне, Тома, Гуно). Rosenkrans * Гайдн, Доницетти, Форе, Пуччини (Recital). Arnaltes әҫәрҙәре концерты * ''Рената Скотто'' менән Раштыуа (Christmas with Scotto). Anselmi * ''Мәскәүҙә.'' 1964 йылғы яҙма. (In Moscow. Recorded Live In 1964). (Фирма «Мелодия», 2009) === Видео === * Верди «Отелло». Levine; Met 1978 * Верди «Травиата». Verchi, Токио 1973 * Верди «Luisa Miller». Levine; Met 1979 * Гуно «Фауст». Ethuin, Токио, 1973 * Доницетти «Любовный напиток». Gavazzeni. Флоренция, 1967 * Доницетти «Лючия ди Ламермур». Bartoletti, Токио, 1967 * Пуччини «Богема». Levine (Mimì), Met 1977 * Пуччини «Богема». Levine (Mussetta), Met 1982 * Пуччини «Манон Леско». Levine; Met 1983 * Дзандонаи. Франческа да Римини. Levine; Met 1984 * Будапештта концерт. 1991, Lukacs * Монреалдә концерт. 1986, Fulton, Armenian == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://belcanto.ru/scotto.html Рената Скотто] на Бельканто.ру * [http://www.echo.msk.ru/programs/opera/46029/#element-text «Оперный клуб» с участием Ренаты Скотто.] Радио «Эхо Москвы», 10.09.2006 * [http://www.ozon.ru/context/detail/id/319501/ Записи опер с участием Ренаты Скотто] в магазине Ozon.ru * [http://www.operanews.com/Opera_News_Magazine/2009/8/News/The_Recipients_of_the_2009_OPERA_NEWS_Awards_Are___.html Annual Opera News Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130135459/https://www.operanews.com/Opera_News_Magazine/2009/8/News/The_Recipients_of_the_2009_OPERA_NEWS_Awards_Are___.html |date=2020-01-30 }}{{ref-en}} * [https://www.nytimes.com/2005/06/19/arts/music/19gure.html Now Playing at the D.M.V.: Renata Scotto] New York Times, 19 июня 2005{{ref-en}} * {{YouTube|nVM63R20Fhg|Видео: Рената Скотто в опере «Сестра Анжелика», 1981 год|logo=1|notext=1}} * [http://www.santacecilia.it/alta_formazione/renata_scotto.html Renata Scotto — Accademia Nazionale di Santa Cecilia Rome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806124557/http://www.santacecilia.it/alta_formazione/renata_scotto.html |date=2020-08-06 }}{{ref-it}} * [http://www.santacecilia.it/alta_formazione/opera_studio.html Opera studio. Accademia Nazionale di Santa Cecilia Rome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130135453/http://www.santacecilia.it/alta_formazione/opera_studio.html |date=2020-01-30 }}{{ref-it}} [[Категория:Сопрано]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат опера йырсылары]] [[Категория:XX быуат опера йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 февралдә тыуғандар]] 81ceytyopztlp9w059m3g4ts8vhxgms 0 159104 1309807 1191936 2026-11-09T22:33:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309807 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Надежда Андреевна Обухова ''' (22 февраль (6 март) 1886, [[Мәскәү]], [[Рәсәй империяһы]] — [[14 август]] [[1961 йыл|1961]], [[Феодосия]], Ҡырым өлкәһе, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (меццо-сопрано). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты ([[1943 йыл|1943]]). СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1937 йыл|1937]]).<ref name="bse18">Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 18. Никко — Отолиты. 1974. 632 стр., илл.; 24 л. илл. 6 л. карт.</ref> == Биографияһы == Надежда Андреевна Обухова 1886 йылдың 22 февралендә (6 мартта) [[Мәскәү]]ҙә тыуған<ref name="bse18"/> . Дворян ғаиләһенән килеп сыҡҡан, уның ата-бабаларының береһе Е. А. Баратынский булған<ref>Обухова Надежда Андреевна Москва: Энциклопедия гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев.— <abbr>М.</abbr>: Большая российская энциклопедия, 1997.— 976 с— 100 000 экз.— ISBN 5-85270-277-3</.</ref> (уға туған ейәнсәр, оләсәһе Елизавета Ильинична һәм Е.А. Баратынский – ике туғандар). Ике туған ағаһы Н.Б.Обухов— композитор. Бала сағы Тамбов губернаһының Хворостянка ауылында, А.С.Мазараки йәмғиәтенең Воронежда Рус музыкаль бүлегенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған олатаһының имениеһында үтә [[1912 йыл]]да П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы тамамлай (У.А.Мазетти класы) һәм концерт йырсыһы булараҡ сығыш яһай башлай. [[1916 йыл]]да опера сәхнәһендә ''Полина'' («Пиковая дама», П. И. Чайковский) партияһында тәүге тапҡыр сығыш яһай. Опера сәхнәһендә нығынып, [[Ҙур театр]] йырсыһы булараҡ [[1943 йыл]]ға тиклем эшләй. Рус вокал мәктәбе вәкиле. Йырсының матур һәм бай тембрлы тауышы ғәйәт киң диапазон менән айырыла: контральт партияларҙан алып юғары меццо-сопраноға тиклем башҡара. Төрлө йылдарҙа йырсының партнерҙары булып П. И. Словцов, Л. В. Собинов, В Р. Петров, Ан. А. Иванов, И. С. Козловский һәм башҡалар тора. Йырсының тормошонда концерт эшмәкәрлеге ҙур урын биләй. Репертуары төрлө һәм күп ҡырлы була, унда 300-ҙән ашыу йыр һәм романстар, Л.ван Бетховендың Туғыҙынсы симфонияһынан, А.Скрябиндың Беренсе симфонияһынан, В.А. Моцарттың Реквиемынан меццо-сопрано партиялары иҫәпләнә. Ҡазан, Харьков, Минск, Һарытау, Горький, Иваново, Ярославль ҡалаларына гастролдәргә сыға. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Мәскәүҙә ҡала һәм сығыштарын, шул иҫәптән Бөтә Союз радиоһында ла дауам итә. «Пиковая дама» (дирижер С. Самосуд, 1937), «Кенәз Игорь» (дирижеры - А. Мелик-Пашаев, 1941) һәм «Ҡарһылыу» (дирижеры Алексей Кондрашин, 1946) операларын яҙҙырыуҙа ҡатнаша. Надежда Обухова Андреевна [[1961 йыл]]дың [[14 август|14 авгусында]] Феодосияла вафат була (башҡа сығанаҡтар буйынса - 15<ref>[http://m-necropol.narod.ru/ Могилы Знаменитостей. Виртуальный некрополь]</ref>)<ref name="bse18"/>. Мәскәүҙә <ref name="me3">Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Том 3. Корто — Октоль. 1104 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1976 год</ref> Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 3)<ref>[http://devichka.ru/nekropol/view/item/id/110/catid/1 Могила Н.А. Обуховой на Новодевичьем кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710133357/http://devichka.ru/nekropol/view/item/id/110/catid/1 |date=2018-07-10 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Республиканың атҡаҙанған артисы (1928) * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1933)<ref>{{Cite web|url=http://odb.tamboff.ru/oblast/data/mus_obuhova.html|title=Архивированная копия|accessdate=2011-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921133549/http://odb.tamboff.ru/oblast/data/mus_obuhova.html|archivedate=2013-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921133549/http://odb.tamboff.ru/oblast/data/mus_obuhova.html |date=2013-09-21 }}</ref> * СССР-ҙың халыҡ артисы (1937) * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — театр-вокал сәнғәте өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн * [[Ленин ордены]] (1937) * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1951, 1961) * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы * Миҙалдар «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә» == Ижады == * «Борис Годунов» , М. П. Мусоргский — ''Марина Мнишек'' * «Хованщина» М. П. Мусоргский — ''Марфа'' * «Кенәз Игорь» [[Бородин Александр Порфирьевич|, А.]] [[Бородин Александр Порфирьевич|П. Бородин]] — ''Кончаковна'' * «Май төнө» Н. А. Римский-Корсаков — ''Ганна'' * «Снегурочка», Н. А. Римский-Корсаков — ''Яҙ'' * «Садко», Н. А. Римский-Корсаков — ''Любава'' * «Батша кәләше» Н. А. Римский-Корсаков — ''Любаша'' * «Кащей Бессмертный» Н. А. Римский-Корсаков — ''Кащеевна'' * «Салтан батша тураһында әкиәт» Н. А. Римский-Корсаков — ''Туҡыусы'' * «Мазепа» [[Чайковский Пётр Ильич|П]] [[Чайковский Пётр Ильич|И. Чайковский]] — ''Любовь'' * «Пиковая дама» П И. Чайковский — ''Полина'' * «Өс әфлисунға һөйөү» [[Прокофьев Сергей Сергеевич|. С.]] [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С. Прокофьев]] — ''Клариче'' * [[Кармен (опера)|«Кармен»,]] [[Жорж Бизе|Ж.]] [[Жорж Бизе|Бизе]] — ''Кармен'' * «Аида» [[Джузеппе Верди|, Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] — ''Амнерис'' * «Самсон һәм Далила» К. Сен-Санс — ''Далила'' * «Иоланта» П И. Чайковский — ''Лаура'' * «Алтын Рейн» [[Рихард Вагнер|Р.]] [[Рихард Вагнер|Вагнер]] — ''Эрда'' * «Демо» А.Г. Рубинштейн — ''Фәрештә'' * «Валькирия» Р. Вагнер — ''Фрикка'' == Хәтер == * Мәскәүҙә Брюсов тыҡрығында, [[1936 йыл]]дан [[1961 йыл]]ға тиклем ул йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған. * 2004-2018 йылдарҙа [[Липецк]] ҡалаһында Н.Обухова исемендәге йәш вокалсыларҙың Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале үтә<ref>[http://www.bolshoi.ru/persons/people/1548/ Надежда Обухова]</ref>, 2019 йылда Феодосия ҡалаһында халыҡ-ара статусында конкурс үткәрелә<ref>[https://web.archive.org/web/20190907113029/http://www.ruscrimea.ru/2019/08/28/ix-mezhdunarodnyj-festival-konkurs-vokalnogo-iskusstva-im-n-a-obuhovoj.htm IX Международный фестиваль-конкурс вокального искусства им. Н.А. Обуховой]</ref>. * Уның исемен [[(9914)«. Обухов»|«Обухова»]] [[астероид]]ы (9914) һәм Венерала «Обухова» кратеры аталған * 2011 йылдан Феодосияла Н.А.Обухова тормошона һәм ижадына арналған беренсе асыҡ «Фестиваль-Конкурс» старт ала, уның нигеҙендә рус вокал мәктәбен пропагандалау ята. Фестивалде Ҡырымдың атҡаҙанған артисы Е. Заславский ойоштора. Фестиваль йыл һайын үткәрелә, ул һәр төрлө илдәрҙән һәм ҡалаларҙан академик вокал башҡарыусыларҙы йыя. http://akademfest.ru/ == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Библиография == * {{Китап|автор=|год=1953|тираж=10000|isbn=|серия=Большой театр СССР|страниц=15|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Искусство|часть=|место=Москва|издание=1-е|ответственный=А.Анисимов|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Надежда Андреевна Обухова|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=О. Логинова|часть=|заглавие=Надежда Андреевна Обухова. Воспоминания. Статьи. Материалы|оригинал=|ссылка=http://www.bolshoi-theatre.su/legends/nadezhda-andreevna-obuhova/373/|ответственный=И.Ф.Бэлза|издание=1-е|место=Москва|издательство=Всероссийское театральное общество|год=1970|том=|страницы=|страниц=320|серия=|isbn=|тираж=25000}} == Һылтанмалар == * Фотография: Н. А. Обухова, А. В. Нежданова, К.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Держинская, В. Р. Петров, Н. С. Голованов, 1912 [http://www.library.ru/2/liki/img_view.php?fu_uid=253] * Отечественные певцы. 1750—1917: Словарь / Пружанский А. М. — Изд. 2-е испр. и доп. — М., 2008. * [https://web.archive.org/web/20131219024137/http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=obuc1886 Статья М. Лобановой о Н. А. Обуховой] * [https://web.archive.org/web/20160304054209/http://www.fayloobmennik.net/4041961 Арии, романсы и песни из репертуара Н. Обуховой] [[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Меццо-сопрано]] [[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат опера йырсылары]] [[Категория:Рәсәй опера йырсылары]] [[Категория:СССР опера йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:1961 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 августа вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:6 мартта тыуғандар]] 2m5i8brywj5tt3ngne36pf5gorfp2he 0 159266 1309826 1056049 2026-11-09T23:31:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309826 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оникиенко Лидия Семёновна''' ([[14 ғинуар]] [[1921 йыл]] — [[21 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). == Биографияһы == Лидия Семёновна Оникиенко 1921 йылдың 14 ғинуарында Кубань-Ҡара диңгеҙ өлкәһенең Анастасиевская станицаһында, хәҙер Краснодар крайы Славян районында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, кейәүгә сыға һәм Краснодар крайының Ҡырым районы Гвардейский утарына даими йәшәү урынына күсеп килә. Урындағы колхоздың йәшелсә бригадаһына йәшелсәсе булып эшкә урынлаша, колхоз һуғыштан һуң «Батырҙар сусағы» тип атала.<ref name="krymsk">[https://www.krymsk-region.ru/o_rayone/geroi___zemlyaki/onikienko_lidiya_semyonovna_1921_1998_gg/ Оникиенко Лидия Семёновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328211020/https://www.krymsk-region.ru/o_rayone/geroi___zemlyaki/onikienko_lidiya_semyonovna_1921_1998_gg/ |date=2020-03-28 }}</ref> 1962 йылда колхоздың 4-се йәшелсә бригадаһында звеноны етәкләй. Лидия Семеновнаның звеноһында 21 йәшелсәсе була, 87 гектар ер беркетелә, унда помидор, һуған, йәшел борсаҡ үҫтерәләр. Эшенең тәүге йылдарында уҡ, иртә ултыртыуҙың яңы алымдарын ҡулланып, орлоҡтарҙы парниктарҙа шыттырып һәм бөрөлө үҫентеләрҙе асыҡ ергә ултыртып, Оникиенко звеноһы пландан тыш томаттың ҙур уңышын йыйып ала. Артабанғы йылдарҙа уның звеноһы хеҙмәткәрҙәре, йәшелсә үҫтереү буйынса алдынғы технологиялар ҡулланып, үҙҙәренә беркетелгән һәр гектарҙан 50 центнерҙан ашыу йәшелсә йыйып ала һәм Ҡырым районында йәшелсәсе коллективтар араһында алдынғы урында килә. Һөҙөмтәлә һигеҙенсе биш йыллыҡта «Батырҙар сусағы» колхозы дәүләткә 35 мең тонна, шул иҫәптән пландан тыш 6 меңдән ашыу тонна помидор һата. СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән, ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ аҙыҡ-түлектәрен һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Оникиенко Лидия Семеновнаға [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Ҡырым районының Гвардейское ауылында йәшәй<ref name="krymsk">[https://www.krymsk-region.ru/o_rayone/geroi___zemlyaki/onikienko_lidiya_semyonovna_1921_1998_gg/ Оникиенко Лидия Семёновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328211020/https://www.krymsk-region.ru/o_rayone/geroi___zemlyaki/onikienko_lidiya_semyonovna_1921_1998_gg/ |date=2020-03-28 }}</ref> 1998 йылда 21 сентябрендә вафат була һәм утар зыяратында ерләнә. Шулай уҡ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, (1968) һәм миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның ике бронза миҙалы (1968, 1975) менән бүләкләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Герои Социалистического Труда Краснодарского края == Библиография == * Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, [[Краснодар]], 2003. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=27705 Оникиенко Лидия Семёновна] * [https://krimsk.bezformata.com/listnews/medal-za-boj-medal-za-trud/17389285/ Из одного металла льют медаль за бой, медаль за труд] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] i2o1qz1h33s2qfn9pvz87ysu66nst3p 0 159348 1309703 1196133 2026-11-09T14:57:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309703 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мотова Нина Михайловна''' ([[31 август]] [[1939 йыл]]) — СССР-ҙың сәнәғәт ветараны, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. == Биографияһы == Нина Михайловна Мотова 1939 йылдың 31 авгусында [[Мәскәү өлкәһе]] Ленин районының Покровское ауылында (хәҙер Көньяҡ Мәскәү ҡалаһының Көньяҡ административ округы) тыуған. Ҡыҙҙың бала сағы ауыр була: атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронтына китә һәм [[Волгоград|Сталинград]] янында һәләк була. Әсәһенә колхозда ярҙам итергә тура килә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү ит комбинаты янындағы фабрика-завод уҡыу мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң ошо уҡ предприятиеның колбаса цехында эшләй. Һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм был эштән китә, 1961 йылда Мәскәүҙә Беренсе дәүләт подшипниктар заводында ролик-подшипник цехына шымартыусы булып эшкә урынлаша<ref>[https://wikimapia.org/899034/ru/%D0%9E%D0%90%D0%9E-%C2%AB%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%BD%D0%B8%D0%BA%C2%BB ОАО «Московский подшипник» (Москва)]</ref>. Производствонан айырылмайынса урта мәктәпте, мастерҙар мәктәбен һәм тик яҡшы билдәләргә генә Ф.Э. Дзержинский исемендәге машиналар эшләү техникумын тамамлай. 1965 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-ҡа]] инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса юғары етештереү һөҙөмтәләре буйынса «Почёт Билдәһе» ордены менән, ә өсөнсө, хәл иткес туғыҙынсы биш йыллыҡ һөҙөмтәләре буйынса [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. 1976 йылда Нина Михайловна эшләгән шымартыусы цехта Германия Демократик республикаһында эшләнгән яңы түңәрәк шымартыусы станоктар ҡуйыла, һөҙөмтәлә шымартыусыларҙың хеҙмәт етештереүсәнлеге күпкә арта. СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 16 ғинуарындағы Указы менән етештереүҙә ҡаҙаныштары һәм унынсы биш йыллыҡ һәм социалистик йөкләмәләр заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн Нина Михайловна Мотоваға [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы]] депутаты, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының Мәскәү ҡала советы депутаты, КПСС-тың Ждановский районы комитеты һәм совет-румын дуҫлығы йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. КПСС-тың XXV съезы һәм СССР профсоюздары съезы делегаты итеп һайлана. Профсоюз линия буйынса [[Куба]]ға бара, унда Фидель Кастро менән осраша<ref name="uv-kurier">[https://uv-kurier.ru/2020/02/18/v-rajone-vyhino-zhulebino-zhivet-geroj-sotsialisticheskogo-truda-nina-motova/ В районе Выхино-Жулебино живёт Герой Социалистического Труда Нина Мотова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Һуңынан, Юғары Совет депутаты булараҡ Кремлдә булғанда, СССР мәҙәниәт министры П. Н. Демичев героиняға былай тип әйтә: ''«Михайловна, беләбеҙ-беләбеҙ, нисек Кубала сығыш яһағаныңды! Афарин, Рәсәйҙе ҡыйын хәлдә ҡалдырманың»''. Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында СССР ВДНХ-ның алтын миҙалдары ла бар. Н. М. Мотова заводта пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй. Хаҡлы ялда булып, Мәскәүҙә йәшәй. «Рәсәйҙең хеҙмәт батырлығы» ойошмаһының ағзаһы була.<ref>[http://www.mosdomveteran.ru/index.php/o-dome/sovet Совет Московского Дома ветеранов]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=28747 Мотова Нина Михайловна] * [http://www.trdoblest.ru/press-centre/news/index.php?recordID=04.03.2013 Мы желаем счастья Вам, дорогие наши женщины!] * [https://web.archive.org/web/20200925200158/http://lawinrussia.ru/content/vstrecha-sergeya-sobyanina-s-geroyami-sovetskogo-soyuza-geroyami-rossii-i-geroyami Встреча Сергея Собянина с героями Советского Союза, героями России и героями Социалистического Труда] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 августа тыуғандар]] 0itbjl0wkalf3j3n235hbvh9e25i3cj 0 159449 1309909 1056691 2026-11-10T06:50:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309909 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Романченко Валентина Мефодьевна''' ([[1920 йыл|1920]]—[[2014 йыл|2014]]) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. == Биографияһы == Валентина Мефодьевна Романченко 1920 йылдың 14 декабрендә Таганрог округының, хәҙер [[Ростов өлкәһе]] Неклиновский районыныда тыуған<ref name="donvrem">[http://www.donvrem.dspl.ru/archPersonaliiArtText.aspx?pid=1&id=109 Романченко Валентина Мефодьевна]</ref>. Ун дүрт йәшенән колхозда эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң Таганрог районы «Ҡыҙыл партизан» колхозының баҫыусылыҡ бригадаһында звено башлаығы була. 1946 йылда Валентина Романченко звеноһы һәр гектарҙан 35 центнер ужым бойҙайы, 28 буйынса центнер арпа, 18 центнер көнбағыш йыйып тапшыра, был шул йылдар өсөн көтөлмәгән ҡаҙаныш була. СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 19 мартындағы указы менән 18 гектар майҙанда 35 центнер ужым бойҙай уңышы алғаны өсөн Романченко Валентина Мефодьевнаға [[Ленин ордены]] менән [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Түбәндәге эштәр авторы: * В борьбе за высокий урожай. // «Молот». Ростов н/Д, 1947. 29 марта. С. 2. * В содружестве с наукой. // «Блокнот агитатора». Ростов н/Д, 1948. № 5. С. 13-15. * Книга «35 центнеров озимой пшеницы с гектара», изданная в Москве в 1947 году, была переведена на болгарский язык. 1975 йылдан Валентина Мефодьевна хаҡлы ялда, әммә пенсияла булһа ла Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Покровское ауылындағы йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша, һәм бында 2014 йылдың 24 ғинуарында вафат була<ref name="donvrem"/>. == Ҡаҙаныштары == * «Герой-әсә» ордены һәм миҙал менән бүләкләнә, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1951) һәм СССР ВДНХ-ның ике миҙалы бар<ref name="donvrem"/>. * 2010 йылда Ростов өлкәһе хакимиәтенең Почет грамотаһы менән бүләкләнә. * Неклиновский районының почетлы гражданы (2000)<ref>[http://nekl.donland.ru/Data/Sites/36/media/kovalenko/poshet_nekl/romanchenko.pdf Романченко Валентина Мефодьевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023060326/http://nekl.donland.ru/Data/Sites/36/media/kovalenko/poshet_nekl/romanchenko.pdf |date=2019-10-23 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список Героев Социалистического Труда (Ростовская область) == Библиография == * Герои Труда Дона : к 70-летию учреждения звания «Герой Социалистического Труда» : биобиблиографический справочник / Министерство культуры Ростовской области, Дон. гос. публ. библиотека, [[Дондағы Ростов|Ростов н/Д]], 2008. * Сельское хозяйство Дона в биографиях и цифрах : славное прошлое, настоящее и будущее! / Ростов н/Д : Печатная лавка, 2016. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=17645 Романченко Валентина Мефодьевна] * [http://gorodskoyportal.ru/rostov/news/official/4356215/ Валентина Романченко награждена почетной грамотой] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Герой әсә исеменә лайыҡ булғандар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 декабрҙә тыуғандар]] 7rkchhzt33b5m7alxgzpzskowv5cevs 0 159716 1309750 1257696 2026-11-09T18:18:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309750 wikitext text/x-wiki {{Ук|Q12559667}} '''Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы''' ({{lang-ru|Раиса Мажитовна Мухамедьярова}}, {{lang-kk|Раиса Мұхамедиярова}}; [[11 июль]] [[1939 йыл]], Кокпекты ауылы, [[Семипалатинск өлкәһе (Ҡаҙағстан)|Семипалатинск өлкәһе]] (ҡаҙ. Семей облысы), [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] — [[4 ноябрь]] [[2019 йыл]]) — ҡаҙаҡ совет театр һәм кино артисы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990). Кинематографистар союзы ағзаһы, СССР (1962). == Биографияһы == 1957—1958 йылдарҙа мәктәп тамамлағандан һуң Ҡаҙағстан Компартияһының Һарыағас ({{lang-kk|Сарыағаш}}) райкомында секретарь-машинистка булып эшләй. Кинематографҡа студент сағында осраҡлы ғына эләгә, һәм экрандарға «Песня зовёт» картинаһы сығыу менән үк танылыу ала<ref>[http://www.np.kz/index.php?newsid=1230 Последняя любовь классика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813211659/https://www.np.kz/index.php?newsid=1230 |date=2022-08-13 }}</ref> 1962 йылда Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт педагогия институты сит телдәр факультетының инглиз бүлеген тамамлап, инглиз теле уҡытыусыһы һөнәре ала. 1995 йылдан 2002 йылға тиклем Г. Мүсирәпов исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн Ҡаҙаҡ дәүләт академия театрында уйнай. 1960 йылдан Ш. Айманов исемендәге «Казахфильм» киностудияһында штатҡа индерелгән актриса<ref>[https://brod.kz/persons/raisa_muhamedyarova/ Раиса Мухамедьярова-Мусрепова]</ref> 2019 йылдың 4 ноябрендә вафат булған. == Ғаиләһе == * Ире — Ғ. М. Мүсирәпов (ҡаҙ. Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов) — ҡаҙаҡ совет яҙыусыһы * Ҡыҙҙары — Мүсирәпова Гәүһәр һәм Гөлнар. == Маҡтаулы исемдәре һәм премиялары == * СССР Кинематографистар союзы ағзаһы(1962) * Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990) * «Казахфильм» киностудияһында шәхси йондоҙға эйә була (2012) * [[2002]] — «За трудовое отличие» миҙалы РК * [[2007]] — Хөрмәт ордены<ref>[http://www.president.kz/ru/special/events/segodnya-v-rezidencii-akorda-glava-gosudarstva-nursultan-nazarbaev-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-respubliki-kazahstan-bolshoi-gruppe-kazah Сегодня в резиденции «Акорда» Глава государства Нурсултан Назарбаев вручил государственные награды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107041237/http://www.president.kz/ru/special/events/segodnya-v-rezidencii-akorda-glava-gosudarstva-nursultan-nazarbaev-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-respubliki-kazahstan-bolshoi-gruppe-kazah |date=2019-11-07 }} Республики Казахстан</ref> === Фильмография === {{Кол|2}} * 1961— Песня зовёт — ''Айгуль'' * 1961— [[Сплав (фильм)|Сплав]] — ''Камиля'' * 1962— Мальчик мой! — ''Бибигуль'' * 1963— [[Меня зовут Кожа]] — ''учительница Хадишах Майканова'' * 1963— И в шутку и всерьëз — ''Шолпан'' * 1968— Путешествие в детство — ''мачеха Кулимбала'' * 1969— [[У подножья Найзатас (фильм)|У подножья Найзатас]] — ''Дина'' * 1972— Зима — не полевой сезон * 1973— [[Четвёрка по пению (фильм)|Четвёрка по пению]] * 1975— Парус * 1976— Канабек * 1976— [[Третья сторона медали (фильм)|Третья сторона медали]] * 1977— Однажды и на всю жизнь * 1978— [[Клад чёрных гор]] — ''эпизод'' * 1979— Боярышник * 1979— Когда тебе 12 лет * 1979— [[Невеста для брата]] — ''Айша'' * 1980— Золотая осень * 1981— Три дня праздника * 1982— Я — ваш родственник — ''мать Айши'' * 1985— Сестра моя Люся * 1986— Человек-олень * 1987— [[Сказка о прекрасной Айсулу]] * 1988 — Идеальный пейзаж в пустыне * 1990— Повелитель тьмы * 1994— Слабое сердце * 2008 — Поздняя любовь классика — ''Главная героиня'' * 2010 — Астана — любовь моя — ''Бану-аже'' {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130204230430/http://idwhoiswho.kz/node/1538 Мухамедьярова Раиса Мажитовна] [[Категория:Ҡаҙағстан]] [[Категория:СССР Кинематографистар союзы ағзалары]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] j2sczm6gc413217zces6ctldtadzygt 0 159733 1309862 1151563 2026-11-10T03:55:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309862 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Наде́жда (Анастаси́я) Васи́льевна Попо́ва''' [1] ([[1921 йыл|1921 йылдың 17 декабре]] — [[2013 йыл|2013 йылдың 6 июле]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, 2-се Белорус фронты 4-се Һауа армияһы,[[46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы|46-сы гвардия ҡатын-ҡыҙҙар төнгө бомбардировка полкы эскадрилья командиры урынбаҫары]], [[Советтар Союзы Геройы]]<ref name="enciklop2007">{{Китап|часть=Попова Надежда Васильевна|заглавие=Авиационная энциклопедия в лицах|ответственный=Отв. [[Ефимов, Александр Николаевич|А. Н. Ефимов]]|место=М.|издательство=Барс|год=2007|страницы=488|страниц=712|isbn=978-5-85914-075-6}}</ref> (1945), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] (1983), отставкалағы гвардия полковнигы. == Биографияһы == 1921 йылдың 17 декабрендә Орёл губернаһы Ливенский өйәҙе Шабановка ауылында (хәҙер Орёл өлкәһе Должанский районы) эшсе ғаиләһендә тыуа. [[1936 йыл]]да, Сталино ҡалаһында (хәҙерге [[Донецк]], [[Украина]]) урта мәктәпте тамамлап, аэроклубҡа уҡырға инә, уны [[1937 йыл]]да уңышлы тамамлай һәм шунда уҡ артабан инструктор булыу өсөн уҡырға ҡалдырыла. [[1939 йыл|1939 йылда,]] хәрби лётчик булыу теләге менән, Мәскәүгә килә, һәм шунда легендар лётчик, Советтар Союзы Геройы, [[Осипенко Полина Денисовна|Полина Осипенко]] менән таныша, һәм ул Надежда Попованы [[:ru:ОСОАВИАХИМ|ОСОАВИАХИМ]]-дың Херсон авиация мәктәбенә ебәреү буйынса ярҙам итә. Уны тамамлағас, буласаҡ [[1940 йыл]]да Донецк хәрби авиация летчиктар училищеһында уҡыуын дауам итә һәм лётчик-штурман дипломын ала. Аэроклуб инструкторы сифатында хеҙмәт итеү дәүерендә 15-әр кешенән торған 2 төркөм лётчиктар осоусылар әҙерләй . Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, хәрби авиация училищеһын башланғыс уҡытыу инструкторы Надежда Попова уҡыу йорто менән [[Үзбәкстан]]дың Сәмәрҡәнд өлкәһе Каттакурган ҡалаһына эвакуацияланған. Унда фронт авиацияһы өсөн лётчик-истребителдәр әҙерләй, һәм фронтҡа алыу үтенесе менән ғаризалар яҙа. Мәскәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар авиация часы формалашыуын белеп ҡалғас, Бөтә Союз Ленин Коммунистик Йәштәр Союзы ВЛКСМ Үҙәк комитетына телеграмма ебәрә. Уны баш ҡалаға саҡырталар, һәм Советтар Союзы Геройы [[Раскова Марина Михайловна|Марина Раскова]] йыйған "122-се төркөм"гә ҡабул итәләр. Мәскәүҙән ҡыҙҙарҙы Раскова формалаштырған өс ҡатын-ҡыҙ полкына: истребитель, пике яһаусы бомбардировщиктар һәм төнгө бомбардировщиктар авиаполктарына [[Һарытау өлкәһе]] [[Энгельс (ҡала)|Энгельс]] ҡалаһына ебәрәләр. Надежда Попова еңел моторлы төнгө бомбардировщиктар полкына алыуҙарын һорай. [[1942 йыл]]дың майында, ҡыҫҡартылған программа буйынса уҡыуҙарын тамамлап, старшина Попова [[46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы|588-се төнгө бомбардировка ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкы]] составында фронтҡа оса. Звено командиры Попова үҙенең звеноһын [[Таганрог]], [[Дондағы Ростов]] районын төндә бомбаға тоторға йөрөтә Йыш ҡына көндөҙ разведкаға оса. Бәреп тә төшөрөлә, яна ла. Төньяҡ Кавказдағы һуғыш барышында Попова звеноһы хәрби задание буйынса төнөнә бер нисә тапҡыр оса. Оҫта манёврҙар яһап, прожекторҙарҙан һәм зениткаларҙан ҡасып китәләр, [[Тирәк (йылға)|Терек]] һәм Сунжала кисеүҙәрҙе бомбаға тоталар. Заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн лейтенант Попова беренсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. ПО-2 ҡатын-ҡыҙ төнгө бомбардировщиктар экипаждарын дошман тип атауына «төнгө убырҙар» (нем. <span lang="de" style="font-style:italic;">Nachthexen</span>) тип йөрөткәндәр. Совет лётчицаларының хәрби ҡаҙаныштарын билдәләп, [[1943 йыл]]дың ҡышында Кубандә һуғыштың ҡыҙған мәлендә, 588-се полкка гвардия исеме бирелә. Лётчицалар, хәҙер инде [[46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы|46-сы гвардия төнгө бомбардировка ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкы,]] Украинала, [[Ҡырым]]да, Белоруссияла, Польшала һәм һәм Германия территорияһында һуғыша. 1944 йылда Н. Попова [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)/КПСС]] ағзаһы була. СССР Юғары Советы Президиумының [[1945 йыл|1945 йылдың 23 февраль]] указы менән эскадрилья командиры урынбаҫары гвардия өлкән лейтенант Попова Надежда (Анастасия) Васильевнаға ''«немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн»,'' [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 4858)[К 3] тапшырылып, [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә . Шул уҡ указ менән Советтар Союзы Геройы исеме уның буласаҡ иренә— гвардия өлкән лейтенанты Харламов Семён Ильичҡа<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 февраля 1945 года. [http://podvignaroda.ru/filter/filterimage/?id=46444168&id1=36d3c7957bed918c708d603ad793e666&path=VS/427/033-0686046-0011%2b010-0008/00000011.jpg С. 5, № 160 в списке].</ref> бирелә. Дөйөм алғанда, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 852 хәрби осош яһай. Һуғыш бөткәс, Советтар Союзы Геройы лётчик-истребитель С. И. Харламовҡа кейәүгә сыға, һәм 1952 йылға саҡлы СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә, [[майор]] дәрәжәһендә запасҡа китә. Донецк ҡалаһының почётлы гражданы, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]], РФ Президенты ҡарамағындағы ветерандарҙың йәмәғәт берләшмәләре менән үҙ-ара бәйләнеш буйынса Советы президиумы ағзаһы, [[1975 йыл]]дан алып етәкләй бессменно араһында Рәсәй һуғыш һәм хәрби хеҙмәт ветерандары комитеты ҡарамағындағы йәштәр менән эшләү йәмәғәт комиссияһын алмаштырғыһыҙ етәкләй, комитет бюроһы ағзаһы була. Күп йылдар дауамында урындағы власть органдарына һайлана, 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970—1974), СССР халыҡ депутаты (1989—1991) итеп һайлана. [[Файл:Могила_Героев_Советского_Союза_Надежды_Поповой_и_Семёна_Харламова.JPG|мини|267x267пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Харламов һәм Попова ҡәбере]] Мәскәүҙә йәшәй. 2013 йылдың 6 июлендә вафат булды<ref>{{Cite web|url=http://ru.tvi.ua/new/2013/07/08/umerla_legendarnaya_letchica_nadezhda_popova|title=Умерла легендарная летчица Надежда Попова|accessdate=2013-07-08|date=2013-07-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HzPaytiA?url=http://ru.tvi.ua/new/2013/07/08/umerla_legendarnaya_letchica_nadezhda_popova|archivedate=2013-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023170931/http://ru.tvi.ua/new/2013/07/08/umerla_legendarnaya_letchica_nadezhda_popova |date=2013-10-23 }}</ref>. Надежда Попова ире менән йәнәш ҡәберҙә Новодевичье зыяратында (11-се урын) ерләнгән. == Наградалары, исемдәре, премиялары == [[Файл:Vladimir_Putin_with_Anastasia_Popova-1.jpg|мини|318x318пкс|Надежда Попова һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], 2000 йыл]] * [[Советтар Союзы Геройы]] исеме (1945); * [[Ленин ордены]] (1945); * өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * ике [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]; * [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә]] [[Ватан һуғышы ордены]]; * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] ([[2000 йыл|2000 йылдың 4 майы]]) — ''ветерандарҙы социаль яҡлау, йәштәрҙе илһөйәрлек рухында тәрбиәләү һәм халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығытыу буйынса күп йыллыҡ һөҙөмтәле эше өсөн''<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/15443 Указ Президента Российской Федерации от 4 мая 2000 года № 783 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref>; * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[1995 йыл|1995 йылдың 1 апрелендә]]) — ''күп йыллыҡ емешле эше өсөн йәштәргә патриотик тәрбиә биреү, ветерандарҙы социаль яҡлау һәм халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығыта''<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/7692 Указ Президента Российской Федерации от 1 апреля 1995 года № 326 «О награждении орденом Дружбы участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов — активистов ветеранских организаций Российской Федерации»]</ref> * миҙалдар; * [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] ([[1983 йыл|1983 йылдың 12 ғинуары]]) — ''хеҙмәтсәндәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләү эшендә күп йыллыҡ әүҙем хеҙмәте өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/67/41749?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 12 января 1983 года «О присвоении почётного звания „Заслуженный работник культуры РСФСР“ активистам Советского комитета ветеранов войны»]</ref>; * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте ([[2001 йыл|2001 йылдың 10 декабре]]) — ''күп йыллыҡ әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/17610 Распоряжение Президента Российской Федерации от 10 декабря 2001 года № 686-рп «О поощрении Поповой Н. В.»]</ref>; * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте ([[1995 йыл|1995 йылдың 14 авгусы]]) — ''1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 50 йыллығы байрамын әҙерләү һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн''<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/8222 Распоряжение Президента Российской Федерации от 14 августа 1995 год № 379-рп «О поощрении лиц, внёсших большой вклад в подготовку и проведение празднования 50-летия Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов»]</ref>; * [[Донецк]] ҡалаһының почётлы гражданы; * 2005 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡаҙаныштарын йәмәғәт таныуы «Олимпия» Милли премияһы лауреаты; * комсомолдың юғары наградаһы — ВЛКСМ-дың Почётлы билдәһе; * Сит дәүләттәр наградалары; * III дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[2001 йыл|2001 йылдың 15 авгусы]], [[Украина]]) — У''краинаның халыҡ-ара абруйын күтәреүгә шәхсән тос өлөш индергәндәре өсөн, тарихи тыуған ере менән хеҙмәттәшлекте һәм дуҫлыҡ бәйләнештәрен нығытыу буйынса һәм бойондороҡһоҙ Украинаның 10-йыллығы айҡанлы''<ref>[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/639/2001 Указ Президента України № 639/2001 від 15 серпня 2001 року «Про відзначення державними нагородами України іноземних громадян українського походження»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818092554/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/639/2001 |date=2016-08-18 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|group="К"}} === Сығанаҡтар === {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Внешнее изображение}} * {{Китап|автор=Селищев И.|часть=Осуществлённая мечта|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/11/i80_123.htm|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|издание=Вып. 2|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1969|страниц=463}} * ''Мусатова Л. А.'' Я, Надя Попова из Донбасса: Роман-хроника. — Донецк. — 2010. — 348 с. == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=1053}} * Крылатая гвардия — галерея изображений (неопр.) (недоступная ссылка). Дата обращения 18 декабря 2011. Архивировано 3 декабря 2012 года. * «Герой Советского Союза Надежда Попова принимает поздравления» — Телеканал «Звезда» 8 марта 2011, 18:23 (неопр.). Дата обращения 19 марта 2011. Архивировано 3 декабря 2012 года. * «В Москве проходят мероприятия, посвящённые Дню ВВС» — Телеканал «Вести Москва» 18.08.2008 14:51 (неопр.). Дата обращения 19 марта 2011. Архивировано 3 декабря 2012 года. * Л. Аркадьев. «Военно-полевой роман». (неопр.). Дата обращения 17 сентября 2011. Архивировано 3 декабря 2012 года. //«Труд» № 116, 27 Июня 2000. * «Ночная ведьма» из Донецка (неопр.) (недоступная ссылка). Дата обращения 12 июля 2013. Архивировано 17 июля 2013 года. * [https://www.economist.com/news/obituary/21581962-nadezhda-nadia-popova-night-bomber-pilot-died-july-8th-aged-91-nadia-popova «Nadia Popova»] — некролог в журнале [[The Economist]]. [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ авиаторҙар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:ІІІ дәрәжә "Ҡаҙаныштар өсөн" ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 декабрҙә тыуғандар]] dcih74152e8flkxx54z3ognmlkjirz0 0 159778 1309849 1296064 2026-11-10T02:33:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309849 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пигулевская Нина Викторовна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Стебницкая'''; [[13 ғинуар|1 (13) ғинуар]] [[1894 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[17 февраль]] [[1970 йыл]], [[Ленинград]]) — СССР [[тарих]]сыһы, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре һәм иртә урта быуат Византия тарихы буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946). == Биографияһы == 1894 йылдың 1 (13) ғинуарында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары дворян дәрәжәһен 1482 йылда Венгрияла алһа ла, Стебницкийҙарҙың дворяндар нәҫеленең (Пржестржал гербы) тамырҙары Польшала, Волынь губернаһы шәжәрә китабының I өлөшөнә индерелгән. Ырыу тармаҡтарының береһе 1723 йылда Көньяҡ-Көнбайыш крайҙа төпләнә. Нина Викторовнаның олатаһы Иероним Иванович Стебницкий, билдәле ғалим-геодезист<ref>{{Китап|автор=Г. Д. Курбатов, А. Г. Лундин, А. В. Пайкова, К. Б. Старкова|заглавие=Нина Викторовна Пигулевская|издание=Ближний Восток. Византия. Славяне.}}</ref>. 1918 йылда Бестужев курстарын, ә 1922 йылда Петроград университетының Көнсығыш факультеты аспирантураһын тамамлай. 1921—1928 йылдарҙа [[Ленинград]]тың асыҡ китапханаһында эшләй. 1928 йылдың декабрендә «Йәкшәмбе» эше буйынса ҡулға алына, [[1929 йыл]]дың [[22 июль|22 июлендә]] 5 йылға концлагерға хөкөм ителә. СЛОН-да — Соловецк айырым тәғәйенләнештәге лагерҙа төрмәлә ултыра. Ауырыуы буйынса [[1931 йыл]]да азат ителә һәм ҡалған срокка [[Архангельск|Архангельскиға]] һөргөнгә ебәрелә<ref>Пигулевская Нина Викторовна (варианты фамилии: Стебницкая-Пигулевская) Родилась в 1894 г., г. Санкт-Петербург; Высшее. Окончила Бестужевские курсы. Училась на Восточном ф-те Петроградского ун-та.; б/п; Историк, сириолог. Преподаватель ин-та Внешкольного образования, Курсов по подготовке в вуз. Библиотекарь отдела рукописей Публичной библиотеки. Арестована по делу «Воскресенья». Проживала: г. Ленинград. Арестована 11 декабря 1928 г. Приговорена: КОГПУ 22 июля 1929 г. Приговор: 5 лет концлагеря. В заключении на Соловках, актирована пост. ЦК ОГПУ от 26.06.1931 по болезни, направлена в ссылку в Архангельск на ост.срок. ''Источник: Архив НИЦ «Мемориал» (Санкт-Петербург)'' [http://lists.memo.ru/d26/f273.htm Жертвы политического террора в СССР. Пигин Александр Васильевич — Пидибаева Мария Захаровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131193030/http://lists.memo.ru/d26/f273.htm |date=2011-01-31 }} // Сайт общества «Мемориал»</ref> 1938 йылдан СССР Фәндәр академияһының шәрҡиәт институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1939—1941, 1944—1951 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында уҡыта. Төп хеҙмәттәре Сүриә тарихи һәм әҙәби ҡомартҡыларын тикшереү, феодализм генезисы мәсьәләләре, [[Сүриә]]нең, [[Ғәрәбстан]]дың, [[Иран]]дың, [[Византия]]ның урта быуаттарҙа социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше буйынса. Азия француз йәмғиәте ағзаһы (1960 йылдан), Рәсәй Фәләстин йәмғиәте вице-президенты, «Палестинский сборник»тың мөхәррире (1952 йылдан). Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888—1964) — танылған химик-органик, үҫемлектәр биохимигы, химия фәндәре докторы, профессор, терпеноидтар химияһы өлкәһендә ҙур белгес. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], * ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]], * миҙалдар. == Төп хеҙмәттәре == * {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Месопотамия на рубеже V-VI вв. н. э. Сирийская хроника Иешу Стилита как исторический источник|ответственный=Отв. редактор акад. Крачковский И. Ю.|издание=Труды института востоковедения|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1940|том=XXXI|страниц=176}} * {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Сирийские источники по истории народов СССР|ответственный=Отв. редактор Струве В. В.|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1941|страниц=170}} * Византия и Иран на рубеже VI и VII вв., М.‒ Л., 1946 * Византия на путях в Индию, М.‒ Л., 1951; * Города Ирана в раннее средневековье, М.‒ Л., 1956; * Арабы у границ Византии и Ирана в IV‒VI вв., М.‒ Л., 1964; * Византия и Восток, в сборнике: Палестинский сборник в. 23, Л., 1971. * Культура сирийцев в средние века. — М., 1979. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200222110143/http://annales.info/sbo/bibliogr/pigulevsk.htm Библиография] * [http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html Нина Пигулевская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503183310/http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html |date=2022-05-03 }} на сайте библиотеки Якова Кротова * {{Сотрудник РАН|51727|Нины Викторовны Пигулевской}} * [http://memory.pvost.org/pages/pigulevskaja.html ПИГУЛЕВСКАЯ (урожд. Стебницкая) Нина Викторовна (1894—1970)] // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991) / Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 426—427. [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]] g6c5u2ke9a5k2bapranimhgdfwzyl86 0 160595 1309880 1232277 2026-11-10T05:14:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309880 wikitext text/x-wiki [[File:Phnom Dei2.JPG|thumb|right|Пһном Деи]] '''Пхном Дей''' (Кхмер телендә:ភ្នំដី) ул [[Сием Реап]], [[Камбоджа]]ла Сием Реап янында 272 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡ. ==Урынлашуы== Пхном Дей төп [[Ангкор Ват]] ғибәҙәтханаларының береһе [[Бантеай Шрей]]ҙан көньяҡ-көнсығышта, [[Пхном Кулен]]дән көньяҡта урынлашкан. Ул [[Ангкор Ват]] ғибәҙәтхана комплексы өлөшө, был [[Кхмер Империяһе]]нең баш ҡалаһы булған төбәктә. ==Ангкор ғибәҙәтханаһы== Ҡалкыулыҡның өстөндә ғибәҙәтхана бар, ул Батша [[Ясоварман I]] хөкөмө дәүерендә (899-910 йылдарда) һалынған иде.<ref name=Higham>Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|9781842125847}}</ref>{{rp|65}} <ref>[http://www.angkorguide.de/English-Dateien/e-Bakheng.htm Angkor Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127141930/http://www.angkorguide.de/English-Dateien/e-Bakheng.htm |date=2024-11-27 }}</ref> Пхном Дей Батша Ясоварман I дәүерендә һалынған ҡалҡыулыҡ өстө ғибәҙәтханаларының береһе генә, башҡалары - [[Пхном Бакхенг]], [[Пхном Бок]] һәм [[Пхном Кром]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://www.ancientcartography.net/mercury.html Mercury diagram] *Nick Ray, ''Cambodia'' [[Категория:Индуизм]] lzjvnwhkufv70b02du55svd5z3d7oc8 0 160881 1309722 1285147 2026-11-09T16:28:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309722 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әләкбәр Әмир оғлы Мәммәдов''' ({{Lang-az|Ələkbər Əmir oğlu Məmmədov}}; 1930 йылдың 9 майында, [[Баҡы]], Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы ЗСФСР, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — 2014 йылдың 28 июле, Баҡы, [[Әзербайжан]]) — совет футболсыһы һәм тренеры, һөжүмсе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990). == Биографияһы == Баҡы «Спартак» үҫмерҙәр футбол командаһы тәрбиәләнеүсеһе<ref>[http://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=276&id=156253&c=1752 Мамедов Алекпер Амирович — футболист, тренер, педагог]</ref>. [[Баҡы]]нан «Нефтсе» (1948—1953, 1960—1962), [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] «Динамо» (1954—1959) командалары өсөн сығыш яһай. СССР Чемпионатының юғары лигаһында 185 матч уҙғара, 56 гол индерә. 1954, 1955, 1957, 1959 йылдарҙа СССР чемпионы була. Халыҡ-ара уйындарҙа ҡатнаша. [[Лев Яшин]]дың ''[[«Милан»]] менән уйындар тураһындағы иҫтәлектәренән:''<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> ''Әләкбәр Мәммәдов …Милан. 1955 йылдың 4 сентябре. «[[Сан-Сиро]]» стадионы. Трибуналарҙа 100000 тамашасы, стадион тирәләй — 10000 автомашина. «Динамо» мәскәү командаһы Италияға килгән тәүге совет командаһы була. Был ваҡытта ул ике тапҡыр донъя чемпионы титулын йөрөтә ине. Осрашыуға Швейцариянан, Франциянан һәм ФРГ-нан футбол буйынса белгестәр махсус килгәйне. Итальян «[[тиффози]]»ҙары, ике ай элегерәк «Милан» "Динамо"ны 4:2 иҫәбе менән еңгәнен иҫтә тотоп, мәскәүлеләрҙең итальян майҙанында еңелеүен шатланып көтә.'' ''Беренсе тайм. 25-се минутта феноменаль бомбардир рекордына эйә (235 матчта 225 гол) [[Нордаль, Гуннар|Гундар Нурдаль]], бейеккә һикерҙе лә, тупты башы менән һуғып динамо ҡапҡаһының өҫкө мөйөшөнә йүнәлтте. 0:1. Стадион ҡул сабыуҙарҙан, һыҙғырыуҙан һәм еңеү шауынан шартлағандай булды.'' ''…Икенсе таймда динамовсылар шунда уҡ һөжүмгә ташлана.'' ''- Өс минуттан Әләкбәр Мәммәдов [[Кузнецов, Юрий Константинович|Юрий Кузнецов]] тапшырған тупты матур ғына итеп һуғып, яуап голын индерә. 1:1.'' ''Стадион һиҫкәнде һәм көтмәгәндә тынып ҡалды…'' ''… Беренсе голдан һуң 13 минут үтеүгә — шәп хәрәкәттәр менән [[Рыжкин, Владимир Алексеевич|Рыжкин]] үтә, тупты штрафной уртаһына теүәл ырғыта, шул саҡ Мәммәдов тағы ла, ҡапыл ынтылып алға ташлана — һәм, ҡапҡасы менән күҙгә күҙ тороп ҡалғас, Әләкбәр 16 метрҙан, үҙен тыныс тотоп, тупты [[Буффон, Лоренцо|Буффонға]] ата, 2:1. Бары тик ике минут үтә, стадиондағы ҡул сабыуҙарҙан ҡолаҡ тона: [[Шабров, Владимир Сергеевич|Шабров]] штрафнойға йүгереп керә һәм алға ынтылыусы Мәммәдовҡа аныҡ пас бирә, тупты дөрөҫ хәрәкәт иттереп ҡапҡаға йүнәлтә. 3:1. Финал һыҙғыртыуға 20 минут ҡалғанда, Ю. Кузнецовтың мәргән пасы менән файҙаланып, Әләкбәр Мәммәдов был матчта үҙенең 4-се тубын үткәрә. Ҡунаҡтарҙың ғәмәлдәре хужаларҙы һоҡландыра, хужалар мәскәү ҡапҡаһына һөжүмгә ташлана, әммә Л. Яшин етәкләгән һаҡлау уяу тора. "Әләкбәр иҫ киткес техникаға, үҙенсәлекле алдандырыуға обводка эйә, уйын яланында яҡшы ориентирующийся, ул ысын һөжүм лидеры'' <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> 1958—1959 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы өсөн 4 матч үҙғара. 1960 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу матчтарында ҡатнаша. Баҡы «Нефтсе»һенең өлкән тренеры — 1963—1965 йылдың авгусы, 1971—1972 йылдың майы. Уның етәкселегендә 1971 йылда команда СССР Кубогының ярым финалисы була. 1953 йылда Әзербайжан индустриаль институтын, 1959 йылда — Әзербайжан Дәүләт физкультура институтының тренерҙар мәктәбен тамамлай. 1962 йылдың авгусынан Әзербайжан Дәүләт физкультура институтының Футбол кафедраһы уҡытыусыһы, 1965 йылдың сентябренән Әзербайжан дәүләт медицина институтының кафедра преподавателе. 1966—1970 йылдарҙа [[Әзербайжан дәүләт иҡтисад университеты|Әзербайжан халыҡ хужалығы институтында]] Физкультура кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта Әзербайжан ССР-ы Мәғариф министрлығының Баҡы футбол мәктәп директоры. 1972 йылдың июленән Әзербайжан дәүләт нефть һәм сәнәғәт университетының АЗИНХ Физкультура кафедраһы мөдире. Профессор (1993). 1972—1990 йылдарҙа «Севиндж» («Күн туп») клубының Республика штабы Президенты була. 1993 йылда Әзербайжан йыйылма командаһының баш тренеры. 2014 йылдың 28 июлендә Баҡы ҡалаһында вафат булды<ref>[http://www.eurosport.ru/football/russian-football-premier-league/2014-2015/story_sto4346268.shtml Заслуженный тренер СССР Алекпер Мамедов скончался на 85-м году жизни]</ref>. == Библиография == * {{Китап|автор=Мамедов Алекпер Амир оглы|издательство=[[Азернешр]]|isbn=|серия=|страниц=148|страницы=|том=|год=1963|место=Баку|часть=|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|nodot=1|заглавие='''На трёх континентах'''|тираж=50000}} * {{Китап|автор=Мамедов Алекпер Амир оглы|издательство=[[Гянджлик]]|isbn=5-8020-0743-5|серия=|страниц=240|страницы=|том=|год=1991|место=Баку|часть=|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|nodot=1|заглавие='''Тайны футбольной профессии'''|тираж=80000}} == Кинолағы образы == * Юрий Трубин — «Лев Яшин. Вратарь моей мечты», 2019 год. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.rusteam.permian.ru/players/mamedov_alekp.html Алекпер МАМЕДОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622145240/http://www.rusteam.permian.ru/players/mamedov_alekp.html |date=2008-06-22 }} * [http://www.shumisport.ru/sport/ussr/ussr_sport_books.php Книга А.Мамедова «На трех континентах»] * [https://www.youtube.com/watch?v=pZ1lGMGJfW8 Видеоклип про Алекпера Мамедова] * [https://www.trend.az/azerbaijan/society/2299208.html Президент Азербайджана, официальные лица государства, деятели спорта выразили соболезнования в связи с кончиной известного футболиста] * [https://web.archive.org/web/20201028231632/https://az.sputniknews.ru/columnists/20160228/403939444.html ''Фуад Мамедов-Пашабейли''. Золотые парни «бронзового» года: «Сан-Сиро» аплодировал ему стоя // Алекпер Мамедов] [[Категория:Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы уйынсылары]] [[Категория:СССР футболсылары]] [[Категория:Әзербайжан дәүләт нефть һәм сәнәғәт академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Баҡыла тыуғандар]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 майҙа тыуғандар]] l6kg3nmsaueq03rvefof3cz7g1jmn6x 0 162071 1309834 1297518 2026-11-10T00:37:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309834 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Павлов Иван Петрович''' ({{OldStyleDate|26|сентября|1849|14}} йыл, [[Рязань]] — [[27 февраль]] [[1936 йыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] ғалимы, физиолог, вивисектор, фән юғары нервы эшмәкәрлеге тураһында фәнгә, физиология мәктәбенә нигеҙ һалыусы; [[1904 йыл]]да ''«аш һеңдереү физиологияһы буйынса эше өсөн»''Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты . Санкт-петербург Император фәндәр академияһы академигы(1907), ғәмәли статский советник. С. П. Боткин иҫтәлегенә рус табиптар йәмғиәте (1906—1913). Бөтә физиологик рефлекстарҙы шартлы һәм шартһыҙға бүлеүе менән билдәле. Шулай уҡ темперамент төрҙәренең психофизиологияһын, шәхси холоҡ-фиғел айырмалыҡтары нигеҙендә ятҡан нервы системаһы үҙенсәлектәрен тикшерә үҙенсәлектәре һәм төрҙәре, шулай уҡ нервы системаһы психофизиология өйрәнә, холоҡ-фиғеле индивидуаль айырмалыҡтары нигеҙендә ята. == Биографияһы == [[Файл:Pavlov_House_Ryazan.JPG|мини|250x250пкс|Академик Павловтың [[Рязань|Рязандәге]] музей-усадьбаһы, 2012 йыл. Был йортта Иван Петрович 1849—1870 йылдарҙа йәшәгән<ref>[http://pavlovmuseum.ru/visitors/expositions/memorialhouse Музей-усадьба {{S|И. П. Павлова}}]. Историческая справка</ref>]] [[Файл:Ivan-Pavlov06.jpg|мини|300x300пкс|{{S|И. П. Павлов}} [[ИМХА|Император Хәрби-медицина академияһында]], 1913 йыл]] Иван Петрович 1849 йылдың 14 (26) сентябрендә [[Рязань]] ҡалаһында тыуа. Атаһы һәм әсәһе яғынан ата-бабалары Рус православие сиркәүе руханиҙары була. Атаһы Петр Дмитриевич Павлов (1823—1899), әсәһе — Варвара Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Успенская) (1826—1890). [[1864 йыл]]да Рязань дини училищеһын тамамлағас, Павлов Рязань дини семинарияһына уҡырға инә һәм уны һуңынан ҙур йылылыҡ менән хәтерләй. Һуңғы курста уҡығанда ул профессор И. М. Сеченовтың ҙур булмаған «Баш мейеһенең рефлекстары» тип аталған китабын уҡый. Был китап уның тормошон тамырынан үҙгәртә. [[1870 йыл]]да ул Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә (семинария тамамлаусылар өсөн университет һөнәрен һайлағанда сикләүҙәр була), әммә 17 көндән һуң Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә күсә, хайуандар [[физиология]]һы буйынса махсуслаша. Павлов Сеченовтың нервизм теорияһын дауам итеүсе булараҡ, нервыларҙы көйләүе менән күп шөғөлләнә. Сеченовҡа академияны ҡалдырып, һуңыраҡ Петербургтан Одессаға күсенергә тура килә. Унда ул бер аҙ Новороссийск университетында эшләп ала. Медицина-хирургия академияһында уның кафедраһын Павловтың яратҡан уҡытыусыһы, Карл Людвигтың уҡыусыһы Илья Фаддеевич Цион етәкләй. Павлов унан виртуоз оператив техниканы ғына үҙләштереп ҡалмай, тәбиғи фәндәр кандидаты исемен алып, юғары медицина белемен Циондың Медицина-хирургия академияһындағы лаборатория эше менән бергә алып барырға ниәтләй. Әммә был ваҡытта Цион Рәсәйҙән китә. [[1875 йыл]]да Павлов университетта алған белеме арҡаһында шунда уҡ Медицина-хирургия университетының (хәҙер Хәрби-медицина академияһы, ВМА) 3-сө курсына алына, бер үк ваҡытта (1876—1878 йылдар) Карл Людвигтың икенсе уҡыусыһы — К. Н. Устимовичтың физиологияһы кафедраһының ветеринария бүлексәһендәге физиология лабораторияһында эшләй. 1877 йылдың йәйендә Устимовичтың рекомендацияһы буйынса Павлов Германияға китә һәм Бреслауҙа (хәҙер Вроцлав, Польша) аш һеңдереү буйынса белгес Рудольф Гейденгайн етәкселегшендә эшләй. 1878 йылда академия курсын тамамлағас, Клод Бернарҙың уҡыусыларының береһе С. П. Боткиндың МХА ҡарамағындағы клиникаһын лабораторияһында эшләй. Павловтың хәтирәләре буйынса, Сеченовтың дуҫы Боткин үҙе лә яҡшы физиолог була һәм Павлов уны клиницист ҡына түгел, физиолог булараҡ та үҙенең төп уҡытыусыларының береһе тип иҫәпләй. «Сергей Петрович Боткин , — ти И. П. Павлов, — медицинаның һәм физиологияның — кеше эшмәкәрлегенең беҙҙең күҙ алдында кеше организмы тураһында фән бинаһын төҙөгән һәм киләсәктә кешегә иң ҙур бәхет — сәләмәтлек һәм ғүмер вәғәҙә иткән ике тармағының иң яҡшы законлы һәм емешле союзы кәүҙәленеше булды». Көсөргәнешле фәнни эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Павлов диплом эшен 1879 йылда ғына, академияны тамамлағандан һуң яҡлай. С. П. Боткин етәкселегендә Павлов һәм Стольников йөрәк дарыуҙарының тәьҫирен өйрәнеү өсөн донъяла беренсе тапҡыр яһалма ҡан әйләнеше методикаһы эшләнә. Йөрәк нервыһы тураһында диссертация яҡлағандан һәм Германияла билдәле физиологтарҙа, шул иҫәптән Карл Людвигтың үҙендә стажировка үткәндән һуң Павлов Боткин клиникаһы ҡарамағындағы ошо лаборатория мөдире була<ref>[http://ria.ru/20090926/186444910.html Иван Петрович Павлов. Биографическая справка. //РИА. 2009]</ref><ref>[http://saint-petersburg.ru/m/science/britenkov/372026/ А. Бритенков. Первый нобелевский лауреат из России.]</ref><ref>[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st005.shtml С. П. Боткин]</ref>. Павлов 10 йылдан ашыу ғүмерен ашҡаҙан-эсәк трактының фистулаһын алыуға бағышлай. Бындай операция эшләү бик ауыр була, сөнки ашҡаҙандан сыҡҡан һут эсәктәрҙе һәм ҡорһаҡ ситлеген эшкәртә. {{S|И. П. Павлов}} тирене һәм лайлалы ҡатламды шундай итеп тегеп, уларға метал торбалар ҡуя һәм уларҙы тығын менән яба — бер ниндәй эрозия ла күҙәтелмәй һәм ул ашҡаҙан-эсәк трактының теләһә ҡайһы өлөшөнән — төкөрөк биҙенән алып [[Кешенең йыуан эсәге|йыуан эсәк]]тәргә тиклем таҙа аш эшкәртеү һуты ала алған. Был тәжрибәне ул йөҙҙәрсә хайуанда эшләгән. Тәжрибәне ''уйҙырма аҙыҡ'' менән үткәргән (үңәсте ҡырҡҡан һәм ризыҡ ашҡаҙанға эләкмәгән), шулай итеп, ашҡаҙан һуты бүленеп сыға рефлексы өлкәһендә асыштар яһаған. 10 йыл эсендә Павлов аш һеңдереү физиологияһын яңынан булдырған. [[1903 йыл]]да 54 йәшлек Павлов [[Мадрид]]та XIV халыҡ-ара медицина конгресында сығыш яһай. Һәм киләһе, 1904 йылда төп аш эшкәртеү биҙҙәре функцияларын өйрәнгән өсөн Рәсәйҙә беренсе булып [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була була. [[Файл:One_of_Pavlov's_dogs.jpg|мини|250x250пкс|Павлов эте, Павлов музейы , 2005 йыл]] Мадридта рус телендә яһаған докладында {{S|И. П. Павлов}} 35 йыл ғүмерен арнаған юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы принциптарын аңлата. Нығытыу, шартлы һәм шартһыҙ рефлекстар фиғел-холоҡ тураһындағы фәндең төп төшөнсәләре булып китә. 1918 йылдың апрель-майында ул шартлы рәүештә «Ғөмүмән аҡыл тураһында һәм аныҡлап әйткәндә урыҫ аҡылы тураһында» тигән дөйөм атамаға берләштерелгән өс лекция уҡый. Уларҙа урыҫ менталлегенең үҙенсәлектәрен тәнҡит күҙлегенән анализлана (тәү сиратта — интеллектуаль дисциплинаның булмауы). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] һәм хәрби коммунизм йылдарында Павлов, ярлылыҡҡа дусар булһа ла, ғилми тикшеренеүҙәрҙе финанслау булмаһа ла, Швед фәндәр академияһының [[Швеция]]ға, унда ғилми тикшеренеүҙәр һәм уның тормош өсөн иң уңайлы шарттар, өҫтәүенә, [[Стокгольм]]дың ситендә Павловтың теләге буйынса үҙә теләгән институт төҙөргә вәғәҙә итеүенә ҡарамаҫтан, Павлов Рәсәйҙән бер ҡайҙа ла китмәйәсәген белдерә. Артабан совет хөкүмәтенең тейешле ҡарары сығарыла<ref>[http://www.ussrdoc.com/ussrdoc_communizm/ussr_827.htm Совет народных комиссаров РСФСР. Декрет от 24 января 1921 года об условиях, обеспечивающих научную работу академика И. П. Павлова и его сотрудников]</ref> һәм Павловҡа Ленинград эргәһендә Колтушала институт төҙөйҙәр, ул 1936 йылға тиклем эшләй. 1920 йылдарҙа Павлов үҙенең [[Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле (Дондағы Ростов)|революция]]нан һуң [[Бөйөк Британия]]ға эмиграцияға китеүсе уҡыусыһы [[Глеб Васильевич фон Анреп|Глеб Васильевич]] [[Глеб Васильевич фон Анреп|фон]] [[Глеб Васильевич фон Анреп|Анреп]] (1889—1955) менән тығыҙ бәйләнештә була. Павлов уның менән йыш хатлага, бер нисә тапҡыр халыҡ-ара конгрестарҙа (атап әйткәндә, 1923 йылда [[Эдинбург]]та, 1929 йылда [[Бостон]]да һәм Нью-Хейвенда) осраша; Анреп уға докладтарын [[инглиз теле]]нә тәржемә итергә ярҙам итә, ә 1927 йылда Оксфордта Павловтың Анреп тәржемәһендә «Баш мейеһенең ҙур ярымшарҙарының эшмәкәрлеге тураһында лекция» тип аталған китабы донъя күрә{{Sfn|Энциклопедия Русской эмиграции}}. Гимнастика яратҡанлыҡтан, «Физик күнегеүҙәр һәм велосипедта йөрөргә яратыусы табиптар йәмғиәтен» ойоштора һәм уның рәйесе була<ref>[http://www.aif.ru/society/people/fiziologiya_chuda_akademika_ivana_pavlova_travili_na_rodine Физиология чуда. Почему академика Павлова травили на родине. — «Аргументы и Факты», 2016, № 8]</ref>. Академик Павлов Иван Петрович [[1936 йыл]]дың [[27 февраль|27 февралендә]] [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] вафат була. Үлем сәбәбе тип [[пневмония]] күрһәтелә. Ленинградтың Литераторские Мостки мемориаль зыяратында ерләнгән. === Наградалары === * Котениус миҙалы ([[1903 йыл]]) * [[Нобель премияһы]] ([[1904 йыл]]) * {{Тәржемәһеҙ 5|Baly Medal}} (1905) * Копли миҙалы ([[1915 йыл]]) * Круниан лекциялары ([[1928 йыл]]) == Совет идеологиялаштырылыуы == [[Файл:Могила_академика_Ивана_Павлова.JPG|справа|мини|200x200пкс|Литераторские мостки зыяратында Павловтың ҡәбере]] Павлов үлгәндән һуң совет фәне символына әйләнә, уның фәнни ҡаһарманлығы идеология ҡаһарманлығы итеп тә ҡарала (ниндәйҙер кимәлдә «Павлов мәктәбе» (йәки Павлов тәғлимәте) — идеология феномены була). «Павлов мираҫын һаҡлау» лозунгыһы аҫтында 1950 йылда СССР ФА һәм СССР МФА «Павлов сессия»һын үткәрә һәм унда илдең алдынғы физиологтары эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Бындай сәйәсәт Павловтың үҙ ҡарашы менән ҡырҡа ҡапма-ҡаршы була. == Ғалим тураһында иҫтәлекте мәңгеләштереү == {{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=|фон_заголовка=|подпись=Две памятные монеты Банка России, посвящённые 150-летию со дня рождения {{s|И. П. Павлова}}. 2 рубля, серебро, 1999 год|зона_подписи=left|фон_подписи=|ширина=200|изобр1=RR5110-0027R 150-летие со дня рождения И.П.Павлова.gif|ширина1=|подпись1=|изобр2=RR5110-0028R 150-летие со дня рождения И.П.Павлова.gif|ширина2=|подпись2=}} === И. П. Павлов исемендәге наградалар === 1934 йылда СССР ФА физиология өлкәһендә иң яҡшы фәнни эш өсөн И. П. Павлов исемендәге премия булдыра. 1937 йылда Павловтың иң яҡшы уҡыусыларының береһе, уның фекерҙәше һәм арҡаҙашы Леон Абгарович Орбели уның беренсе лауреаты була 1949 йылда ғалимдың тыуыуына 100 йыл тулау уңайынан СССР ФА И. П. Павлов исемендәге алтын миҙал булдыра. Был наградаға тәүге тапҡыр 1950 йылда К. М. Быков лайыҡ була. 1974 йылда ғалимдың тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан Иҫтәлекле миҙал булдырыла. Ленинград физиология йәмғиәтенең И. П. Павлов миҙалы бар. 1998 йылда, ғалимдың 150 йыллығы алдынан «Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы» йәмәғәт ойошмаһыИ. П. Павлов исемендәге «Медицинаны һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү өсөн» көмөш миҙалын булдыра. Ленинградта И. П. Павлов иҫтәлегенә Павлов уҡыуҙары үткәрелгән. '''Павлов исеме менән аталған:''' * 1923 йылда асылған совет астрономы Владимир Александрович Альбицкий асҡан астероид (1007) Павловия тип атала; * [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙың кире яғындағы кратер; * Санкт-Петербургтағы Эксперименталь медицина институтының Физиология бүлеге. * Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты; * Санкт-Петербургтың Васильев утрауындағы Психиатрик дауахана (невроздар клиникаһы) * Ессентукиҙа И. П. Павлов шифаханаһы; * [[Ленинград өлкәһе]]нең Всеволжское районында Павлово ауылы; * Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербургтағы Физиология институты, (элек — СССР ФА И. П. Павлов исемендәге Физиология институты); * Рәсәй Физиология йәмғиәте; * «Академик И. П. Павлов исемендәге фонд» Санкт-Петербург йәмәғәт фонды; * И. П. Павлов исемендәге юғары нервы эшмәкәрлеге журналы; * Рязань дәүләт медицина университеты; * Сәмәрҡәнд дәүләт медицина институты; * 1945 2001 йылдарҙа [[Пловдив]] ([[Болгария]]) ҡалаһының медицина университеты (илдәге икенсе юғары медицина академияһы); * Аэрофлот авиакомпанияһының VQ-BEH номеры аҫтында теркәлгән A320-214 самолеты<ref>Аэрофлот ввел в эксплуатацию самолет А320 И.Павлов. [http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-a320-4133.htm Airfleets.net] Информация о регистрации ВС VQ-BEH; Airliners.net Фотографии ВС ; Aeroflot.ru Информация о парке ВС а/к Аэрофлот .</ref>; * «Академик Павлов» совет йөк пароходы(ИМО номеры 5006554). 1973 йылға тиклем хеҙмәт итә<ref>Cоветский грузовой пароход «Академик Павлов»/ [http://www.fesco.ru/about/history/fleet-roll/11820/ Академик Павлов (Winona)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220033208/http://www.fesco.ru/about/history/fleet-roll/11820/ |date=2018-02-20 }}</ref>; [[Файл:Pavlov's_Memorial_in_St_Petersburg,_Russia.jpg|мини|389x389пкс|[[Санкт-Петербург]]тағы һәйкәл]] [[Файл:Памятник_академику_И.П.Павлову.JPG|мини|389x389пкс|Рязань ҡалаһындағы һәйкәл]] <gallery widths="200" heights="240"> PavlovSvetlogorsk.JPG|Светлогорск ҡалаһындағы һәйкәл Памятник {{s|И. П. Павлову}} в Колтушах.jpg|Колтуши ауылындағы һөйәкәл MonumentIPAVLOV.JPG|Сухум ҡалаһындағы һәйкәл Файл:Бюст Павлова в Туапсе.jpg|Туапсе ҡалаһындағы һәйкәл-бюст Файл:Бюст Павлова в Горячем Ключе.jpg|Горячий Ключ ҡалаһындағы һәйкәл-бюст Yalta-Pavlov_IP-Memo.jpg|[[Ялта]] ҡалаһындағы һәйкәл-бюст Файл:Pavlov ivan Barry Kent.JPG|И. П. Павлов һәйкәле. 1954 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Ғалимдар аллеяһыда ҡуйыла. Скульпторы - М. Г. Манизер </gallery> === Филателияла === <gallery widths="180" heights="180" caption="Почтовая маркалары" class="center"> 1991 CPA 6321.jpg|<small>И. П. Павловҡа арналған СССР почта маркаһы, [[1991 йыл]], 15 [[тин]] ([[Каталог ЦФА|ЦФА]] 6321, [[Скотт (каталог марок)|Скотт]] 5999)</small> The Soviet Union 1949 CPA 1436 stamp (Birth centenary of l. P. Pavlov, Russian physiologist (1849-1936). Painting after Mikhail Nesterov).jpg|<small>СССР-ҙың поста маркаһы, [[1949 йыл]]. И. П. Павлов портреты буйынса М. Нестеров картинаһы(1935 йыл)</small> </gallery> === Кинематографта === * [[1949 йыл]] — «Академик Иван Павлов». * [[1984 йыл]] — «Иван Павлов. Хәҡиҡәт эҙләү» (режиссерҙары Карен Геворкян һәм Владимир Македонский). * [[1995 йыл]] — «Рус тормошоноң физиологияһы» (режиссеры Игорь Алимпиев). == Библиография == # <small>Т. 1: Общественно-научные статьи. Статьи по физиологии кровообращения. Статьи по физиологии нервной системы. — 1940. — 424 с.</small> # <small>Т. 2: Лекции, статьи, выступления по физиологии пищеварения. — 1946. — 638 с.</small> # <small>Т. 3: Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной деятельности (поведения) животных — условные рефлексы. (Статьи, доклады, лекции, речи). — 1949. — 607 с.</small> # <small>Т. 4: Лекции о работе больших полушарий головного мозга. — 1947. — 352 с.</small> # <small>Т. 5: Статьи по различным разделам физиологии. Выступления в прениях, речи. Автобиография. Мои воспоминания. — 1949. — XIV, 393 с.</small> * <small>Полное собрание сочинений : В 6 т. / И. П. Павлов; Акад. наук СССР. — Изд. 2-е, доп. — Москва ; Ленинград : Изд-во Акад. наук СССР, 1951—1952. </small> # <small>Т. 1. Общественно-научные статьи; Статьи по физиологии кровообращения и нервной системы / ред. Э. Ш. Айрапетянц.- 951.- 596 c.</small> # <small>Т. 2, кн. 1. Статьи по вопросам физиологии пищеварения. (1877—1896) / ред. А. В. Соловьев. — 1951. — 334 с.</small> # <small>Т. 2, кн. 2. Лекции о работе главных пищеварительных желез; Статьи по вопросам физиологии пищеварения. (1897—1911) / ред. И. П. Разенков. — 1951. — 590 c.</small> # <small>Т. 3, кн. 1. Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной деятельности животных / ред. Э. Ш. Айрапетянц. — 1951. — 390 с.</small> # <small>Т. 3, кн. 2. Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной деятельности (поведения) животных. Условные рефлексы. Сборник статей, докладов, лекций и речей. — 1951. — 438 с.</small> # <small>Т. 4. Лекции о работе больших полушарий головного мозга / ред. Э. Ш. Айрапетянц. — 1951. — 451 c.</small> # <small>Т. 5. Лекции по физиологии / ред. Э. Ш. Айрапетянц. — 1952. — 566 c.</small> # <small>Т. 6. Статьи по различным вопросам физиологии, выступления на диспутах и в прениях, речи и предисловия / ред. К. М. Быков и Э. Ш. Айрапетянц. — 1952. — 462 c.</small> # <small>Предметно-тематический и именной указатели ко второму изданию Полного собрания сочинений И. П. Павлова / сост. А. К. Федорова-Грот. — 1954. — 85 с.</small> * <small>Реферат доклада: «О влиянии гортанных нервов на кровообращение»; «О центростремительных ускорителях сердцебиения» / В. Н. Великий, И. П. Павлов // Тр. С.-Петерб. о-ва естествоиспытателей. — 1874. — Т. 5. — Вып. II. — С. LXVI-LXVII.</small> * <small>О рефлекторном торможении слюноотделения // Тр. С.-Петерб. о-ва естествоиспытателей. — 1877. — Т.8. — С. 84-85</small> * <small>О сосудистых центрах в спинном мозгу. Важнейшие современных работы по иннервации сосудов и кровообращению вообще // Воен.-мед. журн. — 1877. — Ч. 129. — май. — С. 17-44</small> * <small>Beitrage zur Physiologie des Pancreas / M. Afanassiew, Joh. Pawlow // Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — H. 2/3. — S. 173—189. Материалы к физиологии поджелудочной железы.</small> * <small>Experimenteller Beitrag zum Nachweis des Accommodationsmechanismus der Blutgefasse \ Joh. Pawlow \\ Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — H. 4\5. — S. 266—271. Экспериментальные данные к вопросу об аккомодационном механизме кровеносных сосудов. </small> * <small>Folgen der Unterbindung des Pancreasganges bei Kaninchen / Pawlov // Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — [H. 2/3]. — S. 123—130. Последствия перевязки протока поджелудочной железы у кроликов.</small> * <small>Uber die reflectorische Hemmung der Speichelabsonderung / Joh. Pawlow // Pflug. Arch. — 1878. — Bd. 16. — [H. 4/5]. — S. 272—292. О рефлекторном торможении слюноотделения.</small> * <small>Новые методы наложения панкреатической фистулы // Тр. С.-Петерб. о-ва естествоиспытателей. — 1879. — Т. 9. — С. 51.</small> * <small>К иннервации сердца собаки: (Второе предвар. сообщ.) // Еженед. клинич. газ. — 1882. — № 38. — С. 625—627.</small> * <small>Блуждающий нерв как регулятор общего кровяного давления // Еженед. клинич. газ. — 1883. — № 31. — С. 489—491; № 32. — С. 508—513; № 33. -С. 523—528; № 34. — С. 541—545; № 35. — С. 558—563; № 36. — С. 569—577; № 37. — С. 593—596.</small> * <small>Центробежные нервы сердца: Дис. на степ, д-ра медицины. СПб., тип. А. М. Котомина и К., 1883. — 77 с.</small> * <small>Сообщение о результатах исследования так называемого привозного мяса и мяса скота, битого в Петербурге / И. Павлов, Д. Павлов // Журн. Рус. физ.-хим. о-ва при С.-Петерб. ун-те. — 1884. — Т. 16. — Вып. 2. — Отд 1 -С. 189—190.</small> * <small>Wie die Muschel ihre Schaale offnet. Versuche und Fragen zur allgemeinen Muskel- und Nervenphysiologie // Pflug. Arch. — 1885. — Bd. 37. — S. 6-31. Как беззубка раскрывает свои створки. Опыты и вопросы к общей мышечной и нервной физиологии.</small> * <small>Нервные теплотные центры и их участие в лихорадке // Практ. меди­цина. — 1887. — № 8/9. — С. 115—134.</small> * <small>Возрождение поджелудочной железы у кролика: (Предвар. сообщ.) / И. П. Павлов, Г. А. Смирнов // Врач. — 1889. — Т. 10. — № 12. — С. 285.</small> * <small>Баланс азота в слюнной подчелюстной железе при работе: (Материалы к учению о восстановлении функционирующей железистой ткани) // Врач. — 1890.- № 7.- С. 153—156; № 9. — С. 210—218; № 10. — С. 231—234.</small> * <small>Воспроизведение операции Экка с целью отделения крови воротной вены в нижнюю полую вену // Больнич. газ. — 1892. — № 13. — С. 314—317.</small> * <small>Об ограничении деятельности печени / Отчет о докладе проф. И. П. Павлова в Обществе русских врачей (19 марта и 9 апреля 1892 г.) // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1892. — Т. 58. — март-апр. — С. 10-16.</small> * <small>Живосечение // Реальная энциклопедия практической медицины / Сост. А. Эйленбург. СПб., 1893. — Т. 7. — С. 238—274.</small> * <small>Мнение по вопросу о наилучшем и менее мучительном способе убоя скота // Вести. Рос. о-ва покровительства животным. −1893. — № 1. — С. 11-12.</small> * <small>О взаимном отношении физиологии и медицины в вопросах пищева­рения. Ч. I. / Речь товарища председателя Общества русских врачей профес­сора И. П. Павлова // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1894. — [Т. 61]. — дек. — С. 151—165.</small> * <small>О неполноте современного физиологического анализа действия ле­карств // Труды V Съезда врачей в память Н. И. Пирогова. СПб., 1894. — Т. 1.-С. 216—218.</small> * <small>О смерти животных вследствие перерезки блуждающих нервов / Речь проф. И. П. Павлова // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1895. — Т. 61. — апр. — С. 298—302.</small> * <small>О содержании аммиака в крови и органах и образовании мочевины у млекопитающих / Залесский И., Ненцкий., Павлов И. // Арх. биол. наук. — 1895. — Т. 4. — № 2. — С. 191—214.</small> * <small>Добавление к докладу «Лабораторный случай экспериментальной брюшной водянки у собаки» / Заседание Общества русских врачей (10 декабря 1896 г.) [И. П. Павлов] // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1896. — Т. 64. — окт. — С. 53-54.</small> * <small>Литературная справка. О приоритете И. П. Павлова и его учеников в об­ласти применения методики работы с фистулой поджелудочной железы. // Арх. биол. наук. — 1896. Т. 4. — Вып. 5. — С. 511—512.</small> * <small>О выживании собак с перерезанными блуждающими нервами / Сооб­щение проф. И. П. Павлова (14 марта) // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1896. — [Т. 63]. — март. — С. 47-60.</small> * <small>Лекции о работе главных пищеварительных желез. — СПб., тип. М-ва путей сообщ., 1897. — 223 с.</small> * <small>Об отделительной работе желудка при голодании / Доклад в заседании Общества русских врачей (25 сентября 1897 г.) И. П. Павлов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1897. — Т. 65. — сент. — С. 25-30.</small> * <small>Памяти R. Heidenhain’a (Р. Гейденгайна) / Речь в заседании Общества Русских Врачей в СПб. (23 октября 1897 г.) И. П. Павлов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1897. — Т. 65. — окт. — С. 66 — 81.</small> * <small>Патолого-терапевтический опыт над желудочным отделением собаки / Сообщение в заседании Общества (15 мая 1897 г.) И. П. Павлов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1897. — Т. 64. — май. — С. 581—589.</small> * <small>Die Arbeit der Verdauungsdrusen: Vorlesung / Autoris Ubers. aus dem Russ. von A. Walther. — Wiesbaden, 1898. — 199 s. Работа пищеварительных желез: Лекции.</small> * <small>Современное объединение в эксперименте главнейших сторон медици­ны на примере пищеварения / Речь, читанная в торжественном заседании Общества русских врачей в память С. П. Боткина (И. П. Павлов) // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1900. — Т. 67. — нояб.-дек. — С. 197—242.</small> * <small>Das Experiment als zeitgemasse und einheitliche Methode medizinischer Forschung. Dargestellt am Beispiel der Verdauungslehre. (Gehalten in einer dem Andenken von S. P. Botkin gewidmeten Festsitzung der Gesellschaft russischer Arzte zu St. Petersburg.) / J. P. Pawlow (Ubersetzt von A. Walther) // Wiesbaden. Verlag von J. F. Bergmann, 1900. — 46 s. Эксперимент как современный и единый метод медицинского исследования.</small> * <small>Le travail des glandes digestives / Frand. Franc, par. V. Parchon et J. Sabrasez. Paris: Masson a. Cic, 1901. — 287 p. Работа пищеварительных желез.</small> * <small>Psychische Erregung der Speicheldrbsen // Ergebnisse der Physiologie. — 1902. — Bd. 1. — Abt. 1. — S. 246—284. Психическое возбуждение слюнных желез.</small> * <small>Work of the digestive glands / Transl. By W H. Thompson. London, 1902. — 208 p. Работа пищеварительных желез. <nowiki>https://doi.org/10.5962/bhl.title.3784</nowiki></small> * <small>По поводу сыворотки г-на Влаева // Рус. врач. — 1903. — № 48. — С. 1731.</small> * <small>Экспериментальная психология и психопатология на животных: (Речь, произнес, на одном из общих собр. Междунар. мед. конгр. в Мадриде в апр. 1903 г.) // Изв. Воен.-мед. акад. — 1903. Т. 7. — № 2. — С. 109—121. </small> * <small>Заключение комиссии о вивисекции и особое мнение И. П. Павлова // Изв. Воен.-мед. акад. — 1904. — Т. 8. — № 3. — С. 322—328.</small> * <small>То же // Несколько слов противникам производства опытов над жи­вотными с научной целью. СПб., тип. М. Меркушева, 1904. — 20 с. </small> * <small>Иван Петрович Павлов: Автобиогр. // Товарищеская памятка врачей выпуска 1879 года бывшей Медико-хирургической академии, изданная ко дню XXV-летия со дня окончания курса. СПб., 1904. — С. 115—118.</small> * <small>Принадлежность белок растворяющего и молоко-свертывающего действий разных пищеварительных соков одним и тем же белковым ферментам / Доклад в заседании Общества русских врачей (15 апреля 1904 г.) [И. П. Пав­лов] // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1904. — [Т. 71]. — март-май. — С. 39-54.</small> * <small>Рефераты трудов профессора И. П. Павлова и его учеников. СПб., 1904.</small> * <small>Nobel-Vortrag / I. P. Pawlow // Nord. Med. Arkiv. — 1904. — Afd. II (Inre medicin). H. 4. — N:r 13. — S. 1-20. Нобелевская речь.</small> * <small>Sur la secretion psychique des glandes salivaires // Arch, intern. Physiologie. — 1904.-Vol. l.-P. 119—135. О психической секреции слюнных желез.</small> * <small>Лабораторные наблюдения над размягчением костей у собаки / Доклад в заседании Общества русских врачей (7 апреля 1905 г.) [И. П. Павлов] // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1905. — Т. 72. — март-май. — С. 314—320.</small> * <small>The Huxley lecture on recent advances in science and their bearing on medicine and surgery / /. P. Pawlow // Advance Proof. Specially translated for the Lancet. −1906. — 20 p. Лекция в честь Гексли о новых успехах науки в связи с медициной и хи­рургией. Читанная в Медицинской школе Чаринг-Кросс в Лондоне 1 октяб­ря 1906 г.</small> * <small>The Huxley lecture on the scientific investigation of the psychical faculties or processes in the higher animals // Lancet. — 1906. — Vol. 2. — P. 911—915. Естественно-научное изучение так называемой душевной деятельнос­ти высших животных. Лекция в честь Гексли.</small> * <small>То же// Science. — 1906. — Vol. 24. — N. 620. — P. 613—619.</small> * <small>Речь председателя Общества русских врачей в заседании 22 марта, посвященная памяти И. М. Сеченова // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1907. — Т. 74. — март-май. — С. 247—249.</small> * <small>Nobel-Vortrag // Les Prix Nobel en 1904. Stockholm, 1907. — P. 11-18. Нобелевская речь, произнесенная 12 декабря 1904 г. в Стокгольме.</small> * <small>Лекции по физиологии пищеварения, читанные профессором Импе­раторской Военно-медицинской академии И. П. Павловым в 1906—1907 учебном году / Изд. просмотр. В. Н. Болдыревым; Стеногр. и изд. студ. А. П. Орлов. СПб., тип. А. Л. Улыбина, 1908. — 63 с. </small> * <small>Некоторые наиболее общие пункты механики высших отделов цент­ральной нервной системы, выясняющиеся из изучения условных рефлек­сов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1908. — [Т. 76]. — сент.-окт. — С. 143—147.</small> * <small>Условные рефлексы при разрушении различных отделов больших по­лушарий у собак // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1908. — Т. 75. — нояб.-дек. — С. 148—150.</small> * <small>К общей характеристике сложно-нервных явлений // Тр. О-ва рус. вра­чей в СПб., 1909. — Т. 77. — сент.-дек. — С. 63-64.</small> * <small>Естествознание и мозг. (Речь на общем собр. XII Съезда рус. естество­испытателей и врачей, 28 дек. 1909 г.) // Дневник XII Съезда русских есте­ствоиспытателей и врачей в Москве с 28 декабря 1909 г. по 6 января 1910 г. № 2. М., 1910. — С. 19-29. </small> * <small>То же // Памяти Дарвина. [Сб. статей]. М.: Научное слово, 1910. — С. 209—220.</small> * <small>Задачи и устройство современной лаборатории для изучения нормаль­ной деятельности высшего отдела центральной нервной системы у высших животных. (Речь на торжеств, заседании О-ва содействия успехам опыт, наук и их практ. применений им. X. С. Леденцова в Москве) // Временник О-ва содействия успехам опыт. наук. — 1910. — Вып. 4. — С. 53-69.</small> * <small>Общее о центрах больших полушарий // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1910. — Т. 77. — апр.-май. — С. 192—197.</small> * <small>Excitation psychique des glandes salivaires //J. de psychologie normale et pathologique. — 1910. — T. 7. — P. 97-114. Психическое возбуждение слюнных желез.</small> * <small>Naturwissenschaft und Gehirn: Vort. Gehalrten in der allgem. Versammlung des XII Kongr. rus. Naturforscher und Arzte in Moskau am 28 dez. 1909 / Autoris. Ubers. von G. W. Volborth. Wiesbaden: Bergmann, 1910. — 19 s. Естествознание и мозг.</small> * <small>The work of the digestive glands: Lectures / Transl. by W. H. Thompson. 2 engl. ed. London, 1910. — 226 p. Лекции о работе главных пищеварительных желез.</small> * <small>Собака с разрушенным в больших полушариях кожным анализатором / И. П. Павлов, Н. М. Сатурнов // Там же. — Т. 78. — янв.-май. — С. 202—208.</small> * <small>Главнейшие законы деятельности центральной нервной системы, как они выясняются при изучении условных рефлексов. (Речь на торжеств, за­седании О-ва рус. врачей, посвящ. памяти И. М. Сеченова) // Рус. врач. — 1912. — № 38. — С. 3-5.</small> * <small>Отзыв о работе И. В. Завадского «Материалы к вопросу о торможении и растормаживании условных рефлексов». (СПб., 1908) // Сборник отчетов о премиях и наградах, присужденных Академией наук. Т. II. СПб., 1912. — С. 70-71,86.</small> * <small>Сводка результатов опытов с экстирпацией различных участков боль­ших полушарий по методу условных рефлексов // Тр. О-ва рус. врачей в СПб., 1912. — Т. 80. — сент.-дек. — С. 28-44.</small> * <small>Экспериментальный институт для укрепления вящего господства алко­голя над русской землей // Рус. врач. — 1912. — Т. П. —№ 20. — С. 700—702. </small> * <small>Владимир Валерианович Подвысоцкий // Рус. врач. — 1913. — Т. 12. — № 18. — С. 587.</small> * <small>Лаборатория для изучения деятельности центральной нервной системы высших животных, сооружаемая по планам академика И. П. Павлова и Е. А. Ганике на средства, пожертвованные Обществом им. X. С. Леденцова // Временник О-ва содействия успехам опыт. наук. — 1913. — Вып. 1. — С. 43-45.</small> * <small>Объективное изучение высшей нервной деятельности животных. (Речь в общем собр. о-ва «Московский научный институт» 24 марта 1913 г.) // Рус. ведомости. — 1913. — 27 марта, № 71.</small> * <small>An address on the investigation of the higher nervous function // Brit, med. J. — 1913. — Vol. 2. — P. 973—978. Исследование высшей нервной деятельности. Доклад на Международ­ном съезде физиологов в Гронингене.</small> * <small>Рефлекс цели. (Сообщ. на III Съезде по эксперим. педагогике) // Вестн. Европы. — 1916. — Кн. 4. — С. 69-75. </small> * <small>Материалы к физиологии сна / И. П. Павлов, Л. Н. Воскресенский // Изв. Петрогр. биол. лаб. — 1917. — Т. 16. — С. 3-8.</small> * <small>«Настоящая физиология» головного мозга // Природа. — 1917. — № 1. — Стлб. 27-38.</small> * <small>Физиология и психология при изучении высшей нервной деятельности животных / Доклад в Философском об-ве в Петрограде (24 ноября 1916 г.) // Психиатр. газ. — 1917. — № 6. — С. 141—146.</small> * <small>Рефлекс свободы / И. П. Павлов, М. М. Губергриц // Рус. врач. — 1918. — № 1-4. — С. 1-2.</small> * <small>Анализ некоторых сложных рефлексов собаки. (Относительная сила центров и их заряжение) / И. П. Павлов, М. К. Петрова // Сборник статей, посвященный К. А. Тимирязеву его учениками в ознаменование семидеся­того дня его рождения. М. — 1919. — С. 375—382.</small> * <small>Психиатрия в роли пособницы физиологии больших полушарий. (Докл. в О-ве психиатров в Петрограде) // Рус. физиол. журн. — 1919. — Т. И. — Вып. 4/5. — С. 257—260.</small> * <small>Psychiatry acting as an assistant to physiology of the cerebral hemispheres // Рус. физиол. журн. — 1919. — Т. П. — Вып. 4/5. — С. 249—256. Психиатрия в роли пособницы физиологии больших полушарий.</small> * <small>О так называемом гипнозе животных. (Сообщ. в XV заседании Отделе­ния физ.-мат. наук Российской академии наук, 9 нояб. 1921 г.) // Изв. РАН. Сер. 6. — 1921. — Т. 15. — С. 155—156.</small> * <small>О трофической иннервации // Сборник научных трудов в честь 50-ле­тия научно-врачебной деятельности главного врача Обуховской больницы проф. А. А. Нечаева. Пгр.: Изд. Отд. здравоохр. Петрогр. Сов. рабоч. и кр. деп., 1922. — С. 1-4.</small> * <small>Двадцатилетний опыт объективного изучения высшей нервной дея­тельности (поведения) животных. Условные рефлексы. Сб. ст., докл., лек­ций и речей. М.; Пгр.: Госиздат., 1923. — 244 с.[https://web.archive.org/web/20200716133325/https://runivers.ru/lib/book6240/144989/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716133325/https://web.archive.org/web/20200716133325/https://runivers.ru/lib/book6240/144989/ |date=2020-07-16 }} <nowiki>[24]</nowiki>]</small> * <small>New researches on conditioned reflexes / /. P. Pavlov // Bull. Battle Creek Sanitarium and Hospital Clinic. — 1923. — Vol. 19. — No. 1. — P. 1-4. Новые исследования по условным рефлексам.</small> * <small>То же. // Science. — 1923. — Vol. 58. — N. 1506. — P. 359—361.</small> * <small>Лекции о работе главных пищеварительных желез. 3-е изд., проем, автором. Л.: Госиздат., 1924. — 220 с.</small> * <small>Общий курс физиологии по лекциям академика И. П. Павлова / Сост. В. П. Адлербер и С. И. Прикладовицкий, под ред. проф. В. В. Савича. — Л. — 1924. — 175 с.</small> * <small>Die Beziehungen zwischen Erregung und Hemmung, das Auseinanderhalten von Erregung und Hemmung sowie experimentelle Neurosen an Hunden / I. Pawlow // Skandin. Archiv. fur Physiol. — 1925. — Bd. 47. — H. 1/2. — S. 1-14. Отношения между раздражением и торможением, размежевание между раздражением и торможением и экспериментальные неврозы у собак.</small> * <small>Предисловие // Подкопаев Н. А. Методика изучения условных реф­лексов. М.; Л.: Госиздат., 1926. — С. 3.</small> * <small>Предисловие // Шванвич Б. Н. Насекомые и цветы в их взаимоотно­шениях. Новые данные по физиологии поведения пчел и других насекомых. М.; Л.: Госиздат., 1926. — С. 3.</small> * <small>Die hochste Nerventatigkeit (das Verhalten) von Tieren. Eine zwanzigjahrige Prufung der objektiven Forschung. Bedingte Reflexe / Ubers. von G. Volbroth. 3 Aufl. Munchen, 1926. — 330 s. Высшая нервная деятельность (поведение) животных. Двадцатилет­ний опыт объективного изучения. Условные рефлексы.</small> * <small>Type de systeme nervoux a predominance des processus inhibiteurs //J. de psychologie normale et pathologique. — 1926. — An. 23. — N. 10. — P. 1012—1018. Тормозной тип нервной системы собаки.</small> * <small>Conditioned reflexes, an investigation of the physiological activity of the cerebral cortex / Transl. and ed. by G. V. Anrep. London: Oxford Univ. Press, 1927. — 430 p. Условные рефлексы. Исследование физиологической деятельности коры головного мозга.</small> * <small>Физиологическое учение о типах нервной системы, темпераментах тож. (Сообщ. на торжеств, заседании Рус. хирург, о-ва Пирогова, посвящ. памяти И. М. Сеченова // Вестн. хирургии. — 1928. — Кн. 35/36. — С. 1-9.</small> * <small>Certain problems in physiology of cerebral hemispheres // Proc. Royal Soc. Ser. B. Biol. Sciences. — 1928. — Vol. 103. — P. 97-110. Некоторые проблемы физиологии больших полушарий. Лекция на премию Круна, прочитанная 10 мая 1928 г. перед Лондонским королевским обществом.</small> * <small>Lectures on Conditioned Reflexes. Twenty five Years of Objective Study of the Higher Nervous Activity (Behaviour) of Animals / Transl. by W. H. Gantt, with the collaboration of G. Volborth, and an Introduction by W. B.Cannon. New York: Intern. Publ., 1928. — 414 p. Лекции об условных рефлексах. 25 лет объективного изучения высшей нервной деятельности (поведения) животных.</small> * <small>Пробная экскурсия физиолога в область психиатрии // Физиология и патология высшей нервной деятельности. М.; Л., 1930. — С. 37-45.</small> * <small>Физиология и патология высшей нервной деятельности. (Лекция, про­чит, врачам Ин-та для усовершенствования врачей 12 янв. 1930). М.; Л.: Гос-медиздат, 1930. — 45 с.</small> * <small>Письмо И. И. Мечникову // Борьба за науку в царской России. М.; Л., 1931. — С. 173. [https://search.rsl.ru/ru/record/01009269541 <nowiki>[25]</nowiki>]</small> * <small>Проба физиологического понимания симптомологии истерии. Л.: Изд-во Акад. наук, 1932. — 36 с.</small> * <small>Физиология высшей нервной деятельности. (Докл. на XIV Междунар. физиол. конгр. в Риме) // Природа. — 1932. — № 11/12. — С. 1139—1156.</small> * <small>Experimented Neurosen // Dt. Ztschr. fur Nervenheilkunde. — 1932. — Bd. 124. — S. 137—139. Экспериментальные неврозы.</small> * <small>The reply of a physiologist to psychologists // Physiol. Rev. — 1932. — Vol. 39.-N. 2.-P. 91-127. Ответ физиолога психологам. [https://www.semanticscholar.org/paper/The-reply-of-a-physiologist-to-psychologists.-Pavlov/f200ff766035ccf88aa68d5e4368b10cfd8356b4 <nowiki>[26]</nowiki>]</small> * <small>Schilder, in writing on «The somatic basis of the neurosis» //J. Amer. med. Assoc. — 1932. — Vol. 99. — N. 12. — P. 1012—1013. Рецензия на труд Шилъдера «Соматическая основа невроза».</small> * <small>Последние сообщения по физиологии и патологии высшей нервной деятельности. Доклады на конгр.: XIV Междунар. физиол., VI Сканд. не-врол. и X Междунар. психол. в авг.-сент. 1932 г. Вып. 1. Л.: Изд-во АН СССР, 1933. — 39 с.</small> * <small>Essai d’une interpretation physiologique de Physterie // Encephale. — 1933. — T. 28. — P. 285—293. Проба физиологического понимания симптомологии истерии.</small> * <small>An attempt at physiological interpretation of obsessional neurosis and paranoia//J. Mental Sci. — 1934. — Vol. 80. — P. 187—197. Проба физиологического понимания навязчивого невроза и паранойи.</small> * <small>Предисловие // Петрова М. К. Новейшие данные о механизме действия солей брома на высшую нервную деятельность и о терапевтическом приме­нении их на экспериментальных основаниях. — М.: ВИЭМ, 1935. — С. 5.</small> * <small>Речь на приеме Правительством делегации XV Международного конг­ресса физиологов 17 августа 1935 г. в Большом Кремлевском дворце// Прав­да. — 1935. — 20 авг.</small> * <small>Речь при открытии XV Международного конгресса физиологов // Прав­да. — 1935. — 10 авг.</small> * <small>Условный рефлекс // Физиол. журн. — 1935. — Т. 19. — Вып. 1. — С. 261—275.</small> * <small>Экспериментальная патология высшей нервной деятельности. Лекция, прочит. 10 мая 1934 г. в Ин-те для усовершенствования врачей в Ленингра­де. Л.: Биомедгиз, 1935. — 31 с.</small> * <small>То же на нем., англ. и франц. языках. Л.: Биомедгиз, 1935.</small> * <small>Essai d’une interpretation physiologique de la paranoia et de la nevrose obsesionelle // Encephale. — 1935. — T. 30. — P. 381—393. Проба физиологического понимания навязчивого невроза и паранойи.</small> * <small>Die Typen der Hoheren Nerventatigkeit, ihr Zusammenhang mit Neurosen und Psychosen und der physiologische Mechanismus neurotischer und psychotischer Symptome / Vortrag gehalten auf dem 2 Internationalen neurologischen Kongress in London, August 1935. M.; Л.: Биомедгиз, 1935. — 7 с. Типы высшей нервной деятельности в связи с неврозами и психозами и физиологический механизм невротических и психотических симптомов. Доклад на 2 Международном неврологическом конгрессе в Лондоне (август 1935 г.).</small> * <small>Ответ на приветствия при посещении г. Рязани в августе 1935 г. // За ком. просвещение. — 1936. — 28 февр.</small> * <small>Письмо Вседонецкому слету мастеров угля // Соц. Донбасс. — 1936. — 8 янв. [http://elib.gnpbu.ru/textpage/download/html/?bookhl=&book=pavlov_pss_v1_1951 <nowiki>[27]</nowiki>]</small> * <small>Письмо к молодежи // Техника — молодежи. — 1936. — № 2/3. — С. 72.</small> * <small>Conditioned reflexes; an investigation of the physiological activity of the cerebral cortex / Transl. and ed. by G. Anrep. London: Oxford Univ. Press, 1940. — 430 p. Условные рефлексы; исследование физиологической деятельности полу­шарий коры головного мозга.</small> * <small>Письмо академику А. С. Фаминцину, 19 мая 1907 г. об условиях согла­сия баллотироваться в члены Академии Наук // Вестн. АН СССР. — 1941. — № 2/3. — С. 114—115.</small> * <small>Лекции о работе главных пищеварительных желёз / Ред. и статья акад. К. М. Быкова. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 291 с.</small> * <small>Лекции о работе больших полушарий головного мозга / Ред. и статья акад. К. М. Быкова. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 475 с.</small> * <small>Павловские среды. Протоколы и стенограммы физиологических бесед, т. I, 1929—1933 гг. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 360 с.</small> * <small>Психопатология и психиатрия. Избранные произведения / Под ред. акад. Л. А. Орбели. М.: Изд-во Акад. мед. наук СССР, 1949. — 236 с.</small> * <small>Рукописные материалы в Архиве Академии наук СССР / Сост.: Г. П. Блок, Е. С. Кулябко. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 156 с.</small> * <small>Из статьи «Ответ физиолога психологам» // Правда. — 1950. — 25 июня.</small> * <small>«Настоящая физиология» головного мозга // Мед. работник. — 1950. — 22 июня.</small> * <small>О неполноте современного физиологического анализа действия ле­карств // Правда. — 1950. — 25 июня.</small> * <small>О трофической иннервации // Правда. — 1950. — 25 июня.</small> * <small>Условный рефлекс // Культура и жизнь. — 1950. — 30 июня.</small> * <small>Особое мнение экстраординарного проф. И. Павлова по вопросу о ха­рактере вновь открывающейся в Академии кафедры // Научное наследство. М.; Л., 1951. — Т. 2. — С. 715—724.</small> * <small>Главнейшие законы деятельности центральной нервной системы, как они выясняются при изучении условных рефлексов. Киев: Госмедиздат УССР, 1953. — 24 с.</small> * <small>О типах высшей нервной деятельности и экспериментальных неврозах [Предисл. П. С. Купалова]. М: Медгиз, 1954. — 192 с.</small> * <small>Павловские клинические среды. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. 1-3.</small> * <small>Письма И. П. Павлова М. Н. Шатерникову, С. И. Чечулину, Г. Н. Кованько // Физиол. журн. — 1954. — Т. 40. — № 5. — С. 618—630.</small> * <small>Перечень публикаций выступлений в прениях И. П. Павлова в Обществе русских врачей в С.-Петербурге и выступлений на диспутах в Военно-медицинской академии при защите диссертаций // Библиография трудов И. П. Павлова и литературы о нем. / под ред. Айрапетьянца Э. Ш., — М:. Издательство академии наук СССР. — 1954. — 466 с. С. 163—213</small> * <small>Письмо Г. И. Челпанову, 24 марта 1914 г. // Вопр. психологии. — 1955. — № 3. — С. 99-100. По случаю официального открытия Психологического института в Москве.</small> * <small>Письмо М. П. Кристи от 9 февраля 1921 г.: [О создании условий для науч. работы в Ин-те эксперим. медицины] // Клинич. медицина. — 1955. — Т. 33. — № 6. — С. 88-91.</small> * <small>Typologie et pathologie de l’activite nerveuse superieure; vingt ans d’experience sur l’etude objective de l’activite nerveuse superieure des animaux / Transl. par V. Baumstein. Paris: Pres. Univ. de France, 1955. — 272 p. Типология и патология высшей нервной деятельности.</small> * <small>Лекция больным Обуховской больницы, 2 июня 1927 г. // Журн. высш. нервн. деят. — 1956. — Т. 6. — Вып. 1. — С. 3-7.</small> * <small>Письма к невесте / Подг. к печати Г. С. Линников // Москва. — 1959. — № 10. — С. 155—181. Письма к С. В. Карчевской.</small> * <small>Sartli refleksler ve sinir bozukluklari / Turkceye cevirne N. Arkun. Istambul, 1967. — 209 p. Условные рефлексы и нервные заболевания.</small> * <small>О механизме гипнотического состояния человека / Предисл. и публ. A. В. Риккля и Г. А. Шичко // Вопр. психологии. — 1969. — № 5. — С. 158—159.</small> * <small>Переписка И. П. Павлова / Сост.: Н. М. Гуреева, Е. С. Кулябко, B. Л. Меркулов. Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1970. — 438 с.</small> * <small>Auseinandersetzung mit der Psychologie / Eine Ausw. aus d. Gesamtwerk besorgt von G. Baader und U. Schnapper; Einl. und Anm. von G. Baader. Munchen: Kindler, 1973. — 309 s. Беседы о психологии.</small> * <small>Неопубликованные и малоизвестные материалы И. П. Павлова / Сост.: Н. М. Гуреева, Е. С. Кулябко; Отв. ред. Е. М. Крепе. Л.: Наука, 1975. — 135 с.</small> * <small>«Протестую против безудержного своевластия»: Переписка с В. М. Молотовым [1930-1935 гг.] / Публ. В. Самойлова, Ю. Виноградова; Коммент. М. Ярошевского // Сов. культура. — 1989. — 14 января. — С. 10.</small> * <small>«Пощадите же Родину и нас»: Протесты акад. И. П. Павлова против большевистских насилий / Публ. подгот. Н. Ковалева, С. Мельчин, А. Сте­панов // Источник. — 1995. — № 1. — С. 138—144. Переписка И. П. Павлова с В. М. Молотовым.</small> * <small>«Жизнь каждого делается вполне случайной»: Письмо в СНК СССР, 30 авг. 1930 г. // Источник. — 1997. — № 2. — С. 124.</small> * <small>Закономерность умственной деятельности и связь научной лаборато­рии с жизнью // Григорьян Н. А. Иван Петрович Павлов. М.: Наука, 1999. — С. 254—259.</small> * <small>О русском уме: Лекция (20 мая 1918 г.) // Рос. физиол. журн. — 1999. -Т. 85. — № 9/10. — С. 1140—1150.</small> * <small>О самоубийствах: Лекция // Вестн. РАН. — 1999. — Т. 69. — № 1. -С. 58-61.</small> * <small>Об уме вообще: Лекция [28 апр. 1918 г.]// Рос. физиол. журн. — 1999. -Т. 85. — № 9/10. — С. 1133—1139.</small> * <small>Основы культуры животных и человека: Лекция // Вестн. РАН. — 1999. — Т. 69. — № 1. — С. 61-64.</small> * <small>К спору доктора медицины И. Ф. Толочинова и акад. И. П. Павлова в 1912—1914 гг. (Историческая справка). Забытое письмо И. П. Павлова / А. К. Федорова-Грот // Физиол. журн. — 1957. — Т. 43. — № 5. — С. 480—482.</small> * <small>Из неопубликованной переписки И. П. Павлова / В. Л. Меркулов // Вестн. АН СССР. — 1959. — № 9. — С. 93-94. Приводится неопубликованное письмо Павлова (1934) Китайскому фи­зиологическому обществу.</small> * <small>Общественно-политические взгляды И. П. Павлова / Н. А. Григорьян // Вестн. АН СССР. — 1991. — № 10. — С. 74-89.Опубликованы два письма акад. И. П. Павлова акад. Д. Б. Рязанову.</small> * <small>И. П. Павлов о религии / В. К. Болондинский // Журн. высш. нерв. деят. — 1995. — Т. 45. — Вып. 5. — С. 1062—1067. Публикуется текст письма И. П. Павлова, посвященное вопросам религии.</small> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга | автор = Бирюков Дмитрий Андреевич | заглавие = И. П. Павлов | место = М. | издательство = Медицина | год = 1967 | страниц = 74 | серия = Выдающиеся деятели отечественной медицины и здравоохранения | тираж = 30000 }} * {{публикация|книга|автор=Грэхэм Л.|часть ссылка=http://scepsis.ru/library/id_857.html|раздел = Гл. V|часть = Проблема сохранения значения павловского подхода|заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе|основной автор = Лорен Грэхэм}} * {{публикация|книга|автор = Todes D. P.|заглавие = Ivan Pavlov: A Russian Life in Science|место = New York|год= 2014|pages= 855|издательство = Oxford University Press|isbn =}} * {{публикация|книга|часть ссылка=http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=1&id=811&abc=1|часть=Павлов Иван Петрович|lang=|заглавие=Большая энциклопедия русского народа}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Сотрудник РАН|51632|Ивана Петровича Павлова}} * [http://history-gatchina.ru/article/pavlov.htm Гатчинские соратники великого физиолога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117141510/http://history-gatchina.ru/article/pavlov.htm |date=2007-11-17 }} * [http://www.venda.ru/project/2007/Katsman/page1.htm Биография И. П. Павлова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505124347/http://www.venda.ru/project/2007/Katsman/page1.htm |date=2009-05-05 }} * [http://smalltalks.ru/slava/186-pavlov.html Первопроходец из Рязани. Академик Павлов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200118003024/http://smalltalks.ru/slava/186-pavlov.html |date=2020-01-18 }} * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/ Нобелевский лауреат И. П. Павлов на официальном сайте Нобелевской премии, Нобелевская лекция Павлова «Physiology of Digestion».]{{ref-en}} * [http://www.iemrams.spb.ru/russian/pavldepr/pavldepr.htm Физиологический отдел им. И. П. Павлова НИИЭМ СЗО РАМН, которым Иван Петрович Павлов руководил в течение 45 лет, с 1890 по 1936 годы, и где выполнял свои основные исследования по пищеварению и условным рефлексам] * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/pav95ist.htm Письма Павлова к Молотову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218025547/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/pav95ist.htm |date=2017-12-18 }} * {{cite web 2|url=https://interpretive.ru/termin/anrep-gleb-vasilevich-fon.html|title=Анреп Глеб Васильевич, фон|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107200921/https://interpretive.ru/termin/anrep-gleb-vasilevich-fon.html|archivedate=2019-11-07|work=Энциклопедия Русской эмиграции // Национальная историческая энциклопедия|publisher=«Национальная энциклопедическая служба России»|accessdate=2019-11-07|ref=Энциклопедия Русской эмиграции}} {{ВС}} {{-}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]] [[Категория:Медицина буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Император Санкт-Петербург университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1936 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1849 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]] 82hxfviwixzsw2q6isoqyds1em2ymqa 0 162204 1309907 1302021 2026-11-10T06:47:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309907 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рокоссовский Константин Константинович ''' ({{Lang-pl|Konstanty Rokossowski}}; [[9 декабрь|9 (21) декабрь]] [[1896 йыл]], [[Варшава]], [[Рәсәй империяһы]] — [[3 август]] [[1968 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Польша]]ның хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, 1945). [[«Еңеү» ордены]] (1945) кавалеры. СССР тарихында берҙән-бер ике ил: [[Советтар Союзы Маршалы|Советтар Союзы]] (1944) һәм Польша маршалы (1949). 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парады менән командалыҡ итә. [[Икенсе донъя һуғышы]]ның мәшһүр полководецтарының береһе<ref>Юрий Лубченков. 100 великих полководцев Второй мировой.</ref>. == Сығышы == Константин Константинович (Ксавериевич) Рокоссовский [[Варшава]]ла тыуа. Поляк<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=357 Биография К. К. Рокоссовского на сайте «Герои страны».]</ref>. Б. В. Соколов мәғлүмәттәре буйынса<ref>''Соколов Б. В.'' Рокоссовский. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2010. — С. 17—20.</ref>, К. К. Рокоссовский 1894 йылда тыуған, әммә тора [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла булғанда (1919 йылдан да һуң түгел) тыуыу датаһын 1896 йыл тип күрһәтә һәм атаһының исемен «Константин» тип үҙгәртә. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеме бирелгәндән һуң тыуған ере тип үҙенә бюст ҡуйылған Великие Лукиҙы күрһәтә башлай<ref name="bbc_2b">[http://www.bbc.com/russian/features-38003261 «Два богатыря: Георгий Жуков и Константин Рокоссовский»], Би-Би-Си, 1 декабря 2016</ref>. 1945 йылдың 27 декабрендә яҙған ҡыҫҡаса автобиографияһына ярашлы<ref>''Рокоссовский К. К.'' Солдатский долг. — {{М.}}: Воениздат, 1997. — 497 с., ил. — (Полководцы Великой Отечественной) — С. 473.</ref>, Великие Луки ҡалаһында тыуған (1920 йылдың 22 апрелендәге анкетаһы буйынса — Варшавала<ref>[[:pl:Plik:Rokossowski-ankieta.personalna.jpg|Кандидатская карточка К. Рокоссовского]].</ref>). Атаһы — поляк Ксаверий Юзеф Рокоссовский (1853—1902), Шляхтаның Рокоссовскийҙар ырыуынан сыҡҡан эшсе, Варшава тимер юлы ревизоры. 1940 йылдың апрелендә яҙған автобиография ярашлы, атаһы — Рига-Орел, ә һуңынан — Варшава-Вена тимер юлының эшсн-машинисы. 1905 йылда вафат була. Рокоссовскийҙың ата-бабаларының ҙур Рокоссово (хәҙер Понец гминаһы) ауылы була. Ауыл атамаһынан ырыу фамилияһы барлыҡҡа кил<ref>W. Białkowski «Rokossowski — na ile Polak?», ISBN 83-7001-755-X</ref>. Рокоссовскийҙыр 1863 йылдағы поляк ихтилалы шляхетлыҡтарын юғалта<ref>[http://antikclub.ru/load/club_collektors/peapl/26-1-0-86 Солдатский долг маршала Рокоссовского. «Ant&K Club» Клуб Антиквариев и Коллекционеров]</ref>. Олатаһы — Рокоссовский Юзеф, [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылда рус кампанияһы]]нда ҡатнашыусы, Варшава герцоглығының 2-се улан полкы подпоручигы<ref>{{Cite web|author=[[Рокоссовская, Ариадна Константиновна|Ариадна Рокоссовская]]|date=2013-12-20|url=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html|title=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском|work=|publisher=[[Российская газета]]|accessdate=2015-09-28|lang=}}</ref><ref>{{Cite web|author=|date=2013-12-24|url=http://www.sb.by/luchshee-iz-interneta-vybor-redaktsii-portala/article/8-maloizvestnykh-faktov-o-konstantine-rokossovskom.html|title=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском|work=|publisher=[[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|accessdate=2015-09-28|lang=}}</ref>. Әсәһе — Антонина (Атонида) Овсянников (?-1911), белорус, [[уҡытыусы]], Телеханда тыуған (хәҙерге [[Беларусь|Белоруссия]]). Атаһы уны Антон Лагунаның түләүле техник училищеһына уҡырға ебәрә, әммә 1902 йылдың 4 (17) октябрендә вафат була (Рокоссовскийҙың анкетаһына ярашлы, уға был ваҡытта 6 йәш була). Константин кондитер, аҙаҡ [[Стоматология|теш табибы]]ярҙамсыһы булып эшләй, ә 1909—1914 йылдарҙа — Варшавала Софья апаһының ире Стефан Выцоскийҙың таш ҡырҡыу оҫтаханаһында, ә һуңынан Варшаванан 35 километр көньяҡ-көнбайыштағы Груецта эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Константин Рокоссовский |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Константин Константинович Рокоссовский |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12109257@cmsArticle Маршал Советского Союза Константин Константинович Рокоссовский] на сайте Минобороны России * [https://www.net-film.ru/found-page-1/?search=q%d0%a0%d0%be%d0%ba%d0%be%d1%81%d1%81%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9 Хроника с участием Константина Рокоссовского // Архив кинохроники и документальных фильмов Net-Film] * {{Warheroes|id=357}} * [http://www.rokossowski.com/ Сайт, посвящённый памяти К. К. Рокоссовского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512012602/http://www.rokossowski.com/ |date=2015-05-12 }}. * [http://www.hrono.ru/biograf/rokosovski.html Биография на сайте Хроно. Ру]. * [http://www.hrono.ru/dokum/1943rokosov.html Письмо главному редактору «Военно-исторического журнала» В. А. Мацуленко]. * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/ROCK.HTM «Советский Багратион» — Маршал К. К. Рокоссовский]. * [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html К. К. Рокоссовский «Солдатский долг»] (издательство «Олма-пресс», [[2002]] г., ISBN 5-94850-001-2). <!-- * [http://www.1918.borda.ru/?1-3-0-00000001-000-30-0 Кого зарубил Рокоссовский?] --> * [http://www.proza.ru/2012/01/21/23 Маршал Рокоссовский: гений в тени победы (Ф. Лавалье)]. * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|title=Рокоссовский Константин Константинович|author=Никифоров Ю. А.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZ9zdU7e?url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/#|archivedate=2013-06-22|accessdate=2013-06-20|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619233338/http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/ |date=2013-06-19 }} * {{статья |автор= Ариадна Рокоссовская|заглавие=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском |ссылка=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html |язык= |издание=Российская газета |тип= |год=2013-12-20 |том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}} * [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/02.html Биография] на портале интернет-сайта «Военная литература». * [https://web.archive.org/web/20191122103821/https://marshal-sssr.ru/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ Биография на сайте Маршалы СССР] * [https://pamyat-naroda.ru/commander/1032/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Рокоссовский К. К. на сайте «Память народа 1941—1945»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123222209/https://pamyat-naroda.ru/commander/1032/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2020-11-23 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Кёнигсбергты штурмлауҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]] [[Категория:Virtuti Militari орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Еңеү» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1968 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 августа вафат булғандар]] [[Категория:Варшавала тыуғандар]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 декабрҙә тыуғандар]] ftysohqmkjb2tw1glqqg8znlertdso5 0 162366 1309808 1229070 2026-11-09T22:40:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309808 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Огарков Николай Васильевич''' ([[17 октябрь|17 (30) октябрь]] [[1917 йыл]] — [[23 ғинуар]] [[1994 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет хәрби етәксеһе. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары ([[1977]]—[[1984]]). [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1977]]), [[Советтар Союзы маршалы|Советтар Союзы Маршалы]] (1977). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы ([[1971]]—[[1991]]). Литва ССР-ынан СССР Юғары Советының 7-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1966—1989)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926213742/http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp |date=2011-09-26 }}.</ref>. == Биографияһы == Огарков Николай Васильевич [[1917 йыл]]дың [[17 октябрь|17 (30) октябрендә]] Тверь губернаһы Молоково ауылында (хәҙерге Тверь өлкәһе Молоково ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1931 йылда өлкән ағаһы хәрби хеҙмәт үткән Алыҫ Көнсығышҡа китә. 14 йәшенән Раздольненск ябыҡ хәрби кооперативта һатыусы ярҙамсыһы булып эшләй башлай. [[1933 йыл]]дың апрелендә тыуған еренә ҡайтып, йыл ярым иҫәпсе, профсоюздарҙың район советы секретары булып һ.б. эшләй, 1934 йылда Подмосковьеға, Кудиново ауылында энергетика сәнәғәте эшсе факультетына («торфяной рабфак») уҡырға китә, артиабан белем алыуын [[Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты|В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төҙөлөш институты]]нда дауам итә. Уны 1941 йылда тамамлай. Огарковҡа 3-сө ранг хәрби инженер дәрәжәһе бирелә. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-]]ла [[1938 йыл]]дан. === Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында === Бөйөк Ватан һуғышын Көнбайыш фронттың 17-се уҡсылар дивизияһы 1-се уҡсылар полкында Ломжа йылғаһы буйында нығытма районын төҙөгән ваҡытта ҡаршы ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|заглавие=Огарков Николай Васильевич}} * ''Кочуков А.'' [https://web.archive.org/web/20080309202353/http://www.redstar.ru/2002/10/31_10/2_021.html Стратег и политик] (интервью с генералами армии [[Варенников, Валентин Иванович|В. И. Варенниковым]], [[Лизичев, Алексей Дмитриевич|А. Д. Лизичевым]], [[Лобов, Владимир Николаевич|В. Н. Лобовым]]) // [[Красная звезда (газета)|«Красная звезда»]], 31 октября 2002. * ''Ваннах М.'' [http://old.computerra.ru/2006/663/296371/ «Алгоритм войны: Козёл отпущения мегадержавы и Первый солдат исчезнувшей империи»] // журнал «Компьютерра», № 43, 24 ноября 2006. * [http://www.arcto.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=172 «Геополитика маршала Огаркова» // ''Дугин А.'' Великая война континентов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229111849/http://www.arcto.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=172 |date=2011-12-29 }} // портал «Арктогея». * ''В. А. Егоршин.'' «Фельдмаршалы и маршалы». — М.: Патриот, 2000. — (История в лицах) — ISBN 5-7030-0879-4. * ''[[Уткин, Борис Павлович|Б. П. Уткин]].'' «Маршал Советского Союза Н. В. Огарков. Обаяние личности, масштаб свершений». — М.: ООСТ, 2002. — ISBN 5-901865-02-2. == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=1506}} * [http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=11588255@SD_Employee Огарков Николай Васильевич на сайте Минобороны России]. * [https://web.archive.org/web/20100728093124/http://www.marshals.su/BIOS/Ogarkov.html Маршалы и Адмиралы Флота Советского Союза. Огарков Николай Васильевич]. * https://web.archive.org/web/20191207041205/https://marshal-sssr.ru/%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ {{Советтар Союзы маршалдары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXVIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:«Халхин-Голдағы Еңеүҙең 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Польша Яңырыуы орденының Командор тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Чехословакияның Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1994 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 октябрҙә тыуғандар]] 1n482jxda87cwd73r9xzchou6nfn7eh 0 162413 1309891 1284327 2026-11-10T06:05:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309891 wikitext text/x-wiki {{фш|Резяпов}} {{Ук}} '''Резяпов Виктор Семёнович''' ([[29 декабрь]] [[1940 йыл]]) — педагог, сәйәсмән, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының профессиональ белем биреү мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2022). == Биографияһы == Виктор Семен улы Резяпов 1940 йылдың 29 декабрендә [[Башҡортостан АССР-ы]] {{ТУ|Дәүләкән районы}} [[Ивановка (Дәүләкән районы)|Ивановка]] ауылында тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк була, әсәһе өс балиғ булмаған ир балалар менән тороп ҡала.1948 йылда олатаһы вафат була, Викторға 7 йәш саҡ тулған була, ауылда хужалыҡ эштәрендә әсәһенең ышаныслы ярҙамсыһы булып үҫә. Хеҙмәт юлын Дәүләкән районының Калинин исемендәге колхозда комбайнер булып башлай, уҡытыусы, ВЛКСМ-дың беренсе секретаре, СПТУ-ның директор ярҙамсыһы [[Әлшәй районы]] колхоз-совхоздар идараһының инспектор-ойоштороусыһы, ПМК № 9 начальнигы, унан һуң Рәсәйҙең иң эре «Башмелидводстрой» тресын етәкләй. 1984 −2001 йылдарҙа Өфөнөң ПТУ № 84 директоры, халыҡ хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй, был уҡыу йорто илдәге иң алдынғыларҙың береһе була. 1989 йылда уҡытыусыларҙың Бөтә союз сьезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы]]ның коллегия ағзаһы. Хаҡлы ялға сыҡҡас, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә. Нагаево биҫтәһенең Ветерандар ойошмаһын рәйесе. Матбуғатта мәҡәләләре менән сығыш яһай<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/51032/ Башҡорт энциклопедияһы Резяпов Виктор Семёнович{{ref-ru}}]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының профессиональ белем биреү мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002); * Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2022) <ref>[https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2022-09-29/urozhenets-sela-ivanovki-stal-pochetnym-grazhdaninom-goroda-ufy-2969770 «Асылкүль» Уроженец села Ивановки стал почетным гражданином города Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929143117/https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2022-09-29/urozhenets-sela-ivanovki-stal-pochetnym-grazhdaninom-goroda-ufy-2969770 |date=2022-09-29 }}</ref> == Әҙәбиәт == * Моя судьба — в моих делах, в моих друзьях. — Уфа, 2017. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|51032|Резяпов Виктор Семёнович}} {{v|29|09|2022}} * [https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2022-09-29/urozhenets-sela-ivanovki-stal-pochetnym-grazhdaninom-goroda-ufy-2969770 «Асылкүль»Уроженец села Ивановки стал почетным гражданином города Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929143117/https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2022-09-29/urozhenets-sela-ivanovki-stal-pochetnym-grazhdaninom-goroda-ufy-2969770 |date=2022-09-29 }} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] 1lagiyp3us9feipbaobbqkvoernp16v 0 162438 1309786 1229051 2026-11-09T21:19:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309786 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Новиков Александр Александрович''' ([[19 ноябрь]] [[1900 йыл]] — [[3 декабрь]] [[1976 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет хәрби етәксеһе, РККА-ның Хәрби-һауа көстәре командующийы (1942—1946). Авиацияның баш маршалы ([[21 февраль]] [[1944]]<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_012.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении маршалу авиации Новикову А. А. военного звания главного маршала авиации» от 21 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 1</ref>). Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1945]], [[1945]]). [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары Советының]] 2-се саҡырылыш депутаты. == Хеҙмәт башы == Алекса́ндр Алекса́ндрович Но́виков 1900 йылдың 19 ноябрендә Кострома губернаһы Нерехетск өйәҙенең Крюково ауылында тыуа (хәҙер Кострома өлкәһенең Нерехтск районы). 1915—1918 йылдарҙа Хренов уҡытыусылар семинарияһында уҡый, уны тамамлағас тыуған ауылы эргәһендәге Пешево ауылында уҡыта. [[1919 йыл]]дан Ҡыҙыл Армияла. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша. [[1922 йыл]]да «Выстрел» курстарын тамамлай, [[1930 йыл]]да — М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны. [[1933 йыл]]дан Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә. Совет-фин һуғышында ҡатнаша, Төньяҡ-көнбайыш фронттың Хәрби-Һауа көстәре штабы начальнигы. [[1940 йыл]]дан Ленинград хәрби округының Хәрби-Һауа көстәре командующийы. == Бөйөк Ватан һуғышы == [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Төньяҡ һәм Ленинград фронттарында Хәрби-Һауа көстәре менән командалыҡ итә. 1941 йылдың июнендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Финляндияға ҡаршы операцияһының төп инициаторы һәм етәксеһе. [[1942]]-[[1943 йыл]]дарҙа СССР-ҙың авиация буйынса Халыҡ комиссары урынбаҫары. [[1943 йыл]]дың майынан [[1946 йыл]]ға тиклем хәрби һауа көстәре командующийы. [[Баш командование ставкаһы]] вәкиле булараҡ, төрлө фронттарҙа [[Сталинград алышы|Сталинград]] һәм Курск дуғаһында алыштарҙа, [[Көнигсберг|Кенигсберг]]ты штурмлауҙа, Берлин операцияһында авиацияның хәрби хәрәкәттәрен координациялай. 1943 йылда А. А. Новиковҡа СССР-ҙа беренсе булып «Авиация маршалы» исеме бирелә, 1944 йыл, шулай уҡ илдә беренсе булып «Авиация баш маршалы» исемен ала, ә 1945 йылдың апрелендә Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. 1945 йылдың сентябрендә «империалистик Японияға ҡаршы һуғышта операцияларҙы уңышлы башҡарған өсөн» уға икенсегә Советтар Союзы Геройы йондоҙо тапшырыла. [[1945 йыл]]дың [[24 июнь|24 июнендә]] Еңеү Парады ваҡытында һауа парады менән командалыҡ итергә тейеш була, әммә ямғыр яуыу сәбәпле, һауа парады үткәрелмәй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Герои Советского Союза|2|страницы=171—172}} * {{статья |заглавие = Следствие прибегло к извращённым приёмам |ответственный = Публ. В. Лебедев |издание = Источник |год = 1993 |номер = 4 |страницы = 91—100}} == Һылтанмалар == * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12066615@cmsArticle Новиков Александр Александрович] на сайте Министерства обороны Российской Федерации * {{Warheroes|id=337}} * [https://web.archive.org/web/20050829162425/http://www.mgdb.ru/9may/VETERAN/wa109.htm Биография А. А. Новикова на сайте «Герои и подвиги»]. * [https://bessmertnybarak.ru/Novikov_Aleksandr_Aleksandrovich/ Страница памяти на сайте жертв репрессий] * https://web.archive.org/web/20191207041106/https://marshal-sssr.ru/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB-%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2/ {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Монголия Халыҡ Армияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Авиация маршалдары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1900 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 ноябрҙә тыуғандар]] g12vdtcpgaf5oi2q0d8gvrbonm5mpnm 0 162557 1309787 1305968 2026-11-09T21:29:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309787 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Сэр '''Константин<ref>В Англии известен как Костя, так он называет себя на своей официальной странице на сайте Манчестерского университета</ref> Сергеевич Новоселов''' (23 август 1974 йыл) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04}}</ref> һәм [[Бөйөк Британия]]<ref name="RUS-GBR"/> физигы. Физика буйынса 2010 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Андрей Гейм менән берлектә), Лондон король йәмғиәте ағзаһы (2011), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519060450/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |date=2024-05-19 }}, 30 апреля 2019{{ref-en}}</ref>. 2020 йылдың июленә ҡарата уның эштәренең 200000 ашыу өҙөмтәһе бар. Хирша индексы — 110-дан күберәк. Reuters Thomson версияһы буйынса 2014 йылдың абруйлы ғалимдар рейтингы лидерҙары араһына инә<ref>{{Китап|заглавие=THE WORLD’s Most Influential Scientific Minds 2014|ссылка=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|издательство=[[Институт научной информации|Highly Cited Researchers]]|год=2014|pages=7|allpages=108}}</ref>. 2011 йылдың 31 декабрендә королева [[Елизавета II]] указы менән уға фәндәге ҡаҙаныштары өсөн бакалавр-рыцары исеме бирелә<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04}}</ref>. == Биографияһы == Константин Новоселов [[1974 йыл]]дың [[23 август|23 авгусында]] [[Түбәнге Тагил]]да тыуа. Атаһы — Сергей Викторович — инженер, Уралвагонзаводында эшләй. Олатаһы, Виктор Константинович Новоселов, 39-сы мәктәпкә (2005 йылдан — 39-сы лицей) нигеҙ һалыусы һәм уныңберенсе директоры була. Әсәһе — Татьяна Глебовна — ошо мәктәптең инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. Елена апаһы бар. Константин 39-сы мәктәптә уҡый<ref>[http://www.uraledu.ru/node/8331 г. Нижний Тагил, лицей № 39] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331 |date=2016-03-13 }}</ref>. Тәүге уңышын алтынсы синыфта уҡығанда яулай — [[1986 йыл]]да физика буйынса өлкә олимпиадаһында беренсе урын ала<ref>[https://web.archive.org/web/20101129162617/http://izvestia.ru/obshestvo/article3147030/ Известия. Ру: Учил физику сам и давал списывать другим]</ref>, ә СССР Бөтә Союз мәктәп уҡыусылары олимпиадаһында көслө унау исемлегенә инә. 1988—1991 йылдарҙа өҫтәмә рәүештә ситтән тороп физика-техник мәктәптә уҡый. [[1990]] — [[1991 йыл]]дарҙа физика һәм математика буйынса Бөтә союз олимпиадаһында ҡатнаша. [[1991 йыл]]да мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү физика-техник институтына уҡырға инә. [[1997 йыл]]да МФТИ-ның Физика һәм квант электроникаһы факультетын «наноэлектроника» специальносы буйынса бик яҡшы таммалай<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011075133/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 |date=2010-10-11 }} — ''Веб-музей МФТИ''.</ref>. Институттан һуң ике йыл эшләй Черноголовкала Рәсәй Фәндәр академияһының Микроэлектроника технологиялары проблемалары институтында (ИПТМ РАН) эшләй, Юрий Дубровскийҙың аспиранты була. 1999 йылда [[Нидерланд]]<ҡа күсенә, унда Неймеген университетында Андрей Гейм менән эшләй башлай. 2001 йылда уның менән бергә Манчестер университетына күсә. 2004 йылдың 3 ноябрендә<ref>{{Китап|автор=Konstantin S. Novoselov|заглавие=Development and Applications of Mesoscopic Hall Microprobe|ссылка=http://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/19519/19519%20%20_deveanapo.pdf|место=[[Неймеген]]|издательство=[[Университет Неймегена]]|год=2004|allpages=142|isbn=90-9018366-3}}</ref> Новоселов профессор Ян-Кеес Маан етәкселегендә философия докторы (PhD) дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2011 йылда Король йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en}}</ref>. Әлеге ваҡытта Манчестер университеты һәм Король йәмғиәте профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov |date=2014-10-06 }}</ref>. Манчестерҙа йәшәй, Рәсәй һәм Британия гражданлығына эйә<ref name="RUS-GBR">{{cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008071254/http://physicsworld.com/cws/article/news/43939 |date=2010-10-08 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''G. Brumfiel.'' [http://www.nature.com/news/2010/101005/full/467642a.html Graphene speeds pair to Stockholm win] // ''[[Nature]].'' — Vol. 467, P. 642 (2010). * ''A. Cho.'' [https://dx.doi.org/10.1126/science.330.6001.159 Still in Its Infancy, Two-Dimensional Crystal Claims Prize] // ''[[Science]].'' — Vol. 330, P. 159 (2010). * ''Д. Бухвалов.'' [http://trv-science.ru/2010/10/12/nobelevskij-tip-ugleroda/ Нобелевский тип углерода] // ''[[Троицкий вариант]].'' — № 64, С. 4 (12.10.2010). * [http://trv-science.ru/2010/10/12/mixail-kacnelson-oni-sdelali-to-chto-zapreshheno-uchebnikami/ Михаил Кацнельсон: «Они сделали то, что запрещено учебниками»] // ''[[Троицкий вариант]].'' — № 64, С. 4—5 (12.10.2010). * ''Y. Hancock.'' [https://dx.doi.org/10.1088/0022-3727/44/47/473001 The 2010 Nobel Prize in physics—ground-breaking experiments on graphene] // J. Phys. D: Appl. Phys. — Vol. 44, P. 473001 (2011). == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Константин Новосёлов}} * {{ВТ-ЛП|Новосёлов, Константин}} * {{Официальный сайт}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{ref-en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622002738/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html |date=2014-06-22 }} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130015816/http://elementy.ru/news/431427 |date=2011-11-30 }} // «[[Элементы.ру]]», 11.10.2010 * {{статья | автор = K. S. Novoselov | заглавие = Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland | ссылка = http://rmp.aps.org/abstract/RMP/v83/i3/p837_1 | язык = en | издание = [[Rev. Mod. Phys.]] | год = 2011 |том= 83 |страницы= 837—849 | doi = 10.1103/RevModPhys.83.837 }} ** На русском языке {{статья|автор = К. С. Новосёлов. |заглавие= Графен: материалы Флатландии |ссылка= http://ufn.ru/ru/articles/2011/12/f/ |издание=[[Успехи физических наук]] |год= 2011 |том= 181 |страницы= 1299—1311 |язык= ru |издательство= [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] }}. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Бөйөк Британия физиктары]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 августа тыуғандар]] 03lb6bzqpwhxbeo39bmyp2hq3ahi4uu 0 162724 1309769 1301979 2026-11-09T19:49:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309769 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Митрофан Иванович Неделин''' ([[27 октябрь]] ([[9 ноябрь]]) [[1902 йыл]] — [[24 октябрь]] [[1960 йыл]], Байконур) — СССР хәрби етәксеһе. СССР-ҙың ракета ғәскәрҙәренең тәүге баш командующийы, (1959—1960), Совет Армияһы Артиллерияһы командующийы (1950—1952). СССР-ҙың стратегик тиәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен (РВСН) булдырыуға, ракета-ядро ҡоралын эшләү, һынау һәм ҡоралланыуға индереүгә ҙур өлөш индерә. Артиллерияның баш маршалы (1959 йыл 8 май). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945 йыл 28 апрель). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1960). [[СССР Юғары Советы]]ның IV һәм V саҡырылыш депутаты. == Биографияһы == === Бөйөк Ватан һуғышына тиклем === Неделиндар дворян нәҫеленән<ref>''[[Ляпин, Денис Александрович|Ляпин Д. А.]]'' Дворянство Елецкого уезда в конце XVI—XVII вв. — Елец: [[Елецкий государственный университет имени И. А. Бунина|Елецкий гос. ун-т]], 2009. — С. 325—328. — ISBN 978-5-94809-331-4</ref> (башҡа фараз буйынса, эшсе ғаиләһендә тыуған, 1909—1913 йылдарҙа башланғыс-мәхәллә мәктәбендә уҡыуы ла шуның менән аңлатыла). 1917 йылға тиклем [[Липецк]] реаль училищеһында уҡый (күрәһең, тамамлай алмай, сөнки һуңынан киске мәктәптә уҡый), артабан тимер юл оҫтаханаһында эшләй. [[1920 йыл]]дың мартынан [[1923 йыл]]ға тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ла]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша, ҡыҙылармеец. 1924 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы. 1924 йылдна йәнә [[Ҡыҙыл армия]]ға саҡырыла. Комсоставты камиллаштырыу артиллерия курстарын (1934, 1929) һәм Комсоставты камиллаштырыу академия курстарын тамамлай (1941). [[1937]]—[[1939 йыл]]дарҙа Испаниялағы граждандар һуғышында республика хөкүмәте яғында ҡатнаша. 1939 йылдың сентябренән 1940 йылға тиклем 1-се мотоуҡсылар дивизияһының 13-сө артиллерия полкы менән командалыҡ итә, һуңынан 160-сы-уҡсылар дивизияһы артиллерияһы начальнигы була. [[1939 йыл|1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. === Бөйөк Ватан һуғышы === Һуғыш башланыр алдынан 1941 йылдың 30 апрелендә Украинала формалаштырылған 4-се танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһы командиры итеп тәғәйенләнә. 1941 йылдың сентябрендә Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ фронттарында (1941—1943) армияның артиллерияһының начальник урынбаҫары, начальнигы; Төньяҡ Кавказ фронты артиллерияһы командующийы урынбаҫары һәм артиллерия корпусы командиры (1943); Көньяҡ-Көнбайыш һәм [[3-сө Украин фронты|3-сө Украина фронттарында]] артиллерия командующийы була (1943—1945). 1945 йылда [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://structure.mil.ru/structure/forces/strategic_rocket/history.htm История РВСН на сайте Минобороны России]. * ''[[Толубко, Владимир Фёдорович|Владимир Толубко]].'' [http://zzl.lib.ru/catalog/13_n.shtml Неделин.] ([[ЖЗЛ]]). * [https://web.archive.org/web/20120106131018/http://tvroscosmos.ru/frm/kinoarhiv/Nedelin.php Документальный фильм «День, когда не стартуют ракеты». Студия Роскосмоса, КЦ «Южный»]. * [https://web.archive.org/web/20120304230907/http://www.toge.ru/ Союз ветеранов кораблей измерительного комплекса] * [[Корабли измерительного комплекса проекта 1914]] * [http://www.famhist.ru/famhist/chertok/00417bee.htm#003508d4.htm Неделин Митрофан Иванович] // Семейные истории * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=13650@morfDictionary Неделин Митрофан Иванович] // Сайт Министерства обороны РФ * [http://www.mk.ru/incident/2015/10/29/katastrofa-na-baykonure-pochemu-pogibli-124-cheloveka-vo-glave-s-marshalom.html Катастрофа на Байконуре] // [[Московский комсомолец]] * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=all/news&ID=4004 Байконурцы почтили память погибших испытателей ракетно-космической техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110354/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=all%2Fnews&ID=4004 |date=2016-03-04 }} // Официальный сайт администрации города Байконур * [http://soyuzveteranov.ru/?q=content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii День Памяти и уважения] // Российский Союз Ветеранов * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 Почётные граждане города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043952/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |date=2016-03-04 }} // Официальный сайт администрации г. Байконур * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619212214/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf |date=2018-06-19 }}. * {{cite web |url=http://nvo.ng.ru/realty/2019-12-06/1_1073_education.html |title=Ракетная школа России |work=Ракетная школа России |publisher= «Независимое военное обозрение» |accessdate=2019-12-20| ref = Ракетная школа России}} * {{cite web |url=http://www.interfax-russia.ru/Center/citynews.asp?id=1091830 |title=Сквер имени главного маршала артиллерии Неделина появится в Серпухове |work=Новости Подмосковья |publisher= Новости Подмосковья |accessdate=2019-12-20| ref = Сквер имени главного маршала артиллерии Неделина в Серпухове}} * {{cite web |url=http://sm.evg-rumjantsev.ru/24.10.1960/pervyj-glavkom-rvsn/nedelin-mitrofan-ivanovich.htm |title=Космический мемориал |accessdate=2020-01-06| ref = Космический мемориал}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:Шәхестәр:Һалҡын һуғыш]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Венаны алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Батырлыҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 ноябрҙә тыуғандар]] euw2h89dod2vr33f5eea6eehlrrabhr 0 163028 1309898 1292395 2026-11-10T06:24:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309898 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Николай Андреевич Римский-Корсаков''' ([[6 март|6]] ([[18 март]]) [[1844 йыл]] — [[8 июнь|8]] [[21 июнь|(21) июнь]] [[1908 йыл]]) — урыҫ композиторы, [[Педагогика|педагог]], дирижер, йәмәғәт эшмәкәре, музыка тәнҡитсеһе; «Могучая кучка» ҡатнашыусыһы. Уның әҫәрҙәре араһында — 15 [[опера]], өс симфония, симфоник әҫәрҙәр, инструменталь [[Концерт (әҫәр)|концерт]]тар, кантаталар, камера-инструменталь, вокаль һәм тынлы музыка бар. == Биографияһы == Николай Андреевич Римский-Корсаков 1844 йылда Новгород губернаһының Тихвин ҡалаһында үҙҙәренең флотта хеҙмәт итеү традицияһы менән билдәле дворян Римский-Корсаковтар ғаиләһендә тыуа. Ғаилә йорто Тихвинка йылғаһы ярында, Богородица Успение монастыры ҡаршыһында була. Композиторҙың атаһы, Андрей Петрович Римский-Корсаков (1784—1862), күпмелер ваҡыт Новгород вице-губернаторы булып хеҙмәт итә, ә һуңынан — Волынск граждан губернаторы; әсәһе, Софья Васильевна, крепостной крәҫтиән һәм бай алпауыт Василий Федорович Скарятиндың (Я. Ф. Скарятиндың бер туғаны) ҡыҙы була. Композитор әсәһе тураһында түбәндәгесә хәтерләй: «Ул ваҡыттағы төшөнсәләр буйынса яҡшы тәрбиә ала. Француз телен яҡшы белә, роялдә уйнай, Александр заманында бай ғаиләләге ҡатын-ҡыҙ белергә тейешле бөтөн нәмәне белә»<ref>{{Китап|автор=Римский-Корсаков Н. А|заглавие=Из семейной переписки|ответственный=|издание=|место=СПб|издательство=Композитор|год=2008|страницы=8|страниц=248|isbn=}}</ref>. Буласаҡ композиторға өлкән ағаһы Воин Андреевич, диңгеҙ офицеры һәм буласаҡ контр-адмирал, көслө йоғонто яһай. 6 йәшендә Римский-Корсаков өйҙә уҡый башлай, шул иҫәптән фортепианола уйнарға өйрәнә, әммә китаптарға ҡарағанда музыка әҙерәк тәьҫир итә: һуңғыһынан уға күберәк сиркәү музыкаһы, шулай уҡ рус халыҡ йырҙары оҡшай. 11 йәшендә беренсе музыкаль әҫәрҙәрен яҙа башлай{{Sfn|Летопись моей музыкальной жизни|1926|с=28—30}}. 1856 йылда сәйәхәт тураһында хыялланған Николайҙы атаһы Диңгеҙ кадет корпусына бирә. 1858 йылда буласаҡ композитор музыка менән ысынелап мауыға башлай: ул Россини, Доницетти, фон Вебер опералары менән таныша, әммә бигерәк тә уны Джакомо Мейерберҙың «Роберт-Дьявол» һәм Михаил Иванович Глинканың — «Жизнь за царя», «Руслан һәм Людмила» әҫәрҙәре һоҡландыра. Һуңынан [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]] («Пасторальная симфония»), [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарт]] һәм Мендельсон музыкаһына ҡыҙыҡһыныуы арта. «Мин 16 йәшлек музыка яратҡан һәм уйнаған бала», — тип хәтерләй ул һуңынан. Етди музыкаль белем алырға кәрәклеген тойоп, Николай 1859 йылдың көҙөнән пианист Николай А. ф. Канилленан дәрестәр ала башлай{{Sfn|Летопись моей музыкальной жизни|1926|с=34}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [["Псковитянка"]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004467270#?page=1 <nowiki>45 русских народных песен (из сборника Н. А. Римского-Корсакова), положенных на 3 однородных голоса и приспособленных для учебных заведений В. А. Бирюковым. — Санкт-Петербург: Бессель, [1882]. — 49 с.</nowiki>] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004431347#?page=1 <nowiki>Основы оркестровки: с партитур. образцами: из собств. соч. Т. 1. Текст. — Берлин [и др.]: Рос. муз. изд. — XIV, 180 с.</nowiki>] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004462377#?page=1 Основы оркестровки: 2. Партитурные образцы: с партитурными образцами из собственных сочинений / Н. А. Римский-Корсаков; под редакцией Максимилиана Штейнберга. — Российское Музыкальное Издательство, 1913. — 333 с.] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004465466#?page=1 Светлый праздник = La Grande Pâque russe: воскресная увертюра для оркестра на темы из обихода Н. Римского-Корсакова. Op. 36. — Лейпциг: Беляев, 1890. — 97 с.] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004465266#?page=1 Царская невеста: Die Zarenbraut: опера в 4-х д. Н. А. Римского-Корсакова / содержание заимствовано из драмы Л. Мея; доп. сцены написаны И. Ф. Тюменевым. — Лейпциг: Беляев, 1899. — 261 с.] * [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004470388/viewer/ Из Гомера: прелюдия-кантата для оркестра, трех женских голосов соло и женского хора: соч. 60. — Лейпциг: М. П. Беляев, 1905. — 62 с.] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004470734#?page=1 Сказание о невидимом граде Китеже и деве Февронии / либретто В. Бельского; музыка Н. Римский -Корсаков. — М.: П. Беляев, 1906. — 326 с.] * Римский-Корсаков, H. A. и музыкальное образование: статьи и материалы / H. A. Римский-Корсаков. — Л.: Музгиз, 1959. — 327 с. * 100 опер: История создания: Сюжет: Музыка / [Ред.-сост. и авт. предисл. М. Друскин]. — Ленинград: Музыка. [Ленингр. отд-ние], 1968. — 624 с. * {{книга|автор= Римский-Корсаков Н. А. |заглавие= Летопись моей музыкальной жизни(1844—1906): с иллюстрациями в тексте и на отдельных листах|оригинал= |ссылка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01005487491#?page=1|викитека= |ответственный=[под редакцией и с дополнениями Н. А. Римского-Корсакова] |издание=3-е изд., испр. и доп., с введением и примечаниями Н. А. Римского-Корсакова и приложением указателей, а также хронографа за последние полтора года жизни автора «Летописи» |место= М.|издательство=Государственное издательство, Музыкальный сектор |год= 1926|том= |страницы= |страниц=480 |серия= |isbn= |isbn2=|тираж= |ref= Летопись моей музыкальной жизни}} * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004469443#?page=1 Романсы / Н. Римский-Корсаков; редакция М. О. Штейнберга и А. Н. Римского-Корсакова. — Государственное музыкальное издательство, 1946. — 503 с. — (Н. Римский-Корсаков. Полное собрание сочинений; том 45)]{{статья |автор= |заглавие= |издание= |тип= |месяц= |число= |выпуск= |номер= |isbn= |issn= |ссылка=|язык=}} * ''[[Бэлза, Игорь Фёдорович|Бэлза И. Ф]].'' «Моцарт и Сальери» Н. А. Римского-Корсакова: Трагедия Пушкина. Драматические сцены Римского-Корсакова — 3-е изд. — М.: Музгиз, 1959. — 132 с.: муз. пр. — (Путеводители по операм и балетам). * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01007541144#?page=1 ''Бронский П. Н.''<nowiki> А. Римский-Корсаков. Биографический очерк. Содержание опер. Список произведений [Текст] / составил П. Бронский. — С.-Петербург: издание акц. О-ва типографск. дела, 1911. — 88 с., [1] л. портр.— (Всеобщая библиотека; № 36)</nowiki>] * {{статья |автор=[[Гервер, Лариса Львовна|Гервер Л. Л.]] |заглавие=Поэзия вокального творчества композитора как единый текст: романсы Мусоргского и Римского-Корсакова |издание=Вестник истории, литературы, искусства: Альманах / [[Российская академия наук]], Отделение историко-филологических наук; Главный редактор [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Г. М. Бонгард-Левин]] |тип= |место=М. |издательство=Собрание, [[Наука (издательство)|Наука]] |год=2010 |месяц= |число= |том=7 |выпуск= |номер= |страницы=190—200 |isbn=978-5-02-037377-8 |issn= }} * {{Книга|автор=[[Кунин, Иосиф Филиппович|Кунин И. Ф.]]|заглавие=Николай Андреевич Римский-Корсаков. (1844—1908)|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Музыка|год=1988|страницы=|страниц=160|серия=[[Русские и советские композиторы]]|isbn=5-7140-0075-7|isbn2=|тираж=50 000}} * ''Пащенко М. В.'' Сюжет для мистерии: Парсифаль — Китеж — Золотой Петушок (историческая поэтика оперы в канун модерна). — М.; СПб.: Центр гуманитарных инициатив, 2018. * {{статья |заглавие=Поэзия вокального творчества композитора как единый текст: романсы Мусоргского и Римского-Корсакова |издание=Вестник истории, литературы, искусства: Альманах / [[Российская академия наук]], Отделение историко-филологических наук; Главный редактор [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Г. М. Бонгард-Левин]] |тип= |место=М. |издательство=Собрание, [[Наука (издательство)|Наука]] |месяц= |число= |том=7 |выпуск= |номер= |страницы=190—200 |issn= |ссылка=|язык=}} * {{Книга|автор=[[Рацкая, Цецилия Самойловна|Рацкая Ц. С.]]|заглавие=Н. А. Римский-Корсаков|ответственный=|издание=2-е изд., перераб.|место=М.|издательство=Музыка|год=1977|страницы=|страниц=112|isbn=|isbn2=|тираж=50 000}} * ''Соловцов А. А.'' Жизнь и творчество Н. А. Римского-Корсакова — М.: Музыка, —1964. — 688c. * [http://az.lib.ru/s/stasow_w_w/text_1887_25-letie_besplatnoy_muzykalnoy_shkoly.shtml ''Стасов В. В''. Двадцатипятилетие Бесплатной музыкальной школы.— М.: Гос. муз. изд-во, 1953. — 55 с.] * {{Книга|автор=[[Стасов, Владимир Васильевич|Стасов В. В ]]|часть=Николай Андреевич Римский-Корсаков (1890)|ссылка часть=http://az.lib.ru/s/stasow_w_w/text_1890_rimskiy-korsakov.shtml|заглавие=Избранные сочинения в трех томах. Живопись, скульптура, музыка. Том третий|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Искусство|год=1952|том=3|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=|заглавие=Н. А. Римский-Корсаков и его наследие в исторической перспективе: Сборник докладов международной музыковедческой конференции 19—22 марта 2010 года. На двух языках|ссылка=http://www.rimski-korsakov.narod.ru/rusconf.html|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=2010|страницы=|страниц=456|isbn=|isbn2=}} * Николай Андреевич Римский-Корсаков / составитель Н. Хотунцов; оформление А. Веселова. — Санкт-Петербург: Союз художников, 2017. — 93, [2] с.: ил., портр — (Композиторы о композиторах). — ISBN 978-5-8128-0214-1 * ''Якушев И. Б.'' Н. А. [https://web.archive.org/web/20191020175000/http://www.medpsy.com/inye/inye017.php <nowiki>Римский-Корсаков: «Компас композитора» (патографический очерк). [Электронный ресурс] // Прикладная психология и психоанализ: электрон. науч. журн. 2010. N 2. URL: http:// ppip.su (дата обращения: 20.10.2019)</nowiki>] == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Римский-Корсаков}} * [http://libertalia.ru/forum/showthread.php?t=676 Римский-Корсаков и море] * [http://www.rimskykorsakov.ru Сайт о Н. А. Римском-Корсакове на русском языке] * [https://web.archive.org/web/20200919123530/https://rkorsakov.ru/ Мемориальный музей-квартира Н. А. Римского-Корсакова] * [http://www.belcanto.ru/rimsky.html Римский-Корсаков на Belcanto.Ru] * [http://biblio.conservatory.ru/History/Cons/Rimskiy/Rimskiy.htm Н. А. Римский-Корсаков — Страницы истории Петербургской Консерватории] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:XIX быуат композиторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XIX быуат дирижёрҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы дирижёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Рәсәй империяһы композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1908 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1844 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 мартта тыуғандар]] gfllxybrzlk90cdsru7nxmak4itk6hn 0 163032 1309674 1286985 2026-11-09T13:04:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309674 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михалков Никита Сергеевич''' ([[21 октябрь]] [[1945 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] киноактёры, режиссер, сценарист һәм продюсер. Н. С. Михалков етәкселегендәге Театр һәм кино үҙәгенең художество етәксеһе ([[2017 йыл]]дан). РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры. 1998 йылдан Рәсәй кинематографистар Союзы рәйесе<ref name="Presn sud">[http://newsru.com/cinema/17mar2009/hutziev.html «Суд признал VII съезд Союза кинематографистов незаконным. Кинорежиссёр Хуциев обжалует решение»] на сайте [[Newsru.com]]</ref><ref name="snova">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=269367 Никита Михалков избран председателем Союза кинематографистов] на сайте vesti.ru</ref>. Өс тапҡыр РФ Дәүләт премияһы лауреаты (1993, 1995, 1999), [[Ленин комсомолы премияһы]] ([[1978]]). «Урга — мөхәббәт биләмәһе» («Урга — территория любви») фильмы өсөн Венеция кинофестиваленең «Золотой лев» (1991) «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» (1993) премияһына номинант. «Утомленные солнцем» фильмы «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» (1995) премияһы лауреаты һәм Канн кинофестивале Гран-приһы (1994). «12» фильмы өсөн Венеция кинофестиваленең (2007) киносәнғәтенә индергән өлөшө өсөн «Махсус арыҫлан» эйәһе, «Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн» категорияһында «Оскар» (2008) премияһы номинанты. == Биографияһы == Никита Сергеевич Михалков [[1945 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябрендә]] Мәскәүҙә совет әҙәбиәтсеһе, яҙыусы һәм шағир Сергей Михалков менән яҙыусы һәм тәржемәсе Наталья Кончаловская ғаиләһендә тыуа. Ағаһы — [[Кончаловский Андрей Сергеевич|Андрей Михалков-Кончаловский]]. 1956—1959 йылдарҙа Никита Михалков Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә фортепиано класы буйынса уҡый, эргәһендәге театр студияһында шөғөлләнә Станиславский исемендәге драма театрының театр студияһында шөғөлләнә. 1963 йылда Щукин исемендәге театр училищеһына инә; 1966 йыл, дүртенсе курс студенты булараҡ, кино төшөрөүҙәрҙә ҡатнаша һәм шуның өсөн уҡыуҙан сығарыла (ул ваҡытта студенттарға бындай ғәмәл тыйыла). ВГИК-тың режиссер факультетының икенсе курсына күсә. 1971 йылда ВГИК-ты тамамлай (Михаил Ромм оҫтаханаһы). Диплом эше булып «Спокойный день в конце войны» фильмы тора, уның сценарийын Михалков Рөстәм Ибраһимбәков менән бергә яҙа. 27 йәшендә үҙе теләп хәрби хеҙмәткә бара<ref>{{Мәҡәлә|автор=Серикова В.|заглавие=Свой среди своих|издание=Атмосфера|тип=|год=2009|страницы=28—38|issn=}}</ref>, 1972—1973 йылдарҙа [[Камчатка]]ла флотта, «Михаил Кутузов» крейсерында хеҙмәт итә. Хеҙмәттәштәре һөйләүенсә, художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша, концерттар менән даими сығыш яһап, тулы зал йыя<ref>[http://flot.com/history/interesting/stars.htm Никита Михалков: «Я служил на флоте на Тихом океане».]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{книга |автор = Володарский Э. Я., Михалков Н. С. |заглавие = Свой среди чужих, чужой среди своих |место = М. |издательство = Военное издательство Министерства обороны СССР |год = 1979 |страницы = 118 |isbn = }} * {{книга |автор = Адабашьян А. А., Михалков Н. С. |заглавие = Транссибирский экспресс |место = М. |издательство = Военное издательство Министерства обороны СССР |год = 1981 |страницы = 152 |isbn = }} * {{книга |автор = Липков А. И. |заглавие = Никита Михалков |место = М. |издательство = Бюро пропаганды советского киноискусства |год = 1981 |страницы = 64 |isbn = }} * {{книга |автор = Михалков Н. С. |заглавие = Никита Михалков. Сборник |место = М. |издательство = Искусство |год = 1989 |страницы = 252 |isbn = }} * {{книга |автор = Михалков Н. С. |заглавие = Гербы земель Российских |место = М. |издательство = Сибирский цирюльник |год = 2002 |страницы = 416 |isbn = 5-88852-038-1, 978-5-88852-038-3 }} * {{книга |автор = Ибрагимбеков Р. М., Михалков Н. С. |заглавие = Сибирскiй цирюльникъ |место = М. |издательство = Эксмо |год = 2004 |страницы = 272 |isbn = 5-699-06425-7 }} * {{книга |автор = Раззаков Ф. И. |заглавие = Никита Михалков: чужой среди своих |место = М. |издательство = Эксмо |год = 2005 |страницы = 576 |isbn = 5-699-13228-7 }} * {{книга |автор = Михалков Н. С. |заглавие = Прямая речь |место = М. |издательство = Сибирский цирюльник |год = 2011 |страницы = 816 |isbn = 978-5-88149-445-2 }} * {{книга | автор = Михалков Н. С. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Публичное одиночество | оригинал = | ссылка = https://eksmo.ru/book/publichnoe-odinochestvo-ITD308518/ | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2014 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 896 | серия = | isbn = 978-5-699-70838-3 | doi = | тираж = | ref = }} * {{книга | автор = Михалков Н. С. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Территория моей любви | оригинал = | ссылка = https://eksmo.ru/book/territoriya-moey-lyubvi-ITD296067/ | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2015 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 416 | серия = | isbn = 978-5-699-68930-9 | doi = | тираж = | ref = }} * {{книга | автор = Мультатули П. В. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Противостояние «Утомленным солнцем». Кто и зачем ведёт войну с фильмами Никиты Михалкова | оригинал = | ссылка = https://eksmo.ru/book/protivostoyanie-utomlennym-solntsem-ITD601928/ | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2015 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 192 | серия = | isbn = 978-5-699-79561-1 | doi = | тираж = | ref = }} * {{книга | автор = Михалков Н. С. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Бесогон. Россия между прошлым и будущим | оригинал = | ссылка = https://eksmo.ru/book/besogon-rossiya-mezhdu-proshlym-i-budushchim-ITD809674/ | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2016 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 448 | серия = | isbn = 978-5-699-88589-3 | doi = | тираж = | ref = }} * {{книга | автор = Михалков Н. С. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Мои дневники | оригинал = | ссылка = https://eksmo.ru/book/moi-dnevniki-ITD819685/ | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2016 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 576 | серия = | isbn = 978-5-699-90575-1 | doi = | тираж = | ref = }} * {{книга | автор = Михалков Н. С. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Право и Правда. Манифест просвещенного консерватизма | оригинал = | ссылка = https://eksmo.ru/book/pravo-i-pravda-manifest-prosveshchennogo-konservatizma-ITD842110/ | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Эксмо | год = 2017 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 96 | серия = | isbn = 978-5-699-94416-3 | doi = | тираж = | ref = }} * {{книга | автор = Крупин М. В. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Никита Михалков. «Он русский, это многое объясняет...» | оригинал = | ссылка = http://gvardiya.ru/shop/books/mg-next/nikita_mihalkov | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Молодая гвардия | год = 2018 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 624 | серия = | isbn = 978-5-235-04191-2 | doi = | тираж = | ref = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Никита Михалков |Викицитатник=Никита Михалков }} * {{ВТ-ЛП|Михалков, Никита}} * [https://centrteatraikino.ru Официальный сайт Центра театра и кино под руководством Никиты Михалкова] * [https://academynsm.ru/ru/ Официальный сайт Академии кинематографического и театрального искусства Н. С. Михалкова] * [https://web.archive.org/web/20210621200248/https://trite.ru/mikhalkov/biography/ Биография на официальном сайте Студии Тритэ Никиты Михалкова] * [https://itunes.apple.com/us/artist/nikita-mikhalkov/310958857 Nikita Mikhalkov Movies on iTunes] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Алтын бөркөт» премияһы лауреаттары]] [[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]] [[Категория:Италия эшҡыуарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]] [[Категория:XXI быуат кинопродюсерҙары]] [[Категория:XX быуат кинопродюсерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинопродюсерҙар]] [[Категория:XXI быуат сценаристары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:XXI быуат актёрҙары]] [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:XXI быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 октябрҙә тыуғандар]] t0b6f6v7u67tl4kh5dr79546gjyvidf 0 163298 1309801 1299859 2026-11-09T22:12:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309801 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Здание_суда_присяжных.Нюрнберг.jpg|мини|372x372пкс|Присяжныйҙар суды бинаһы. Нюрнберг]] '''Нюрнберг процесы''' — [[Өсөнсө рейх|Гитлер Германияһы]]ның элекке етәкселәре өҫтөнән халыҡ-ара [[Суд|суд процесы]]. [[1945 йыл]]дың 20 ноябрендә иртәнге сәғәт 10-дан башланып [[1946 йыл]]дың [[20 ноябрь|20 ноябренә]] тиклем Нюрнберг Юстиция һарайының «600 залында» урынлашҡан Халыҡ-ара хәрби трибуналда үтә. Процесc һөҙөмтәһендә 11 нацист енәйәтсеһе үлем язаһына (аҫылыу) хөкөм ителә. Уларҙың 10-һы язалана, ә береһе, Герман Геринг, яза алдынан үҙ-үҙенә ҡул һала. Уларҙың барыһының да кәүҙәһе яндырыла һәм көлө елгә осорола. Бынан тыш, Мартин Борман ситтән тороп үлем язаһына хөкөм ителә. Ете нацист енәйәтсеһе төрлө мөҙҙәткә — 10 йылдан алып ғүмерлеккә — төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Өс хөкөм ителеүсе аҡлана. 1950 йылдарҙа киләсәктә хәрби енәйәт ҡылған һәм кешелеккә ҡаршы енәйәт эшләгән эштәрҙе ҡараусы даими эшләгән халыҡ-ара енәйәт суды ойоштороу ынтылыштары була, әммә бындай орган (Халыҡ-ара енәйәт суды) [[2002 йыл]]да ғына үҙ эшмәкәрлеген башлай<ref>[http://www.svoboda.org/programs/ep/2002/ep.041702.asp Общий человеческий суд — Радио Свобода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108055551/http://www.svoboda.org/programs/ep/2002/ep.041702.asp |date=2009-01-08 }}</ref>. == Трибуналды ойоштороу == [[1943 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябрендә]] [[СССР]], [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]] сит ил эштәр министрҙары Мәскәү конфеернцияһында Йәшерен протоколға ҡул ҡуя. Уның 18-се пункты «Декларация об ответственности гитлеровцев за совершаемые зверства» була. [[2 ноябрь|2 ноябрҙә]] «Декларация…» [[Рузвельт Франклин|Рузвельт]], [[Сталин]] һәм и [[Черчилль]] ҡултамғаһы менән «Правда» гәзитендә баҫылып сыға. "Декларация…"ның йомғаҡлау абзацында: {{начало цитаты}}Эта декларация не затрагивает вопроса о главных преступниках, преступления которых не связаны с определённым географическим местом и которые будут наказаны совместным решением правительств союзников.{{конец цитаты|источник=Московская конференция министров иностранных дел СССР, США и Великобритании (19—30 окт. 1943 г.): Сборник документов / М-во иностр. дел СССР.— М.: Политиздат, 1984. Т. 1.}} — тиелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 2 ноябрендәге Указы менән Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы (ЧГК) ойошторола. Ул немец-фашист илбаҫарҙарының һәм уларҙың арҡаҙаштарының ҡылған яуызлығын, СССР граждандарына, колхоздарына, йәмәғәт ойошмаларына, дәүләт предприятиеларына һәм учреждениеларына килтергән зыянын асыҡлау һәм тикшереү (ЧГК) менән шөғөлләнә. Республикаларҙа һәм өлкәләрҙә шундай урындағы комиссиялар ойошторола. 1944 йыл башына 19 комиссия була{{sfn|Лебедева|1975|с=26—27}}. ЧГК йыйған материалдар нигеҙендә 1943 йылда Краснодар һәм Харьков процестары үтә, 1945—1946 йылдарҙа СССР-ҙың башҡа ҡалаларында — [[Киев]]та, [[Минск]]иҙа, [[Рига]]ла, [[Санкт-Петербург|Ленинградта]], [[Смоленск]]иҙа, [[Брянск]]иҙа, [[Великие Луки]]ҙа һ.б. судтар ойошторола{{sfn|Лебедева|1975|с=30}}. === Судьялар һайлау === 1945 йылдың сентябрендә прокурор Джексон халыҡ-ара трибуналға судьялар тәғәйенләүҙе тиҙәләтеү өсөн АҠШ-ҡа китә. АҠШ-тан Баш судья итеп элекке генераль прокурор [[Фрэнсис Биддл]]ды һайлайҙар. Биддлдың урынбаҫары итеп Көньяҡ Каролинанан [[Джон Паркер]] тәғәйенләнә. Франциянан Баш судья итеп профессор Анри Доннедьё де Вабра һәм уның урынбаҫары итеп Робер Фалько һайлана{{sfn|Tusas|2010|pp=132—135}}. [[Файл:Russian judges at Nuremberg.jpg|thumb|right|175px|Совет судьялары: [[Волчков Александр Фёдорович|Александр Волчков]] (һул яҡта) һәм [[Никитченко Иона Тимофеевич|Иона Никитченко]] (уртала)]] СССР-ҙан Баш судья итеп МВТ ойошмаһында эшләгән [[Иона Никитченко]]; уның урынбаҫары итеп һуғышҡа тиклем халыҡ-ара хоҡуҡ фәнен уҡытҡан [[Александр Волчков]] тәғәйенләнә. Август аҙағында Бөйөк Британия лорд-канцлеры Англия һәм Уэлльс Юғары суды судьяһы Норман Биркетҡа мөрәжәғәт итә, ул судьяның урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Баш судья итеп Англия һәм Уэлльстың Апелляция суды судьяһы Джеффри Лоуренсты тәғәйенләйҙәр. Британия һәм Америка судьяларын тәғәйенләүҙә прокурорҙар фекере иҫәпкә алына {{sfn|Tusas|2010|pp=132—135}}{{sfn|Priemel|2016|pp=84—95}}. Һөҙөмтәлә судьялар һәм уларҙың урынбаҫарҙары исемлеге билдәләнә{{sfn|Weinke|2015|S=30—35}}{{sfn|Савенков|2013|c=451—452}}: * СССР-ҙан: юстиция генерал-майоры [[Никитченко Иона Тимофеевич]] һәм юстиция полковнигы [[Волчков Александр Фёдорович]] * АҠШ-тан: генераль прокурор Фрэнсис Биддл һәм судья Джон Паркер * Бөйөк Британиянан: судья [[Джеффри Лоуренс]] һәм судья Норман Биркет * Франциянан: профессор Анри Доннедьё де Вабр һәм судья Робер Фалько. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Полевой, Борис Николаевич|Полевой Б.П.]]|заглавие=В конце концов|ссылка=http://modernlib.net/books/polevoy_boris/v_konce_koncov/read/|издание=1-е|место=М.|издательство=[[Советская Россия (издательство)|Советская Россия]]|год=1969|страниц=415|тираж=85 000|ref=Полевой}} * {{книга|автор=[[Полторак, Аркадий Иосифович|Полторак А. И.]]|заглавие=Нюрнбергский эпилог|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/poltorak_ai/index.html|место=М.|издательство=Воениздат|год=1965|ref=Полторак}} * {{книга|автор=[[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедева Н. С.]]|заглавие=Подготовка Нюрнбергского процесса|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/LEBEDEVA/CONTENT.HTM|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1975|ref=Лебедева}} * {{книга|автор=[[Рагинский, Марк Юрьевич|Рагинский М. Ю.]]|заглавие=Нюрнберг: перед судом истории. Воспоминания участника Нюрнбергского процесса|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1986|страниц=207|тираж=300 000|ref=Рагинский}} * {{БРЭ |статья=Нюрнбергские процессы 1945—49|id=2161874|автор=[[Савенков, Александр Николаевич|Савенков А. Н.]]|том=23|страницы=451—452|ref=Савенков}} * Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг.: Сборник документов. Т. 1. Московская конференция министров иностранных дел СССР, США и Великобритании (19—30 окт. 1943 г.) / Министерство иностранных дел СССР. — М.: [[Политиздат]], 1984. — 384 с. * Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг.: Сборник документов. Т. 4. Крымская конференция руководителей трёх союзных держав — СССР, США и Великобритании (4—11 февр. 1945 г.) / Министерство иностранных дел СССР. — М.: Политиздат, 1984. — 302 с., ил. == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Вторая мировая война |Викитека = Категория:Документы Нюрнбергского трибунала |Викисклад = Category:Nuremberg Trials |Проект = Вторая мировая война }} {{внешние ссылки нежелательны}} * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st048.shtml Приговор трибунала] * [http://nurnbergprozes.narod.ru Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 2-х томах.] — М.: Госюриздат, 1954. * Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 8-ми томах. — М.: [[Юридическая литература (издательство)|Юридическая литература]], 1987—1999. — ISBN 5-7260-0015-3 * Предисловие. [http://nurnberg.rusarchives.ru/predislovie Дорога в Нюрнберг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916232322/http://nurnberg.rusarchives.ru/predislovie |date=2020-09-16 }} [[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедевой Н. С.]] * [https://web.archive.org/web/20070701072446/http://www.world-war.ru/article_642.html Интервью с синхронным переводчиком в зале суда] [[Рузская, Татьяна Алексеевна|Т. А. Рузской]] * [https://web.archive.org/web/20100703031818/http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/section_ihl_international_criminal_jurisdiction Международное уголовное правосудие: наказание за военные преступления] * [http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12079489@cmsArticle Нюрнбергский процесс: история и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120180259/http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12079489@cmsArticle |date=2018-11-20 }} (Официальный сайт Министерства обороны России) * [http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/NT_major-war-criminals.html The Library of Congress. Trial of the Major War Criminals]{{ref-en}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Халыҡ-ара енәйәт хоҡуғы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 38hwdyqknjxziadim01hjqa8jo9nvxg 0 163347 1309782 1179534 2026-11-09T20:42:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309782 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Николай Өскеевич Өлзей-оол''' ('''Ользей-оол'''; {{Lang-tyv|Николай Өскеевич Өлзей-оол}}; [[1916 йыл]], [[20 февраль]] (7 февраль)<ref name="ТЭ">Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.</ref> — [[1994 йыл|1994]]<ref name="vokrug.tv">[https://www.vokrug.tv/person/show/nikolai_olzeiool/ Николай Өлзей-Оол] // Вокруг ТВ</ref>) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Тыва Республикаһы|тыва]] театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1975)<ref name="Указ">Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 26 июня 1975</ref>, Тыва АССР-ның халыҡ артисы(1964). == Биографияһы == Николай Өлзей-оол [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] ,1916 йылдың 7 февралендә <ref name="ТЭ">Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.</ref> [[Тыва Республикаһы|Тываның]] Бай-Тайга кожууны Бай-Тал ауылында мал ҡараусы арат ғаиләһендә тыуған<ref name="tuvaonline">''Варвара Межова'' [https://www.tuvaonline.ru/2016/02/27/k-100-letiyu-nikolaya-olzey-oola-iz-arhiva-tuvinskoy-pravdy.html К 100-летию Николая Өлзей-оола (из архива "Тувинской правды")]</ref><ref name="gov.tuva">[http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ Памяти актера Николая Өлзей-оола в Туве посвятят Неделю кино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614061514/http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ |date=2020-06-14 }} // Правительство Республики Тыва</ref>. [[Ҡыҙыл төҫ|Ҡыҙыл]] ҡалаһында мәктәп тамамлаған, алтын приискыларында эшләгән. Ревсмол активисы булған, 1930-сы йылдар башында Бай-Тал арбан советы рәйесе булған ('''''арбан''''' - Тыва һәм Монголияның тарихи административ-берәмеге, ун хужалыҡты берләштерә). 1935 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|Советтар Союзы коммунистик партияһы]] сафына кергән. 1936 йылда, Ҡыҙылда В. Кок-оол исемендәге милли музыка-драма театры асылыу менән үк, Өлзей-оол уның труппаһына инә. 1945 йылда урындағы театр студияһын тамамлай. === Сәхнә ижады === Үҙен драма актеры булараҡ яҡшы яҡтан күрһәтә. Уның театр ролдәре күп төрлө һәм араларында ил, донъя классикаһы әҫәрҙәре буйынса ла ҡуйылғандары була (мәҫәлән, Железнов («Васса Железнова», Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт»))<ref name="ТЭ">Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.</ref>. Тыва халыҡ йырҙарын оҫта башҡарған<ref name="ТЭ">Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.</ref>. Уның йырҙарынан «Ореховая тайга» иң ныҡ популяр була, уны йыш ҡына радио аша тапшыралар. Милли музыка ҡоралдарында (бызанчи, игил, хомус) уйнай<ref name="tuvaonline">''Варвара Межова'' [https://www.tuvaonline.ru/2016/02/27/k-100-letiyu-nikolaya-olzey-oola-iz-arhiva-tuvinskoy-pravdy.html К 100-летию Николая Ользей-оола (из архива "Тувинской правды")]</ref>. Ете фильмда төшкән. Киноэкранда 1959 йылда режиссер Андрей Аполлон төшөргән «Зәңгәр йылға кешеләре» фильмында дебют яһай, ул унда төп ролдәрҙең береһе - Кауай-оол ҡарт ролен башҡара. Был Тыва актёрлары төшөрөлгән беренсе фильм була. Өлзей-Оол ҡатнашлығында кинотаҫмаларҙан иң ҙур уңыш ҡаҙанғаны «Одесса киностудияһы» төшөргән «Что там, за поворотом?» фильмы була, ул 1980 йылда прокатҡа сыҡҡан. Был картина Тыва һуғышсылары иҫтәлегенә һәм быуындар элемтәһенә арналған<ref name="gov.tuva">[http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ Памяти актера Николая Ользей-оола в Туве посвятят Неделю кино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614061514/http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ |date=2020-06-14 }} // Правительство Республики Тыва</ref>. == Ғаиләһе == Улы — Сергей Өлзей-оол музыкант булып китә, «АЯЛГА» төркемендә йырлай, һуңынан В. М. Хәлилов исемендәге Тыва дәүләт филармонияһы менән етәкселек итә<ref name="tuvaonline">''Варвара Межова'' [https://www.tuvaonline.ru/2016/02/27/k-100-letiyu-nikolaya-olzey-oola-iz-arhiva-tuvinskoy-pravdy.html К 100-летию Николая Ользей-оола (из архива "Тувинской правды")]</ref>. == Хәтер == * Николай Өлзей-оол исеме Бай-Тайга кожууны Тээли ауылы мәҙәниәт йортона бирелгән<ref name="gov.tuva">[http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ Памяти актера Николая Ользей-оола в Туве посвятят Неделю кино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614061514/http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ |date=2020-06-14 }} // Правительство Республики Тыва</ref>. * Николай Өлзей-оол «XX быуат Тываһының күренекле кешеләре» китабына индерелгән . * Николай Өлзей-Холдың 100 йыллығына уның хөрмәтенә Тывала кино аҙнаһы үткәрелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1975)<ref name="Указ">Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 26 июня 1975</ref> * Тыва АССР-ның халыҡ артисы (1964)<ref name="ТЭ">Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.</ref> * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы <ref name="gov.tuva">[http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ Памяти актера Николая Ользей-оола в Туве посвятят Неделю кино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614061514/http://gov.tuva.ru/press_center/news/culture/10960/ |date=2020-06-14 }} // Правительство Республики Тыва</ref> * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы == Сығанаҡтар == * Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967. ** [https://www.tuvaonline.ru/2016/02/27/k-100-letiyu-nikolaya-olzey-oola-iz-arhiva-tuvinskoy-pravdy.html К 100-летию Николая Олзей-оола] ** [https://www.tuva.asia/news/tuva/8569-olzey-ool.html Николай Ользей-оол. Жизнь и роли] ** [https://www.ivi.ru/person/nikolaj-olzej-ool Николай Ользей-Оол] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тыва Республикаһы мәҙәниәте]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1994 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 февралдә тыуғандар]] nsr60dnti9yoijrhb7929oj4pk2yg33 0 163897 1309772 1184693 2026-11-09T19:54:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309772 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Некрасов Алексей Дмитриевич''' ([[24 март]] [[1874 йыл]] — [[22 август]] [[1960 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың ғалим-зоологы, эмбриолог, фән тарихсыһы һәм тәржемәсе. == Биографияһы == лексей Дмитриевич Некрасов 1874 йылдың 24 мартында [[Мәскәү]]ҙә уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1894 йылда ул урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай һәм шул уҡ йылда Мәскәү университетының физика һәм математика факультетының тәбиғәт белеме бүлегенә уҡырға инә. Университетта уҡыған беренсе көндәренән үк ул С. А. Зернов етәкселегендә гидробиология буйынса интенсив тикшеренеүҙәргә ҡушыла. Беренсе тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрен 1899 йылда баҫтыра. Университетта уҡыған мәлдә ул студенттар ойошмаһының демократик ҡанатына ҡушыла. Ул революцион көрәштә актив ҡатнашмаһа ла, батша йәшерен полицияһы тарафынан 1896 йылда студенттар сыуалышында ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына һәм ике ай самаһы төрмәлә яңғыҙ камерала ултыра. 1900 йылда ул Мәскәү университетын тамамлай һәм фәнни эшсәнлеккә әҙерләнеү өсөн кафедрала ҡалдырыла, шунан һуң 1904 йылда сит илдәргә бер нисә ҡыҫҡа ваҡытлы сәйәхәттәр яһай. Бер ни тиклем ваҡыт Мәскәү ауыл хужалығы институтында академик [[:ru:Кулагин, Николай Михайлович (зоолог)|Н. М. Кулагиндың]] ассистенты, һуңынан Юғары ҡатын-кыҙҙар курстары лекторы һәм профессоры булып эшләй. 1905 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]на уҡытыусы булып ҡайта. 1919 йылда профессор вазифаһына билдәләнә. Алексей Дмитриевич 1928 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында эшләй. 1922 йылда А. D. Некрасов Тимирязев исемендәге Биология ғилми-тикшеренеү институтының мөхбир ағзаһы итеп һайлана һәм академик С. Г. Навашин етәкселегендә эшләй. 1928 йылда ул [[Түбәнге Новгород]]ҡа күсеп килә, унан һуң Түбәнге Новгород университетының зоология кафедраһы мөдире була..Алексей Дмитриевич шулай уҡ СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә Неаполдә, Сен-Ва (Нормандия), Виллафранкта һәм Севастополдә сөсө һыу һәм диңгеҙ биостанцияларында эшләй. 1934 йылда Түбәнге Новгород дәүләт университеты (бер аҙҙан — ГорьДУ) ҡарамағындағы Пустынск биостанцияһын ойоштора һәм етәкләй. 1950 йылдарҙа сәләмәтлеге насарайыу һәм хаҡлы ялға сығыу сәбәпле, Алексей Некрасов Мәскәүгә ҡайтырға ҡарар итә. Некрасов Алексей 1960 йылдың 22 авгусында Мәскәүҙә вафат була. === Ғаиләһе === * Ҡатыны — Лидия Ивановна Яковлева (Иловайская, Некрасова; 1879—1942). Ул тәржемәсе булып эшләй, һигеҙ телде белә һәм эшенең табигате буйынса сит ил кешеләре менән осрашырға мәжбүр була. 1937 йылда ул ялған ғәйеп менән репрессиялана: Англия һәм Америка өсөн шпионлыҡ итеү. Ул Түбәнге Колым лагерында вафат була. 1958 йылда реабилитациялана<ref><span data-segmentid="114" class="cx-segment">[http://вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/некрасов-алексей-дмитриевич расо]</span></ref>. * Ҡыҙы — театр режиссеры һәм уҡытыусы Анна Алексеевна Некрасова (1913—2003), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990). * Ейәнсәре — актриса, театр режиссеры Алла Борисовна Покровская (1937—2019), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985). * Ейәне — музыкант Александр Борисович Покровский (1944 йылда тыуған), пианист, Мәскәү консерваторияһы концертмейстеры. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Фәнни һәм ижтимағи эше, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн, 1944 йылда уға [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм 1946 йылда «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы бирелә. == Ғилми хеҙмәттәре == Төп фәнни хеҙмәттәре умыртҡаһыҙ хайуандарҙың үрсеүен һәм яралғы үҫешен, эволюцион доктрина һәм эмбриология тарихын өйрәнеүгә арналған. * 1957 — Чарльз Дарвиндың фәнни биографияһы авторы. * [[Чарльз Дарвин|Чарльз Дарвиндың]] «Очерки теории естественного отбора» хеҙмәтен урыҫ теленә тәржемә иткән. == Һайланған фәнни хеҙмәттәре == * Некрасов А. Д. Половой отбор и вторичные половые признаки.— М.; Л., 1927. * Некрасов А. Д. Оплодотворение в животном царстве.— М.; Л. : Госиздат, 1930.— 260 с. == Ҡулланылған әҙәбиәт исемлеге == * Развитие биологии в СССР.— М.: [[Фән|Наука]], 1967.— 763 с. * Биологи. Биографический справочник.— Киев.: Наукова думка, 1984.— 816 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190715204024/https://persons-info.com/persons/NEKRASOV_Aleksei_Dmitrievich Алексей Некрасов Шәхестәр сайтында] . * [http://вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/некрасов-алексей-дмитриевич Алексей Некрасов Вокабул сайтында]. [[Категория:24 мартта тыуғандар]] [[Категория:1874 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:22 августа вафат булғандар]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 28y3l6pxhqs1kqxrvb6tk8dbt2cn12h 0 164237 1309742 1308210 2026-11-09T17:51:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309742 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәһәҙиев Марат Шәриф улы''' ({{lang-ru|Магадеев Марат Шарифович}}) ([[20 июль]] [[1962 йыл]]) — [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[дәүләт]] органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе. == Биографияһы == Марат Шәриф улы Мәһәҙиев 1962 йылдың 20 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы]] [[Сәйетбаба]] ауылында тыуған. Милләте буйынса [[Башҡорттар|башҡорт]], юғары белемле — 1985 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтын (хәҙерге Российский химико-технологический университет имени Д. И. Менделеева) тамамлаған<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Магадеев_Марат_Шарифович Сайт УГАТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819052629/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-08-19 }}</ref>. Хеҙмәт юлын 1979 йылда «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә смена начальнигы вазифаһында башлай, артабан [[«Каустик» берекмәһе|«Каустик»]] производство берекмәһенең комсомол комитеты секретары була. 1987—1990 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Стәрлетатаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5</ref>. Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе була <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй химия-технология университетын тамамлаусылар]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан ҡала комитеттарының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Стәрлетамаҡ]] 8uwaq5dfgrbsmehdw74ujj17rblhs2q 0 164317 1309861 971398 2026-11-10T03:48:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309861 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Руслан Олегович Пономарев''' ([[11 октябрь]] [[1983 йыл]]) — [[Украина|украин]] [[шахмат]]сыһы, ФИДЕ буйынса донъя чемпионы (2002—2003). Украинаның атҡаҙанған спорт мастеры. == Биографияһы == Руслан Олегович Пономарев [[1983 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] [[Украина ССР-ы]]ның [[Донецк өлкәһе]]ндә Горловка ҡалаһында тыуа. Шахмат уйнарға автомобилдәр ремонтлау заводында инженер булып эшләгән атаһы өйрәтә. 9 йәшендә Руслан 10 йәшкә тиклемге балалар араһында тәүҙә Горловка ҡалаһының, һуңынан Донецк өлкәһенең чемпионы исемен яулап, беренсе разрядҡа эйә була. 1998 йылдан донъяның иң йәш гроссмейстеры<ref>[http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2858 ChessBase.com — Chess News — Chess prodigies and mini-grandmasters]{{ref-en}}</ref>. 13 йәшендә 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы була. Тағы бер йылдан шул уҡ категорияла донъя чемпионы исемен яулай. [[2002 йыл]]дың ғинуарында шахмат буйынса донъяның иң йәш чемпионы була ([[Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|FIDE]] версияһы буйынса); ул саҡта Русланға ни бары 18 йәш була. Украина йыйылма командаһы составында XXXVI һәм XXXIX Шахмат олимпиадалары чемпионы. 2003 йылдың 12 ғинуарынан Михаил Чигориндың донъя чемпиондарын еңеүселәрҙең символик клубы ағзаһы. Шахмат уйынарға бала сағы һәм үҫмер йылдары үткән Горловкала өйрәнә. 2001 йылда ир-егеттәр араһында Европа чемпионатының вице-чемпионы. 2002 йылда Линареста халыҡ-ара турнирҙа 2-се урын ала. ФИДЕ Донъя кубогының 2005, 2009 йылдарҙағы финалисы. [[Дортмунд]]тағы халыҡ-ара турнир еңеүсеһе ([[2010 йыл|2010]]). == Спорт һөҙөмтәләре == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Йыл ||Ҡала ||Турнир ||+ || − ||= ||Һөҙөмтә ||Урын |- |[[2010]] ||align=left|[[Дортмунд]] ||align=left|[[Дортмунд (шахмат турниры)|38-се халыҡ-ара турнир]] ||4 ||1 ||5 ||6½ из 10 ||1 |- |[[2011]] ||align=left|[[Вейк-ан-Зее]] ||align=left|[[Вейк-ан-Зее 2011 (шахмат турниры)|73-сө халыҡ-ара турнир]] ||2 ||2 ||9 ||6½ из 13 ||7-8 |- | ||align=left|[[Киев]] ||align=left|[[Украина чемпионаты 2011|Украинаның 80-се чемпионаты]] ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1 |- | ||align=left|[[Ханты-Мансийск]] ||align=left|[[Донъя кубогы 2011]] ||7 ||4 ||17 ||15½ из 28 ||4 |- ||[[2013]] ||align=left|[[Киев]] ||align=left|[[Украина чемпионаты 2013|Украинаның 82-се чемпионаты]] ||4 ||0 ||7 ||7½ из 11 ||2 |} == Наградалары == * V дәрәжә Кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[2002 йыл|2002]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=68/2002 Указ Президента України № 68/2002 від 24 січня 2002 року «Про відзначення державними нагородами України»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}</ref> * III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены ([[2004 йыл|2004]]). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140824110606/http://ukrfoto.net/people_96.html Знаменитості України]{{Ref-uk}} * [http://www.nkj.ru/archive/articles/7689/ «Самый молодой король», Наука и Жизнь] * [https://web.archive.org/web/20050215224715/http://members.lycos.co.uk/csarchive/ruslan.html members.lycos.co.uk]{{Ref-en}} * [http://www.wtharvey.com/pono.html Chess Puzzles by GMs]{{Ref-en}} * [http://www.battle-chess.ru/index/library/chempions/chempions_17.html Руслан Олегович Пономарёв] {{Шахмат буйынса донъя чемпиондары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Шахмат буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ІІІ дәрәжә "Ҡаҙаныштар өсөн" ордены кавалерҙары]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шахмат гроссмейстерҙары]] lkyeszu3bjsiys8a17duupg1libas5k 0 164478 1309661 1276762 2026-11-09T12:16:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309661 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Милләт''' — кешенең ниндәйҙер билдәле бер милләткә йәки айырым милли дәүләткә ҡарауы<ref>Vonk, Olivier (March 19, 2012). Dual Nationality in the European Union: A Study on Changing Norms in Public and Private International Law and in the Municipal Laws of Four EU Member States. Martinus Nijhoff Publishers. pp. 19-20. <nowiki>ISBN 978-90-04-22720-0</nowiki>.</ref><ref>См. например {{Китап|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|год=2003|часть=Национальность}}, 2000.</ref>. Милләт төшөнсәһе күп осраҡта айырым кеше һәм [[дәүләт]] араһында хоҡуҡи мөнәсәбәттәр сифатында билдәләнә; кешеләрҙең билдәле [[гражданлыҡ]]ҡа эйә булыуы. Милләт кешегә дәүләт тарафынан дәүләт юрисдикцияһын һәм яҡлауын бирә. Хоҡуҡтар һәм бурыстар һәр дәүләттә айырым билдәләнә. Элекке совет илдәрендә ''милләт'' төшөнсәһе күпселек осраҡта тәүге билдәләмәһенән башҡасараҡ төшөнсәгә эйә — кешенең билдәле бер этник берлеккә ҡарауын белдерә. Йола һәм халыҡ-ара конвенция буйынса, һәр дәүләт кем уның гражданы булыуын билдәләргә хоҡуҡлы. Бындай билдәләмәләр гражданлыҡ тураһындағы ҡануниәттең бер өлөшө булып тора. Ҡайһы бер осраҡта гражданлыҡты билдәләү асыҡ халыҡ-ара хоҡуҡтар менән, мәҫәлән, апатрид тураһында килешеү һәм Гражданлыҡ тураһында Европа конвенцияһы менән көйләнә. ''Милләттәр'' һүҙе ҡайһы берҙә мәҙәни-этник төркөмдө — бер үк этник оҡшашлыҡҡа, телгә, мәҙәниәткә, шәжәрәгә, тарихҡа һәм башҡаларға эйә булған кешеләр төркөмөн билдәләү өсөн ҡулланыла. ''Милләтең'' был билдәләмәһе сәйәси сиктәр йәки паспортҡа эйә булыу менән билдләнмәй һәм үҙ эсенә илдәрҙә айырым бойондороҡһоҙ милли дәүләте булмаған кешеләрҙе ала (мәҫәлән, арамейҙар, [[шотландтар]], валлийҙар, инглиздәр, басктар, каталондар, [[курдтар]], белудждар, бәшнәктәр, кашмирҙар, фәләстанлылар, инуиттар, копттар маориҙар, сикхтар, [[Секей халҡы|секей]]ҙар һәм зулустар). Шулай уҡ айырым кешеләр дәүләткә ниндәйҙер власть биргән автономиялы статусҡа эйә граждандар төркөмө тип атала ала. СССР Юғары Советының Милләттәр Советы атамаһында ''милләттәр'' төшөнсәһе палатаға үҙ вәкилдәрен һайлаған милли территориаль берәмектәр (союздаш республикалар, автономиялы республикалар, автономиялы өлкәләр, [[Автономиялы округ (Рәсәй)|автономиялы округы]]) мәғәнәһендә, йәғни заманса Европала ҡулланылған мәғәнәһенә яҡын{{Переход|#Национальность в Европе|1}}. Юридик яҡтан нығытылған милләт иммиграция ваҡытында бик йыш тейешле гражданлыҡ алыу өҫтөнлөгө бирә: [[Немецтар|немец]] — [[Германия]]ла, [[йәһүдтәр]] — [[Израиль дәүләте|Израилдә]], финдар — [[Финляндия]]ла, поляктар — [[Польша]]ла һәм башҡалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://voluntary.ru/dictionary/619/word/%CD%C0%D6%C8%CE%CD%C0%CB%DC%CD%CE%D1%D2%DC Национальность]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} — Российская социологическая энциклопедия под общей редакцией академика РАН Г. В. Осипова, 1998 * Дугин А. Г. [https://web.archive.org/web/20200627020123/http://konservatizm.org/ethnosoc.xhtml Этносоциология] — курс лекций на социологическом факультете МГУ {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Милли сәйәсәт]] 9r756w48ic8wv2vk6mntnk9zoips3yz 0 164635 1309655 1282030 2026-11-09T12:02:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309655 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мефодьев Александр Иванович''' (әҙәби псевдонимы ''Аксар Сантар''; [[28 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — ғалим-филолог, яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, шағир. 1992 йылдан хәҙерге И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998—2004 йылдарҙа сыуаш филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре кандидаты (1984). 1991 йылдан [[Сыуаш Республикаһы]], 1992 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Яҙыусылар союздары, 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (2000), Марфа Трубина исемендәге әҙәби премия лауреаты (1988). == Биографияһы == Александр Иванович Мефодьев 1938 йылдың 28 ноябрендә [[Сыуаш Республикаһы|Сыуаш АССР-ының]] Батыр районы Яншыҡ ауылында тыуған. 1953 йылда Яншыҡ ете йыллыҡ, 1956 йылда Шығырҙан урта мәктәбен тамамлай. Колхоз артеленә эшкә инә. 1957 йылда Александр Мефодьев армияға алына. Хәрби хеҙмәттән һуң Ибресин районының «Коммунизм çĕнтерĕвĕшĕн» гәзитендә эшләй, КПСС райкомы инструкторы була (1961-1962). 1962—1970 йылдарҙа «Авангард» район-ара газетаһы хеҙмәткәре. 1970—1972 йылдарҙа КПСС-тың Батыр райкомында һәм КПСС-тың Сыуаш өлкә комитетында (1972-1985) эшләй, «Хатĕр пул» («Çилçунат») журналының баш мөхәррире була (1985-1992). 1961-1967 йылдарҙа Сыуаш педагогия институтында ситтән тороп уҡый. 1972-1975 йылдарҙа — Сыуаш университеты аспиранты. 1984 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (Саранск, «Современная чувашская проза о рабочем классе» диссертацияһы темаһы). 1992 йылдан Сыуаш дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, доцент, бер үк ваҡытта 1998-2004 йылдарҙа сыуаш филологияһы факультеты деканы. == Ижады == Александр Иванович 1950-се йылдар башынан әҙәби өлкәлә. «Кхл» («Ялҡау») — уның 1954 йылда «Авангард» район гәзитендә баҫтырған беренсе шиғыры була. Һуңыраҡ очерк, мәҡәлә һәм шиғырҙары республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә. Уның шиғырҙарына сыуаш композиторҙары Ф. Эриванов, Ю. Кудаков, Ю.Жуков, Н. Тимофеев, В. Романов, В. Адюков һәм Н. Заводскова 40-тан артыҡ йыр ижад иткән. Әҙип шулай уҡ үҙенең тәржемәләре менән дә билдәле. Ул рус, татар, муҡшы авторҙарының хикәйәләрен, шиғыоҙарын сыуаш теленә тәржемә иткән. Александр Мефодьев «Тракторстрой çути» (Тракторстрой уты) һәм «Çамрăклăхпа ăсталăх» (Йәшлек һәм оҫталыҡ) сыуаш авторҙары йыйынтыҡтарын әҙерләй. Шулай уҡ уның айырым китаптары ла баҫылған. == Китаптары == * Алексей Талвир (1999); * Образы рабочих в чувашской литературе (2001); * Юхать Пăл» (2003). == Сығанаҡтар == * Сантӑр Аксар [Текст]: [буклет] / Межпоселен. центр. б-ка Батырев. р-на. — Батырево, 2007. — 1 л., слож. втрое с. * ''Васильев Г''. Александр Аксар. «Аван-и, ялăм» / Г. Васильев // Тантăш. — 2004. — 8 ака (№ 15). — С. 8. * ''Васильев Г''. Ҫитӗнӳсемлӗ юбилей / Г. Васильев // Халӑх шкулӗ = Нар. шк. — 2008. — № 6. — С. 22. * ''Кудаков Ю''. Сантăр Аксарăн сăнарлăхĕ: (А. И. Мефодьев çуралнăранпа 70 çул ҫитрĕ) / Ю. Кудаков // Хыпар. — 2008. — 2 раштав. — С. 4. * ''Кудаков Ю. Д.'' Сантăр Аксарӑн сăнарлăхĕ: (А. И. Мефодьев çуралнăранпа 70 çул тултарнă май) / Ю. Д. Кудаков // Чăваш чĕлхипе литератури : теори тата методика. — Шупашкар, 2009. — 9-мĕш кăларăм. — С. 8-11. * ''Метин П. Н.'' Вăрман та хунавран чĕрĕлет / П. Н. Метин // Хыпар. — 1998. — 25 чӳк. * ''Метин П. Н.'' А. И. Мефодьев (Сантӑр Аксар) пурнăçĕнчи тата пултарулăхĕнчи тĕп йĕрсем / П. Н. Метин // Чăваш чĕлхипе литератури: теори тата методика. — Шупашкар, 2009. — 9-мĕш кăларăм. — С. 3-8. * ''Осипов Н.'' Ҫыравҫӑ-ӑсчах / Н. Осипов // Авангард (Патӑрьел районӗ). — 2008. — 26 чӳк. * ''Степанова О.'' Александр Мефодьев / О. Степанова // Çилçунат. — 2002. — № 6. — С. 7. * ''Антонова З. С.'' Мефодьев Александр Иванович / З. С. Антонова // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2009. — Т. 3: М—Се. — С. 87. * ''Афанасьев П.'' Мефодьев Александр Иванович // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 265—266. * Мефодьев Александр Иванович // Батыревская энциклопедия. — Чебоксары, 2005. — С. 139—140. * Мефодьев Александр Иванович // Вестник Чуваш. пед. ун-та им. И. Я. Яковлева. — 2003. — № 4. — С. 154. * Мефодьев Александр Иванович // Ученые Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — Чебоксары, 2005. — С. 217—218. * Мефодьев Александр Иванович // Ученые Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — Чебоксары, 2010. — С. 257—258. * ''Ялгир П.'' Мефодьев Александр Иванович // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 68<ref name="Наследие">{{cite web |url=http://nasledie.nbchr.ru/personalii/issledovateli-jazyka/mefodev-aleksandr-ivanovich/|author= |title= Исследователи чувашского языка: Мефодьев (Аксар) Александр Иванович // Национальная библиотека Чувашской Республики}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170322015133/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/mefodev/ Культурное наследие Чувашии] * [http://litkarta.nbchr.ru/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=KZDKR&P21DBN=KZDKR&S21FMT=lk_biogr&C21COM=S&S21P03=I=&S21STR=-479105 Литературная карта Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322014622/http://litkarta.nbchr.ru/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=KZDKR&P21DBN=KZDKR&S21FMT=lk_biogr&C21COM=S&S21P03=I=&S21STR=-479105 |date=2017-03-22 }} * [http://www.old.nbchr.ru/index2.php?option=com_irbis_calendar Ҫулталӑк кӗнеки=Книга года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829121419/http://www.old.nbchr.ru/index2.php?option=com_irbis_calendar |date=2017-08-29 }} [[Категория:Сыуаш дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Сыуаш яҙыусылары]] [[Категория:Сыуаш шағирҙары]] [[Категория:Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Сыуаш дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] 5bafkzmmcmmi0uoduu3q9vowkgaf6ob 0 164877 1309914 1301612 2026-11-10T07:12:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309914 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рубидий''' ({{lang-lat|Rubidium}}, Rb) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 5-се осоро, 1-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 37. Ябай матдә '''рубидий''' — йомшаҡ, тиҙ иреүсән һелтеле металл, көмөшһыу-аҡ [[Төҫ|төҫтә]]<ref name="Ohly">{{Китап|часть=Rubidium|заглавие=Analysis, detection and commercial value of the rare metals|ссылка часть=https://books.google.com/?id=dGUuAQAAIAAJ|издательство=Mining Science Pub. Co.|ref=Ohly|автор=Ohly, Julius|год=1910}}</ref>. == Үҙенсәлектәре == Металлик рубидий металлик [[калий]]ға һәм металлик цезийға тышҡы күренеше, йомшаҡлығы һәм ток үткәреүсәнлеге менән оҡшашлыҡҡа эйә һәм. Рубидийҙы асыҡ һауала һаҡлау ярамай, сөнки барған реакцияларҙа бик күп йылылыҡ бүленеп сыға, хатта ҡайһы берҙә килтерә металдың ҡабынып китеүенә лә килтереүе ихтимал. Рубидийҙың һыуға ҡарағанда тығыҙлығы юғары, шуға күрә башҡа һелтеле металдар төркөмөнән айырмалы рәүештә, һыуҙа бата. == Символы == Рубидий элементының символы — Rb (''Рубидий'' тип уҡыла). == Тарихы == Рубидий [[1861 йыл]]да [[:ru:Бунзен, Роберт Вильгельм|Роберт Вильгельм Бунзен]] һәм [[:ru:Кирхгоф, Густав Роберт|Густав Роберт Кирхгоф]] тарафынан асыла. Улар спектраль анализ ярҙамында алюмосиликаттарҙы тикшергәндә яңы элемент табалар. Элементтың спектр һыҙаттары ҡуйы ҡыҙыл төҫтә булғанлыҡтан, уға рубидий тигән исем биргәндәр (латинса ''rubidus'' "ҡуйы ҡыҙыл "<ref name="BuKi1861">{{Мәҡәлә|заглавие=Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen|страницы=337—381|doi=10.1002/andp.18611890702|издание=[[Annalen der Physik|Annalen der Physik und Chemie]]|том=189|номер=7|bibcode=1861AnP...189..337K|ссылка=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/15657/1/spektral.pdf|язык=en|автор={{Нп3|Kirchhoff, G.|Kirchhoff, G.||Gustav Kirchhoff}}; {{Нп3|Bunsen, R.|Bunsen, R.||Robert Bunsen}}|год=1861|тип=journal}}</ref><ref name="Weeks">{{Мәҡәлә|заглавие=The discovery of the elements. XIII. Some spectroscopic discoveries|страницы=1413—1434|doi=10.1021/ed009p1413|издание={{Нп3|Journal of Chemical Education}}|том=9|номер=8|bibcode=1932JChEd...9.1413W|язык=en|тип=journal|автор={{Нп3|Weeks, Mary Elvira|Weeks, Mary Elvira||Mary Elvira Weeks}}|год=1932}}</ref>. === Ятҡылыҡтары === Рубидий ингән минералдар (лепидолит, циннвальдит, поллуцит, амазонит), [[Германия]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Намибия]], [[Зимбабве]], [[Төркмәнстан]]да һәм башҡа илдәрҙә табыла<ref>[http://chem100.ru/elem.php?n=37 Рубидий — Свойства химических элементов]</ref>. === Йыһанда === Аномаль юғары миҡдарҙа рубидий Торн — Житков объекттарында ([[:ru:Объект Торна — Житков|объекты Торна — Житков]]) күҙәтелә (ҡыҙыл гигант йәки сверхгигант, уның эсендә нейтрон йондоҙ бар)<ref>[http://lenta.ru/news/2016/03/16/landau/ Подтверждено существование сверхгиганта с нейтронной звездой внутри]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Рубидий//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * ''Перельман. Ф. М.'' Рубидий и цезий. М.: АН УССР, 1960. 140 с. с илл. * ''Плющев В. Е., Степин Б. Д.'' Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с. * {{Книга|автор=Рипан Р., Четяну И.|заглавие=Неорганическая химия. Химия металлов|место=М.|издательство=Мир|год=1971|том=1|страниц=561}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/3505864 Рентгений//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rubidium.info/ Рубидий] * [https://web.archive.org/web/20240616101023/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rb/key.html Рубидий на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb037.htm Рубидий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913101852/http://n-t.ru/ri/ps/pb037.htm |date=2009-09-13 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Һелтеле металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 2hj2fz9f6kqmlny9yc8gt12jkbqm7tr 0 167357 1309868 1291499 2026-11-10T04:22:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309868 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Приозерск'''<ref>[http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=Приозерск Грамота{{тчк}}ру — Проверка слова]</ref> — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә ҡала, Ленинград өлкәһенең Приозерский районы административ үҙәге, Приозерск ҡала биләмәһе. == Исеме == Нығытма тураһында беренсе тапҡыр телгә алыныу 1295 йылға ҡарай. Рус йылъяҙмаһында Корела, ә шведтарҙа Кексгольм тип атала XIV быуатта 1611 йылға тиклем Корела булараҡ билдәле. 1580 йылдан 1595 йылға тиклем, 1611 йылдан 1918 йылға тиклем Кексгольмтип атала<ref>{{ВТ-ВЭС|Кексгольм}}</ref>. 1860 йылдан башлап Бөйөк Финляндия кенәзлеге рәсми ҡағыҙҙарында фин Кякисалми варианты тарала, был турала почта штамптары һөйләй. 1918 йылдан ҡала бойондороҡһоҙ [[Финляндия]] составында швед исеме Кексгольм менән бер рәттән Кякисалми исемен ала.1940 йылда [[совет-фин һуғышы (1939—1940) ҡала СССР составына инә, Кексгольм исеме кире ҡайтарыла. 1941—1944 йылдарҙа совет-фин һуғышы ваҡытында ҡаланы фин ғәсекәрҙәре биләй һәм ҡала Кякисалми тип атала. 1944 йылда ваҡытлыса Мәскәү тыныслығынан һуң ҡала ҡабаттан Советтар Союзына күсә. 1948 йылда Приозерск тип атала<ref>[http://vsev.net/kak-priozyorsk-stal-priozerskom.html Как Приозёрск стал Приозерском]</ref>. {{Цитата башы}}РСФСР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 1 октябрендәге протоколына ярашлы Кексгольм районы Приозерский районы , Кексгольм район үҙәге Приозерск ҡалаһы тип үҙгәртелә<ref>{{cite web |url=http://www.priozersk.lenobl.ru/gb?page=18 |title=Ксерокопия протокола № 12 заседания Президиума Верховного Совета РСФСР. |accessdate=2011-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501080345/http://www.priozersk.lenobl.ru/gb?page=18 |archivedate=2013-05-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501080345/http://www.priozersk.lenobl.ru/gb?page=18 |date=2013-05-01 }}</ref> {{Цитата аҙағы}} == Тарихы == === Борон замандан XV быуатҡа тиклем === Узерва йылғаһы буйында карел ауылына нигеҙ һалыныу ваҡыты теүәл билдәле түгел, әммә А. Н. Кирпичников үткәргән күп һанлы ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә Корела ҡәлғәһе янында карел ауылының XII быуаттарҙа булыуы тураһында һығымта яһарға мөмкин. Йылъяҙмалар буйынса 1295 йылда ниндәйҙер нығытылған пунктты Вуокса тамағында швед отрядының рыцарҙары ҡыйрата. Күрәһең, был ауыл корела ҡәбиләһенең сауҙа һәм сәйәси үҙәге була. Шул уҡ йылда новгородлылар уны кире яулап ала, ә 1310 йылда иҫке ҡәлғәне емереп, яңы ныҡ ҡәлғә төҙөй.<ref name="Лихая">[http://www.priozersk.ru/1/text/0022.shtml ''Лихая М. П.'' Кексгольм 1295 года глазами шведского и русского летописцев.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217045950/http://www.priozersk.ru/1/text/0022.shtml |date=2020-02-17 }}</ref>. Көслө ҡала-ҡәлғә, [[Бөйөк Новгород|Новгородта]] ҡеүәтле форпост булараҡ, Карел муйынында, [[Швеция|шведтар]]ҙың агрессияһына юл ҡуймай Корела аша «запас» һыу сауҙа юлы маршруты үтә. Вуоксааша булған Фин ҡултығына һәм [[Финляндия]]ға эләгергә мөмкин. Был мөһим стратегик маршрутта Швеция үҙ контролен булдырырға маташа, XIII быуат аҙағында Корела шведтарҙың йыш һөжүменә дусар була. === Новгород ере === XV быуат аҙағында Корела Новгород республикаһы Водская пятинаһының төньяҡ өлөшөндә административ үҙәге була, һуңыраҡ — Корела өйәҙенең. Өйәҙ составына 7 административ берәмек (погост) инә, унда 300-ҙән ашыу торама пункт иҫәпләнә. Ҡала үҙе һәм уға яҡын ерҙәр Городенский погосына инә. Корела ерҙәренең Мәскәү Бөйөк кенәзлеге составына инеүе Кореланың нығыныуына һәм артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. 1568 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 406 ихата, наместник йорто, хаким (округы башлығы сиркәү), дворяндар һәм баяр йорттары иҫәпләнә. Дүрт монастырь һәм бер сиркәү була === Швеция власы аҫтында (1580—1595) === [[Файл:Gerb_keksgolm.jpg|мини|232x232пкс|Кексгольм герцоглығы гербы (1580)]] 1580 йылдың көҙөндә Кореланы швед ғәскәрҙәре яулай. Шведтарҙың артиллерияла өҫөтнлөк итеүе яҙмышты тигҙ хәл итә: янғын ялмап, ағас ҡаралтылар һәм нығытмаларҙың стеналарын ялмап алған янғын гарнизонды бирелергә мәжбүр итә. Корела өйәҙе лә Швеция власы аҫтында була. Әммә 1595 йылда, рус-швед һуғышында ул Тявзин килешеүе буйынса Рус дәүләтенә кире ҡайтарыла<ref>[http://www.priozersk.ru/1/text/0103.shtml Корела — центр уезда в составе Московского централизованного государства (1478—1611 гг.)//Приозерск.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519061857/http://www.priozersk.ru/1/text/0103.shtml |date=2012-05-19 }}</ref>. 1610 авгусынан 1611 йылдың февраленә тиклем [[Делагарди, Понтуссон Якоб|Яков Делагарди]] командованиеһы аҫтында швед ғәскәрҙәренең ҡамауына бирешмәй. Батша Василий IV Шуйский поляк интервенцияһы һәм фетнә осоронда шведтарға хәрби ярҙамдары өсөн Кореланы тапшыра. Берләшкән урыҫ-швед отряды шулай уҡ Троица-Сергиев монастырын ҡамауҙан ҡотҡарыуҙа ҡатнаша. === Швеция власы аҫтында (1617—1721) === [[Файл:Sw_BalticProv_ru.png|слева|мини|Xvii быуат картаһы Кексгольм Швеция]] 1617 йыл төҙөлгән [[Столбово солохо]]нан һуң өйәҙе менән бергә Корела [[Швеция]]ға бирелә 1634 йылдан ҡала — Швеция составында Кексгольм ленаһының административ үҙәге 1710 йылдың 8 сентябрендә [[Төньяҡ һуғыш]] ваҡытында [[Корела (ҡәлғә)|Кексгольм ҡәлғәһе]] (Кореланың швед исеме) рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Кексгольмды алыу хөрмәтенә иҫтәлекле миҙал булдырыла 1721 йылда Төньяҡ һуғыш тамамланғас Ништадт тыныс килешеүе шарттарына ярашлы Швеция Кексгольм ленаһының һәм [[Карелия (тарихи өлкә)|Карелия]] өлөшөнөң Рәсәйгә ҡушылыуын таный === Рәсәй империяһы составында === Кексгольм Рәсәй баш ҡалаһы — Санкт-Петербург сигендә хәрби форпост ролен үтәй. Кексгольм ҡалаһы Кексгольм провинцияһының үҙәге була, ә 1743 йылда Выборг губернаһы составына инә. XVIII быуатта ҡәлғә төрмә ролен үтәй башлай ==== Бөйөк Финляндия кенәзлеге (1811—1917) ==== [[Файл:Kexholm_1843.jpg|справа|мини|320x320пкс|1843 йылда Кексгольм планы]] 1811 йылдың 23 декабрендә император [[Александр I]] Кексголмь өйәҙе ингән Финляндия губернаһын <ref>Манифест об именовании старой и новой Финляндии совокупно Финляндией</ref> Бөйөк Финляндия кенәзлегенә ҡушылыу тураһында указ сығара. Был шәхси Густав Мориц Армфельт инициативаһы менән башҡарыла<ref>{{Cite web|url=http://www.uusikotimaa.org/10/012.htm|author= Бородкин М. М.|title=Краткая история Финляндии. Часть 6. Время Александра I. Отторжение Выборгской губернии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130422170032/http://www.uusikotimaa.org/10/012.htm|archivedate=2013-04-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422170032/http://www.uusikotimaa.org/10/012.htm |date=2013-04-22 }}</ref>. Кексгольм фин идаралығына күсә. Финляндия губернаһына ''Выборг губернаһы'' тигән исем ҡайтарыла. XIX быуаттың уртаһында Вуокса төп йүнәлешен үҙгәртә, Кексгольм районында балыҡ тотоу ҡырҡа кәмей, ҡала халҡы һаны ла кәмей<ref>[https://runivers.ru/upload/iblock/baf/Book_36_Tom_23_Finland.pdf Материалы для статистики Финляндии. — {{СПб}}, 1859. — С. 222.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421203511/https://runivers.ru/upload/iblock/baf/Book_36_Tom_23_Finland.pdf |date=2019-04-21 }}</ref> . Шул ваҡытта, XIX быуат урталарында, ҡалала беренсе сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килә. === Бойондороҡһоҙ Финляндия (1917—1940) === [[Файл:FinnishCivilWarMapEnd.svg|слева|мини|Аҡ һәм немец интервенттарының һуғыш аҙағында һөжүме]] [[Файл:Käkisalmi-Kexholm_1921.jpg|мини|«Кякисалми — Кексгольм» почта штемпеле, 1921.]] 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң [[Бөтә Рәсәй Императоры|император]] [[Николай II]] тәхеттән баш тарта. Ә Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң Бөйөк кенәзлек парламенты Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1917 йылдың 31 декабрендә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] рәйеслеге аҫтында [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таный. 1920 йылдың октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһында [[РСФСР һәм Финляндия араһындағы Тарту солох килешеүе|солох]] төҙөлә. . Яңы совет-фин сиге Кексгольмдан бер аҙ көньяҡтараҡ урынлаша. 1930 йылда иҫке сиркәүгә алмашҡа яңы Лютеран кирхаһы Кякисалми төҙөлә. Ул архитектор [[Линдгрен, Армас|Армас Линдгрен]] проекты буйынса төҙөлә<ref>[http://ristikivi.spb.ru/albums/kakisalmi-luterilainen-kirkko.html Лютеранская церковь Кякисалми]</ref>. 1931 йылда ҙур сульфит- целлюлоза Waldhof заводы эшләй башлай, ул ҡаланың иң ҙур сәнәғәт предприятиеларына әүерелә<ref>[http://www3.lut.fi/eki/vuoksivirtaa/virtuaalimatka_vuoksella/suomenruhr/waldhofintehtaat.html Waldhofin tehtaat Käkisalmessa (1931)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315044552/http://www3.lut.fi/eki/vuoksivirtaa/virtuaalimatka_vuoksella/suomenruhr/waldhofintehtaat.html |date=2010-03-15 }}</ref>. 1938—1939 йылдарҙа Кякисалми халҡы 5000 кешегә тиклем арта === Хәрби осор (1939—1944) === Совет-фин һуғышынан һуң 1939—1940 йылдарҙа 1940 йылдың 12 мартында тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәһендә ҡала [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]]на тапшырыла [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында 1941 йылдың 21 авгусынан 1944 йылдың 24 сентябренә тиклем ҡаланы фин ғәскәрҙәре оккупациялай һәм тулыһынса тиерлек емерелә. 1944 йылдың сентябрендә Финляндия һәм СССР ваҡытлыса Мәскәү тыныслыҡ килешеүе төҙөй. 1944 йылдың 24 сентябрендә Кексгольм СССР-ға кире ҡайтарыла. Элекке совет-фин сиге 1940 йылда тергеҙелә. === СССР === 1944 йылдың ноябрендә Выбор, Кексгольм һәм Яскин төньяҡ райондары [[Ленинград өлкәһе]]нә күсә 1947 йыл уртаһына Waldhof Ab компанияһы заводы тергеҙелә, ул һуңынан Приозерск целлюлоза заводы исемен ала. 1986 йылда завод экологик яҡтан хәүефле тип ябыла. Хәҙер элекке завод урынында «Лесплитинвест» ОАО урынлашҡан <ref>{{Cite web|url=http://www.plit.ru/about/index.php|title=ОАО «Лесплитинвест», История|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111206150058/http://www.plit.ru/about/index.php|archivedate=2011-12-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206150058/http://www.plit.ru/about/index.php |date=2011-12-06 }}</ref>. 1948 йылдың октябрендә Кексгольм Приозерск ҡала итеп үҙгәртелә, ә киләһе йылдың февралендә, Приозерск районының башҡа топонимдары үҙгәртелә == Географияһы == Ҡала өлкән төньяҡ өлөшөндә Карел муйынында, Вуокса йылғаһының төньяҡ тармағында, Ладога күле менән Вуокса күле араһында урынлашҡан. Санкт-Петербург — Хийтола линияһында тимер юлы станцияһы. Санкт-Петербургтан — 145 км алыҫлыҡта ята<ref>Административно-территориальное деление Ленинградской области. — <abbr>СПб.</abbr>, 2007. С. 24.&#x20;Архивировано 17&nbsp;октября 2013&nbsp;года.</ref>.{{Численность городов России}} == Иҡтисады == === Сәнәғәте === Ҡала аша тимер юлдары һәм шоссе юлдары үтә, ул өлкә ҡалалары менән тоташтыра. Сәнәғәте үҫешкән. Иъ ҙур предприятие булып Приозерс ағас эшкәртеүсе завод һәм «Лесплитинвест» ОАО тора. === Сауҙа һәм хеҙмәттәр өлкәһе === * «Пятерочка» универсамы * «Магнит» универсам селтәре * Бөй!өк Луки ит комбинаты магазины * «Евросеть» элемтә салондары * «Мегафон» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы * «[[Мобиль ТелеСистемалар|МТС]]» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы * «Билайн» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы * «Tele2» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы * «Позитроника» электроника магазины * Дарыухана селтәрҙәре «Невис» * Мебель үҙәге «Калина» * «Магнит Косметик маркет» селтәре магазиндары * «Сбербанк РФ» бүлеге * «Россельхозбанк» бүлеге * Универсам «7Я ғаилә» универсамы * СтройМаг == Элемтә == Халыҡ өсөн мобиль элемтә операторҙары үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итә: * «МегаФон» (3G)(4G) * «Скайлинк» * «Билайн» (3G) * «[[Мобиль ТелеСистемалар|МТС]]» (3G) * «Tele2» (3G) * «YOTA» (3G)(4G) == Киң мәғлүмәт саралары == === Телевидение === Приозерск территорияһында «[[Беренсе канал]]», «[[«Россия-1»|Россия-1]]», «[[НТВ]]» һәм «Life78» трансляциялана. Кабель телевидениеһы һәм урындағы Приозерск ТВ бар<ref>{{Cite web|url=http://www.priozersk.lenobl.ru/live/kompany|title=Приозерск ТВ|accessdate=2017-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107003801/http://www.priozersk.lenobl.ru/live/kompany|archivedate=2017-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107003801/http://www.priozersk.lenobl.ru/live/kompany |date=2017-01-07 }}</ref>. === Радио === * 103,6 FM — Русское радио * 107,2 FM — Приозерск FM * 107,6 FM — Дорожное радио * 102,9 FM — Love Radio == Иҫтәлекле урындары == * [[Корела (ҡәлғә)|Корела ҡәлғә]]: * Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе — [[1847 йыл]]да архитектор Луи Висконти проекты буйынса төҙөлгән<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/index.html?object=02440|title=Соборы.ру}}</ref>. * Лютеран кирхаһы Кякисалми — [[1930 йыл]]да төҙөлгән, архитектор Армас Линдгрен * [[Пётр I]] һәйкәле [[1910 йыл]]да төҙөлгән * Маугли һәйкәле 1967 йылда йәш скульптор Борис Карагод төҙөгән. * == Фото == <gallery widths="170" heights="170"> Файл:Вокзал ст. Приозерск со стороны путей.JPG|Приозерск тимер юлы станцияһы бинаһы. 1916. Арх. Туре Хеллстрём<ref>Iltanen, Jussi. Radan varrella: Suomen rautatieliikennepaikat.— Karttakeskus. — 432 с. — С. 408. ISBN 978-951-593-214-3</ref> Файл:Korela Fort.JPG|[[Корела (крепость)|Корела ҡәлғәһе]] Файл:Käkisalmi kirkko.jpg|Лютеран кирхаһы Файл:RR5514-0056R 10 рублей биметалл 2008 Древние города России Приозерск реверс.png|10 һум ([[2008]]) — Рәсәйҙең боронғо ҡалалар серияһынан иҫтәлекле тәңкә Файл:Korela fort in the evening.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Громов, Виктор Иванович|Громов В. И.]], [[Потёмкин, Левким Петрович|Потёмкин Л. П.]], [[Шаскольский, Игорь Павлович|Шаскольский И. П.]]|год=1960|тираж=|isbn=|серия=Города Ленинградской области|страниц=128|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Лениздат]]|часть=|место=Л.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Приозерск: (Корела—Кексгольм—Приозерск): Ист. очерк|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=Громов В. И., Потёмкин Л. П., Шаскольский И. П.|год=1963|тираж=50000|isbn=|серия=Города Ленинградской области|страниц=147|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Лениздат]]|часть=|место=Л.|издание=2-е изд., испр. и доп|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Приозерск: (Корела—Кексгольм—Приозерск): Ист. очерк|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=Громов В. И., Шаскольский И. П.|год=1976|тираж=50000|isbn=|серия=Города Ленинградской области|страниц=160|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Лениздат|часть=|место=|издание=3-е изд., испр. и доп|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Приозерск|ссылка часть=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=Официальный сайт|url=http://www.adm.priozersk.ru/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206165256/http://www.adm.priozersk.ru/ |date=2015-02-06 }} * [https://web.archive.org/web/20200722021454/http://www.towns.ru/towns/priozersk.html Приозерск на сайте «Малые города России»] * [http://www.mojgorod.ru/leningr_obl/priozersk/index.html Приозерск в энциклопедии «Мой город»] * [http://www.luovutetunetelakarjalanpitajat.fi/Pitajat/Kakisalmi/Perustietoa.iw3 Кякисалми]{{ref-fi}}. [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] t5k4lsff26nea3wfvbf3hxtw84s092h 0 167402 1309853 1290221 2026-11-10T03:15:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309853 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Поветкин Владимир Иванович''' ([[26 февраль]] [[1943 йыл]] — [[10 октябрь]] [[2010 йыл]]) — музыка белгесе һәм реставратор, Новгородтың боронғо музыка үҙәгенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры. == Биографияһы == Владимир Иванович Поветкин 1943 йылдың 26 февралендә Сталинград өлкәһенең Солдатско-Степное ауылында тыуа<ref>ныне Волгоградская область</ref>. Әсәһе Байбакова Мария Федоровна уны яңғыҙы тәрбиәләй. Улар күп күсенә<ref name="Интервью">{{Cite web|url=http://www.velikiynovgorod.ru/interview/?id=56|title=Интервью с В. И. Поветкиным|accessdate=2010-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312151054/http://velikiynovgorod.ru/interview/?id=56|archivedate=2013-03-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312151054/http://velikiynovgorod.ru/interview/?id=56 |date=2013-03-12 }}</ref>, [[Курск]]<nowiki/>иҙа туҡталалар һәм Владимир Поветкин унда Художество-графика педагогия училищеһына уҡырға инә. Төньяҡ флотта хеҙмәт итә. 1969 йылда Новгород ҡалаһына күсә, Новгород музей-ҡурсаулығы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, рәсем сәнғәте, графика һәм ағас скульптура менән шөғөлләнә. 1975 йылда Владимир Поветкин археологик ҡомартҡыларҙы — новгородтарҙың боронғо көнкүреш предметтарын шул иҫәптән музыка ҡоралдарын реконструкциялай һәм реставрациялай башлай. 1978 йылда ул лира рәүешендәге XI быуат уртаһы гуслиһының үҙенсәлекле яңғырашын үҙенең методикаһы буйынса тергеҙә. Был эше өсөн уның исеме Рәсәйҙең «Диво: чудеса, рекорды, достижения» рекордтар китабына индерелә<ref>[http://www.epochtimes.ru/content/view/41344/8/ Скончался всемирно известный музыковед и реставратор Владимир Поветкин]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуңғараҡ [[туҙға яҙылған грамоталар]]<nowiki/>ҙы реставрациялау менән шөғөлләнә<ref>[http://niac.natm.ru/news/press/9382/ Первая в этом археологическом сезоне берестяная грамота прошла реставрацию] {{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Славян донъяһындағы иң боронғо китапты — XI быуат Новгород Псалтырын тегреҙеүҙә ҡатнаша<ref>[http://news.novgorod.ru/news/70202/ Ушел из жизни Почетный гражданин Великого Новгорода Поветкин В. И.]</ref><ref>[http://culture.natm.ru/10-let-so-dnya-nahodki-drevneyshey-slavyanskoy-rukopisnoy-knigi-11-go-veka.html 10 лет со дня находки древнейшей славянской рукописной книги 11-го века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729100013/http://culture.natm.ru/10-let-so-dnya-nahodki-drevneyshey-slavyanskoy-rukopisnoy-knigi-11-go-veka.html |date=2017-07-29 }}</ref>. 1990 йылда Боронғо музыка үҙәген ойоштора, тәүҙә ул Совет Мәҙәнәите фондында йәмәғт ойошмаһы булараҡ ҡына эшләй. 1991 йылдан үҙаллыға әйләнә. Боронғо музыка ҡоралдарын тергеҙеү буйынса оҫтахана булдырыу идеяһын Д. С. Лихачев та хуплай<ref>[http://bibliotekar.ru/rusPovetkin/5.htm Поветкин В. И. Из Новгородской летописи гусленных словес]</ref>. Үҙәктең төп эше боронғо музыка сәнғәтен тикшереү һәм популярлаштырыуға бәйле. Поветкин күп тапҡырҙар Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә конференцияларҙа, оҫталыҡ дәрестәрендә, фестивалдәрҙә сығыш яһай. [[Файл:Povetkin_1.JPG|мини|300x300пкс|Владимир Поветкин Боронғо музыкаүҙәге ]] Владимир Поветкин «Чело» журналын булдырыу инициаторҙарының береһе була, шулай уҡ журнал рубрикаларына иллюстрациялар эшләй. Владимир Иванович Поветкин 2010 йылдың 10 октябрендә вафат була. Реставраторҙы Бөйөк Новгородтың Көнбайыш зыяратында ерләйҙәр. == Хеҙмәттәре (һайланма) == Владимир Иванович Поветкин музыка археологияһы, этнография һәм фольклор буйынса күп һанлы хеҙмәттәр авторы. * [http://ladim.org/st01a112a102.php В. И. Поветкин О Лихачеве, Новгороде, гуслях и молитве] * [http://ladim.org/st01a112a101.php В. И. Поветкин Зачем-то Балашову был нужен фольклор] * Поветкин В. И. На грани жизни и позора, или летний Солнцеворот в Новгороде / (1994) * Поветкин В. И. Новгородские гусли и гудки.//Новгородский сборник — 50 лет раскопок Новгорода. — М.:Наука, 1982— С.298, 299. * Поветкин В. И. Обретение Новгородской Псалтыри, или Реставрация древнего воскового рукописания * В. И. Поветкин Лучинное освещение в Древнем Новгороде//Российская археология. — № 3, Июль-Сентябрь 2009, С. 50-57 * Поветкин В. И. Бубенцы и колокольчики среди прочих шумящих и ударных приспособлений в обиходе древних новгородцев // Новгородский исторический сборник. Вып. 11 (21). СПб., 2008. * Поветкин В. И. Гудебные сосуды древних псковичей. Ч. 1 // Псков в российской и европейской истории: (К 1100-летию первого летописного упоминания). Т. 1. М., 2003. С. 224—234; * Поветкин В. И. О происхождении инструментальной коллекции Новгородского Центра музыкальных древностей // Музыка Кунсткамеры: К 100-летию Санкт-Петербургского музея музыкальных инструментов / Сост. В. В. Кошелев; Авт. предисл. В. В. Кошелев; Ю. К. Чистов, Е. П. Лярская; РАН. МАЭ им. Петра Великого (Кунсткамера); С.-Петербург. Гос. музей театр. и музык. искусства. — СПб.: МАЭ РАН, 2002. — С. 229—234. — Библиогр. в примеч.: с. 234. — Рез. англ. * Поветкин В. И. Два превращения смычкового музыкального инструмента. (Из опыта восстановительных работ).// Новгород и Новгородская земля. История и археология. (Тезисы научной конференции). Вып. 6. Новгород, 1992. 101 с., 1000 экз.— стр. 82 * Поветкин В. И. Новгород музыкальный по материалам археологических исследований. Сезон раскопок 1995 г.//Новгород и Новгородская земля. История и археология. (Материалы научной конференции. Новгород, 23-25 январ 1996 г.). Вып. 10. Новгород, 1996. 252 с., 1000 экз.— стр. 125 * Поветкин В. И. Опыт восстановления новгородских берестяных грамот.// Новгород и Новгородская земля. История и археология. (Материалы научной конференции. Новгород, 23-25 январ 1996 г.). Вып. 10. Новгород, 1996. 252 с., 1000 экз. —стр. 139 * Поветкин В. И. Звонкие струны древних новгородских гуслей (Из опыта восстановительных работ). Новгородский исторический сборник. Вып. 3(13). Л., «Наука», Ленинградское отделение, 1989. Тираж 2650 — стр. 51 * Поветкин, В. И. Музыкальный инструментарий древнего Новгорода / В. И. Поветкин // Живая старина. — 1997. — № 2. — С. 46-49 : ил. — (Мир звучащий). И Поветкиндың тулы хеҙмәттәре [https://web.archive.org/web/20160403164403/http://centrpovetkina.ru/bibliografiya-rabot-v-i-povetkina.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403164403/https://web.archive.org/web/20160403164403/http://centrpovetkina.ru/bibliografiya-rabot-v-i-povetkina.html |date=2016-04-03 }} библиографияһы] == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Изге Бөйөк Константин халыҡ-ара ордены кавалеры, * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * Бөйөк Новгородтың почетлы гражданы (24.05.2007)<ref>{{Cite web|url=http://www.adm.nov.ru/pg.jsp?id=AEA02DBD7DDD8E7AC32572EB001CE505|title=Почетные граждане Великого Новгорода|accessdate=2010-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100726232333/http://adm.nov.ru/pg.jsp?id=AEA02DBD7DDD8E7AC32572EB001CE505|archivedate=2010-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726232333/http://adm.nov.ru/pg.jsp?id=AEA02DBD7DDD8E7AC32572EB001CE505 |date=2010-07-26 }}</ref>, * «Мәҙәни мираҫ» Милли премияһының махсус номинацияһы (2006—2007 йылдар өсөн)<ref>[http://www.fondus.ru/zsms/article.php?id=439 Лауреаты и номинанты Национальной премииИ «Культурное наследие» 2006/2007 г.] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120801232428/http://www.fondus.ru/zsms/article.php?id=439 |date=2012-08-01 }}</ref>) * «Бөйөк Новгородтың 1150 йыллығы иҫтәлегенә» юбилей миҙалы. == Фекерҙәр == Академик Валентин Лаврентьевич Янин Владимир Поветкин тураһында бына нимә ти: {{Цитата|— Поветкин — это тот человек, о котором должен знать каждый новгородец. Не знать просто стыдно. Дело всей его жизни — это, конечно, восстановленное им звучание древнерусских инструментов. <br> Но он же — участник раскрытия берестяных грамот, их сохранения и отчасти прочтения. Наконец, исключительно его умению и служению обязаны мы тем, что удалось прочесть древнейшую славянскую псалтирь. <br> Собрав из десятков тысяч кусочков воска трехстраничный текст, Владимир Иванович сделал, казалось бы, невозможное. Гений реставрации, вне всяких преувеличений<ref>{{Cite web |url=http://culture.natm.ru/tree4.html?id=6844 |title=Владимир Поветкин: «Помните, все мы — родные люди!» |accessdate=2010-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070623111403/http://www.culture.natm.ru/tree4.html?id=6844 |archivedate=2007-06-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623111403/http://www.culture.natm.ru/tree4.html?id=6844 |date=2007-06-23 }}</ref>.}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Власов, Сергей Михайлович|Власов С.М.]]|заглавие=Школа гениев: Сборник очерков о десяти выдающихся наших современниках|часть=Чего же Поветкин хочет?|место=М.|издательство=Наше наследие|год=1992|страницы=151—157|страниц=158|ref=Власов}} == Һылтанмалар == * [http://www.rian.ru/spravka/20101011/284347086.html Владимир Иванович Поветкин. Биографическая справка] * [http://www.mke.su/doc/POVETKIN%20VI.html Поветкин, Владимир Иванович] * [http://www.manwb.ru/articles/persons/fatherlands_sons/sadko_gusli Анна Кривошеина На каких гуслях играл Садко?/Интервью с В. Поветкиным] * [http://culture.natm.ru/tree4.html?id=14590 Памяти Владимира Ивановича Поветкина] {{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [http://centrpovetkina.ru/v.i.povetkin.html Биография Владимира Ивановича Поветкина на сайте Центра музыкальных древностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129202033/http://centrpovetkina.ru/v.i.povetkin.html |date=2020-11-29 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса реставраторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1943 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 февралдә тыуғандар]] qrp3s0pmtkd0abvj1z36b2krv6zrp36 0 167446 1309873 1296080 2026-11-10T04:31:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309873 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Прохоров Петр Николаевич''' ([[12 ғинуар]] [[1852 йыл]] — [[25 август]] [[1920 йыл]]) — земство докторы, ғалим, мәғрифәтсе, һарай кәңәшсеһе, дезинфекциялаусы пар камераһы уйлап табыусы (Прохоров камераһы), лепролог. Уның хөрмәтенә Кингисепп (Ямбург) район-ара дауаханаһы атала. «Медицинаның биологик нигеҙҙәре» капиталь хеҙмәт авторы. «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе. == Биографияһы == Прохоров Петр Николаевич 1852 йылдың 12 ғинуарында Кострома губернаһының Насонка<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-atlas_rkka/?x=40.592138&y=57.586019|title=Карты РККА|publisher=www.etomesto.ru|accessdate=2020-02-03}}</ref> усадьбаһында, Нерехта<ref name=":1">Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }}// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27</ref> ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә тыуа. [[Кострома]] гимназияһын тамамлай. 1870—1875 йылдарҙа [[Мәскәү]] университетының медицина факультетын тамамлай. 1875—1881 йылдарҙа [[Сахалин|Сахалинда]] (Корсаков хәрби посы) 4-се Көнсығыш -Себер линия батальонында хәрби врач булып хеҙмәт итә. 1876 йылда ҡыҙҙары Наталья тыуа (1876—1942). 1881 йылдың икенсе яртыһында Хәрби-Медицина Академияһы клиникаларының береһендә эшләй, ғилми эшмәкәрлек алып бара. 1883 йылдың мартында медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1883 йылдың майында<ref>{{Китап|год=2006|страниц=200|издательство=Ленинградский гос. университет им. А.С. Пушкина, Кингисеппский филиал|заглавие=Ямбургские чтения|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mv8lAQAAIAAJ&q=%D0%9F.+%D0%9D.+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87&dq=%D0%9F.+%D0%9D.+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjp_87s29HnAhVPyKYKHf9TBSoQ6AEIMTAB}}</ref>) Ямбургка килә һәм земство табибы вазифаһын биләй. 1907 йылға Ямбург өйәҙендә Петр Николаевич тырышлығы менән 5 земство дауаханаһы, 7 фельдшер пункты, «Крутые Ручьи» лепрозорийы төҙөлә (1894)<ref>{{Мәҡәлә||ссылка=https://regionavtica.ru/articles/leprozorij_krutye_ruchi.html|заглавие=Лепрозорий Крутые Ручьи|издание=regionavtica.ru|автор=Потравнов А., Хмельник Т.}}</ref>. «Мәғариф» йәмғиәте рәйесе вазифаһында 1907 йылдың 1 октябрендә Коммерция училищеһы — Ямбургта беренсе урта уҡыу йорто асыу инициаторы була. Н. Прохоров исемендә ике стипендия булдырыла<ref>Демина В. В. [http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-82 К 150-летию Ямбургского земства. Продолжение]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>. Петр Николаевич Һарай кәңәшсеһе<ref>[http://libr-kingisepp.narod.ru/buklet.pdf «Врач, ученый и земский деятель» к 165-летию со дня рождения П. Н. Прохорова]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>, «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе була<ref>{{Китап|год=2013-03-14|isbn=978-5-4460-8219-3|страниц=355|издательство=Directmedia|заглавие=Сборник сведений о Северном Кавказе|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZSBsBgAAQBAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj5w5je3NHnAhUYzcQBHWIsCygQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0&f=false}}</ref>. 1914 йылдың авгусында үҙ теләге менән фронтҡа китә, санитар поезы начальнигы була. 1917 йылдың башында Ямбургка ауыр сирле булып ҡайта. 1920 йылдың август һуңында вафат була. 1920 йылдың 27 авгусында ҡала зыяратында ерләнә<ref>{{Китап|автор=Алексеев А.Н.|год=1989|страниц=498|издательство=Прогресс|заглавие=В человеческом измерении|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8fBBAAAAYAAJ&q=%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2&dq=%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwilzfaw2NHnAhXI-ioKHctICCoQ6AEIODAC|ответственный=|издание=|место=|страницы=|isbn=}}</ref>. === Хәтер === Ямбург ҡалаһы башҡарма комитеты ҡарары менән 1920 йылдың 27 авгусында ул эшләгән дауаханаға Петр Николаевич Прохоров исеме бирелә. Дауахана 1944 йылдың ғинуарына тиклем эшләй, немец ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта уны яндырып китә. 1980 йылдың ғинуарында яңы корпус төҙөлгәс, Кингисепп хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы башҡарма комитеты ҡарары менән уға ҡайтанан Петр Николаевич исеме бирелә һәм ул Ленинград өлкәһенең ГБУЗ «П. Н. Прохоров исемендәге Кингисеппск район-ара дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы тип атала<ref>{{Cite web|url=http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-84|title=Имена в истории Пустомержской земли}}</ref>. Петр Николаевич хөрмәтенә, Ямбург өйәҙенең һаулыҡ һаҡлау системаһына нигеҙ һалыусы булараҡ, иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://www.кингисепп-сегодня.рф/news/block-6625/allprint_friendlytell_friendtell_friendtell_friendtell_friend Как урвать талон к врачу кингисеппской поликлиники? Мнение одного пациента]//кингисепп-сегодня.рф, 26.01.2015</ref>. 2012 йылдың 12 ғинуарында, Петр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 160 йыл тулыуҙы ҡаланың медицина персоналы уның ҡәберенә килеп иҫкә ала со дня рождения уның ҡәберенә зыярат иҫке ҡалды, ямбург ҡалаһы медицина персоналы еренең патриоты хәтер кисәһе<ref>[https://kingisepplo.ru/news/2011/december/19.01.2012.htm Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218041637/https://kingisepplo.ru/news/2011/december/19.01.2012.htm |date=2020-02-18 }}//Сайт МО «Кингисеппский муниципальный район», 19.01.2012</ref>. 2017 йылдың 25 феврале — 30 мартында Кингисепп тарихи — тыуған яҡты өйрәнеү музейындаПетр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 165 йыл тулыуына арналған «Светя другим, сгораю сам» күргәҙмәһе үтә<ref>[http://lenoblmus.ru/event/11814/ Выставка «Светя другим, сгораю сам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129161007/http://lenoblmus.ru/event/11814/ |date=2020-11-29 }}//Музеи Ленинградской области, 2017</ref>. === Туғандары === * Языкова Ольга Николаевна (Прохорова) (10.02.1846-1942) — уҡытыусы * Руднева Анастасия Сергеевна (1921 йылда вафат була) — ҡатыны. * Прохоров Андрей Петрович(1882—1941) — өлкән улы. * Прохоров Борис Петрович (1886—1975) — кесе улы * Прохоров Борис Борисович (14.10.1936) — ейәне. == Фәнгә өлөшө == Петр Николаевич дезинфекциялаусы пар камераһын уйлап таба (Прохоров камераһы)<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/semya-russkih-oldenburgskih-1/viewer|заглавие=Семья «Русских» Ольденбургских|автор=Мазинг Ю.А.|издание=Пространство и время|год=2011|номер=2|страницы=222}}</ref>. == Библиографик == * Прохоров П. Н. О противугигиенических обрядах при праздновании дня Прасковьи-Пятницы в селе Ильяши Ямбургского уезда Петербургской губернии//Здоровье, 1883. № 41. * Прохоров П. Н. [https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 |date=2020-11-29 }} Доклад по аптечному делу], 1886. * Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 Паровая дезинфекционная камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 |date=2020-11-29 }} — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1893. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956415#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 1/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1896. — 3 т. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956414#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 2/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1898. — 3 т. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956413#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 3/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1899. — 3 т. * Прохоров П. Н. О возможности расширить пределы нашего зрения, в связи с оценкой значения для фотографии в частности и для естествознания вообще, цветоделительного способа Буринского / [Соч.] Д-ра П. Н. Прохорова. — Санкт-Петербург : К. Л. Риккер, 1899. — 17 с. : ил. * Прохоров П. Н. Система терапевтических единиц skt : (Санаторий — килограмм — время) : Опыт введения в медицину мат. метода / [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Вып. 1-. — Санкт-Петербург : Н. А. Богданов, 1906. — 23. * Прохоров П. Н. Библейская проказа в Санкт-Петербургской губернии. Меры борьбы с ней, начиная с древних времен // СПб Земский вестник, 1910. * [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 Программа лекции доктора медицины Прохорова П. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 |date=2020-11-29 }} — Санкт-Петербург, 14.03.1910 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Начало скрытого блока|Заголовок=Библиографик белешмә:|Выравнивание_заголовка=left|Выравнивание_текста=left}} * Белобородов А. 175 лет на страже народного здравия [Ямбургская земская больница]//Восточный берег. — 2015. — № 11. — С.19; * Бржеский В. Не жалея себя [имя доктора П. Н. Прохорова присвоено Кингисеппской центральной районной больнице] // За коммунизм. — 1980. — 10 февр.; * Власов Д. Святой доктор земли Ямбургской//Восточный берег. — 2017. — № 10. — С.13; * Власов Д. Успели построить всего половину… // Вост. берег. — 2012. — № 6. — С.24; * Власов Д. Ямбургская колония прокаженных // Вост. берег. — 2010. — № 49. — С.18; * Ефимов А. Доктор Прохоров: Из истории Ямбургского уезда//За коммунизм. — 1970. — 21 июля; * Земский врач: К 150-летию Петра Николаевича Прохорова//Восточный берег. — 2002. — № 2 — С.8; * Казакова Т. Врачу, ученому, земскому деятелю: 155 лет земскому врачу П. Н. Прохорову//Время. — 2007. — 17 января. — С.2; * Казакова Т. Сгорая сам, светил другим // Время. — 2002. — 16 янв. — С.3; * Князева И. Доктор Прохоров // Вост. берег. — 2012. — № 3. — С.14; * Петр Николаевич Прохоров: 1852—1920//Восточный берег. — 1996. — № 9. — С.12; * Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров]// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27; * Прохоров П. Н. // С.-Петербургский земский вестник. — 1907 (май). — С.113,118; * Тринев В. П. Доктор Прохоров // За коммунизм. — 1977. — 15 янв; * Тринев В. П. Достойные доброй памяти // Время. — 1992. — № 20; * Тринев В. П. Земский врач //Вост.берег. — 2002. — № 2; * Тринев В. П. Открытое письмо главе города и района А. И. Невскому об увековечивании имени П. Н. Прохорова в топонимике города Кингисеппа // Вост.берег. — 2009. — № 48; * Тринев В. П. Служение любви и сострадание // Время. — 2001. — № 96-99; 2002. — № 1-8; * Тринев В. П. Ямбургское коммерческое //Вост.берег. — 2002. — № 42; * Ямбургская колония «Крутые ручьи»//Вести. — 2006. — 13 мая. — С.5; * Прохоров Б. Б. [https://search.rsl.ru/ru/record/01003157722 Жил-был доктор: история земского врача Петра Николаевича Прохорова, написанная его внуком Б. Б. Прохоровым]. — Москва-Кингисепп, 2007; * Тринев В. П. Светя другим, сгораю сам: историко-биографический очерк // История. Память. Современность. IV Ямбургские чтения. Кингисеппский филиал ЛГУ им. А. С. Пушкина. — СПб, 2009. * Гриненко А. Я. Медицина Ленинградской области: (ист. очерк) / А. Я. Гриненко и др. — СПб.: Гиппократ, 2004. — С. 194—195$ * Окунев А. Ю. и др. Здравоохранение Ленинградской области: истоки, развитие, современность / А. Ю. Окунев, А. А. Чумичева, В. Л. Попов и др. — СПб. : Гиппократ, 2010.- 91, 102, 627, 630, 632, 633$ * Шевченко А. Ям-Ямгород-Ямбург-Кингисепп: ист.-краеведч. очерки / А. Шевченко. — СПб.: Химиздат, 2007. — С. 130. * Кингисепп: вчера, сегодня, завтра: (по страницам печати 2007 года) / МУК "Кингисеп. центр. гор. б-ка; сост. Л. Д. Прокопова. — Кингисепп, 2008. — С. 1. * [[Френкель, Захарий Григорьевич|Френкель З. Г.]] [https://histrf.ru/uploads/media/default/0001/09/33c2c5cafebcd25fff52d60c668c49e20d744c6b.pdf Записки и воспоминания о пройденном жизненном пути]/ Публ., сост., коммент. и вступ. ст. Р. Б. Самофал. — СПб.: Нестор-История, 2009. — 696 с., ил. * [http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf Пётр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218071023/http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf |date=2020-02-18 }}/Имена на карте Ленинградской области 2011 г.: краеведч. календарь // Краеведч. отд. ЛОУНБ; сост. И. А. Воронова, Н. П. Махова; под ред. Т. Н. Беловой, В. А. Топуновой; отв. за вып. Л. К. Блюдова. — СПб., 2010. — С.83-84 — 107с. {{Конец скрытого блока}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Рәсәй империяһы табиптары]] [[Категория:1920 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 августа вафат булғандар]] [[Категория:1852 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] lci1bznegsf3yl6pwn1eo0gilhjl5r1 0 167674 1309758 1260165 2026-11-09T18:32:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309758 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Н. А. Добролюбов һәйкәле''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында XIX быуатта йәшәгән урыҫ әҙәби тәнҡитсеһе, шағир, публицист һәм революционер-демократ Н. А. Добролюбовҡа ҡуйылған скульптура. Һәйкәл [[1959 йыл]]да [[СССР]]-ҙың [[Ленинград]] ҡалаһында Петроград яғының Оло проспектындағы 34-36-сы һанлы ҙур йорт алдында урынлашҡан. Был һәйкәл федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты<ref>[http://docs.cntd.ru/document/901793811 Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001]</ref>. == Тарих == [[Советтар Союзы]]ның [[Ленинград]] (хәҙер[[Санкт-Петербург]]) ҡалаһында XIX быуаттың урыҫ әҙәби тәнҡитсеһе, ялҡынлы революционер-демократ Николай Александрович Добролюбовҡа һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар [[1936 йыл]]да ҡала властары тарафынан ҡабул ителгән. [[1948 йыл]]да Н. А. Добролювовҡа ҡуйыласаҡ һәйкәлгә илдә ойошторолған конкурс йомғаҡтары буйынса иң яҡшы проект итеп скульптор А. А, Синайский һәм уның кейәүе, архитектор Б. С. Сперанскийҙың проекты таныла. [[1957 йыл]]да Н. А. Добролюбовтың бронза скульптураһы «Монументскульптура» заводында ҡойола. Һәйкәлдең гранит постаментын әҙерләү менән шулай уҡ Ленинград таш эшкәртеү заводы шөғөлләнә. Һәйкәл асыу сараһы тантаналы шарттарҙа 1959 йылдың 26 ноябрендә үткәрелә. == Тасуирлама == Алһыу граниттан шымартып эшләнгән постаментҡа урыҫ әҙәби тәнҡитсеһе Николай Александрович Добролюбовтың бронза скульптураһы баҫтырып һүрәтләнгән. Был скульптураның бейеклеге — 4,5 метр, постаментының бьейеклеге — 4,35 метр тәшкил итә<ref name="encspb">[http://encspb.ru/object/2805474692?lc=ru Энциклопедия Санкт-Петербурга. Добролюбову Н. А., памятник (1959 г., скульптор Синайский В. А.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122061731/http://encspb.ru/object/2805474692?lc=ru |date=2019-11-22 }}</ref>. «Скульптура Ленинграда» китабында [[1963 йыл]]да һәйкәл тәнҡиткә дусар була: Николай Алекандрович Добролюбовтың һыны бик тә схемалы рәүештә генә эшләнгән, йәнле түгел, ҡоро сыҡҡан, тип әйтелә. Баҫма авторҙары билдәләүенсә, скульптор Н. А. Добролюбовтың эске донъяһының күренешен, уның образы тәрәнлеген асып бирә алмаған, ул бары тик һындың тәнҡитсе портретына оҡшашлығын тапшырыу менән генә сикләнгән, тип әйтелә. «Интервью с самим собой» китабында скульптор Г. Д. Ястребеницкий һәйкәлде бик күңелһеҙ, тормошсан түгел тип таба, шулай уҡ һәйкәл торған урынды ла уңышһыҙ тип һанай, сөнки һәйкәл артында торған китап магазины ҡыйығында «Покупайте книги» тигән яҡтыртылған реклама урынлашҡан һәм ул тәнҡитсе Н. А. Добролюбовтың ҡулына китап тотоп һүрәтләнгән һәйкәленә өҫтәмә мәғәнә биргән кеүек күренеп тора, тип билдәләй<ref>''Г. Д. Ястребенецкий'' Интервью с самим собой. 2005 — С. 260</ref>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] 6alklvn9ia3x05vpl1xci09czkombzk 0 167910 1309902 1278753 2026-11-10T06:39:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309902 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рождественская Татьяна Всеволодовна''' ([[26 август]] [[1945 йыл]]) — ғалим-[[Филология|филолог]]. Филология фәндәре докторы. [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] филология факультетының рус теле кафедраһы профессоры. == Биографияһы == Шағир Всеволод Рождественскийҙың ҡыҙы. Алыҫ ата-бабалары араһында — артиллерия генералы, сенатор Иван Карлович [[Иван Карлович Арнольди|Арнольди]]<ref>''М. В. Рождественская, Т. В. Рождественская''. [http://philclass.spbu.ru/wp-content/uploads/2016/09/Рождественская-М.-В.-Рождественская-Т.-В.-«В-Риме-из-природы-я-больше-всего-полюбил-небо…»-303-314.pdf «В Риме из природы я больше всего полюбил небо…» (Из дневника Г. М. Арнольди)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210938/http://philclass.spbu.ru/wp-content/uploads/2016/09/%D0%A0%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%9C.-%D0%92.-%D0%A0%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%A2.-%D0%92.-%C2%AB%D0%92-%D0%A0%D0%B8%D0%BC%D0%B5-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D1%8F-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BB-%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%E2%80%A6%C2%BB-303-314.pdf |date=2019-01-03 }} // Philologia Classica. 2015. Т. 10. С. 303—314.</ref>. Игеҙ һыңары Милена — филология фәндәре докторы. Ленинград мәктәбенең 239-сы мәктәбен (1963) һәм Ленинград дәүләт университетында филология факультетының рус теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлай (1968). Артабан СССР ФА Тел ғилеме институтының Ленинград бүлегендә аспирантурала уҡый; 1971 йылдан 1977 йылға тиклем — Тел ғилеме институтының Ленинград бүлегендә ғилми хеҙмәткәр 1974 йылда А. П. Евгеньева етәкселегендә «Древнерусские надписи-граффити XI—XIV вв. как лингвистический источник» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай 1977 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем ЛГУ/СПбГУ-ның филология факультетында рус теле кафедраһында эшләй — ассистент, доцент, хәҙер профессор. 1994 йылда «Эпиграфические памятники Древней Руси X—XV вв.: проблемы лингвистического источниковедения». темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. «Русский язык в научном освещении» һәм «Slověne. International Journal of Slavic Studies» журналдарының редколлегия ағзаһы Ире — Бондарко Александр Владимирович (1930—2016), тел белгесе, РФА ағза-корреспонденты; улы Николай (1975 йылғы) — лингвист, РФА профессоры<ref>[https://iling.spb.ru/comparativ/persona/bondarko2.html Бондарко Николай Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105042959/https://iling.spb.ru/comparativ/persona/bondarko2.html |date=2019-01-05 }} на сайте [[Институт лингвистических исследований РАН|ИЛИ РАН]]</ref>. == Хеҙмәттәре == ; диссертациялары * Древнерусские надписи-граффити XI—XIV вв. как лингвистический источник. Канд. дис. / АН СССР. Ленингр. отд-ние Ин-та языкознания. — Л., 1974. * Эпиграфические памятники Др. Руси X—XV вв.: (Проблемы лингвист. источниковедения). Докт. дис. — СПб., 1994 ; монографиялары * Древнерусская эпиграфика X—XV веков: Учебное пособие. — СПб.: СПбГУ, 1991. — 96 с. * Древнерусские надписи на стенах храмов: Новые источники XI—XV вв. — СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1992. — 172 с. * Язык и письменность средневекового Новгорода. Богослужебные надписи и берестяные грамоты XI—XV вв. — СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2008. — 136 с. ; мәҡәләләре {{Начало скрытого блока|Т. В. Рождественскаяның 1969—2017 йылдар өсөн ҡайһы бер мәҡәләләре}} * Новый список «Повести о Ерше Ершовиче» // [[Труды Отдела древнерусской литературы]]. — Л., 1969. — [http://www.odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=2270 Т. 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209033606/http://www.odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=2270 |date=2020-12-09 }}. — С. 187—191. * Значение граффити XI—XIV вв. для изучения истории русского языка старшего периода // [[Вопросы языкознания]]. [https://web.archive.org/web/20160404215037/http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy1972-3.pdf 1972, № 3]. — С. 110—117. * Письменная традиция Северной Руси по эпиграфическим данным // Древнерусский литературный язык в его отношении к старославянскому : [сб. ст.] / отв. ред. [[Жуковская, Лидия Петровна|Л. П. Жуковская]]. — М.: Наука, 1987. * ''[[Джаксон, Татьяна Николаевна|Т. Н. Джаксон]], Т. В. Рождественская''. К вопросу о происхождении топонима «Изборск» // Древнейшие государства на территории СССР: Материалы и исследования: 1986. — М., 1988. — С. 223—228. http://dgve.ru/arkhiv/1986.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220210933/http://dgve.ru/arkhiv/1986.shtml |date=2020-02-20 }} * Эпиграфика и книжная культура средневекового Новгорода // История и культура древнерусского города. Сборник статей к 60-летию [[Янин, Валентин Лаврентьевич|В. Л. Янина]] / отв. ред. [[Фёдоров-Давыдов, Герман Алексеевич|Г. А. Фёдоров-Давыдов]]. — М., 1989. — ISBN 5-211-00286-5. * О социолингвистической ситуации на Руси IX—X вв. // Традиции древнейшей славянской письменности и языковая культура восточных славян. М., 1991. * Древнерусская эпиграфика X—XIII вв.: текст и норма // [[Russian Linguistics]]. 1993. № 17. * Надписи на фресках церкви Спаса на Нередице: к истории новгородской письменной традиции // Вестник Российского гуманитарного научного фонда. М., 2002. № 3. * Славянские библейские тексты в храмах Древней Руси // XIII Международный съезд славистов. Славянское языкознание. Доклады российской делегации. Любляна, 15—21 августа 2003 г. — М., 2003. — С. 514—523. * Берестяные грамоты в системе памятников литературно-письменного языка Древней Руси // Берестяные грамоты: 50 лет открытия и изучения. Материалы международ. конф., Великий Новгород, 24-27 сент. 2001 г. / Под общ. ред. В. Л. Янина. — М.: Индрик, 2003. * Новонайденные древнерусские надписи-граффити Мартирьевской паперти Новгородского Софийского собора // Труды Отдела древнерусской литературы. — СПб., 2004. — [http://www.odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=2301 Т. 55] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209165649/http://www.odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=2301 |date=2020-12-09 }}. — С. 536—548. * ''А. Г. Бобров, Т. В. Рождественская''. Вячеслав Михайлович Загребин (31.10.1942 — 9.10.2004): (Некролог) // Труды Отдела древнерусской литературы. — СПб., 2006. — [http://odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5957 Т. 57] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201214154021/http://odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5957 |date=2020-12-14 }}. — С. 984—987. * Надписи и рисунки-граффити из церкви Феодора Стратилата на Ручью в Новгороде // Царевская Т. Ю. Роспись церкви Феодора Стратилата на Ручью в Новгороде … . М., Северный паломник. 2007. <!-- С. ? --> * [http://www.pravenc.ru/text/166401.html Граффити южнославянские и древнерусские] // [[Православная энциклопедия]]. М., 2007. Т. 12. С. 293—301. * «О, тому умети грамоте!..» (надписи с именем «Путила» в Георгиевском соборе новгородского Юрьева монастыря) // Труды Отдела древнерусской литературы. — СПб., 2008. — [http://odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5951 Т. 58] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209044617/http://odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5951 |date=2020-12-09 }}. — С. 780—788. * [http://dgve.ru//download/DGVE_2010_18.djvu Эпиграфические памятники на Руси в эпоху становления государственности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210055058/http://dgve.ru//download/DGVE_2010_18.djvu |date=2020-12-10 }} // Древнейшие государства Восточной Европы. 2010: Предпосылки и пути образования Древнерусского государства. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2012. — 712 с. — ISBN 978-5-91244-092-2. * ''А. М. Гордин, Т. В. Рождественская''. «Идя ко святому Иакову»: древнерусское граффито XII в. в Аквитании // Slověne = Словѣне. — Т. 5, № 1. 2016. — С. 126—147. http://www.slovene.ru/ojs/index.php/slovene/issue/view/10/showToc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130131729/http://www.slovene.ru/ojs/index.php/slovene/issue/view/10/showToc |date=2020-11-30 }} * Древнерусские граффити из церкви Николы на Липне в Новгороде: (Материалы к Своду средневековых граффити Новгорода Великого) // Труды Отдела древнерусской литературы. — СПб., 2016. — [https://web.archive.org/web/20220404110858/http://www.odrl.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=11304 Т. 64]. — С. 818—831. — ISBN 978-5-94668-205-3. * Граффити в церкви Спаса на Нередице в Новгороде (материалы к своду древнерусских надписей-граффити Новгорода Великого) // Труды Института русского языка им. В. В. Виноградова. Вып. 9. 2016. С. 158—170. http://ruslang.ru/doc/trudy/9.pdf * ''С. А. Аверина, Т. В. Рождественская, [[Черепанова, Ольга Александровна|О. А. Черепанова]]''. Татьяна Аполлоновна Иванова (1917—2011) // Вестник Санкт-Петербургского университета. Язык и литература. 2017. Т. 14. № 4. С. 696—698. {{Конец скрытого блока}} Авторҙаш: * Словарь русского языка в четырёх томах АН СССР. / Гл. редактор А. П. Евгеньева. — М.: Русский язык, 1981—1984. 2-е изд., испр. и доп. * Энциклопедия «Слова о полку Игореве». — СПб.: Наука, 1995. — ''ряд статей'' * Русский язык. Школьный энциклопедический словарь. — СПб., 2014. — ''ряд статей'' Мөхәррирләү һ.б.: * ''Рождественский Вс. А.'' Стихотворения. / Подг. текста, примеч., коммент.; совм. с М. В. Рождественской. — Л., 1985. (Библиотека поэта. Большая серия.) * Seminarium Bulkinianum: к 60-летию В. А. Булкина: сб. статей. — СПб., 1999. — ISBN 5288020043. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://russianlectures.ru/ru/author/rozhdestvenskaya/ Рождественская Татьяна Всеволодовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502165324/http://russianlectures.ru/ru/author/rozhdestvenskaya/ |date=2018-05-02 }} // russianlectures.ru — биографическая справка, аудиозаписи лекций * [https://web.archive.org/web/20121115161156/http://philarts.spbu.ru/structure/sub-faculties/kafedra-russkogo-yazyka/sotrudniki1/rozdestvenskaya Страница] Т. В. Рождественской на сайте филологического факультета СПбГУ (копия в Архиве Интернета; в том числе подробный список трудов по 2001 год) * [https://archive.today/20150402083136/http://epigraphica.ru/drevnerus/issledovanija/ Библиография по эпиграфике, в том числе трудов Т. В. Рождественской] * [https://online.spbu.ru/audio/istoriya-russkogo-literaturnogo-yazyka-epoxi-srednevekovya/ Т. В. Рождественская. История русского литературного языка эпохи Средневековья. Курс аудиолекций] ; Т. В. Рождественскаяның хеҙмәттәренә рецензиялар * ''В. Б. Крысько''. <Рец. на:> Т. В. Рождественская. Древнерусские надписи на стенах храмов: Новые источники XI—XV вв. СПб.: Изд. С.-Петербург. ун-та, 1992. 172 с. // Вопросы языкознания. [https://web.archive.org/web/20160404211848/http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy1994-4.pdf 1994, № 4]. С. 148—152. * ''В. М. Живов''. <Рец. на:> Т. В. Рождественская. Язык и письменность средневекового Новгорода: Богослужебные надписи и берестяные грамоты XI—XV вв.… // Русский язык в научном освещении. 2010. [https://web.archive.org/web/20160404141620/http://ruslang.ru/doc/rjano19.pdf № 1 (19)]. С. 311—312. * Официальная страница Татьяны Рождественской в социальной сети «ВКонтакте» [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР тел белгестәре]] [[Категория:Рәсәй тел белгестәре]] [[Категория:СССР филологтары]] [[Категория:Рәсәй филологтары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 августа тыуғандар]] jz2qsrn2m6rqmoe6a1s4kz5grycoceh 0 168644 1309929 1296097 2026-11-10T08:16:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309929 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Голицыно сик буйы институты''' — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы. Рәсәй Сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе, 2015 йылдың 14 ноябрендә вуз үҙенең 85 йыллығын билдәләй. Мәскәү эргәһендәге Голицыно ҡалаһында урынлашҡан<ref name="Golitsyno">{{Мәҡәлә|заглавие=В Голицыно|ссылка=http://www.ug.ru/archive/13818|издание=Учительская газета|год=2008|номер=21}}</ref>. [[Файл:Flag_of_Border_Troops_of_Russia.svg|слева|мини|220x220пкс|[[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй Федерлаь именлек хеҙмәтенең]] Сик буйы хеҙмәте флагы ]] Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең ғәмәлдәге лицензияһына ярашлы, институт вуздан һуң, юғары, урта һәм өҫтәмә һөнәри белем биреү программаларын тормошҡа ашыра. Уҡыу йорто Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Сик буйы хеҙмәтенә [[офицер]]ҙар һәм прапорщиктар әҙерләү менән шөғөлләнә. Офицерҙар әҙерләү юғары профессиональ белем кимәлендә тормошҡа ашырыла. Уҡыу формаһы — көндөҙгө бүлек: * специальность — юриспруденция, һөнәр — сик буйы эшмәкәрлеге, квалификация — белгес; * специальность — [[психология]], һөнәр — хеҙмәт эшмәкәрлеге психологияһы, квалификация — белгес; * специальность — юриспруденция, һөнәр — милли хәүефһеҙлекте хоҡуҡи тәьмин итеү, квалификация — белгес. Ситтән тороп уҡыу: * милли хәүефһеҙлекте хоҡуҡи тәьмин итеү (белгес); * юриспруденция ([[бакалавр]]); * сик буйы эшмәкәрлеге менән идара итеү (бакалавр). Институт урта һөнәри белем нигеҙендә [[прапорщик]]<nowiki/>тар әҙерләй. Көндөҙгө бүлек: * хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге(шул иҫәптән институттың [[Ставрополь]] ҡалаһындағы филиалында); * күп каналлы телекоммуникация системалары (Ставрополдәгн филиалда) — 2018 йылдан алып был йүнәлеш буйынса уҡыусылар йыйылмай]; * сик буйы эшмәкәрлеге (шул иҫәптән Ставрополдәге филиалда). == Тарихы == [[Файл:Шеврон_2_дн_ГВИПВ.jpg|справа|мини|291x291пкс|Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Федераль сик буйы Голицыно хәрби институтының 2-се дивизоны билдәһе]] Рәсми рәүештә институт тарихы 1930 йылдың 14 ноябренән, ОГПУ-ның 386/180 һанлы бойороғо менән [[Ленинград өлкәһе]] Яңы Петергофта ОГПУ ғәскәрҙәре һәм сик буйы һағының беренсе мәктәбе нигеҙләнгәндән башлана. Оҙайлы тарихында мәктәп исемен бер нисә тапҡыр алмаштыра. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, [[1941 йыл]]дың авгусының икенсе яртыһында К. Е. Ворошилов исемендәге НКВД-ның Сик буйы һәм эске ғәскәрҙәре Яңы-Петергоф хәрби-сәйәси училищеһының ике батальоны курсанттары үҙ ғүмерҙәре иҫәбенә Красногвардейск (хәҙер Гатчина) эргәһендә Германияның өс танк дивизияһын Ленинградҡа үткәрмәй. Иҫән ҡалған курсанттар һәм уҡытыусылар 50 көн дауамында Ленинградты һаҡлап, көнө-төнө алыша. Уларҙың ҡаһарманлығы юғары дәүләт наградаһы менән баһалана: 1943 йылдың 10 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән фронтта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, сыҙамлылыҡ күрһәткән өсөн училище [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана. Училищены тамамлаусылар араһында бер нисә [[Советтар Союзы Геройы]] бар. [[1942 йыл]]дың апрелендә уҡыу йорто [[Һарытау]]ға күсерелә, һуғыштан һуңғы йылдарҙа унда НКВД ғәскәрҙәре өсөн офицер-сәйәси хеҙмәткәрҙәр әҙерләнә. 1953 йылдың 25 декабрендә СССР Эске эштәр минитсрлығының 01173-сө бойороғона ярашлы, училище тарҡатыла. 1967 йылдың 3 октябрендә СССР Министрҙар Советы Мәскәү эргәһендә Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училище ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, бының өсөн Голицынола уҡыу корпустары һәм хәрби ҡаласыҡ төҙөлә. 1972 йылдың 5 апреленән КГБ рәйесе бойороғо буйынса, уҡыу йорто СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Именлек хеҙмәте комитетының К. Е. Ворошилов исемендәге Ҡыҙыл байраҡлы Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училище тип атала башлай. 1980 йылдың 23 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн училище [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләнә. СССР Президентының 1991 йылдың 24 октябрендәге 2781-се ҡарары һәм СССР КГБ-һының бойороғона ярашлы, СССР КГБ-һының Октябрь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Сик буйы юғары хәрби-сәйәси училищеһы СССР КГБ-һының Октябрь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Сик буйы юғары училищеһы тип үҙгәртелә. РФ Министрҙар Советының 1993 йылдың 5 майындағы 421 һанлы ҡарарына ярашлы<ref name="Постановление Совета Министров - Правительства Российской Федерации О неотложных мерах по материально-техническому обеспечению пограничных войск Российской Федерации и обустройству государственной границы Российской Федерации №421 от 5 мая 1993 г.">[http://www.lawrussia.ru/texts/legal_383/doc383a725x941.html Постановление Совета Министров — Правительства Российской Федерации О неотложных мерах по материально-техническому обеспечению пограничных войск Российской Федерации и обустройству государственной границы Российской Федерации № 421 от 5 мая 1993 г.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>, Юғары сик буйы училищеһы РФ Сик буйы ғәсәкәрҙәренең хәрби институты, һуңыраҡ РФ Федераль сик буйы хеҙмәтенең Голицыно хәрби институты тип үҙгәртелә<ref name="Golitsyno"/>. == Начальниктары == {{Колонки}} * Барановский Семен Давыдович<ref>[https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Барановский Семен Давыдович на сайте nkvd.memo.ru]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://zen.yandex.ru/media/kalinchevse/baranovskii-semen-davydovich-iz-serii-dom-rabotnikov-nkvd-5cc6b7ebad71e300b4a9083e Барановский Семен Давыдович (Из серии Дом работников НКВД)]</ref> 1930—1933 гг. * Карклин Эдуард Петрович<ref>[https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Карклин Эдуард Петрович на сайте nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506232300/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-05-06 }}</ref> 1933—1938 гг. * [[Леонов Валентин Андреевич]] 1933, 1937—1938 йылдар. * [[Артемьев Павел Артемьевич]] 1938—1940 йылдар. * [[Борисоглебский Евгений Иванович]] 1940 йылдар. * Григорьев Иван Николаевич 1940—1953 йылдар. * Курский Павел Петрович<ref>[http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/GUPV/staff/5.htm Курский Павел Петрович (Штаб Главного управления пограничных войск КГБ СССР)]</ref> 1968—1970 гг. * Чиркин Павел Александрович<ref>[http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/chirkin_p_a.htm Генерал-майор Чиркин Павел Александрович]</ref> 1970—1982 йылдар. * Колосков Юрий Вениаминович<ref>[http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2019/koloskov_yu_v.htm Генерал-майор Колосков Юрий Вениаминович]</ref> 1982—1990 йылдар. * Олефир Виктор Остапович<ref>[http://eurasian-defence.ru/?q=node/5598 Генерал-майор Олефир Виктор Остапович]</ref> 1990—1997 йылдар. * Коровенко Юрий Алексеевич 1997—2003 йылдар. * [[Городинский Владимир Иванович]]<ref>[https://www.libfox.ru/647046-vladimir-gorodinskiy-pravda-istorii-ili-mifologiya.html Об авторе книги «Правда истории или мифология?»]</ref> 2003—2010 гг. * Костриков Олег Игоревич 2010—2015 йылдар. * Коньшин Владислав Анатольевич<ref>[http://xn--80aaaalnn7bzals.xn--p1ai/2016/03/31/%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB/ Ирина Дульцева. Наши люди: Коми округ обзавелся своим генералом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113050924/http://xn--80aaaalnn7bzals.xn--p1ai/2016/03/31/%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB/ |date=2019-11-13 }}</ref> 2015—2019 йылдар. * Щеблыкин Виктор Николаевич 2019 — хәҙергә тиклем. {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gpi.fsb.ru/ Официальный сайт института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609160523/http://gpi.fsb.ru/ |date=2020-06-09 }} * [http://fond-zkpch.narod.ru/ Фонд выпускников военных учебных заведений «Заслуги. Кодекс. Память. Честь»] * [https://web.archive.org/web/20180105133620/http://wolfschanze.livejournal.com/1265005.html Документы о подвигах курсантов в боях в августе 1941 года под Ленинградом] [[Категория:СССР юғары хәрби уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 3s69gpfh97hgt5pvjv5876sa6upgv00 0 169600 1309810 1221015 2026-11-09T22:43:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309810 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ курстары''' — {{lang-ru|Одесские высшие женские курсы}} — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Одессалағы юғары уҡыу йорто.<ref>[http://history.org.ua/?termin=Osvita_zhin Енциклопедія історії України]</ref> == Тарихы == 1879 йылдың ғинуарында Император Новороссийск университеты профессоры Александр Семёнович Трачевский етәкселегендә Одесса ҡалаһында уҡытыусылар әҙерләгән Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары асылған. Курсты тамамлаусылар ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урта уҡыу йорттарында белем алыу хоҡуғына эйә була. Был курстар 1886 йылға, ул саҡта Халыҡ мәғарифы министрлығы бойороғо менән Рәсәй империяһының күп кенә Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ябылғанға тиклем эшләгән. [[Файл:Императорский_Новороссийский_университет_-_здание.jpg|справа|мини|304x304пкс|Новоросск Император университеты бинаһы (унда юғары ҡатын-ҡыҙ курстары эшләгән)]] Тиҫтә йылдан һуң ҡайһы бер Юғары ҡатын-ҡыҙ курстары тергеҙелә. Одесса ҡалаһында ла шулай булған. 1895 йылдың көҙөндә Новороссийск университетының тәбиғәтте һынаусылары йәмғиәте ҡалала математика һәм тәбиғәт фәндәре буйынса асыҡ лекциялар үтекәрә башлай. Тәүге ике аҙна дауамында уларға биш йөҙҙән ашыу кеше яҙыла. Одесса уҡыу округы попечителе Хрисанф Петрович Сольский ҡала йәштәренең юғары белем алыуға ынтылышын аңлаған һәм ҡыҙҙар өсөн махсус курстар асыу мөмкинлеген уйларға тәҡдим иткән. Мәгәр мәғариф ведомствоһында был ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, юғары ҡатын-ҡыҙ курстары асылмай ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, тыңлаусылар даими рәүештә арта бара, был курстарҙы ойоштороусыларға уларҙы ваҡытлыса уҡыу программаһынан даимиға әүерелдерергә дәртләндерә. Курстар Новороссийск университетының тамашалар залында һәм аудиторияларында уҡыла. Белем алырға ынтылған ҡатын-ҡыҙ һанының артыуын иҫәпкә алып, университеттың профессор составы йәнә бер тапҡыр университеттың юғары ҡатын-ҡыҙ уҡыу йорттарын ойоштороу мәсьәләһен күтәрә. 1896 йылда университеттың профессорҙар һәм уҡытыусылар төркөмө ҡабаттан ҡалала Юғары ҡатын-ҡыҙ курстарын ойоштороу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. 43 кешенән торған был инициативалы төркөм Юғары ҡатын-ҡыҙ курстарын ойоштороуға рөхсәт алыуға өлгәшә<ref>http://zif.onu.edu.ua/article/viewFile/63563/59019 Т. Н. Веселова, О. В. Мельник. Из истории высшего женского образования в Одессе (Последняя треть XIX — начало XX в.в.), с.82-83</ref>. Шулай итеп, 1903 йылда Одесса ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар педагогик курстары эшләй башлай. 1906 йылда улар юғары курстарға үҙгәртелә, уларҙа ике бүлексә (факультет): тарихи-филология (Славян-рус, тарих һәм роман-герман бүлектәре менән) һәм физика-математика (математика һәм тәбиғи бүлектәр менән) эшләй. 1908 йылда юридик факультет асыла, ә 1909 йылда курстарҙа эксперименталь психология лабораторияһы асыла. 1910 йылда курстарҙа медицина бүлеге эшләй башлай, 1915 йылда физика-математика факультетының тәбиғи бүлегендә өс йыллыҡ химия-фармацевтика бүлексәһе асыла. 1915 йылға ҡарата курстарҙа өс факультет була: * тарих-филология, бүлексәләре: тарихи, тел ғилеме (славян-урыҫ теле), көнбайыш европа әҙәбиәте; * физика-математика, бүлексәләре: тәбиғәт фәне, математика, химия-фармацевтика; * юридик факультет. 1916 йылда тарихи-филологик факультеттың тел бүлеге ҡарамағында француз теленең өс йыллыҡ педагогик курстары башлана, һәм был ваҡытҡа ҡатын-ҡыҙҙар курстарында 13 кабинет һәм лаборатория, бер китапхана иҫәпләнгән. Одесса Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары [[Октябрь революцияһы]]нан һуң ябыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[:ru:Одесские высшие женские медицинские курсы|Одесские высшие женские медицинские курсы]] == Һылтанмалар == * [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/urykr_2015_7-8_15.pdf ВИТОКИ ВИЩОЇЖІНОЧОЇ ОСВІТИ В УКРАЇНІ (КІНЕЦЬ XIX — ПОЧАТОК XX СТ.)] * [https://web.archive.org/web/20220404120756/http://dspace.nuft.edu.ua/bitstream/123456789/14112/1/1.pdf ВИЩІ ЖІНОЧІ КУРСИ — СКЛАДОВА СИСТЕМИ ВИЩОЇ ГУМАНІТАРНОЇ ОСВІТИ УКРАЇНИ] * [http://dspace.opu.ua/jspui/handle/123456789/5961 ОДЕССКИЕ ВЫСШИЕ ЖЕНСКИЕ КУРСЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417054456/http://dspace.opu.ua/jspui/handle/123456789/5961 |date=2021-04-17 }} == Әҙәбиәт == *Малинко И. Г. Деятельность высших женских курсов на Украине (конец ХІХ — начало ХХ вв.) // Вопросы истории СССР. — 1984. — Вып. 29. — С. 121—127. * Т. Н. Веселова, О. В. Мельник. Из истории высшего женского образования в Одессе (Последняя треть XIX — начало XX в.в.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 6nrx5fipqv4fkwxwg86f73dtgx9q9fh 0 170872 1309946 1302795 2026-11-10T10:12:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309946 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Халыҡтарҙы депортациялау''' — СССР-ҙа сәйәси репрессияларҙың бер төрө. Репрессияларҙың бер алымы булған депортацияларҙың төп үҙенсәлеге — суд ҡарары сығармайынса, билдәле бер контенгентҡа<ref>Направленность не на конкретное лицо, а на широкие группы, отвечающие заданным сверху критериям</ref> ҡараған кеше массаларын бик алыҫ, улар йәшәп өйрәнмәгән һәм хатта йыш ҡына хәүефле мөхиткә күсереү<ref>{{Китап|автор=[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]]|часть=Депортации и этничность|заглавие=Сталинские депортации. 1928—1953|место=М.|издательство=МФД, Материк|год=2005|серия=Россия. XX век. Документы|страницы=5|страниц=904|isbn=5-85646-143-6}}</ref>. Павел Поляна фекеренсә, СССР-ҙа ун халыҡ тоталь депортацияға дусар ителә: корейҙар, немецтар, [[Ингерманландтар|финн-ингерманландтар]], [[Ҡарасайҙар|ҡарасәйҙәр]], [[ҡалмыҡтар]], [[чечендар]], [[ингуштар]], [[балҡарҙар]], [[ҡырым татарҙары]] һәм [[Месхет төрөктәре|төрөк-месхетинтар]]. Уларҙың етәүһе — немецтар, ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, ингуштар, чечендар, балҡарҙар һәм ҡырым татарҙары — шул уҡ ваҡытта милли автономияларын да юғалта. СССР-ҙа тағы бик күп этник, этноконфессиональ һәм социаль категорияларға ҡараған совет граждандары депортацияға дусар ителә: [[казактар]], төрлө милләттәге «кулактар»: [[татарҙар]]<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (10 августа 2020)">179 көн сығанағы күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>, поляктар, [[белорустар]], [[әзербайжандар]], [[Курдтар|көрттәр]], ассирийҙар, ҡытайҙар, [[урыҫтар]], ирандар, фарсы йәһүдтәре, [[украиндар]], молдавандар, литвалар, латыштар, эстондар, гректар, итальяндар, болғарҙар, [[әрмәндәр]], хемшиндар, әрмәндәр-«дашнактар», [[төрөктәр]], таджиктар, [[сахалар]]<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (23 ноября 2020)">сығанаҡ 74 көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>, абхаздар, венгрҙар һәм башҡалар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Депортация народов в СССР. Справка|ссылка=http://ria.ru/society/20091114/193419498.html|издание=[[РИА Новости]]|год=14 ноября 2009 года}}</ref>. Сталин осоронда депортация рәсми рәүештә «ирекле күсенеү» тип атала, сөнки был сараны үткәреүҙе әҙерләүҙә депортацияланған милләттәрҙең партия вәкилдәре ҡатнаша.<ref name="автоссылка2">''[[Росси, Жак|Росси Ж.]]'' Справочник по ГУЛАГу: в двух частях, Часть 1. — М.: Просвет, 1991. — С. 204.</ref> [сығанағы юҡ]. Аҙаҡ депортацияға икенсе төрлө баһа ҡуйыла, һәм советтарҙан һуңғы осорҙа Европа парламенты тарафынан [[геноцид]] һәм кешелеклеккә ҡаршы енәйәт тип квалификациялана. РСФСР Юғары Советының 1991 йылдың 26 апрелендә ҡабул иткән «Репрессияға дусар ителгән халыҡтарҙы аҡлау тураһындағы» законына ярашлы, милли йәки башҡа социаль төркөмгә ҡарауы буйынса дәүләт кимәлендә яла яғыу сәйәсәте һәм көсләп күсереү, милли-дәүләт берәмектәрен бөтөрөү, милли-территориаль сиктәрҙе үҙгәртеү, махсус рәүештә булдырылған тораҡ пункттарында террор һәм көсләү режимын урышлаштырыу менән үткәрелгән геносидты кисергән халыҡтар, милләттәр йәки этник төркөмдәр һәм башҡа мәҙәни-этник берлектәр (мәҫәлән, [[казактар]]) репрессияға дусар ителгәндәр, тип таныла<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110426/368069285.html|title=Закон «О реабилитации репрессированных народов» (1991). Справка|date=2011-04-26|publisher=РИА Новости|description=26 апреля 2011 года исполняется 20 лет со дня принятия в РСФСР Закона «О реабилитации репрессированных народов».|lang=ru|accessdate=2013-03-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FHHI3z9U?url=http://ria.ru/spravka/20110426/368069285.html|archivedate=2013-03-21}}</ref>. 2010 йылда бер төркөм тарихсы-ғалимдар (Николай Бугай һәм башҡалар) Советтар Союзы сиктәрендә СССР-ҙа йәшәгәндәрҙе үҙ иректәренән тыш мәжбүри рәүештә күсереүгә ҡарата ҡулланылған «депортация» төшөнсәһен ҡулланыуҙы тәнҡитләп сығыш яһай. Николай Бугай һәм башҡалар «депортация» төшөнсәһе урынына «мәжбүри рәүештә күсерелгәндәр» тигән терминды ҡулланырға тәҡдим итә. == Төшөнсәһе == Совет осорондағы мәжбүри миграцияға ҡарата төрлө төшөнсәләрҙе ҡулланалар. Мәҫәлән, тарихсы Л. Н. Дьяченко 2013 йылда Ҡырғыҙ ССР-ндағы мәжбүри миграцияларға арналған докторлыҡ диссертацияһында түбәндәге төшөнсәләрҙе ҡуллана<ref name="автоссылка1">''Бугай Н. Ф.'' Защита состоялась, проблемы остаются… // Приволжский научный вестник. — 2014. — № 7 (35). — С. 123.</ref>: * «тоталь депортация»; * «репрессив депортация»; * «мәжбүри депортация»; * «милләт буйынса» депортация ; * «геосәйәси депортация». Бындай терминдар СССР-ҙағы мәжбүри миграцияларҙы тикшеренеүсе Николай Бугай яғынан тәнҡиткә дусар ителә. Бугай фекерсә, бындай төшөнсәләр ҡулланыу кәрәк түгел<ref name="автоссылка1"/>. Бугай үҙенең рецензияһында был миграцияларҙы «мәжбүри күсенеү» тип атай <ref>''Бугай Н. Ф.'' Защита состоялась, проблемы остаются… // Приволжский научный вестник. — 2014. — № 7 (35). — С. 118—135.</ref>. == 1920-се йылдарҙа урыҫ казактарын депортациялау == Совет депортация сәйәсәте 1918—1925 йылдарҙа аҡ гвардия [[казактар]]ын һәм эре ер биләүселәрҙе күсереүҙән башлана<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)]</ref> Совет депортацияһының тәүге ҡорбандары — Терек өлкәһе казактары (Сунья (Сунжен) казак һыҙаты), улар 1920 йылда үҙ йорттарынан ҡыуып сығарыла һәм Төньяҡ Кавказдың башҡа урындарына, Донбасҡа, шулай уҡ [[Алыҫ Төньяҡ]]ҡа ебәрелә. Уларҙың ерҙәре [[чечендар]] һәм [[ингуштар]]ға бирелә, ә тораҡ пункттарының атамалары үҙгәртелә. 1921 йылда Төркөстан крайынан Үҙәк Азияның Етеһыу өлкәһендәге урыҫтар һәм украиндар совет милли сәйәсәте ҡорбандары була<ref name="demoscope.ru"/><ref>[http://www.specnaz.ru/archive/08.2000/14.htm Кавказская депортация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927031344/http://www.specnaz.ru/archive/08.2000/14.htm |date=2007-09-27 }}</ref>. == 1930-сы йылдарҙа совет милли сәйәсәте == 1933 йылға илебҙҙә 5300 милли ауыл Советы һәм 250 милли районы иҫәпләнә. Мәҫәлән, [[Ленинград өлкәһе]]ндә генә 57 милли ауыл Советы һәм 3 милли район (Карел, Фин һәм Вепс) була. Уҡытыу милли телдә алып барылған мәтәптәр эшләй. 1930 йылдар башында [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] 40 телдә, шул иҫәптән [[Ҡытай теле|ҡытай]] телендә лә гәзит нәшер ителә. Радиотапшырыуҙар [[фин теле]]ндә алып барыла (ул саҡта Ленинград һәм Ленинград өлкәһендә 130 мең тирәһе фин йәшәй). 1930-сы йылдар уртаһында элекке милли сәйәсәттән баш тарта башлайҙар, һөҙөмтәлә айырым халыҡтарҙың һәм этник төркөмдәрҙең милли автономиялары (ҡайһы бер осраҡтарҙа сәйәси автономияһы ла) бөтөрөлә. Илдә власты үҙәкләштереү, территориаль идаранан тармаҡ идараһына күсеү, реаль һәм потенциаль оппозицияны эҙәрлекләү фонында ошондай хәлдәр тыуа. 1930 йылдар уртаһында [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] тәүҙә күп кенә эстондар, латыштар, литвалар, поляктар, финдар һәм [[немецтар]] ҡулға алына. 1935 йылдың яҙынан төньяҡ-көнбайышта сик буйы районынан мәжбүри рәүештә урындағы халыҡ күсерелә, уларҙың төп өлөшө [[Ингерманландтар|финн-ингерманландтар]] була. === Поляктар һәм немецтарҙы депортациялау === [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Совет Украинаһының]] Польша сигенә яҡын урынлашҡан территорияларынан (мәҫәлән, [[Хмельницкий өлкәһе|Каменец-Подольск өлкәһенән]])<ref>{{Cite web|url=http://www.reabit.org.ua/nbr/?st=4&region=&ss=&logic=or&f1_type=begins&f1_str=&f2_type=begins&f2_str=&f3_type=begins&f3_str=&f4_from=&f4_till=&f7%5B%5D=22&f14%5B%5D=all#list|title=Национальный банк репрессированных|author=http://www.reabit.org.ua|date=2013|publisher=Сайт}}</ref> милләттәре поляк (15 мең ғаилә) һәм немец булған (яҡынса 65 мең тирәһе) ғаиләләр депортациялана һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенә, ә 1936 йылда Ҡарағанда өлкәһенә ебәрелә, СССР-ҙың генераль прокуроры, А. Я. Вышинский мәғлүмәттәре буйынса 1939 йылдың ноябренән 1941 йылдың июненә тиклемге осорҙа 389 382 кеше депортациялана. Уларҙың 52 проценты (202,5 мең) ҡатын-ҡыҙҙар, ә 12 процентын (46,7 мең) балалар тәшкил итә. Юлда барғанда һәм урынға барып еткәс, депортацияланғандарҙың (яҡынса 39 мең кеше) яҡынса 10 проценты вафат була{{Sfn|secret}}. Поляк тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре буйынса (улар ситләтелгән мәғлүмәттәргә таянып иҫәпләгән) сама буйынса бөтә этаптарҙы бергә алғанда бер миллион кеше депортацияланған{{Sfn|secret}} (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — яҡынса 1 200 000 кеше<ref>AFP / Expatica (30 August 2009), Polish experts lower nation’s WWII death toll, Expatica Communications BV</ref>). === Корейҙарҙы депортациялау === 1937 йылдың сентябрендә Совнарком һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты берлектә «Алыҫ Көнсығыш крайының сик буйы менән сиктәш булған райондарынан корей халыҡын күсереү тураһында» 1428—326сс һанлы ҡарар ҡабул итә, уның нигеҙендә Алыҫ Көнсығыштың сик буйы райондарынан 172 мең этник корей Урта Азияның кеше йәшәмәгән сиҙәм тупраҡлы ерҙәренә («Арал диңгеҙе һәм Балхаш күле райондарына һәм Үзбәк ССР-ына») мәжбүри рәүештә күсерелә. Был ҡарарға Сталин менән [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] ҡул ҡуя. Шул уҡ ваҡытта күсерелгән кешеләрҙең элек йәшәгән урындарында тороп ҡалған милкенең хаҡын ҡайтарырға һәм теләгәндәргә сит илгә сығып китергә булышлыҡ итергә тигән күрһәтмә лә була<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370821.htm Постановление № 1428—326 «О выселении корейского населения из пограничных районов Дальневосточного края»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414205617/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370821.htm |date=2014-04-14 }}</ref><ref>[https://timenote.info/ru/events/postanovlenie-Sovnarkoma-i-CK-VKP(b)-1428-326-O-viselenii-korejskogo-naselenija-iz-pogranichnih-rajonov-Dalnevostochnogo-kraja Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) № 1428-326сс «О выселении корейского населения пограничных районов Дальневосточного края»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217195701/https://timenote.info/ru/events/postanovlenie-Sovnarkoma-i-CK-VKP(b)-1428-326-O-viselenii-korejskogo-naselenija-iz-pogranichnih-rajonov-Dalnevostochnogo-kraja |date=2024-12-17 }}</ref>. 1937 йылдың аҙағына Урта Азия республикалары һәм өлкәләрҙән ситтә урынлашҡан милли райондар һәм ауыл советтары әкренләп тулыһынса бөтөрөлә. Шулай уҡ автономияларҙан ситтә лә [ниндәй?<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5D;</sup> корей телендә уҡытыу һәм китап сығарыу туҡтатыла. Сталин осоронда был депортация рәсми рәүештә «ирекле күсенеү» тип атала, сөнки был ҡарарҙы депортацияланған милләттәрҙең партия вәкилдәре әҙерләй һәм тормошҡа ашыра<ref name="автоссылка2"/>. 1993 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Ҡарары менән 1937 йылдан башлап совет корейҙарына ҡарата ҡабул ителгән акттар законһыҙ тип таныла. Ғәмәлдә корейҙар сәйәси репрессия ҡорбандары булараҡ аҡлана<ref>[http://www.coast.ru/referats/librery1/editions/perm1/3_05.htm Постановление «О реабилитации советских корейцев»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012091717/http://www.coast.ru/referats/librery1/editions/perm1/3_05.htm |date=2014-10-12 }}</ref>. === Ҡытайҙарҙы депортациялау === 1938 йылдың май-июль айҙарында Алыҫ Көнсығышта йәшәгән 7,9 мең ҡытай кешеһе СССР-ҙан [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянға]] депортациялана. Ҡытайға ҡайтырға теләмәгәндәр һәм совет гражданлығын алғандар Алыҫ Көнсығыш крайының Кур-Урмий районына (1,9 мең кеше), тағы 1,4 мең кеше [[Ҡаҙағстан]]ға депортациялана{{Sfn|Ларин|2009}}<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Дацышен, Владимир Григорьевич|Дацышен В. Г.]]|заглавие=Политические репрессии и китайцы в СССР|ссылка=http://www.penpolit.ru/papers/detail2.php?ELEMENT_ID=947|издание=Сибирь и ссылка : Siberia and the Exile История пенитенциарной политики Российского государства и Сибирь XVIII–XXI веков|оригинал=|год=25.02.2010|ответственный=}} </ref>. == Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы депортация == 1943—1944 йылдарҙа коллаборационизмда ғәйепләнеп, [[ҡалмыҡтар]], [[ингуштар]], [[чечендар]], [[ҡарасайҙар]], [[Балҡарҙар|балҡар]], [[ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], [[Месхет төрөктәре]], Понтий гректары, болғар, сиғандар, [[курдтар]] күпләп депортациялана. Был халыҡтарҙың автономиялары (әгәр булһа) бөтөрөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бөтәһе 61 милләт вәкилдәре мәжбүри күсенеүгә дусар ителә<ref name="Скепсис">{{Cite news|title=Депортация народов|publisher=Научно-просветительский журнал «Скепсис»|url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай|language=}}</ref>. Тарихсы Александр Статиев фекеренсә, һуғышҡа тиклемге йылдарҙа дәүләт менән низағҡа ингән өсөн был халыҡтар һәм милләттәр депортацияланған. Әммә хатта үтә йәшерен эш ҡағыҙҙары араһында совет власыныңҡырым гректарын, [[Месхет төрөктәре]]н, [[курдтар]]ҙы, хемшилдарҙы дәүләткә хыянат итеүҙә шикләнеүен раҫлаған бер генә документ та табылмай; икенсе яҡтан, партия органдары тарафынан ҡабарҙы һәм [[Карелдар|карел]] халыҡтары коллаборационизмда ғәйепләнһә лә, депортацияға дусар ителмәй<ref name="statiev">Alexander Statiev. The Nature of Anti-Soviet Armed Resistance, 1942-44: The North Caucasus, the Kalmyk Autonomous Republic, and Crimea // Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History. — Volume 6. — Number 2 (Spring 2005, New Series). — PP. 317—318.</ref>. === Немецтарҙы депортациялау === СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 28 авгусындағы Указына ярашлы<ref>{{Cite web|url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4332.htm|title=Указ Президиума ВС СССР от 28.08.1941|publisher=www.libussr.ru}}</ref> 367 000 немец көнсығышҡа депортациялана: Коми республикаһына, [[Урал]], [[Ҡаҙағстан]], [[Себер]] һәм [[Алтай Республикаһы|Алтайға]]. Немецтарҙың бер өлөшө хәрәкәт итеүсе армиянан ҡайтарып алына. 1942 йылда 17 йәшлек совет немецтарын эшселәр колоннаһына алыу башлана. Мобилизацияға эләккән немецтар заводтар төҙөй, ағас ҡырҡыуҙа һәм рудниктарҙа эшләй. Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың ([[венгрҙар]], болғар, күп кенә финдар) вәкилдәре лә лепортациялана. Ленинград фронтының хәрби советының 1942 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә 1942 йылдың март-апрелендә фронт һыҙығындағы зонанан 40 мең самаһы финн һәм немец депортациялана. Шуларҙың һуғыштан һуң өйөнә ҡайтҡандары 1947—1948 йылдарҙа ҡабат депортацияға дусар ителә. == Депортациялаланған халыҡтарҙың хәле == 1948 йылда немецтарға, шулай уҡ башҡа депортацияланған халыҡтарға ([[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]], [[Ингуштар|ҡарасай]], [[Чечендар|чечен]], финна, [[Балҡарҙар|балҡар]] һәм башҡаларға), депортация районын ташлап, тыуған иленә ҡайтыуҙы тыйған указ ҡабул ителә. Был указды боҙғандар 20 йылға лагерь эштәренә ебәрелә [1606 көн сығанағы күрһәтелмәгән]. Депортацияланған халыҡтар вәкилдәре ВКП(б) һәм ВЛКСМ-дан сығарылмай, һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителмәй. == Депортацияны ойоштороуҙа СССР-ҙың юғары етәкселәренең роле == Депортация тураһындағы ҡарарҙар ОГПУ-НКВД инициативаһы буйынса партия һәм хөкүмәт органдары етәкселеге кимәлендә ҡабул ителә, был шарт депортацияның совет суд системаһы ҡарамағында булмауын раҫлай һәм махсус торағ пункттары системаһын холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары һәм колонияларынан ҡырҡа айырылыуын күрһәтә. Тарихсылар фекеренсә, СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берияның]] күпселек депортацияларҙың инициаторы булған, тап ул баш командующийға тәҡдим менән докладнойҙар яҙған. == Реабилитациялау == === СССР-ҙа === 1956 йылдың 17 ғинуарында Юғары Совет Президиумының 1936 йылда күсерелгән поляктарҙан; 1956 йылдың 17 мартында — ҡалмыҡтарҙан, 27 мартта — грек, болғар һәм [[әрмәндәр]]ҙән; 1956 йылдың 18 апрелендә — ҡырым татарҙары, [[балҡарҙар]], [[Месхет төрөктәре]], хемшилдар һәм курдтарҙан; 1956 йылдың 16 июлендә чечен, ингуш һәм ҡарасайҙарҙан хоҡуҡи сикләүҙәрҙе алған Указы сыға. 1957—1958 йылдарҙа ҡалмыҡ, чечен, ҡарасай, балҡар һәм ингуштарҙың милли автономиялары тергеҙелә; был халыҡтарға үҙҙәренең тарихи биләмәләренә ҡайтырға рөхсәт ителә. Репрессияларға дусар ителгән халыҡтарҙың тарихи ватанына ҡайтыуы ҡатмарлылыҡтар ҙа тыуҙыра, хатта ул ваҡытта һәм артабан да милләт-ара низағ тыуҙыра. Сөнки тарихи ватанына ҡайтҡан чечендар һәм улар депортацияла йәшәгән мәлдә Грозный өлкәһенә күсенгән урыҫтар араһында; Төньяҡ Осетия АССР-ының Ҡала яны районына күсенеп төпләнгән осетиндар менән тыуған еренә аяҡ баҫҡан ингуштар араһында милләт-ара аңлашылмаусанлыҡтар, бәхәстәр тыуа. Әммә репрессияларға дусар ителгән халыҡтарҙың байтағы (Волга буйы немецтары, ҡырым татарҙары, месхет төрөктәре, гректар, корейҙар һәм башҡалар) тарихи ватанына ҡайтарылмай һәм милли автономиялары ла тергеҙелмәй.. 1964 йылдың 29 авгусында, йәғни депортацияланғандан һуң 23 йыл үткәс, СССР Юғары Советы Президиумы үҙенең 1964 йылдың 29 авгусындағы 2820-се Указы менән Волга буйының немец халҡына ҡарата ҡулланылған дәлилһеҙ ғәйепләүҙәрҙе тулыһынса юҡҡа сығара, ә 1972 йылда депортацияланған немецтарҙың ирекле күсеп йөрөүен сикләүҙәрҙе тулыһынса алған һәм уларҙың күсерелгәнгә тиклем йәшәгән урындарына ҡайтыу хоҡуғын тергеҙеүсе указ ҡабул ителә. 1960-сы йылдар уртаһында «ғәйеп тағылған халыҡтарҙы» реабилитациялау тулыһынса тип әйтерлек туҡтатыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = СССР }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922131919/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 |date=2020-09-22 }} — М.: Материк, 2005. — (Международный фонд «Демократия», серия «Россия. XX век. Документы») * ''Павел Полян.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР.] Монография * ''Павел Полян.'' [http://index.org.ru/journal/14/polyan1401.html Любимые игрушки диктатора. Размышления о советской депортационной политике] // Индекс/Досье на цензуру, № 14, 2001 * ''Вшивцева Ю. В., Федченко Е. В.'' [https://web.archive.org/web/20160303234600/http://bg.sutr.ru/journals_n/1317463930.pdf Влияние политических репрессий и депортаций на изменение этносоциальной ситуации на Кубани в предвоенный период] // Былые годы, № 3 (17), 2010 * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1157052,00.html Депортация балкарцев, кабардинцев и других народов СССР] // [[Немецкая волна]] * ''Эдиев Д. М.'' [http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/biblio01.php Демографические потери депортированных народов СССР.] — Ставрополь, 2003. * ''Николай Бугай.'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Депортация народов] // scepsis.ru * ''Асиф Гаджиев.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.] * {{cite web |author = Никита Мендкович |title = Хайбахское дело |url = http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |work = actualhistory.ru |accessdate = 2018-01-28 |ref = Мендкович }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318180501/http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |date=2018-03-18 }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] [[Категория:Депортацияланған халыҡтар]] [[Категория:СССР-ҙа НКВД операциялары]] 96sx8aljt75110thnzvhvd7y819r00t 0 171505 1309781 1067708 2026-11-09T20:35:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309781 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Николаевск өйәҙе''' — 1835—1928 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]нда һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙа]] булған административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Николаевск. == Дөйөм мәғлүмәттәр == [[Һамар губернаһы]]ның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан була, 2 868 396 дисәтинә ер биләй. Урынының характеры буйынса өйәҙ күп төрлөлөктән ғибәрәт. 1896 йылда 494 249 кеше йәшәй. 276 ауыл була, шуларҙың 18-дә 500-ҙән ашыу хужалыҡ. Бөтәһе 68 183 хужалыҡ. Был өйәҙҙең халыҡ составы бер төрлө булған бер генә ауылы ла юҡ. Халыҡ һаны буйынса һәм сауҙа буйынса иң әһәмиәтле ауылдары булып [[Балаково]] ауылы, Екатеринштадт, Оло Глушица, Клинцовка, Марьевка, Пестровка, Перелюб һәм Каменный Брод (Таш Кисеү) ауылдары тора. Уларҙа почта учреждениелары бар. Өйәҙҙә бөтәһе 56 улус. Нотариустар Балаково, Екатеринштадт һәм Оло Глушицала була. == Географияһы == === Рельефы === Көнсығыш яҡтан өйәҙгә [[Дөйөм Һырт]] ҡалҡыулығы инеп тора. Уның армыттарының береһе [[Кәмәлек (йылға)|Кәмәлек]], өс Чиж, [[Ҡамыш]], Семениха һәм [[Алтата]] йылғалары араһынан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, икенсеһе көньяҡ-көнбайышҡа [[Волга]]ға ҡарай йүнәлгән. Киңлеге урыны менән ун саҡырым һәм унан да артығыраҡ булған, бик күп йырындар һәм үҙәндәр менән йырғысланған һуңғы Һырт, бер яҡтан [[Оло Ырғыҙ]] һәм [[Оло Ҡарамалы]] йылғаларына ҡойоусы йылғалар өсөн төньяҡ-көнбайыш битләү, икенсе яҡтан Оло һәм [[Кесе Үҙән (йылға)|Кесе Үҙән]], Еруслан йылғаларына ҡойоусы йылғалар өсөн көньяҡ-көнсығыш битләү булып хеҙмәт итә. Дөйөм Һырт үҙенең көньяҡ һуҙымында тау һырты тәбиғәтен юғалта һәм һыуһыҙ далаға әйләнә. Николаевск ҡалаһы эргәһендә үк урын шыма киң тигеҙлекккә әйләнә. Тик Николаевск өйәҙенең Яңы Үҙән өйәҙе менән сигендә, Оло Ҡараман йылғаһы башынан алыҫ түгел, икһеҙ-сикһеҙ үҙән уртаһында, бейек һәм ҙур, әйләнәһе 5 саҡырым булған, Яблоновый Һырт тип аталған уба осрай. === Гидрография === [[Оло Ырғыҙ]] йылғаһы өйәҙҙе ике тигеҙ тиерлек өлөшкә бүлә, өҫтәүенә төньяҡ өлөшө көньяғына ҡарағанда ағыусы һыуҙар менән нығыраҡ һуғарыла. Төньяғын Оло Ырғыҙ ҡушылдыҡтарынан тыш, Кесе Ырғыҙ, Чагра һәм Моча йылғалары, көньяғын бары тик Ырғыҙ йылғаһы ҡушылдыҡтары ғына һуғара. [[Оло Ырғыҙ]] йылғаһы өйәҙ буйынса 1 мең саҡрымдан кәм булмаған һуҙымда аға. Ул бер туҡтауһыҙ төрлө яҡҡа борғоланып аға, Николаевск ҡалаһынан алып Волгаға тиклем тура йүнәлеш буйынса аҡҡан өлөшө 70 саҡрымдан кәмерәк, ә Ырғыҙ йылғаһы ағымы буйынса 400 саҡрымға тиклем. [[Кесе Ырғыҙ]] өйәҙ биләмәләрендә 150 саҡрым аға. Уның һыуы тоҙло һәм ләм еҫе сыға. Ҡушылдыҡтарынан Солянка йылғаһының ғына һыуы тоҙло, ҡалғандары сөсө һыулы. Чагра йылғаһы Николаевск өйәҙе менән Һамар өйәҙе араһындағы сик буйлап 100 саҡрым тирәһе аға. Уның һыуы еҫле һәм ҡулланыуға яраҡһыҙ. Артабан өйәҙ буйынса Моча йылғаһы (110 саҡрым), Кесе Ҡараман (80 саҡрым) аға. Иң ҙур күлдәре: Тяглая ауылы эргәһендәге киңлеге 200 сажин һәм оҙонлоғо 2 саҡрым булған күл, һәм Пестровка ауылы эргәһендә оҙонлоғо 1200 сажин булған Богатое күле. == Геология == Геология йәһәтенән өйәҙҙе ике өлөшкә бүлеп була: убалы көнсығышҡа һәм далалы көнбайышҡа. Беренсеһендә тупраҡ башлыса боронғо ултырма тоҡомдарҙан барлыҡҡа килгән, икенсеһендә — арал-каспий ултырма тоҡомдарынан. Оло Ырғыҙ йылғаһы сығанаҡтары янында бик ҡаты, кварцлы ҡомташтар һәм аҡбур осорона ҡараған аҡһыл-һоро кварц тоҡом осрай. Бында, бигерәк тә Чиж йылғаларына яҡын, ишелмәләр йәки түмәләстәр бай таш сығарыу урыны булып торалар, уларҙан эргә-тирәләге крәҫтиәндәр тимән ташы һәм ваҡ таш, эзбизле, ҡомло, ҡырағай таш һәм, ниһайәт, ҡом сығаралар. Көньяҡҡараҡ киткән һайын Һырт ташлыраҡ була бара һәм пирамидалар йә харабалар рәүешендә күҙ алдына баҫа. Яблоновый Һырттың балсыҡлы убаларынан, Оло Ҡушым йылғаһының уң яғында һәм Волга йылғаһына параллель, Таш Һырт исеме аҫтында билдәле булған боронғо убалар теҙмәһе китә, ул Падовка йылғаһына тиклем һуҙыла. Таш Кисеү (Каменная Сарма) һәм Столыпин ауылдарына яҡын, бөтә даланы төҙөлөш ташы менән тәьмин итеүсе убалар яталар. Урыны менән убаларҙа ҡаты һары-һоро эзбизташ асыла, уның өҫтөндә тығыҙ, асыҡ-һары эзбизлы мергель ята. Эзбизле ҡалын ҡатлам өйәҙҙә бөтә ерҙә лә осрай. Березова ауылы эргәһендә охра-һары, йомшаҡ һәм ҡомло-тупраҡлы мергель осрай, уның аҫтында эзбизлы шпат менән киҫкеләнгән һары-һоро эзбизташты ҡапланған ҡаты ҡыҙғылт-һары эзбизташ. А. А. Штукенбергтың тикшеренеүҙәре буйынса, өйәҙҙең күп кенә урындарында юра осорона ҡараған төрлө ташҡа әүерелгән ҡалдыҡтар табылған. Волга йылғаһы ярына яҡыныраҡ, Балаково һәм Покровка биҫтәһе араһында, һары тупраҡҡа оҡшаш йоҡа ҡатлаулы балсыҡтан һәм ҡомдан торған сөсө һыулы ҡалын ҡатлам һуҙыла. Өҫтәүенә бөтә был ҡатламдарҙа, бөтә ерҙә тиерлек, ҡабырсаҡтар осрай: Planorbis marginatus, Pl. sperolbis һәм башҡалар. Был ерҙең йылғалары һәм йырындары тик сөсө һыулы ҡатламдарҙы белендерә. Өйәҙҙең үҙәгендә, Оло Ырғыҙ йылғаһынан Яңы Үҙәнгә тиклем бөтә юлда бик күп шишмәләрҙең һыуҙары төрлө-төрлө тоҙҙарға бай, әммә тар үҙәктәрҙә ямғыр һыуы сөсө булып ҡала. Өйәҙҙә төрлө төҫтәрҙә төҫмөрләнешле ҡыҙыл балсыҡлы ҡара тупраҡ (ҡара, ҡара-көрән, тик көрән һәм һоро). Волга йылғаһының бөтә яры буйынса тоҙло тупраҡ массаһы менән ҡатнаш бер ниндәй бәйләнешһеҙ ҡомло тупраҡ. Столыпин минераль һыуҙары урынлашҡан Каменная Сарма улусында тоҙло тупраҡ күп. Бында йылға һыуы ла, өлөшләтә ҡоҙоҡ һыуы ла тоҙға бай, эсер өсөн яраҡһыҙ. == Экология == Өйәҙ тупрағы шул тиклем ярлыланған, хатта крәҫтиәндәргә бүлеп бирелгән ерҙәрҙә белотурка бойҙайы уңыш биреүҙән туҡтаған; тоҡом малы ла яҡшырмай. Флораның элек булған төрҙәренең күптәре бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Оло Ырғыҙ, Чагра һәм башҡа йылғаларҙың яр буйҙарында үҫкән имән һәм ҡайын урмандары юҡ ителгән. 1879 йылда 24954 дисәтинә урман булған, 1895 йылда 15985 дисәтинә генә ҡалған. Урмандарҙа элек бик күп аҫтар, көҙәндәр, һыуһарҙар, йылға һәм күлдәрҙә ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар, урман участкаларында ҡырғауылдар һәм башҡа ҡоштар тереклек иткән, хәҙер күпселек өлөшө юҡҡа сыҡҡан. Көслө елдәр йәй ҡоролоҡ, ҡыш ҙур бурандар барлыҡҡа килтерә. Урмандарҙың булмауы өйәҙҙең гидрографияһына ла йоғонто яһай: күп ваҡ йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан, ҡайһы бер күлдәр ҡыйланып бысраҡ һаҙлыҡтар барлыҡҡа килтергән. == Тарихы == Был яҡтарға беренсе булып [[ҡалмыҡтар]], [[башҡорттар]], [[Нуғайҙар|ҡарағалпаҡтар]] һәм [[ҡаҙаҡтар]] күсеп килеп төйәкләнгән. Уларҙан һуң күп һанлы ҡурғандар, боронғо [[мәсет]] емереклектәре һәм ҡәбер таштары ҡалған. Бигерәк тә, [[татар]]ҙар баҫҡыны ваҡытында ҡарауыл кешеләре өсөн туҡтау урыны булып хеҙмәт иткән, Оло Ырғыҙ йылғаһы эргәһендәге Мостовское ҡурғаны әһәмиәтле. Өйәҙ ҡурғандарында күп боронғо ҡомартҡылар, татар тәңкәләре табылған. Тәүге урыҫ ауылдары бында [[Ҡаҙан ханлығы|Ҡазан]] һәм [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]] батшалыҡтарын буйһондорғандан һуң барлыҡҡа килә, әммә улар күп булмай. Ултыраҡ-игенселек халыҡ менән колониялаштырыу 1716, 1718, 1727 һәм 1762 йылдар указдары нәтижәһендә расколсылар общиналары тарафынан башлана. Раскольниктар-[[Иҫке тәртип православиеһы|старообрядсыларға]] [[молокандар]] эйәрә, улар [[XVIII быуат]] аҙағында 970 кеше тәшкил итә. [[Екатерина II]] императоры саҡырыуы буйынса немец колониялары килә; 1773 йылда инде 5009 кешенең 24-е улар була. Өйәҙ 1835 йылда Һарытау губернаһы составында Хвалынск һәм Вольск өйәҙҙәренең Волга аръяғы өлөштәренән төҙөлә. 1851 йылда өйәҙ яңы ойошторолған [[Һамар губернаһы]] составына тапшырыла. === Яһалма һуғарыу буйынса проект === Далаларҙы һәм болондарҙы яһалма һуғарыу һәм ағастар ултыртыу маҡсатында Г. И. Жилинский етәкселегендә экспедиция ойошторола. Ул 1880 йылда ирригация эштәре башлай. Кесе Ырғыҙ йылғаһына ҡойоусы Солянка ҡоро һыҙаһында плотина ҡорола. Был плотина арҡаһында быуа барлыҡҡа килә. Быуаның оҙонлоғо 650 сажин, киңлеге 18 сажиндан 49 сажинға тиклем, тәрәнлеге плотина эргәһендә 2,70 сажин, һыйҙырышлылығы 32 400 куб сажин була. Оҙонлоғо 960 сажин, майҙаны 57 660 квадрат сажин, тәрәнлеге 2,90 сажин, һыйҙырышлылығы 83 500 куб сажинға тиклем булған икенсе киң быуа, шулай уҡ плотина ярҙамында, Россошь йырыны бассейнында төҙөлә. Башҡа төрлө ҡоролмалар ҙа булдырыла. Экспедиция тарафынан ҡаҙна ерҙәрендә бөтәһе 4 быуа төҙөлә; уларҙың өҫкө йөҙө майҙаны 574 дисәтинә, күләме 670 мең куб сажин, лимандарының йөҙө 2 100 дисәтинә, дөрөҫ ер һуғарыу йөҙө 1 950 дисәтинә. Бынан тыш, крәҫтиәндәрҙең ерҙәрендә һыу эсереү өсөн дөйөм майҙаны 95 дисәтинә булған 5 быуа төҙөлә. Уларҙың дөйөм һыу күләме 320 мең куб сажин. Шуның менән бергә 450 дисәтинә лиманды һәм 600 дисәтинә сәсеүлекте һуғарырға мөмкин була. Бер дисәтинә ерҙе һуғарыу хаҡы лиман өсөн 5 һумдан 20 һумға тиклем, тура һуғарыу 45 һумдан 90 һумға тиклем тәшкил итә. === Совет власы йылдарында === 1918 йылда өйәҙ ҡалаһы Николаевсктың исеме Пугачев тип үҙгәртелә, ә '''Николаевск өйәҙе''' Пугачев өйәҙе тип атала башлай. 1921—1924 йылдарҙа өйәҙҙең бер өлөшө үҙаллы ''Балаково өйәҙе'' булып айырылып сыға. ''Пугачев өйәҙе'' 1928 йылдың 21 майына тиклем [[Һамар губернаһы]] составына инә. Ә 1928 йылдың 21 майынан 1928 йылдың 11 июненә тиклем Түбәнге Волга өлкәһенең өлөшө була. 1928 йылдың 11 июненән ''Пугачев өйәҙе'' РСФСР-ҙың Түбәнге-Иҙел крайының Пугачев округы итеп үҙгәртелә. == Административ-территориаль бүленеше == 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы [[Һамар губернаһы]]ның ''Пугачев өйәҙенә'' түбәндәге [[Волость|волостар]] инә: * 1. Балаковка, [[Балаково]] ауылы * 2. Березовка * 3. Берёзовая Лука. * 4. Оло-Глушица * 5. Оло-Чернигов * 6. Давыдов * 7. Иваново * 8. Ивантеевка — Ивантеевка ауылы * 9. Имилеевка * 10. Канаевка * 11. Корнеевка * 12. Красноярск * 13. Криволучье-Сура — Криволучье ауылы * 14. [[Күҙәбай улусы|Күҙәбай]] * 15. Липовка — Липовка ауылы * 16. Любицкий * 17. Кесе-Быковка * 18. Марьевка * 19. Моршанск * 20. Надеждинка * 21. Түбәнге-Покровка * 22. Николевка * 23. Перелюб — Перелюб ауылы * 24. Пестравск * 25. Смоленск * 26. Старая Порубежка * 27. Сухая Вязовка * 28. Сухой Отрог * 29. Хворостянка == Халҡы == {{Wikidata/Population}} Өйәҙҙә [[Башҡорттар|башҡорт]]тар 7 мең, [[татар]]ҙар 1100 самаһы була. 1858 йылдан 1887 йылға тиклем 29 йыл эсендә халыҡ 63380 кешегә арта. 1896 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 494249 кеше (246686 ир-ат һәм 247563 ҡатын-ҡыҙ): православие динендәгеләр 382965, раскольниктар 46770, католиктар 10842, протестанттар 41365, мосолмандар 11126, йәһүдтәр 242, башҡа динлеләр 939. Дворяндар 268, рухани ҡатламдар 1682, почетлы граждандар һәм сауҙагәрҙәр 876, мещандар 1217, хәрби ҡатлам кешеләре 8564, крәҫтиәндәр 481245, башҡа ҡатлам кешеләре 397. === Немец колониялары === Немец колониялары, улар 26, Оло Ырғыҙ тамағынан Кесе Ҡарман тамағына тиклем 75 саҡрымға Волганың һул яры буйлап һуҙылғандар. Уларҙа бөтәһе 6740 хужалыҡ, 49274 кеше. Уларҙа ер биләү формаһы электән община. Ерҙе бергәләп эшкәртеү арҡаһында, халыҡҡа аҙыҡ-түлек ссудаһы алыу кәрәкмәй. Общиналар аҙыҡ-түлеккә йәки яланға орлоҡ сәсеү өсөн улус кассаһынан аҡса алалар (улус капиталы 170 мең һумға тиклем ҡулаҡса). Колонияла 106598 дисәтинә һөрөнтө ер; һабан, урғыс машина һәм башҡа камиллаштырылған ҡорамалдар таралған. Баронскта игенселек ҡорамалдары эшләүсе завод төҙөлгән. Бүлеп бирелгән 10 дисәтинә уңайлы ергә 30 баш продукция бирә торған мал тура килә. 1889 йылда колонияларҙа 7649 һыйыр, 8401 мөгөҙлө мал, 21226 һарыҡ һәм кәзә, 7845 сусҡа була. Тәмәкеселек менән колонистар колонияға нигеҙ һалынғандан алып шөғөлләнәләр. 1894 йылда тәмәке сәсеүлеге 1028 дисәтинә була, 58058 1/2 бот урыҫ, немец һәм төрөк тәмәкеһе йыйып алына. Йәшелсәселек һәм баҡсасылыҡ үҫешкән. Баҡсаларҙа алмағастар күп; ҡайһы бер колонияларҙа көнбағыш, бөтнөк, ромашка, кольраби (кәбеҫтә төрө) һәм башҡаларҙы сәсәләр. == Иҡтисады == === Ер биләү === Ҡаҙнаға 234577 дисәтинә, уделға 102065, дворяндарға 306668 дисәтинә, сауҙагәрҙәргә һәм мещандарға 416011 дисәтинә, монастырҙарға һәм сиркәүҙәргә 10723 дисәтинә, ауыл йәмғиәтенә 1 824 992 дисәтинә ер ҡараған. Өйәҙҙә 1895 йылда насар ерҙәр 332870 дисәтинә иҫәпләнгән. === Игенселек === Ауыл халҡының төп шөғөлө игенселек. 1895 йылда бүлеп бирелгән ерҙә 364788 дисәтинә, үҙ ерҙәрендә 49555 дисәтинә, ҡуртымға алынған ерҙә 81356 дисәтинә ер сәселә. Йыл һайын уртаса (дисәтинәләрҙә) 101500 дисәтинә арыш, 290500 дисәтинә бойҙай, 34200 дисәтинә һоло, 12400 дисәтинә арпа, 15 дисәтинә борай, 500 дисәтинә ҡарабойҙай, 39150 дисәтинә тары, 1350 дисәтинә кукуруз, 2140 дисәтинә борсаҡ, 4100 дисәтинә картуф, 750 дисәтинә етен һәм 300 дисәтинә киндер сәселә. Уртаса йылына 2290200 бот арыш, 6110500 бот бойҙай, 1100100 бот һоло, 260300 бот арпа, 150 бот борай, 8500 бот ҡарабойҙай, 500970 бот тары, 65100 бот кукуруз, 58300 бот борсаҡ, 990500 бот картуф, 16500 бот етен орлоғо, 8100 бот сүс, 7500 бот киндер орлоғо, 3200 бот сүс йыйып алына. 1895 йылда 37798 дисәтинә һыубаҫар болондан һәм 205747 дисәтинә һыу баҫмаған болондан 12107991 бот бесән йыйыла. 80 йәмғиәттә ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ үҫтереү, 60 йәмғиәттә баҡсасылыҡ үҫешкән. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 4998 баҡсасы-крәҫтиән була. 354 умартасыла 3917 умарта була. Йәмәғәт һөрөнтө ерҙәре 12275 дисәтинә, общиналарҙа 284 дисәтинә. === Малсылыҡ === 1895 йылда өйәҙҙә 184345 ат, 128470 мөгөҙлө мал, 211125 ябай һарыҡ, 20456 нәҙек йөнлө һарыҡ, 26416 сусҡа, 4114 кәзә, 116 дөйә иҫәпләнә. 8 ат заводында 49 нәҫел айғыры һәм 482 бейә малы була. 1100 баш тоҡом малы һәм ярым тоҡом малы булған 12 ҙур ферма була. === Кәсеп === Халыҡ иҫәбен алыу осоронда өйәҙҙә 28503 кеше кәсеп менән шөғөлләнгән. 15651 кеше ауыл хужалығы йәки игенселек кәсебе, 12852 кеше игенселектән башҡа кәсеп ('''ылаусылыҡ''', ҡамсы үреү, ойоҡ һәм башҡалар етештереү) менән шөғөлләнгән. 2000 самаһы кеше ҡырға йөрөп кәсеп итә. === Сәнәғәт предприятиелары === 1895 йылда 150 завод һәм фабрика була. Уларҙа 535 эшсе эшләй, тауар әйләнеше 264301 һум тәшкил итә. 149540 һум әйләнешле 2 крупчатка (иң яҡшы бойҙай оно етештереү), 57000 һум әйләнешле пар тирмәне, 2 сало иретеү заводы, 1 һабын етештереү заводы, 7 күн заводы, 2 поташ, 17 май һығыу заводы, 28 ярма етештереүсе, 73 һарыҡ тиреһен эшкәртеүсе, 1 һалат етештереүсе предприятиелар; 2 суйын ҡойоу, 7 кирбес эшләү, 6 балсыҡ көршәктәр яһау, 1 таҡта ярыу заводы була. === Сауҙа === Төп сауҙа предметы — икмәк. Мөһим һатып ебәреү пункттары — Волга буйы пристандары: Һамар, Балаково, Баронск, Духовницк, Хвалынск, Екатериновка, Николаевск ҡалаһы. Йәрминкәләр 87; 1446100 һумлыҡ тауар алып киленә, 346326 һумлыҡ һатыла. == Мәғариф == Әгәр йәмғиәт йорт төҙөп хужалыҡ сығымдарын үҙ өҫтөнә алһа, өйәҙ земствоһы училищеларҙы тәьмин итеүҙә ҡатнаша. 1894 йылда 84 ирҙәр (4669 уҡыусы) һәм 12 ҡатын-ҡыҙҙар (1028 уҡыусы) земство-йәмәғәт училищеһы була. 4 училищела һөнәрселек бүлексәләре була. 1895 йылда тағы 5 училище асыла. 343 малай һәм 61 ҡыҙ курс тамамлай. Земство йылына сиркәү-мәхәллә мәктәптәренә һәм мәктәптәргә 1500 һумға грамота бирә. Бөтәһе 130 мәктәп булып, уларҙа 4753 уҡыусы уҡый. Гимназияла (2), университетта (1) һәм Һамар уҡытыусылар мәктәбендә (2), бөтәһе 5 кеше земство иҫәбенә уҡый. 1894 йылда халыҡ мәғарифына земство 36668 һум, ауыл йәмғиәте 113459 һум аҡса тотона. 84 уҡыусыһы булған 2 икенсе милләтле мосолман училищеһы, колонияларҙа (сит илдән йәки өлкәнән буш ятҡан ергә күсеп ултырған халыҡтың ауылы) 9427 уҡыусыһы булған 27 училище була. Екатеринштадт ауылында урыҫ-үҙәк училище. Китапхана-уҡыу бүлмәләре 3. == Сиркәү == 2 православие монастыры (икеһе лә ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы) һәм 3 старообрядсылар монастыры (2-һе ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы) була. 164 православие сиркәүе, 8 старообрядсылар, 32 расколсылар ғибәҙәтханаһы, 10 рим-католиктар сиркәүе, 32 лютерандар храмы; синагога (йәһүдтәрҙең ғибәҙәт йорто), 17 мәсет була. 7 православие һәм старообрядсылар часовняһы. == Медицина == 12 земство табип участкаһы була. Һәр участка менән табип етәкселек итә. Уның эргәһендә фельдшер, фельдшер-акушер йәки акушерка була. Ҡала участкаһында тағы ла 2 фельдшер өҫтәлә. 40 урынлыҡ ҡала дауаханаһынан тыш 35 урынлыҡ 3 ауыл дауаханаһы, 34 карауатлыҡ 10 ҡабул итеү бүлмәһе, 5 фельдшер пункты була. Медицинаға бөтә сығым 59 228 һум тәшкил итә. Губерна земствоһы өйәҙҙә 5 ветеринар табип тота. Өйәҙҙә ветеринар эшенә бөтә сығымдар 1894 йылда 10 074 һум тәшкил итә. Николаевск ҡалаһында 1 земство дарыуханаһы, 5 ирекле дарыухана була. == Земство сығымдары, һалымдар һәм йыйымдар == 1894 йылда земствоның бөтәһе 196487 һумлыҡ сығымы була, шул иҫәптән 96555 һумы мотлаҡ сығым. Земство идаралығын тотоуға 13080 һум тотонола. Земство почтаһы була. Тикшеренеүҙәр буйынса 1887—1888 йылдарҙа донъяуи сығымдар 416039 һум тәшкил итә, шул иҫәптән көтөүселәргә 250875 һум, мәктәптәргә 9400 һум, сиркәүҙәргә һәм сиркәү хеҙмәтселәренә 20574 һум, писарҙарға 22250 һум, старосталарға 6290 һум һ. б. йүнәлтелгән. Ауыл йәмғиәттәре оброк аҡсаларынан 160701 һум алғандар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * «Сборник статистических сведений по Самарскому уезду» (т. VI, Н. у.) * Остальную литературу см. [[Һамар губернаһы|Самарская губерния#Литература]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Николаевск, уездный город Самарской губернии}} * [https://web.archive.org/web/20170817170712/http://libsmr.ru/catalog?id=BA94E40C-CC8B-4BA8-8B56-DFEE13282DA2&y=COLLECTION Николаевский уезд // Электронная библиотека Самарской ОУНБ. Раздел Уезды Самарской губернии] [[Категория:Һамар губернаһы өйәҙҙәре]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса административ берәмектәр]] j1utryafa33iqectfkbozixjmj7a2v7 0 172074 1309713 1284275 2026-11-09T15:38:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309713 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Муса''' (урыҫ. Мусино, урындағы диалк. Муҫа) — Башҡортостандың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы биҫтәһе. 2010 йыл башына биҫтәлә газ үткәрелгән 456 шәхси йорт иҫәпләнә, уларҙа 1430 кеше йәшәй. Һуңғы йылдарҙа йорттарҙың ҡайһы бер өлөштәрен үҙгәртеп ҡороуға бәйле биҫтә йылдам үҫешә, матурлана. Муса ауылында балалар баҡсаһы һәм Комсомол урамында 9-сы ябыҡ мәктәп<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=HkIeu9oURDM&feature=player_embedded#! Miting 31 08 11 — YouTube]</ref>, (2011 йылда 79 уҡыусы), «Башкирэнерго» асыҡ акционер йәмғиәтенең дауалау-һауыҡтырыу комплексы «Салауат» санаторий-профилакторийы, магазиндар бар. == Тарихы == Ҡасаба XIX быуатта [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелдең]] һул яҡ ярында барлыҡҡа килә. Ҡасаба Ағиҙел-Нөгөш буйҙарын төйәк иткән Тамьян ырыуының аҫаба башҡорттары ауылы урынында барлыҡҡа килә. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 42 ихата һәм 331 кеше йәшәгән<ref>{{Cite web|url=http://salavat.jimdo.com/%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%BE/|title=Мусино — salavat jimdo page! Салават<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704051747/http://salavat.jimdo.com/%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%BE/|archivedate=2011-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704051747/http://salavat.jimdo.com/%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%BE/ |date=2011-07-04 }}</ref>. Башҡортостанда 2001 йылдың июлендә Башҡортостан Республикаһының 2001 йылдың 25 июлендәге 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү тураһындағы» Законы ҡабул ителә. Закон төбәктәге муниципаль берәмектәр биләмәләренең рәсми атамаһын, сиктәрен һәм составын билдәләй. 3-сө статьяның Салауат ҡалаһына ҡараған өлөшөндә биш муниципаль берәмек күрһәтелә: 1. Төньяҡ 2. Көньяҡ 3. Дала 4. [[Юлдаш (Салауат)|Юлдаш]] 5. Муса Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы ҡабул ителгәс, юғарыла атап үтелгән Закон үҙ көсөнә юғалтты. Хәҙерге ваҡытта ҡасаба биләмәһендәге участкалар әкренләп һатыла һәм улар урынына заманса коттедждар төҙөлә<ref>[http://fotki.yandex.ru/next/users/mmmm1986/album/128526/fullscreen/513019 Яндекс. Фотки]</ref>, ҡасабалағы ер юғары баһалана. Ихата ҡасабаһы ҡушыла Ҡатлам-Еннатский ирҙәр монастыры (Николай игумен (Чернышов)). 2009 йылда ихата ҡушылдығы Табын икона Божий Әсә. == Урамдар == Ҡасабалағы 22 урамдарҙың күбеһенә исем 1936 йылда, бер өлөшөнә 1948 йылда бирелә. Ҡасабаның планы, башлыса, тура мөйөшлө. Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан үткән урамдар: * Дуҫлыҡ урамы * Тимер юл урамы * Еңеү урамы * Геология урамы * Маяковский урамы * Жуков урамы * Кожедуб урамы == Транспорт == [[Файл:Musino_school_salavat.jpg|слева|мини|220x220пкс|Муса ҡасабаһындағы 9-сы мәктәп. Муса ҡасабаһы,2011]] [[Файл:Hram 1 salavat.JPG|right|thumb|Церковь иконы Божией Матери «Неупиваемая чаша» Покрово-Еннатьевского монастыря в Мусино|200 px]] Автобустар — 1-се маршрут, маршрут таксиҙары. == Күперҙәр == Ҡасаба эргәһенән генә исемһеҙ йылға (Ағиҙелдең ҡушылдығы) аға, ул киң булып таша, һыу оҙаҡ ваҡыт китмәй торғанлыҡтан һаҙмат урындар хасил була. Йылға аша Таш күпер һалынған. == Кинотеатрҙар == Заря кинотеатры (2011 йылдың февраленән эшләмәй). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20111017195057/http://musino.ucoz.ru/ Муса ҡасабаһы сайты] * [http://img-fotki.yandex.ru/get/5801/jane6666.1c/0_4ed24_87eff412_orig Муса ҡасабаһында картаһы] [[Категория:Салауат ҡалаһы микрорайондары]] [[Категория:Алфавит буйынса административ берәмектәр]] [[Категория:Салауат ҡалаһы составына ингән тораҡ пункттар]] sc23g3rdtvq9hoespvic28i7d9gy96j 0 172481 1309666 1306740 2026-11-09T12:27:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309666 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Минкә | оригинальное название = Минка | герб = | флаг = | lat_deg = 55.0009 | lon_deg = 58.249054 | CoordAddon = source:yandexmaps | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = ҡала округы | район = Ҡатаутамаҡ ҡала округы | район в таблице = Ҡытаутамаҡ ҡала округы{{!}}Ҡытаутамаҡ ҡала округы | C в регион = слева | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Минка (село, Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Минка (село, Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456051 | почтовые индексы = | телефонный код = 35167 | цифровой идентификатор = 75455000008 | категория в Commons = | сайт = }} '''Минкә''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]]ндағы ауыл. == Географияһы == Минкә йылғаһы менән Минкә шишмәһе ҡушылған ерҙә, [[Башташ]] һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда, [[Ҡытаутамаҡ]]тан 9 (15) км төньяҡ-көнсығышта һәм [[Силәбе]]нән көнбайышҡа табан 200 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Минкә ауылының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — [[Башташ]] тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м). Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы<ref>[https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 Минкә ауылы картала]</ref>. Элек күрше тораҡ пункттары менән грунт һәм шоссе юлдарынан бәйләнеш тотҡандар. Хәҙерге ваҡытта ауыл аша Минкә тимер юл станцияһы<ref>[https://rasp.yandex.ru/station/9610015/?direction=all&from=wraspstation Расписание поездов по остановочному пункту Минка]</ref>—Минкә ауылы 75К-258, [[Түбәләҫ (ауыл)|Түбәләҫ]]—Минкә ауылы 75К-261 төбәк автомобиль юлдары үтә. == Топонимикаһы == Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: «Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; ''Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы''; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» {{oq|ru| Мин-Елга (Мань-Елга), речка, правый приток Сима, поселок, Ашинский район; Миня, Верхняя и Нижняя речки, правый приток Миньяра, бассейн Сима; ''Минка, речка, правый приток Юрюзани, обгон, пункт, поселок, село, основанное в 1779 г. как Минский металлургический завод; Минская гора, Катав-Ивановский район''; Миньяр, река, правый приток Сима; город районного подчинения, основанный в 1784 г.; Мини, речка, правый приток Аши, бассейн Сима, поселок, основан в 1867 г., Ашинский район<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]</ref>}} Мин- өлөшөнә -кә ҫтәп әйтеү урыҫ теленең йоғонтоһонда барлыҡҡа килгәне аңлашылып тора. Шувалов топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр. == Тарихы == Минкә, Дурасовка, Минкә заводы, ауыл. Ҡытаутамаҡ округының төньяҡ-көнсығышында, Минкә йылғаһы ярында урынлашҡан. Шул йылға атамаһы һуңғараҡ ауыл исеменә күскән тип фаразларға кәрәк. Минкә ауылына Я. Б. Твердышев тарафынан 1779 йылда, Йүрүҙән-Ивановск суйын эшкәртеү буйынса тимер заводын төҙөгән осорҙа, төп заводтың ярҙамсыһы сифатында нигеҙ һалына. Компания хужалары [И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников] вафатынан һуң Йүрүҙән-Ивановский һәм Минкә заводтарына А. И. Дурасова эйә була. 1803 йылдан уның улы Н. А. Дурасовҡа (Дурасовка уның исеме менән бәйле) күсә. 1815 йылда А. Г. Белосельская-Белозерскаяға һатыла. 1830 йылда уның ҡыҙының бирнәһе булараҡ (ауылдары менән бергә) И. О. Сухозанетҡа күсә. 1861 йылда хосуси милек булараҡ поручик А. И. Сухозанет ҡулына күсә<ref name="Силәбе порталы. Минкә">[http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 Силәбе порталы. Минкә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109230424/http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 |date=2020-01-09 }}</ref>. Ауыр хеҙмәт шарттары бик күп тапҡыр завод халҡының болаларына алып килгән. Ҡытау заводтары крепостнойҙары ихтилалдары (1828-1829) тоҡанған<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=vosstanie-katavskih-zavodah&id=5108 Восстания крепостных на Катавских заводах (1828-1829 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527164218/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=vosstanie-katavskih-zavodah&id=5108 |date=2025-05-27 }}</ref>. 1870 йылда биләмәнең 436 хужалығында 2401 кеше йәшәгән. Май яҙыу заводы, ағас бысыу цехы, 3 һыу тирмәне, 5 кибет булған. 1873 йылда Минкә заводы эшмәкәрлеге туҡтатылғандан һуң, халыҡ игенселек менән шөғөлләнә. 1917 йылда ауыл Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Минкә улусы үҙәге була. Ул ваҡытта ауылдағы 791 йортта 4192 кеше, шул иҫәптән украиндар (103), белорустар (86), эстондар (3) йәшәгән. Дөйөм сәсеү майҙаны 2156,77 дисәтинә тәшкил иткән, 1491 йылҡы малы аҫрағандар. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1920-се йылдарҙа Минкә Урал өлкәһе Златоуст округының Ҡытау районы үҙәге лә булған. Мәктәп, медпункт, кооператив эшләгән<ref name="Силәбе порталы. Минкә"/>. 1930 йылда 3614 га ергә (һөрөнтө ерҙәре — 2166,5, сабынлыҡтары —821 га) эйә «Красный Октябрь» колхозы ойошторолған. Тирмәне, 1936 йылдан ағас бысыу ҡулайламаһы (лесопилка) булған. Ауыл халҡы бөртөклө һәм техник культуралар, бәрәңге, йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнгән. 1959 йылда колхоз нигеҙендә Түбәләҫ емеш-еләк питомник-совхозы булдырылған (һуңғараҡ ТОО «Түбәләҫ»). 1990-сы йылдарҙа Минкә ауылы территорияһында совхоздың 2-се бүлексәһе урынлашҡан<ref name="Силәбе порталы. Минкә"/>. == Халҡы == 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса — 2347 кеше, 1959 йылғы мәғлүмәт буйынса — 742, 1995 йылда 360 кеше йәшәгән. {{Население|Минка (село, Челябинская область)}}2010 йылғы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 251 кеше (129 ир-ат һәм 122 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә. == Инфраструктураһы == Хәҙерге осорҙа Минкәлә мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушер пункты бар. == Урамдары == Минкә ауылында 12 урам бар<ref>[http://okato-kod.ru/74000015008.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Минка с.]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түбәләҫ (ауыл)]] * [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]] * [[Минкә (станция янындағы ҡасаба, Силәбе өлкәһе)]] == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 Минкә ауылы картала] * [https://web.archive.org/web/20200109230424/http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 Силәбе порталы. Минкә] * [https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] * [https://web.archive.org/web/20250527164218/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=vosstanie-katavskih-zavodah&id=5108 Восстания крепостных на Катавских заводах (1828-1829 гг.)] * [https://rasp.yandex.ru/station/9610015/?direction=all&from=wraspstation Расписание поездов по остановочному пункту Минка] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] ddlhjv63x9uq6la5aowjtewx6gwzr71 0 172484 1309667 1295942 2026-11-09T12:27:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309667 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Минкә''' — [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]]на ингән тимер юл станцияһы ҡасабаһы. == Географияһы == [[Йүрүҙән]] йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡасабала шул уҡ Минкә исемле туҡталҡа пункты бар. [[Ҡытаутамаҡ]]ҡа тиклем алыҫлығы — 6 км. Минкә станцияһының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — [[Башташ]] тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м). Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы<ref>[https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 Минкә ауылы картала]</ref>. == Топонимикаһы == Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: «Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; ''Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы''; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» {{oq|ru| Мин-Елга (Мань-Елга), речка, правый приток Сима, поселок, Ашинский район; Миня, Верхняя и Нижняя речки, правый приток Миньяра, бассейн Сима; ''Минка, речка, правый приток Юрюзани, обгон, пункт, поселок, село, основанное в 1779 г. как Минский металлургический завод; Минская гора, Катав-Ивановский район''; Миньяр, река, правый приток Сима; город районного подчинения, основанный в 1784 г.; Мини, речка, правый приток Аши, бассейн Сима, поселок, основан в 1867 г., Ашинский район<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]</ref>}} Һәм топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр. == Тарихы == Һамар—Златоуст тимер юлын төҙөү ул замандың иҡтисади үҫеше өсөн бик әһәмиәтле була. Өфө—Златоуст араһында ғына 3 йөҙгә яҡын төрлө ҡоролма — күперҙәр, һыуайырғыстар, нығытыу дамбалары, терәүҙәр төҙөлә. Эҫем һәм Йүрүҙән йылғалары аша ҙур тимер күперҙәр һалына. Билдәле урыҫ инженеры, профессор А. Белелюбский ошо проекттарҙың авторы була. Магистраль бик ҡыҫҡа срокта төҙөлә. 1888 йылдың сентябренән — Һамарҙан Өфөгә, 1890 йылдың 8 сентябренән Златоустҡа тиклем хәрәкәт асыла, 25 октябрҙә тәүге поезд Силәбегә килә. Трасса Урал һырттарын киҫеп үтеп, Көнбайыш Себергә һуҙыла<ref>[http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 «Южно-Уральская железная дорога» на сайте «Рустрана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423102058/http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 |date=2021-04-23 }}</ref>. == Халҡы == {{Население|Минка (посёлок при станции, Челябинская область)}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 2010 йылда 495 кеше (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ 234 261) тәшкил итә. == Урамдары == Ҡасабала 11 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар<ref>[http://okato-kod.ru/74000015009.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Минка ж/д станция]</ref>. == Һылтанмалар == * [https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 Минкә ауылы картала] * [https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] * [http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 «Южно-Уральская железная дорога» на сайте «Рустрана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423102058/http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 |date=2021-04-23 }} * [https://uralpress.ru/news/obshchestvo/stanciya-vyazovaya-odna-iz-krupnyh-na-yuuzhd Вязовой — ЮУЖД станцияһы http://chel-portal.ru/enc/vyazovaya Силәбе өлкәһе порталы. Вязовая] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] i3hvtaf1em1n3crv5ohpt8ool5i9qt9 0 172536 1309700 1301037 2026-11-09T14:42:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309700 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мостай Кәрим исемендәге сквер'''—[[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы [[Өфө]]ләге сквер. Ул [[2013 йыл]]да Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Мостай Кәрим]]гә һәйкәл асыу уңайы менән булдырылған. == Тарихы == [[1919 йыл]]да Башҡортстандың Шишмә районы Келәш ауылында тыуған буласаҡ шағир Мостафа Сафа улы Кәримов [[1935 йыл]]да Өфөлә рабфакта уҡый башлай, һуңыраҡ ул бында педагогия институтын тамамлай. Студент саҡта ул буласаҡ тормош иптәше Рауза Суфиян ҡыҙы менән таныша. Мостай Кәрим уның менән Социалистик урам (хәҙерге Мостай Кәрим) буйлап йөрөргә яратуы тураһында һөйләй торған була. Фронтҡа ла ул ошо урамдан китә. Һуғыштан ҡайткас, Мостай Кәрим ғаиләһе менән Өфөлә төпләнә һәм ғүмерен әҙәби хеҙмәткә бағышлай.<ref>{{БЭ2013|86216}}</ref> [[2013 йыл]]дың октябрендә Киров һәм Мостай Кәрим урамдары киҫелешкән урында, Профсоюз йорто бинаһы ҡаршыһында Башҡортстандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт өлкәһендә [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1972), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1984), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979) Мостай Кәримгә һәйкәл асыла. Уның тирә-яғын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге сквер булдырыла. Сквер уртаһындағы скульптура композицияһының авторы [[Ковальчук Андрей Николаевич|Андрей Ковальчук]] һәйкәлде кешегә генә түгел, ә уның ижадына ла һәйкәл итеп ҡойған. Бронзанан ышаныслы аҙымдар менән алға барыусы шағир һыны һүрәтләнгән.<ref name="Памятник Мустаю Кариму на улице Мустая Карима">[https://visit-ufa.ru/activities/detail.php?ID=134 Памятник Мустаю Кариму на улице Мустая Карима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825112503/https://visit-ufa.ru/activities/detail.php?ID=134 |date=2019-08-25 }}</ref> Һәйкәл артында- ел осорған ҡулъяҙма биттәре, улар шағирҙың шиғри ҡанаттары кеүек күҙ алдына килеп баҫа. Был һәйкәл— күп фигуралы композиция. Горельеф сюжеттарында һәм башҡорт һәм рус телдәрендәге ҡулъяҙма текстарында шағир ижадындағы төп темалар белән танышырга мөмкин. Китап һөйөүселәр бында Мостай Кәрим әҫәрҙәренең геройҙарын таный («Ташлама утты, Прометей!», «Салауат», «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» һәм башҡа). Ҡулъяҙма текстар ҙурайтылып, [[бронза]] биттәргә күсерелгән. Бассейндағы бер аҙ алға табан ауыш ҡуйылған ҙур улаҡ— бассейндан әкрен генә һыу аға— был өҙлөкһөҙ барған торомош ағышы символы. Скульптура композицияһының дөйөм бейеклеге — 6 метр, оҙонлоғо- 15 метр. Скверға ингән урында бер иштән гранит тумбалар урынлаштырылған, унда өс телдә: башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә «Мостай Кәрим исемендәге сквер» тигән һүҙҙәр яҙылған Һәйкәлдә— алтын хәрефтәр менән «Мостай Кәримгә — Башҡортостан халҡы» тип башҡорт һәм урыҫ телдәрендә яҙылған. Гранит постаментта— Мостай Кәрим, һәйкәл авторы һәм уның асылған ваҡыты тураһында мәғлүмәт яҙылған табличкалар. Сквер биләмәһендә ике фонтан һәм ике ҙур булмаған бассейн урынлашҡан, бында автоматик һыу һибеү яйланмалы матур сәскә түтәлдәре, заманса яҡтыртыу системаһы урынлаштырылған, халыҡҡа йөрөү өсөн уңайлы юлдар эшләнгән. Майҙан махсус таш һәм төрлө төҫтәге гранит таҡтаташтар менән биҙәлгән. Скверҙа кистәрен ял итеүселәр өсөн махсус яҡтыртыу системаһы булдырылған. Һәйкәл янында иҫтәлекле көндәрҙә төрлө ижад кешеләре йыйыла, бында шиғри байрамдар ойошторола. Сквер ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Мостай Кәрим]] [[Өфө]] == Һылтанмалар == * [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/parks/28319 Сквер Мустая Карима ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926090144/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/parks/28319 |date=2020-09-26 }} * [https://www.bashinform.ru/news/903311-skver-imeni-mustaya-karima-v-ufe-priobrel-zavershayushchie-cherty/ Сквер Мустая Карима в Уфе ] * [https://www.tripadvisor.com/LocationPhotoDirectLink-g298518-d7074731-i371140624-Monument_Mustai_Karim-Ufa_Republic_of_Bashkortostan_Volga_District.html Памятник Мустаю Кариму] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мостай Кәрим]] [[Категория:Өфө һәйкәлдәре]] [[Категория:Өфө баҡсалары һәм парктары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Өфө ҡалаһы)]] ryafpi1cqz2d7pxwyzqmspahbkl4mmj 0 172868 1309960 1185378 2026-11-10T11:33:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309960 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салауат һыҙаһы'''— [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы [[Нөркә (Балтас районы)|Нөркә]] ауылындағы [[Салауат Юлаев]] исеме менән бәйле төбәк<ref>{{БЭ2013|90151|НӨРКӘ, Балтас р‑нындағы ауыл}}</ref>. [[Нөркә (Балтас районы)|Нөркә]]— [[1774 йыл]]дың 22 сентябрендә Салауат Юлаевтың хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышы булған ауыл<ref>{{БЭ2013|78312|Салауат Юлаев}}</ref>. == 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы менән бәйле ваҡиғалар == Хәҙерге Балтас районы ауылдарына [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773—1774 йылдарҙа Салауат Юлаев]] ике тапҡыр килә. Тәүге килеүендә ул [[Пугачёв Емельян Иванович|Е.Пугачёв]] ҡушыуы буйынса ғәскәр йыя. Был төбәктә Ҡара Табын улусы (хәҙерге Балтас районы ерҙәре лә унда инә)старшинаһы Ҡолой Балтас һәм Ирәкте улусы (хәҙерге Тәтешле районы ерҙәре лә инә) старшинаһы Шәрифулла Кейеков [[Екатерина II]] батшабикәгә тоғро ҡала. Уларҙың хөкүмәт ғәскәре менән бергә баш күтәреүселәр ҡулындағы [[Стәрлетамаҡ]]ты ҡамауҙа ҡатнашҡаны билдәле<ref name=" Стерлитамакская пристань">[https://sterlegrad.ru/society/123-sterpitamakskaja-pristan-v-gody.html Стерлитамакская пристань]</ref>. 1774 йылдың сентябрендә бик ҡаты алыштарҙан һуң Салауат аҙ ҡалған ғәскәре менән хәҙерге Балтас районына ингән ерҙәргә килә, Нөркә ауылы янындағы ҡалҡыулыҡта ул лагерь ҡора. Ауыл халҡы Салауат ғәскәрен хөрмәт менән ҡаршы ала. Ауылдың аҡһаҡалы Муса ҡарт был эштәрҙә башлап йөрөй, Салауат менән улар ныҡ дуҫлашып китә. Тирә-яҡ ауыл кешеләре лә Салауатҡа ғәскәр бирә, уны аҙыҡ-түлек, башҡа кәрәк- яраҡ менән тәьмин итә. Нөркә ауылынан көнсығыштараҡ яҫы ҡалҡыулыҡта ир-егеттәрҙе Салауат үҙе ҡабул итә. Салауат ғәскәренә Муса ҡарт та ике улын ебәрә. Салауат ғәскәр ҡабул иткән ҡалҡыулыҡ моронон әле лә «Приём тауы» тип йөрөтәләр. Ҡалҡыулыҡ янында һаҙламыҡ урындар, сороҡ-саҡыр күп булған. Салауат ғәскәре ошо һаҙмат урын аша тупраҡтан күпер һалған. Был күперҙең эҙе әле лә күренеп ята— хәҙер уны Салауат һыҙаһы тип йөрөтәләр («һыҙа»- рус. косогор; Арғы Салауат Һыҙаһы, Бирге Салауат Һыҙаһы). [[Файл:Пугачевщина, 1980. Х.м., 340x500, Белгородский государственный художественный музей.jpg |thumb|right|200px|Пугачёв ихтилалы.Белгород музейындағы картина]] Нөркәнән 15—18 саҡрым ерҙә хөкүмәт ғәскәре (етәксеһе-полковник Иван Карпович Рылеев) лагерь ҡорған<ref name="Иван Карпович Рылеев">[https://ru.freejournal.org/6803982/1/ryleev-ivan-karpovich.html Иван Карпович Рылеев]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Полковник Рылеев ғәскәре лагерь ҡорған ерҙе хәҙер «Торлағыр», тиҙәр. Йәғни «торған лагерь» урыны тигән һүҙ. Шул тирәнән, Нөркә тауы янында оҙаҡ йылдар төрлө уҡ башаҡтары, һуғыш ҡоралдары табыла, уларҙың ҡайһы берҙәре һуңыраҡ асылған Нөркә музейында һаҡлана. Салауат ғәскәре менән хөкүмәт ғәскәре араһында ара-тирә атыштар булып торған, ләкин иң ауыр һәм оҙаҡ алыш 1774 йылдың 22 сентябрендә була. Тарихсы-ғалим [[Гвоздикова Инга Михайловна|И. М. Гвоздикова]] пушкалар һәм мылтыҡтар менән ҡоралланған Рылеев ғәскәре баш күтәргәндәрҙең һөжүмен бер нисә тапҡыр кире ҡаға, Салауат Юлаев ғәскәре 400 кешеһен юғалтып, сигенергә мәжбүр була тип яҙа. Салауат Йәлдәк ҡәлғәһенә табан сигенә. <blockquote>Уҡ-йәйәләре былай ғына булмаған уларҙың, йыуан ғына ҡарама йә муйылдан эшләнгән йәйә ҙур бағанаға беркетелгән, кереше ат эсәгенән яһалған булған. Бындай йәйәнең керешен ат менән тарттырып сирттереп ебәргәндәр, ти. Уғы ла уның үҙе оҙон, үҙе йыуан, етмәһә, ҡанатлы булған. Башағы ла ҙур булған<ref name="Башкирские предания и легенды">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf Башкирские предания и легенды]</ref>.</blockquote> Ерле халыҡ Салауаттың һөйгән йәре Гөлбәзир ҙә был тарафтарҙан булған тип иҫәпләй. Уны Ҡолой Балтасевтың ҡыҙы Гөлфариза тип иҫәпләүселәр ҙә бар. Нөркә ауылындағы «Гөлбәзир» ҡатын-ҡыҙҙар фольклор ансамбленең исеме лә ошо тарихҡа бәйле ҡушылған. Нөркә янында Гөлбәзир тауы исемле тау ҙа бар. 2006 йылда Нөркә ауылы янындағы [[1774 йыл]]да яу булған аҡланда «[[Салауат йыйыны]]» республика байрамы үтте. Был урында иҫтәлекле билдә- таҡтаташ асыла. == Нөркә музейы == Нөркә ауылы тарихын архивтарҙа тарихсы- ғалим [[Усманов Әбүбәкер Нурийән улы|Әбүбәкер Нурийән улы Усманов]], педагог Х. Ф. Мостафин ентекле өйрәнә. Ул саҡтағы Нөркә урта мәктәбе директоры Х. Ф. Мостафин, Нөркә ауыл клубы директоры Ҡәҙим Вәлиев һәм тарихсы Ә.Н.Усманов башланғысы менән [[1978 йыл]]да ауылда Салауат Юлаев музейы булдырыла. Музейҙа «Салауатты ҡулға алыу һәм унан һорау алыу» стенды бар. Оҙайлы тикшереүҙән һуң (Ҡолой Балтас берҙән-бер шаһит булараҡ үҙ теләге менән [[Мәскәү]]гә барып етә) Салауат 175 ҡамсыға, танауын өҙөүгә һәм мәңгелеккә һөргөнгә хөкүм ителә. Уны атаһы Юлай Аҙналин менән бергә яу урындары буйлап йөрөтөп язалайҙар. Нөркәлә Салауат 25 тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырыла, [[Йәлдәк ҡәлғәһе]]ндә уның яңығына һәм маңлайына ҡыҙған тимер менән «З» «Б» «И» (злодей, бунтовщик, изменник) тигән билдә ҡуялар, танауын өҙөп алалар. == Нөркәнән алыҫлығы == • Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас]]): 14 км • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 84 км == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Балтас районы]] [[Нөркә (Балтас районы)]] [[Салауат Юлаев]] [[Усманов Әбүбәкер Нурийән улы]] == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Гвоздикова И. М.|заглавие=Салават Юлаев: Исследование документальных источников|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное издательство|год=1982|страницы=208}} * {{книга|автор=Гвоздикова И. М.|заглавие=Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачева|место=Уфа|издательство=Китап Пресс|год=1999|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||512}}|тираж=4000|isbn=5-295-01952-7|ref=Гвоздикова}} == Һылтанмалар == [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf Башкирские предания и легенды]<br> [https://web.archive.org/web/20170417135625/http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1476/2440/ Имяново. А. Н. Усманов]<br> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Балтас районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Салауат Юлаев]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Балтас районы)]] gp2jlxwsu2vgr8y701dk8d18zxg79rh 0 173167 1309804 1081665 2026-11-09T22:18:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309804 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Нәре |Национальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 54.385/58.0026 |CoordScale = 25000 |Страна = Россия |Регион = Башкортостан |Район = |Высота над уровнем моря = |Длина = 43 км |Ширина = 1,5—4 км |Высота = 1340 м |Объём = = |Вставка = }} '''Нәре''' — ({{lang-ru|Нары (хребет)}} [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] (Көньяҡ Урал) территорияһындағы һырт. == Атамаһы == Этимологияһы аныҡ түгел. "Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә «...мансиҙан ''нер -гора'' һүҙенән сығыуы ихтимал» тигән фараз бар<ref>Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, 114-се бит</ref>. Икенсе фараз буйынса атама фин-уғыр теленең "нер" һүҙенән килеп сыҡҡан, уға ярашлы был — ''тау армыты, морон'' тигәнде аңлата ==Тасуирламаһы== Көнбайыш өлөшө уның [[Ҡытау-Ивановск]] районында, [[Көньяҡ Урал]] тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан, [[Белорет районы]] буйлап Ҡытау йылғаһынан ([[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы) алып Кесе Ямантау киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Һырттың оҙонлоғо яҡынса 43 км, киңлеге 1,5—4 км, абсолют бейеклеге 1340 м. Рельефы ҡатмарлы. Һырт биләндәр менән төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ өлөштәргә бүленгән. Төньяҡ өлөшөндәге битләүҙәр һөҙәк, көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә — текә, ҡалдыҡ тауҙар, курумдар хас. Урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, егәлгә‑комаров свитаһы һәүерташтарынан тора. Һырт битләүҙәрендә Кесе Ҡытау (Йүрүҙән й. басс.), Төлмәй, [[Кесе Инйәр]] һ.б. йылғаларҙың ҡушылдыҡтары башлана<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/89345/ ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия», 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928052137/http://bashenc.online/ba/articles/89345/ |date=2021-09-28 }}</ref>. [[File:Вид с Нарытау. Белорецкий район. Башкортостан.jpg|слева|thumb|пкс 250|Нәре һыртынан күренеш.]] [[File:Хребет Нары. Белорецкий район, Башкортостан.jpg|Слева|thumb|пкс 250|Һыртҡа ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәре оҙатыуында ғына менергә мөмкин]] Тау түбәһендә таш ишелмәләре ята, түбәнерәк, диңгеҙ кимәленән 600-800 м бейеклектә еңел таҙа балсыҡлы тупраҡтар һәм эндемик, ҡомло тупраҡтар, улар тағы ла түбәндәрәк балсыҡ менән түшәлгән ваҡ ташлы һәм эре ҡомло еңел балсыҡлы тупраҡҡа күсә. Яланғас ерҙәрендә һәм тау тундраһы участкаларында үҫемлектәрҙең юғары тау реликт һәм эндемик төрҙәре осрай. Уларҙың күбеһе [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ландшафтында бейеклек бүлкәтлеге күренә: ҡара ылыҫлы шыршы‑аҡ шыршы урмандары һирәк урмандар һәм бейек үләнле тау болондары менән алмашына, уларҙан өҫтәрәк тау тундралары урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 650 м алып 1000 м тиклем бейеклектә аҡ шыршы-шыршы урмандары барлыҡҡа килтергән тау-тайга бүлкәте урынлаша, артабан 1000—1200 м бейеклектә — тәпәш ылыҫлы урман, кәкре ҡайын урманы һәм тау болондары тәшкил иткән яланғас тау аҫты бүлкәте урынлаша. Иң юғары бейеклектәрҙә бик күп яланғаслыҡтар араһында таулы тундра участкалары менән таулы-тундра бүлкәтлеге күренә. Нәре битләүҙәре үҫемлектәр менән ҡапланған, башлыса урман үҫемлектәре үҫә. Күберәк аҡ шыршы-шыршы һәм ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Бында тейен, һыуһар, мышы, айыу тереклек итә, ҡоштарҙан һуйыр, ала һәм тау тумыртҡалары, һоро торна, сел һ.б. йәшәй. Йылғала һәм шишмәләрҙә шаршы күкене, шамбы, ҡыҙыл балыҡ, бағры, алабуға бар<ref>[https://chel-portal.ru/enc/Нары Нары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223124840/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B |date=2020-02-23 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ba.wikipedia.org/wiki/Нәре_(йылға) Нәре (йылға)] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *{{БЭ2013|89345}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] 8nd7eajn883upzhoippg2wrq6u9fzzs 0 174379 1309903 1056681 2026-11-10T06:39:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309903 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Руска Михайлова Мануйлова''' ({{Lang-bg|Руска Михайлова Мануилова}})<ref name="monitor">[http://monitor.bg/article?id=27086 Актрисата Роза Попова простреляна от ревност]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — monitor.bg, 22 януари 2005</ref>, сәхнә псевдонимы '''Роза Попова''' (Мездра, Врачан өлкәһе) — болгар театры актрисаһы, режиссёр һәм театр эшмәкәре<ref name="геб">{{Бэб|9|3524 – 3525}}</ref>. == Биографияһы == Руска Михайлова Мануйлованың тыуыу урыны һәм сығышы тураһында мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы. Суҡындырыу тураһында таныҡлыҡҡа ярашлы, Роза Попова 1878 йылдың көҙөндә тыуған. Әсәһе — Филипина Глаз [[Нови-Сад]], атаһы — Михаил Манойлович, шулай уҡ шунда тыуған. Руска ата-әсәһен иртә юғалта, өлкән апаһы уның тураһында хәстәрлек күрә<ref name="Борджидарова">{{cite web |author= Ина Божидарова|url= http://homoludens.bg/articles/roza-popova-1878-1949/#_ftn2|title= Роза Попова (1878-1949)|lang= bg|website= Фондация Homo Ludens|publisher= |date= |accessdate= 2020-06-06}}</ref>. В возрасте 15 лет встречает своего будущего мужа, и уже в 16 лет они тайно женятся<ref name="monitor" />. 15 йәшендә үҙенең буласаҡ ирен осрата, һәм 16 йәшендә ул йәшерен никахлаша<ref name="monitor">[http://monitor.bg/article?id=27086 Актрисата Роза Попова простреляна от ревност] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — monitor.bg, 22 януари 2005</ref>. Өлкән синыфта Руска «Зора» күсмә театр труппаһына инә. Театр сәнғәтенә актёр һәм режиссер Константин Сапуновта өйрәнә. [[1897 йыл]]да Велико-Тырново ҡалаһында сәхнәлә «Ихлас дуҫлыҡ» пьесаһында София ролендә беренсе тапҡыр сығыш яһай<ref>{{книга|заглавие=Енциклопедия на българския тетаър|год=2008|издательство=Издателска къща „Труд“|место=София|isbn=9545287713|страницы=371}}</ref>. Иренең театр труппаһы менән сәйәхәт итә. 1900 йылдан 1902 йылға тиклем «Күҙ йәше һәм көлөү» театры труппаһында уйнай, шулай уҡ М. Стойковичтың хорват театр труппаһы составында сығыш яһай. Ғүмере буйы драматик ролдәрҙе башҡара, күп кенә йәмәғәт сараларында ҡатнаша, Болгарияла милли театр сәнғәтен үҫтереүгә әүҙем булышлыҡ итә, уның исеме мотлаҡ София, Пловдив, Русе ҡалаларының мәҙәни тормошо менән бәйле. Париж журналы «Минерва» уны «болгар [[Сара Бернар]]ы» тип атай («Македония» гәзитенең 26.XI.1933й. мәҡәләһе). Уның уҡытыусыһы, [[Бухарест]] консерваторияһын тамамлаусы һәм [[Болгария]]ның беренсе профессиональ актерҙарҙың береһе Константин Сапунов<ref>{{статья |автор= Терзиева М. Т|заглавие= Педагогическая и театральная деятельность Добри Войникова в Румынии|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/pedagogicheskaya-i-teatralnaya-deyatelnost-dobri-voynikova-v-rumynii/viewer|язык= ru|издание= Перспективы науки и образования|тип= Журнал|год= 2019|месяц= |число= |том= |номер= (40)|страницы= 405-414|doi= 10.32744/pse.2019.4.31|issn=}}</ref> Роза Попованың «һирәк фажиғәле талантын» билдәләй<ref name="Попова">{{cite web |author= |url= https://trud.bg/маниак-прострелва-роза-попова/|title= Маниак прострелва Роза Попова|lang= bg|website= Труд медия|publisher= |date= |accessdate= 2020-06-06}}</ref>. Болгар театры тураһында мәҡәләһендә Гео Милев Роза Попованы һәм Адриана Будевскаяны Болгарияның берҙән-бер ысын драматик актрисалары кеүек билдәләй. [[Балҡан һуғыштары]] йылдарында роза сәхнгәне ҡалдыра һәм хәрби госпиталдә ҡорһаҡ тифы менән яфаланғандарҙы тәрбиәләй. Ҡайтыу менән уны үҙ театрын булдырыу идеяһы солғай. Ире менән ул буласаҡ театр проектына ижади база һәм финанс булдырыу өсөн Деде Агачҡа юллана. 1915 йылда Деде Агачта уларҙың йорто бомбаға эләгә һәм емерелә, уның менән буласаҡ театр өсөн пьеса оригиналдары, тәржемәләр, гардероб, китапхана юҡҡа сыға<ref name="Борджидарова "/>. 1900 йылдан уны маниакаль табыныусы, Врацанан 25 йәшлек уҡытыусы һәм шағир Тодор Богданов эҙәрлекләй<ref name="геб" />. 1903 йылдың 20 ғинуарында ул Розаға һәм үҙенә ата. Актриса ауыр яралана һәм оҙаҡ дауалана. Һөжүм Софияла шау-шыулы ваҡиғаға әүерелә, һәм бер аҙҙан Розаны Милли театрҙан эштән бушаталар<ref name="геб" />. 1904 йылдан 1906 йылға тиклем ул әленән әле режиссер сифатында сығыш яһай һәм парраллель рәүештә [[Пловдив]]та театр труппаһында сәхнәлә сығыш яһай. Шунан ул [[Вена]]ға әҙәбиәт һәм [[Вена университеты]]нда медицина өйрәнеү өсөн сығып китә. 1908 йылда Болгарияға ҡайта һәм ҡабаттан уны Милли театрға эшкә саҡырып алалар. Унда ул [[1910 йыл]]ға тиклем уйнай. 1910—1911 йылдарҙа ул Русе ҡалаһында театрҙа беренсе режиссер-ҡуйыусы була<ref>{{Cite web|url=http://www.rusetheatre.com/история_137_146|title=История на русенския драматичен театър (болг.). Драматичен театър „Сава Огнянов“, Русе.|author=|website=|date=|publisher=www.rusetheatre.com|accessdate=2020-03-24}}</ref>. Күпмелер ваҡыт Ирекле театрҙа эшләй. Ул боронғо грек трагедияларынан алып хәҙерге драмаға тиклем донъя әҙәбиәте әҫәрҙәрен үҙ эсенә алған театр программаһын эшләй, әммә идеяларын тормошҡа ашырыу өсөн инвесторҙар таба алмай. Драматург һәм тәнҡитсе Святослав-Камбуров-Фурене менән берлектә беренсе болгар театр студияһына нигеҙ һала, унда театр педагогикаһы менән шөғөлләнә. Камбуров уның өсөн Дилантур псевдонимы аҫтында нәшер ителгән «Завет» пьесаһын ҡуя. Тиҙҙән студия ябыла, ауыр тормош башлана, Розаның һаулығы насарая, ул өйҙә ултыра. Иң ауыр йылдар 1923 йылдан 1925 йылға тиклем һуҙыла. Апаһының ире төрмәлә үлтерелә, актриса берҙән-бер ҡорамынан — сәхнәнән айырыла<ref name="Борджидарова "/>. 1923 йылда Болгар театр студияһына нигеҙ һала. 1926 йылдың 15 майында Милли театр ике бөйөк актрисаның — Роза Попованың һәм Маня Икономованың театр һәм ижади тормошоноң 25 йыл тулыуы айҡанлы тантаналы байрам ойоштора. Уларҙың эшенә арналған материалдар йыйынтығы баҫылып сыға. Актриса байрамда ҡатнашмаҫ өсөн баш ҡаланан китә. Ул с әхнәнән китеүе һәм мемуарҙар яҙа башлауы тураһында белдерә. Роза Попова бик һирәк булһа ла уйнауын дауам итә. 52 йәшендә, 1930 йылда Зудермандың пьесаһы буйынса Стоян Поповтың юбилейына арналған спектаклдә Магда ролендә сығыш яһай. Уның был ролдә һуңғы тапҡыр күренеүе өс йылдан һуң Зудерман үлеменең бишенсе йыллығын рәсми байрам итеүҙә була. Барлыҡ тиерлек София гәзиттәре был тамашаны яҡтырта. Роза Попованың сығышы баш ҡала аудиторияһында һоҡланыу тыуҙыра. «Бәрхәт тауышы яңғырай, әрнетә һәм тулҡынландыра. Ул туранан-тура күңелдәргә үтеп инә, һәм был тауыш күңелдең бер ҡылын да битараф ҡалдырмай», — тип яҙа 1933 йылда болгар шағиры Владимир Русалиев «Болгар милли театр» мәҡәләһендә. 1926 йылда Теодор Траянов үҙенең «Песня странника» поэмаһын Роза Поповаға арнай<ref>{{Cite web|url=http://chitanka.info/text/6962-skitnishki-napev|title=„Скитнишки напев“|first=Теодор|last=Траянов|publisher=Моята библиотека|lang=bg|accessdate=2015-01-21}}</ref>. Уның профессиональ эшмәкәрлеге тураһында һуңғы мәғлүмәт 1937 йылға ҡарай, ул саҡта Роза Попованы Шуменда өлкә оперетта һәм драма театрын етәкләргә саҡыралар, унда ул театр директоры була<ref name="Попова"/>. Шумен халҡы хәтирәләре буйынса, Роза һәм Стоян Поповтар гастролдәр ваҡытында ғына түгел, шулай уҡ дәүләт хеҙмәте йылдарында ла аҙыҡ-түлек һатып алыу сөнө китапханаларынан китап һаталар. Ике миҙгел дауамында Роза Попова труппаның яңы театр репертуарын ойоштора, һуңғараҡ унан бөйөк болгар театры актёрҙары сыға. Шумен театры йылъяҙмаһында был осорҙо, башлыса, «Иванку — убийца Асении» спектакле менән бәйләйҙәр. Төп ролде Димитр Стратег (Исак), Роза Попова (Мария) һәм Владимир Шейтан (Иванку) башҡара<ref name="Борджидарова "/>. Ире үлгәндән һуң Роза Попова театрҙан бөтөнләй китә. Ҡабаттан Святослав Камбуровҡа кейәүгә сыға, әммә уның һаулығы ныҡ ҡаҡшай, һәм ул ауылға китә, унда апаһы менән йәшәй. Улар етешһеҙ, хатта ярлы тиерлек йәшәй, актриса 1949 йылдың 11 апрелендә Мездрала бәләкәй генә йортта вафат була. Ул XIX быуат аҙағы һәм XX быуат башының Европа театры тормошона инеп китә алған үҙ ваҡытының рәссамы булараҡ хәтерҙә ҡала. Михаил Арнаудов актриса тураһында былай тип яҙа: {{Цитата башы}}«Болгар театрын булдырған Болгария халҡының ижади көстәре бай ине, әммә улар араһында бик һирәк булган Роза Попова ла бар ине. ... уның таланты сит илдә болгар сәхнәһен биҙәгән һәм болгар исемен данлаған …»{{Цитата аҙағы}}II дәрәжә ҡатын-ҡыҙ тәреһе һәм гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн Халыҡ ордены менән бүләкләнә<ref name="Борджидарова "/>. == Революция һәм әҙәби эшмәкәрлеге == Әҙәбиәт һәм театр эшмәкәрлегенән тыш Роза Попова тәржемә һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнә — ул күпселек пьесалар тәржемә итә, уларҙы сәхнәгә ҡуя, мемуарҙар, шиғырҙар, легенда, хикәйә, тәнҡит мәҡәләләр яҙа<ref name="геб" />. Роза Попова [[Македония]] һәм Көнсығыш Фракия революция хәрәкәтенә ҡушыла. 1913 йылда Македония һәм Көнсығыш Фракия милицияһының хәрби госпиталендә шәфҡәт туташы була<ref name="геб" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Болгария тәржемәселәре]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1949 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1879 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Болгария шәхестәре]] [[Категория:Режиссёрҙар]] [[Категория:Театр эшмәкәрҙәре]] 7uxlg75qp4db5vimh2600tommg6uwa3 0 175042 1309872 1303169 2026-11-10T04:31:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309872 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Sherbn|04.05.2021}} {{Ук}} [[File:Lutherstadt_Wittenberg_09-2016_photo06.jpg|thumb|upright=1.2|Door displaying the ''[[Ninety-five Theses]]'' at [[All Saints' Church, Wittenberg]]. According to tradition, in 1517 [[Martin Luther]] nailed his ''Theses'' to this door, beginning the Reformation.Виттенберг. Ошо сиркәү ишегенә М.Лютер үҙенең 95 тезисын беркетеп ҡуйған|alt=]] '''Протестантизм''' ({{lang-ru|Протестанти́зм или протеста́нтство}})<ref> * [http://enc-dic.com/efremova/Protestantstvo-87736.html Протестантство] // {{книга|автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный: Св. 136000 словарных статей, около 250000 семантических единиц : В 2 т|ссылка=http://www.efremova.info/|место=М.|издательство=[[Русский язык (издательство)|Рус. яз.]]|год=2000|серия=Библиотека словарей русского языка|isbn=5-200-02800-0|ref=Ефремова}} * [http://enc-dic.com/academic/Protestantstvo-49521.html Протестантство] // {{книга|заглавие=[[Малый академический словарь|Словарь русского языка: В 4-х т.]]|ответственный=[[Институт русского языка Академии наук СССР|АН СССР, Ин-т рус. яз.]]; Под ред. [[Евгеньева, Анастасия Петровна|А. П. Евгеньевой]]|издание=2-е изд., испр. и доп|место=М.|издательство=[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]|год=1981—1984}} * [http://enc-dic.com/ushakov/Protestantstvo-61037.html Протестантство] // [[Толковый словарь Ушакова]] * {{книга |автор= |часть=Протестантство |ссылка часть=http://enc-dic.com/kuzhecov/Protestantstvo-37482.html |заглавие=Большой толковый словарь русского языка: А-Я |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=[[Институт лингвистических исследований РАН|РАН. Ин-т лингв. исслед.]]; Сост., гл. ред. канд. филол. наук С. А. Кузнецов |издание= |место=СПб. |издательство=[[Норинт]] |год=1998 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=1534 |серия= |isbn=5-7711-0015-3 |тираж= |ref=}} </ref> (от {{lang-la|protestatio}}<ref name="БРЭ"/> — «протест, тантаналы иғлан итеү, белдереү») — [[православ дине]] һәм [[католицизм]] менән бергә [[христианлыҡ]]тың өс төп йүнәлешенең береһе. Ул бойондороҡһоҙ сиркәүҙәрҙән, сиркәү берләшмәләренән һәм деноминацияларынан тора. Протестантлыҡ [[Реформация]] — [[XVI быуат]]та Европалағы католик сиркәүенә ҡаршы христиандар хәрәкәте йүнәлеше әүҙемләшкән дәүерҙә барлыҡҡа килгән . == Тыуыу тарихы == Протестантизм [[Европа]]ла [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында Рим-католик сиркәүе институттарын инҡар итеү һәм уға ҡарата опппозиция булараҡ [[Реформация]] осоронда барлыҡҡа килгән, уның идеалы (маҡсаты)- [[апостол]]дар осорондағы (иртә христианалыҡ) христианлыҡты тергеҙеү. Реформация яҡлылар фекеренсә, Рим-католик сиркәүе урта быуаттарҙа схоластик дин тәғлимәте һәм төрлө йолалар булдырыу арҡаһында тәүге христиан принциптарынан алыҫлашҡан. [[Файл:Diet of Worms.jpg|right|thumb| Мартин Лютер Вормс рейхстагында]] Дини революцияның башында монах, профессор [[Мартин Лютер]] тора. [[1517 йыл]]дың 17 октябрендә Мартин Лютер тәүге тапҡыр асыҡтан-асыҡ сығыш яһай, ул католик сиркәүенең индульгенциялар менән һатыу итеүе, чистилище, үлгәндәр өсөн доға уҡыу һәм изгеләрҙең эшмәкәрлеге арҡаһында христиандарҙың ҡотола алыуы тураһындағы тәғлимәткә ҡаршы [[95 тезис]]ын халыҡҡа еткерә. Бынан тыш ул [[Рим папаһы]] власын, руханиҙарҙың айырыуса изге булыуын һәм уларҙың кеше менән Алла араһында аралашсы була алыуын, сиркәү йолаларын һәм сиркәүҙең донъяуи власҡа (император, король, кенәз) буйһоноуын инҡар итә <ref name="Энциклопедия.ua">[http://www.history.org.ua/?termin=Protestantyzm ПРОТЕСТАНТИЗМ] // [[Энциклопедия истории Украины]] // [[Институт истории Украины НАН Украины]]</ref>. == Атаманың килеп сығышы == «Протестантизм» термины немец кенәздәренең Лютерҙы яҡлап белдергән Шпайер протестына бәйле. 1521 йылғы Вормс эдикты буйынса папа нунцийы [[Мартин Лютер]]ҙы енәйәтсе-еретик тип иғлан итә. Быға яуап итеп, [[1526 йыл]]да Шпейер рейхстагы Лютер яҡлы кенәздәр талабы буйына килһә рейхстагҡа тиклем Вормс эдиктын ғәмәлдә түгел тигән ҡарар ҡабул итә. Ләкин 1529 йылғы Шпейер рейхстагы Вормс эдиктын яңынан ғәмәлгә индерә. Быға яуап итеп, рейхстагта булған биш кенәз һәм ун биш ирекле ҡалаһы (Изге Рим империяһы cоставындағы) «Шпайер протестацияһын» төҙөй һәм уны иғлан итә. Был документ исеме буйынса [[Реформация]] яҡлылар протестанттар тип атала башлай. Реформация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән католик булмаған конфессиялар барыһы бергә «протестантизм» тип йөрөтөлә<ref name="Энциклопедия.ua"/>. ==Протестант дини тәғлимәтенең тарихы == === Ортодокс протестантизм теологияһы === {{main|Доктрины протестантизма}} ==== Реформация ==== Классик протестант теологияһы XVI — XVIII быуат башында формалашҡан, был дәүерҙә [[Реформация]]ның төп идеялары һәм догматик һәм практик дини тәғлимәте аңлатыла<ref name="БРЭ">{{БРЭ |статья= Протестантлыҡ|ссылка= https://bigenc.ru/religious_studies/text/4427314|id= 4427314|автор= [[Куропаткина, Оксана Владимировна|О. В. Куропаткина]]|том= |страницы= |год= |ref=БРЭ }}</ref><ref name=autogenerated20130722-1>Религиоведение: энциклопедический словарь. [[Забияко, Андрей Павлович]], [[Красников, Александр Николаевич]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна]]. Академический проект, 2006. Страниц: 1254.</ref>. Классик теология протестантизм «ортодоксия»һын тәшкил итә һәм табыныу (инаныу), хиротония барлыҡ христиандар өсөн дә мөмкин (всеобщее священство, руханиҙар вазифаһын ябай протестант христиандар башҡара ала), [[Библия]]ның ғәҙәттән тыш авторитеты, кешенең тәбиғи гонаһлы булыуы һәм Алла изгелеге буйынса ғына ҡотолоу мөмкинлеге кеүек төшөнсәләрҙе эсенә ала{{sfn|Смирнов М. Ю.|2005}}. Шул замандарҙағы Рим-католик сиркәүе тәғлимәтенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған Реформация дини тәғлимәте һөҙөмтәһе булараҡ, ул Quinque sola принциптары — биш латин тезисы «Биш „ тик“» тигәнде аңлатҡан биш латин тезисы формаһында яҙылған. Хиротония (всеобщее священство) принцибы менән Quinque sola- хәҙерге заман протестантизмы теологияһының нигеҙе. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|thumb| Мажвидастыүң [[Катехизис]]ы — [[литова теле]]ндәге тәүге китап]] Классик теологияның төп тезистары : - Библия — берҙән-бер Алла биргән һәм ысын Алла һүҙе, христиан доктриналарының берҙән-бер, асыҡ һәм үҙен-үҙе аңлатып торған сығанағы (йәки берҙән-бер изге китап). - Гонаһтар тик Инаныу (Иман) аша ғәфү ителә, ә изге эштәр һәм ҡылыҡтар өсөн түгел. - Ҡотолоу тик Алла изгелеге (бәрәкәт) булып килә, бары тик Иисус хаҡы өсөн кеше уға лайыҡ булмаған изгелек һәм бүләк булып, ә гонаһ ҡылған кеше ни өсөндөр (ниндәйҙер ҡылыҡ, эшмәкәрлек, бүләк биргән һ.б. өсөн түгел) алған бүләк булып килмәй. - Иисус— Алла менән кеше араһында берҙән-бер аралашсы, ''ҡотолоу'' тик уға инаныу, ышаныу (иман) аша ғына бирелә. - Кеше тик Алланы ғына сикһеҙ хөрмәт итергә һәм уға ғына табынырға тейеш, сөнки ''Ҡотолоу'' тик уның ихтыяры һәм ғәмәле аша ғына бирелә — Иисустың тәрелә гонаһтар ярлыҡау бүләге генә түгел (кешелекте ярлыҡау өсөн Иисус тәрелә ерҙәге тормошон бирә), Инаныу һәм христиандар йөрәгендә Изге Рух тарафынан тыуҙырылған Ҡотолоуға инаныу бүләге. Протестантизмдың классик тәғлимәттәре Реформацияның түбәндәге дини докуменеттарында сағылдырыла: [https://calvinism.ru/theol.htm Гейдельбергский Катехизис 1563 года] (Германия), [https://web.archive.org/web/20070928121213/http://liber.concordia.ws/index.htm Книга Согласия 1580 года] (Германия), [[Дордрехтский синод|Каноны Дордрехтского Синода]] [https://calvinism.ru/theol.htm 1618—1619 годов], (Дордрехт, Нидерланды), [http://www.calvinism.ru/west.htm Вестминстерское исповедание веры 1643—1649 годов] (Вестминстерское аббатство, Лондон, Великобритания). Протестант теологияһына нигеҙ һалыусылар: [[Мартин Лютер]], [[Кальвин Жан|Жан Кальвин]], [[Цвингли Ульрих|Ульрих Цвингли]], [[Меланхтон Филипп|Ф. Меланхтон]]. ==== Евангеликализм ==== [[Файл:Hutterer-Chor1.jpeg|thumb|250px|Гуттериттар хоры]] XVIII—XIX быуаттарҙа Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Америкала протестант сиркәүҙәрендә [[евангеликализм]] (evangelicalism) барлыҡҡа килә. Был лютеран, англикан һәм реформаттар сиркәүе эсендәге, ҡоро догматика һәм иерархиялылыҡҡа яуап итеп тыуған хәрәкәт, ҡайһы бер осраҡта уның нигеҙендә Мәғрифәтселек быуаты тыуҙырған [[атеизм]], [[деизм]] һәм [[рационализм]] ята<ref>{{cite web|url=http://www.pravenc.ru/text/180930.html|title=ЕВАНГЕЛИКИ|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J70ihvZe?url=http://www.pravenc.ru/text/180930.html|archivedate=2013-08-24|accessdate=2013-08-17|deadlink=no}}</ref>. Евангеликализмдың үҙенсәлектәре<ref>Bebbington D. W. Evangelicalism in Modern Britain: A History from the 1730s — to the 1980s. L.; Boston, 1989</ref><ref>George M. Marsden, Understanding Fundamentalism and Evangelicalism, Eerdmans, Grand Rapids, 1991, p. 4</ref>: - Рухи яңырыуға ынтылыш (Стремление к рождению свыше), уға тик инаныу һәм Алла биргән бәрәкәт, изгелек ([[благодать]]) менән генә етеп була. - [[Библия]]ны Алланың пак Асышы, кеше тарихының һәм кеше гонаһтарын һәм гонаһтар ғәфү ителеүҙең төрлө осорҙарын тура мәғәнәлә асып биреү тип таныу. - Христиандар әүҙемлеге позицияһы- миссионерҙар эшмәкәрлеге һәм христиандар йәмғиәте эсендә аралашыу аша күрһәтелгән христиандар әүҙемлеге. - Крестоцентризм позицияһы (crucicentrism) — Христостың Тәреләге Ҡорбанына айырыv иғтибар итеү, уның аша Иисусҡа инанғандар ғәфү ителә һәм ҡотҡарыла ала. - Христиандарҙың рухи үҫешенең мөһимлегенә инаныу. Евангеликализм тарихында Яңы Англияла Бөйөк беренсе уяныу (Великое пробуждение, 1730—1740) осоро - уның ваҡытында вәғәздәр асыҡ һауала үткәрелә, һәм [[АҠШ]]-та Икенсе уяныу ( Второе Великое пробуждение, 1800—1830) осоро була- унда XX быуат евангеликализмына ныҡ тәьҫир иткән идеялар авторы Чарлз Финни ҡатнаша. Айырыуса киң билдәле эшмәкәрҙәр: [[Уэсли Джон|Джон Уэсли]], [[Уайтфилд Джордж|Джорж Уайтфилд]], [[Эдвардс Джонатан (проповедник)|Джонатан Эдвардс]], Чарлз Финни. ==== Фундаментализм ==== Фундаментализм (fundamentals — основы, нигеҙ) — консерватив евангеликалдар араһында XIX быуат аҙағы— XX быуат башында христиан модернизмы һәм либераль теология таралыуға яуап булараҡ барлыҡҡа килгән күп конфессиялы хәрәкәт. «Фундаментализм» атамаһы 1910—1915 йылдарҙа был хәрәкәт вәкилдәре тарафынан сығарылған «Основы: свидетельство истины» (The Fundamentals: A Testimony To The Truth) брошюралары буйынса бирелгән<ref>[[Кошко, Мария Владимировна|Кошко М. В.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/poyavlenie-i-razvitie-protestantskogo-fundamentalizma-v-ssha Появление и развитие протестантского фундаментализма в США] // Вестник Ленинградского государственного университета им. А. С. Пушкина. 2013. № 2. Т. 2.</ref><ref name="dic.academic.ru">[dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1323/ФУНДАМЕНТАЛИЗМ Фундаментализм Религиозный]</ref>. Фундаментализмдың төп идеялары Ниагара бибилия конференциялары (1878—1897) һәм Пресвитериан сиркәүе Генеральассамблеяһы (1910) эшләгән ваҡытта формалашҡан<ref name=autogenerated3>[http://www.pravenc.ru/text/180930.html Евангелики]</ref> һәм биш принцип рәүешендә яҙып ҡуйылған: - Библия Алланан һәм ул теүәл (Богодухновенность и непогрешимость Библии). - Иисус Христос Алла тәбиғәтле һәм ул гонаһһыҙ юл менән яралған (Божественная природа и непорочное зачатие Иисуса Христа). - Иисус тәрелә кешеләрҙең гонаһтары өсөн үлгән ( Смерть Иисуса на кресте за грехи людей). - Иисус Христос үлгәндән һуң уның тәне яңынан терелә (Физическое воскресение Иисуса после смерти). - Иисус Христос киләсәктә кире ҡайтасаҡ (Возвращение Иисуса Христа во плоти в будущем). Фундаментализмға Библияла донъяны булдырыуҙы һүрәтләүҙе ''диспенсационализм'' (Алла һәр бер тарихи осорҙо Асыш (откровение) итеп бирә, Алла менән кеше араһында һәр бер осорҙа айырым килешеү төҙөлә) позицияһынан аңлау, йәки мөмкин булған урындарын (Библияның) туранан -тура аңлау, теологияла яңыртыу һәм секуляризация тенденцияларын (диндең, сиркәүҙең йәмғиәттәге ролен кәметеү), шулай уҡ эволюция теорияһын ҡабул итмәү хас. Даутонда (Теннеси) «[[Обезьяний процесс]]» (1925) үтеү ошо ҡараштарға бәйле була, был процестан һуң фундаменталистар бер нисә штатта Дарвин теорияһын уҡытыуҙы рәсми тыйыуға өлгәшә<ref name="dic.academic.ru"/>. 1919 йыл — Бөтә донъя христиандарҙың фундаменталистик ассоциацияһы булдырыла. 1942 йыл — евангелистарҙың Милли ассоциацияһын булдырыу, был 1930 йылдарҙа хәрәкәттең көсһөҙләнеүенән һуң яңынан популярлашыуына булышлыҡ итә<ref name="dic.academic.ru"/>. Фундаменталистар хәрәкәтенең иң билдәле эшмәкәрҙәре: {{не переведено 3|Мейчен, Джон|Джон Мейчен||John Gresham Machen}}, {{не переведено 3|Торрей, Рубен|Рубен Торрей||R. A. Torrey}}, {{не переведено 3|Чафер, Льюис Сперри|Льюис Сперри Чафер||Lewis Sperry Chafer}} (Даллас дини семинарияһына нигеҙ һалған), {{не переведено 3|Фуллер, Чарльз|Чарльз Фуллер||Charles E. Fuller}} ( Фуллер семинарияһына нигеҙ һалған). === Диалектик теология === Диалектик теология, йәки көрсөк (кризис) теологияһы — XX быуаттың 20—30 йылдарында Европала барлыҡҡа килгән протестантизм теологияһы йүнәлештәренең берһе. Был теология мәктәбенә [[Швейцария]]нан пастор Карл Барт була, ул үҙенең «Толкование на послание апостола Павла к римлянам» (2 изд., 1922) тигән китабында шул дәүерҙә ҡабул ителгән Библияны либераль тәфсирләүгә ҡаршы ҡәтғи протест белдерә {{sfn|Хегглунд|2001|с=341|loc=гл. 34. «Теология начала XX века. Современные направления и идеи»|name=ХБ.ДТ}}. Шул уҡ ваҡытта дини ҡараштар мөһимлеге буйынса бер-береһе менән сағыштырып булмаған төшөнсәләрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу рәүешендә асып һалына, мәҫәлән, Алла һәм кеше, мәңгелек һәм ваҡыт, инаныу һәм дин һ.б., һөҙөмтәлә был теология диалектик теология тип йөрөтөлә башлай. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, диалектик теология— ниндәйҙер кимәлдә [[Реформация]] идеяларына кире ҡайтыу<ref>{{БСЭ3|статья=Диалектическая теология}}</ref><ref>[https://bigenc.ru/philosophy/text/1954442 ДИАЛЕКТИ́ЧЕСКАЯ ТЕОЛО́ГИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801221846/https://bigenc.ru/philosophy/text/1954442 |date=2019-08-01 }}, [[Большая российская энциклопедия]] // [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]]</ref>, откуда произошло ещё одно её название — «неоортодоксия». Диалектик теологияның төп принциптары : — Алла менән кеше араһында тәрән айырма бар, Алла кешенең Уны рациональ фекер йөрөтөү аша үҙ алдына танып белеү мөмкинлегенән ситтә тора. — Христианлыҡ мораль, культ ритуалы, социаль ғәҙеллек идеялары йыйылмаһы түгел һәм хәҙерге цивилизация мәнфәғәттәренә яраҡлаштырыуҙы талап итмәй<ref name="НФЭ.ДТ">{{Источник/НФЭ|Диалектическая теология|[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01f00c010290b9c52ef2ffef}} </ref>. — Кеше үҙ аллы Алланы танып белә алмаһа ла, Алла Үҙе кешегә асыла<ref name="НФЭ.ДТ" />. — «Иисус Христос— берҙән-бер Алла ''Һүҙе''» һәм христиан теологияһының берҙән-бер маҡсаты, асылы һәм эстәлеге. Тик Иисусҡа ышанып ҡына кеше алла алдында гонаһ эшләү, яңғылышыу һәм башбаштаҡланыуҙан ҡотола ала<ref name="НФЭ.ДТ" />. — Библия — сиркәү вәғәздәренең нормаһы һәм критерийы. Алла Һүҙе вәғәздә еткерелгән хәбәрҙә генә йәшәмәй, ә вәғәз яҙма һүҙгә, йәки Библияға һылтана<ref name="ХБ.ДТ" />. Диалектик теология сиктәрендә консерватив фундаменталистик ҡына түгел, ә либераль-теологик тенденциялар ҙа була, был уның һуңыраҡ тарҡалыуына килтерә. Хәҡиҡәт тик Христос хәбәрендә генә, Алла асышында (откровение) ғына, ә тәбиғәте менән гонаһлы кешелә һәм сәйәси уйындар менән мауығып китеүсе сиркәүҙә түгел тигән идеяны үҫтереп, немец протестант теологы Бультман Евангелиенан (Инжилдән), уның фаразлауынса, кешеләр яҙғанды айырырға тәҡдим итә. Ул Яңы Ғәһедте мифтарҙан айырыу («демифологизация») программаһын тәҡдим итә, уға ярашлы Инжил (Евангелие) текстарында ул мифология итеп ҡарап булған фрагменттарҙы айыра һәм уларҙы тейешенсә аңлата (интерпретация) (Бультман мифологияны алып ташларға тимәй, ә уларҙы баштағы маҡсатҡа ярашлы аңлатырға кәрәк тип иҫәпләй, шул осраҡта ысын миф ситкә ҡуйыла)<ref name="ХБ.ДТ" />. Алланы ''Һүҙ'' аша ғына түгел, ә башҡа ысулдар аша ла танып белергә була тип уйлап, Бультман һәм башҡа диалектик мәктәп теологтары философия Алла ''Һүҙен'' аңларға ярҙам итә ала тип фаразлай, шулай итеп, улар ысынында үҙҙәре инҡар иткән либераль теология идеяларына кире әйләнеп ҡайта.<ref name="НФЭ.ДТ" /> Был фекер консерватив теологтарҙың ҡәтғи тәнҡит утына тотола. Диалектик теологияның тарҡалыуына сәйәси ваҡиғалар ҙә тәьҫир итә: Карл Барт һәм Пауль Тиллих фашистик идеологияны ғәйепләп сыға<ref>Диалектическая теология // Христианство: Словарь/ Под общ. ред. [[Митрохин, Лев Николаевич|Л. Н. Митрохина]].— М.: [[Республика (издательство)|Республика]], 1994. — С. 129. ISBN 5-250-02302-9.</ref>, ә Гогартен менән Рудольф Бультман нацистарға яҡын булған «Немец христиандары» менән хеҙмәттәшлек итә. Консерватив йүнәлештәге «неоортодоксия» формаһындағы идеялар<ref name="НФЭ.ДТ" /> АҠШ-та ары үҫешә, ләкин АҠШ-та неоортодоксия позициялары тағы ла консервативыраҡ булған фундаментализм тарафынан көсһөҙләнә. Диалектик протестант мәктәбе теологтары: Карл Барт, Пауль Тиллих, Рудольф Бультман, Фридрих Гогартен. ==== Йәшәү рәүеше, этика һәм мораль мәсьәләләре ==== [[Макс Вебер]] «Протестант этикаһы һәм капитализм рухы» (''[[Протестантская этика и дух капитализма]]'') китабында протестантизм йолалары һәм ҡараштарының капиталистик кәсепселек (промысел) һәм эшҡыуарлыҡ азатлығына ыңғай тәьҫир итеүен билдәләй. Протестантлыҡдың был һыҙаты хәҙерге заманда айырыуса АҠШ-та һәм донъялағы ҡайһы бер илдәрҙә таралған. Вебер, мәҫәлән, тәү осорҙа ''капитал туплау сығанағы'' тип [[аскетизм]] һәм байлыҡ туплауҙы атай. Ғаиләләр, секта һәм общиналарҙағы бер-береңә ышаныс ''ваҡытты бушҡа уҙҙырмау'' (һәр саҡ эш менән мәшғүл булырға) менән бергә сауҙа һәм банк эше, һуңыраҡ эре сәнәғәт капиталының үҫеүенә килтерә (был өлкәлә протестанттар күптәргә өлгө булырлыҡ). Протестантлыҡ этикаһы тарихи яҡтан инаныу аша ''аҡланыу'' (оправдание верой) һәм Sola Fide (спасение «только верой») протестант дини тәғлимәтенә бәйле. ''Һөйөү'' инаныу һөҙөмтәһе итеп ҡарала, «схоласттар уйлағанса, һөйөү инаныуҙы булдырмай, ә киреһенсә, ''инаныу'' һөйөүҙе булдыра»{{sfn|Хегглунд|2001|loc=гл. 21. «Лютер»}}. Классик протестант дини тәғлимәте буйынса Евангелие (Инжил) Ҡанунындағы әхлаҡ талаптарының маҡсаты— төрлө эштәр эшләүгә этәреү, изгелеккә ярҙам итеү һәм яуызлыҡҡа ҡамасаулау. '''Ҡанундың рухи әһәмиәте— [[гонаһ]]ты күрһәтеү, асып һалыуҙа (указать) һәм шуның менән [[тәүбә]]гә (покаяние) килтереүҙә'''. [[Мартин Лютер]] буйынса Инжил (Евангелие) Ҡанун нигеҙендә һәм уға бәйле өйрәтелергә тейеш, юҡһа уның мәғәнәһе ҡалмай. Антиномистар менән бәхәс барышында Мартин Лютер һәм ортодокс дин белгестәре Тәүатта (Библияның иң боронғо өлөшө) яҙылған әхлаҡ нормалары христиандар өсөн мөһим түгел һәм уларҙы «Евангелие» номалары менән алмаштырырға кәрәк тигән фекергә ҡаршы сыға{{sfn|Хегглунд|2001}}. Тәүрат (Ветхий Завет) менән Яңы Ғәһедтә (Новый Завет) яҙылған эхлаҡ нормаларының берҙәмлеге һәм күсәгилешлеге тураһындағы ҡараш ортодокс протестант теологтарына бөгөн дә хас. Хәҙерге протестантизмда антиномизм идеялары дини ойошмалар эшмәкәрлегендә күренә, улар Хоҙай Ҡануны (Божий Закон һәм Ун Васыятҡа-[[Десять заповедей]]) нигеҙләнгән әхлаҡ системаһы урынына башҡа системаны уйлап сығара. Антиномизм этикаһындағы әхлаҡи идеалдар үҙҙәре изгелектең урынын алырға ынтыла, улар кешеләрҙе хөрәфәттәрҙән ҡотҡарырға, кеше ихтыяждарын тулыһынса ҡәнәғәтләндерергә вәғәҙәләй. Ортодокс (эҙмә-эҙлекле, дин нигеҙҙәренә тоғро) христиан этикаһында бындай ҡараш Изгелек (Благодать, Бәрәкәт, Алланың Рәхмәте) тураһындағы тәғлимәтте яуыз ниәттә гонаһлы тәнде ҡәнәғәтләндереү өсөн файҙаланыу тип иҫәпләнә, һәм ул ҡайһы бер зинаны (боҙоҡлоҡ, фәхеште) ғәфү итеүсе һәм хатта аҡлаусы дини ойошмалар («секталар») эшмәкәрлегендә сағыла<ref>[[Булгаков, Сергей Васильевич|С. В. Булгаков]] Справочник по ересям, сектам и расколам. [http://lib.eparhia-saratov.ru/books/02b/bulgakov/handbook/233.html Антиномизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229044810/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/02b/bulgakov/handbook/233.html |date=2012-02-29 }}</ref>. Хәҙерге либераль протестант теологтарының бер аҙы ҡайһы бер протестантизм ғына түгел, ә тотош христианлыҡҡа хас мораль нормаларҙы инҡар итә (мәҫәлән, енси тормош мәсьәләләрендә). [[Тәүрат]]тағы васыяттарҙа (заповеди) гонаһлы тормош алып барыуҙы ғәйепләү ҡайһы бер ультралиберал теологтар тарафынан Тәүраттағы васыяттарҙы һайлап алып ҡулланыу тип ҡарала, улар, былай булғас, Тәүраттың бөтә васыяттарын да үтәргә кәрәк ти, шулай итеп, кашрут (кашер, рөхсәт ителгән һәм харам ашамлыҡ тураһында), Суббота (Шаббат, Алла донъяны булдырғандағы етенсе етенсе көн, йәһүдтәр был көндө эш эшләмәй торорға тейеш) һәм енси тәртипте яйлаусы васыяттарҙы бер таҡтаға теҙә<ref name="Баз">[https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2006-11-19-forum-religion_x.htm Oliver «Buzz» Thomas. When religion loses its credibility]{{ref-en}} // USA TODAY, 19 ноября 2006; русский перевод: [http://www.queerumir.ru/articles/295/1/Kogda-religija-terjaet-doverie/Page1.html Оливер Томас. Когда религия теряет доверие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215234/http://www.queerumir.ru/articles/295/1/Kogda-religija-terjaet-doverie/Page1.html |date=2013-10-04 }} {{недоступная ссылка|число=26|месяц=05|год=2013|url=http://www.queerumir.ru/articles/295/1/Kogda-religija-terjaet-doverie/Page1.html|id=20100722}}</ref>. Һуңғы йылдарҙа был идеялар ҡайһы бер Көнбайыш һәм Төньяҡ [[Европа]] илдәрендә, башлыса лютеранлыҡ һәм англиканлыҡ сиркәүҙәре булған илдәрҙә, ныҡ таралды. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер илдәрҙә ([[Африка]], Азия, Латин Америкаһы) был идеялар ошо уҡ дини конфессиялар ойошмаларында яҡлау тапманы, хатта уларға ҡаршы сығыусылар булды<ref>[http://www.mgimo.ru/files2/2013_03/up56/file_12b44212749cbb9bbc4731aed481629a.pdf Каргина И. Г. Метаморфозы христианства на фоне постмодернистского пейзажа / И. Г. Каргина // Политические исследования. — 2012. — № 5. — С. 106—122.]</ref>. == Протестанттар Рәсәйҙә == === Килеп сығыу тарихы === Хәҙерге Рәсәй территорияһында протестанттар общиналарына Европа илдәренән 1524—1533 йылдарҙа Лютер осоронда йәшәгән бөйөк кенәз [[Василий III]] сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр нигеҙ һала<ref>[http://www.pagez.ru/bref/006.php Энциклопедия Брокгауза и Эфрона. Избранные статьи [Pagez.ru&#93;<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909233042/http://www.pagez.ru/bref/006.php |date=2017-09-09 }}</ref>. 1524 йылда Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән [[Швеция]] араһында солох килешеүе төҙөлгәс, Рәсәйгә Швеция, Дания, һуңыраҡ Англия менән Голландиянан Лютер тәғлимәтен яҡлаусылар килә башлай. Сауҙагәрҙәр менән бергә төрлө оҫталар («умельцы») килә, уларҙы Василий III дәүләт хеҙмәтенә махсус рәүештә саҡырта. Улар, башлыса, протестант аптекарҙар, рәссамдар, һөнәрселәр була. Уларҙың барыһына ла үҙ өйҙәрендә англикан, лютеран һәм реформат сиркәүе дини йолаларын үткәрергә ирек бирелә<ref name=autogenerated4>[http://www.renewlife.ru/?p=2211 Российская цивилизация: Этнокультурные и духовные аспекты: Энц. Словарь. М.:Республика,2001. — С.326-332.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909191003/http://www.renewlife.ru/?p=2211 |date=2017-09-09 }}</ref>. Һуңыраҡ [[Иван IV]] Грозный заманында медиктар, тупсылар («пушкарники»), алтын һәм көмөш эҙләүселәр («искатели злату и серебру»), зәрҡәндәр (ювелиры), рәссамдар һәм башҡа белгестәр килә, бер аҙҙан уларға хәрбиҙәр ҙә өҫтәлә. Европанан Рәсәйгә [[Фёдор I Иоаннович|Фёдор Иоаннович]], [[Борис Годунов]]та (дини һуғыштар арҡаһында төрлө илдәрҙән ҡасҡындарҙы Рәсәй дәүләтенә ҡабул итә), [[Михаил Фёдорович]] (1613—1645) һәм [[Алексей Михайлович]] (1645—1676) күпләп саҡыра. Рәсәйгә протестант илдәренән юғары квалификациялы белгестәрҙе [[Пётр I]] лә шулай уҡ әүҙем саҡыра, ул хаким иткән осорҙа илгә бик күп белгес- математик, химик, физик ғалимдар, һәм шулай уҡ карап төҙөүселәр, руда эҙләүселәр, диңгеҙселәр, тау заводчиктары, хәрби белгестәр килә. Бик күп протестанттар дәүләттә иң юғары вазифаларҙы биләй, Рәсәйҙең иң юғары ҡатламына инә<ref name=autogenerated4 />. Христиан-протестанттар [[Екатерина II]] (1763, 1789 йылдан) заманында көньяҡ һәм Волга буйы ерҙәрен эшкәртә башлау өсөн күпләп килә, батшабикә күсеп килеүселәргә бик күп өҫтөнлөктәр бирә, уларҙы хәрби хеҙмәттән һәм граждан хеҙмәтенән, 30 йылға һалымдан азат итә, бынан тыш сит илдән күсеп килеүселәргә тулы тулы дини ирек бирелә<ref name=autogenerated4 />. Рәсәйҙә протестанттар һаны бигерәк тә Ливония һәм Швеция менән һуғыштан һуң күбәйә. 1721 йылғы Ништадт килешеүе буйынса Швеция Рәсәйгә [[Лифляндия]] (Латвияның бер өлөшө), Эзель утрауы менән бергә Эстляндия, [[Ингерманландия]] (хәҙерге Санкт-Петербург тирәләй ерҙәр) һәм Выборг менән [[Финляндия]]ны бирергә мәжбүр була. Яңы Рәсәйгә ҡушылған ерҙәрҙә дини ирек һаҡланырға тейеш була: "Ҡалдырып кителгән (шведтар тарафынан) ерҙәрҙә дини көсләү булмаясаҡ, киреһенсә, Евангелие дине, сиркәүе һәм мәктәптәре, һәм уға ҡараған башҡа әйберҙәр Швеция дәүләтендә нисек булған, шул хәлдә тотоласаҡ, уларҙа (был ерҙәрҙә) грек (православ) сиркәүе йолалары киләсәктә шулай уҡ ирекле һәм бер ниндәй ҡамасауһыҙ башҡарыла алырға тейеш " (''«В уступленных землях не имеет быть введено принуждение в совести, а напротив того Евангелическая вера, церкви и училища, и что к тому принадлежит, на том основании, на котором при последнем Свейском правительстве были, оставлены и содержаны будут с тем однако ж, чтобы в них и вера греческого исповедания впредь также свободно и без всякого помешательства могла быть отправлена»''). Рәсәй империяһына яңы ерҙәрҙе ҡушыу XIX быуат башына тиклем бара, яңы ҡушылған ерҙәрҙән кешеләр Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендәге буш ерҙәргә күсеп ултыра башлай. Был процесс XX быуат башына тиклем бара<ref name=autogenerated4 />. 1940 йылда Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң протестанттарҙы, башлыса, көсләп башҡа өлкәләргә күсереү бара, яңы урындарҙа протестант сиркәүҙәре барлыҡҡа килә башлай<ref>{{Cite web |url=http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html |title=Истоки протестантизма в России. Доцент кафедры религиоведения РАГС, кандидат философских наук Лопаткин Ремир Александрович |accessdate=2013-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927011628/http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927011628/http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html |date=2013-09-27 }}</ref>. Төрлө осорҙарҙа яңы ерҙәрҙән һәм унда йәшәгән кешеләрҙән тыш Рәсәйҙә күп кенә әсирҙәр ҡала, бигерәк тә төрөлө һөнәр эйәләрен Рәсәй хөкүмәте үҙ илдәренә кире ҡайтарыуға ҡаршы була. Әсирҙәр Иван Грозный (1558—1582) заманында [[Ливония һуғышы]] (Мәскәүҙәге тәүге пасторҙар әсирҙәр араһынан һайлана), Пётр I заманында [[Төньяҡ һуғыш]] ваҡытында күп була. Ҡайһы бер әсирҙәр дәүләт хеҙмәтенә ҡабул ителә, Воронежда (Рәсәй флотына нигеҙ һалынған урын) төпләнгән шведтар өсөн ике кирха (ҡорам) төҙөлә<ref name=autogenerated4 />. <!-- Значительный рост численности протестантов произошёл благодаря беженцам во время [[Тридцатилетняя война|Тридцатилетней войны]] (1618—1648) --> <!--<ref>[http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html Истоки протестантизма в России]</ref>.--> XVII быуат аҙағында Мәскәүҙә 2 лютеран сиркәүе була ([[Лютеранская церковь Святого Михаила (Москва)|Изге Михаил]] менән [[Кафедральный собор Святых Петра и Павла (Москва)|Изге Пётр һәм Павел]]) һәм бер Евангелист- реформат (кальвинисттар) сиркәүе; оҙаҡламай кирхалар менән протестант мәктәптәре Әстерхан, Архангельск һәм башҡа сауҙагәрҙәр ҡалаларында барлыҡҡа килә. [[Пётр I]] заманынан алып, Рәсәйҙәге православ булмаған христандар эштәре менән Синод шөғөлләнә (һуңыраҡ— Лифляндия, Эстляндия һәм Финляндия эштәре буйынса Юстиц-коллегия). 1817 йылда Дини эштәр һәм халыҡ мәғарифы буйынса министрлыҡ булдырыла. XVIII быуат эсендә Петербургта 12 протестант общинаһы барлыҡҡа килә: өс немец [[Лютеранлыҡ|лютеран]], [[Шведская церковь Святой Екатерины|швед лютеран]], [[Финская церковь Святой Марии (Санкт-Петербург)|фин лютеран]], кадет корпустарында ике төрлө милләтле, [[Дом голландской реформатской церкви|голланд реформат]], дөйөм немец реформат һәм [[Французская реформатская церковь (Петербург)|француз реформат]], [[Англиканлыҡ|англикан]] (Английская набережная, 56)^{[[Протестантлыҡ в Санкт-Петербурге#cite note-1|[1]]]} һәм немец «Евангелие буйынса туғандар». [[Санкт-Петербург]] та протестанттарҙың дөйөм һаны быуат аҙағына 6000 кешенән артып китә^{[[Протестантлыҡ в Санкт-Петербурге#cite note-2|[2]]]}. 1832 йылда [[Николай I]] Рәсәй империяһы протестант сиркәүҙәре Уставын раҫлай. Устав буйынса, общиналар Юғары совет һайлай (''конвент''), ул дини закондарҙы һәм дәүләт закондарын үтәүҙе күҙәтә. Пасторҙар дворяндар кеүек үк хоҡуҡ менән файҙалана (өҫтөнлөктәре була), уларҙың хеҙмәт хаҡының бер өлөшө ҡаҙнанан бирелә. == Протестанттар Башҡортостанда == Протестант- швед әсирҙәр Көньяҡ Уралға Пётр I заманында ебәрелә, уларҙың күбеһе православиеға күсеп, казактар рәтенә инеп китә. Протестанттар тураһында материалдар бик күп түгел. XIX быуат аҙағында Башҡортостан биләмәләренә немец-меннониттар һәм славян евангелист «штундист» христиандары күсеп килә башлай. [[Белорет металлургия заводы]]нда инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе немец, йәки швед милләтенән була (Ф. М. Вогау, Р. В. Германн, Г. М. Марк, А. Э. Гассельблат, шведтар- бер туған Андерсондар һ.б, уларҙың береһе [[Белорет]]та ҡала) 1909 йылғы Өфө губернаһы баптист-протестант общиналары исемлеге һаҡланып ҡалған. Баптист немецтар батша режимы тарафынан эҙәрлекләнә, шул сәбәпле улар 1904—1905 йылдарҙа Башҡортостан тарафтарына ла килеп сыға. 1910 йылда немец һәм Балтик буйы кешеләренән торған евангелист-лютерандар общинаһы барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышы осоронда немецтарҙы көнбайыш губерналарҙан Рәсәйҙең эске өлкәләренә китергә мәжбүр итәләр, протестант- немецтар Башҡортостан биләмәһенә лә килә (Билдәле кинематографист [[Пауль Тиман]] 1915 йылда «Өфөлә мөфтөй Солтановты ерләү» тигән Башҡортостан тураһындағы беренсе фильмды төшөрә). [[Файл:Баптистская церковь "Дом молитвы для всех народов", г. Уфа, Башкортостан, Россия.jpg|thumb|right|200px| Өфө. Бөтә халыҡтар доға ҡылыу йорто. Баптист протестанттар сиркәүе]] Совет осоронда протестанттарҙың дини тормошо ла сикләүҙәргә дусар була. СССР тарҡалғандан һуң 1980—2000 йылдарҙа Башҡортостанда төрлө протестант ойошмалары төҙөлә, уларҙың күбеһендә сит илдән ебәрелгән миссионерҙар үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә. Кальвинизм общиналары революцияға тиклем [[Себер]], Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Көнбайыш Украинала тарала. Совет осоронда кальвинистар (реформат) хәрәкте тыйыла. XX быуаттың 90 йылдарында реформат ойошмалары яңынан күренә башлай. 1999 йылда Тверҙа Рәсәй реформаттарҙың (кальвинисттар) 1-се конгресы үтә. 1999 йылдан башлап Өфөлә 1 кальвинист сиркәүе эшләй («Возрождение»)<ref name="Протестанты в Башкирии">[https://posredi.ru/protestanty-v-bashkirii.html Протестанты в Башкирии]</ref>. Баптистарҙың Башҡортостанда 22 ойошмаһы бар, етәүһе- Өфөлә. Бынан тыш бер нисә протестант ассоциацияһы сиркәүҙәре бар. Улар дин тотоусылар менән генә эшләмәй, ә үҙ ойошмаларына яңы кешеләрҙе йәлеп итеү өсөн тырышлыҡ һала, балалар уҡыта, улар менән тәрбиәүи эштәр алып бара. == Протестанттар һаны һәм донъяла урыны == {{see also|Численность христиан}} Тикшеренеүселәрҙең күбеһе фекеренсә, '''Ерҙә йәшәгән халыҡтың 33 % ''' христианлыҡтың теге, йәки был формаһы яҡлы<ref name="Melton">{{книга|автор = [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]], Martin Baumann | заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices |издание=Second Edition |место=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; Oxford, England |издательство=ABC-CLIO |год=2010 |страницы = lix | isbn = 978-1-59884-203-6}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|author=CIA|date=|work=|publisher=The World Factbook|accessdate=2013-04-27|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=2010-01-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|author=|date=2000|work=|publisher=Adherents.com|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC33XL1?url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2010-01-29 }}</ref><ref name="historic">{{cite web|url=http://historic.ru/news/item/f00/s03/n0000347/|title=Динамика численности религий в мире|author=|date=2004-01-27|work=|publisher=historic.ru|accessdate=2013-04-27|lang=ru|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/HRISTIANSTVO.html?page=0,4|title=ХРИСТИАНСТВО|author=|date=|work=|publisher=Универсальная научно-популярная энциклопедия «Кругосвет»|accessdate=2013-04-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC5Kd9P?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/HRISTIANSTVO.html?page=0,4|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religio.ru/arch/23Apr2001/news/1042_print.html|title=Количество христиан увеличится к 2050 году|author=|date=2001-04-23|work=|publisher=Мир Религий|accessdate=2013-04-27|lang=ru|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109031307/http://www.religio.ru/arch/23Apr2001/news/1042_print.html |date=2013-11-09 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.countdown.org/end/gospel_08.htm|title=The state of the Christian world 2000|author=|date=2000|work=|publisher=Gospel Preached|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC7E8Ws?url=http://www.countdown.org/end/gospel_08.htm|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508204021/http://www.countdown.org/end/gospel_08.htm |date=2013-05-08 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission, 2011, in Context of 20th and 21st Centuries|author=|date=2011|work=|publisher=Dr. Douglas A. Blanc|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC7rR8Y?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}}</ref>. The Pew Forum on Religion үҙәге тикшеренеүҙәрендә донъя халҡының 32 % тиелә <ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC8In2N?url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}}</ref>. Протестантлыҡ христианлыҡтың икенсе ҙур йүнәлеше, уға 800 млн кеше инә<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-traditions.aspx|title=Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGCXhQZF?url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-traditions.aspx|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{книга |автор = Ревуненкова Наталия Владимировна |заглавие = Протестантлыҡ |ссылка = http://www.piter-press.ru/attachment.php?barcode=978546901656&at=exc&n=0 |издательство = Питер-Юг |год = 2007 |серия = Религии мира |isbn = ISBN 978-5-469-01656-4}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=http://baznica.info/article/kto-takie-protestanty-neopublikovannoe-opr|title=Кто такие протестанты? Неопубликованное опровержение|author=Светлана Корсак|date=|work=|publisher=портал Baznica.Info|accessdate=2013-04-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGCYFozS?url=http://baznica.info/article/kto-takie-protestanty-neopublikovannoe-opr|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611060123/http://baznica.info/article/kto-takie-protestanty-neopublikovannoe-opr/ |date=2015-06-11 }}</ref>. Хәҙерге заманда протестантизм идеялары донъялағы бөтә илдәргә лә үтеп ингән. 92 илдә протестантизм христианлыҡтың төп йүнәлеше, 49 илдә протестанттар ил халҡының күпселеген тәшкил итә<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=12-19-2011|work=|publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|accessdate=2013-08-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JdRk2yPU?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2013-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |date=2018-12-24 }}</ref>. Протестанттар- Скандинавия илдәре, АҠШ, Бөйөк ритания, Австралия, Яңы Зеландияла иң ҙур дини төркөм. Германия, Нидерланд, Канада, Швейцарияла протестантизм ике төп дини төркөмдө тәшкил итә ( католицизм менән бергә)<ref name="rel">[http://www.nationmaster.com/red/graph/rel_rel-religion-religions&nofb=1 Religions (most recent) by country.]</ref>. Миссионерҙар тырышлығы менән, XXI быуат башына протестанттар бер нисә Африка илендә (Либерия, Намибия, Замбия, Зимбабве, Ботсвана, Гана, Үҙәк Африка Республикаһы, Кения, Малави, Конго) һәм Тымыҡ океан илдәрендә (Папуа-ңы Гвинея, Фиджи, Самоа, Тонга, Соломон утрауҙары, Вануату) халыҡтың күпселеген үҙ диненә күндерә алған. Электән католик булған Латин Америкаһында ла протестанттар һиҙелерлек уңышҡа ирешкән. Бөгөн [[Гондурас]], [[Сальвадор]], [[Гватемала]], [[Доминика]], [[Белиз]]дағы халыҡтың өстән бер өлөшө-протестант. [[Гаити]], [[Никарагуа]], [[Коста-Рика]], [[Доминикан Республикаһы]] һәм [[Бразилия]] кеүек католиктар илдәрендәге халыҡтың 20 % протестант<ref name=autogenerated2 />. Иң ҙур протестант( 10 млн христиандан артыҡ, йәмғеһе 220 400 000 кеше) сиркәүҙәре: [[Файл:Christianity.jpg|thumb|Христианлыҡтың төп йүнәлештәре]] {| class="wikitable" style="background: #FFFFFF;" ! № ! Сиркәү ! Протестанттар ! Конфессия |- | 1 | [[Ассамблеи Бога]] |align="right"| 67 500 000 | [[Пятидесятники]] |- | 2 | [[Церковь Англии]] |align="right"| 25 000 000 | [[Англикане]] |- | 3 | [[Адвентисты седьмого дня]] |align="right"| 25 000 000 | [[Адвентисты]] |- | 4 | [[Евангелическая церковь Германии]] |align="right"| 23 700 000 | [[Лютеране]] и [[реформаты]] |- | 5 | [[Англиканская церковь Нигерии]] |align="right"| 18 000 000 | [[Англикане]] |- | 6 | [[Южная баптистская конвенция]] |align="right"| 16 200 000 | [[Баптисты]] |- | 7 | [[Церковь «Китай за Христа»]] |align="right"| 12 000 000 | [[Пятидесятники]] |- | 8 | Объединённая методистская церковь |align="right"| 12 000 000 | [[Методистская церковь|Методисты]] |- | 9 | [[Церковь Уганды]] |align="right"| 11 000 000 | [[Англикане]] |- | 10 | [[Китайское евангельское братство]] |align="right"| 10 000 000 | [[Пятидесятники]] |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Армия спасения]] * [[Протестантская трудовая этика]] * [[Мегацерковь]] * [[История протестантизма]] * [[РЦХВЕ]] * [[Протестантлыҡ в Великом княжестве Литовском]] * [[Протестантлыҡ в Санкт-Петербурге]] * [[Учебник церковного права (Суворов)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ;Урыҫ телендә * [[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]] [https://web.archive.org/web/20131105123541/http://www.archipelag.ru/geoculture/religions/Eurasia/protestantism/ Протестантлыҡ и глобализация на просторах Евразии] // Религия и глобализация на просторах Евразии / Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]]; [[Московский Центр Карнеги]]. — М.: Неостром, 2005. — 343 с. * {{книга | автор = [[Макграт, Алистер|МакГрат А.]] | заглавие = Введение в христианское богословие | ссылка = http://www.reformed.org.ua/2/181/1/McGrath | ответственный = Перевод с английского | место = К. | издательство = «Библия для всех» | год = 1998 }} * {{книга|часть=Либерально-протестантская школа экзегезы|заглавие=[[Мень, Александр Владимирович|Мень А. В.]] Библиологический словарь|место=М.|издательство=Фонд имени Александра Меня|год=2002|ref=Мень А.}} * {{книга|заглавие=Основы религиоведения : Учеб|ответственный=Авт.: Ю. Ф. Борунков, И. Н. Яблоков, М. П. Новиков и др.; Под ред. [[Яблоков, Игорь Николаевич|И. Н. Яблокова]]|место=М.|издательство=Высш. шк.|год=1994|страниц=368|ref=Основы религиоведения}} * {{книга|автор=[[Смирнов, Михаил Юрьевич (социолог)|Смирнов М. Ю.]]|заглавие=Реформация и протестантизм: Словарь|часть=Теология протестантская|место=Санкт-Петербург|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|год=2005|ref=Смирнов М. Ю.}} * ''Соколов, И. И.'' Отношение протестантизма к России в XVI и XVII вв. (1880) ''/'' См.: ''Лютер, Мартин.'' О свободе христианина. Уфа: ARC, 2013. С. 553—599. ISBN 978-5-905551-05-5 * ''Фишер, Куно.'' Век Реформации и проложенный ею ход развития новой философии (1889) ''/'' См.: ''Лютер, Мартин.'' О свободе христианина. Уфа: ARC, 2013. С. 613—647. ISBN 978-5-905551-05-5 * {{книга |автор={{нп3|Хегглунд, Бенгт|Хегглунд Б.||Bengt Hägglund}} |заглавие=История теологии |оригинал= |ссылка=https://web.archive.org/web/20050317074602/http://www.skatarina.ru/library/bog/hegglund2.pdf |викитека= |ответственный=Пер.с швед. В. Ю. Володин; Под ред. [[Прилуцкий, Александр Михайлович|А. М. Прилуцкого]] |издание= |место= СПб |издательство=Светоч |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=370 |серия= |isbn=5-7443-0058-9 |тираж= 2000 |ref=Хегглунд}} * {{книга | автор = Стенли Гренц и Роджер Олсон | заглавие = Богословие и богословы XX века | ответственный = Пер. с англ. | место = Черкассы | издательство = Коллоквиум | год = 2011 | страниц = 520 с | isbn = 978-966-8957-19-2 }} ;На других языках * Wilhelm, Joseph. [http://www.newadvent.org/cathen/12495a.htm Protestantism.] // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 12. New York: Robert Appleton Company, 1911 == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Викисловарь = протестантизм |Викитека = Протестантлыҡ }} ;Религиоведческие работы * [https://elibrary.ru/item.asp?id=37037153 Протестанты в религиозном пейзаже России после 500- летия Реформации] * {{cite web 2|url=https://bigenc.ru/religious_studies/text/3360595|author=[[Куропаткина, Оксана Владимировна|Куропаткина О. В.]]|title=Неопротестантизм|website=[[Большая российская энциклопедия]]|type=Электронная версия|year=2016|accessdate=27.02.2018}} * [http://kingdomjc.com/Books/Protestantism/00.htm «Протестантлыҡ» — книга М. С. Каретниковой об истории развития протестантского движения в Европе] * {{cite web 2|url=https://bigenc.ru/religious_studies/text/4427314|author=[[Куропаткина, Оксана Владимировна|Куропаткина О. В.]]|title=Протестантизм|website=[[Большая российская энциклопедия]]|type=Электронная версия|year=2017|accessdate=27.02.2018}} ;Протестантские сайты * [http://www.protestant.ru/ Портал Protestant.Ru] * [http://luteranstvo.org/ Лютеранство в России] * [https://web.archive.org/web/20110519085235/http://reformatia.ru/ История реформации в Европе и России ] * [https://web.archive.org/web/20131109032250/http://www.inplainsite.org/html/sola_scriptura.html#Concoction «Является ли „Только Писание“ протестантской басней?»] * [http://protestant.christianityinview.com/ Протестантизм—христианство] {{Внешние ссылки}} {{Распространение протестантизма}} {{Протестантизм}} [[Категория:Христианлыҡ]] [[Категория:Протестантлыҡ|*]] [[Категория:Христианлыҡ Европала]] jzokwyjbyytxfbydniwi5pe5eylvtee 0 175091 1309843 1284913 2026-11-10T01:49:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309843 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Перихан Мәғдән''' ([[24 август]] [[1960 йыл]], [[Истанбул]] ) — төрөк яҙыусыһы. == Биографияһы == Перихан Мәғдән 1960 йылдың 24 авгусында Истанбулда тыуған. Роберт-колледжын тамамлаған<ref name="literaturfestival">[http://www.literaturfestival.com/archiv/teilnehmer/autoren/2015/perihan-magden Perihan Mağden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914081529/http://www.literaturfestival.com/archiv/teilnehmer/autoren/2015/perihan-magden/ |date=2016-09-14 }}</ref> , артабан Босфор университетын «психология» һөнәре буйынса тамамлай. 1997—2000 йылдарҙа «Radikal» гәзитендә эшләй<ref name="englishpencampaigns">[https://www.englishpen.org/campaigns/perihan-magden/ Perihan Magden]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="pencriminal-defamation"/>. Шулай уҡ «[[Yeni Aktüel]]» аҙналыҡ гәзитендә колонка алып бара<ref name="literaryreview">[https://literaryreview.co.uk/perihan-magden Perihan Mağden]</ref>. === Енәйәт эшендә эҙәрлекләү === 2006 йылдың ғинуарында Перихан Мәғдән төрек намыҫынан баш тартыусы Мехмет Тарханды яҡлап мәҡәлә яҙа. Шул уҡ йылдың апрель айында Перихан Мәғдән армия хеҙмәтенә ҡаршы пропагандалауҙа ғәйепләнә, шулай уҡ уны ҡулға алыуға ордер бирелә. 2006 йылдың июлендә суд яҙыусыны аҡлай<ref name="englishpencampaigns"/>. 2016 йылда Мәғдән президент [[Рәжәп Тайип Эрдоған|Рәжәп Эрдоғанды]] мыҫҡыл итеүҙә ғәйепләнә («Төрөк республикаһы Президентын хурлау» Төркиә Енәйәт Кодексының 299 -сы статьяһы), уны үҙенең бер интервьюларының береһендә «ҡырағай юлбарыҫ» тип атай, шулай уҡ уға ҡарата «мөйөшкә ҡыҫырыҡланған ҡырағай хайуан кеүек» тигән әйтем ҡуллана<ref name="pencriminal-defamation"/><ref>[http://mk-turkey.ru/life/2016/02/08/pisatelnice-grozit-do-4-let-tyurmy-za-oskorblenie-erdogana.html Писательнице грозит до 4 лет тюрьмы за «оскорбление» Эрдогана]</ref>. == Ижады == Тәүге китабын 1991 йылда яҙа<ref name="literaturfestival"/>. Ҡәләме аҫтынан романдар, ҡыҫҡа хикәйәләр һәм поэмалар сыға. Мәғдәндең «Две девушки» романы бестселлер булып китә. 2005 йылда Ҡотлоғ Атаман төшөргән экранлаштырыуы сыға<ref name="pencriminal-defamation">[http://www.pen-international.org/newsitems/turkey-writer-on-trial-for-alleged-criminal-defamation/?print=print Turkey: Writer on trial for alleged criminal defamation]</ref>. Инглиз Пен-үҙәгенең почетлы ағзаһы<ref>[https://www.englishpen.org/campaigns/main-case-of-the-month-june-2006perihan-magden/ Main Case of the Month June 2006 Perihan Magden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825035553/https://www.englishpen.org/campaigns/main-case-of-the-month-june-2006perihan-magden/ |date=2019-08-25 }}</ref>. Төрөк нәшриәтселәре ассоциацияһы биргән һүҙ азатлығы өсөн ҙур премия менән бүләкләнә<ref name="pencriminal-defamation"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Урыҫ телендә сыҡҡан китаптары == * {{Китап|автор=Перихан Магден|часть=|заглавие=Убийства мальчиков-посыльных|оригинал=Haberci Cocuk Cinayetleri|ссылка=|издание=|ответственный=пер. с тур. {{nobr|[[Аврутина, Аполлинария Сергеевна|А. С. Аврутиной]]}}|место=|издательство=|год=2008|том=|страницы=|страниц=265|isbn=978-5-9689-0154-5}} * {{Китап|автор=Перихан Магден|часть=|заглавие=Компаньонка|оригинал=Refakatci|ссылка=|издание=|ответственный=пер. с тур. {{nobr|[[Аврутина, Аполлинария Сергеевна|А. С. Аврутиной]]}}|место=|издательство=|год=2011|том=|страницы=|страниц=240|isbn=978-5-904584-20-7}} == Һылтанмалар == * [http://aif-turkey.ru/culture/2013/10/23/perihan-magden.html Перихан Магден] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506051759/https://aif-turkey.ru/culture/2013/10/23/perihan-magden.html |date=2021-05-06 }} // Аполлинария Аврутина * [http://mk-turkey.ru/culture/2014/04/23/glazami-perihan-magden.html О жизни в Турции глазами Перихан Магден] [[Категория:Төрөк яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Истанбулда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 августа тыуғандар]] [[Категория:Төркиә яҙыусылары]] 6v1poo8fb9y3nycapfcp2x1ynwxsjsw 0 175352 1309917 1297576 2026-11-10T07:33:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309917 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рус православие сиркәүе''' (РПЦ), башҡа рәсми исеме Мәскәү патриархаты (МП) — донъяла иң ҙур автокефаль поместный Православие Сиркәүе{{sfn|Новиков|1985|с=389|loc=Русская православная церковь — самая крупная из православных автокефальных церквей}}{{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Русская православная церковь — самая крупная из ныне существующих автокефальных православных поместных церквей}}{{sfn|Зуев|2002|с=429—430|loc=Русская православная церковь (РПЦ) — одна из 15 автокефальных православных церквей, занимает 5-е место в [[Диптих (христианство)|диптихе]] (помяннике) Вселенского (Константинопольского патриархата), наиболее крупная среди православных церквей в мире и среди религиозных организаций в России)}}<ref name="sclj">{{статья|заглавие=О составе и количестве религиозных организаций и представительств иностранных религиозных организаций, содержащихся в реестре Министерства юстиции Российской Федерации (по состоянию на 1 января 2004 года)|ссылка=http://www.sclj.ru/reference/org/detail.php?ELEMENT_ID=1033|издание=Аналитический вестник Совета Федерации Федерального Собрания РФ |место=М. |издательство=[[Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации]]|номер=17 (237) (Приложение № 1)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924232609/http://www.sclj.ru/reference/org/detail.php?ELEMENT_ID=1033 |archivedate=2015-08-19}}</ref>. Доньяның автокефаль Поместный сиркәүҙәре диптихында бишенсе урында тора{{sfn|Зуев|2002|с=429—430|loc=Русская православная церковь (РПЦ) — одна из 15 автокефальных православных церквей, занимает 5-е место в диптихе (помяннике) Вселенского (Константинопольского патриархата), наиболее крупная среди православных церквей в мире и среди религиозных организаций в России)}}<ref>[http://www.bogoslov.ru/text/192554.html Диптих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028155139/http://www.bogoslov.ru/text/192554.html |date=2012-10-28 }}</ref>. Россияла иң ҙур һәм йоғонтоло дини ойошма<ref name="sclj" />, Украинала (2011 йылда приходтар, руханиҙар, ғибәҙәтханалар һаны буйынса)<ref name="СправочникРелигий">[http://risu.org.ua/ua/index/reference Довідник релігій] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212010541/http://risu.org.ua/ua/index/reference |date=2015-02-12 }}. Данные на 1 января 2011 года. // {{нп3|Религиозно-информационная служба Украины|Релігійно-інформаційна служба України|uk|Релігійно-інформаційна служба України}}{{ref-uk}}2011 йылдың февралендәге Разумков Үҙәге социологик тикшеренеүҙәре буйынса (2010), Мәскәү партриархатына Украина православныйҙарының 23,6 % ҡараған, Киев патриархатына- 15,1 % ([http://www.razumkov.org.ua/upload/prz_2011_Rlg_smll.pdf Релігія і влада в Україні: проблема взаємовідносин Інформаційно-аналітичні матеріали до Круглого столу на тему: «Державно-конфесійні відносини в Україні, їх особливості і тенденції розвитку» 8 лютого 2011р.] — К.: Центр Разумкова, 2011. — 82 с.).{{ref-uk}}</ref><ref>* [http://religions.unian.ua/state/1347992-v-ukrajini-oblikovano-blizko-29-tisyach-religiynih-primischen-naybilshe-mae-upts-ponad-11-tisyach.html В Україні обліковано близько 29 тисяч релігійних приміщень, найбільше має УПЦ — понад 11 тисяч]. [[УНИАН|УНІАН Релігії]], 17.05.2016{{ref-uk}} — [https://dostup.pravda.com.ua/news/publications/v-ukraini-oblikovano-blyzko-29-tysiach-relihiinykh-prymishchen-naibilshe-maie-upts-ponad-11-tysiach В Україні обліковано близько 29 тисяч релігійних приміщень, найбільше має УПЦ — понад 11 тисяч] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807094155/https://dostup.pravda.com.ua/news/publications/v-ukraini-oblikovano-blyzko-29-tysiach-relihiinykh-prymishchen-naibilshe-maie-upts-ponad-11-tysiach |date=2016-08-07 }} // [[Украинская правда]]. — 17.05.2016.</ref>, ләкин 2015 йыл башына<ref>Согласно опросу, проводившемуся {{нп3|Фонд «Демократические инициативы имени Илька Кучерива»|Фондом «Демократические инициативы имени Илька Кучерива»|uk|Демократичні ініціативи}} совместно с социологической службой «Ukrainian Sociology Service» с 25 декабря 2014 года по 15 января 2015 по заказу {{нп3|Международный центр перспективных исследований|Международного центра перспективных исследований|uk|Міжнародний центр перспективних досліджень}}, Украинаның күпселек региондарының 44 % үҙен Украина православие сиркәү ҡулы аҫтында тип таный (УПЦ КП). Донецк өлкәһендә генә 55 % үҙен Мәскәү патриархатының Украина православие сиркәүендә тип иҫәпләй (УПЦ МП). [[Галиция]]ла күпселек халыҡ үҙен Грек-католик сиркәүендә тип белдерә — 67 %. Барлығы 4413 респондент яуап бирә, Луганск өлкәһендә һорау алыу ойошторолмай. — [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/ukraine_in_russian/2015/04/150409_ru_s_religion_opinion_poll Социологи: 44 % украинцев относят себя к УПЦ] // [[BBC Ukrainian]], 09.04.2015 — [http://dif.org.ua/ua/publications/press-relizy/bilshist-naselgo-patriarhatu.htm Більшість населення України відносить себе переважно до Православної церкви Київського патріархату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417011320/http://dif.org.ua/ua/publications/press-relizy/bilshist-naselgo-patriarhatu.htm |date=2015-04-17 }}. Фонд «Демократичні ініціативи»</ref>, диндарҙар һаны буйынса түгел), [[Белоруссия]], [[Молдавия]]ла<ref>{{cite web|url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-geo-moldova.html|title=Молдавия|publisher=Иерархия церквей|accessdate=2013-05-28}}</ref><ref>[http://photos.state.gov/libraries/moldova/106281/PDF-RU/2011-IRF-RU.pdf Социологический опрос Гэллапа, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203192107/http://photos.state.gov/libraries/moldova/106281/PDF-RU/2011-IRF-RU.pdf |date=2013-12-03 }}</ref> (Приднестровьены ла индереп)<ref>[http://newsru.com/religy/10sep2013/vizit.html Патриарх Кирилл подвел итоги визита в Молдавию]. [[NEWSru]], 10.9.2013.</ref>. Үҙен элекке СССР территорияһында, [[Грузия]] һәм Әрмәнстандан тыш (улар каноник Грузин православие сиркәүе биләмәһе), берҙән-бер ҡанун яғынан легитим православие автокефаль (бойондороҡһоҙ) сиркәү тип иҫәпләй<ref>См. [[Грузинская православная церковь#Отношения с Московским Патриархатом]]</ref>)<ref group="прим">См. [[Православие в Армении]].</ref>, шулай уҡ [[Япония]], [[Ҡытай]]<ref name="каноническая_территория">[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html Устав РПЦ, Гл. I, п. 3]</ref>һәм 2016 йылдан Монголияла<ref name="sobor2016">[http://www.pravmir.ru/arhiereyskiy-sobor-vklyuchil-mongoliyu-v-kanonicheskuyu-territoriyu-rpts/ Архиерейский Собор включил Монголию в каноническую территорию РПЦ]. Энциклопедия «Православный мир», 04.02.2016.</ref>; үҙен берҙән-бер поместный Рус православие сиркәүе<ref name="grustav" />, синодаль рус сиркәүе һәм 1458 йылға тиклем булған Киев митрополияһы (Константинополь патриархатына ҡараған) вариҫы тип иҫәпләй. Бынан тыш, уның Уставы буйынса, РПҮ власы «башҡа илдәрҙә йәшәгән, үҙ теләге менән унда ингән православныйҙарға ла тарала»<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html Гл. I. Общие положения п. 3.]</ref>. Ләкин уның хоҡуғына Ҡытайҙа һәм Эстонияла<ref name=Est/> Константинополь патриархаты, Украина территорияһында — Украина православие сиркәүе<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2614225-tomos-povnij-tekst-ukrainskou.html Томос. Повний текст українською]</ref><ref>[https://orthodox.vinnica.ua/biblioteka/documents/4791.html СТАТУТ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ УКРАЇНИ]</ref>, Молдавияла — Румын православие сиркәүе тарафынан дәғүә белдерелә<ref name="CHN" /><ref group="прим">См. подробнее в статьях: [[Эстонская апостольская православная церковь]], [[Гонконгская митрополия]], [[Предоставление автокефалии православной церкви на Украине]], [[Православие в Молдавии]], [[Бессарабская митрополия]], [[Румынская православная церковь#Отношения с Московским патриархатом]].</ref>. «Рус православие сиркәүе» исеме электән ҡулланыла<ref name="Энциклопедическій словарь">''Горчаков М.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Россия/Политический_отдел_и_финансы/Церковь Россия] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — Т. XXVII: Розавен — Репа. — 1899.</ref>, ләкин 1943 йылдың көҙөнән башлап ҡына рәсми атамаға әйләнә<ref name="grustav" />. Уға ҡәҙәр «Рәсәй православие сиркәүе», «Грек-көнсығыш Рәсәй сиркәүе» һәм башҡалар ҡулланылған. РПҮ-ның (РПЦ) үҙәкләштерелгән ойошма булараҡ, 1991 йылға тиклем юридик шәхес статусы булмай<ref>{{ПЭ|389523|Имущество церковное|22|420—430|Прот. Владислав Цыпин}}</ref>, [[РСФСР]] территорияһында 1991 йылдың 30 майында ғына РСФСР Юстиция министрлығы Рус православие сиркәүе Гражданлыҡ уставын теркәй<ref>Журнал Московской Патриархии. — 1991. — № 10. — С. 11.</ref> (СССР-ҙың 1990 йылдың 1 октябрендәге «Выждан һәм дини ойошмалар ирке» тураһындағы законына ярашлы). Рәсәй Федерацияһынан ситтәге Каноник подразделениелар шул илдәр закондарына ярашлы үҙ аллы юридик шәхес булараҡ башҡа исем аҫтында теркәлә ала. Үҙенең төҙөлөшө һәм эшмәкәрлегенең дини һәм хоҡуҡи нигеҙе тип Изге Китапты ([[Библия]]) һәм Изге Васыятты (Священное Предание) иҫәпләй <ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html См. Устав РПЦ, Гл. I, п. 4]</ref>. Һуңғыһы сиркәү тарафынан авторизацияланған дини текстарҙы, Изге аталарҙың хеҙмәттәрен, жития Святых (Изгеләр тормошо тарихы), шулай уҡ сиркәү ғөрөф- ғәҙәттәрен үҙ эсенә ала<ref>''[[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А]]., прот.'' [https://www.sedmitza.ru/lib/text/432347/ Церковное право].</ref>. Рус православие сиркәүе Евангелиены (Инжил) бөтә кеше араһында таратыуҙы үҙ маҡсаты тип иҫәпләй һәм миссионерлыҡ эшмәкәрлеген дә алып бара (эске һәм тышҡы миссиялар аша). == Тарихы == === XVII быуатҡа тиклем === Рус православие сиркәүе Русте суҡындырыуға бәйле (988 йыл), Константинополь патриархы Николай II Хрисоверг митрополит Михаилды яңы төҙөлгән Константинополь патриархатына ҡараған Киев һәм Бөтә Русь митрополияһына ҡуйғас, Киев кенәзе Владимир Святославич теләге буйынса барлыҡҡа килгән {{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Образовалась в конце 10 в. — формальным началом считается обращение в христианство жителей столицы Киевской Руси, совершённое византийским духовенством по распоряжению князя Владимира Святославича в 988}}. 1169 йылда [[Киев]] рус ғәскәре [[Андрей Боголюбский]] етәкселегендәге берҙәм рус ғәскәре тарафынан тар-мар ителгәс, сәйәси үҙәк булараҡ Киевтың әһәмиәте кәмеү сәбәпле, 1240 йылда [[Батый|монгол]] ғәскәрҙәре Киевты тар-мар иткәндән һуң, 1299 йылда Киев митрополиты Максим үҙ резиденцияһын Владимир-на-Клязьме ҡалаһына күсерә (1299), ә 26 йылдан һуң [[Киев]] һәм Бөтә Русь митрополиты кафедраһы [[Мәскәү]]гә күсә. Де-факто 1448 йылдан алып рус сиркәүе автокефалия стусына эйә, был ваҡиға Константинополь патриархы Рим (католиктар менән) менән Феррара-Флоренция унияһын төҙөгәндән һуң, Мәскәү православие соборы Рус митрополияһына (үҙәге Мәскәүҙә) [[Рязань]] епискобы Ионаны Константинополдән һорамайынса һайлап ҡуйыуға бәйле. Константинополь патриархияһы составына формаль рәүештә кире инһә лә (төрөк-ғосмандар [[1453 йыл]]да Константинополдән униаттарҙы ҡыуа), 1448 йылдан 1589 йылға тиклем Рус православие сиркәүе (Киев митрополияһынан башҡа) асылда бойондороҡһоҙ митрополиттар менән идара итә<ref name="Faktich" />. Бөйөк кенәз Иван III Васильевич хакимлығынан башлап, Рус дәүләтендә Константинополдең рухи (Феррара-Флоренция унияһы арҡаһында) йоғонтоһо кәмеү һәм [[Византия]] дәүләтенең тар-мар ителеүе сәбәпле, Мәскәү- «Өсөнсө Рим» исемен алған берҙән бер православие яҡлаусыһы булып ҡала (бөтә православие дәүләттәре лә йәшәүҙән туҡтай, улар төрөктәр ҡулына бер нисә быуатҡа күсә). Бер аҙ үҙгәртелеп, был идея 1589 йылда Константинополь Патриархы Иеремия II исеменән "Уложенная грамота"ла рәсми рәүештә нығытылған. 1589—1593 йылдарҙа Мәскәү митрополиттары Патриарх дәрәжәһенә һәм Көнсығыш патриархтарының автокефалияны таныуына ирешә {{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Получила автокефалию в 1448, а патриаршество — в 1589}}. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү патриархаты Константинополь патриархатының бер өлөшө булараҡ ҡалған Киев митрополияһының айырылып сығыуын танырға мәжбүр була. 1589 йылда Мәскәү соборы тарафынан Константинополь патриархы Иеремия ҡатнашлығында билдәләнгән был принциптар һуңыраҡ 1590 һәм 1593 йылдарҙа Константинополдең бөтә православие соборҙары тарафынан раҫлана. === XVII быуат уртаһынан 1917 йылға тиклем === XVII быуат уртаһында, бигерәк тә патриарх Мәскәү патриархы [[Никон (Мәскәү патриархы)|Никон]] заманында, дини йолалар башҡарыу китаптары һәм рус сиркәүе ғәмәлен грек сиркәүе ғәмәленә тура килтереп үҙгәртеү саралары күрелә (Никондың сиркәү реформаһы). Мәскәү сиркәүендә элек ҡабул ителгән ғөрөф-ғәҙәттәр, шул иҫәптән ике бармаҡ менән суҡыныуҙы ла индереп, тайпылыш (еретиклыҡ) тип иғлан ителә; уларға 1656 йылғы соборҙа һәм Ҙур Мәскәү соборында анафема (ләғнәт) уҡыла. Һөҙөмтәлә, Рус сиркәүе тарҡала (схизма, раскол), ә иҫке йолаларҙы дауам итеүселәр «еретиктар» тип рәсми рәүештә атала башлай, һуңыраҡ уларҙы «раскольник», «Иҫке йоласылар» (строобрядцы) тип йөрөтә башлайҙар<ref>Скрижаль Москва: Печатный двор, X. 1655; дополнительные статьи 2. VI. 1656 ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01003343928#?page=429 429 стр.])</ref>. 1686 йылда, [[Украина]]ның Днепрҙың һул яҡ ярындағы биләмәһе (бығаса [[Речь Посполитая]]ға инә) һәм [[Киев]]тың Рус батшалығына рәсми ҡушылыуы сәбәпле, Константинополь патриархатына буйһонған Киев митрополияһын (Константинополь Тәхете юрисдикцияһынан сығарыла) Мәскәүгә буйһындырыу ғәмәлгә ашырыла)<ref>''Русская православная Церковь 988—1988. Очерки истории I—XIX вв.'' Выпуск 1: Издание Московской Патриархии, 1988, стр. 72: ''Глава Киевская митрополия и Московский Патриархат''</ref>.. [[Файл:Senate & Sinod Building view from Neva.jpg|290px|thumb| Сенат һәм Синод. Санкт-Петербург|альт=справа]] [[1700 йыл]]да патриарх Адриан үлгәс, [[Петр I]] Яңы Патриархты һайларға рөхсәт итмәй, Дин коллегияһын булдыра, ә 20 йыл үткәс, дәүләт органдарының береһе булараҡ, дөйөм сиркәү менән идара итеү функцияларын Бөтә Рәсәй императоры (ғәмәлдә Рус сиркәүе башлығы) менән Изге Хөкүмәт Синоды тип үҙгәртелгән Дин коллегияһы башҡара ((1917 йылдың 2 мартына тиклем). Был сиркәүҙең Синодаль тип йорөтөлгән осоронда, идара итеү учреждениелары (мәҫәлән, Синод һәм уның канцелярияһы) дәүләт идараһы учреждениелары булараҡ ҡарала{{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=С 1721 по 1917 возглавлялась «Святейшим Правительствующим Синодом», а с 1917 по настоящее время — патриархом}}<ref>{{Православная энциклопедия|150023|Ведомство православного исповедания|7|369|[[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А.]], прот.}}</ref>. Закон нигеҙендә, Сиркәүҙең юғары хакимы император була: «Император, христиан Батша булараҡ, дәүләт динен юғары яҡлаусы һәм дини догматтарҙы һаҡлаусы, православие һәм изге бәрәкәт сиркәүендә тотош динде һаҡлаусы»<ref>Ст. 42-я [[Основные государственные законы Российской империи|Основных Законов]] изд. 1832 г. В примечании к этой статье сказано: «В сем смысле Император в Акте о наследии престола 1797 г. апр. 5 именуется Главою Церкви» («Когда наследство дойдет до такого поколения женского, которое царствует уже на другом престоле, тогда предоставлено наследующему лицу избрать веру и престол, и отрещись вместе с наследником от другой веры и престола, если таковой престол связан с Законом, для того что Государи Российские суть Главою Церкви, а если отрицания от веры не будет, то наследовать тому лицу, которое ближе по порядку»).</ref>; закон «Батша власы сиркәү менән үҙе булдырған Изге Хаким итеүсе Синод аша эш итә» тип билдәләй<ref>Ст. 43-я Основных Законов изд. 1832 г.</ref>. Сиркәү учреждениелары дәүләт тарафынан финанслана; [[Рәсәй империяһы]] сиктәрен киңәйтеү һөҙөмтәһендә Рәсәй Изге Синоды юрисдикцияһына ҡараған территория шаҡтай артҡан. Шул уҡ ваҡытта император хакимиәте, мәҫәлән, Грузия сиркәүе автокефалияһын бөтөрә; Польшаны бүлгеләп, юҡҡа сығарғандан һуң, Рәсәй сиркәүе составына Көнбайыш рус һәм Көньяҡ рус ерҙәренең (Белорусь һәм Украина) униат приходтары индерелә (1839 йылғы Полоцк соборы һәм 1875 йылда униат Холмск епархияһының православие диненә күсеүе). Икенсе яҡтан, император хакимиәте сиркәү учреждениелары активтарын (матди ресурстарын) контролдә тоторға тырыша; Екатерина II ваҡытында монастырҙарҙың бик күбе ябыла, монастырҙар ер биләү һәм крепостной крәҫтиәндәр тотоу хоҡуғын юғалта. [[Файл:Orthodox Christians in the Russian Empire 1897.png|thumb|left| 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре. Рәсәй империяһында өйәҙҙәр һәм губерналар буйынса халыҡ араһында православныйҙар]] [[1914 йыл]]да [[Изге Синод]] обер-прокуроры рәсми мәғлүмәттәре буйынса, аҡ руханиҙар һәм сиркәүҙә хеҙмәт итеүселәр (протоиерейҙар, руханиҙар, дьякондар һәм псаломщиктар) һаны 112 629 кеше була<ref name="autogenerated2">Соколов А. В. [https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328211124/https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html |date=2019-03-28 }} Дис. … д-ра ист. наук. — СПб, 2014. — С. 81.</ref>.Рәсәйҙә 1 025 монастырь һәм община була: 550 ирҙәр (11 845 монах һәм 9 485 послушник- әҙерләнеүсе) һәм 475 ҡатын-ҡыҙ (17 283 монахиня һәм 56 016 послушница- әҙерлек үтеүсе)<ref name="autogenerated2" />. [[Беренсе донъя һуғышы]]ның тәүге көнән үк Православие сиркәүе армия һәм флотҡа ярҙам ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Монастырҙар, сиркәүҙәр һәм христиандар яралылар һәм һуғышҡа китеүселәргә ярҙамға иғәнә йыя башлай. Монастырҙар һәм РПҮ ҡарамағындағы башҡа учреждениеләр госпиталь өсөн мөмкин булған бөтә урындарҙы әҙерләргә һәм яралыларҙы ҡарарлыҡ кешеләрҙе табып ҡуйырға тейеш була. Бөтә сиркәүҙәрҙә лә Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте өсөн иғәнә йыйыу урындары булдырыла, шулай уҡ, монастырь һәм общиналар үҙ көстәре менән яралыларҙы һәм сирлеләрҙе ҡарай алырлыҡ кешеләр әҙерләү һәм үҙ көстәре һәм сараларын ҡулланып, госпиталдәр өсөн кәрәк-яраҡ йыйыу менән шөғөлләнә. Православныйҙарҙы һуғышҡа киткәндәрҙең ғаиләләренә иғтибарлы булырға саҡыралар<ref>{{Статья|автор=Борщукова Е. Д.|год=2014|issn=1992-6464|выпуск=172|издание=[[Известия Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена]]|заглавие=Патриотическая деятельность православной церкви в годы первой мировой войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/patrioticheskaya-deyatelnost-pravoslavnoy-tserkvi-v-gody-pervoy-mirovoy-voyny}}</ref>. === Совет власы осоро === === 1917—1945 === Февраль революцияһы башланып, монархия ҡолатылғандан һуң, 1917 йылдың мартында 1900 йылдар башынан әҙерләнгән Бөтә Рәсәй Поместный соборы саҡырыла, ул 1917 йылдың 15 авгусында (иҫкесә) асыла. Шул уҡ йылдың 28 октябрендә, Петроградта большевиктар власты алғандан һуң, Патриарх вазифаһы яңынан булдырыла, был соборҙың иң ҙур ҡарары була. Патриарх тәхетенә Мәскәү митрополиты Тихон (Беллавин) һайлана. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң бер нисә ай дауамында большевиктар православие сиркәүе эшмәкәрлегенә әллә ни тығылмай һәм ҡамасауламай (Ер тураһындағы декрет, сиркәү ерҙәрен конфискациялауҙы һанамайынса); сиркәү учреждениеларын бюджет финанслауы дауам итә. <ref>''Соколов А. В.'' [https://disser.spbu.ru/disser2/disser/Sokolov_diss.pdf Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] Дисс. д-ра ист. наук. — СПб, 2014. — С. 525, 612—613.</ref>. 1918 йылдың 23 ғинуарында рәсми баҫылып сыҡҡан Россия Федерацияһы хөкүмәте (СНК РСФСР) декреты- Сиркәүҙең дәүләттән һәм мәктәптең сиркәүҙән айырылыуы тураһында<ref>[http://www.constitution.garant.ru/DOC_5325.htm Об отделении церкви от государства и школы от церкви (Декрет Совета Народных Комиссаров)]</ref> — сиркәү дәүләттән һәм дәүләт мәктәптән айырыла, юридик шәхес һәм милек хоҡуғынан мәхрүм ителә, ә дин граждандарҙың шәхси эше тип иғлан ителә. Декрет большевиктар тарафынан 1917 йылдың декабренән ҡабул ителгән Православие Сиркәүе функцияларын дәүләт тарафынан яҡланған дәүләт учреждениеһы булараҡ ҡарарҙар һәм акттарҙы законлаштыра<ref>[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=168090 Декрет об отделении] «Власть» 13 февраля 2001.</ref>. 1918 йылда большевиктар ҡулы аҫтында булған территорияла руханиҙарҙы һәм дини уҡыу йорттарын ҡаҙнанан тәьмин итеү туҡтатыла<ref>{{Cite web |url=https://bogoslov.ru/article/1241299 |title=Религиозное образование в советской России в 1917—1929 гг.: постановления советского правительства и определения Священного Собора и Патриарха. Часть 1 |accessdate=2011-09-24 }}</ref>; Сиркәүҙә яңы власть тарафынан хупланған тарҡалыу (Обновленчество, Григорианский раскол һ.б.){{sfn|Гордиенко|1988|с=202|loc=Неблагоприятными для РПЦ были и многочисленные расколы 20-30-х гг., ослабившие её позиции в социалистическом обществе}} һәм эҙәрлекләүҙәр осоро башлана ([[Религия в СССР]]). 1925 йылда патриарх Тихон үлгәс, власть патриарх һайлау өсөн яңы собор үткәрергә рөхсәт итмәй; патриарх вазифаһын үтәүсе булып митрополит Петр (Полянский) ҡала, ул оҙаҡламай ҡулға алына һәм үлеп китә. Митрополит Петрҙан һуң митрополит Сергий (Страгородский) (1925 йылдың декабренән 1936 йылдың 27 декабренә тиклем патриарх вазифаһын башҡарыусы урынбаҫары тип йөрөтөлә). 1927 йылда митрополит Сергий Мөрәжәғәт («Декларация») яҙа, унда ул Советтар Союзын граждан Ватаны тип атай, Сиркәү ағзаларын совет власын танырға саҡыра, шулай уҡ сит илдәге руханиҙарҙан совет хөкүмәтен таныуҙы талап итә<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/440043.html Послание заместителя патриаршего местоблюстителя, Митрополита Нижегородского Сергия (Страгородского) и временного при нём Патриаршего Священного Синода («Декларация» Митрополита Сергия). 1927 г.]</ref> (комментарий- Св. Иоанн Златоуст: «Всякая душа да будет покорна высшим властям, ибо нет власти не от Бога; существующие же власти от Бога установлены. Посему противящийся власти противится Божию установлению. А противящиеся сами навлекут на себя осуждение» (Рим.13:1-2). Об этом же говорит и св. апостол Петр: «Итак будьте покорны всякому человеческому начальству, для Господа: царю ли, как верховной власти, правителям ли, как от него посылаемым» (1 Пет.2:13-14)). Был Мөрәжәғәт һәм унан һуң ҡайһы бер риза булмаған епископтарҙы вазифаларынан бушатыу протесттарға килтерә. Патриарх сиркәүе эсендәге ҡайһы бер төркөмдәр уға буйһоноуҙан баш тарта һәм башҡа «иҫке сиркәү» ойошмаларын булдыра (патриарх урынын биләүсе урынбаҫары Сергийҙың сиркәү власын танырға теләмәй) (Иосифляне (XX век), катакомбная церковь, непоминающие), эмиграциялағы епископтарҙың күпселеге Патриархия менән «бәйләнеште туҡтата»<ref name="PrekrSn">[https://pravoslavie.ru/11687.html Послание Архиерейского Синода Русской Зарубежной Церкви боголюбивой пастве о преодолении духовного разделения в Русской Православной Церкви]</ref>. [[Файл:Патриарх Тихон в 1918 году (официальный портрет).jpg|thumb|left|Патриарх Тихон]] Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, большевиктар революциянан һуңғы биш йыл эсендә 28 епископ һәм 1200 руханиҙы ата<ref>''Остлинг Р.'' [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,150718,00.html Крест встречается с Кремлём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521012702/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,150718,00.html |date=2013-05-21 }} // [[Time (журнал)|Тайм]] : журнал. — 24.6.2001.</ref>. 1920—1930 йылдарҙа партия һәм дәүләт алып барған дингә ҡаршы кампанияла төп сәп булып диндарҙар һаны буйынса иң ҙур Патриарх сиркәүе тора. Епископтарҙың барыһы ла тиерлек, руханиҙарҙың бик күбе, монахтар һәм әүҙем диндарҙар атыла йәки лагерға ебәрелә; дини мәктәптәр тыйыла, дини уҡыу тик шәхси формала алып барыла (был башҡа дини конфессияларға ла ҡағыла). Патриархияға ҡарата алып барылған сәйәсәттең төп инструменты булып, ОГПУ-ның 6-сы бүлеге тора. Уның етәксеһе Евгений Тучков сиркәүҙе тарҡатыу һәм епископатты, руханиҙар һәм диндарҙарҙы ОГПУ органдарына буйһондороу сәйәсәтен алып бара. 1941 йылдың 22 июнендә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның бернсе көнөндә, митрополит Сергий (Страгородский) православныйҙарға мөрәжәғәт менән сығыш яһай, ул «бөтә православныйҙарҙы беҙҙең Тыуған илебеҙҙең изге сиктәрен һаҡлап» көрәшергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://www.pravmir.ru/gospod-nam-daruet-pobedu/|title=Господь нам дарует победу!|date=2009-06-22|publisher=[[Православие и мир]]}}</ref> [[1943 йыл]]да Совет дәүләтенең Патриарх сииркәүенә ҡарата сәйәсәтенә һиҙелерлек үҙгәрештәр керетелә, [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] СССР халҡының диндар өлөшөн дә үҙ яғына ауҙарырға итә. Дәүләт, 1922 йылдан алып, «Рәсәй православие сиркәү» булараҡ дәүләт органдары тарафынан танылған «обновленецтар»ҙан (1946 йылда тулыһынса юҡҡа сыға) уны өҫтөн күрә башлай, Мәскәү Патриархияһы СССР-ҙа берҙән- бер законлы Православие сиркәүе (Грузиянан тыш) булараҡ таныла. 1943 йылдың 4 сентябрендә Сталин митрополит Сергий (Страгородский), Алексий (Симанский) һәм Николайҙы (Ярушевич) үҙендә ҡабул итә. Епископтар соборы митпрополит Сергийҙы (Страгородский) Патриарх тәхетенә һайлап ҡуя. Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет төҙөлә, ул руханиҙарҙы контролдә тоторға һәм Мәскәү Патриархияһы һәм дәүләт власы араһында аралашсы булырға тейеш була. Бер нисә дини мәктәп асыла, һуңыраҡ улар семинария һәм академия статусын ала; Германия армияһы баҫып алған ерҙәрҙә асылған меңәрләгән сиркәүҙәр совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң да эшсәнлеген дауам итә. === 1945—1991 === Һуғыштан һуң беренсе 2 йылда СССР-ҙа РПС приходтары һаны артҡан. Мәҫәлән, РСФСР-ҙа 1946 йылда 2816 сиркәү, ғибәҙәт йорто һәм соборҙар эшләй, ә 1947 йылда улар һаны 3217 булған. Һуғыштан һуң руханиҙар һаны арта. 1948 йылдың 1 ғинуарына СССР-ҙа Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет мәғлүмәттәре буйынса 11827 рухани һәм диакон була. Яңы руханиҙарҙың күп өлөшө, [[Брест]] һәм [[Ужгород]] униялары ғәмәлдән сығарылғандан һуң, 1946—1948 йылдарҙа Рус православие сиркәүенә йәлеп ителгән Көнбайыш Украинаның униат приходтарынан булған. Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет рәйесе Георгий Карпов мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1948 йылдың 2 ғинуарына Көнбайыш Украинаның 2718 униат приходының 2491 Рус православие сиркәүе юрисдикцияһына күсә. 1945 йылдың 31 ғинуарынан 4 февраленә тиклем Мәскәүҙә Рус православие сиркәүенең поместный соборы була, унда Патриарх итеп [[Санкт-Петербург|Ленинград]] митрополиты Алексий (Симанский) һайлана. 1947 йылда идеология һәм пропагандала дингә ҡаршы сәйәсәт ҡатылана бара, уның шауҡымы шулай уҡ РПЦГА ла тейә. 1947—1957 йылларҙа Рус православие сиркәүенең 38 монастыре ябыла. Дингә һәм сиркәүгә ҡаршы сәйәсәттең яңы тулҡыны яҡынса 1959 һәм 1964 йылдар араһында, СССР-ҙы [[Хрущев Никита Сергеевич|Н. С. Хрущев]] етәкләгән осорҙа башлана; дингә ҡаршы ҡаты сәйәсәт унан һуң да дауам итә. Ул осорҙа ҡайһы бер диндарҙар һәм клириктар диссидент хәрәкәтендә ҡатнаша, һуңынан улар «выждан тотҡондары» тип таныла. Руханиҙар Глеб Якунин, Сергей Желудков, Владимир Русак һ.б. дин иркен яҡлап, совет төрмәләрендә ултыра һәм һөргөндә йәшәй<ref>Раскол в Русской православной церкви, Рашн Ревью, Том 28, Раздел 4, Октябрь 1969 г., Стр. 416—427</ref>. Ул осорҙоң күренекле шәхестәре араһында руханиҙар Дмитрий Дудко<ref>[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/fr-dmitry-dudko-550017.html Отец Дмитрий Дудко. Некрологи Индепендента]</ref> һәм Александр Мень дә була. Мень туранан-тура диссидент хәрәкәтендә ҡатнашмай, рухани эшмәкәрлеге менән мәшғүл була, шулай ҙа диссиденттар менән уның араһында ниндәйҙер бәйләнеш булған тиҙәр. [[1971 йыл]]дың 2 июнендә Рус православие сиркәүенең поместный соборында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы итеп митрополит Пимен (Крутецкий) һайлана. СССР-ҙағы сиркәү махсус хеҙмәттәр тарафынан ныҡлы контроль аҫтында тотола. 1965 йылда ''Рус православие сиркәү эштәре буйынса Совет'' Дини культтар эштәре буйынса Совет менән берҙәм күҙәтеү органы— Дин эштәре буйынса советҡа берләшә. 1984—1989 йылдарҙа әлеге орган рәйесе Константин Харчев һуңынан шулай тип аңлата: «Бер генә Изге Синод ағзалығына, йәки башҡа юғары вазифаға кандидат та, уны КПСС ҮК һәм КГБ хуплауынан башҡа алмай». Профессор Натаниэль Дэвис түбәндәгеләргә иғтибар итә: «Әгәр епископтар үҙ кешеләрен яҡларға һәм вазифаларын һаҡлап ҡалырға теләһә, улар күпмелер дәрәжәлә КГБ, Дин эштәре буйынса Совет комиссарҙары һәм башҡа партия һәм хөкүмәт властары менән хеҙмәттәшлек итергә тейеш була»<ref>''Дэвис Н.'' Длинный путь к церкви: Современная история русского православия. — Оксфорд: Вествью Пресс, 1995. — С. 96.</ref>.. Патриарх Алексей II (Ридигер) епископтарҙың (үҙенең дә) Совет хөкүмәте менән компромистарға барыуын һәм ҡылған компромисс өсөн халыҡ алдында тәүбә итеүен таный<ref>''Дэвис Н.'' Длинный путь к церкви: Современная история русского православия. — Оксфорд: Вествью Пресс, 1995. — С. 89.</ref>. Рус православие сиркәү был осорҙа Христиан тыныслыҡ конференцияһы, Европа сиркәүҙәре һәм Бөтә донъя сиркәүҙәр Советы конференцияларының экуменик хәрәкәтендә ҡатнаша, «Дин әһелдәре ныҡлы дөнъя, халыҡтар араһында ғәҙел мөнәсәбәттәр өсөн» (1977) һәм «Дин әһелдәре Изге тормошто ядро катастрофаһынан ҡотҡарыу өсөн» тигән ике Бөтә дөнъя конференцияһын үткәрә, тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлеге алып бара{{sfn|Гордиенко|1988|с=203}}. 1987 йылда СССРҙа эшләп килгән сиркәүҙәр һаны 6893- гә тиклем кәмегән, ә ғәмәлдәге монастырҙар һаны ун биш тирәһе ҡала, уларҙың икеһендә ([[Литва]] һәм [[Белоруссия]]ла) ике монахтар (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар) общинаһы булған. Бынан тыш, ике монастырь СССР-ҙан ситтә — изге ерҙә һәм Афонда урынлашҡан. 1987 йылда [[РСФСР]]-ҙа яңы тыуған балаларҙың 40- 50 % (төбәккә ҡарап) суҡындырыла һәм үлгән кешеләрҙең 60 % артығы «христиан йолаһы» буйынса ерләнә (заочное отпевание, «ситтән тороп ерләү йолаһын башҡарыу» аша). [[1987 йыл]]дан башлап, [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] осорондағы билдәлелек һәм үҙгәртеп ҡороу сәйәсәте сиктәрендә, Патриархия, епархия һәм дини общиналарына элек сиркәү ҡарамағында булған биналар һәм мөлкәтте кире ҡайтарыу процесы башлана, дини тормошто контролдә тотоу режимын либералләштереү һәм дини берләшмәләр эшсәнлеген сикләүҙе бөтөрөү бара. 1988 йыл бик мөһим ваҡиға — Русте суҡындырыуҙың мең йыллығын байрам итеү һәм РПС-тың юбилей поместный соборын үткәреү йылы була. СССР-ҙа дини тормошто телевидение аша яҡтыртыу рөхсәт ителә — Советтар Союзы тарихында беренсе тапҡыр кешеләр ғибәҙәт ҡылыуҙың телевизорҙан туранан-тура трансляцияларын күрә ала. 1988 йылда Рус православие сиркәүендә 8,5 мең приход һәм 76 епархия, шулай уҡ өс благочиниеға берләшкән 120 сит ил приходы ([[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Мексика]]) һәм 3 экзархат (Көнбайыш Европа, Урта Европа, Үҙәк һәм Көньяҡ Америка), 20 монастырь була, улар араһында ике сит ил: Афонадағы ирҙәр Пантелеимон{{sfn|Гордиенко|1988|с=203}} (Константинополь Патриархы юрисдикцияһында булған) һәм Иерусалим янындағы Горний ҡатын-ҡыҙ монастыре (Эйн-Карем) була<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/134487.html Константинопольская Православная Церковь]</ref><ref>[http://mospat.ru/ru/2013/05/31/news86541/ Председатель ОВЦС провел брифинг, посвящённый предстоящему визиту Святейшего Патриарха Кирилла в Элладскую Православную Церковь и на Афон]</ref><ref>[http://www.patriarchate.org/patriarchate/jurisdiction/organizations/monasteries Holy Patriarchal Monasteries]</ref><ref>[http://www.newsru.com/religy/10oct2011/yanukovich.html Янукович побывал на Афоне и встретился с Константинопольским патриархом]</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/178827/Ecumenical-Patriarchate-of-Constantinople Ecumenical Patriarchate of Constantinople] [[Энциклопедия Британника]]</ref><ref>[http://www.eppc.org/publications/mount-athos-objects-to-ecumenical-openness/ Mount Athos Objects to Ecumenical Openness]</ref>){{sfn|Новиков|1985|с=389—390}}{{sfn|Гордиенко|1988|с=202—203}}.. 1990 йылдың 6 июнендә Рус православие сиркәүе поместный соборында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы итеп Ленинград митрополиты Алексий (Ридигер) һайлана (1990—2008). === 1991 йылдан һуң === 1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң РПС хәлендәге мөһим үҙенсәлек — элекке СССР сиктәрендә (Грузиядән һәм Армениядән башка) уның юрисдикцияһының халыҡ-ара характеры: үҙ тарихында беренсе тапҡыр Мәскәү патриархаты үҙенең «каноник территорияһы» тип (термин 1989 йылда ҡабул ителгән) бер нисә үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт территорияһында эшләй<ref>[http://www.portal-credo.ru/site/?act=authority&id=856 Кандидат богословия игумен Иннокентий Павлов: «Католические миссионеры ни за кем не гоняются, но если люди понимают, что истинная Церковь — это Церковь Католическая, они должны быть приняты туда»]. См. 6-й вопрос в интервью с игуменом [[Иннокентий (Павлов)|Иннокентием Павловым]].</ref>)<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/428423.html Состояние и актуальные вопросы церковно-государственных и церковно-общественных отношений.] Экспертный доклад протоиерея [[Чаплин, Всеволод Анатольевич|Всеволода Чаплина]], заместителя председателя ОВЦС Московского патриархата, представленный 25.6.2008 года на рабочей группе «Церковь, государство и общество» Архиерейского собора Русской православной церкви 2008 г.</ref>. Уның административ- каноник бүлексәләре төрлө илдәрҙә , бик күп төрлө дәүләт-хоҡуҡ, ижтимағи-сәйәси һәм конфессиональ-мәҙәни шарттарҙа эшләй. Һөҙөмтәлә, 1990 йылдар башынан Эстония һәм Молдавияла, ә 2000 йылдан-Ҡытайҙа (Гонконг) һәм Украинала каноник яҡтан нормаль булмаған параллель юрисдикциялар барлыҡҡа килде<ref name =CHN/><ref name =UKR/>.. 2007 йылдың 17 майында патриарх [[Алексий II]] (Ридигер) һәм РПЦЗ-ның беренсе иерархы митрополит Лавр (Шкурла) каноник аралашыу тураһында Актҡа ҡул ҡуйҙы, шуның менән һикһән йылға һуҙылған тарҡалыш артта ҡалды. Был актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә РПЦЗ үҙидара хоҡуғына эйә булған сиркәү сифатында РПС составына инде (тейешле төҙәтмәләр 2008 йылдың 27 июнендә РПС Уставына индерелгән иде) һәм каноник православие сиркәүҙәре тарафынан танылды<ref>{{Книга|автор=Попов А. В.|заглавие=Российское православное зарубежье: История и источники. С приложением систематической библиографии|год=2005 |место=М. |издательство=ИПВА |страниц=619|isbn=}}</ref>. Әммә РПЦЗ епискобы Агафангел етәкселегендәге руханиҙарҙың һәм ябай православныйҙарҙың бер өлөшө әлеге актты танымай, улар үҙҙәренең эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ, митрополит Агафангел омофоры аҫтындағы РПЦЗ тип дауам итә (каноник православие уны танымай). [[Украина]]ла 1992 йылдан 2018 йылға тиклем, Мәскәү патриархатының православие сиркәүенән тыш, Киев партиархаты Украина православие сиркәүе һәм Украина автокефаль православие сиркәүе (УАПС), ә 2018 йылдан- Константинополь патриархаты таныған һәм поместный православие сиркәүҙәренең күпселеге тарафынан танылмаған Украина православие сиркәүе эшләй. Мәскәү патриархаты УПС контроле аҫтында 12 мең приход, Киев патриархаты УПС — 5 мең, УАПС (автокефаль) — 1 мең приход ҡала<ref group="комм.">По данным на октябрь 2018 года, УПЦ Московского патриархата контролировала на Украине около 12 тысяч [[приход]]ов, УПЦ Киевского патриархата — 5 тыс., УАПЦ — 1 тыс. ([https://www.bbc.com/news/world-europe-45877584 Orthodox Church split: Five reasons why it matters]. Би-би-си, 19.10.2018.)</ref>. 2009 йылда Рус православие сиркәүе партиархы тәхетенә Смоленск һәм Калининград митрополиты Кирилл (Гундяев) һайлана. === Структураһы === [[Файл:Danilov monastery 17.jpg|мини|300x300пкс|Данилов монастырь биләмәһендә Мәскәү Патриархияһының сит илдәрҙәге сиркәүҙәр менән бәйләнеш бүлеге]] Рус православие сиркәүенә автономиялы (2011 йылдың февраленән) <ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1403020.html Определение Освященного Архиерейского Собора Русской Православной Церкви «О внесении изменений и дополнений в Устав Русской Православной Церкви»]</ref>)<ref group="комм.">Первоначальная редакция Устава РПЦ, принятого в 2000 году, не включала, как то было и ранее, в состав Московского патриархата находящиеся в зависимости от него автономные церкви, равно как и их каноническую территорию: [http://www.wco.ru/biblio/books/ustav1/Main.htm Устав Русской православной церкви, Москва, 13-16 августа 2000 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523080954/http://www.wco.ru/biblio/books/ustav1/Main.htm |date=2021-05-23 }}: «2. Входящие в Русскую Православную Церковь Самоуправляемые Церкви, Экзархаты, епархии, Синодальные учреждения, благочиния, приходы, монастыри, братства, сестричества, Духовные учебные заведения, миссии, представительства и подворья (далее по тексту Устава именуемые „канонические подразделения“) канонически составляют Московский Патриархат. <…> 3. Юрисдикция Русской Православной Церкви простирается на лиц православного исповедания, проживающих на канонической территории Русской Православной Церкви: в России, Украине, Белоруссии, Молдавии, Азербайджане, Казахстане, Киргизии, Латвии, Литве, Таджикистане, Туркмении, Узбекистане, Эстонии, а также на добровольно входящих в неё православных, проживающих в других странах.»</ref> һәм үҙ идара ителә торған сиркәүҙәр, экзархаттар, Митрополит округы, епархия, Синодаль учреждениелар, благочиниелар, приход, монастырь, братстволар (монахтар берләшмәләре), сестричестволар (монахинялар берләшмәләре), дини уҡыу йорттары, вәкиллектәр һәм православие ҡунаҡханалары (подворье) Мәскәү патриархатын тәшкил итә<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/133115.html Устав РПЦ, гл. I, п. 2]</ref>. РПС составында: — ике автономиялы сиркәү: [[Япония]] православие сиркәү һәм Ҡытай православие сиркәүе (һуңғыһы 1960 йылдар аҙағында тулыһынса тиерлек йәшәүҙән туҡтаны); — бер үҙидара ителеүсе, киң автономия хоҡуҡлы — Украина православие сиркәүе (МП); — дүрт үҙидара ителеүсе: [[Молдова]] православие сиркәүе, [[Латвия]] православие сиркәүе, [[Эстония]] православие сиркәүе (МП), РПЦЗ (Сит илдәрҙәге рус православие сиркәүе); — өс [[экзархат]]: Белоруссия православие сиркәүе, Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы патриарх экзархаты, Көнбайыш Европалағы патриарх экзархаты ; — ике митрополит округы: Ҡаҙағстан митрополит округы (Ҡаҙағстан православие округы), Урта Азия митрополит округы (Урта Азия православие сиркәүе; — бер [[архиепископия]] — Көнбайыш Европа приходтарының рус традициялары архиепископияһы. 2018 йылдың 28 декабрендә Рус православие сиркәүенең Изге синодын Көнбайыш Европала ([[Париж]]дағы үҙәк менән) һәм Көньяҡ-көнсығыш Азияла (Сингапурҙағы үҙәк менән) Патриарх экзархаттарын төзөү тураһында Ҡарар ҡабул ителде. Экзархаттың Көнбайыш Европала дини яуаплылығы өлкәһенә Андорра, [[Бельгия]], Бөйөк Британия, Төньяҡ Ирландия, Ирландия, Испания, Италия, Лихтенштейн, Люксембург, Монако, [[Нидерланд]], Франция, Швейцария индерелгән. Синод шулай уҡ Испанияла һәм Португалияла РПС епархияһын булдыру тураһында Ҡарар ҡабул итте. Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы Азия экзархатының дини яуаплылығы өлкәһенә Сингапур, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, КХДР, Көньяк Корея, Лаос, Малайзия, Мьянма, Филиппин һәм Таиланд инде<ref>[https://www.interfax.ru/world/644537 Русская православная церковь образовала патриаршие экзархаты в Европе и Азии] // Интерфакс, 28.12.2018.</ref>. [[2007 йыл]]дың 17 майынан Рус православие сиркәүе Патриархы Алексий II һәм Рус православие сиркәүенең беренсе иерархы митрополит Лавр (Шкурла) менән аралашыу тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә, Сит илдәге Рус православие сиркәүе «Рус православие сиркәүенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора»<ref>[http://mospat.ru/index.php?page=36269 В Храме Христа Спасителя состоялось подписание Акта о каноническом общении между Московским Патриархатом и Русской Зарубежной Церковью.] Сайт ОВЦС.</ref><ref>Пункт. 1 [http://patriarchia.ru/db/text/155920.html Акта о каноническом общении]</ref>.. Төп территориаль берәмлек-епархия арихиерейы (епископ, архиепископ йәки митрополит) етәкселегендәге һәм был территориялағы приходтарҙы (приход общиналарын), благочиниелар һәм монастырҙарҙы берләштерүсе епархия. Епархия сиктәре, өлкәләрҙең, крайҙарҙың, республикаларҙың һәм дәүләттәрҙең административ-территориаль бүленешен иҫәпкә алып, Изге Синод тарафынан билгеләнә. Епархия идараһы органдары-епархия йыйылышы һәм епархия Советы, архиерей улар ярҙамында епархия менән идара итә. Сиркәү төҙөлөшөндәге төп берәмек — ''приход'' — православный христиандар общинаһы (мәхәллә), уға [[клир]] һәм ошо ғибәҙәтхана берләштергән ябай православныйҙар (миряне, прихожане) инә<ref>[http://www.mospat.ru/index.php?mid=172 Устав РПЦ, гл. XI, п. 1]</ref>.Приход башында ғибәҙәтхана етәксеһе тора (настоятель храма), уны диндарҙарға етәкселек итеү причт (сиркәү хеҙмәткәрҙәре) һәм приход менән идара итеү өсөн епархия архиерейы билдәләп ҡуя. Приход менән идара итеү органдары- настоятель етәкләгән приход йыйылышы, приход советы (башҡарма орган, ул приход йыйылышы алдында яуаплы, унда рәйес — сиркәү старостаһы, уның ярҙамсыһы һәм казначей инә), — һәм ревизия комиссияһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Западноевропейский экзархат русских приходов]] * [[Русская православная старообрядческая церковь]] * [[Русская древлеправославная церковь]] * [[Русская истинно-православная церковь]] * [[Русская катакомбная церковь истинно-православных христиан]] * [[Российская православная автономная церковь]] * [[Российская православная церковь]] == Комментарийҙар == {{Примечания|group=комм.}} {{Примечания|group=прим}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Митрополит [[Макарий (Булгаков)]]. «История Русской Церкви». 12 томов. СПб, 1883. * {{книга|автор=[[Зуев, Юрий Петрович|Зуев Ю. П.]]|часть=Русская православная церковь|ссылка часть=http://terme.ru/termin/russkaja-pravoslavnaja-cerkov.html#item-51552|заглавие=[[Религии народов современной России: Словарь]]|ответственный=[[Мчедлов, Михаил Петрович|М. П. Мчедлов]] (отв. ред.), [[Аверьянов, Юрий Иванович|Аверьянов Ю. И.]], [[Басилов, Владимир Николаевич|Басилов В. Н.]] и др.|издание=2-е изд., испр. и доп.|ссылка=|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=2002|страницы=429—436|страниц=624|isbn=5-250-01818-1|тираж=4000|ref=Зуев}} * «Русская Православная Церковь» // [[Православная энциклопедия]]. М., 2000 (нулевой том). * {{книга |автор=Карацуба И. В., [[Курукин, Игорь Владимирович|Курукин И. В.]], [[Соколов, Никита Павлович|Соколов Н. П.]]|заглавие=Выбирая свою историю: "развилки" на пути России: от рюриковичей до олигархов |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[КоЛибри]] |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=638 |серия= |isbn=5-98720-010-5 |тираж= |ref=Карацуба, Курукин, Соколов}} * {{книга |автор=[[Кнорре, Борис Кириллович|Кнорре Б. К.]] |часть= Социальное служение современной Русской православной церкви как отражение поведенческих стереотипов церковного социума |ссылка часть= |заглавие=Православная Церковь при новом патриархе |оригинал= |ссылка=http://carnegieendowment.org/files/web_Ortodox_Book_RUS.pdf |викитека= |ответственный=Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]] |издание= |место=M.|издательство=[[РОССПЭН]] |год=2012 |том= |страницы=69—120 |столбцы= |страниц= |серия=Религия в Евразии |isbn= 978-5-8243-1566-0 |тираж= |ref=Кнорре}} * {{книга |автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]] |часть=Образ РПЦ в светских массмедиа: между мифом о государственной церкви и фольклорно-оккультным православием |ссылка часть= |заглавие=Православная Церковь при новом патриархе |оригинал= |ссылка=http://carnegieendowment.org/files/web_Ortodox_Book_RUS.pdf |викитека= |ответственный=Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]] |издание= |место=M.|издательство=[[РОССПЭН]] |год=2012 |том= |страницы=171—222 |столбцы= |страниц= |серия=Религия в Евразии |isbn= 978-5-8243-1566-0 |тираж=1500 |ref=Лункин}} * {{книга|автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|заглавие=Церкви в политике и политика в церквях. Как современное христианство меняет европейское общество: монография|ответственный=Центр по изучению проблем религии и общества ИЕ РАН|место=М.|издательство=[[ИЕ РАН]]: Изд-во «Нестор-История»|год=2020|страниц=504|ISBN=978-5-98163-155-9, ISBN 978-5-4469-1764-8|DOI=10.15211/9785981631559|ref=Лункин}} * {{книга |автор=[[Петр (Мещеринов)|Мещеринов П., игум.]]|часть= Социальное служение современной Русской православной церкви как отражение поведенческих стереотипов церковного социума |ссылка часть= |заглавие=Современное церковное сознание и светские идеологемы из коммунистического прошлого|оригинал= |ссылка=http://carnegieendowment.org/files/web_Ortodox_Book_RUS.pdf |викитека= |ответственный=Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]] |издание= |место=M.|издательство=[[РОССПЭН]] |год=2012 |том= |страницы=121—140 |столбцы= |страниц= |серия=Религия в Евразии |isbn= 978-5-8243-1566-0 |тираж= |ref=Мещеринов}} * ''[[Митрохин, Николай Александрович|Митрохин Н. А.]]''. Русская православная церковь: современное состояние и актуальные проблемы. — М.:[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2006. * {{книга|часть=Русская православная церковь|заглавие=[[Атеистический словарь]]|ответственный=Абдусамедов А. И., Алейник Р. М., Алиев Б. А. и др.; Под общ. ред. [[Новиков, Михаил Петрович|М. П. Новикова]].|издание=2-е изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1985|страницы=389—390|страниц=512|тираж=200000|ref=Новиков}} * {{книга|часть=Русская православная церковь|заглавие=Православие: Словарь атеиста|ответственный=Под общ. ред. [[Гордиенко, Николай Семёнович|Н. С. Гордиенко]].|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1988|страницы=202—203|страниц=272|isbn=5-250-00079-7|ref=Гордиенко}} * ''[[Регельсон, Лев Львович|Регельсон Л. Л.]]''. [http://www.regels.org/Russian-Church.htm Трагедия Русской Церкви. 1917—1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217102721/http://www.regels.org/Russian-Church.htm |date=2015-02-17 }}. — Париж, [[YMCA-Press]], 1977. Москва, [[Крутицкое подворье]], 1996, 2006. * {{БРЭ |статья= Русская православная церковь|id= 3521265|автор= [[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А.]]|том= 29|страницы= |год= 2015|ref= Цыпин}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Русская православная церковь |Портал = Православие |Викисловарь = РПЦ }} * [http://www.patriarchia.ru/ Патриархия. Ru] Официальный сайт Московского патриархата. * [http://Mospat.Ru Официальный сайт отдела внешних церковных связей Русской православной церкви] * {{youtube user|russianchurch}} * [https://web.archive.org/web/20161202182204/http://karta.patriarchia.ru/ Объединённая карта зарубежных учреждений Московского патриархата и Русской православной церкви заграницей, а также связанных с ними] * [http://www.diaconia.ru/ Официальный сайт синодального отдела по церковной благотворительности и социальному служению Русской православной церкви] * [http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/index.htm Пространный христианский катихизис Православныя Кафолическия Восточныя Церкви, разсматриванный и одобренный Святейшим Правительствующим Синодом (адаптированная редакция)] * [https://web.archive.org/web/20110611030315/http://www.mospat.ru/ru/documents/ustav Устав Русской православной церкви] (2000 года) * [https://web.archive.org/web/20080807022111/http://www.hristianstvo.ru/ Православное христианство — каталог православных ресурсов] {{ВС}} [[Категория:Христианлыҡ]] [[Категория:Православие дине]] [[Категория:Рус православие сиркәүе| ]] [[Категория:Религиозные международные организации]] 7mwy9uvbt68oasyyu8vv6uiug5g20za 0 175587 1309756 1302756 2026-11-09T18:30:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309756 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы''' ([[1904 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры<ref name="Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1295-mugallimov-galej-mugallimovich?Itemid=104 Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы]</ref><ref name="МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович">[https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214459/https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y |date=2021-06-02 }}</ref>, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры. == Биографияһы == Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы [[1904 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡандра районы]] [[Үрмәкәй]] ауылында тыуа<ref name="Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы" />. 1941 йылдың 1 декабрендә [[Ҡыҙыл Армия]] сафына [[Туймазы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда гвардия өлкән сержанты Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58 гвардия кавалерия полкында кесе ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә<ref name="Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы" /><ref name="МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы<ref name="МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович" /<ref name="Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы"/><ref name="МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович" /> һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943)<ref name="МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович" /><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1005850863/7 Мугаллимов Галей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701105651/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1005850863/7/ |date=2022-07-01 }}</ref> менән бүләкләнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1295-mugallimov-galej-mugallimovich?Itemid=104 Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79771402/ Память народа. Мугаллимов Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213231/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79771402/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214459/https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y |date=2021-06-02 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 7zsjjr923b4bdlhcfn3wqnvpemin5wd 0 175800 1309922 1302023 2026-11-10T07:56:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309922 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рьянов Ғәлимйән Рьян улы''' ([[1907]]—[[1990]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындағы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3-сө батарея расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1628-rayanov-galim-yan-rayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Раянов Галимьян Раянович]</ref>. == Биографияһы == Ғәлимйән Рьян улы Рьянов [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Тырнаҡлы]] улусы (артабан — [[БАССР]]-ҙың Малаяҙ, шунан — [[Салауат районы]]) [[Лаҡлы]] ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Лаҡлыла рус-башҡорт мәктәбендә белем ала. Һуғышҡа тиклем колхозда механизатор булып эшләгән. [[1941 йыл]]дың декабрендә Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. == Хәрби хеҙмәте == [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] формалаша башлаған осорҙа Рьянов Ғәлимйән 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионы 120 миллиметрлы миномёт батареяһы расчёт командиры сифатында хеҙмәт итә. Был алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 96 яугир һәм командир наградаға лайыҡ була. Миномёт батареяһы расчёты командиры Ғәлимйән Рьян улы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән билдәләнә. Сталинград операцияһында ҡатнашып, гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы 300 километрҙан ашыу юл үтә, тиҫтәләгән тораҡ пункттарҙы фашист оккупацияһынан ҡотҡара. [[1943 йыл]]дың февралендә дивизия Донбасста дошман тылына ҡыйыу рейд ойоштора һәм Чернухино станцияһын яулай. Рьянов командалығындағы миномёт расчёты ныҡлы оборона биләй һәм бик күп дошманды ҡыра. [[1943 йыл]]дың 23 февралендә Орехово районында дивизия атлылары 3-сө гвардия армияһы частары менән ҡушыла. [[1943 йыл]]дың сентябрендә гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәһе]] биләмәләрен гитлерсыларҙан таҙартыуҙа ҡатнаша. Дошман Днепр аръяғына ҡаса. Рьянов үҙенең расчёты менән уң ярға сыға һәм дошман атакаларын кире ҡаға. [[1943 йыл]]дың көҙөндә Рьянов Ғәлимйән Рьян улы [[Белоруссия]] ерендә һуғыша һәм Мозырь ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡыш үтеп, [[1944 йыл]]дың яҙы етеүгә, СССР дәүләт сиген үтә дивизия. Рьянов һәм уның миномёт расчёты, дошмандың Померан группировкаһын тар-мар итеүҙә, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606175207/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ |date=2021-06-06 }}</ref>. Берлин операцияһы ваҡытында гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы Бранденбургты штурмлай. Ҡаһармалығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә ҡыйыу командир: {{цитата|1945 йылдың 22 апрелендә иптәш Раянов Ленитц тораҡ пункты өсөн алышта, миномётынан ут асып, 13 немец һалдатын юҡ итте. Дошман нығытмаға әйләндергән ике йортто емерҙе. Тимер юл күперенә дүрт тапҡыр тура тейҙерҙе. 1945 йылдың 25 апрелендә Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта үҙенең миномёт уты менән өс ҡат ҡалын таҡталар менән түшәлгән ике блиндажды ҡырҙы. Бер дошман пулемёты утын тонсоҡторҙо һәм кавалерия полктарына алға хәрәкәт итеү мөмкинлеген асты<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]</ref>.|}} Шулай итеп яугир, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 16-сы Чернигов гвардия (112-се) кавалерия дизизияһы сафында [[Дон]]дан алып [[Эльба]]ғаса юл үтә. == Һуғыштан һуңғы тормошо == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң, Ғәлимйән Рьян улы Хамматов исемендәге тыуған колхозында механизатор булып эшләне. Бригадир ҙа, ферма мөдире лә булды. <!-- https://1418museum.ru/heroes/8516005/ сайтында Рьянов Ғәлимйән 1945 йылдың 19 ғинуарында вафат булған тигән хаталы мәғлүмәт бар--> Ҡатыны Сәрүәриә менән биш бала үҫтерҙе. Лаҡлы урта мәктәбенең «Ҡыҙыл ҡәнәфер» крайҙы өйрәнеүселәре менән осрашты, 112-се дивизияла хеҙмәте тураһында хәтирәләре менән бүлеште. Ғәлимйән Рьян улы аҙ һүҙле, тыйнаҡ холҡло, оҫта ҡуллы ине: талдан ҡаҙ оялары, кәрзиндәр үрҙе, көйәнтәләр яһаны. == Ғаиләһе == Балалары: өлкән улы Имбирь 1937 йылғы. Златоуст металлургия заводында токарь булып эшләне. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе. Улы Әмир 1939 йылғы. Салауат районы Хамматов исемендәге колхозда механизатор булып эшләне. Ҡатыны Ирина Кәрим ҡыҙы менән дүрт ҡыҙ үҫтерҙе: Марина - Әшә ҡала хәстәханаһында фельдшер-лаборант, Лидия Өфө ҡалаһында йәшәй, сауҙа хеҙмәткәре, ике бала тәрбиәләй. Эльвира Шамонино ауылы балалар баҡсаһында музыка тәрбиәсеһе, өс бала әсәһе. Лена Иглин ҡасабаһында йәшәй, ике бала үҫтерәләр. Ҡыҙы Рүзидә 1948 йылғы Тольятти ҡалаһындағы ВАЗ предприятиеһында копировщица булып эшләне. Ҡыҙы Эльза Өфө витамин заводында маркировщица булып эшләне. Улы Аданис 1954 йылғы, төҙөүсе. Ҡатыны Айгөл менән ҡыҙ һәм ул үҫтерҙе. Улы Рөстәм Эҫем ҡалаһында Газпром предприятиеһында иретеп йәбештереүсе булып эшләй. == Наградалары == * III дәрәжә [[Дан ордены]] (28.07.1944) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (30.05.1945) * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]<ref>[https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Юбилейная награда Раянова Галимьяна Раяновича]</ref> * күп һанлы юбилей миҙалдары == Хәтер == Рьянов Ғәлимйән Рьян улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03</ref> һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Лаҡлы]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән<ref>[https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Лаклинская модельная библиотека]</ref>. == Сығанаҡтар == * ЦАМО шкаф 72а, ящик 22 * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 52, ящик 15. Номер документа 84 == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1628-rayanov-galim-yan-rayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Раянов Галимьян Раянович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210606175207/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Юбилейная награда Раянова Галимьяна Раяновича] * [https://1418museum.ru/heroes/8516005/ Дорога памяти. Раянов Галимьян Раянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201528/https://1418museum.ru/heroes/8516005/ |date=2021-06-24 }} * [https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Лаклинская модельная библиотека] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] q279hu03zkhsngyvggymo67vvmdo79c 0 176654 1309799 1284897 2026-11-09T21:56:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309799 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Кәбир, Ғәбделхәбир, Абдулкәбир улы'''; [[10 август]] [[1918 йыл]] — [[23 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] элемтәсеһе, сержант, 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref name="Память Народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074102067/? Наградные документы Нуриева Исхака Кабировича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211545/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074102067/ |date=2021-07-09 }}</ref> == Биографияһы == Исхаҡ Ғәбделкәбир улы Нурыев 1918 йылдың 10 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Яңы Абдрахман]] ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай. [[1941 йыл]]дың 30 декабрендә [[Маҡар районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия составында Сталинград өсөн һуғышта, Белоруссияны, Украинаны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыштан һуң [[Ишембай районы]] [[Байғужа ауыл Советы (Ишембай районы)|Байғужа]] ауылы мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.[[Башҡортостан Республикаһы]] Ишембай районы Байғужа ауылында ерләнә<ref>[http://112bkd.ru/pdf/2020_Voiny_Ishimbaytsy_v_sostave_112bkd.pdf Ишимбайцы в составе 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. Нуриев Исхак Абдулкабирович]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены ([[1985]]) * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]<ref name="Память Народа" /> ([[1944]]) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙал]] ([[1945]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074102067/ Память Народа. Нуреев Исхак Габдулхабирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211545/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074102067/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [http://112bkd.ru/pdf/2020_Voiny_Ishimbaytsy_v_sostave_112bkd.pdf Ишимбайцы в составе 112-й кавалерийской дивизии. Нуриев Исхак Абдулкабирович] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:10 августа тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:Стәрлетамаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:23 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1993 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ишембай районында вафат булғандар]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 6gv4f9k4rdp13unsrh57razdmv4fylj 0 180116 1309764 1285643 2026-11-09T19:20:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309764 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ|название=Нанайҙар|самоназвание=нанай<br>хэдзэни|численность={{падение}} 16 000 чел.|расселение={{флагификация|Россия}}:<br> 11&nbsp;671 (2010 й. халыҡ иҫәбе)<ref name="perepis">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L|title=Всероссийские переписи населения 2002 2010 годов|lang=|publisher=|accessdate=2015-08-08|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140609151116/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L |date=2014-06-09 }}</ref> <br> ** {{флагификация|Хабаровский край}}:<br> 10 771<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Приморский край}}:<br> 387<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Сахалинская область}}:<br> 137<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Еврейская автономная область}}:<br> 71<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Камчатский край}}:<br> 63<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Якутия}}:<br> 44<ref name="perepis" /> (2010) {{флагификация|Китай}}:<br> 5354 (2010 йылғы халыҡ иҫәбе) ** [[Хэйлунцзян]]:<br> 4250 *** [[Цзямусы]]:<br> 2668 *** [[Шуанъяшань]]:<br>&nbsp;596|вымер=|архкультура=|язык=нанай теле, [[Рус теле|рус теле]], [[Ҡытай теле|ҡытай теле]]|раса=|религия=[[православие]], [[шаманизм]], [[анимизм]]|родственные=[[эвенки]], [[эвены]], [[орочи]], [[маньчжуры]], [[сибо]]|входит=[[тунгус-маньчжур халыҡтары]]|включает=|происхождение=}} [[Категория:Этнические группы по алфавиту]] [[Файл:Hezhe_(Nanai)_family.jpg|справа|мини|{{Center|Нанай ғаиләһе}}]] '''Нанайҙар''' (нанай. ''нанай, наня, хэдзэни''; {{Ҡытайса|赫哲族||hèzhézú}}; ''элекке атамаһы'' '''гольдтар''') — Алыҫ Көнсығыштың [[Амур]] йылғаһы яры буйында һәм уның Уссури һәм [[Сунгари]] ҡушылдыҡтарында [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] йәшәгән [[Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтар|аҙ һанлы ерле халыҡ]]. == Атамаһы == «Нанай» һүҙе «на» — ер, «най» — кеше, ер кешеһе тип аңлатыла<ref>''Ходжер Г.'' Непроглядные сумерки.</ref><sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5D;</sup>. Элек нанайҙар әҙәбиәттә рус һәм башҡа европа телдәрендә '''гольдтар''' булараҡ билдәле булған<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гольды|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]}}</ref>. Ҡытайҙа нанайҙар '''хэчжэ''' булараҡ билдәле ([[Упрощение иероглифов|ябай.]]<span> </span><span lang="zh" style="font-size: 110%; font-style: normal;">赫哲族</span><span>, </span>[[пиньинь]]<span> </span>''Hèzhé zú''). «Түбәндәгеләрҙең» үҙатамаһы (Амур йылғаһы буйында Найхиндан түбән йәшәгән) нанайҙар — «Нани» — шулай уҡ ульчаларҙың үҙатамаһы булып тора. Ә Амур йылғаһы буйында Найхин өҫтөндә йәшәгән нанай халҡы йыш ҡына үҙҙәрен «хэдзэ(ни)» тип атай, «түбән ағымда йәшәүселәр» (күрәһең, Ҡытай һәм Манчус нанайҙарына ҡарата) тип тәржемә итергә мөмкин һәм билдәле бер парадокс булып тора, сөнки нанайҙарҙың байтаҡ өлөшө өсөн ул хәҙер бары тик «юғарылағы» нанайҙар булып тора. == Антропологик тибы == Нанайҙар ҙур булмаған төньяҡ ҡытай антропологик компоненты ҡушылыуы менән Байкал антропологик тибы кешеләре булып тора<ref name="hr">[http://www.hrono.info/etnosy/nanaycy.html Нанайцы] (hronos.info)</ref>. == Генетика == Нанайҙарҙың ике эре ырыуының (ырыу берләшмәләре) — бельда һәм самар — Амур өлкәһе өсөн хас булған Y-хромосомалы N3a6 гаплотөркөмө өҫтөнлөк итә. Y-STR гаплотип селтәренең танышыу кластерҙары самар ырыуы (1400 ± 500 йыл) Бельда ырыуынан «олораҡ» булыуы ихтималлығын күрһәтә (800 ± 500 йыл). Бельданың Y-хромосомалы генофонды өс гаплотөркөмдөң 98 процентын тәшкил итә: N3, C2 һәм O. Бельданың Y-хромосомалы генофонды N3a6 гаплотөркөмөнөң 84 процентын тәшкил итә, ҡалған генофондтың 16 процентын O1b, C2b1a һәм J2a1a гаплотөркөмдәре тәшкил итә<ref>[http://генофонд.рф/?page_id=30978 Нанайцы Дальнего Востока: генетическая реконструкция происхождения двух крупнейших кланов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728075307/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=30978 |date=2021-07-28 }}, 03.01.2019</ref><ref>''Богунов Ю. В.'' и др. Генофонд коренных народов Дальнего Востока: генетическая реконструкция происхождения нанайских родов (бельды и самар) // Генетика. 2018. Т. 54. Приложение. с. S99–S102. DOI: 10.1134/S0016675818130052.</ref>. Нанайҙарҙың Киле ырыуы вәкилдәренең дүрттән өс өлөшө Y-хромосомалы C-M48 гаплотөркөмөнә ҡарай, Нанай халҡының өлөшө дүрт тапҡырға кәмерәк (уртаса 18 %). Киле ырыуы вәкилдәренең төп өлөшө C-Z40445 (67 %) субкладҡа ҡарай, ә яңғыҙ вәкилдәр C-B470 һәм C-B80 субкладтарына ҡарай. Нанайҙарҙа өҫтөнлөк иткән Y-хромосомалы N3a6-B479 гаплотөркөмө Киле ырыуы вәкилдәрендә бик һирәк осрай — 6 %<ref>[http://генофонд.рф/?page_id=34498 Нанайский род Киле как пример генетического переплетения народов Дальнего Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628204004/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=34498 |date=2022-06-28 }}, 21.09.2021</ref><ref>''Балановская Е. В.'' и др. Генетические переплетения тунгусоязычных народов Дальнего Востока: эвены, эвенки, нанайцы // Вестник Московского университета. Серия XXIII Антропология, 2020, N 2, С.113-125. DOI: 10.32521/2074-8132.2020.2.113-125</ref>. == Тарих == Амур бассейнының ерле халыҡтарының йәшәүе тураһында тәүге мәғлүмәттәр XVIII быуат уртаһында, Хабаров һәм башҡа сәйәхәтселәрҙең походтары барышында барлыҡҡа килә. Тарихсы Б. П. Полевой фекеренсә, Сунгариҙың түбәнге ағымында һәм Амур йылғаһы буйында Сунгари һәм Уссури тамағында йәшәгән дючерҙар нанайҙар булған.<ref>Б. П. Полевой, [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVII/1640-1660/Poljakov/pred.htm Известная челобитная С. В. Полякова 1653 г. и её значение для археологов Приамурья] // Русские первопроходцы на Дальнем Востоке в XVII—XIX вв. (Историко-археологические исследования) т. 2. Владивосток. Российская Академия Наук. 1995. (А также ссылки из этой статьи на его более ранние работы)</ref><ref>Б. П. Полевой, [http://ostrog.ucoz.ru/publikacii_2/4_53.htm О подлинном местоположении Косогорского острога 50-х гг. XVII века.]</ref>. Әммә XIX быуатта әйтелгән фекерҙәр, дючерҙар юрхендарҙың вариҫтары йәки яҡын туғандары, тигән фекер беҙҙең көндәргә тиклем киңерәк ҡабул ителгән, ә нанайҙар, моғайын, сәйәхәтселәргә «ачандар» һәм «наткалар» булараҡ билдәле булғандыр, һәм элек дючер фермерҙары йәшәгән райондарға ҡытай властары 1650-се йылдарҙың икенсе яртыһында дючерҙарҙы Маньчжурия тәрәнлегенә күсергәндән һуң ғына таралған булғандыр<ref name="hr"/><ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Дючеры}}</ref><ref>Бурыкин А. А., [http://www.zaimka.ru/ethnography/burykin13.shtml Заметки об этнониме «чжурчжэни» и наименовании «чжурчжэньский язык».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020420162930/http://www.zaimka.ru/ethnography/burykin13.shtml |date=2002-04-20 }}</ref>. == Мәҙәниәт == === Рухи мәҙәниәттә эттең роле === Тикшеренеүҙәр эттең Нанайҙарҙың рухи мәҙәниәтендә ҙур роль уйнағанын күрһәтә. Традицион мәҙәниәттә нанайҙар донъяны мифологик һәм анимистик позицияларҙан белгән. Мифологияла эт образы кеше менән тығыҙ бәйләнгән. Мәҫәлән, мифик Тимер эт (ана) образы ҡатын-ҡыҙ тип баһалана һәм ыңғай йәки кире үҙенсәлектәргә эйә. Йыш ҡына был образ Нанай ырыуҙарының килеп сығышы тураһында легендаларҙың төп геройҙарының береһе булып тора, унда уның архаикаһы күрһәтелә. Шаманлыҡта иң әһәмиәтлеһе — шамандың эт ярҙамсыһы һәм ҡурсалаусыһының тылсымлы образы. Шаман уның ярҙамы менән кешенең юғалған йәки урланған йәнен эҙләгән. Коммерция йолаларын, шаманлыҡты, йәшәү циклы йолаларын анализлау эт образының боронғо амур тамырҙарына нигеҙләнгәнлеген күрһәтә. Нанайҙарҙың эт менән бәйле идеялары борондан алып уның хужаһын һаҡлаусы һәм яҡлаусы булараҡ үҙенә генә хас функцияларҙы сағылдыра. Улар традицион мәҙәниәттең барлыҡ сағылыштарында ла тиерлек сағыла: тормош циклы йолаларында, шаманлыҡта һәм сауҙа культтарында. Дөйөм алғанда, нанай эттәре үрсетеүҙең этномәҙәни үҙенсәлектәрен анализлау эттәрҙең эт үрсетеүенең төрлө аспекттарында һәм, киңерәк әйткәндә, нанай мәҙәниәтенең образы һәм роле уны этноэктлаусы маркер сифатында ҡулланыуға, нанай этник бер төрлөлөгөн күҙәтергә мөмкинлек биреүен күрһәтә.<ref>[http://www.dissercat.com/content/etnokulturnye-osobennosti-nanaiskogo-sobakovodstva-vtoraya-polovina-xix-xx-v Самар А. П. Этнокультурные особенности нанайского собаководства :Вторая половина XIX—XX в.]</ref> == Йәшәгән урыны == [[Файл:Музей_в_селе_Сикачи-Алян.jpg|справа|мини|250x250пкс|Милли ауыл музейы Сикачи-Алян Хабаровск крайы]] [[Файл:Расселение_нанайцев_2010.png|справа|мини|250x250пкс|2010 йылда нанайҙарҙың Рәсәйҙә йәшәүе ]] [[Файл:Расселение_нанайцев_2010-2.png|справа|мини|250x250пкс|Муниципаль берәмектәр буйынса Рәсәйҙә нанайҙарҙың таралы]] 1860 йылғы Пекин килешеүе [[Амур]] һәм Уссури йылғаларын дәүләт сигенә әйләндереп, нанайҙарҙың йәшәү урынын Рәсәй менән Ҡытай араһында бүлә. Рәсәйҙә нанай халҡының күпселеге (92,29 %) [[Хабаровск крайы|Хабаровск крайында]] йәшәй (10 771 кеше, шуларҙың 3950 кешеһе Нанай районында). Нанай ауылдары урта Амурҙың ике ярында (яҡынса [[Хабаровск|Хабаровскиҙан]] [[Амурҙағы Комсомольск|Амурҙағы Комсомольскиға]] тиклем) һәм уның ҡушылдыҡтарында, шулай уҡ Уссуриҙың Рус (көнсығыш) ярында (Приморье крайының Пожарский районы) урынлашҡан. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] (Хэйлунцзян провинцияһы) нанайҙар Амур йылғаһының уң ярында [[Сунгари]] һәм Уссури (Цзямуси ҡала округының Тонгцзян һәм Фуюань өйәҙҙәре) һәм Уссуриҙың һул ярында (Шуаньяшан ҡала округының Чжаохэ өйәҙе) араһында йәшәй<ref>[http://www.china.com.cn/ch-shaoshu/index20.htm Hezhe Zu] (Нанайцы){{ref-zh}}</ref>. СССР-ҙа нанайҙар һаны 1989 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 12 023 кеше тәшкил итә, шуларҙың РСФСР-ҙа — 11 883 кеше. 2002 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 12 160 кеше тәшкил иткән. 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа Ҡытайҙа 4600 нанай кешеһе йәшәгән.<ref>[http://www.seac.gov.cn/cm/cm_bulletincontent.do?id=cm00b7e8a3ec8993&action=20 赫哲族人口]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} (Демографические данные нанайцев Китая){{ref-zh}}</ref>. '''Рәсәйҙә нанайҙар һаны:'''<timeline> ImageSize = width:500 height:300 PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:14000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:5309 width:15 text:5309 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:8411 width:15 text:8411 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:7919 width:15 text:7919 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:9911 width:15 text:9911 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:10357 width:15 text:10357 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:11883 width:15 text:11883 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:12160 width:15 text:12160 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:11671 width:15 text:11671 textcolor:red fontsize:8px </timeline> '''2002 йылда тораҡ пункттарҙа нанайҙар һаны<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert База микроданных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712135622/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |date=2019-07-12 }} Всероссийской переписи населения 2002 года</ref>:''' [[Хабаровск крайы]]: * Амурҙағы Комсомольск ҡалаһы 986 * Амурск ҡалаһы 771 * Хабаровск ҡалаһы 768 * Даэрга ауылы 629 * Цзюэнь ауылы 466 * Найхин ауылы 460 * Ачан ауылы 445 * Джари ауылы 439 * Үрге Нерген ауылы 394 * Синда ауылы 391 * Троицк ауылы 385 * Кондон ауылы 384 * Лидога ауылы 359 * Дада ауылы 351 * Вознесенское ауылы 300 * Омми ауылы 281 * Түбәнге Халби ауылы 249 * Сикачи-Алян ауылы 232 * Бельго ауылы 212 * Маяҡ ауылы 130 * Улика-Милли ауылы 126 * Үрге Эконь ауылы 111 * Эльбань 110 * Усть-Гур ауылы 100 * Совет Гавань ҡалаһы 44 [[Приморье крайы]]: * Ҡыҙыл Яр ауылы 103 == Нанайҙар һаны динамикаһы (бөтә ҡытай халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) == * 1964 йыл — 0,71 мең кеше<ref name="autogenerated1">Ставров И. В. Тенденции демографического развития неханьских национальностей Северо-Восточного Китая (начало XXI века) // Вестник Дальневосточного отделения Российской академии наук. — 2013. — № 4 (170). — С. 148</ref> * 1982 йылда — 1,48 мең кеше<ref name="autogenerated1" /> * 1990 йылдан — 4,25 мең кеше<ref name="autogenerated1" /> * 2000 йыл — 4,64 мең кеше<ref name="autogenerated1" /> * 2010 йыл — 5,35 мең кеше<ref name="autogenerated1" /> == Тел == Нанай теле тунгус-манчьчжур телдәре төркөмөнә ҡарай. Рәсәйҙә кириллица нигеҙендә яҙыу системаһы ҡулланыла, Ҡытайҙа ул яҙылмаған тиерлек (телде тикшереүсе ҡайһы бер баҫмалар пиньинды транскрипциялау өсөн ҡуллана). == Нанай административ-территориаль берәмектәре == Нанай административ-территориаль берәмектәре әлеге ваҡытта (2011) Рәсәйҙә һәм Ҡытайҙа бар. Рәсәйҙә улар иҫәбенә Нанай районы инә. Ҡытайҙа Эвенки АТО-һы Хэйлунцзяндағы өс милли мәхәлләне үҙ эсенә ала. === Хэйлунцзян === ==== Цзямусы ҡала округы ==== * Тунцзян ҡала ҡйәҙе ** Бача-Нанай милли улусы (八岔赫哲族乡) ** Цзинькоу-Нанай милли улусы (街津口赫哲族乡) ==== Шуанъяшань ҡала округы ==== * Жаохэ өйәҙе ** Сыпай-Нанай милли улусы (四排赫哲族乡) == Ырыу бүленеше == Бөгөнгө көндә 30 нанай ырыу-фамилияһы бар: {| align="center" border="0" width="60%" |1. Аимка |11. Заксор |21. Сайгор (Сойгор) |- |2. Актанк (Ахтанка) |12. Кила (Киля) |22. Һамар (XIX быуат аҙағына яҡынса 400 кеше)<ref>[http://генофонд.рф/?page_id=30978 Нанайцы Дальнего Востока: генетическая реконструкция происхождения двух крупнейших кланов | Генофонд РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728075307/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=30978 |date=2021-07-28 }}</ref> |- |3. Бельда (XIX быуат аҙағына яҡынса мең кеше һәм 47 ырыуҙы үҙ эсенә алған) |13. Моринкан |23. Сарголь (Соргол) |- |4. Гайер (Гаер) |14. Наймука |24. Тумать |- |5. Гахил (Гахир) |15. Нуер |25. Удинкан |- |6. Гейкер (Гэйкэр) |16. Одзял |26. Уксуменка |- |7. Дер |17. Ойтанко |27. Хайтанин |- |8. Дзяпи |18. Оненко |28. Ходжер |- |9. Дигора |19. Поссар (Пассар) |29. Юкаминкан |- |10. Донкан |20. Перменко |30. Юкомзан |} == Билдәле нанайҙар == * Дерсу Узала (1849—1908) — рәсәй ғалимы һәм сәйәхәтсеһе Владимир Арсеньевтың 1906—1907 йылдарҙағы экспедицияларында һунарсы һәм юл күрһәтеүсе. * Кола Бельды (1929—1993) — эстрада йырсыһы, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]]. * Григорий Ходжер (1929—2006) — Нанай яҙыусыһы. М. Горький исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1973). * Максим Александрович Пассар (1923—1943) — снайпер, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]](16.02.2010, үлгәндән һуң). * Андрей Александрович Пассар (1925-2013) — шағир. * Александр Падалиевич Пассар (1922—1988) — Советтар Союзы Геройы (23.08.1944), разведчик. * Оненко Сулунгу Николаевич (1916—1985) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, филология фәндәре кандидаты, [[Новосибирск|Новосибирскиҙа]] ерләнгән академик Нанай-рус һүҙлеге авторы. * Заксор Владимир Семенович (1931—1971) — яҙыусы. * Киле Понгса — йыр авторы. * Питер Киле — яҙыусы.. * Самар Аким Дмитриевич (1916—1943) — беренсе Нанай яҙыусыһы. * Хань Гэн (1984 йылда тыуған) — [[Super Junior]] төркөмөнөң элекке ағзаһы. Хәҙер Ҡытайҙа яңғыҙ карьераһы менән шөғөлләнә. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Hezhe (Nanai) girl.jpg|Нанай ҡыҙы Файл:Nanai children.jpg|Нанай балалары Файл:Dersuuzala.jpg|[[Дерсу Узала]] Файл:Ravenstein-p377-Maack-Goldi-Idol-Poles.png|Нанай идолдары ([[Маак, Ричард Карлович|Маак]] һүрәте, 1850-се йй.) Файл:KA-Nanai-Kunden.jpg|Нанай һәм «Кунст һәм Алберс» магазины хеҙмәткәрҙәре Файл:Nanai woman costume.jpg|Нанай ҡатын-ҡыҙ кейеме Файл:Современная женская одежда в национальном стиле (нанайцы).JPG|Милли стилдә хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙҙар кейеме Файл:Нанайский мужской костюм из рыбьей кожи.JPG|[[Рыбья кожа|Балыҡ тиреһенән]] эшләнгән нанай ирҙәр костюмы Файл:Детский хореографический ансамбль, Нанайский район.JPG|Балалар хореография ансамбле, [[Нанайский район|Нанай районы]] Файл:Зимнее нанайское жилище.JPG|alt=Традицион ҡышҡы Нанай торлаҡ интерьеры. Йылытыу һәм бешереү өсөн кан эшләнгән. Н. И. Гродеков исемендәге Хабаровск өлкә музейы Файл:Летнее нанайское жилище.JPG|Йәйге нанайҙарҙың ҡайын туҙынан яһалған торлаҡтары. Артҡы планда юкола өсөн аҫылма, алғы яғында балыҡ тотоу ауҙары һәм ағас якорь тора. Н. И. Гродеков исемендәге Хабаровск өлкә музейы Файл:Нанайские оморочки.JPG|Нанай кәмәләре </gallery> == Шулай уҡ == * Сикачи-Алян петроглифтары * Оморочка — ҡайын туҙынан менән сигелгән кәмә, ғәҙәттә нанай халҡы ҡулланған. * Тала — яңы балыҡтарҙан нанай ашамлығы. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Гаер Е. А., Тураев В. А.; Есипова М. В., Сыченко Г. Б. (устное творчество). Нанайцы // Большая российская энциклопедия : электронная версия. — 2016. — Дата обращения: 03.03.2018. * {{Китап|автор=|часть=Нанайцы|заглавие=[[Сибирь. Атлас Азиатской России]]|оригинал=|ссылка=|место=М.|издательство=Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография|год=2007|страниц=664|isbn=5-287-00413-3}} * {{Китап|автор=|часть=Нанайцы|заглавие=Народы России. Атлас культур и религий|оригинал=|ссылка=|место=М.|издательство=[[Дизайн. Информация. Картография]]|год=2010|страниц=320|isbn=978-5-287-00718-8}} * {{Китап|автор=|год=2008|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Платина (PLATINA)|часть=Нанайцы|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]]; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/67|ref=Этноатлас Красноярского края}} Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20071007090009/http://www.raipon.org/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%A0%D0%A4/%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B/tabid/384/Default.aspx Нанайҙар] (Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ерле халыҡтар ассоциацияһы сайтында) * [http://arctic-megapedia.ru/wiki/Портал:Нанайцы Арктик күп телле портал. Нанайҙар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521193022/https://arctic-megapedia.ru/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B |date=2022-05-21 }} [[Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары]] [[Категория:Тунгус-маньчжур халыҡтары]] [[Категория:Ҡытай халыҡтары]] [[Категория:Алыҫ Көнсығыш халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] g6ir7pz4m2930p7h6pdvtk1b4wrdp14 0 180181 1309778 1258715 2026-11-09T20:27:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309778 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Никитин Сергей Яковлевич''' ([[8 март]] [[1944 йыл]], [[Мәскәү]]<ref name="bio">[http://sergeytatiananikitiny.com/index.php/4324324/7876867867876 Биография на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126123405/http://sergeytatiananikitiny.com/index.php/4324324/7876867867876 |date=2012-11-26 }}</ref>) — СССР һәм Рәсәй композиторы, автор-башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995)<ref name="411-1995">{{Cite web|url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=096988|title=Почётное звание присвоено Указом Президента России № 411 от 25 апреля 1995 года|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130510195916/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=096988|archivedate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510195916/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=096988 |date=2013-05-10 }}</ref>, физик, {{Ғилми дәрәжә|кандидат|физико-математических наук}}. == Биографияһы == Сергей Яковлевич Никитин 1944 йылдың 8 мартында Мәскәү ҡалаһында дәүләт именлеге майоры Никитин Яков Григорьевич һәм Никитина Вера Сергеевна ғаиләһендә тыуа. 1962 йылда Мәскәү ҡалаһында 587-се урта мәктәпте, 1968 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] физика факультетын тамамлай. Физика-математика фәндәре кандидаты. СССР Фәндәр академияһының Органик химия институтында һәм СССР Фәндәр академияһының Биологик физика институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй<ref name="bio"/>. [[Файл:Nikitiny_Wikipedia_300.jpg|слева|мини|315x315пкс|Татьяна һәм Сергей Никитиндар]] [[1962 йыл]]дан Рәсәй һәм сит илдәрҙең Д. Сухарев, Э. Багрицкий, [[Пастернак Борис Леонидович|Б. Пастернак]], Ю. Мориц, Ю. Левитанский, Г Шпаликов, Д. Самойлов, Александр Кушнер, А. Вознесенский, Е. Евтушенко, Б. Рыжий, [[Уильям Шекспир|У. Шекспир кеүек]] һәм башҡа шағирҙары шиғырҙарына йырҙар яҙа. МДУ-ның физика факультеты агитбригадаһы эшендә музыкант, композитор, МДУ-ның физфагы квартеты етәксеһе булараҡ әүҙем ҡатнаша. Мәскәү дәүләт университетының сығарылыш студенттары Сергей Крылов, Валерия Миляева һәм Геннадий Иванов шиғырҙарына квартет һәм агитбригада репертуары өсөн йырҙар яҙа. Беренсе йырын 1962 йылда И. Уткиндың"Юлда" шиғырына ижад итә. Сергей Никитин МДУ физиктарының квартетын(1963—1967), шулай уҡ квинтетын (1968—1977) ойошторусы һәм етәксеһе була. Ә буласаҡ ҡатыны Татьяна Хашимовна Садыкова, сәхнәлә уның партнеры булараҡ сығыш яһай, улар 1968 йылда өйләнешәләр. Был квинтетҡа үҙе һәм ҡатынынан башҡа Кармен Сантакреу (Santacreu Carmen), Николай Туркин һәм Владимир Улин инә. 1972 йылда квинтет [[Берлин]]да 3-сө сәйәси йырҙар фестивалендә ҡатнаша. Концерт эшмәкәрлегенең тәүге көндәренән үк Никитин студенттар мөхитендә киң билдәлелек ала менән билдәлелек ала, һуңыраҡ һәм унан ситтә лә уңышҡа өлгәшә. Композиторлыҡ һәләте, гитарала оҫта уйнауы һәм үҙенсәлекле аранжировкары менән таныла ул. [[1978 йыл]]да Татьяна менән Сергей Никитиндар француз музыканты һәм дирижер Поль Мориа менән таныша. Ике айҙан һуң Поль Мориа Phillips фирмаһында Виктор Берковский һәм Сергей Никитиндың «Под музыку Вивальди» йырының инструменталь версияһын яҙҙыра. Йыр «Dans les Yeux d Émilie» дискына индерелә<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/release/7592073-Paul-Mauriat-Dans-Les-Yeux-DEmilie|title=Paul Mauriat - Dans Les Yeux D'Emilie|publisher=[[Discogs]]}}</ref>. [[1980 йыл]]да режиссер В. Меньшовтың «Мәскәү күҙ йәштәренә ышанмай» фильмы Сергей Никитин музыкаһы менән бергә «Иң яҡшы сит ил фильмы» номинацияһында[[Оскар (кинопремия)|«Оскар» премияһын]] ала. Сергей Никитиндың музыкаһы [[театр]], [[Кинематограф|кино,]] [[телевидение]]ла һәм [[радио]]ла ҡулланыла. Бер нисә йыл, 1987 йылдан 1995 йылға тиклем Никитин Мәскәүҙең Олег Табаков етәкселегендәге «Табакерка» театрында музыкаль бүлек етәксеһе булып эшләй. Әлеге ваҡытта Никитин — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, лауреаты Царскосельск һынлы сәнғәт премияһы (1997) лауреаты, ирекле рәссам. 2013 йылдың ғинуарында Сергей Никитин Юрий Башметтың юбилейында сығыш яһауҙан баш тарта<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/society/22/01/2013/841409.shtml|title=С. Никитин отказался участвовать в юбилейном вечере Ю. Башмета|accessdate=2014-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227171308/http://top.rbc.ru/society/22/01/2013/841409.shtml|archivedate=2014-12-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/01/21/nikitin/|title=Сергей Никитин отказался участвовать в юбилее Башмета из-за «антимагнитского закона»}}</ref>. Сергей Никитин ете ҡыллы гитарала сиған миноры ҡоролошонда уйнай<ref>{{Cite web|url=http://www.vilner.net/nikitiny/gitara.html|title=Гитара Сергея Никитина|accessdate=2009-10-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BqOVlN0?url=http://www.vilner.net/nikitiny/gitara.html|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806091821/http://www.vilner.net/nikitiny/gitara.html |date=2011-08-06 }}</ref>. == Шәхси тормошо == * Атаһы — Яков Григорьевич Никитин, хәрби хеҙмәткәр. * Әсәһе — Вера Сергеевна Никитина, хужабикә. * Өлкән апаһы — Мила. * Һеңлеһе Клара. * Ҡатыны (1968 йылдың 23 ғинуарынан) — Никитина Татьяна Хашим ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы Садыкова; 31.12.1948, [[Дүшәмбе (ҡала)|Сталинабад]]) ** Улы Александр (1971). *** килене Мэри. *** ейәнсәре Наталья (2003). *** ейәне Данила (тыу. 2007). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Мәскәү Комсомолы премияһы лауреаты * Халыҡ-ара студенттар һәм йәштәр фестивале лауреаты, Гавана (1978) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре * Царскосельск һынлы сәнғәт премияһы лауреаты (1997, Т. Х. Никитина менән бергә) * 2018 йылда «Мәғрифәтселәр» номинацияһында Пушкин премияһы лауреаты<ref>http://www.pushkinpremia.ru/2018/ Пушкинская премия</ref>. == Фильмография һәм театр эшмәкәрлеге == {| class="wikitable" |- ! Год ! Название ! Жанр ! Роль ! Примечание |- |height="26" align="center"| 1968 | [[Вечер Михаила Светлова, или Человек, похожий на самого себя]] | спектакль, [[Театр МГУ]]. Режиссёр П. Фоменко | композитор, актёр | |- |height="26" align="center"| 1969 | [[Татьянин день или Руси есть веселие питие]] | спектакль, Театр МГУ. Режиссёр П. Фоменко | композитор | второй композитор спектакля Ю. Ким |- |height="26" align="center"| 1970 | [[Кошкин дом]] | спектакль | композитор | Театр МГУ |- | 1974 | [[Морские ворота (фильм)|Морские ворота]] | фильм | композитор, совместно с В. Берковским | стихи Ю. Визбора, реж. С. Тарасов |- |height="26" align="center"| 1975 | [[Ирония судьбы, или С лёгким паром!]] | фильм | исполнитель | композитор М. Таривердиев; не упомянут в титрах |- | 1975 | [[Пропавшая экспедиция]] | фильм | исполнитель |rowspan="2"| реж. В. Дорман, композитор М. Таривердиев |- | 1976 | [[Золотая речка]] | фильм | исполнитель (совместно с Т. Никитиной) |- |height="26" align="center"| 1976 | Мэри Поппинс | спектакль, [[Московский драматический театр имени М. Н. Ермоловой]] | композитор, совместно с В. Берковским | |- |height="26" align="center"| 1977 | [[Почти смешная история]] | фильм | композитор, исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | реж. П. Фоменко |- | 1978 | [[Пять вечеров (фильм)|Пять вечеров]] | фильм | исполнитель песни Ю. Кима «Губы окаянные» | реж. Н. Михалков, по пьесе А. Володина |- | 1978 | [[Большая докторская сказка]] | радиоспектакль | исполнитель песни Сидней Холла и финальной песни |- | 1978 | [[Сказка о потерянном времени (мультфильм)|Сказка о потерянном времени]] | мультфильм | композитор, аранжировщик, исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | стихи Ю. Мориц |- |height="26" align="center"| 1979 | Коньки | спектакль по стихам С. Михалкова, [[Центральный детский театр]] | композитор, совместно с В. Берковским | |- |height="26" align="center"| 1979 | [[Большой секрет для маленькой компании]] | мультфильм | композитор, аранжировщик, исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | стихи, сценарий Ю. Мориц |- | 1979 | [[Сэр Вальтер Скотт, страницы жизни и творчества]] | телефильм | композитор, исполнитель (совместно с Т. Никитиной), актёр | стихи В. Левина, сценарий Ф. Ветрова |- |height="26" align="center"| 1979 | [[Приключения Али-Бабы и сорока разбойников|Али-Баба и сорок разбойников]] | музыкальный спектакль | композитор, совместно с В. Берковским | либретто В. Смехова |- | 1979 | [[На полюс!]] | документальный фильм | композитор | |- | 1980 | [[Мурманск-198]] | документальный фильм | композитор | стихи П. Шубина |- | 1980 | [[Москва слезам не верит]] | фильм | композитор, исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | реж. В. Меньшов, стихи Д. Сухарева, Ю. Визбора, Ю. Левитанского. В 1980-м году фильм получил приз Оскар в категории «Лучший иностранный фильм года». |- | height="26" align="center"| 1980 | [[Старый новый год (фильм, 1980)|Старый Новый год]] | фильм | композитор, исполнитель (совместно с Т. Никитиной), актёр | Т. и С. Никитины снялись в эпизоде на лестничной клетке |- | 1981 | [[Ёжик плюс черепаха]] | мультфильм | исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | стихи [[Киплинг, Редьярд|Редьярда Киплинга]] в переводе [[Маршак, Самуил Яковлевич|С. Маршака]], музыка [[Берковский, Виктор Семёнович|В. Берковского]] и М. Синельникова |- | 1981 | [[Мальчик шел, сова летела]] | мультфильм | композитор, аранжировщик, исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | стихи Ю. Мориц |- | 1982 | [[Волчья Шкура]] | мультфильм | композитор, аранжировщик , исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | стихи Ю. Мориц |- | 1983 | [[Али-Баба и 40 разбойников (фильм, 1983)|Али-Баба и сорок разбойников]] | [[телевидение|ТВ]] мюзикл | композитор, аранжировщик, совместно с В. Берковским | либретто В. Смехова |- | [[1985 год в театре|1985]] | [[Полоумный Журден]] | спектакль [[Театр кукол имени С. В. Образцова|Центрального театра кукол имени Образцова]] | композитор, аранжировщик | |- | 1985 | [[Встречи на Сретенке]] | спектакль, [[Театр Ленинского Комсомола]] | композитор, аранжировщик | реж. Г. Черняховский |- | 1985 |[[Пять романсов в старом доме]] | теле-спектакль | композитор, аранжировщик | реж. В. Арро, стихи Г. Букаловой |- | 1985 | [[Поездки на старом автомобиле]] | фильм | композитор, аранжировщик, исполнитель (совместно с Т. Никитиной), актёр | В фильм вошли фрагменты оперы по водевилю А. Чехова «Предложение», которая позже стала спектаклем «А чой-то вы во фраке» |- | 1987 | [[Забытая мелодия для флейты]] | фильм | исполнитель (совместно с Т. Никитиной) | реж. Э. Рязанов, композитор А. Петров |- | 1988 | Двенадцатая ночь | спектакль, [[Театр-студия под руководством О. Табакова]] | композитор, аранжировщик | У. Шекспир |- | 1988 | [[Кастручча]] | спектакль, Театр-студия под руководством О. Табакова | композитор | пьеса А. Володина |- | 1989 | [[Река на асфальте]] | спектакль, Театр-студия под руководством О. Табакова | композитор | |- | 1990 | [[Я хочу сниматься в кино]] | спектакль, Театр-студия под руководством О. Табакова | композитор | пьеса Н. Саймона |- | 1990 | [[Норд-Ост (Спектакль Олега Табакова 1992 года выпуска, не путать с мюзиклом)|Норд-Ост]] | спектакль, Театр-студия под руководством О. Табакова | композитор | |- | 1991 | [[Скрипка Ротшильда]] | опера | композитор | стихи Д. Сухарева, неоконченная работа |- |height="26" align="center"| 1991 | [[Тень, или Может быть, всё обойдётся|Тень, или может быть всё обойдётся]] | фильм реж. М. Козаков | исполнитель | композитор В. Дашкевич |- | 1993 | Генрих IV | спектакль | композитор | У. Шекспир |- | 1993 | «[[А чой-то ты во фраке? (фильм)|А чой-то ты во фраке?]]» | спектакль, Театр «[[Школа современной пьесы]]», реж. И. Райхельгауз | композитор | |- | 1993 | [[Пчёлка (фильм)|Пчёлка]] | фильм | композитор | реж. А. Сорокин |- | 1996 | [[Актёры между собой]] | водевиль | композитор | бенефис И. Муравьёвой, реж. Л. Эйдлин, стихи Д. Сухарева |- | 1996 | [[Привет, дуралеи!]] | фильм | исполнитель | композитор А. Петров, реж. Э. Рязанов |- | 1998 | [[По поводу обещанного масла]] | спектакль | композитор | Режиссёры: Иосиф Райхельгауз, Геннадий Тулес |- | 2000 | [[Тихие омуты]] | фильм | композитор, исполнитель (вместе с Т. Никитиной) | реж. Э. Рязанов |- |2004 |Двенадцатая ночь, или Называйте как угодно |фильм |композитор |Режиссёры: [[Каменькович, Евгений Борисович|Евгений Каменькович]], Александр Смирнов |- |2005 |[[Али-Баба и сорок разбойников (спектакль)|Али-Баба и сорок разбойников]] |фильм-спектакль |композитор |Режиссёр: Виктор Придувалов |- |2009 |[[Музыка жизни]] |документальный фильм |композитор, исполнитель (вместе с Т. Никитиной) |Режиссёр: Эльдар Рязанов |- | 2010 | Рыжий | спектакль, [[Московский театр «Мастерская Петра Фоменко»]] | композитор (совместно с В. Берковским) | реж. Е. Каменкович и Ю. Буторин |- | 2010 | Русское горе | спектакль, Театр «[[Школа современной пьесы]]», реж. И. Райхельгауз | композитор | по «Горе от Ума» А. Грибоедова |- |2012 |Ёжик |фильм-короткометражка |композитор |Режиссёр: [[Константин Фам]] |- |2019 |ВГИК100. Признание в любви |документальный фильм |композитор, исполнитель (вместе с Т. Никитиной) | стихи [[Шпаликов, Геннадий Фёдорович|Г. Шпаликова]]; режиссёр: [[Меньшов, Владимир Валентинович|Владимир Меньшов]] |- |2020 |Всего одна жизнь |фильм |композитор, аранжировщик |Режиссёр: Александр Эжбер |} == См. шулай уҡ == * Никитина, Татьяна Хашимовна == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1944 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 мартта тыуғандар]] 0eco4feyp5vty4slihxo7p2yh8snhnc 0 180187 1309847 1299879 2026-11-10T02:24:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309847 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Петровский Иван Георгиевич''' ([[5 ғинуар]] [[1901 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[1973 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[математик]]. 1951—1973 йылдарҙа [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] ректоры. СССР фәндәр Академияһының академигы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], [[Сталин премияһы]] лауреаты (1946, 1952). == Биографияһы == Иван Георгиевич Петровский 1901 йылдың 5 (8) ғинуарында хәҙерге [[Брянск өлкәһе]] Севск ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда ҡала реаль училищеһын бөтә фәндәрҙән дә «отлично» билдәләренә (математика һәм рәсемдән башҡа, «дүртле»{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=250}}) тамамлай. Ләкин ул һүрәт төшөрөргә ярата; сәнғәткә, һынлы сәнғәткә ([[Рембрандт]], [[Серов Валентин Александрович|Серов]], [[Нестеров Михаил Васильевич|Нестеров]] картиналарына) һөйөү артабан уның натураһының айырылғыһыҙ өлөшөнә әүерелә. Тәүҙә Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегенә уҡырға инә. Тик [[Октябрь революцияһы|революциянан]] һуң [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] башланғас, уҡыуын ҡалдырып, был ваҡытта [[Кропивницкий|Елизаветградҡа]] күсенгән ғаиләһенә ҡайта. Бында Петр конторщик булып хеҙмәт итә һәм Елисаветград механика-машиналар төҙөү техникумында уҡый. Н. Е. Жуковскийҙың теоретик механика буйынса китабын уҡырға тырыша, тик уны аңлар өсөн математика буйынса белеме етмәүенә төшөнә. Математика буйынса белемен тулыландырыр өсөн Ив П. Г. Дирихленең классик китабы «Һандар теорияһы» менән таныша. Был китап матурлығы һәм математик төҙөлөштәрҙең нескәлектәре менән уны хайран итә һәм тетрәндерә. Китап уның ҡыҙыҡһыныуын бөтөнләйгә "математика яғына бора ". 1922 йылда Мәскәү университетына кире килә, физика-математика факультетының математика бүлегендә уҡый башлай.{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}. [[1927 йыл]]да 5-се курс студенты Иван Петровский математиктарҙың беренсе Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша. Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультеты йәштәре исеменән сәләмләү һүҙе менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда университетты тамамлап, аспирантураға уҡырға инә, уны 1930 йылда тамамлай.<ref>Учился в аспирантуре [[Институт математики и механики МГУ|НИИММ]]</ref> Ғилми етәксеһе профессор Д. Ф. Егоров була, ул йәш математикҡа ҙур йоғонто яһай. 1929 йылдан Мәскәү дәүләт университетында ассистент, һуңынан доцент вазифаһында эшләй{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=251}}. [[1933 йыл]]дан Г. И. Петровский — МДУ профессоры<ref name="Bogolyubov">{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 373—374.</ref>. [[1935 йыл]]да — диссертация яҡлауһыҙ — физика-математика фәндәре докторы итеп раҫлана. Бер үк ваҡытта 1930—1941 йылдарҙа Мәскәү механика-машиналар эшләү институтында (ул саҡтағы исеме [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]]){{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=251}} киске факультетының мөдире була. [[1940 йыл]]дың 7 сентябрендә Петровский МДУ-ның физика-математика факультетының декан вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, был вазифаға шул уҡ йылдың 4 октябрендә һайлана (1 июль [[1944 йыл]]да шәхси үтенесе буйынса декан вазифаһынан бушатыла). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, 1941 йылдың көҙөндә, Мәскәү дәүләт университетын [[Ташкент]]ҡа күсереү (һуңынан — [[Ашхабад]]ҡа, [[Екатеринбург|Свердловскиға]]) һәм 1943 йылдың майында Мәскәүгә кире ҡайтарыу{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=300, 303—308, 311}}менән етәкселек итә. Һуғыш йылдарында уның тарафынан лакунадар һәм тулҡындарҙың диффузиялары тураһында тәрән йөкмәткеле эш башҡарыла. [[1943 йыл]]да СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, [[1946 йыл]]дан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 1949—1951 йылдарҙа физика-математика бүлегенең академик-секретары, 1953 йылдан Академия Президиумы ағзаһы. [[1951 йыл]]дан МДУ-ның мехмат дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире (1973 йылға, үҙе үлгәнгә тиклем, уны етәкләй){{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}<ref>''Богданов В. П.'' {{Cite web|url=http://www.math.msu.ru/history|title=Механико-математический факультет МГУ. История|publisher=// Сайт механико-математического факультета МГУ|accessdate=2016-09-04}}</ref>. Шул уҡ йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}} ректор вазифаһына һайлана. 1973 йылдың 15 ғинуарында вафат була.<ref>''Сахаров А. Д.'' [http://akademik-sakharov.narod.ru/vospominanya/2.12.html Воспоминания. ГЛАВА 12. Встречи с И. Г. Петровским.]</ref> Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә. (участок № 7)<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?id=19945 Могила И. Г. Петровского на Новодевичьем кладбище]</ref> == Петровский кабинеты == [[1973 йыл]]да И. Г. Петровскийҙың васыяты буйынса шәхси китапханаһы Мәскәү дәүләт университетына тапшырыла. Математика буйынса барлығы 20776 томлыҡ төрлө телдәрҙә китаптар, рус һәм сит ил әҙәбиәте баҫмаларыы, бик күп автографтар. Әлеге ваҡытта И. Г. Петровский китапханаһы МДУ-ның һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлана.<ref>[http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library Личные библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007084354/http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library}} на сайте Научной библиотеки [[Мәскәү дәүләт университеты|МГУ]].</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969)<ref name="Bogolyubov">{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 373—374.</ref>; * Биш [[Ленин ордены]] (1953, 1961,1967, 1969, 1971); * Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944; 1945; 1949); * I дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» (1968; ''Болгария''); * I дәрәжә еҙмәт ордены (1964, ''Венгрия'') * «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» (1965, ГДР) ; * Почётлы легион ордены (1971; ''Франция'')<ref>[http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Math/ppetrovskii.htm Петровский Иван Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612210055/http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Math/ppetrovskii.htm |date=2009-06-12 }}</ref>; * I дәрәжә Сталин премияһы (1946); * II дәрәжә Сталин премияһы (1952); * [[Карл университеты]] почётлы докторы ([[Прага]], 1960), [[Бухарест]] (1962), Лундский (1968), [[София]] (1972) университеттарының,, [[Румыния|СРР]] Академияһының сит ил почётлы ағзаһы (1965)<ref>{{Cite web|url=https://academiaromana.ro/bdar/armembriStr.php|title=Academia Romana (membri din strainatate)|publisher=academiaromana.ro|accessdate=2019-06-14}}</ref> == Хәтер == * 1973 йылда — СССР-ҙа Петровскийға арналған почта маркаһы сығарыла; * 1973 йылда — «Академик Петровский урамы» Мәскәүҙә<ref>[http://www.apartment.ru/Article/4878297.html Академика Петровского улица (24 апреля 1973 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116060637/http://apartment.ru/Article/4878297.html |date=2011-11-16 }}</ref>; * 1974 йылда — фәнни-тикшеренеү судноһына «Академик Петровский» исеме бирелә; * [[Брянск дәүләт университеты]] академик Петровский Иван Георгиевич исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''П. С. Александров, О. А Олейник'' Тыуған көнөң менән һыу восьмидесятилетие г. и. Петровский // Математика фәндәренән уңыштарға. 1981. 36 т. № 1(217). * {{Китап||автор=|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6|ref=Мехмат МГУ 80}} * {{БСЭ3|Петровский Иван Георгиевич}} * {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=167—176|год=2019|место=М.|часть=Иван Георгиевич Петровский (1901—1973)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}} * ''Загробная М. В.'' [http://www.mathnet.ru/rus/mp95 Петр хаҡында Иван Георгиевич (петровское эштәре һәм башҡа изге хәтирәләр ун мең).]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Йыйынтыҡ ''Мәғрифәтселек Математик'' өсөнсө серияһы, 6 сығарыу (2002). == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=15598|заглавие-Петровский Иван Георгиевич}} * {{Сотрудник РАН|51717|Ивана Георгиевича Петровского}} * [https://web.archive.org/web/20080607040101/http://math.ru/history/people/Petrovskii Петровский Иван Георгиевич] — статья в Математическом энциклопедическом словаре, М., Сов. энциклопедия, 1988 (на сайте math.ru) * ''[[Демидов, Сергей Сергеевич|Демидов С. С.]]'' [http://www.ras.ru/nappelbaum/2f9ab86d-ffe9-4bf9-bebb-a2148c574054.aspx?hidetoc=1 Петровский Иван Георгиевич (18(5).01.1901 — 15.01.1973)] // Сайт РАН * [http://letopis.msu.ru/peoples/1380 Биографические данные на сайте Летопись Московского университета] * {{Rodovid|755810|Иван Петровский}} [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары (БХР)]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1973 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1901 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 ғинуарҙа тыуғандар]] pda8opnag8wnkruo1kdm706bh05f8xm 0 180300 1309855 1283511 2026-11-10T03:30:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309855 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Познанский Александр Семёнович''' (18 (31) ғинуар [[1903 йыл]], Кривой Рог ҡалаһы, Херсон губернаһы — [[8 июнь]] [[1974 йыл]], [[Горький]]) — СССР ғалим-психиатры. Медицина фәндәре докторы (1960), профессор (1962). == Биографияһы == Александр Семенович Познанский 1903 йылдың 18 (31) ғинуарында Украинаның Херсон губернаһы Кривой Рог ҡалаһында тыуған<ref name="ЭБЭ">{{БЭ2013У|79847}}</ref>. 1927 йыда Одесса медицина институтын тамамлай. 1927—1931 йылдарҙа Одессала наркология диспансеры һәм психиатрия клиникаһында табип булып эшләй. 1931—1944 йылдарҙа — Украина психоневрология институтында (Харьков) хеҙмәткәр. 1938 йылдан медицина фәндәре кандидаты. 1938 йылда клиника, галлюцинациялар патофизиологияһы һәм фармакологияһына арналған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1944—1959 йылдарҙа — С.М. Киров исемендәге Горький медицина институтында: ассистент, психиатрия кафедра доценты. 1959 йылда «Динамика синдромов шизофрении в процессе психофармакологических и других клинико-экспериментальных исследований» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1960—1970 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]] психиатрия кафедраһы мөдире <ref>[https://bashgmu.ru/about_the_university/structure/1532/ История кафедры психиатрии и наркологии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918073640/https://bashgmu.ru/about_the_university/structure/1532/ |date=2021-09-18 }}</ref>. Уның етәкселеге аҫтында 2 докторлыҡ һәм 8 кандидатлыҡ диссертация яҡлана, 2 фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы сығарыла. Александр Семенович Познанский 1974 йылдың 8 июнендә [[Түбәнге Новгород]]та вафат була һәм шунда Бугрово зыяратында ерләнә. == Фәнни эшмәкәрлеге == А.С.Познанский дөйөм психопатология, клиник-эксперименталь һәм галлюцинация, һаташыу, шизофрения, йәрәхәтле психоздар ваҡытында кататоник эмоциональ синдромының психофармакология тикшеренеүҙәре проблемалары менән шөғөлләнә. 90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 1960—1968 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының невропатологтары һәм психиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Академик В. П. Протопопов уҡыусыһы<ref>[http://www.psychiatry.ua/books/history/paper14.htm Роль и место кафедры психиатрии ХМИ в истории развития психиатрии на Украине] // История украинской психиатрии: Сборник научных работ Украинского НИИ клинической и экспериментальной неврологии и психиатрии и Харьковской городской клинической психиатрической больницы № 15 (Сабуровой дачи) / Под общ. ред. И. И. Кутько, П. Т. Петрюка. — Харьков, 1994. — Т. 1. — 153 с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013У|79847}} * Александр Семёнович Познанский [Психиатр]. К 70-летию со дня рождения / Журнал неврологии и психиатрии имени С. С. Корсакова. — 1973. * Познанский Александр Семёнович [О нём] // Идеология и наука (Дискуссии советских учёных середины ХХ века) / Отв. ред. А. А. Касьян. — {{М.}}: Прогресс-Традиция, 2008. — 288 с. — С. 155—166. ISBN 5-89826-204-0. == Һылтанмалар == * [https://www.names52.ru/tpost/g7x96rgmo1-poznanskii-aleksandr-semyonovich Познанский Александр Семёнович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029150058/https://www.names52.ru/tpost/g7x96rgmo1-poznanskii-aleksandr-semyonovich |date=2021-10-29 }} * [https://web.archive.org/web/20211029150105/http://niznov-nekropol.ucoz.ru/index/poznanskij_a_s/0-865 Нижегородский некрополь: Познанский А. С.] [[Категория:1974 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] knf3whflntu5szhn5ogpgzmhchfvzp9 0 181458 1309681 1307312 2026-11-09T13:26:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309681 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Миһранов Әнүәр Низам улы''' (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, лейтенант. [[1962 йыл|1962]]—[[1966 йыл]]дарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе. == Биографияһы == Әнүәр Низам улы Миһранов [[1922 йыл]]да («Память народа» сайтында 1920 йылғы тип яҙылған<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073146945/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26middle_name%3D%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D5655fb3a01a5d4b5f4c618d90ffff722v3%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1073146945 Память народа. Мигранов Анвар Низамович]</ref>) (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡалмаҡтар ауылында тыуған. БАССР-ҙың Малаяҙ районы Ҡаратаулы мәктәбендә белем ала. [[1940 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == 1941 йылдың октябренән 1942 йылдың декабренә тиклем лейтенант Миһранов Әнүәр Низам улы Көнбайыш, Калинин фронттары составындағы 39-сы армия 262-се уҡсылар дивизияһы 212-се һауа-десант бригадаһында 950-се уҡсылар ротаһы командиры дәрәжәһендә дошман менән алышҡан. 1942 йылда ҡаты яралана. 1947 йылдың 22 авгусында демобилизациялана. [[1962 йыл|1962]]—[[1966 йыл]]дарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Һуңғы хеҙмәт урыны — Эҫем ҡалаһындағы механика заводының төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Шкаф 135. Ящик 1. * ЦАМО. Шкаф 38, ящик 14 == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073146945/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26middle_name%3D%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D5655fb3a01a5d4b5f4c618d90ffff722v3%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1073146945 Память народа. Мигранов Анвар Низамович] * [https://web.archive.org/web/20220115122416/https://sim-portal.ru/veteran/migranov-anvar-nizamovich/#:~:text=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%82%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%20%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C%201922%2C,%D0%A1%D0%A2%D0%A0.%20%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%2C%20950%20%D1%81%D1%82%D1%80.%20%D0%BA%D0%BE%D0%BC.%D1%80%D0%BE%D1%82%D1%8B Мигранов ] * [https://mechetly.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/947/ Доклад главы Администрации МР Мечетлинский район РБ на торжественном собрании, посвященный 85-летнему юбилею МР Мечетлинский район РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115122424/https://mechetly.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/947/ |date=2022-01-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} a9apw6m248oh0eyaf1knwdif1djoqd5 0 181782 1309879 1296083 2026-11-10T05:08:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309879 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Piero della Francesca 044.jpg|thumb|270px|right|<center>''«Герцог Федериго Монтефельтро һәм герцогиня Баттиста Сфорцтар портреты»'', Уффици галереяһы, [[Флоренция]].]] [[Файл:Piero della Francesca 047.jpg|thumb|270px|right|<center>[[Триумф]]. Триумфаль арбаларҙағы герцог һәм герцогиня, кире яғы, Уффици ҡалаһы галереяһы, [[Флоренция]].]] '''Пье́ро де́лла Франче́ска''' ({{Lang-it|{{audio|It-Piero della Francesca.oga|Piero della Francesca}}}}; яҡынса 1420 йыл, Борго-Сан-Сеполькро, [[Римини|Синьория Римини]] — [[12 октябрь]] 1492 йыл, Борго-Сан-Сеполькро, Флоренция республикаһы) — [[италия]] рәссамы һәм теоретигы, Иртә [[Яңырыу]] вәкиле. Пьеро (Пьетро) ди Бенедетто деи Франчески Франчески Пьеро делла Франческа булараҡ (әсәһе исеменән, «баланың атаһы йәки ире үлгәндән һуң, йөклө булып ҡалды…») билдәле<ref>Вазари Дж. Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев. / Пер. с ит. А. Венедиктова, А. Габричевского. — СПб:. Азбука-классика, 2004. — 672 с. ISBN 5-352-01012-0</ref>. Оҫтаның әҫәрҙәре мөһабәт тантаналылыҡ, юғары намыҫлылыҡ һәм образдарының гармонияһы, формаларҙың дөйөмләштерелеүе, композицион уйланылғанлыҡ, пропорционаллек, перспектив төҙөлөштәрҙең аныҡлығы, яҡтылыҡ һирпелеп торған йомшаҡ гамма менән айырылып тора. == Биографияһы == Борго-Сан-Сеполькро ауылында, Тосканала, 1415/1420 йылдарҙа тыуған; ошонда уҡ 1492 йылда вафат булған. Перудждала, Лоретола, [[Флоренция]]ла, Ареццо, Монтерки, Феррарала, Урбинола, Риминиҙа, [[Рим]]дә эшләй, ләкин һәр саҡ тыуған ҡалаһына ҡайта, унда 1442 йылдан алып ҡала советнигы була һәм һуңғы ике тиҫтә йыл ғүмерен тап шунда үткәрә. Пьероның автор стиле Флоренция һынлы сәнғәт мәктәбе йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә. Бәлки, ул Сиенала йәшәгән билдәһеҙ рәссамдың уҡыусыһы булғандыр. 1439 йылда Доменико Венециано етәкселегендә рәссам Флоренциялағы Санта-Мария-Нуово сиркәүен фрескалар менән биҙәү өҫтөндә эшләй. Ошо эш һөҙөмтәһендә ул үҙенең оҫталығын камиллаштыра, яҡтыртыу ҡороу алымы һәм перспектива менән таныша. Һуңғы йылдарҙа Пьеро күреү һәләтен юғалта башланы һәм математика өйрәнеүгә баш көллө сума<ref>{{статья |автор=Белоусов С.|заглавие=«Полиптих Мизерикордия» Пьеро делла Франческа|издание=Юный художник|год=1989 |номер=8 |страницы=7—9}}</ref>. Пьеро — ике математик трактат авторы: «Һынлы сәнғәттә перспектива тураһында» «О перспективе в живописи» (Миландың Амброзиан китапханаһында һаҡлана) һәм «Биш дөрөҫ есем тураһында китап» «Книжица о пяти правильных телах». XVI—XVII быуаттарҙа үҙенең фәнни эштәре менән ул, моғайын, һынлы сәнғәткә ҡарағанда күпкә нығыраҡ абруй яулағандыр. «Әгәр флорентийҙар донъяны нисек бар, шулай һүрәтләй тип уйлаһа, Пьеро рәссамдарҙан тәүгеләрҙән булып донъяны күҙ алдына килеп баҫҡанса ғына кәүҙәләндерергә мөмкин тигән инаныуҙарҙан эҙмә-эҙлекле һығымта яһаған, сөнки бөтә нәмәне лә үҙенән-үҙе һымаҡ түгел, ә төрлө яҫылыҡтан төрлөсә сағылған яҡтылыҡ ярҙамында ғына күрһәтергә мөмкин»<ref name="ReferenceA">Степанов А. В. Искусство эпохи Возрождения. Италия. XIV—XV века. — СПб: Азбука-классика, 2003. — С. 504. — ISBN 5-352-00597-6</ref>. Пьеро делла Франческаға ҙур матурлыҡ тойғоһо хас, ул һоҡланғыс һүрәте, үҙенсәлекле нәфис колориты менән айырылып торған һәм уның заманында ғәҙәти булмаған һынлы сәнғәттең техник яҡтарын өйрәнгән, айырыуса перспектива белеменә эйә булған. === Өйрәнсектәре === Ул Лука Синьореллиҙың остазы булған. Рәссамдың стиле Мелоцо да Форли, Рафаэлдың атаһы Джованни Санти һәм башҡа Умбрия оҫталарының әҫәрҙәрендә, хатта Рафаэлдың үҙенең тәүге эштәрендә лә сағыла. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Piero della Francesca Malatesta.jpg|thumb|270px|left|<center>Сиджизмондо Малатеста Изге Сигизмунд алдында. Фреска 257 × 345 см. Темпио Малатестиано, [[Римини]]. 1451]] [[Файл:Piero della Francesca 010.jpg|thumb|270px|right|<center>«Сава батшабикәһенең тарихы». Ареццолағы Сан Франческо сиркәүе]] <!-- [[Файл:Piero della Francesca 003.jpg|thumb|270px|right|<center>«Йән өрөүсе тәрегә эйә булыу һәм һынау». Ареццолағы Сан Франческо сиркәүе]] [[Файл:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|270px|right|<center>«Ираклийҙың Хосровты еңеүе». Ареццолағы Сан Франческо сиркәүе]] [[Файл:Resurrection.JPG|thumb|270px|right|<center>«Ғайса пәйғәмбәрҙең яңынан тыуыуы». [[Коммунале Палаццоһы]], Борго-Сан-Сеполькро]] --> [[Файл:Piero della Francesca Flagellazione-gndm-full.jpg|thumb|270px|right|<center>«Христосты ҡамсы менән һуҡтырыу» «Бичевание Христа» (Пьеро делла Франческа). Марке, Урбин милли галереяһы, Урбино]] [[Файл:Piero della Francesca 046.jpg|thumb|270px|right|<center>Монтефельтро миһрабы (алтарь), Брер пинакотекаһы, [[Милан]]. 1472—1474]] Вазари һүҙҙәренсә, Франческаны Рим папаһы Николай V Ватиканда хеҙмәт итергә Римға саҡырған, һуңынан 1451 йылда Риминиҙағы герцог Сиджизмондо Малатестҡа эшкә килгән, унда ул, дөрөҫөн әйткәндә, Сан-Франческоның Темпио Малатестиано сиркәүендә композиция ябайлығы һәм рәсеменең аныҡлығы менән һоҡландырғыс бургундтар короле изге Сигизмундтың («Святой Сигизмунд с Сиджизмондо Малатеста») портретын яҙған. Был әҫәрҙә бигерәк тә герцрг портреты һәм уны уратҡан архитектура шәп. Шул уҡ ваҡытта ул Ареццолағы Изге Франциск сиркәүендәге [[базилика]]ның төп капеллаһында Йән өрөүсе Раббы Тәреһенә эйә булыу риүәйәтен (1452—1465) һүрәтләгән фрескалар башҡара. «Алтын легенда» менән илһамланған был цикл рәссамдың иң әһәмиәтле әҫәре генә түгел, ә Ренессанс осорондағы һынлы сәнғәт шедеврҙарының береһе лә була. Үҙенең тыуған ҡалаһында эшләгәндә, ул «Шәфҡәтлелек Әсәһе, уға алда күренәсәк изгеләр менән» образын һәм Раббының юғары рухы (страсти) күренештәре менән уның пределлаһын майлы буяуҙар менән яҙған. Был эш урындағы мәрхәмәтлек йәмғиәте өсөн башҡарылған. Икенсе фреска — «Мәсихтең яңынан тыуыуы» (1458) — Палацо Коммуналда урынлашҡан. Был фрескала «… Христос табуттан өҙлөкһөҙ күтәрелә барған һымаҡ һәм күҙ алдында кеше дәүмәленән күпкә артыҡ дәүмәлгә еткән кеүек тойола»<ref name="ReferenceA"/>. 1469 йылда Пьеро Урбинолағы герцог Монтефельтро Федерико һарайына саҡырыла, бында ул ошо батшаның заказы буйынса Урбин соборы {{comment|ризница|место в алтаре или отдельное помещение при христианском храме для хранения богослужебного облачения священников, прежде всего, риз и церковной утвари}}һында (Урбин галереяһында) «Ҡамсылау» «Бичевание» картинаһын башҡара. Был Пьероның иң серле картиналарының береһе, унда үҙенең композицияһы буйынса, һул яҡта — сыбыртҡы менән ярыу сәхнәһе, ә уңда — әңгәмәләшеүсе өс ир, диптихты хәтерләтә. Картинала һүрәтләнгән сюжеттың өс төрлө фаразы бар. Иң киң таралған фараз — Ғайса Мәсихте Пилат алдында туҡмау (күп кенә сығанаҡтарҙа был картина «Христосты туҡмау», «Ҡотҡарыусыны ҡамсы менән ярыу» тип телгә алына). Икенсе фараз буйынса, был VII быуат Рим папаһы Изге Мартин I, Рим папаһы (ул ваҡытта Рим Византия империяһы составына ингән), Константинополгә судҡа саҡырылған, хөкөм ителгән һәм һуңынан ғазаплы үлемгә дусар ителгән. Өсөнсө фараз буйынса, был Диуана (Блаженный) Стридонский Иронимдың төшө. «Иероним бер ваҡыт, мәжүси Цицеронды уҡыған өсөн язаға дусар булғанын төшөндә күрә … артҡы планда өс фигура — ике кеше һәм яланаяҡ фәрештә — Иеронимдың төш тарихында сағылғанса, классик һәм патристик әҙәбит араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тикшерәләр»"<ref>''Дэвис, Н.'' История Европы. / Пер. с англ. Т. Б. Менской. — М.: АСТ, Транзиткнига, 2005. — 943 с. — ISBN 5-9578-1011-8</ref>. 1472 йылдан һуң Пьеро герцог Федерико Монтефельтро һәм герцогиня, уның ҡатыны Баттиста Сфорца, портретын яҙа; 1472 һәм 1474 йылдар араһында — «Монтефельтро миһрабы» (изгеләр һәм герцог Урбинский менән Мадонна). Шулай уҡ Федериго да Монтефельтро заказы буйынса яҙылған. Был — үлгән ҡатынына бағышланған реквием (хәҙер Брер пинакотекаһында, Миланда). Федерико тәхет вариҫы [[Монтефельтро, Гвидобальдо да|Гвидубальдо]] тыуыу хөрмәтенә был һүрәтте төшөрөрөгә заказ биргән тип иҫәпләнә. Ошонан һуң күп тә үтмәй, (1472 йылда) уның тормош иптәше Баттиста Сфорца вафат булған, һәм шул миһрап образы аша ул бөтә ырыуына протекция тәьмин итергә теләгәндер. Реставрация һәм яңыраҡ үткән тикшеренеүҙәр картинаның тәүге күләме кәмегәнен, ә рәссамдың композицияға күберәк архитектураны һәм киңлекте индереп, уны үтә нәфис, еңел итергә ниәтләүен күрһәтте. Уртала тәхеттә йоҡлап ятҡан Ғайса менән Мадонна, артабан һулдан уңға: Сумдырыусы Яхъя (Иоанн Креститель), Изге Бернардин, Изге Иероним Стридонский (үҙенең күкрәген таш менән туҡмаусы дәрүиш монах образында), [[Франциск Ассизский]] (стигматтарҙы күрһәтә), Изге Пётр апостол (башында яра бар) һәм [[Иоанн Богослов]]. Уларҙың артында — архангелдар, ә алда тубыҡланған Федерико да Монтефельтро. Хәҙер был картинала сафлыҡта яралтыу, яңы ғүмер символы (Монтефельтро нәҫеленең эмблемаһы ла һанала) булған дөйәғош йомортҡаһы, бер үк ваҡытта МАдонна ҡулында йоҡлап ятыусы Ғайса һәм әсәлек символы, һәм үлем символы, һәм был билдә эштең матәм ихтималлығы төҫмөрөн тағы ла нығыраҡ раҫлай. == Библиографияһы == * Лазарев В. Н. Пьеро делла Франческа. М., 1966. * Анджелини А. Пьеро делла Франческа: [Альбом]. М., 1997. * Степанов А. В. Искусство эпохи Возрождения. Италия. XIV—XV века. — СПб: Азбука-классика, 2003. — С. 504. — ISBN 5-352-00597-6 * Вазари Дж. [[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев]]. / Пер. с ит. А. Венедиктова, А. Габричевского. — СПб:. Азбука-классика, 2004. — 672 с. ISBN 5-352-01012-0 * [[Дворжак, Макс|Дворжак М.]] История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М: Искусство, 1978. * Edited by Laura Baini. Brera. Guide to the Pinacoteca, Mondadori Electa S.p.A., Milano, 2005 == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/PERO_DELLA_FRANCHESKA.html}} {{ru icon}} * [https://web.archive.org/web/20140819084837/http://www.artprojekt.ru/gallery/francesca/biogr.html Пьеро делла Франческа. Великий итальянский живописец] {{ru icon}} * [http://www.wdl.org/ru/item/10646/ «О шаре и цилиндре»; «Об измерении круга»; «О коноидах и сфероидах»; «О спиралях»; «О равновесии плоских фигур»; «О квадратуре параболы»; «Исчисление песчинок»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ru icon}} {{la icon}} * {{cite web|url=http://www.arts-museum.ru/events/archive/2014/madonna/index.php|title=Пьеро делла Франческа и его современники. Образ Мадонны в картинах эпохи Возрождения из музеев Италии|date=2014-12-19|work=Выставки|publisher=Государственный музей изобразительных искусств им. А.С. Пушкина|accessdate=2015-02-09}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Франческа, Пьеро}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Пьеро делла Франческа}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Ренессанс рәссам-портретистары]] [[Категория:XV быуат Италия рәссам-монументалистары]] [[Категория:XV быуат математиктары]] [[Категория:Итальян Яңырыуы рәссамдары]] [[Категория:Һуҡырайған рәссамдар]] [[Категория:Яңырыу дәүере ғалимдары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1492 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 октябрҙә вафат булғандар]] l990cy0nh6umixkc0uz840go4ihbki4 0 182220 1309887 1255023 2026-11-10T05:46:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309887 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рамазанов Янис Низаметдин улы''' ([[1968 йыл]]) — филолог, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] алып барыусыһы, тележурналист, әҙәби программалар бүлегенең баш белгесе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]<ref>[https://bash.news/news/168303-radiy-khabirov-vruchil-gosnagrady-sotrudnikam-teleradiokompanii-bashkortostan Радий Хабиров вручил госнаграды сотрудникам телерадиокомпании «Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251211002040/https://bash.news/news/168303-radiy-khabirov-vruchil-gosnagrady-sotrudnikam-teleradiokompanii-bashkortostan |date=2025-12-11 }}</ref> (2002). == Биографияһы == Рамазанов Янис Низаметдин улы [[1968 йыл]]да [[Салауат районы]]ның [[Урмансы]] ауылында күп балалы ғаиләлә алтынсы бала булып тыуа. <br> Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң уҡыуын баш ҡалалағы [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]нда дауам итә. Белем усағын алтын миҙалға тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Филология факультетына уҡырға инә (1985). Беренсе курстан һуң үҙ теләге менән хәрби хеҙмәткә бара. <br> Мәктәптә үк республика матбуғатында яҙыша башлай, Совет Армияһы сафында ла хәрби округтың «Суворовский натиск» баҫмаһы менән хеҙмәттәшлек итә. <br> Ҡулына юғары белем тураһында диплом алғас, хеҙмәт юлын «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзитендә хәбәрсе булып башлай, артабан эшмәкәрлеген [[Тамыр (балалар студияһы)|«Тамыр» балалар студияһы]]нда дауам итә. <br> Янис Рамазановтың исеме Европа журналистары каталогына индерелгән. Ул белемен һәм оҫталығын даими камиллаштырып тора: Чехияла стажировка үтә, Мәскәүҙә курстарҙа була. == Авторлыҡ тапшырыуҙары == * «Төнгө канал» * «Күҙгә-күҙ ҡарашып» * «Яҡты йорт» * «Ваҡыт ҡуласаһы» * «Автограф» * «Замандаш» == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Бөтә Рәсәй телевизион «Тэфи» премияһы лауреаты (?) * БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Почет грамотаһы (?) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2020) * Төрлө конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты, бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары эйәһе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{китап |автор=[[Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы]]|заглавие=Земля салаватская, земля батыра |место=Уфа |издательство=Гилем |год=2010 |страниц=400}} * {{китап |автор=Рифат Мирхәйҙәров |заглавие=Яҡташыбыҙға - маҡтаулы исем |место=Малаяҙ |издательство=[[Йүрүҙән (гәзит)|Йүрүҙән]] |год=2022, 18 февраль |страниц= }} [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] 50n6wyjzyzd4eay39ur1yxvdyukfyx4 0 182351 1309719 1282802 2026-11-09T15:59:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309719 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мырҙый''' ({{lang-ru|Мурзеево}}) — бөткән ауыл. [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол ауыл Советы (Баймаҡ районы)|2-се Этҡол ауыл Советы]]на ҡараған ауыл. 1960 йылға тиклем ғәмәлдә була<ref name="Баймакский край">Б{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8 118 бит}}</ref>. == Географик урыны == Район үҙәге [[Баймаҡ]]тан — 49 км, [[2-се Этҡол]] ауылынан 8 км алыҫлыҡта Аҡыҡ йылғаһы буйында<ref name="Башҡортостан ҡыҙы">[https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-6/542-merlek-yrg-torolo.html ҒҮМЕРЛЕК ЙӘРГӘ ТОҒРОЛОҠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324163909/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-6/542-merlek-yrg-torolo.html |date=2023-03-24 }}</ref> урынлашҡан булған<ref name="Баймакский край"></ref>. == Тарихы == Мырҙый ауылы совет осоронда барлыҡҡа килә. 1939 йылда әлеге ауылда йәмғеһе 157 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 68 ир-егет, 89 ҡатын-ҡыҙ<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауыл халҡы башлыса ағас ҡырҡыу эштәре менән шөғөлләнә. Ауылда башланғыс мәктәп була. Уҡытыусылары — Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина. Әлеге мәктәптә үҙенең хеҙмәт юлын буласаҡ БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы|З. Ш. Аҡназаров]] башлаған<ref name="Баймакский край"></ref>. 1947 йылда Түбә мәғдән идаралығы ағас әҙерләү эштәрен туҡтата, эш булмауы арҡаһында ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсергә мәжбүр була. [[1960 йыл]]да Мырҙый ауылы иҫәптән сығарыла. Ауылда башланғыс мәктәп була. Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина уҡытыусылар булып эшләй. Шулай уҡ был мәктәптә БАССР-ҙың буласаҡ Министрҙар Советы рәйесе Зекериә Шәрәфетдин улы Аҡназаров хеҙмәт юлын баш­лаған<ref name="Бикметов">[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204113306/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 |date=2022-12-04 }}</ref>. Буласаҡ ғалим Әнүәр Зәкир улы Әсфәндиәров, өләсәһендә йәшәп, Мырҙый мәктәбендә 1-се класта уҡыған<ref>[https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/ht/print:page,1,9785-blky-auyldy-olo-shhese.html С. Вәлиев. Бәләкәй ауылдың оло шәхесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106021826/http://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/ht/print:page,1,9785-blky-auyldy-olo-shhese.html |date=2019-11-06 }}</ref>. == Һуғыш йылдарында == Икенсе Этҡол, Мырҙый ауылдарының урман участкаларында ҡул бысҡыһы менән ағас әҙерлєйҙєр. Ир-егеттәр фронтҡа алынғас, ауыр эш ҡатын-ҡыҙҙарҙың елкәһенә төшә: уларҙың һәр береһенә 3-әр кубометр ағас әҙерләргә ҡушыла. Норманы тултырмайынса өйгә ҡайтырға рөхсәт ителмәй. Норма үтәлһә, 1200 г икмәк бирелә. Кистәрен һәм төндәрҙә фронт өсөн йылы ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләйҙәр, икмәктән сохари ҡатыралар. Һәр ғаилә аѓзалары һанына ҡарап һалым һалына: 46 килограмм ит, 8 килограмм май, күпләп йомортҡа, йөн тапшырырға кәрәк була<ref name="Башҡортостан ҡыҙы"></ref> (Йәнбикә Хәсәнова хәтирәләренән). == Билдәле кешеләре<ref name="Бикметов"></ref> == * [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы|З. Ш. Аҡназаров]] (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы <br> * Вәлиев Сәлимйән Ғәлләм улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Темәс ауы­лының почетлы гражданы<br> * Бәхтиәр Әлмө­хәмәтов — урман ҡырҡыусы, «стахановсы», Мәскәүҙә съезда ҡатнаша<br> * [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З. Әсфәндиәров]] (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры<br> * Хәйрулла Сабитов — алтын йыуыусы, урман ҡырҡыусы. Золом ҡорбаны. 1937 йылдың 19 декабрендә атып үлтерелә<ref>[https://hakmar.blogspot.com/2012/07/2012_06.html?m=1 Фуат Сөләймәнов. Ил тарихы менән ишелеп үҫкән яҙмыш]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204113306/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 |date=2022-12-04 }} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.284 {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] c4i5ac2thbduc8v05cls1jp9ryimb41 0 182531 1309680 1203794 2026-11-09T13:24:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309680 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Миһранов Рауил Зариф улы''' ([[24 июль]] [[1941 йыл]]) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе<ref>[http://реальные-дела.рф/area.aspx?id=2436 Илькинеевский сельсовет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819174838/http://xn----7sbbpcbc8bep3a0ll.xn--p1ai/area.aspx?id=2436 |date=2025-08-19 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Еңел атлеттар]] iis63kdi3zxcv2slsjun293f504cbt3 0 182747 1309798 1290909 2026-11-09T21:52:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309798 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы''' ([[9 май]] [[1943 йыл]]—[[17 март]] [[2009 йыл]]) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы<ref name="БЭ">{{БЭ2013|87910}}</ref>. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1980)<ref>[https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich Нурмухаметов Анвар Абубакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527004919/https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich |date=2022-05-27 }}</ref>. == Биографияһы == Әнүәр Әбүбәкер улы Нурмөхәмәтов 1943 йылдың 9 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Яңы Усман (Бөрйән районы)|Яңы Усман]] ауылында тыуа. Әнүәр Әбүбәкер улы 1965 йылда — [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н (Ш. Р.Рәхмәтуллин, Р. С. Сыртланов курсы), 1975 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н ([[Ғиләжев Ғабдулла Ғабдрахман улы|Ғ. Ғ. Ғиләжев]] курсы) уңышлы тамамлай<ref name="БЭ" />. [[1965 йыл|1965]] һәм [[1968 йыл]]дарҙа — [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат драма театры]] актёры, 1975 йылда — режиссёры, 1978 йылдан баш режиссёры, 1987—2004 йылдарҙа «Башҡортостан» ТРК-ның телевидение студияһы режиссёры, баш режиссёры, художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1990—1996 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй<ref name="Нурмухаметов">[https://bez-bashkorttar.ru/famous/nurmuhametov-anvar Нурмухаметов Анвар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527061912/https://bez-bashkorttar.ru/famous/nurmuhametov-anvar |date=2022-05-27 }}</ref>. Башҡорт драма театры һәм Сибай драма театры сәхнәләрендә спектаклдәр ҡуйған<ref name="Нурмухаметов" />. Төп ролдәре: Айтуған («Утлы өйөрмә»; дебют, 1965), Артур («Һалдат улы», икеһе лә — [[Мирзаһитов Әсхәт Мәсғүт улы|Ә. М. Мирзаһитов]]), Василий («Туй көнө» — «В день свадьбы», В. С. Розов) һ.б. образдар. Нурмөхәмәтов режиссёр эштәренә художество кәүҙәләнешенең ябайлығы, заман темаларына тартылыу, әүҙем гражданлыҡ позицияһы хас. [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат башҡорт драма театры]]нда — [[Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы|Ф. А. Әсәнов]]тың «Тол ҡатын», [[Миңнуллин Туфан Ғабдулла улы|Т. Ғ. Миңнуллин]]дың «Дуҫтар йыйылған ерҙә», [[Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы|Ф. Ә.И ҫәнғолов]]тың шул уҡ исемле романы буйынса «Арыш башағы»; Башҡорт драма театрында — [[Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы|Ә. Һ. Бикчәнтәев]]тең «Йәшенле таң» (дебют, 1974), [[Мирхәйҙәр Фәйзи|М. Фәйзи]]ҙең «Аҫылйәр»; Сибай башҡорт драма театрында Г. Д. Хугаевтың «Андро менән Сандро» («Андро и Сандро») пьесаһы б‑са «Күрше хаҡы» спектаклдәрен ҡуя. «Ырыуымдың бишек йыры» (1992), «Мине Матросов тип эҙләгеҙ» (2001), «Шәһит Хоҙайбирҙин» («Шагит Худайбердин»; 2006) документаль һәм «Миҙал» (2000) нәфис, шул иҫәптән күп сериялы «Һарығолаҡ» (1990, 1995), «Ай ҡыҙы» (2001, 2002; бөтәһе лә — «Башҡортостан» ТРК‑һы), фильмдары режиссёры<ref name="БЭ" />. Бер үк ваҡытта [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда уҡыта. Уның башланғысы менән бында нәфис тапшырыуҙар режиссерҙарын әҙерләү буйынса махсус курс асыла<ref name="Нурмухаметов" />. 2009 йылдың 17 мартында [[Өфө ҡалаһы]]нда вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1980). == Шулай уҡ уҡығыҙ == * Таң гәзите. 10 май 2023 йыл [https://web.archive.org/web/20230513060740/https://tanburz.ru/articles/bayramdar-yubiley-ar/2023-05-10/tabyp-alyn-an-malay-3251735 Табып алынған малай] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|87910}} [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Режиссёрҙар]] [[Категория:Актёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 700m42e33owgov7vu2ssh001xjv8ooj 0 182846 1309900 1185180 2026-11-10T06:34:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309900 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рогожникова Татьяна Михайловна''' ([[12 август]] [[1960 йыл]]) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009)<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/78678/ РОГОЖНИКОВА Татьяна Михайловна]</ref>. == Биографияһы == Татьяна Михайловна Рогожникова 1960 йылдың 12 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуа<ref name="БЭ" />. [[1982 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның роман-герман филологияһы факультетын, [[1985 йыл]]да [[Тверь дәүләт университеты]]ның аспирантураһын тамамлай. А.А. Залевскаяның ғилми етәкселеге аҫтында 1986 йылда Һарытау дәүләт университетында) кандидатлыҡ һәм 2000 йылда Башҡорт дәүләт университетында дөйөм тел ғилеме, социолингвистика, психолингвистика һөнәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name="Персональный сайт">[http://psycholinguistik.narod.ru/index/0-150 РОГОЖНИКОВА ТАТЬЯНА МИХАЙЛОВНА]</ref>. [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда 1982 йылдан: аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор. 1991 йылдан алып сит телдәр кафедраһы мөдире (1991—2006). Тел коммуникацияһы һәм психолингвистика кафедра мөдире (2006 йылдан алып)<ref name="БЭ" />. Бөтә Рәсәй психолингвистика йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе рәйесе. Семантиканың психолингвистик проблемалары, һүҙ мәғәнәһе эшмәкәрлегенең динамик аспекттарының моделдәрен яһау проблемалары буйынса 180-дән ашыу баҫылған хеҙмәт авторы. Аспиранттар һәм дәғүәселәр эше менән етәкселек итә<ref name="Персональный сайт" />. 2015 йылдан алып ректорат советнигы. Йыл һайын үткәрелеүсе «Вопросы обучения иностранным языкам: методика, лингвистка, психология» төбәк ғилми конференцияһының материалдар йыйынтығының яуаплы мөхәррире. Тверь дәүләт университетында нәшер ителгән «Слово и текст: психолингвистический аспект» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының редакция коллегияһына инә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге тел күренештәренең суггестив ресурстарын моделләштереүгә, вербаль мәғлүмәттең автоматлаштырылған анализына һәм уларҙы декодлау өсөн инструменттар (башҡорт теле, инглиз теле, немец теле, татар теле, урыҫ теле, француз теле һ.б. материалында) уйлап табыуға арналған. Рогожникова етәкселегендә “Барин"; “Батыр"; “Бюргер" һ.б. компьютер программалары уйлап сығарылған. Ассоциация процестарын тикшереү М. Рогожниковаға юғары дөйөм потенциалға эйә булған семантик үҫештең универсаль моделен төҙөргә мөмкинлек бирә. Фундаменталь тикшеренеүҙәр өлкәһендә ул яңы теорияның нигеҙҙәрен төҙөй; индивидуаль аңда полисемантик һүҙҙең психолингвистик эш итеү концепцияһын эшләй; тәүге тапҡыр тел йөрөтөүсе аңында һүҙҙең төп йәшәү механизмдарының классификацияһы һәм эҙмә-эҙлелеге тәҡдим ителә, төрлө кимәлле мәғлүмәт эшкәртеү гипотезаһы тәҡдим ителә. Ғәмәли тикшеренеүҙәр өлкәһендә: сит телде уҡытыу проблемаһына яңы ҡараш булдырылған, уның нигеҙенә лексик берәмектең ассоциатив мөхитен булдырырға мөмкинлек биргән ассоциатив методика һалынған<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Рогожникова_Татьяна_Михайловна Рогожникова Татьяна Михайловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824170103/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A0%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2019-08-24 }}</ref>. == Маҡтаулы бүләктәре һам башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009) == Хеҙмәттәре == ;Китаптары: * Психолингвистическое исследование функционирования многозначного слова: Монография. – Уфа: Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т, 2000. – 242 с. * Английский язык на уроке и в жизни: Уч. пос. – Уфа: Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т, 1997. – 105 с. * Английский язык из первых рук/English at first hand: Уч. пос. Уфа: - Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т, 2002. – 101 с. ;Мәҡәләләре: * О национально-культурной специфике ассоциативных реакций детей / на материале русского, белорусского, словацкого, английского языков //Этнопсихолингвистика. - М.: Наука, 1988. – С.108-116. * Механизмы функционирования слова в индивидуальном сознании: их специфика и последовательность становления //Психолингвистические исследования значения слова и понимания текста. - Калинин: Калинин. гос. ун-т, 1988.– С. 15-22. * «Модель мира» и «мир моделей» //Перевод как моделирование и моделирование перевода: Сб. науч. тр. - Тверь: Твер. гос. ун-т, 1991. – С. 46-58. * Ассоциативный словарь специального назначения //Неотерм. Журнал международной организации по унификации терминологических неологизмов № 13/16. - Варшава, 1991. – С. 106-110. * Ассоциативное окружение слова: контекстное и внеконтекстное //Слово и текст: Актуальные проблемы психолингвистики. Сб. науч. тр.- Тверь: Твер. гос. ун-т, 1994. – С. 44-54. * О разных парадигмах и основаниях исследовательского поиска //Психолингвистические исследования слова и текста. Сб. науч. тр. – Тверь: Твер. гос. ун-т, 1997. – С. 66-75. * О возможных основаниях для классификации ассоциативных реакций //Психолингвистические исследования: слово, текст: Сб. науч. тр. – Тверь: Твер. гос. ун-т, 1999. – С. 14-23. * Семантическое развитие и возможная эволюция человеческого сознания //Психолингвистические исследования слова и текста: Сб. науч. тр.-Тверь: Твер. гос. ун-т, 2002. – С. 29-35. * Речевые процессы и концептуальный аппарат системы категорий информационного подхода //Вестник УГАТУ. Научный журнал УГАТУ. – Уфа: Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т, 2003. - Т. 4. № 2. - С. 12-20. * Процессы ассоциирования в структурах символьного сознания //Слово и текст: психолингвистический подход: Сб. науч. тр. – Тверь: Твер. гос. ун-т, 2003. – Вып. 1. - С. 127-136. * Тупики и горизонты лексической семантики //Исследования по семантике: Межвузовск. науч. сб. Вып. 22. Взгляд ученых Башкортостана разных поколений. – Уфа: РИО БашГУ, 2004. – С. 25-34. * Ментальные пространства и соматические корни семантики //Семантика разноуровневых единиц в языках различного строя: Сб. науч. ст. К 65-летию профессора Р.З. Мурясова. – Уфа: РИО БашГУ, 2005. – С.169-181. * Психолингвистическое моделирование семантики //Слово и текст: психолингвистический подход: Сб. науч. тр. /Под общ. ред. А.А. Залевской – Тверь: Твер. гос. ун-т, 2005. - Вып. 4. - С. 106-128. * Единицы яда ментального лексикона и мозговые волны //Языковые и речевые единицы в разных языках. Сб. науч. ст. – Уфа: РИО БашГУ, 2006. С. 121-136. * Психологические типы и процессы ассоциирования //С любовью к тексту: Монография. – Уфа: Восточный ун-т, 2006. С. 144-157. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *{{БЭ|78678}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты профессорҙары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] f1v10rrm4ja3322yzrs57pf7qk3ote2 0 182871 1309757 1252524 2026-11-09T18:32:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309757 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы''' ([[18 июль]] [[1956 йыл]]) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы, профессор (2003)<ref name="БЭ">{{БЭ|88307}}</ref>. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. == Биографияһы == Рәмил Зөфәр улы Мөҙәрисов 1956 йылдың 18 июлендә [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа. [[1979 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]н «тарихсы» квалификацияһы буйынса тамамлай. 1979—1980, 1983—1989 һәм 1998—2005 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1989—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда уҡыта<ref name="БЭ" />. 1987 йылда тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Развитие горнозаводской промышленности Южного Урала в первой половине XIX века» темаһына диссертация яҡлай. 2003 йылда тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века: 1801-1861 гг.» темаһына диссертация яҡлай<ref>[http://wiki.fa100.ru/index.php?title=Мударисов,_Рамиль_Зуфарович Мударисов Рамиль Зуфарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241209153430/http://wiki.fa100.ru/index.php?title=%D0%9C%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2,_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%97%D1%83%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-09 }}</ref>. 2005 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының Өфө филиалы уҡытыусыһы, «Философия, тарих һәм хоҡуҡ» кафедраһы профессоры. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни хеҙмәттәре тау сәнәғәте, алтын табыу сәнәғәте, тоҙ сығарыу кәсептәре, эшкәртеү сәнәғәте, Көньяҡ Уралдың эшселәр синыфы тарихына арналған. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы<ref name="БЭ" />. == Төп хеҙмәттәре == * Горнозаводская промышленность Южного Урала в первой половине XIX в. Уфа, 1998; * Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века (1801—1861). Уфа, 2003. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Винокуренные заводы * Кожевенные заводы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|88307}} == Һылтанмалар == [http://fa100.ru/person/90630 Профиль Мударисова Рамиля Зуфаровича на официальном сайте «Финансовый университет: Годы и люди»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703084912/http://fa100.ru/person/90630 |date=2022-07-03 }} [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Ғалимдар]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 833b2x8bm2bt0yl836jo6cck1i0pjkp 0 182900 1309940 1308250 2026-11-10T09:57:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309940 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәхмәтуллин Азат Салауат улы''' ([[4 апрель]] [[1972 йыл]]) — ғалим-табип. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы, 2018 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның баш табип урынбаҫары, 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары, 2022 йылдың 28 мартынан — министр вазифаһын башҡарыусы. Медицина фәндәре кандидаты. == Биографияһы == Азат Салауат улы Рәхмәтуллин [[1972 йыл]]дың [[4 апрель|4 апрелендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Сибай]] ҡалаһында тыуа. 1989 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на уҡырға инә һәм уны 1995 йылда тамамлай. Бер йыл баш ҡаланың 6-сы дауаханаһында хирургия буйынса табип-интерн булып эшләй. 1996—1998 йылдарҙа БДМИ-ҙа хирургия буйынса клиник ординатура үтә. 2001 йылға тиклем Өфөнөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһында хирургия бүлеге хирургы була.<br> Артабанғы ике йылын Сибай ҡалаһы дауаханаһында һөнәре буйынса эшләй. 2004 йылға тиклем баш табиптың медицина буйынса урынбаҫары була<ref name="РАС">[https://www.erbp.ru/people/851 Рахматуллин Азат Салаватович]</ref>.<br> 2004—2005 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ның кадрҙар бүлегенең баш белгесе, бер к ваҡытта БДМУ клиникаһының ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге хирургы. 2007 йылға тиклем баш табип урынбаҫары, 2-се Республика клиник дауаханаһының табиб-хирургы, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһы хирургы. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы<ref name="РАС" />. 2019 йылдың 9 сентябренән БР һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары<ref>[https://newsbash.ru/society/health/13719-azat-rahmatullin-naznachen-pervym-zamestitelem-ministra-obrazovanija-bashkirii.html Азат Рахматуллин назначен первым заместителем министра здравоохранения Башкирии] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2022 йылдың 28 мартынан — БР Һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы<ref>[http://www.moscow-post.su/persons/azat-rahmatullin/ Азат Рахматуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810102014/http://www.moscow-post.su/persons/azat-rahmatullin/ |date=2022-08-10 }}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Азат Рәхмәтуллиндың 38 фәнни хеҙмәте, уйлап табыуға 2 патенты бар<ref name="РАС" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.erbp.ru/people/851 Рахматуллин Азат Салаватович] * [https://newsbash.ru/society/health/13719-azat-rahmatullin-naznachen-pervym-zamestitelem-ministra-obrazovanija-bashkirii.html Азат Рахматуллин назначен первым заместителем министра здравоохранения Башкирии] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20220810102014/http://www.moscow-post.su/persons/azat-rahmatullin/ Азат Рахматуллин] qv9vawp2t61f2ghl9nluebrxqo1zezv 0 183065 1309835 1213610 2026-11-10T00:38:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309835 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Павлова Нина Владимировна''' ([[27 ноябрь]] [[1910 йыл]] — ?) — тау инженер-геологы, Чапин сәсмә алтын ятҡылығын асыусы (Төньяҡ Урал). == Биографияһы == [[1910 йыл]]дың [[27 ноябрь|27 ноябрендә]] [[Өфө]] ҡалаһында эшсе-слесарь ғаиләһендә тыуған. 1916 йылда уларҙың ғаиләһе [[Барнаул]] ҡалаһына күсә. Урта мәктәпт тамамлағандан һуң 1928—1930 йылдарҙа икмәк заводында садчица булып эшләй, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Барнаул округ халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағындағы юғары техник уҡыу йорттарына әҙерлек курсында уҡый. 1930 йылда [[Урал дәүләт тау университеты|Свердловск тау институтына]] уҡырға инә, уны «Геологические поиски и съемка» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай. ; Хеҙмәт эшмәкәрлеге: 1935—1936 Урал геология тресының Алапаев хромиттарға геология-разведка партияһында прораб булып эшләй. 1936—1940 «Уралзолото» тресының геология-разведка бүлегендә геоморфологик партия начальнигы. 1940—1945 Урал геология идаралығында марганец геология-эҙләү партияһы начальнигы, геология-төшөрөү партияһы етәксеһе булып эшләй. 1945—1958 «Уралзолото» тресында һибелмә алтын эҙләү-разведка партияһының өлкән геологы, 1959—1965 Урал геология идаралығында Норматив-эҙләнеү партияһының өлкән геологы. 1965 йылдан алып алып хаҡлы ялда. 1950 йылдарҙа [[Төньяҡ Урал]]да Чапин һибелмә алтын ятҡылығын разведкалай. 1978 йылдың март айында уға Диплом һәм «Ятҡылыҡ асыусы» түш билдәһе тапшырыла. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1946). == Хәтер == Павлова Нина Владимировнаның исеме «Геологическая» метро станцияһы вестибюлендә «Уралды геологик өйрәнеүҙе ойоштороусылар һәм ятҡылыҡтарҙы асыусылар» мәрмәр таҡтаһына индерелгән (Екатеринбург ҡалаһы). == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946). «Ятҡылыҡ асыусы» түш билдәһе (1978) == Сығанаҡтар == * [http://geologi-urala.meller.su/Geologi_4/geologi_4-2-5.htm Биографические сведения] * Отечественная геология, Выпуски 1-6. Недра, 2002 == Һылтанмалар == [https://web.archive.org/web/20241203153740/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Энциклопедия Урала] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Урал тау университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]] tqylhaittu9lz2viqzjen9tri76iw0j 0 183233 1309752 1184614 2026-11-09T18:27:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309752 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәмәҙиева Гөлназ Мират ҡыҙы''' ([[1 ғинуар]] [[1971 йыл]]) — [[театр]] актёры. 1993 йылдан [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]]ның әйҙәүсе актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006)<ref>[https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250122021945/https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%25B |date=2025-01-22 }} ""«Нур» театры</ref> == Биографияһы == Гөлназ Мират ҡыҙы Мөхәмәҙиева [[1971 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Ҡуштирәк]] ауылында тыуған. [[1993 йыл]]да [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлай. «Нур» теарты асылған көндәрҙән, [[1993 йыл]]дан бирле, ошо коллективта ижад итә. Шул уҡ 1993 йылда йәш актрисаға тәүге уңыш — Ҡазан ҡалаһында К.Тинчурин иҫтәлегенә арналған төрки телле театрҙар фестивалендә танылыу яулай. == Хеҙмәт юлы == [[Әзербайжан]] композиторы [[Ғөзәйер Һажибәков]]тың [[Аршын мал алған|«Аршын мал алған»]] музыкаль комедияһында Телли ролен уңышлы башҡарғаны өсөн, ул фестивалдең «II планлы иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһы лауреаты исеменә лайыҡ була. Гөлназ Мират ҡыҙы [[Ҡазан]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында үткән Һылыуҡай конкурстарында еңде. «Актёр йыры-94» республика конкурсы һәм «Дуҫлыҡ моңо-2000» башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар фестивале дипломанты, «Туған тел» V Республика конкурсының Гран-при эйәһе. «Башҡортостандың йәш йондоҙҙары — 2003» Республика премияһы лауреаты. Йәш быуынды тәрбиәләүҙә һәм башҡорт, татар мәҙәниәтен үҫтереүҙә даими ихласлыҡ һәм әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] Йәштәр эштәре идаралығының почёт грамоталары менән билдәләнде<ref>[https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B7/ Уфимский государственный татарский театр «Нур». Гульназ Миратовна Мухаммадиева]</ref>. Мөхәмәҙиева Гөлназдың ижади мөмкинлектәре сикһеҙ. Ул төрлө йылдарҙа «Роксана» радиоһы, «Ҡурай» һәм «Матур ТВ» телеканалдарының алып барыусыһы булды. «Нур» театры коллективында Театр эшмәкәрҙәре союзының вәкәләтле ағзаһы булып тора. Уның һәләтле ойоштороусы булыуы арҡаһында, нурҙар союз тормошонда әүҙем ҡтнашалар һәм театр-ара фестивалдәрҙә призлы урындар яулай. Гөлназ Мират ҡыҙының эштәре араһында «Фирүзә муйынсаҡ» ҡыҫҡа метражлы фильмында һәм тулы метражлы нәфис фильм һәм Башҡортостан Республикаһының тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Бабич», «Беренсе республика» фильмдарында кино ролдәрен уйнаны. Актрисаның һуңғы еңеүҙәренең береһе тип Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Йөрәк һүҙе» проектын атарға була. Гөлназ Мират ҡыҙының күп ҡырлы таланты, юғары оҫталығы, арымай-талмай намыҫлы хеҙмәт итеүе, үҙ һөнәренә булған һөйөүе уның юғары баһаларының, уңышының нигеҙе. Гөлназ Мират ҡыҙы — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] Мәҙәниәт министрлығының Ғәзиз Әлмөхәмәтов призына республика йәш йырсылар конкурсы лауреаты, «Miss&Mister Гармония» номинацияһында «Байык-шоу» дипломант «Байык-шоу» дипломанты<ref> [https://kulturarb.ru/ru/news/segodnya-prazdnuet-yubilej-zasluzhennaya-artistka-bashkortostana-gulnaz-muhammadieva Культурный мир Башкортостана. Сегодня празднует юбилей заслуженная артистка Башкортостана Гульназ Мухаммадиева]</ref>. == Репертуары == Мөхәмәҙиева Гөлназ Мират ҡыҙы 28 йыл дауамындағы ижад ғүмерендә 68 роль уйнаған<ref>[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/358035/ В театре «Нур» состоялся юбилейный вечер народной артистки РБ Гульназ Мухаммадиевой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әлеге ваҡытта уйнаған спектаклдәре: {{колонки|2}} * Сажиҙә — «Кейәүкәй» Хәбибулла Ибраһимов * Катрина — «Гөргөри кейәүҙәре» Туфан Миңнуллин * Хәҙисә — «Алты кәләш һәм бер ир» Туфан Миңнуллин * Нәфисә — «Отошло тормош!» Әхмәт Фәйзи * Сәғиҙә — «Ул ҡайтты» Әнғәм Атнабаев * Пани Пони — «„Фантазия“ операцияһы» А. Богачёв, Д. Уткин * Чарли — «Ауыл эте Аҡбай» Туфан Миңнуллин * Сәрүәрҙең әхирәте — «Башмағым» Т. Ғиззәт, Ж. Фәйзи * Әсә — «Юл тарихы R.Y.G» О. Кинйәғолов * Ҡар бөртөгө — «Ысын Ҡыш бабаймы?!» М. Ғимранов * Ҡурсаҡ Братс — «Ысын Ҡыш бабаймы?!» М. Ғимранов * Нәфисә — «Хыялдар тормошҡа ашҡан ер» И. Зәйниев * Өләсәй — «Леопольд Бесәйҙең тыуған көнө» А. Хайт{{колонки|конец}} Түбәндәге спектаклдәрҙә уйнаны: {{колонки|2}} * Маруся — «Зөләйха» Ғаяз Исхаҡи * Вазифа — «Әсәй-ҡыҙҙар» Туфан Миңнуллин * Зөлфиә — «Оятһыҙ һеңлем» А. Иҙелбаев * Хыял-ҡыҙ — «Көршәксе серҙәре» Әсхәр Кәшфуллин * Гөлйыһан — «Банкрот» Ғәлиәскәр Камал * Мәрфуға — «Банкрот» Ғәлиәскәр Камал * Мартина — «Остоҡмо?!» Ив Жамиак * Зилә — «Ҡотлайым! Һин атай булдың!» Рәлиф Кинйәбаев * Йондоҙ — «Нурзада һәм Нурһылыу» И. Әлмөхәмәтов * Бибигөл — «Ҡыр ҡаҙҙары» Рафаэль Сафин * Телли — «Аршын мал алған» Ғөзәйер Һажибәков * Мария — «Фонтан слез» С. Латипов, Х. Фәтихова * Хәмиҙә — «Яңғыҙ ҡатын» Туфан Миңнуллин * Бесәй — «Урман әкиәте» Сәйфи Ҡудаш * Мәғруфа — «Өсөнсө әтәскә тиклем» Ғ. Камал, М. Фәйзи * Ҡарсәсәк — «Былтырҙың мажаралары» Ғ. Тукай әҫәре буйынса * Коринкина — «Ғәйепһеҙҙән ғәйепле» А. Островский * Гөлнур — «Хәтәр сер» Рәлиф Кинйәбаев * Күрше ҡатын — «Пуля» Д. Сәлихов * Наилә — «Бисура» М. Ғиләжев * Жанинна — «Ҡыҙыҡ хәл» К. Гольдони * Ғәлиәбаныу — «Ғәлиәбаныу» М. Фәйзи * Миләүшә — «Дәртле ғишыҡ» М. Әмир * Феридә — «Йырсы ҡошсоҡ» Р. Н. Гюнтекин * Мәүиә — «Аҙашҡан» М. Фәйзи * Сәйлән — «Ас күҙеңде бында мин!» Г. Ҡәйүмова * Ҡунаҡ ҡатын — «Башмағым» Хәбибулла Ибраһимов * Рәмзиә — «Вслед за счастьем» Х. Вәхит * Гөлсәсәк, Даша — «Төнгө мәрәкә» А. Ибраһимов * Гөлсәхрә — «Аршын мал алған» Ғөзәйер Һажибәков * Арлекин, Гвардеец — «Тимер йөрәкле Тутти» А. Әхмәтов * Женя — «Ҡайғының таҙа һыуы» В. Гуркин * Дания — «Сәхнә артында, йәки татарса Дель арте» Аманулла * Зөләйха — «Шишмә» Нәжиб Асанбаев<ref>[https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250122021945/https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%25B |date=2025-01-22 }} ""«Нур» театры</ref> {{колонки|конец}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021)<ref>[https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B7/ Уфимский государственный татарский театр «Нур». Гульназ Миратовна Мухаммадиева]</ref> == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://teatrnur.ru/%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B7/ Уфимский государственный татарский театр «Нур». Гульназ Миратовна Мухаммадиева] * [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/358035/ Министерство культуры. В театре «Нур» состоялся юбилейный вечер народной артистки РБ Гульназ Мухаммадиевой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kulturarb.ru/ru/news/segodnya-prazdnuet-yubilej-zasluzhennaya-artistka-bashkortostana-gulnaz-muhammadieva Культурный мир Башкортостана. Сегодня празднует юбилей заслуженная артистка Башкортостана Гульназ Мухаммадиева] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:1971 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] 5dk2jlufl5qc2zndkwwpvb1x9cqrcxy 0 183259 1309726 1284281 2026-11-09T16:42:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309726 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы''' (10.10.[[1944 йыл|1944]]) — дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. [[1993 йыл|1993]]—[[2009 йыл]]дарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Сит ил эштәре министрлығының [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы вәкиллеге етәксеһе. Милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы.<ref>[https://bakali.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/oni-stoyali-u-istokov-sozdaniya-zemlyachestva-mardanov-zinnur-shaykhullinovich/ ОНИ СТОЯЛИ У ИСТОКОВ СОЗДАНИЯ ЗЕМЛЯЧЕСТВА: МАРДАНОВ ЗИННУР ШАЙХУЛЛИНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925175558/https://bakali.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/oni-stoyali-u-istokov-sozdaniya-zemlyachestva-mardanov-zinnur-shaykhullinovich/ |date=2019-09-25 }}</ref><ref>Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)</ref>. == Биографияһы == Зиннур Шәйхулла улы Мәрҙәнов [[1944 йыл]]дың [[10 октябрь|10 октябренд]]ә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Үҫтем]] ауылында тыуған. [[Ҡамышлытамаҡ]] мәктәбенән һуң, [[Стәрлетамаҡ]] ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә. [[Венгрия]]лағы Совет Армияһы контингенты составында элемтә ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. [[Мәскәү]]ҙә [[Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты|Сит телдәр хәрби институты]]н отличие менән тамамлай<ref>[https://bakalzori.ru/articles/obshchestvo/2021-02-10/segodnya-den-diplomaticheskogo-rabotnika-1198670 Бакалинские зори, 10.02.2021. Марданов Зиннур Шайхуллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014055832/https://bakalzori.ru/articles/obshchestvo/2021-02-10/segodnya-den-diplomaticheskogo-rabotnika-1198670 |date=2024-10-14 }}</ref>. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[1970 йыл]]дан Башҡортостан Эске Эштәр министрлығының штабында эшләй. Хеҙмәт барышында [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын һәм СССР Эске Эштәр министрлығы идаралыҡ Академияһының [[Свердловск]] факультетын тамамлай. [[1987 йыл|1987]]—[[1993 йыл]]дарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске Эштәр министрлығында паспорт-виза хеҙмәте начальнигы. [[1993 йыл]]да милиция полковнигы дәрәжәһендә отставкаға сыға. [[1993 йыл|1993]]—[[2009 йыл]]дарҙа — илселек хеҙмәтендә, [[Өфө]] ҡалаһында [[Рәсәй Федерацияһы]] Сит ил эштәре министрлығы вәкиллеге етәксеһе вазифаһында хеҙмәт итә. Эш сәфәре менән донъяның 26 илендә була. «Баҡалы яҡташтар» йәмғиәте ағзаһы<ref>[https://bakaly.bashkortostan.ru/district/honorary/654/ Марданов Зиннур Шайхуллинович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» (2009) * «Милиция отличнигы» тағылмалы билдәһе * Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Грамоталары<ref>[https://bakaly.bashkortostan.ru/district/honorary/654/ Марданов Зиннур Шайхуллинович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241014055832/https://bakalzori.ru/articles/obshchestvo/2021-02-10/segodnya-den-diplomaticheskogo-rabotnika-1198670 Бакалинские зори, 10.02.2021. Марданов Зиннур Шайхуллинович] * [https://bakaly.bashkortostan.ru/district/honorary/654/ Марданов Зиннур Шайхуллинович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20220124195422/https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/%D0%BC%D0%B2%D0%B4-%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D0%B1/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82/%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0 Состав Общественного совета. Марданов Зиннур Шайхуллинович] * [https://www.ufa.kp.ru/daily/24109/333762/ На вопросы читателей отвечает руководитель территориального органа — представитель Министерства иностранных дел России в г. Уфе Зиннур Марданов, 2008] * [ https://vk.com/public138896534?w=wall-138896534_392 ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1944 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] jgusddhhrytx2hibcrwp7sf4myle35n 0 183391 1309920 1298451 2026-11-10T07:42:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309920 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рыков Анатолий Владимирович''' ([[26 август]] [[1978 йыл]]) — ғалим-[[Сәнғәт фәне|сәнғәт белгесе]]. Сәнғәт фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы. [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның тарих институтының [[Көнбайыш Европа]] сәнғәте тарихы кафедраһы профессоры. == Биографияһы == Анатолий Владимирович Рыков 1978 йылдың 26 авгусында [[Ленинград]]та тыуған<ref>{{Cite web |url=http://culturalnet.ru/main/person/507 |title=Персональная страница на сайте Российская культурология |access-date=2015-06-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035910/http://culturalnet.ru/main/person/507 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035910/http://culturalnet.ru/main/person/507 |date=2016-03-04 }}</ref> 2000 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның тарих факультетын отличие менән тамамлай, ә 2003 йылда сәнғәт тарихы кафедраһында аспирантураны тамамлай һәм сәнғәт фәне докторы, профессор Н. Н. Калитинаның ғилми етәкселеге аҫтында, сәнғәт фәне кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп (17.00.09 — сәнғәт теорияһы һәм тарихы һөнәре буйынса), «Дэвид Хокни и проблемы современной английской фигуративной живописи» темаһына диссертация яҡлай; рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор В. В. Прозерский һәм сәнғәт фәне кандидаты, доцент Т. Ф. Верижникова; етәксе учреждение — Дәүләт Эрмитажы<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html |title=Личная страница на сайте СПбГУ |access-date=2015-06-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133923/https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html |deadlink=no }}</ref><ref>Рыков А. В. [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002652650?get=pdfДэвид Хокни и проблемы современной английской фигуративной живописи]: Автореф. дис. … канд. искусствоведения. СПб., 2003. — 27 с</ref>. 2008 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның философия һәм политология факультетында, философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Художественно-теоретический консерватизм в контексте американской теории современного искусства 1960—1990-х гг.» темаһына (17.00.09 — сәнғәт теорияһы һәм тарихы һөнәре) диссертация яҡлай; ғилми консультанты — Е. Г. Соколов; рәсми оппоненттары — сәнғәт фәне докторы С. С. Ванеян, философия фәндәре докторы, профессор А. А. Грекалов һәм философия фәндәре докторы, профессор В. M. Дианова; әйҙәүсе ойошма — РФА-ның һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты<ref>Рыков А. В. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003169935?page=1 Художественно-теоретический консерватизм в контексте американской теории современного искусства 1960—1990-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517233104/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003169935?page=1 |date=2022-05-17 }}: Автореф. дис. … докт. филос. н. СПб., 2008. — 41 с.</ref>. 2003 йылдан алып [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның Тарих институтының Көнбайыш Европа сәнғәте тарихы кафедраһы лекторы, ә 2012 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем профессоры. «XX быуаттың сит ил сәнғәте», «Сәнғәт теорияһы нигеҙҙәре», «XVIII быуат Көнбайыш Европа сәнғәте», «XX быуаттың сит ил архитектураһы», «Хәҙерге заман сәнғәте һәм мәҙәниәтенең актуаль проблемалары» лекциялары менән сығыш яһай. «Сәнғәт теорияһының һәм тарихының актуаль проблемалары» халыҡ-ара конференцияһы кураторы. == Бүләктәре һәм премиялары == 2007 йылда "Постмодернизм как «радикальный консерватизм» китабы өсөн Санкт-Петербург философия йәмғиәтенең «За философский анализ процессов современности» номинацияһында «Вторая навигация» премияһы лауреаты була. Художество-теоретик консерватизм проблемаһы һәм 1960-1990-сы йылдарҙағы америка хәҙерге заман сәнғәте теорияһы. (Санкт-Петербург, Алетейя, 2007).. == Ғилми хеҙмәттәре == === Монографиялары === {{Refbegin|2}} * Рыков А. В. Зарубежное искусство XX века. СПб., 2005. 28 с. * Рыков А. В. [https://books.google.ru/books/about/Постмодернизм_как_рад.html?id=Fh6JNwAACAAJ&redir_esc=y Постмодернизм как «радикальный консерватизм». Проблема художественно-теоретического консерватизма и американская теория современного искусства 1960—1990-х гг.] СПб.: [[Алетейя (издательство)|Алетейя]], 2007. 376 с. * Рыков А. В. Основы теории искусства. СПб., 2007. 116 c. * Рыков А. В. Западное искусство XX века. СПб., 2008. * Рыков А. В. Формализм. Социология искусства. СПб.: [[Издательство Санкт-Петербургского университета]], 2016. ISBN 978-5-288-05663-5 * Рыков А. В. Истоки авангарда. Западноевропейское искусство XVIII—XIX вв. СПб.: [[Издательство Санкт-Петербургского университета]], 2016. ISBN 978-5-288-05664-2 * Рыков А. В. [https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0.html?id=Yj-eDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=kp_read_button&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Политика авангарда]. М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2019 {{Refend}} === Мәҡәләләре === ; урыҫ телендә {{Refbegin|2}} * Рыков А. В. [http://platonanet.org.ua/load/zhurnaly_po_filosofii/metafizicheskie_issledovanija/metafizicheskie_issledovanija_vypusk_13_iskusstvo/61-1-0-3775 Тема эволюции в графическом альбоме Одилона Редона «Истоки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073829/http://platonanet.org.ua/load/zhurnaly_po_filosofii/metafizicheskie_issledovanija/metafizicheskie_issledovanija_vypusk_13_iskusstvo/61-1-0-3775 |date=2016-03-04 }} // Метафизические исследования-XIII. СПб., 2000. С. 232—250. * Рыков А. В. Творчество Дэвида Хокни: проблемы интерпретации // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2, 2002, вып. 3. (№ 18) С. 18-23. * Рыков А. В. «Калифорнийский стиль» Дэвида Хокни // Пунинские чтения-2001. СПб., 2002. С. 199—207. * Рыков А. В. Проблема поп-арта в западном искусствоведении и теории искусства 1960-х годов // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. 2003. Вып. 2. С. 12-18. * Рыков А. В. [https://web.archive.org/web/20140116114827/http://vestnik.unipress.ru/html04/04_S2V1.html Жорж Батай и современное искусствознание: концепции Ива-Алена Буа и Розалинд Краусс] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. 2004. Вып. 1-2. С. 102—106. * Рыков А. В. [http://www.ranar.spb.ru/files/visual/Tunkina_PDF/Tunkina_O%20Paul%20Dubrux.pdf «Проблема телесности» в современном западном искусствознании (П. Фуллер, Д. Каспит, Р. Краусс, И.-А. Буа)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711142351/http://ranar.spb.ru/files/visual/Tunkina_PDF/Tunkina_O%20Paul%20Dubrux.pdf |date=2019-07-11 }} // Мавродинские чтения.-2004. СПб., 2004. С. 207—209. * Рыков А. В. [http://cheloveknauka.com/devid-hokni-i-problemy-sovremennoy-angliyskoy-figurativnoy-zhivopisi Творчество Дэвида Хокни 1970-х годов и «неоконсервативный постмодернизм»] // Университетский историк: Альманах. Вып. 3. СПб., 2005. С. 258—277. * Рыков А. В. [http://vestnik.unipress.ru/pdf05/s02/s02v2_05.pdf Современное искусство и эстетика неоконсерватизма. Лондонская школа]{{Недоступная ссылка|accessdate=Ноябрь 2018 |fix-attempted=InternetArchiveBot }} // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2., 2005, вып. 2. С. 80-87. * Рыков А. В. Проблема времени в изобразительном искусстве // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 3. 2006. С. 168—179. * Рыков А. В. От кубизма к неоэкспрессионизму. Теоретические проблемы фигуративного искусства XX века // HOMO ESPERANS 2/2006. СПб.;Тбилиси; Батуми, 2006. C. 82-89. * Рыков А. В. Вечное возвращение «Другого». Проблема времени в классическом и современном искусстве // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2/06. С. 539—550. * Рыков А. В. Инвестиции в мечту. Американская мифология Дэвида Хокни и искусство США 1960-х годов // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2/06. М., 2006. С. 402—417. * Рыков А. В. Бракосочетание стилей. Творчество Дэвида Хокни 1962—1963 гг. и проблемы раннего постмодернизма // Университетский историк: Альманах. Вып. 4. СПб., 2007 * Рыков А. В. Проблема времени в теории минимализма // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2/06. М., 2006. С. 550—559. * Рыков А. В. Что такое современная скульптура? (Размышления о книге Розалинд Краусс «Пути современной скульптуры») // Скульптура: город и музей. Дом Бурганова. М., 2006. С. 71-80. * Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/konservativnaya-revolyutsiya-teoriya-sovremennogo-iskusstva-posledney-chetverti-xx-v-i-ideologiya-neokonservatizma Консервативная революция. Теория современного искусства последней четверти XX века и идеология неоконсерватизма] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 1. 2007. С. 289—297. * Рыков А. В. Клемент Гринберг и американская теория современного искусства 1960-х годов // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 1-2/07. М., 2007. С. 538—563. * Рыков А. В. Теодор Адорно как теоретик искусства // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 4. 2007. C. 287—294. * Рыков А. В. Дональд Каспит как теоретик современного искусства: Проблемы психоанализа искусства // Университетский историк: Альманах. Вып. 5. СПб., 2008. С. 145—161. * Рыков А. В. Две концепции современного искусства: от Возрождения к XX веку // Второй Российский культурологический конгресс с международным участием «Культурное многообразие: от прошлого к будущему»: Программа. Тезисы докладов и сообщений. СПб., 2008. С. 355—356. * Рыков А. В. Происхождение и философские основы современного искусства. Ч. 1 // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 2. 2009. С. 182—189. * Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/proishozhdenie-i-filosofskie-osnovy-sovremennogo-iskusstva-chast-ii Происхождение и философские основы современного искусства. Ч. 2] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 3. 2009. * Рыков А. В. К вопросу о происхождении и сущности «современного искусства» // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 1-2/09. С. 110—132. * Рыков А. В. Искусство и кризис современной культуры // [[Обсерватория культуры]]. 2009. № 3. * Рыков А. В. Художественно-теоретический консерватизм: введение в проблему // Мавродинские чтения-2008. СПб., 2009. * Рыков А. В. Проблемы скульптуры в теории искусства Розалинд Краусс // Искусство скульптуры в XX веке: проблемы, тенденции, мастера. Очерки. М.: Галарт, 2010. С. 430—439. * Рыков А. В. К вопросу об историческом значении искусства кватроченто (Боттичелли и Мантенья) // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2010. № 3-4. С. 219—243. * Рыков А. В. [https://vk.com/doc257159127_312885977?hash=260b132524.. Об историческом значении творчества Боттичелли: понятие эстетической формы] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. Вып. 2. 2010. С. 115—122] * Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-modernizma-osnovnye-printsipy Искусство модернизма: основные принципы] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2011. Вып. 4. С. 51-57. * Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-formy-i-materiala-v-sovremennom-iskusstve Проблемы формы и материала в современном искусстве] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2012. Вып. 3. С. 115—122. * Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-stanovlenii-modernistskoy-paradigmy-v-iskusstve-hih-v К вопросу о становлении модернистской парадигмы в искусстве XIX в.] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2013. Вып. 3. С. 123—132. * [http://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-avangarda-pered-publikoy-i-kritikoy-o-knige-devida-kottingtona-kubizm-v-teni-voyny Рыков А. В. Искусство авангарда перед публикой и критикой (О книге Дэвида Коттингтона «Кубизм в тени войны»)] // Искусство и зритель (Труды исторического факультета СПбГУ. Том 16). СПб., 2013. С. 270—284. * Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-avangarda-pered-publikoy-i-kritikoy-o-knige-devida-kottingtona-kubizm-v-teni-voyny Искусство авангарда перед публикой и критикой (О книге Дэвида Коттингтона «Кубизм в тени войны»)] // Искусство и зритель (Труды исторического факультета СПбГУ. Том 16). СПб., 2013. С. 270—284 * Рыков А. В. Марксизм и одиночество (К вопросу о «политическом бессознательном» современной гуманитарной науки на Западе) // Феномен одиночества. Актуальные вопросы гигиены культуры: Коллективная монография / Отв. редакторы М. В. Бирюкова, А. В. Ляшко, А. А. Никонова. СПб.: [[РХГА]], 2014. 368 с. * Рыков А. В. [http://vestnik.spbu.ru/html14/s02/s02v3/07.pdf Искусство Модернизма и идея прогресса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121045114/http://vestnik.spbu.ru/html14/s02/s02v3/07.pdf |date=2022-01-21 }} // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2014. Выпуск 3. С. 73-82 * Рыков А. В. [https://web.archive.org/web/20160304235702/http://actual-art.spbu.ru/testarchive/10286.html Дискурс тоталитаризма (К социополитической теории авангарда) // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 4. / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой. СПб.: НП-Принт, 2014. C. 381—391. ISSN Bib-ID: 2312—2129]. * Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/ot-dobrogo-dikarya-k-zlomu-avangardistu-smena-paradigm-i-mifologemy-modernizma-v-zapadnoevropeyskom-iskusstve-xviii-veka От доброго дикаря — к злому авангардисту. Смена парадигм и мифологемы модернизма в западноевропейском искусстве XVIII века] // «Мощно, велико ты было, столетье!»: сборник научных статей, посвященный юбилею Т. В. Ильиной / Под ред. Е. Ю. Станюкович-Денисовой, С. В. Мальцевой (Труды исторического факультета С.-Петерб. гос. ун-та. Т.20). СПб.: СПбГУ, 2014. С. 336—346. * Рыков А. В. О прогрессивном и консервативном в искусстве // Произведение искусства как документ эпохи. Сборник статей. В 2 т. Т.1. По материалам международной научно-практической конференции (НИИ теории и истории изобразительных искусств РАХ, 2014). М., 2014. С. 131—136. * Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/312 Пикассо и политика. Проблемы философской интерпретации кубизма] // Studia Culturae. Вып. 1 (23). 2015. С. 74-84. * Рыков А. В. [https://socionet.ru/publication.xml?h=spz:cyberleninka:27453:16050475 Формализм, авангард, классика. Генрих Вельфлин как теоретик искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331223056/https://socionet.ru/publication.xml?h=spz:cyberleninka:27453:16050475 |date=2022-03-31 }} // «Классика в искусстве сквозь века»: сборник научных статей / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, Е. А. Скворцовой (Труды исторического факультета С.-Петерб. гос. ун-та. Т. 22). СПб., 2015. С. 155—160 * Рыков А. В. [http://vestnik.spbu.ru/html15/s15/s15v4/08.pdf Вокруг Леонардо да Винчи: модернизм, террор, грезы и метаистория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124045306/http://vestnik.spbu.ru/html15/s15/s15v4/08.pdf |date=2022-01-24 }} // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 15. 2015. Выпуск 4. С. 98-108 * Рыков А. В. [http://actual-art.org/files/sb/05/84-Rykov.pdf Античность, авангард, тоталитаризм: к метаморфологии современного искусства] // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 5. / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, А. В. Захаровой. СПб.: НП-Принт, 2015. C. 745—752 * Рыков А. В. [http://elibrary.ru/item.asp?id=26603822 Между авангардом и китчем. Новая археология классики и тоталитаризма (Рец.: В. Г. Аpсланов. Сущее и ничто. Постмодернизм и «Tertium datur» русской культуры XX века. — М.: Наука, 2015. — 649 с.)] // [[Философские науки]]. 2016. № 6. С. 149—157. * Рыков А. В. Политика модернизма. Николай Пунин и Александр Блок // Перекресток искусств Россия-Запад (Труды исторического факультета Санкт-Петербургского государственного университета № 25). СПб., 2016. С. 177—184. * Рыков А. В. [http://artcenter.ru/wp-content/uploads/2015/03/2015_01_original_maket_l.pdf Москва слезам не верит. Русский авангард как эстетика войны] // Временник Зубовского института. 2015. Вып.1 (14) * Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/698 Сумерки Серебряного века. Политика и русский религиозный модернизм в романе Д. С. Мережковского «Наполеон»] // Studia Culturae. 2016. Вып. 1 (27). C. 9-17 * Рыков А. В. Скифы, кельты и арийцы. Расовые/националистические мифологемы в теориях искусства авангарда/ Scythians, Celts, and Aryans. Racist/nationalist mythologies in the avant-garde theories of art // Актуальные проблемы теории и истории искусства. СПб., 2016. * Рыков А. В. [https://web.archive.org/web/20161002162257/http://nlobooks.ru/node/7582 Между консервативной революцией и большевизмом: Тотальная эстетическая мобилизация Николая Пунина] // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]] № 140 (4/2016) * Рыков А. В. [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2017_3-2_36.pdf Политика и биологический дискурс (Об одном из источников «Крушения гуманизма» Блока)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326051752/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2017_3-2_36.pdf |date=2017-03-26 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 3. Ч. 2. С. 139—143. * Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/823 Бодлер, Блок и дискурс насилия в теории авангарда] // Studia Culturae. Вып.1(31). 2017. С. 33-41. * Рыков А. В. [http://www.gramota.net/materials/3/2017/12-1/41.html Иеремия Иоффе как теоретик искусства] // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017.№ 12(86)-1. С. 164—169 * Рыков А. В. [http://www.gramota.net/materials/3/2017/12-2/42.html Михаил Алпатов, или Что такое советское искусствознание?] // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 12(86)-2. С. 169—174. * Рыков А. В. [http://www.gramota.net/materials/3/2017/12-3/41.html Кубизм. Нина Яворская, Михаил Лифшиц, Лидия Рейнгардт (Из истории советского искусствознания)] // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 12(86)-3 * Рыков А. В. [https://vk.com/away.php?to=http%3A%2F%2Fec-dejavu.ru%2Fp-2%2FPop_Art.html Проблема поп-арта в англо-американской теории искусства] // Рыков А. В. Постмодернизм как «радикальный консерватизм»: Проблема художественно-теоретического консерватизма и американская теория современного искусства 1960—1990-х годов. СПб.: [[Алетейя (издательство)|Алетейя]], 2007, с. 196—220 * Рыков А. В. Этюды о картинах. «Пьющий» Умберто Боччони // Журнал «Собрание. Искусство и культура» № 4 (49), сентябрь 2018. С. 82-91 * Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/1060 Общество спектакля. «Драма» Оноре Домье] // Studia Culturae. 2018. Вып. 4 (38). С. 62-69 * Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/sovetskoe-vvedenie-v-poststrukturalizm-teoriya-iskusstva-ieremii-ioffe Советское «введение в постструктурализм»: теория искусства Иеремии Иоффе] // Манускрипт. 2018. № 10(96). С. 126—130. * Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/struktury-i-demony-volga-volga-2006-goda СТРУКТУРЫ И ДЕМОНЫ. «ВОЛГА-ВОЛГА» 2006 ГОДА] // Новое искусствознание. 2019. № 1. * Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/alessandro-manyasko-i-teoriya-modernizma-teodora-adorno Алессандро Маньяско и теория модернизма Теодора Адорно] // Манускрипт, 2020. Том 13. Выпуск 2. C. 208—212. * Рыков А. В. [https://www.newartstudies.ru/content/pictures/484/509/566/4845095fbf663ac4/45020d188fb576c4.pdf К философии кураторства. «Колдовство медузы» Венера Хофмана] // Кураторские практики и стратегии профессиональной подготовки в современном искусствоведении. СПб., 2019. * Рыков А. В. «Земной рай» Вернера Хофмана // Искусство постигать искусство. Сборник статей к 100-летию Н. А. Дмитриевой / Ред. М. А. Бусев. М., 2020. * Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/1213 Буря, натиск и легкое доминирование. Генри Фюзели] // Studia Culturae: Вып. 1 (43). С. 68-77 * Рыков А. В. [https://actual-art.spbu.ru/publikatsii/archive/vol-10/art-theory/10782.html?fbclid=IwAR3eaI9Mo99BV3fr-i3GUxpt1GtCuO9tnX72hypMaMczbyTAWSMr8SdgLcE Уильям Хогарт, Фредерик Анталь и деконструкция] // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 10 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2020. С. 169—175. * Рыков А. В. [https://www.gramota.net/materials/9/2021/1/38.html?fbclid=IwAR3i67KdkLdmVkMTzSSMjfhE0Pw_ZwYKP42oZ2sDHhatxApn0g6d0yfKoIE Виктор Лазарев и канон советского искусствознания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524064926/https://www.gramota.net/materials/9/2021/1/38.html?fbclid=IwAR3i67KdkLdmVkMTzSSMjfhE0Pw_ZwYKP42oZ2sDHhatxApn0g6d0yfKoIE |date=2022-05-24 }} * Рыков А. В. [https://sarabianov.sias.ru/collection/ Классическое искусство как трансгуманизм. «Кремастер» Мэтью Барни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528011458/https://sarabianov.sias.ru/collection/ |date=2022-05-28 }} // Границы нормы: трансформация гуманизма в русской и европейской культуре Нового и Новейшего времени. * Рыков, А. В. Дэвид Хокни и британская арт-сцена 1960-х годов // Западное искусство. XX век. Шестидесятые годы. 2021. {{Refend}} ; башҡа телдәрҙә {{Refbegin|2}} * Рыков А. В./Rykov A. V. Скромное обаяние предательства. Вопросы политико-философской интерпретации искусства [[Пикассо, Пабло|Пикассо]]/ The Discreet Charm of Betrayal. Issues of Politico-Philosophical Interpretation of Picasso’s Art // Испанские темы и формы: искусство, культура и общество / Temas y formas hispanicas: arte, cultura y sociedad: Сборник тезисов научной конференции, 26-28 ноября 2013 года / Las Tesis. СПб., 2013. C. 45-47. * Rykov A. V. Marxism and Loneliness (On the «Political Unconscious» of the Contemporary Social Sciences in the West) // The Phenomenon of Loneliness. Actual Questions of Hygiene of Culture: Collective monograph / Resp. editors M.V.Biryukova, A.V.Lyashko, A.A.Nikonova. St. Petersburg: Russian Christian Academy for the Humanities press, 2014. * Рыков А. В./Rykov A. V. Машины времени, машины желания. Теории регенерации в современном искусстве и политике/ Time Machines, Desiring Machines. Theories of Regeneration in Modern Art and Politics // Актуальные проблемы теории и истории искусства — 2014: тезисы докладов 5-й международной конференции. СПб., 2014. C. 220—221. * Рыков А. В./Rykov A. V. [http://elibrary.ru/item.asp?id=24350835 Античность, авангард, тоталитаризм. К метаморфологии современного искусства/ Antiquity, Avant-garde, Totalitarianism. On the Metamorphology of Modern art] // Актуальные проблемы теории и истории искусства — 2014: тезисы докладов 5-й международной конференции. СПб., 2014. C. 292—293. * Rykov A. V. Avant-garde in the service of Stalinism: Nikolay Punin as art historian // Politica, poder estatal y la construccion de la Historia del Arte en Europa despues de 1945/ Politics, State Power and the Making of Art History in Europe after 1945/ Las Tesis. Madrid, 2015. * Rykov A. V. El discreto encanto de la traicion. Cuestiones en torno a la interpretacion filosofica-politica de la obra de Picasso // Carlos Mata Indurain y Anna Morozova (eds.). Temas y formas hispanicas: arte, cultura y sociedad. Pamplona, Servicio de Publicaciones de la Universidad de Navarra, 2015. ISBN 978-84-8081-450-8. [Biblioteca Aurea Digital, BIADIG, 28] * Рыков А. В./Rykov A. V. Фантомные боли. К вопросу о рецепции искусства Возрождения в эпоху модернизма/ The Phantom Pain. On the Reception of Renaissance Art in the Modernist Epoch // Актуальные проблемы теории и истории искусства — 2015: тезисы докладов VI международной конференции. СПб., 2015. * Рыков А. В./ Rykov A. V. [https://web.archive.org/web/20160701055952/https://www.hermitagemuseum.org/wps/wcm/connect/5471b8d8-b430-49af-8f49-e2050a6a77e1/conf-materials-02.pdf?MOD=AJPERES&amp%3BCACHEID=5471b8d8-b430-49af-8f49-e2050a6a77e1 Тёмная сторона музея. К вопросу о восприятии культурной институции в современной западной теории/ Dark Side of the Museum. Revisiting the Perception of the Cultural Institution in Contemporary Western Theory] // Музей и музейщики. Проблемы профессионального образования. Сборник статей. СПб.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 2015. C. 94-100 * Rykov A. V. [http://art-politics.ffzg.unizg.hr/wp-content/uploads/AP_Book-_of_Abstracts.pdf Russian Modernism as Fascism. The Case of Nikolay Punin] // Art and Politics in Europe in the Modern Period. Zagreb, 2016. pp. 81-82. * Rykov A. V. Between fascism and communism: Nikolay Punin’s theory of the Russian avant-garde // 3rd International Multidisciplinary Scientific Conferences SOCIAL SCIENCES & ARTS SGEM2016. Conference proceedings. Book 4, Volume 3- Arts, Performing Arts, Architecture and Design. pp. 11-17. * Rykov A. V. [http://www.medwelljournals.com/abstract/?doi=sscience.2016.4745.4750 Nikolay Punin’s Views on Art and Politics in the Early Soviet Period] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324180556/http://www.medwelljournals.com/abstract/?doi=sscience.2016.4745.4750 |date=2020-03-24 }} // The Social Sciences 2016 Vol.11 № 19 pp. 4745-4750. DOI: 10.3923/sscience.2016.4745.4750 * Rykov A. Between a Conservative Revolution and Bolshevism: Nikolai Punin’s Total Aesthetic Mobilization // Russian Studies in Literature, vol. 53, no. 2, 2017, pp. 147—171, DOI: 10.1080/10611975.2017.1400270 * Rykov A. V. [https://artsjournal.spbu.ru/article/view/7521 Absent Look. Edouard Manet and Timothy Clark’s Theory of Modernism. Вестник Санкт-Петербургского университета. Искусствоведение, 10(2), 266—273.] {{Refend}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ; А. В. Рыков баҫмаларына рецензиялар {{Refbegin|2}} * Nakoneczny T. Postmodernism — A New Russian Interpretation (Book review: A.V. Rykov, Postmodernism kak "radikalnyj konservatizm. Problema chudožestvenno-teoretičeskogo konservatizma and amerikanskaja teorija sovremennogo iskusstwa 1960-1990-ch godov. Sankt-Petersburg 2007, 376 pp.) // Comparisons. Journal of comparative literature and interdisciplinary studies. No. 5, Poznan, Laboratory of Comparative Literature IFP AMU (Adam Mickiewicz University), 2008. P. 245—248. PRACOWNIA KOMPARATYSTYKI LITERACKIEJ — NUMER 5/2008 * Nakoneczny T. Postmodernizm — nowe rosyjskie odczytanie (A. V. Rykov, Postmodernizm kak «radikalnyj konservatizm») // Porownania 5/2008 Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR): Przeszukiwanie AMUR * Хренов Н. А. О книге А. В. Рыкова «Постмодернизм как „радикальный консерватизм“» // Рыков А. В. Постмодернизм как «радикальный консерватизм». Проблема художественно-теоретического консерватизма и американская теория современного искусства 1960—1990-х гг. СПб., Алетейя, 2007. C. 369—373. * ''[[Якимович, Александр Клавдианович|Якимович А. К.]]'' А. Рыков. Постмодернизм как радикальный консерватизм // Собраніе № 16 * ''Якимович А. K.'' А. В. Рыков. Постмодернизм как «радикальный консерватизм» // Искусство в современном мире. Сб. ст. Вып. 3. М., 2009. С. 395—399. {{Refend}} == Һылтанмалар == * [https://scholar.google.ru/citations?hl=ru&user=XftV1VcAAAAJ Страница на Google Scholar] Академия Google * [https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html Страница на сайте СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133923/https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html |date=2016-03-04 }} * [https://ias.spbu.ru/?a=list_publications&sort=year&reversesort=1&authors=23351&submit=Показать Список публикаций на сайте СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925225124/https://ias.spbu.ru/?a=list_publications&sort=year&reversesort=1&authors=23351&submit=%D0%9F%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%8C |date=2020-09-25 }} [[Категория:Эстетиктар]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Рәсәй сәнғәт ғилеме белгестәре]] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Сәнғәт фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1978 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 августа тыуғандар]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] oehwqcuyy09fno6c30reh6tuj72ni0a 0 183436 1309936 1291926 2026-11-10T09:09:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309936 wikitext text/x-wiki {{TOC-Right}} '''Рәсәйҙең 2022 йылда Украиналағы махсус хәрби операцияһы барышында һәләк булған башҡорттар һәм татарҙар исемлеге''' == Исемлек == === А === # Альберт Аллағолов (25 йәш, [[Өфө]], [[Башҡортостан]])<ref name=":Пруфы">[https://vk.com/prufy_ru?z=album-25561502_283304189 Альбом памяти погибших на Украине]</ref> # Илгиз Алтыншин (Көйөргәҙе районы)<ref>[https://ufa.aif.ru/society/details/na_ukraine_pogib_starshiy_serzhant_iz_bashkirii_ilgiz_altynshin На Украине погиб старший сержант из Башкирии Ильгиз Алтыншин]</ref> # Фәдис Аллаяров (22 йәш, [[Бишбүләк районы]], [[Башҡортостан]])<ref name=":Пруфы" /> # Айҙар Айытҡужин (Күгәрсен районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4804589/ В спецоперации на Украине погиб 22-летний Айдар Аиткужин из Башкирии]</ref> === Б === # Илнар Байегетов (24 йәш, [[Учалы районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # [[Батыров Артур Артур улы]], өлкән лейтенант (28 йәш, [[Дәүләкән]], Башҡортостан)<ref>''Азат Гиззатуллин''. [https://www.bashinform.ru/news/social/2022-05-23/v-bashkirii-prostilis-so-starshim-leytenantom-arturom-batyrovym-pogibshim-na-territorii-ukrainy-2814453 В Башкирии простились со старшим лейтенантом Артуром Батыровым, погибшим на территории Украины.] ИА «Башинформ», 23.05.2022</ref> # Байегет Бикбулатов (20 йәш, [[Бөрйән районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Дамир Бикмансуров (Юкамен районы, Удмуртия)<ref>[https://www.udm-info.ru/news/society/17-04-2022/urozhenets-udmurtii-damir-bekmansurov-pogib-na-ukraine%3famp=1 Уроженец Удмуртии Дамир Бекмансуров погиб на Украине.]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Алмаз Батанов, лейтенант, танкист (1999, [[Ҡазан]]) === В === # Виктор Вәлиев ([[Киев]], Украина)<ref>[https://i-ua.tv/society/32881-zahynuv-viktor-valieiev-kolyshnii-dyrektor-asotsiatsii-it-ukrainy Загинув Віктор Валєєв, колишній директор асоціації ІТ України.]{{Ref-uk}}</ref> # Данил Вәлиев (31 йәш, [[Саҡмағош районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> === Ғ === # Виталий Ғабтуллин (Лысьва, Пермь крайы)<ref name="ПК">[https://perm.aif.ru/incidents/nevernuvshiesya_spisok_pogibshih_na_ukraine_voennyh_iz_permskogo_kraya Невернувшиеся. Список погибших на Украине военных из Пермского края]</ref> # Ренат Ғайсин, подполковник (1983, Ҡазан) # Рөстәм Ғәзизов (Балаҡатай районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4779447/ В ходе военной спецоперации на Украине погиб 20-летний Рустам Газизов из Башкирии]</ref> # Илнур Ғәйфетдинов, фельдшер (2000, Кукмара районы) # Илгиз Ғәйфуллин (26 йәш, [[Учалы районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Артём Ғәлиев (Фаленки районы, [[Киров өлкәһе]]) # Илдар Ғәлиев, рядовой (Балтас районы) # Руслан Ғәлимов (42 йәш, [[Салауат районы]], [[Башҡортостан]])<ref name=":Пруфы" /> # Илшат Ғәлин (28 йәш, Бөрйән районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Илвир Ғәлләмов, өлкән лейтенант, танк взводы командиры (1997, БР, [[Кушнаренко районы]], [[Ҡалтай (Кушнаренко районы)|Ҡалтай]]). # Руслан Ғәлләмов, прапорщик (1988, [[Яр Саллы]]) # Олег Ғәфиәтуллин (Бәләбәй ҡалаһы) # Линар Ғарипов (22 йәш, [[Салауат (ҡала)|Салауат]])<ref>[https://kazanreporter.ru/news/49198_stalo-izvestno-o-gibeli-na-ukraine-semi-vypusknikov-kazanskogo-tankovogo-ucilisa Еще пять выпускников казанского танкового училища погибли на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423172732/https://kazanreporter.ru/news/49198_stalo-izvestno-o-gibeli-na-ukraine-semi-vypusknikov-kazanskogo-tankovogo-ucilisa |date=2022-04-23 }}</ref> # Риф Ғафаров (Балаҡатай районы)<ref>[https://newsbash.ru/society/32032-vo-vremja-specoperacii-na-ukraine-pogib-urozhenec-bashkirii-rif-gafarov.html Во время спецоперации на Украине погиб уроженец Башкирии Риф Гафаров] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Сергей Ғөбәйҙуллин ([[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]], Силәбе өлкәһе)<ref name="ЮУ">[https://kursdela.biz/news/society/10-05-2022/spisok-pogibshih-yuzhnouraltsev-v-hode-spetsoperatsii-na-ukraine?amp=1 Список погибших южноуральцев в ходе спецоперации на Украине]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[Файл:RIAN_archive_470774_Gold_Star_medal_(cropped).jpg|28x28пкс|Россия Федерациясе Каһарманының Алтын Йолдыз медале — 2022]] [[Ғилемханов Дамир Рәшит улы|Дамир Ғилемханов]] (1999), танк механигы, ефрейтор (Ҡазан) # Руслан Ғилемханов (Дүртөйлө районы) # Илмир Ғималетдинов (43 йәш, [[Бүздәк районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Рәсим Ғәбиҙуллин (Дүртөйлө районы) === Д === # Марат Дәүләнов (Архангел районы) # Өмөтйән Дәүләтов ([[Силәбе]], Силәбе өлкәһе)<ref name="ЮУ" /> # Дмитрий Дормидонтов (Теләсе районы, Ҡылбағыш) # Марат Дүсәкәев (Омск өлкәһе) === З === # Айгиз Закиров (Учалы районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4781569/ 20-летний Айгиз Закиров из Башкирии погиб во время спецоперации на Украине]</ref> # Рушан Закиров (Дыуан районы)<ref>[https://newsbash.ru/society/32241-vo-vremja-specoperacii-na-ukraine-pogib-urozhenec-bashkirii-rushan-zakirov.html Во время спецоперации на Украине погиб уроженец Башкирии Рушан Закиров] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Вадим Заһиров (21 йәш, [[Борай районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Рәмис Заһретдинов, майор (34 йәш, [[Яр Саллы]]) # Айрат Заһитов (Тирмән ауылы, Салауат районы)<ref>[https://newsbash.ru/society/32193-vo-vremja-specoperacii-na-ukraine-pogib-urozhenec-bashkirii-ajrat-zagitov.html Во время спецоперации на Украине погиб уроженец Башкирии Айрат Загитов] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Илгизәр Зиннуров (Ҡыйғы районы, [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылы) === И === # Айнур Измайлов, танк взводы командиры, лейтенант (1998, Кукмара районы) # [[Файл:RIAN_archive_470774_Gold_Star_medal_(cropped).jpg|28x28пкс|Рәсәй Федерацияһы Геройының Алтын Йондоҙ миҙалы — 2022]] Тамерлан Илһамов (Әбйәлил районы)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-08-01/dva-urozhentsa-bashkortostana-udostoeny-geroya-rossii-posmertno-2894415 Два уроженца Башкортостана удостоены звания Героя России посмертно]</ref> # [[Файл:RIAN_archive_470774_Gold_Star_medal_(cropped).jpg|28x28пкс|Россия Федерациясе Каһарманының Алтын Йолдыз медале — 2022]] [[Исламов Дамир Нәзир улы|Дамир Исламов]] (1996) ([[Лениногорск]]) # Эдуард Ишманов ([[Канюки|Әрәмә]], Барҙа районы, Пермь крайы)<ref name="ПК" /> # Александр Иштерәков (Новоуральск, Свердловск өлкәһе) # Самат Ишкилдин (Ейәнсура районы)<ref>[https://mkset.ru/news/society/16-06-2022/v-bashkirii-sostoitsya-proschanie-s-pogibshim-na-ukraine-42-letnim-samatom-ishkildinym В Башкирии состоится прощание с погибшим на Украине 42-летним Саматом Ишкильдиным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629002831/https://mkset.ru/news/society/16-06-2022/v-bashkirii-sostoitsya-proschanie-s-pogibshim-na-ukraine-42-letnim-samatom-ishkildinym |date=2022-06-29 }}</ref> # Руслан Иҫәнбаев (Салауат районы, Шәрип ауылы)<ref>[]</ref> === Й === # Илсур Йәнъюлдашев (Сибай ҡалаһы) # Ренат Йәнғәлиев (Асҡын районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4776439/ На Украине погиб ветеран Чеченской войны из Башкирии Ренат Джангалиев]</ref> # Морат Йосопов, механик-радиотелефонсы (2000, [[Иҫке Мөхәмәт]], [[Ҡыйғы районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> === К === # Данил Казаков ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]]) # Денис Камалов (28 йәш, Өфө, Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Альберт Кәримов, спецназ подполковнигы (38 йәш, [[Тирлән]], [[Белорет районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Тимур Килмөхәмәтов (22 йәш, Учалы районы, Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Инсур Кинйәкәев (34 йәш, Бөрйән районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Олег Кириллов (Кукмара районы, Түбән Чура) === Ҡ === # Илназ Ҡадиров, капитан, танк ротаһы командиры (34 йәш, Ҡазан) # Хәкимйән Ҡарағолов (24 йәш, Бөрйән районы, Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Динаф Ҡасимов (20 йәш, [[Тәтешле районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Динаф Ҡасимов (Чернушка, Пермь крайы)<ref name="ПК" /> # Марсель Ҡорманалин (Ҡырмыҫҡалы районы)<ref>[https://prufy.ru/news/society/125106-chetvertyy_rebenok_kotoryy_eshche_ne_rodilsya_nikogda_ne_uvidit_svoego_papu_na_ukraine_pogib_serzhan/ «Четвертый ребенок, который еще не родился, никогда не увидит своего папу»: на Украине погиб сержант из Башкирии Марсель Курманалин]</ref> # Нурлан Ҡужбаҫаров (Сосновка, [[Бреды районы]], Силәбе өлкәсе)<ref>[https://pchela.news/news/detail/21632 Во время спецоперации на Украине погиб 28-летний ефрейтор из Челябинской области]</ref> === Л === # Айнур Латипов (Борай районы) === М === # Азат Мозафаров (Иҙрис ауылы, Салауат районы)<ref>[https://ufa.aif.ru/society/details/na_ukraine_pogib_urozhenec_salavatskogo_rayona_bashkirii_azat_muzafarov На Украине погиб уроженец Салаватского района Башкирии Азат Музафаров]</ref> # Тимур Моратов (Ейәнсура районы)<ref>[https://prufy.ru/news/society/125126-na_ukraine_pogib_efreytor_iz_bashkirii_timur_muratov_/ На Украине погиб ефрейтор из Башкирии Тимур Муратов]</ref> # Марат Мостафин (Дүртөйлө районы)<ref>[https://prufy.ru/news/society/125098-v_bashkirii_prostilis_s_pogibshim_na_ukraine_maratom_mustafinym/ В Башкирии простились с погибшим на Украине Маратом Мустафиным]</ref> # Ғаян Муллаянов ([[Аҙнаҡай районы]])<ref name="РТ">[https://prokazan.ru/news/view/157275 НА УКРАИНЕ ПОГИБ СЕРЖАНТ ИЗ ТАТАРСТАНА, КОМАНДИР ТАНКА АРТЕМ НАГОРКИН]</ref> # Нил Мөслимов, гранатометчик (2003, Ахун, Учалы районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Марат Мөхәмәҙиев, (35 йәш, [[Учалы районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Рәхимйән Мөхөтдинов (Әбйәлил районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4776035/ На Украине в ходе военной спецоперации погиб замкомнадира взвода из Башкирии Рахимьян Мухитдинов]</ref> === Н === # Рәмзәл Нафиҡов (Бишбүләк районы)<ref>[https://prufy.ru/news/society/125693-soldat_iz_bashkirii_ramzil_nafikov_pogib_vo_vremya_spetsoperatsii_na_ukraine/ Солдат из Башкирии Рамзаль Нафиков погиб во время спецоперации на Украине]</ref> # Артур Нәбиуллин (37 йәш, [[Яңауыл]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Игорь Нәсибуллин (Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Динар Низаев, (24 йәш, [[Кушнаренко районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Линар Ниязов (Омск өлкәһе) # Тимур Нухов (23 йәш, [[Балтас районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> === Р === # Айнур Раянов (31 йәш, [[Саҡмағош районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Арсен Рәимов, өлкән лейтенант, (29 йәш, [[Мәләүез районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Данис Рыбаков (23 йәш, [[Туймазы районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> === С === # Руслан Садиҡов (Ҡазан)<ref name="РТ" /> # Денис Сафин (27 йәш, [[Белорет районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Артур Сәйетов (25 йәш, [[Шаран районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Винер Сәйфуллин, механик-йөртөүсе (1999, [[Үрге Ҡыйғы]], [[Ҡыйғы районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Руслан Сәйфуллин, (Күктәкә, [[Аҙнаҡай районы]]) # Данис Сәләхетдинов, прапорщик (1986, Ҡазан) # Илнур Сибғәтуллин, сержант (1990, [[Түбәнге Кама|Түбән Кама]]) # Денис Собханғолов (Әлшәй районы) # Вячеслав Солтанов ([[Ҡоншаҡ районы]], Силәбе өлкәһе) # Фидан Солтанов (Әбйәлил районы)<ref>[https://www.verstov.info/news/society/99812-ostalsja-dlja-vseh-nas-batyrom-na-ukraine-vo-vremja-specoperacii-pogib-byvshij-rabotnik-mmk.html «Остался для всех нас батыром». На Украине во время спецоперации погиб бывший работник ММК]</ref> # Динар Сөләймәнов (Өфө районы) # Ғәлинур Сөләймәнов (Бөрйән районы) === У === # Артём Уразаев (Колюткино, Белоярский ҡала округы, Свердловск өлкәһе)<ref name="ТС" /> # Ғәлим Усманов (37 йәш, [[Әбйәлил районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Илгиз Усманов (38 йәш, Шишмә районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> === Ф === # Айрат Фәтихов (32 йәш Миәкә районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Айҙар Фазылов (Дүртөйлө районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4787601/ «До последнего момента не верили»: на Украине погиб еще один военный из Башкирии]</ref> === Х === # Илнаҙ Харисов ([[Йәшел Үҙән]]) # Тимур Хәйруллин (27 йәш, [[Учалы районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Вадим Хәкимов (Ҡырмыҫҡалы районы)<ref>[https://prufy.ru/news/society/125056-neodnokratno_byl_v_komandirovkakh_v_nagornom_karabakhe_i_sirii_v_bashkirii_prostilis_s_pogibshim_na_/ «Неоднократно был в командировках в Нагорном Карабахе и Сирии»: в Башкирии простились с погибшим на Украине Вадимом Хакимовым]</ref> # Руслан Хәлимов (22 йәш, [[Әлшәй районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Марсель Хәлиуллин (22 йәш, Кушнаренко районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Наил Хәлиуллин, өлкән сержант (49 йәш, Яр Саллы) # Марат Хәлитов ([[Ташлы районы]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәсе]]) # Динар Хәмитов (1980) ([[Питрәc|Питрәс]]) # Илшат Хәмидрәхимов, взвод командиры, өлкән лейтенант (26 йәш, [[Аҡсубай районы]]) # Таһир Хәсәнов (Архангел районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4776583/ На Украине в ходе военной спецоперации погиб уроженец Башкирии Тагир Хасанов]</ref> # Ғабдрахман Хисаметдинов (Яңа Атъял, Яулытора районы, [[Төмән өлкәһе]]) # Айнур Холматов (19 йәш, [[Дәүләкән]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Илнур Хөснөтдинов (25 йәш, [[Салауат районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> === Ш === # Ғәфүр Шакирйәнов, танк взводы командиры, өлкән лейтенант (1996, Йәшел Үҙән) # Ильяс Шамиғулов (26 йәш, Бөрйән районы, Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> # Эдуард Шәйҙуллин (30 йәш, [[Яңауыл]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Дамир Шәймәрҙәнов, өлкән лейтенант, танкист (23 йәш)<ref name="Tatar Today" /> # Изгар Шәйхелисламов (33 йәш, [[Иглин районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Рауил Шәмсетдинов (Әбләз, Һарыҡташ районы, Ырымбур өлкәһе) # Артур Шәрәфиев (2001, Яр Саллы) # Ғәҙел Шәмғунов, өлкән сержант (1993, Ҡазан) === Ә === # Азат Әбүталипов (Ауырғазы районы) # Илфат Әхиәров (33 йәш, [[Дүртөйлө]], Башҡортстан)<ref name="Kp.Ufa">[https://ufa-kp-ru.turbopages.org/ufa.kp.ru/s/daily/27376/4569323/ Список погибших солдат из Башкирии на Украине во время спецоперации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406072334/https://ufa-kp-ru.turbopages.org/ufa.kp.ru/s/daily/27376/4569323/ |date=2023-04-06 }}</ref><ref name=":Пруфы" /> # Руслан Әйетов (Березовский, Свердловск өлкәһе)<ref>[https://ura.news/news/1052540266 Свердловский солдат погиб во время спецоперации на Украине]</ref> # Рафаэль Әхмәтов ([[Ырымбур]], [[Ырымбур өлкәһе]])<ref>[https://56orb.ru/news/society/13-05-2022/v-orenburge-prostilis-s-pogibshim-na-ukraine-ofitserom-rafaelem-ahmetovym В Оренбурге простились с погибшим в ходе спецоперации на Украине Рафаэлем Ахметовым.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220608060854/https://56orb.ru/news/society/13-05-2022/v-orenburge-prostilis-s-pogibshim-na-ukraine-ofitserom-rafaelem-ahmetovym |date=2022-06-08 }}</ref> # Фидарис Әхмәтов (35 йәш, [[Тәтешле районы]], Башҡортостан)<ref name=":Пруфы" /> # Андрей Әхмәтшин ([[Тольятти]], [[Һамар өлкәһе]])<ref>[https://www.samara.kp.ru/daily/27377.5/4570103/ «Он умер ради жизни других»: погибшего на Украине старшину из Тольятти посмертно представили к Ордену.]</ref> # Руслан Әхмәтшин, өлкән лейтенант, танкист, (25 йәш, Кизнер, Удмуртия)<ref name="Tatar Today">[https://tatar-today.ru/2022/05/75372/ Украинада Казан танк училищесыннан тагын 4 офицер һәлак булган.] Tatar Today — татар яңалыклары</ref>. # Малик Әхтәров ([[Екатеринбург]], Свердловск өлкәһе)<ref name="ТС">[https://tagilcity.ru/news/incident/14-04-2022/spisok-pogibshih-sverdlovchan-v-hode-spetsoperatsii-na-ukraine?amp=1 Список погибших свердловчан в ходе спецоперации на Украине (обновляется)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519185909/https://tagilcity.ru/news/incident/14-04-2022/spisok-pogibshih-sverdlovchan-v-hode-spetsoperatsii-na-ukraine?amp=1 |date=2022-05-19 }}</ref> # Марат Әхмәтйәнов (Нуриман районы) # Рәфил Әйүпов (Белорет районы)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/4804845/ В Башкирии проводили в последний путь младшего сержанта Рафила Аюпова]</ref> === Ю === # Марат Юнысов ([[Кәртәле районы|Ҡарталы районы]], Силәбе өлкәһе) # Айнур Янышев (36 йәш, [[Миәкә районы]], Башҡортостан)<ref name="Kp.Ufa" /> === Я === # Айнур Ямалов (Әбйәлил районы)<ref>[https://ufa.aif.ru/society/details/v_bashkirii_prostilis_s_27-letnim_aynurom_yamalovym_pogibshim_na_ukraine?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop В Башкирии простились с 27-летним Айнуром Ямаловым, погибшим на Украине]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * ''[[Рәсәй Федерацияһы|Россия Федерацияһы]] дәүләт бүләктәре'' ([[:ru:Государственные награды Российской Федерации|ru]])  • [[Рәсәй Федерацияһы Геройы|Россия Федерацияһы Ҡаһарманы]] * ''[[Украина]] дәүләт бүләктәре'' ([[:ru:Государственные награды Украины|ru]])  • Украина Ҡаһарманы'' ([[:ru:Герой Украины|ru]])'' * ''[[Луганск Халыҡ Республикаһы]] дәүләт бүләктәре'' ([[:ru:Награды Луганской Народной Республики|ru]])  • Ҡаһарманы * ''[[Донецк Халыҡ Республикаһы]] Ҡаһарманы'' ([[:ru:Герой Донецкой Народной Республики|ru]]) * == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Cite web|url=https://www.azatliq.org/a/31759329.html|title=Путин сугышы корбаннары|publisher=[[Азатлыҡ радиоһы|Азатлык радиосы]] порталы|author=|accessdate=[[2022 йыл]]дың [[20 апрель]] |language=}} * {{Cite web|url=https://islamnews.ru/news-voiny-tatary-i-bashkiry-pavshie-v-khode-spetsoperatsii-rf|title=Воины-татары и башкиры, павшие в ходе спецоперации РФ|publisher=[[:ru:IslamNews.ru|IslamNews.ru]] порталы|author=|accessdate=[[2022 йыл]]дың [[20 апрель]]|language=[[русса]]}} * {{Cite web|url=https://islamnews.ru/news-rasshirilsya-spisok-tatar-i-bashkir-pavshikh-na-ukraine|title=Расширился список татар и башкир, павших на Украине|publisher=[[:ru:IslamNews.ru|IslamNews.ru]] порталы|author=|accessdate=[[2022 йыл]]дың [[20 апрель]]|language=[[русса]]}} * {{Cite web|url=https://ufa-kp-ru.turbopages.org/ufa.kp.ru/s/daily/27376/4569323/|title=Список погибших солдат из Башкирии на Украине во время спецоперации|publisher=Комсомольская правда.Уфа порталы|author=|accessdate=[[2022 йыл]]дың [[24 апрель]]|language=[[русса]]}} * [https://vk.com/prufy_ru?z=album-25561502_283304189 Альбом памяти погибших на Украине.] Пруфы.рф [[ВКонтакте]]{{Ref-ru}} == Һылтанмалар == * [[:ru:Категория:Погибшие в ходе вторжения России на Украину|Категория:Погибшие в ходе вторжения России на Украину]] {{ref-ru}} * [[:uk:Категорія:Загиблі від російського вторгнення в Україну 2022|Категорія:Загиблі від російського вторгнення в Україну 2022]] {{ref-uk}} * [[:uk:Втрати_силових_структур_внаслідок_російського_вторгнення_в_Україну#2022 2|Втрати силових структур внаслідок російського вторгнення в Україну]] - көндәр буйынса һәләк булгандар исемлеге {{ref-uk}} [[Категория:2022 йылда вафат булғандар]] h8y140h9qpm6b4ae0zxat8pmry5beal 0 183499 1309753 1264979 2026-11-09T18:30:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309753 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Иршат Закирович Мухутдинов|Оригинал имени=|Изображение=Мухутдинов Иршат Закирович (1929-2008).jpg|Описание изображения=|Дата рождения=6.02.1929|Место рождения={{мр|Казань}}, [[Татарская АССР]], [[РСФСР]].|Дата смерти=11.08.2008|Место смерти={{мс|Казань}}, Россия|Гражданство={{флагификация|СССР}}<br>{{флагификация|Российская Федерация}}|Научная сфера=[[Эпидемиология]]|Место работы=Министр здравоохранения Татарской АССР (1964—1984)<br>директор Казанского научно-исследовательского института эпидемиологии и микробиологии (1986—1989)|Альма-матер=[[Казанский государственный медицинский институт]]|Учёная степень=[[Кандидат наук|кандидат медицинских наук]]|Учёное звание=[[доцент]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист по профилактике и эпидемиологии брюшного тифа, кишечных инфекций, организатор здравоохранения|Награды и премии={{Орден Октябрьской Революции}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{Орден «Знак Почёта»}}<br>{{Заслуженный врач РСФСР}}|Сайт=|Викицитатник=}} [[Категория:Персоналии по алфавиту]] [[Категория:Учёные по алфавиту]] '''Мөхөтдинов Иршат Закир улы''' ([[16 февраль]] [[1929 йыл]] — [[11 август]] [[2008 йыл]]) — совет татар эпидемиологы, Медицина фәндәре кандидаты (1966), доцент, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1974), [[Татар АССР-ы|Татар АССР-ының]] һаулыҡ һаҡлау министры (1964—1984), Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (1986—1989)<ref>[http://100tatarstan.ru/structure/profile/iz-istorii-razvitiya-respublikanskogo-zdravookhraneniya-ministry-zdravookhraneniya-tassr-v-1970-1980-gody/ Из истории развития республиканского здравоохранения. Министры здравоохранения ТАССР в 1970—1980 годы]</ref>. == Биографияһы == 1929 йылдың 6 февралендә [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] [[Татар АССР-ы]] [[Ҡазан]] ҡалаһында тыуған. 1953 йылда [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан дәүләт медицина институтын]] тамамлай, шунан һуң Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй башлай. 1956 йылда Татар АССР-ының баш дәүләт санитар табибы һәм Республика санитар-эпидемиология станцияһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан 1984 йылға тиклем Мөхөтдинов ТАССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын биләй. Был вазифала уның эшлекле һәм кешелек сифаттары — ҙур һөҙөмтәлелек, мәсьәләләрҙе профессиональ хәл итеү, бирелгән эш өсөн юғары яуаплылыҡ асыҡлана. 1960 йылдан 1980-се йылдарға тиклем Мөхөтдинов һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу эшенә ҙур өлөш индерә, мәҫәлән, 1977 йылда Республика балалар клиник дауаханаһы, 1982 йылда Республика клиник дауаханаһы, [[Яр Саллы]] ҡалаһында күп профилле дауахана төҙөлә. Уның ярҙамында ҙур ауылдарҙа — участка, район үҙәктәрендә үҙәк район дауаханалары асыла. Министр вазифаһынан киткәс, 1984 йылда Ҡазан медицина институтының эпидемиология кафедраһы мөдире була (был вазифала 1994 йылға тиклем эшләй), бер үк ваҡытта 1986 йылдан 1989 йылға тиклем Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты директоры була. 1994 йылдан алып Ҡазан медицина университетының эпидемиология кафедраһында эпидемиология һәм һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәсьәләләре буйынса консультациялар үткәрә. Мөхөтдинов ҡорһаҡ тифын, эсәк инфекцияларын иҫкәртеү һәм эпидемиология буйынса эштәр авторы. 1967—1985 йылдарҙа Татар АССР-ның Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 2008 йылдың 11 авгусында Ҡаҙан ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Октябрь Революцияһы ордены]] * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены * РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1974) * Миҙалдар * ТАССР Юғары Советының һәм РСФСР Юғары Советының Почет грамоталары. == Билдәле адрестар == * Ҡазан, Гагарин урамы, 26<ref name=":12">Книга|автор=Министерство связи СССР, Казанская городская телефонная сеть|заглавие=Список абонентов Казанской городской телефонной сети|ответственный=сост. М. Даутов|год=1969|место=Казань|издательство=Дом печати (Казань)|Комбинат печати имени Камиля Якуба|страниц=534</ref>. * Ҡазан, Товарищеская урамы, 21<ref>Книга|автор=Министерство связи СССР|заглавие=Список абонентов Казанской городской телефонной сети|ответственный=В. Ф. Четверик|год=1984|ответственный2=А. Н. Бурылина, М. М. Максимова|место=[[Казань]]|издательство=Издательство Татарского обкома КПСС|том=1|страниц=970|тираж=40000</ref>. == Хеҙмәттәре == * Эсәк ауырыуҙарын иҫкәртеү. Ҡазан, 1977. * Балаларҙы диагностикалау һәм [[вируслы гепатит]]ты дауалау. Ҡазан, 1979. == Әҙәбиәт == * Казанский государственный медицинский институт (1804—2004 гг.): Заведующие кафедрами и профессора: Биографический словарь. Казань, 2004. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [http://healthynation.ru/index.php?view=article&id=660/ Призвание — быть министром] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810224355/http://healthynation.ru/index.php?view=article&id=660/ |date=2022-08-10 }} ** [https://web.archive.org/web/20240418071850/http://millattashlar.ru/index.php/%D0%9C%D1%83%D1%85%D1%83%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мухутдинов Иршат Закирович] ** [https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/muhutdinov-irshat-zakirovich/ Мухутдинов Иршат Закирович] ** [https://www.tatar-inform.ru/news/ushel-iz-zhizni-irshat-zakirovich-muhutdinov/ Ушел из жизни Иршат Закирович Мухутдинов] ** [https://cyberleninka.ru/article/n/dotsent-irshat-zakirovich-muhutdinov/viewer/ ДОЦЕНТ ИРШАТ ЗАКИРОВИЧ МУХУТДИНОВ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://rt-online.ru/p-rubr-obsh-7406/ МУХУТДИНОВ Иршат Закирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815182809/https://rt-online.ru/p-rubr-obsh-7406/ |date=2022-08-15 }} [[Категория:Рәсәй табиптары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 августа вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 февралдә тыуғандар]] 68m9kcif9nfds34ap3gszjloi94qolt 0 183519 1309941 1291532 2026-11-10T09:58:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309941 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Рәхмәтуллин Ирек Мәхмүт улы|Оригинал имени=|Изображение=Рахматуллин Ирек Махмудович (1968 - 1978 гг.).jpg|Описание изображения=|Дата рождения=11.04.1928|Место рождения=Ҡазан [[Татар АССР-ы]], [[РСФСР]]|Дата смерти=18.05.2013|Место смерти=Ҡазан, [[Рәсәй]]|Гражданство={{флагификация|СССР}} {{флагификация|Российская Федерация}}|Научная сфера=[[Патофизиология]]|Место работы=Казанский государственный институт для усовершенствования врачей (ГИДУВ) [[Казанский государственный медицинский институт]]|Альма-матер=[[Казанский государственный медицинский институт]]|Учёная степень=[[Доктор наук|доктор медицинских наук]]|Учёное звание=[[профессор]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист по изучению механизмов изменения различных органов и систем при аллергической перестройке организма|Награды и премии={{Орден Знак Почёта}} {{Медаль За доблестный труд (Татарстан)}} {{Заслуженный деятель науки Российской Федерации}} {{Заслуженный работник Татарской АССР|тип=деятель науки}}|Сайт=|Викицитатник=}} '''Рәхмәтуллин Ирек Мәхмүт улы''' ([[11 апрель]] [[1928 йыл]], [[Ҡазан]] — [[18 май]] [[2013 йыл]], [[Ҡазан]]) — Совет татар табибы, патофизиолог, медицина фәндәр докторы (1966), профессор (1968), Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)<ref name="автоссылка1">[https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/rahmatullin-irek-mahmudovich/ Рахматуллин Ирек Махмудович]</ref>. == Биографияһы == 1928 йылдың 11 апрелендә [[РСФСР|РСФСР-ҙың]] [[Татар АССР-ы]] [[Ҡазан]] ҡалаһында тыуған. 1950 йылда [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан дәүләт медицина институтын]] тамамлай. Диплом алғандан һуң, институтта патофизиология кафедраһында ҡала, унда профессор Андрей Адоның уҡыусыһы була. 1966 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1967 йыл]]да проректор, ә 1968 йылда — Ҡазан дәүләт табиптар әҙерләү институты ректоры (ГИДУВ) итеп һайлана, шул уҡ йылда профессор итеп һайлана. 1971 йылда [[Берлин]]да медицина кадрҙарына юғары дипломдан һуң белем биреү буйынса социалистик илдәр эксперттары кәңәшмәһендә ҡатнаша<ref name="автоссылка2">[https://nailtimler.com/people_page/people_16r/rahmatullin_irek_mahmudovich.html/ Рахматуллин Ирек Махмудович (1928 г.р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815030530/https://nailtimler.com/people_page/people_16r/rahmatullin_irek_mahmudovich.html |date=2022-08-15 }}</ref>. 1978 йылдан 1993 йылға тиклем — патофизиология кафедраһы мөдире, 1993 йылдан 1999 йылға тиклем — Ҡазан дәүләт медицина институтының профессор-консультанты (1994 йылдан [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан медицина университеты]]). 1978 йылда Бөтә Рәсәй патофизиологтар йәмғиәтенең Ҡазан бүлексәһе рәйесе итеп һайлана. Фәнни һәм практик медицинаға, табиптар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә. Бөтә Союз патофизиологтар ғилми йәмғиәте идараһы һәм «Аллергия» проблемалы комиссияһы, РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ғилми советы составында эшләй, Казан патофизиологтар йәмғиәтенә етәкселек итә<ref name="автоссылка2"/>. Организмдың [[Аллергия|аллергик]] үҙгәреш осоронда төрлө ағзаларҙың һәм системаларҙың үҙгәреү механизмдарын, [[Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы|йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының]] функциональ торошон өйрәнеү буйынса эштәр яҙа. Уйлап табыуҙарға 5 авторлыҡ таныҡлығы ала. 2013 йылдың 18 майында [[Ҡазан]]да вафат була<ref name="автоссылка1"/>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены (1971) * «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (Татарстан) (1970)<ref name="автоссылка22">[https://nailtimler.com/people_page/people_16r/rahmatullin_irek_mahmudovich.html/ Рахматуллин Ирек Махмудович (1928 г.р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815030530/https://nailtimler.com/people_page/people_16r/rahmatullin_irek_mahmudovich.html |date=2022-08-15 }}</ref> Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998) * Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978) * «Аллергик реакцияларҙың күҙәнәкле һәм молекуляр механизмдары» эштәр серияһы өсөн Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының А. Д. Адо исемендәге премияһы (2003) * Татар АССР-ы Юғары Советының Почёт грамотаһы == Библиография == * К аллергической реакции скелетной мышцы. М., 1963. * Интенсивная терапия в клинической практике. Л., 1976. * Современные аспекты рентгенодиагностики. Л., 1977. * Рахит и рахитоподобные заболевания. Л., 1978<ref name="автоссылка12">[https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/rahmatullin-irek-mahmudovich/ Рахматуллин Ирек Махмудович]</ref>. == Билдәле адрестар == * Казань, Оло Ҡыҙыл урамы, 57а йорто<ref>{{Китап|автор=Министерство связи СССР|заглавие=Список абонентов Казанской городской телефонной сети|ответственный=В. Ф. Четверик|год=1984|ответственный2=А. Н. Бурылина, М. М. Максимова|место=[[Казань]]|издательство=Издательство Татарского обкома КПСС|том=1|страниц=970|тираж=40000}}</ref> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [https://mfvt.ru/tvorcy-slavnoj-istorii-kazanskoj-gosudarstvennoj-medicinskoj-akademii/ Творцы славной истории Казанской государственной медицинской академии]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://kazanmedjournal.ru/kazanmedj/article/view/64509/ Профессор Ирек Махмудович Рахматуллин] [[Категория:Рәсәй табиптары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Ҡазан медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Ҡазан медицина университетын тамамлаусылар]] gopr5yect45nvnqewnlt05gn669l6q1 0 183708 1309864 1291498 2026-11-10T04:08:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309864 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Иван Александрович Праксин|Оригинал имени=|Изображение=Праксин, Иван Александрович.png|Описание изображения=|Дата рождения=19.11.1900|Место рождения=город [[Буинск (Татарстан)|Буинск]], [[Симбирская губерния]], [[Российская империя]]|Дата смерти=7.01.1952|Место смерти={{мс|Казань}}|Гражданство={{флагификация|Российская империя}}<br>{{флагификация|СССР}}|Научная сфера=[[Хирургия]]|Место работы=Госпитальная хирургическая клиника [[Казанский университет|Казанского университета]]|Альма-матер=[[Императорская медико-хирургическая академия]]|Учёная степень=[[Доктор наук|доктор медицины]]|Учёное звание=[[профессор]]|Научный руководитель=профессор Д.Е. Ермолаев|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист по хирургическим методам лечения|Награды и премии=|Сайт=|Викицитатник=}} [[Категория:Персоналии по алфавиту]] [[Категория:Учёные по алфавиту]] '''Праксин Иван Александрович''' ([[28 июль]] [[1855 йыл]], [[Быуа (ҡала)|Быуа]], Сембер губернаһы ― [[30 апрель]] [[1913 йыл]], [[Ҡазан]]) — Рәсәй табибы, хирург, медицина докторы (1890), профессор (1897)<ref>[https://www.lvkgmu.ru/doxs/praksin-ia.html/ Праксин Иван Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220425053714/https://www.lvkgmu.ru/doxs/praksin-ia.html |date=2022-04-25 }}</ref>. == Биографияһы == Праксин Иван 1855 йылдың 28 июлендә [[Рәсәй империяһы]] Сембер губернаһы Быуа ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған. Беренсе Ҡазан гимназияһында уҡыған. 1874 йылда [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан университетына]] уҡырға инә. Унда тәбиғәт факультетында 1 йыл һәм медицина факультетында 2 йыл белем ала. 1877 йылда [[Император медицина-хирургия академияһы|Санкт-Петербург император медицина-хирургия академияһының]] өсөнсө курсына күсә, уны 1880 йылда тамамлай. Студент йылдарында уҡ Праксин үҙен хирургик эшмәкәрлеккә әҙерләй башлай. Ҙур теләк менән Ҡазан университетында профессор Д. Е. Ермолаев ҡарамағындағы [[анатомия]], ә һуңынан Петербург академияһының хирургия кафедраларында ҙур тырышлыҡ менән шөғөлләнә. Диплом алғас, хирургия буйынса белемен камиллаштырыу өсөн, академияла ҡалдырыла. 1880—1884 йылдарҙа профессор Е. И. Богдановскийҙың госпиталь хирургия клиникаһында эшләй. Һуңынан бер йыл 30-сы резерв батальонында кесе табип булып хеҙмәт итә. 1886 йылдың апрелендә [[Санкт-Петербург]]та ярлылар өсөн Мариинский дауаханаһының хирургия бүлегендә «ассистент-интерн» сифатында эшләй башлай. 1889 йылда хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1890 йылда «Өлөшләтә ляринготомия етештереү тураһында» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала. Шунан һуң Хәрби-медицина академияһына госпиталдең хирургия клиникаһына ассистенты булып әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән академияла клиник хирургияның приват-доценты итеп һайлана. 1895 йылда [[Тифлис]] хәрби госпиталенең хирургия бүлеге консультанты итеп тәғәйенләнә. 1897 йылда Ҡазан университетының госпиталь хирургия клиникаһы профессоры итеп һайлана. Иван Праксин ғүмеренең аҙағына тиклем ошо клиникала эшләй. Актиномикоз, хроник перитонит проблемаларын өйрәнеүгә, бауыр эхинококкозды хирургик дауалауға, тамаҡ аҫты биҙенә операция яһауға, йөҙ етешһеҙлектәренең пластик хирургияһына булышлыҡ итә. Анатомик яҡтан нигеҙле һәм сат бүҫеренә радикаль хирургияның бик рациональ ысулын тәҡдим итеүе менән билдәле була. == Хеҙмәттәре == * О клиническом изучении хирургии // Врач. 1897. № 36. * Пересадка кожного лоскута шеи в полость рта при рубцовом сведении челюстей в области межчелюстной складки // Труды 2 съезда российских хирургов. Москва, 1901. * К симптоматологии и оперативному лечению обширных межуточных и осумковывающих кишечник соединительно-тканных образований при хроническом перитоните // там же. С.104-108. == Әҙәбиәт == * Епифанов Н. С. Иван Александрович Праксин // Казанский медицинский журнал. 1982. № 2<ref>[https://kazanmedjournal.ru/kazanmedj/article/view/60957/ Иван Александрович Праксин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316091109/https://kazanmedjournal.ru/kazanmedj/article/view/60957 |date=2022-03-16 }}</ref>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/praksin-ivan-aleksandrovich/ Иван Праксин Александрович] * [http://persons.russianuniversityhistory.tsu.ru/content/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-0/ Иван Праксин Александрович (1855—1913)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123061407/http://persons.russianuniversityhistory.tsu.ru/content/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-0/ |date=2025-01-23 }} [[Категория:Рәсәй империяһы табиптары]] [[Категория:Император медицина-хирургия академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1952 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1900 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 ноябрҙә тыуғандар]] av1j6qbqt60be5da61j39ifxsz25ymb 0 183764 1309793 1299857 2026-11-09T21:42:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нугуманов Р. С.jpg|thumb|right|250px|2000—2003 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығы булған Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы]] {{Ук}} '''Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы''' ([[17 декабрь]] [[1956 йыл]]) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 2019 йылдың ғинуарынан 2022 йылдың 18 майынаса «Башспирт» йәмғиәтенең генераль директоры. 2000—2003 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығы; 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021). == Биографияһы == Рәүеф Сәмиғулла улы Ноғоманов [[1956 йыл]]дың [[17 декабрь|17 декабрендә]] [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Өфө тепловоз ремонтлау заводы|Өфө тепловоздар ремонтлау заводы]]нда токарь булып башлай (1974—1975). Индустриаль-педагогия техникумында өс йыл уҡығандан һуң, ике йыл инженер-технолог, мастеры, авария-диспетчер хеҙмәте башлығы, 51-се торлаҡ-эксплуатация идаралығының өлкән мастеры, Өфө ҡалаһы Совет районы торлаҡ хужалығының етештереү тресында 17-се ЖЭУ начальнигы булып эшләй. 1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район советы башҡарма комитетының коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Киләһе ике йылда шул уҡ район хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Һуңынан 1996 йылға тиклем — Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 1996 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы булып эшләй, һуңынан Октябрь районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә (1998—2000). 2000—2003 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы<ref>[https://gorsovet-ufa.ru/sovet/history.php История Совета]</ref>. Артабанғы йылдарҙа Өфө йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһының генераль директоры вазифаһын биләй (2003—2004), «Энергия» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары (2004—2007), «БСГС» идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры (2007—2009), «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директоры(2010—2012). 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә<ref>[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/45921.html?month=1&year=2021&sphrase_id=22784433&SECTION_CODE=novosti&ELEMENT_ID=45921&bxajaxid= Рустэм Хамитов провел заседание Правительства Башкортостана в новом составе]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2018 йылдан 2022 йылға тиклем — [[Башспирт|«Башспирт»]] генераль директоры<ref>[https://realnoevremya.ru/attachments/1527 Топ-100 административной и деловой элиты Башкортостана за сентябрь 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925002332/https://realnoevremya.ru/attachments/1527 |date=2020-09-25 }}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1999—2003 йылдарҙа икенсе саҡырылыш[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың]] Вәкилдәр палатаһы депутаты<ref>[https://zakon-region3.ru/1/67327/ Постановление Центризбиркома РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231022104717/https://zakon-region3.ru/1/67327/ |date=2023-10-22 }}</ref><ref>[http://www.panorama.ru/works/zs/sobas2.html ПАЛАТА ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ]</ref>. * НОЦ-тың Күҙәтеү советы ағзаһы.<ref>[https://nocrb.ru/nabs Наблюдательный совет]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Рус география йәмғиәте"нең Башҡортостан төбәк бүлексәһендәге попечителлек советы ағзаһы<ref>[https://www.rgo.ru/ru/ob-otdelenii-6/popechitelskiy-sovet ПОПЕЧИТЕЛЬСКИЙ СОВЕТ]</ref> * Меценатлыҡ<ref>[https://1trest.ru/smi/2019/rukovoditeli-predpriyatiy-uchrezhdeniy-i-organizatsiy-kirovskogo-rayona-g-ufy-stali-diplomantami-gor-698 Руководители предприятий, учреждений и организаций Кировского района г. Уфы стали дипломантами городского конкурса «Меценат года — 2019»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630043309/https://1trest.ru/smi/2019/rukovoditeli-predpriyatiy-uchrezhdeniy-i-organizatsiy-kirovskogo-rayona-g-ufy-stali-diplomantami-gor-698 |date=2022-06-30 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]]<ref>[https://mkset.ru/news/society/01-11-2021/radiy-habirov-nagradil-gendirektora-bashspirta-ordenom-druzhby-narodov Радий Хабиров наградил гендиректора «Башспирта» Орденом Дружбы народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101130422/https://mkset.ru/news/society/01-11-2021/radiy-habirov-nagradil-gendirektora-bashspirta-ordenom-druzhby-narodov |date=2021-11-01 }}</ref>. == Ғаиләһе == Ҡатыны менән ике бала тәрбиәләп үҫтерә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://gorsovet-ufa.ru/sovet/history.php История Совета] * [https://nocrb.ru/nabs Наблюдательный совет]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.rgo.ru/ru/ob-otdelenii-6/popechitelskiy-sovet ПОПЕЧИТЕЛЬСКИЙ СОВЕТ] * [http://www.panorama.ru/works/zs/sobas2.html ПАЛАТА ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ] * [https://web.archive.org/web/20231022104717/https://zakon-region3.ru/1/67327/ Постановление Центризбиркома РБ] [[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1956 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 декабрҙә тыуғандар]] 91sw7ljh3f4bzw6jlg0ejgm31ki2aa8 0 183989 1309889 1259482 2026-11-10T05:59:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309889 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Рычков}} '''Раҡай (Рычков) Константин Михайлович''' ([[1882]] — [[27 ноябрь]] [[1923]]) — дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, фольклорсы. [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты]] ағзаһы — Тышҡы мөнәсәбәттәр (сит ил эштәре) комиссары (1920). Башҡортостан телеграф агентлығы етәксеһе (1919). == Биографияһы == 1882 йылда Рәсәй империяһы Семипалатинск өлкәһе [[Усть-Каменногорск]] ҡалаһында (хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Өскемен ҡалаһы) ярлы мещан ғаиләһендә тыуған. Тарихсы [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычковтың]] нәҫеленән. Бер нисә Европа телдәрен һәм [[ҡаҙаҡ теле]]н белгән<ref name="Вәлиди">{{книга | автор = [[Заки Валиди Тоган]]. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 336 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}</ref>. Раҡай тигән псевдоним ала — был [[Салауат Юлаев]]тың ағаһының исеменән булыуы мөмкин<ref>''Рашида Краснова.'' [https://journal-ufa.ru/index.php?id=2763&num=131 Из древней дальности и неизвестности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007054248/http://www.journal-ufa.ru/index.php?num=131&id=2763 |date=2022-10-07 }} // Уфа: журнал. № 10 (131) октябрь 2012 г.</ref>. Приход училищеһында белем ала. 15 йәшенән большевиктарҙың йәшерен ойошмаһына ҡушыла. 1903—1913 йылдарҙа (ҡыҫҡа өҙлөк менән) Турухан крайында һөргөндә була. Эвенк телен, шаман йолаларын әүҙем өйрәнә, эвенк теленең һүҙлеген төҙөй, [[Енисей]] [[эвенктар]]ының фольклорын йыя. «Тунгус теленең грамматикаһы тәжрибәһе» («Опыт грамматики тунгусского языка») монографияһын нәшер итеүгә әҙерләй. 1914 йылда «Сибирский архив» журналында уның тарафынан яҙып алынған бер нисә эвенк халыҡ әкиәттәре баҫтырыла. 1917 йылда «Жаворонок» журналының ҡушымтаһында уның әҙәби эшкәртеүендә «Себерҙең башҡа ҡәүемдәре әкиәттәре» («Сказки сибирских инородцев») баҫылып сыға. 1917 йылда һәм 1922 йылда «Землевладение» журналында «Енисей тунгустары» («Енисейские тунгусы») очерктары донъя күрә. 1907 йылда Семипалатинскиҙа «Степной край» гәзитенең мөхәррире булараҡ батша хөкүмәтенең ер сәйәсәтенә ҡаршы көрәш алып бара һәм бының өсөн һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылдан 1913 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы ҡарамағында хеҙмәткәр була. «Сибирский Архив», «Сибирские вопросы», «Сибирская жизнь» баҫмаларында эшләй. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң РККА Реввоенсоветы ағзаһы, «В пути» большевистик гәзитенең мөхәррире була. Себерҙә «Степная Правда», «Советская Сибирь», «Сибирские огни» гәзиттәрендә эшләй. Артабан Мәскәүҙән Башҡортостанға эшкә ебәрелә. 1919 йылдың 18 декабрендә Башҡортостан телеграф агентлығы (БашТА) тураһында положение раҫлана, уның яуаплы етәксеһе итеп Константин Раҡай тәғәйенләнә<ref>{{мәҡәлә |автор= Зайтунов Р.Б.|заглавие=Структура и организационная деятельность Башкирского военно-революционного комитета (1919 г.) |ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/struktura-i-organizatsionnaya-deyatelnost-bashkirskogo-voenno-revolyutsionnogo-komiteta-1919-g/viewer|язык= |издание= Вестник Башкирского университета|тип= |год=2007 |том= |номер= 1|страницы= 115|doi= |issn=1998-4812}}</ref>. 1919 йылдың октябрендә [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының (Башревком)]] комиссариатарын ойошторолған саҡта, «[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]»гә ярашлы шулай уҡ тышҡы мөнәсәбәттәр бүлеген (сит ил эштәре комиссариатын) булдырыу планлаштырыла. 1920 йылдың 12 ғинуарында Башревком Президиумы «[[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ҡарамағындағы тышҡы мөнәсәбәттәр бүлеге тураһында Положение»ны раҫлай<ref>Согласно «Положению об отделе внешних сношений при БЦИК» от 12 января 1920 года в компетенцию Отдела внешних сношений Башревкома входило:<blockquote>1. Сношение с федеративными советскими республиками, входящими в РСФСР, по всем вопросам взаимоотношений. <br>2. Выработка политических и деловых инструкций для Представительства БССР (при ВЦИК). <br>3. Снабжение Представительства БССР денежными средствами и ведение отчетности. <br>4. Защита правовых и экономических интересов БССР. <br>5. Защита экономических, правовых и социальных интересов отдельных граждан БССР или их объединений (организаций). <br>6. Организация и ведение правовых, торговых, промышленных и финансовых сношений со странами и местностями, входящими в состав Российской Федерации и находящимися с БССР в деловых сношениях. <br>7. Всестороннее обследование стран и местностей Российской Федерации, находящихся в деловых сношениях с БССР в экономическом, социальном, правовом и политическом отношениях.</blockquote></ref>. Бүлек мөдире итеп К. М. Рычков (Ракай) тәғәйенләнә. Әммә [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]], тышҡы мөнәсәбәттәр бүлегенең функциялары ''«тулыһынса айырылыуҙың беренсе аҙымы тигәнде аңлата»'' тип белдерә. 1920 йылдың 13 ғинуарында, [[Сергеев Фёдор Андреевич|Артём (Ф. Сергеев)]] тәҡдиме буйынса, Башобком Башҡорт АССР-ының иҡтисади өлкәһендәге хоҡуҡтары тураһында резолюция ҡабул итә: ''«коммунистик төҙөлөш РСФСР-ҙың хужалыҡ тормошо берҙәмлеген билдәләүсе булалараҡ автономиялы республиканы ойоштороу тураһындағы килешеү айырымланыуҙы аңлатмай, ә киреһенсә, илдең хужалыҡ тормошо берҙәмлеге принцибына нигеҙләнә»''. Шулай итеп, партия эшмәкәрҙәре төрлө юлдар менән автономиялы республиканың сәйәси хоҡуҡтарын ғына түгел, ә иҡтисади хоҡуҡтарын да сикләргә тырыша{{sfn|Кульшарипов|2000|страницы=250—251}}. РКП(б)-ның Үҙәк вәкиле Артём (Ф. Сергеев) 1920 йылдың 24 февралендәге ВЧК-ның рәйесе [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинский]] исеменә ебәрелгән телеграммала К. М. Раҡайҙы атырға кәрәклеге тураһында яҙа{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=289}}. 1920 йылдың ғинуарында Константин Раҡай партияның Үҙәк комитетына, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына һәм Көнсығыш Коммунистик ойошмаларының Үҙәк бюроһына [[Ғинуар конфликты (1920)|Ғинуар конфликты]] буйынса үҙенең отчетында Ф.Сергеев һәм башҡаларҙың Башҡортостандағы эшмәкәрлеген тәнҡитләп яҙа{{sfn|Кульшарипов|2000|страницы=272—273}}<ref>{{начало цитаты}}«При наших нравах, при нашем уровне культурности, при нашем недостатке культурных и технических сил и при том абсолютном бессилии, с которым мы подходим к инородцам — товарищи очень часто, как например, в Башкирии, проводят голое принуждение, чем портят все дело. Еще до развернувшихся событий в Башкирии я своевременно телеграфировал вам, товарищи, что деятельность товарища Артема и его группы по отношению к башкирам я нахожу в корне неправильной и поэтому отмежевываюсь от местнического политиканства, могущего привести к авантюре. Если подобным образом действовать по отношению к инородцам, как действовали товарищ Артем и компания, и если к тому же еще, чего я лично не допускаю, действия товарища Артема и других санкционировались высшим партийным органом ЦК РКП и ВЦИК, то это было таким идиотизмом, и такой гибелью дела, что сознательно так работать могут только провокаторы. Отозвать из Башкирии товарища Артема и его группу, стремящуюся к власти. Власть в Башкирии может быть жизненной только тогда, когда имеет корни в правосознании башкирского народа. К сожалению, и старый режим, и товарищ Артем сделали все, чтобы возбудить среди башкир ненависть вообще к власти, да притом еще возглавляемой русскими»{{конец цитаты|источник=Судьба и наследие башкирских ученых-эмигрантов / [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Валеев Д. Ж.]], Мадьяри А., [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|Ураксин 3. Г.]], [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|Юлдашбаев А. М.]]; ВЭГУ. — Уфа, 1995. — 143 с. — С.17. — ISBN 5-87865-045-2.}}</ref>. Ул билдәләүенсә, партия функционерҙар милли мәсьәләләрҙе хәл итергә әҙер түгеллеген күрһәтә, шулай уҡ ''«Башҡортостанда власть башҡорт халҡының хоҡуҡи аңында тамыр йәйһә генә ғүмерле була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, элекке режим да, иптәш Артём да башҡорттар араһында власҡа ҡарата, бигерәк тә урыҫтар етәкселегендәге, нәфрәт тыуҙырыу өсөн барыһын да эшләне»'' тип яҙа<ref>{{начало цитаты}}«Вы отлично знаете, что наша партия до сего времени совершенно не подготовлена к тому, чтобы как следует разобраться в таких вопросах, как право наций на самоопределение, в автономии и вообще в национальных вопросах. Многие из наших товарищей совершенно убежденно трактуют о том, что мы должны твердо стоять на пути строгой пролетарской диктатуры, … многие товарищи полагают, что пресловутые „самоопределение“, „автономии“ и т. п. не стоят выеденного яйца, понимая это как дипломатическую игру, которую в некоторых случаях Рабоче-крестьянское правительство должно играть всерьез, как это делается, например, по отношению к Башкирии, Киргизии и проч… Основываясь на нашем опыте, мы больше всего должны остерегаться той торопливости, неумелой теоретичности и того декретирования из Москвы, какое мы проявляем по отношению к Башкирии. Многие из наших товарищей, находясь в настоящее время в Башкирии, стремясь только выслужиться, не брезгуют никакими средствами и с негодными средствами пускают в ход полное принуждение… если подобным образом действовать по отношению к инородцам, как действовали по отношению к Башкирии тов. Артем и компания, и если к тому же еще, чего я лично не допускаю, действия т. Артема и др. санкционировались высшим партийным органом ЦК РКП — ВЦИК, то это было таким идиотизмом, таким тупоумием и такою гибелью дела, что сознательно так работать могут провокаторы»{{конец цитаты|источник= Наше Отечество (опыт политической истории). Часть II / Кулешов С. В., Волобуев О. В., Пивовар Е. И. и др. — М.: ТЕРРА, 1991. — 620 с. ISBN 5-85255-081-7}}</ref>. 1920 йылда [[Ҡытай]] менән хәрби сикте асыҡлау өсөн тау һырттары аша [[Монголия]]ға экспедиция яһай. 1923 йылдың 27 ноябрендә [[туберкулёз]]дан вафат була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғинуар конфликты (1920)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Дополнительные материалы к изданию «Арктическая энциклопедия»: в 2-х томах — дополненное и переработанное издание «Северной энциклопедии». — М.: Издательство «Паулсен», 2017. — С. 116. * {{Китап|автор=[[Еникеев, Зуфар Иргалиевич|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|том=|страницы=|страниц=432|isbn=978-5-295-04258-4|ref=Еникеев З. И., Еникеев А. З.}} * {{Китап|автор=[[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]|заглавие=Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2000|том=|страницы=|страниц=368|isbn=5-295-02542-Х|ref=Кульшарипов}} * К. М. Рычков-Ракай // Сибирские огни. 1923, № 5-6. С. 249. * [http://www.orientalstudies.ru/rus/templates/archives/documents.htm Фольклорные материалы, собранные К. М. Рычковым у тунгусов Енисейского края (из фонда № 49 Архива востоковедов ИВР РАН)] // Институт восточных рукописей Российской Академии наук. == Һылтанмалар == * [http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_personalities&Itemid=74&person=2021 Константин Михайлович Рычков (псевдоним: Ракай)] // Институт восточных рукописей Российской Академии наук. [[Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары]] [[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Рәсәй империяһы этнографтары]] [[Категория:Ҡаҙағстанда тыуғандар]] hb1gporkec9nyb0ef6zwa6dub3ug812 0 184020 1309711 1213356 2026-11-09T15:37:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309711 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мурзинка}} {{НП-Россия | статус = ауыл | изображение = Сретенская церков.jpg | русское название = Мурзинка | оригинальное название = | страна = Рәсәй | дата основания = 1639 у | lat_deg = 57 | lat_min = 41 | lat_sec = 25 | lon_deg = 61 | lon_min = 01 | lon_sec = 01 | регион = Свердловск өлкәһе | регион в таблице = Свердловск өлкәһе | вид района = Ҡала округы | район = Горноуральск | агломерация = Нижнетагильск | район в таблице = Горноуральск ҡала округы{{!}}Горноуральский | население = {{ Население | Мурзинка (Горноуральский городской округ) | тс }} | год переписи = {{ Население | Мурзинка (Горноуральский городской округ) | г }} | национальный состав = [[урыҫтар]] күпселекте тәшкил итә | конфессиональный состав = православ христиандары | часовой пояс = +5 | почтовый индекс = 622928 | телефонный код = 34370 | автомобильный код = 66, 96 | commons = Murzinka }} '''Мурзинка''' — [[Свердловск өлкәһе|Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге]] Горноуральск ҡала округына ҡараған боронғо урыҫ ауылы. Урыҫ халыҡ кәсептәре — урал ташын һырлау оҫталығы үҙәге. == Халҡы == Ауылда— 400 тирәһе кеше йәшәй.{{Население|Мурзинка (Горноуральский городской округ)}} == Географияһы == Ауыл [[Урал тауҙары|Урал тауҙарының]] көнсығыш битләүендә, [[Екатеринбург]]тан төньяҡҡа 120 км һәм [[Түбәнге Тагил]]дан көньяҡ-көнсығышҡа 81 км алыҫлыҡта, Нейва йылғаһы ярында урынлашҡан. Мурзинка аша [[Алапаевск]] — Мурзинка — Петрокаменка — Николо-Павловка, автомобиль юлы үтә, ул [[Алапаевск]] ҡалаһын [[Түбәнге Тагил]] менән тоташтыра. == Тарихы == Мамин-Сибиряк буйынса, был урындарҙа татар мырҙаһы йәшәү сәбәпле Мурзинка (Мырҙаҡай) исеме барлыҡҡа килгән<ref>Д. Н. Мамин-Сибиряк. Самоцветы: Очерки [http://www.eunnet.net/lithica/ural/1890/02.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420231536/http://www.eunnet.net/lithica/ural/1890/02.htm |date=2008-04-20 }}.</ref>. Ауылға 1639 йылда баяр улы Андрей Буженинов Верхотур трактын һаҡлаусы Мырҙа бастругы булараҡ нигеҙ һалған. Мурзинская елань тип тә, Мурзинский острог тип тә аталған. 1662 йылда Мурзинка татар-башҡорт-вогул сапҡынсылары тарафынан яндырыла. == Инфраструктураһы == Ауылда фельдшер пункты, почта, магазин һәм ауылдың иҫтәлекле урыны — Минералогия музейы бар. Музей бинаһында шулай уҡ мәҙәниәт йорто (ауыл клубы) һәм православие ғибәҙәтханаһы урынлашҡан. Мурзинкаға [[Түбәнге Тагил]] һәм [[Алапаевск]] ҡалаларынан автобуста барырға мөмкин. == Аҫыл таштар == [[Файл:Paperweight grapes (Fersman museum).jpg|thumb|left|Виноград (йөҙөм) еләктәре һынланған пресс-папье. Екатеринбург һырлау (гранильный) фабрикаһы. Музей им. Ферсман исемендәге музей, Мурзинка]] Ауыл Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты тип аталған биләмәһендә урынлашҡан һәм Мурзинка-Адуй мегаантиклиналь йыйырсығына ҡарай. Мурзинка үҙенең зәңгәр һары яҡуты (топаз), берилдары, пегматиты, тау гәлсәре һәм башҡа ҡиммәтле минералдары менән билдәле. Урта Уралдағы Мурзинка ауылы районындағы пегматиттар XVII быуаттан алып билдәле була. Михаил Тумашев 1668 йылда «Нейва йылғаһы буйындағы тауҙарҙа, Мурзинка острогы янында төҫлө таштар һәм баҡыр мәғдәне» табыуы тураһында иғлан итә. 1669 йылда Мурзинка эргәһендә тәүге аквамарин сығарыла<ref>"''… начались разведки месторождений, известных ещё раньше, как слобода Мурзинка, в которой крестьянин Тумашев в 1667 г. нашел 3 топаза, 3 камня «с лаловыми искрами» и 2 изумруда.''« По И. И. Симанов, Город Екатеринбург, 1898 г.»</ref><ref>Сайт о драгоценных камнях [http://www.fine-minerals.ru/gems/berill/raznovid/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129212737/http://www.fine-minerals.ru/gems/berill/raznovid/ |date=2009-01-29 }}.</ref>. Бында йәшәгән халыҡ быуындан быуынға аҫыл таштар табыу һәм сығарыу, таш уйыу сәнғәте менән шөғөлләнгән<ref>Институт истории и археологии РАН [http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CC,1322.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Аҫыл таштарҙы хатта император һарайына ла тапшырылған<ref>Институт истории и археологии РАН [http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CC,1322.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Драгоценные камни поставлялись даже к императорскому двору<ref>Сайт о минералах kristallkluft.de [http://www.kristallkluft.de/Topaz_Gallery.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706235227/http://www.kristallkluft.de/Topaz_Gallery.html |date=2010-07-06 }}</ref>. Ауыл эргәһендә Мокруша (топаздар) йәки Ватиха (аметистар сығарыу шахтаһы) кеүек билдәле ятҡылыҡтар урынлашҡан. Ятҡылыҡтарҙың күбеһе эшкәртелгән тип иҫәпләнә, ләкин хатта уларҙың емереклектәре лә һаман таш һөйөүселәрҙе йәлеп итә. == Музей == [[Файл:В этой части здания на ходится ДК.jpg|thumb| А. Е. Ферсман исемендәге Минералогик музей. Мурзинка ауылы]] 1964 йылда Мурзинкала билдәле Урал таусыһы Д. К. Зверевтың ейәне — Иван Зверев башланғысы буйынса ойошторолған А. Е. Ферсман исемендәге Минералогия музейы асыла<ref>[http://historyntagil.ru/3_11.htm Сайт об истории Нижнего Тагила и его окрестностей]</ref>. Д. К. Зверев П. П. Бажовҡа «Малахит ҡумта» урал хикәйәттәре персонажы Данила мастер (оҫта) прототибы булып хеҙмәт иткән<ref>[http://www.symbolarium.ru/index.php/Данила_Зверев Данила Зверев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927212320/http://www.symbolarium.ru/index.php/%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B0_%D0%97%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2 |date=2021-09-27 }}</ref>. Әйтергә кәрәк, Мәскәүҙә шундай уҡ исем йөрөткән Рәсәй Фәндәр академияһының музейы эшләй. Мурзинка музейы 1729 йылда мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән Сретенск сиркәүенең бинаһында урынлашҡан. Экспозицияла урындағы минерал өлгөләре, боронғо таш уйыу ҡулайламалары, крәҫтиәндәрҙең көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән. == Сәнәғәттә == Ауылда күп профилле «Самоцветы Мурзинки» ЯСЙ-е эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|40em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Рычков А. В.|заглавие=Режевские сокровища|издательство=Уральский университет|год =2004|страниц=40|isbn=5-7996-0213-7|тираж=1500}} == Һылтанмалар == * [http://semantic.uraic.ru/object/objectedit.aspx?object_id=5600&project=1 Краткая справка о селе Мурзинка] * [http://geo.web.ru/druza/l-Murzinka.htm Фотографии и описание уникальных минералов, найденных в районе Мурзинки (на сайте geo.web.ru)] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/175/ Статья о Мурзинке в журнале Вокруг Света] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6176/ Статья «Заповедник железного города», в которой упоминается текущее состояние добычи ископаемых в Мурзинке, на сайте журнала Вокруг Света] * [http://www.skitalets.ru/books/sverdl_masl/index.htm Книга «По окрестностям Свердловска» (с картами) на сайте Скиталец.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330061043/http://www.skitalets.ru/books/sverdl_masl/index.htm |date=2019-03-30 }} * [http://historyntagil.ru/5_3_15.htm Страница об истории Мурзинки на сайте historyntagil.ru] * [http://www.oblgazeta.ru/zemstva/22981/ Сокровища трёх Мурзинок] {{Населённые пункты Горноуральского городского округа}} [[Категория:Горноуральск ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Художество кәсептәре үҙәктәре]] kg08jfz5ok33pv1w0ehcjw87wc7kv6u 0 184201 1309777 1287490 2026-11-09T20:25:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309777 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иван Саввич Никитин''' ([[21 сентябрь]] (3 октябрь) [[1824 йыл]], [[Воронеж]] — [[16 октябрь|16]] (28) октябрь [[1861 йыл]], шунда уҡ) — [[Рәсәй империяһы|урыҫ]] шағиры. == Биографияһы == [[Файл:Nikitin_IS_by_Timm.jpg|слева|мини|178x178пкс|И. С. Никитин йәш сағында]] Иван Саввич Никитин шәм завод хужаһы Савва Евтихиевич Никитин ғаиләһендә тыуған ([[1824]]—[[1861 йыл|1861]], 1830 йылда бөлгөнлөккә төшә<ref name="krug">[https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NIKITIN_IVAN_SAVVICH.html Никитин, Иван Саввич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416185626/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NIKITIN_IVAN_SAVVICH.html |date=2019-04-16 }} // [[Энциклопедия Кругосвет]]</ref>). 1828 йылдан алып 1844 йылға тиклем ғаиләһе менән Верховая Ильинская урамында (хәҙер — Шевченко урамы), көмбәҙле подвалы беҙҙең заманға тиклем һаҡланған 19-сы һанлы йортта йәшәгән. Шағирҙың атаһының шәм заводы подвалда урынлашҡан булған<ref>{{Cite web|lang=|url=https://pastvu.com/p/484841|title=Улица Шевченко, 19|author=|website=PastVu|date=|publisher=|accessdate=2020-06-22}}</ref>. Воронеж рухани семинарияһында уҡыған. Семинария Никитинға күп нәмәләр бирә, әммә ҡаҙна һәм күңелһеҙ белем биреү системаһы егеткә оҡшамай, һәм ул һуңынан үҙенең ошо йәшәү рәүешенә ҡарата мөнәсәбәтен «Дневники семинариста» «Семинарист көндәлектәрендә» (1861) сағылдыра. 1844 йылда Никитиндың атаһы Кирочный урамында юлаусы ихатаһы һатып ала һәм бында ғаиләһе менән йәшәй. Ләкин эсергә яратҡан һәм ҡыҙыу холоҡло атай кеше ғаиләне бөлгөнлөккә төшөрә. Никитин семинарияны ташлап, 18 йәшендә юлаусы ихатаһы (постоялый двор) хужаһы булып эш башлай. Тәүге публикацияларынан һуң Никитин Николай Иванович Второв тирәләй барлыҡҡа килгән урындағы интеллигенция түңәрәгенә инә. Никитиндың яҡын дуҫтары — Второв үҙе һәм тағы ла түңәрәктә ҡатнашыусыларҙың береһе, Михаил Фёдорович Де-Пуле (Никитиндың буласаҡ душеприказчигы, биографы, әҫәрҙәренең бөтә баҫмалары мөхәррире). Юлаусы ихатаһы хужаһы булыуы менән бер рәттән, Никитин, француз һәм немец телдәрен, шулай уҡ рус һәм сит ил яҙыусылары (Шекспир, Шиллер, Гёте, Гюго һәм башҡалар) әҫәрҙәрен өйрәнеп, үҙ аллы белем алыуға ҙур иғтибар бүлгән. 1859 йылда Никитин билдәле эшҡыуар һәм меценат Василий Александрович Кокоревтан дуҫтары ярҙамында алынған 3000 һумлыҡ ссуда менән файҙалана һәм февралдә Воронеж үҙәгендә тиҙ арала ҡаланың мәҙәни тормошо үҙәктәренең береһенә әйләнгән китап магазинын (итап уҡыусылар залы менән) аса. Уның комиссионерҙары араһында китап һатыусылар Н. А. Сеньковский һәм Ф. И. Силаев, тарихсы П. И. Бартенев, шағир Ф. Н. Берг була. [[Файл:Ivan Savvich Nikitin deathbed.jpg|thumb|230px|И. С. Никитин үлем түшәгендә.]] И. С. Никитин 1861 йылдың 16 октябрендә Воронежда ҡара үпкә (чахотка) сиренән вафат була. Ваҡыт үтеү менән зыярат бөтөрөлә, уның урынында цирк төҙөлә. И. С. Никитиндың ҡәбере һәм икенсе билдәле шағир А. В. Кольцовтың ҡәбере кәртәләнгән һәм «Әҙәби некрополь» тип атала. == Ижады == Һаҡланған шиғырҙарҙың иң тәүгеләре [[1849 йыл]]ға ҡарай, уларҙың күбеһе кемгәлер эйәреп яҙылған. Матбуғатта 1851 йылда яҙылған, әммә «Воронежские губернские ведомости» гәзитендә «Русь» шиғыры менән сығыш яһай. Шиғыр 1853 йылдың 21 ноябрендә, Ҡырым һуғышы башланғандан һуң, баҫылып сыҡҡан. Шиғырҙың патриотик пафосы уны көнүҙәк әҫәргә әйләндерҙе. 1853 йылдың 11 декабрендә ул «Санкт-Петербургские ведомости» гәзитендә түбәндәге тәфсир менән баҫылып сыға: {{начало цитаты}}Был шиғырҙағы күңелгә үтеп ингән хис-тойғоларҙа, алымдарҙа, шиғыр фактураһында таныш нәмә ишетелә түгелме? Никитин әфәндегә Кольцовты ҡабат терелтеү яҙған?<ref>Цит. по: Никитин И. С. Сочинения. — М.: 1980. — С. 654—655.</ref>. {{конец цитаты}} 1857—1861 йылдарҙа «Русская беседа», «Народное чтение», «Русское слово», «Отечественные записки», «Москвитянин» журналдарында баҫыла. «Воронежская беседа на 1861 год» «1861 йылға Воронеж әңгәмәһе» йыйынтығын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша, унда уның «Портной» һәм «За прялкою баба в поняве сидит…», поэма «Тарас» роэмаһы һәм «Дневник семинариста» повесы ингән. Беренсе айырым йыйынтыҡҡа (1856) дини һәм социаль темаларға арналған шиғырҙар ингән. Йыйынтыҡ буйынса төрлө фекерҙәр әйтелә. Икенсе шиғырҙар йыйынтығы 1859 йылда донъя күрә. Никитин шиғри пейзаж оҫтаһы һәм Кольцовтың вариҫы тип иҫәпләнә. Никитин шиғриәтенең төп темалары — тыуған тәбиғәт, ауыр хеҙмәт һәм крәҫтиәндәрҙең мәрхәмәтһеҙ тормошо, ҡала ярлылығының ғазаптары, ғәҙелһеҙлеккә ҡоролған тормошҡа ҡаршы протест. {{начало цитаты}}Башлыса, батырҙарса баҫалҡы һәм һаҡ булғанға, күрәһең, тәбиғәттәге гүзәллек тойғоһо артында кеше ғазаптарын йәшергән. Уҡыусының күңеленә тәрәнгәрәк үтеп ингән һайын — шағирҙа тәбиғәт, һәм ул — тәбиғәттә үткерерәк яңғырай ине.{{конец цитаты|источник=[[Ковалёв, Дмитрий Михайлович (поэт)|Дмитрий Ковалёв]]<ref>''[[Ковалёв, Дмитрий Михайлович (поэт)|Дмитрий Ковалёв]] ''[http://www.kovalevdmitrij.narod.ru/sorokin.files/nikitin.htm Свет высокой любви.]</ref>}}И. Никитиндың бер генә әҫәре сит телгә тәржемә ителгән — «По всей степи ковыль» «Бөтә дала буйлап ҡылған» (тәржемәһе Дориан Роттенбергтыҡы)<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/poeziya-i-nikitina-estetika-traditsii-perevod/viewer Максимова Марина Владимировна, Орехова Наталья Николаевна Поэзия И. Никитина: эстетика, традиции, перевод] // Вестник Удмуртского университета. Серия «История и филология». 2015. Т. 25. № 2. — С. 138.</ref>. == «Кулак» поэмаһы == [[Файл:Дом, в котором жил поэт И. С. Никитин.JPG|thumb|right|210px|Шағир И. С. Никитин йәшәгән йорт]] Никитин ҙур шиғри әҫәрен, «Кулаҡ» поэмаһын, 1854 йылдың октябрендә яҙа башлай. Беренсе редакция 1856 йылдың сентябренә, шағир етди төҙәтмәләр индергән икенсе редакция 1857 йылдың башына тамамлана. Беренсе мәҡәләһе (айырым баҫма) - 1858 йылда донъя күрә, цензура рөхсәт иткән дата - 1857 йылдың 25 авгусы. «Кулак» һүҙе Никитин осоронда хәлле крәҫтиән түгел, ә бөтөнләй икенсе социаль типты күҙ уңында тота ине. Даль һүҙлегендә ''кулак'' - «баҙарҙарҙа һәм пристандәрҙә… алыпһатар, үҙе аҡсаһыҙ, алдау, намыҫһыҙ иҫәп-хисап алып барыу, үлсәүҙә отоу менән йәшәй»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://pbd.su/%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA|title=Кулак|author=|website=Победитель|date=2017-05-15|publisher=}}</ref>. Никитин поэмаһының үҙәгендә - тап ошондай кулак, Воронеж мещаны Карп Лукич образы. Был бөлгән сауҙагәр баҙарҙа ваҡ-төйәк мутлашыу менән саҡ аҡса таба, аяуһыҙ фәҡирлектән ҡотола алмай, эскелеккә бирелеп, йорттағыларҙы яфалай. Шағир төрлө тормош хәлендә был кешенең характерын, ул йәшәгән йорттағы эске тормошто, ғаиләһе: ҡатыны һәм ҡыҙҙарының ғазаплы яҙмышын күрһәтә. Поэмала автобиографик һыҙаттар көслө: төп герой һәм уның ҡатыны күбеһенсә шағирҙың ата-әсәһен хәтерләтә. Никитин поэмаһында А. Островскийҙың «Свои люди — сочтёмся» комедияһындағы кеүек көндәлек тормошто һүрәтләгән. Поэма Добролюбов һәм башҡа тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын алды. Академик Я. К. Грот «Известия II Отделения Академии Наук» гәзитендә поэманы тикшереүҙе баҫтырып сығара, унда ул поэманы «рус шиғриәтендә әһәмиәтле күренеш» тип атаны. «Московское обозрение» гәзитенең аноним рецензияһында былай тиелгәйне: {{начало цитаты}}Үҙҙәренең драматизмы буйынса хайран ҡалдырырлыҡ бер нисә сәхнә, урыны менән сағыу комизм һәм ысын мәғәнәһендә дөйөм кеше яратыусанлыҡтың йылы тойғоһо… ысынбарлыҡты йәнле тапшырыу, типик һүрәтләнгән характерҙар һәм тәбиғәтте мөғжизәле тасуирлауы менән йәш, әммә ижади көсөн ҡыйыу йәйелдергән яҙыусы саф, ысын шиғри ижад емеше менән һоҡландыра <ref>«Московское обозрение», 1859, кн. 1. Цит. по: Никитин И. С. Сочинения. — М.: 1980. — С. 673.</ref>. {{конец цитаты|=}} == Никитин шиғриәте һәм рус музыка мәҙәниәте == Никитиндың һүҙҙәренә алтмыштан ашыу йыр һәм романс яҙылған. Уйҙарының еңеллеге һәм ихласлығы, музыкаллеге, ябайлығы һәм сафлығы күп композиторҙарҙы йәлеп итә, улар араһында Э. Направник, В. Калинников, Н. Римский-Корсаков, Ц. Кюи, П. Булахов, А. Гречанинов, В. Золотарёв, Р. Глиэр (утыҙҙан ашыу композитор). Мәҫәлән, «В тёмной роще соловей…» шиғырын - Н. Римский-Корсаков, А. Гречанинов, «Ночь на берегу озера» шиғырын Ц. Кюи ижад иткән; С. Монюшко («Дитяти», «Песнь бобыля») бер нисә романс яҙған. «Русь» поэмаһы тексына хорҙарҙы А. Кастильский, Э. Направник, Н. Компанейский, К. Массалитинов ижад итә. Никитиндың көйгә һалған ҡайһы бер шиғырҙары популяр халыҡ йырҙары булып китте. Иң билдәлеһе - «Ухарь-купец» («Ехал на ярмарку ухарь-купец…»), ул шиғырҙың әхлаҡи мәғәнәһен бөтөнләй үҙгәрткән ҡыҫҡартыуға һәм яңынан эшкәртеүгә дусар ителгән. Никитиндың «Медленно движется время» «Ваҡыт яй бара» (1858 йылда «Йыр» исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан) шиғыры 1885 йылда народоволецтар баҫтырған «Отголоски революции» йырҙар йыйынтығына индерелә. Был йырҙы студенттар йыйындарында һәм демонстрацияларында революция гимны булараҡ 1905-1907 йылдар революцияһына тиклем йырлағандар<ref>Черноморский Я. История одной песни // Советская культура, 1973. — 13 марта. — С. 8.</ref>. == Публикациялары == * [https://web.archive.org/web/20220715174412/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004986351?page=1 Сочинения И. С. Никитина, с его портретом, видом надгробного памятника, fac-simile и биографией, составлен. М. Ф. Де Пуле. Т. I.] — Воронеж: Тип. В. А. Гольдштейна, 1869. — II, 556 с. * Собрание сочинений / И. С. Никитин. — СПб., 1911 — (Всеобщая б-ка. № 131). Т. 2: Кулак: поэма. — 1911. — 98 с. * Собрание сочинений / И. С. Никитин. — СПб., 1911 — (Всеобщая б-ка. № 131). Т. 3: Дневник семинариста. — 1911. — 111 с. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003794096?page=1 Полное собрание сочинений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174243/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003794096?page=1 |date=2022-07-15 }}: В 1 т., под ред. [и с предисл.] М. О. Гершензона: С биогр. Никитина, 4 его портр., 3 факс. с рукописей, 1 снимком с модели предполагаемого к постановке памятника и 5 воронеж. видами. — Москва: А. С. Панафидина, 1912. — XXIV, X, 448 с., [9] л. ил., портр. * [https://web.archive.org/web/20220715174244/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003806767?page=1 Полное собрание сочинений]: В 1 т., под ред. [и с предисл.] М. О. Гершензона: С биогр. Никитина, 4 его портр., 3 факс. с рукописей и снимком с модели предполагаемого к постановке памятника и 5 воронеж. видами. — 3-е изд. — Москва: А. С. Панафидина, 1913. — XXVI, 454, IX с., [9] л. ил. * Полное собрание сочинений. Т. 1: Стихотворения. Варианты. Примечания. / И. С. Никитин; ред. С. М. Городецкий; общ. ред. Е. В. Аничков. — СПб.: Рус. кн. товарищество «Деятельность», 1912—1913. — (Б-ка Русских Писателей). — 460 с. * Полное собрание сочинений. Т. 2: Кулак: поэма. Дневник семинариста. Письма. Варианты / И. С. Никитин; ред. С. М. Городецкий; общ. ред. Е. В. Аничков; авт. вступ. ст. С. М. Городецкий. — СПб.: Рус. кн. товарищество «Деятельность», 1912—1913. — (Б-ка Русских Писателей). — 517 с. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003794124?page=1 Сочинения И. С. Никитина, выбранные для учащихся в низших и средних школах: С биогр., портр. и автогр. поэта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174409/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003794124?page=1 |date=2022-07-15 }}/ Сост.: А. И. Анастасиев; Рис. и обл. В. В. Спасского. — Москва: А. Д. Ступин, 1912. — 341, III с.: ил., портр. * [https://web.archive.org/web/20220715174241/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004192645?page=1 Полное собрание сочинений И. С. Никитина] / Под ред. А. Я. Кракова; С портр. Никитина, его биогр. и 64 рис. худож. В. В. Коренева. — 1-е изд. — Екатеринослав: Л. М. Ротенберг, 1914. — XXXVI, 528, VII с. * Собрание сочинений: в 1-м т.: 3-х ч. / И. С. Никитин; авт. вступ. ст. В. Егорьев. — М.: Живое слово, 1914 (Тип. А. З. Кисилева). — 592 с.: Ч. 1: Стихотворения. Ч. 2: Письма. Ч. 3: Проза: Дневник семинариста; Поэмы: Поездка на хутор; Тарас; Кулак. * Избранные стихотворения И. С. Никитина для детей школьного возраста: с его портр. и биогр. рассказом / И. С. Никитин; вступ. ст. А. Ульянова; ил. худож. Апсита [и др.]. — Москва: Товарищество И. Д. Сытина, 1914. — 98 с. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl02000023675?page=1 Стихотворения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174242/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl02000023675?page=1 |date=2022-07-15 }} / И. С. Никитин; Подготовка текста и вступительная статья Ив. Н. Розанова. — Москва: ОГИЗ: Государственное изд-во художественной литературы: 1944. — 43 с. — (Писатели-патриоты великой родины) * Стихотворения / И. С. Никитин; вступ. ст., ред., и примеч. Л. А. Плоткина. — 2-е изд. — М.: Сов. писатель, 1947. — 379, [1] с. — (Библиотека поэта: малая сер. / осн. М. Горьким; № 93). — 20 000 экз. * Собрание сочинений: в 2-х т. / И. С. Никитин; сост., авт. вступ. ст., подгот. текста Л. А. Плоткин, ил. И. Глазунов.—- М.: Правда, 1975 — Т. 1: [Стихотворения]. — 368 с. — (Библиотека «Огонёк») (Библиотека отечественной классики). — 375 000 экз. * Собрание сочинений: в 2-х т. / И. С. Никитин; сост., авт. вступ. ст., подгот. текста Л. А. Плоткин, ил. И. Глазунов.—- М.: Правда, 1975 — Т. 2: [Поэмы. Проза. Избранные письма]. — 448 с. — (Библиотека «Огонёк») (Библиотека отечественной классики). — 375 000 экз. * Никитин И. С. Стихотворения / Сост. [[Ласунский, Олег Григорьевич|О. Г. Ласунский]], Авт. предисл. [[Игнатьев, Юрий Михайлович|Ю. М. Игнатьев]] — М.: [[Детская литература (издательство)|Детская литература]], 1976. — 94 с.: ил. — (Школьная библиотека) . == Хәтер == [[Файл:Памятник Никитину.JPG|thumb|228px|Воронеж ҡалаһында И. С. Никитин һәйкәле]] * Воронеж ҡалаһында 1911 йылда Никитин майҙанында скульптор И. А. Шуклин проекты буйынса шағирға һәйкәл ҡуйыла. Ҡалала шулай уҡ шағирҙың ике бюсы бар — шағирҙың йорт-музейында (1964) һәм әҙәби музейҙа (2009). * [[Воронеж]]да шағир 1846 йылдан алып йәшәгән йортта, 1924 йылда Никитиндың әҙәби-мемориаль йорт-музейы (И. С. Никитин исемендәге Воронеж өлкә әҙәби музейы) асыла. * Воронеж өлкә универсаль фәнни китапханаһы шағир исемен йөрөтә. * И. С. Никитин хөрмәтенә Воронеж ҡалаһында Никитин урамы аталған. * Шулай уҡ Красноярск, Липецк, Барнаул, Новосибирскиҙа Никитин урамдары бар. Новосибирск халҡының күбеһе урам Афанасий Никитин исемен йөрөтә тип хаталы фекер йөрөтә * Воронежда И. С. Никитин исемендәге гимназия бар. * 1949 һәм 1974 йылдарҙа СССР-ҙа И. С. Никитин һүрәте төшөрөлгән почта маркалары сығарыла. * 2011 йылда Воронеждың 425 йыллығына «Рәсәй почтаһы» И. С. Никитин һәйкәлен һүрәтләгән открытка сығарҙы (скульпторы: И. А. Шуклин). <gallery widths="150" heights="200" class="center" caption="[[СССР]] почта маркалары"> Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1441 stamp (125th anniversary of the birth of Ivan Savvich Nikitin, Russian poet (1824-1861). l. S. Nikitin (after Pyotr Borel)).jpg|alt=1949 йыл, номинал 40 тин.|<small>[[1949 йыл]], номиналы 40 тин.</small> Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1442 stamp (125th anniversary of the birth of Ivan Savvich Nikitin, Russian poet (1824-1861). l. S. Nikitin (after Pyotr Borel)).jpg|alt=1949 год, номинал 1 руб.|<small>[[1949 йыл]], <br> номиналы 1 һум.</small> Файл:1974 CPA 4419.jpg|alt=1974 год, номинал 4 коп.|<small>[[1974 йыл]], <br> номиналы 4 тин.</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Библиографияһы == * ''Де-Пуле М. Ф.'' Биография И. С. Никитина. — Воронеж, 1869. * {{ВТ-ЭСБЕ|Никитин, Иван Саввич|[[Иванов, Иван Иванович (историк)|Иванов И. И.]]}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003697328?page=1 ''Камов И. М.'' Содержание и характер поэзии И. С. Никитина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174410/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003697328?page=1 |date=2022-07-15 }}. — Варшава: тип. Варш. учеб. окр., 1901. — [2], 242 с. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003792154?page=1 ''Кудринский Ф. А.'' И. С. Никитин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174241/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003792154?page=1 |date=2022-07-15 }}: [По поводу пятидесятилетия со дня его смерти 16 окт. 1861 г.]. — Вильна: тип. А. Г. Сыркина, 1912. — 22 с. * И. С. Никитин. Статьи и материалы. К 100-летию со дня смерти. — Воронеж, 1962. * И. С. Никитин: указ. литературы (1918—1973) / Сост. Е. Д. Медведицына. — Воронеж, 1974. * {{БРЭ|автор=[[Коровин, Владимир Леонидович|Коровин В. Л.]]|заглавие= Никитин, Иван Саввич|ссылка=https://bigenc.ru/literature/text/2268226|Том=22|год=2013|страницы=719—720|ref=Коровин}} * ''Кольцова Л. М., Чуриков С. А., Винтер М. В''. Крылатое слово И. С. Никитина. Опыт словаря. — Воронеж, 2019. — 152 с. * ''Кузнецов В. И''. Иван Саввич Никитин: кн. для учащихся ст. кл. сред. шк. — Москва: Просвещение, 1991. — 159 с.: ил. — (Биография писателя). * [https://web.archive.org/web/20220715174240/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003708058?page=1 ''Рождествин А. С.'' Жизнь и поэзия Никитина] / [Соч.] А. Рождествина. 1901. — Казань: типо-лит. Ун-та, 1902. — 56 с. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003785262?page=1 ''Степанов М. М.'' Иван Саввич Никитин, его отношение к православной церкви и религиозно-нравственные стихотворения: (По случаю исполнившегося 16 окт. 1911 г. пятидесятилетия со дня кончины поэта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174413/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003785262?page=1 |date=2022-07-15 }} / [Свящ. М. Степанов]. — Казань: Центр. тип., 1911. — 28 с. * ''Тонков В. А''. И. С. Никитин: очерк жизни и творчества. — Москва: Просвещение, 1968. — 128 с. — (Б-ка словесника). * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003786717?page=1 ''Чешихин-Ветринский В. Е.'' Жизнь и стихотворения Ивана Саввича Никитина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715174411/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003786717?page=1 |date=2022-07-15 }} / [Сост.] Ч. Ветринский. — Москва: С. Дороватовский и А. Чарушников, 1911. — 80 с. * «Я Руси сын!..»: К 150-летию со дня рождения И. С. Никитина / Сост. О. Г. Ласунский, Авт. гравюр на дереве А. Бучнев. — Воронеж: Центрально-Черноземное кн. изд-во, 1974. — 228 с.: ил. {{Навигация|Тема=Иван Никитин}} == Һылтанмалар == * {{lib.ru|http://az.lib.ru/n/nikitin_i_s/}} * [http://stihipoeta.ru/poety-zolotogo-veka/ivan-nikitin/ Иван Никитин стихи] на [http://stihipoeta.ru/ Stihipoeta.ru] {{ВС}} {{PD-писатель}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Воронежда тыуғандар]] [[Категория:Воронеж шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Воронеждың шағирҙары һәм яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1824 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1861 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Воронежда вафат булғандар]] [[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Похороненные на Новостроящемся кладбище]] 8vrqbbvf42t1fdack4x172it66z8dl1 0 184726 1309679 1203793 2026-11-09T13:24:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309679 wikitext text/x-wiki ''' Миһранов''' — ир-ат фамилияһы. Миһран исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла. ''' Миһранова''' — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы. * [[Миһранов Рәйес Һаҙый улы]] ([[1 июнь]] [[1926 йыл]] — [[1970 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1960 йылдан [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала һәм [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеттары секретары; 1963—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4–6-сы сығаралыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. ВЛКСМ-дың XXIII съезы делегаты (1958). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1959, 1966) ордены кавалеры. * [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] ([[6 март]] [[1964 йыл]]) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). * [[Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы]] ([[1924]]—[[2005]]) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1972) кавалеры. * [[Миһранов Искәндәр Абрар улы]] ([[1 декабрь]] [[1939 йыл]]) — мәғариф ветераны, тарих уҡытыусыһы, ауыл хәбәрсеһе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, һәүәҫкәр йырсы һәм ҡурайсы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың мәғариф отличнигы, [[Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы]] лауреаты (1997). * [[Миһранов Әнүәр Низам улы]] (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. [[1962 йыл|1962]]—[[1966 йыл]]дарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе. * [[Миһранов Рауил Зариф улы]] ([[24 июль]] [[1941 йыл]]) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе<ref>[http://реальные-дела.рф/area.aspx?id=2436 Илькинеевский сельсовет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819174838/http://xn----7sbbpcbc8bep3a0ll.xn--p1ai/area.aspx?id=2436 |date=2025-08-19 }}</ref>. ---- == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Фамилиялаштар исемлеге}} 67r3dn02hn6odi1l256qoua28lzjz9i 0 184914 1309866 1301076 2026-11-10T04:15:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309866 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = | изображение = E Primakov 03.jpg | описание изображения = Евгений Примаков 1997 йылда | ширина = 240px | должность = Рәсәй Федерацияһының Сауҙа-сәнәғәт палаьаһы Президенты]] | флаг = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | флаг2 = Flag of Russia.svg | периодначало = 14 декабрь, 2001 | периодконец = 4 март, 2011 | предшественник = Смирнов Станислав Алексеевич | преемник = Катырин Сергей Николаевич | должность_2 =Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышның III саҡырылышы депутаты | флаг_2 = Emblem of the State Duma of the Russian Federation.png | флаг2_2 = Flag of Russia.svg | периодначало_2 = 18 ғинуар, 2000 | периодконец_2 = 2001 | должность_3 = Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе | порядок_3 = 3 | флаг_3 = Government.ru logo.svg | флаг2_3 = Flag of Russia.svg | периодначало_3 = 11 сентябрь, 1998 | периодконец_3 = 12 май, 1999 | предшественник_3 = Кириенко Сергей Владиленович<br>[[Черномырдин Виктор Степанович]] <small>(вазифа башҡарыусы)</small> | преемник_3 = Степашин Сергей Вадимови | президент_3 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] | должность_4 = [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы]] | флаг_4 = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg | флаг2_4 = Flag of Russia.svg | периодначало_4 = 9 ғинуар, 1996 | периодконец_4 = 11 сентябрь, 1998 | предшественник_4 = Козырев Андрей Владимирович | преемник_4 = Иванов Игорь Сергеевич | премьер_4 = [[Черномырдин Виктор Степанович]]<br>[[Кириенко Сергей Владиленович]]<br>[[Черномырдин Виктор Степанович]] </small>вазифа башҡарыусы)</small> | президент_4 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] | должность_5 = Рәсәй Федерацияһы Тышҡы разведка хеҙмәте директоры | флаг_5 = Russian Foreign Intelligence Agency.png | флаг2_5 = Flag of Russia.svg | периодначало_5 = 26 декабрь, 1991 | периодконец_5 = 9 ғинуар, 1996 | предшественник_5 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе СССР ЦСР Директор</small> | преемник_5 = Трубников Вячеслав Иванович | должность_6 = СССР Үҙәк разведка хеҙмәте директоры | флаг_6 = Emblema KGB.svg | флаг2_6 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_6 = 6 ноябрь | периодконец_6 = 26 декабрь. 1991 | предшественник_6 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе начальник СССР КГБ-ның Беренсе баш идаралығы</small> | преемник_6 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе Рәсәй Федерацияһының СВР Директоры</small> | должность_7 = СССР Дәүләт именлеге комитетының беренсе баш идаралығы начальнигы | флаг_7 = Emblema KGB.svg | флаг2_7 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_7 = 30 сентябрь | периодконец_7 = 6 ноябрь, 1991 | предшественник_7 = Шебаршин Леонид Владимирович<br>Гургенов Вячеслав Иванович<small>(и. о.)</small> | преемник_7 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе СССР ЦСР Директоры</small> | должность_8 = КПСС ҮК Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат | флаг_8 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | флаг2_8 = КПСС.svg | периодначало_8 = 20 сентябрь, 1989 | периодконец_8 = 13 июль, 1990 | должность_9 = Союздың Юғары Советы Рәйесе | флаг_9 = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg | флаг2_9 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_9 = 3 июнь, 1989 | периодконец_9 = 31 март, 1990 | предшественник_9 = Христораднов Юрий Николаевич | преемник_9 = Лаптев Иван Дмитриевич | отец = | мать = Анна Яковлевна Примакова<br>(1896—1972) | супруга = Лаура Васильевна Харадзе<br>(1930—1987);<br>Ирина Борисовна Примакова<br>(род. 1952) | дети = улы Александр һәм ҡыҙы Нана | годы службы = 1991—1996 | принадлежность = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Россия}} | род войск = [[Файл:Flag of Foreign Intelligence Service (Russia) 2009.gif|border|22px]] [[Служба внешней разведки Российской Федерации|СВР России]] | партия = [[Коммунистическая партия Советского Союза|КПСС]] <small>(1959—1991)</small>,<br>[[Отечество — Вся Россия|ОВР]] <small>(2000—2001)</small> | учёное звание = {{Учёное звание||0}} (1972);<br>{{Учёное звание|АН СССР|0}} (1979);<br>{{Учёное звание|РАН|0}} (1991) | профессия =шәрҡиәтсе, ғәрәпсе, разведчик<ref name="The_Econ_Jul_18_2015" /> | вероисповедание = православие | место работы = РФ ТПП | награды = {{Ряд|{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}}}} {{Ряд|{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}|{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени|1995}}}} {{Ряд|{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}|{{Орден Почёта}}|{{Орден Трудового Красного Знамени}}|{{Орден Дружбы народов}}}} {{Ряд|{{Орден Знак Почёта}}|{{Медаль В память 850-летия Москвы}}|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}|{{Медаль Ветеран труда}}}} {{Ряд|{{Орден князя Ярослава Мудрого V степени}}|{{Орден Достык 1 степени}}|{{Орден Данакер}}}} {{Ряд|{{Большой Крест 1 степени ордена Почёта за Заслуги перед Австрией}}|{{Большой крест ордена Бернардо О’Хиггинса}}|{{Орден Звезды Иерусалима}}}} {{Ряд|{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}|{{Орден Республики (ПМР)}}|{{Медаль 20 лет независимости РК}}}} {{Ряд|{{Орден Дружбы (Таджикистан)}}|{{Государственная премия России (2004)|2013}}|{{Государственная премия СССР|1980}}|{{Премия ФСБ}}|{{Большая медаль Ломоносова|2008}}}}{{Ряд|{{Орден Славы и Чести}}|{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}|{{Орден Аль-Фахр 1 степени}}}} {{Ряд|[[Файл:KemerovoOrden1.jpg|29px|link=Орден «Ключ дружбы»]]|{{Герой Кузбасса}}|{{Почётный гражданин Кемеровской области}}}} {{Ряд|[[Файл:Ружьё МЦ-111.JPG|120px|Именное охотничье ружьё от директора ФСБ В. В. Путина (1999)|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]]|[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Наградное оружие: два ПМ — от двух министров обороны России; другие — от директората СВР, правительства Югославии, от начальника разведки Иордании|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]]<ref>По собственному свидетельству: [https://lgz.ru/article/10668/ «Два ПСМ — от двух министров обороны России. Один пистолет — от директората Службы внешней разведки. Ещё один подарен югославами. Есть пистолет от начальника разведки Иордании»]</ref>}} {{Ряд|}} }} '''Евгений Максимович Примаков ''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, иҡтисадсы һәм [[шәрҡиәт]]се-арабист. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе (1998—1999), [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|РФ Сит ил эштәре министры]] (1996—1998), СССР-ҙың үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе (1991), Рәсәй тышҡы разведка хеҙмәте директоры (1991—1996), [[СССР Юғары Советы]] рәйесе (1989—1990). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1996)<ref>[http://www.mid.ru/bdomp/dip_vest.nsf/19c2fdee616f12e54325688e00486a45/fd3aa370363c0cd8c3256a7e00420ec3!OpenDocument журнал 05.2001 Выступление И. С. Иванова]</ref>. [[Фән докторы|Иҡтисад фәндәре докторы]] (1969), профессор (1972). Академигы СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979); ағза-корреспондент ([[1974 йыл|1974]]). [[СССР Дәүләт премияһы]] (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] лауреаты (2014). Рәсәй Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы президиумы, Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы фән һәм мәғариф буйынса Советағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе ҡарамағындағы Фәнни-эксперт советы ағзаһы, Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советының Попечителлек советы рәйесе, директор СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО — Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр Институты директоры (1985—1989). Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты (2001—2011). «РТИ» Акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе; «Меркурий-клуб» президенты, Советы рәйесе; [[Рәсәй Фәндәр академияһы|РФА-ның]] ситуацион анализлау үҙәге етәксеһе. 1959 йылдан алып 1991 йылға тиклем [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. 1986 йылдан башлап — [[КПСС Үҙәк Комитеты]] ағзалығына кандидат, 1989 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. III саҡырылыш РФ Дәүләт думаһы депутаты (2000—2001). Примаков менән бәйле һәм сәйәси лексиконға ныҡлы ингән иң билдәле ваҡиға — «Атлантика өҫтөндә боролош» («Примаков элмәге»). 1999 йылдың 24 мартында Рәсәй Хөкүмәте рәйесе рәсми визит менән Америка Ҡушма Штаттарына юллана, әммә, Югославияны бомбаға тотоу ҡарары тураһында белгәс, Атлантик океан өҫтөнән осҡан литер бортына кире боролорға бойора һәм Мәскәүгә ҡайта. Был ваҡиға, рәсми Рәсәй политологтарының киң таралған баһаһына ярашлы, «''Рәсәйҙең күп векторлы тышҡы сәйәсәткә боролоуы''», «''Рәсәй дәүләтселегенең тергеҙелеүе һәм, Рәсәй менән көс позицияһынан һөйләшергә ярамай, тигәнде донъяға тәүге тапҡыр күрһәтеүе''» булараҡ тарихҡа инде<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d47ba9a79475ab48cabb0 «Соединивший две эпохи»: какой след оставил Примаков в истории страны. Разворот над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated5>[http://ria.ru/history_comments/20110321/356280998.html РИА «Новости», Разворот над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated4>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2634457 Vesti.ru Развернувший самолёт над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated3>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/03/26/141178-razvorot-primakova.html Разворот Примакова]</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлек йылдары === Евгений Максимович Примаков 1929 йылдың 29 октябрендә Киевта (документтарға ярашлы), ҡыҙының раҫланыуына ярашлы, Мәскәүҙә тыуған<ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ фильм «Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков» на телеканале «Россия 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219150800/https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ |date=2018-02-19 }}</ref><ref>[https://rg.ru/2019/10/23/chto-cenil-s-kem-druzhil-i-chego-ne-vynosil-evgenij-primakov.html Что ценил, с кем дружил и чего не выносил Евгений Примаков]</ref>. Евгенийҙың атаһы, Е. М. Примаковтың үҙе әйтеүенсә, һуң мемуарҙарҙа Немченко фамилияһын йөрөткән, ғаиләһенән сыҡҡан, 1937 йылда репрессияланған (ГУЛАГ-та хәбәрһеҙ юғалған)<ref name="The_Econ_Jul_18_2015">[http://www.economist.com/node/21657755/print «Obituary: Yevgeny Primakov. Steel and shadows»], The Economist, Jul 18th 2015</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=nnV2osl5hPAC&pg=PT341&lpg=PT341&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Леонид Млечин «История внешней разведки». Глава «Академик спас разведку»]</ref>). Әсәһе — Анна Яковлевна Примакова (1896—1972) — улы тыуғандан һуң бер нисә көн үткәс, Тифлисҡа, туғандарына ҡайта. Тимер юл дауаханаһында акушер-гинеколог, һуңынан Тифлис иләү-трикотаж комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында эшләй<ref name=ЖЗЛ>{{книга|автор=Леонид Млечин |заглавие=Примаков|серия = ЖЗЛ|место = М.|издательство = Молодая гвардия| год =2017|страниц =528|издание = 2-е изд|isbn= 978-5-235-03846-2 , 978-5-235-03950-6}}</ref>. Примаковтың бала сағы һәм йәшлеге был ҡалала үтә, әсәһе менән Ленинград урамындағы 10-сы бүлмәлә йәшәй (хәҙер урам Санкт-Петербург урамы тип үҙгәртелгән)<ref name=ЖЗЛ />. 14-се урта мәктәптә (Ниношвили урамы) уҡыған<ref>[https://noev-kovcheg.ru/mag/2018-05/6158.html «Ноев Ковчег» № 5 (304) май 2018 г. МЫ «ВЫШЛИ» ИЗ ШКОЛЫ № 14]</ref>. Е. М. Примаковтың хәтирәләре буйынса, әсәһе яғынан өләсәһе, атаһының — тирмән хужаһының теләгенә ҡарамаҫтан, ябай хеҙмәткәргә кейәүгә сыҡҡан. Һуңыраҡ улар Тифлиста йәшәй, уның ире Төркиәлә юл төҙөлөшөндә подрядсы вазифаһын үтәгәндә, талаусылар менән алышта һәләк була<ref>[https://iknigi.net/avtor-evgeniy-primakov/95892-vstrechi-na-perekrestkah-evgeniy-primakov/read/page-1.html Читать книгу Встречи на перекрёстках Евгения Примакова: онлайн чтение — страница 1]</ref>. Е. М. Примаковтың бер туғаны — Александр Яковлевич Примаковтың (1898—1938) тәфтиш эше материалдарында уның йәһүд, мещандарҙан һәм Тифлистан булыуы билдәләнгән<ref name="Открытый список">[https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898) Открытый список]</ref>. 1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы Әзербайжан хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда туберкулёздың башланғыс стадияһы асыҡлана. 1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне. 1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда башланғыс стадиялағы туберкулёз табыла<ref name=mlechin>[https://books.google.com/books?id=nnV2osl5hPAC&pg=PT341&lpg=PT341&dq= Леонид Млечин «История внешней разведки»]</ref><ref>{{книга |автор=Примаков Е. М. |заглавие=Встречи на перекрёстках |ссылка= |isbn=978-5-227-05739-6}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_%28%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3%29 |title=Бакинское военно-морское подготовительное училище |access-date=2022-01-01 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924062708/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_(%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3) |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924062708/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_(%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3) |date=2015-09-24 }}</ref>. 1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне<ref name="Коммерсант">{{статья |автор=Ирина Попович |заглавие=Тбилисские тайны Евгения Примакова |ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2286092 |издание=Коммерсант |место=Москва |год=1998}}</ref>. === Карьераһының башы === Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлеген (1953), артабан МДУ-ның иҡтисад факультеты аспирантураһын (1956) тамамлаған<ref name="svr.gov.ru">{{Cite web |url=http://svr.gov.ru/history/pr.htm |title=Примаков Евгений Максимович<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2014-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317185505/http://svr.gov.ru/history/pr.htm |archivedate=2015-03-17 |deadlink=yes }}</ref>. Примаков институтта ғәрәп теле буйынса дәүләт имтиханын «өслө» билдәһенә бирә һәм артабан үҙенең телде кәрәгенсә камиллыҡта белмәүен баһалай<ref>Марина Завада, Юрий Куликов. «Я много проскакал, но не осёдлан»: тридцать часов с Евгением Примаковым. М.: Российская газета, 2009, с. 20.</ref>. {{начало цитаты}}Әгәр ниндәйҙер етди һөйләшеүҙәр алып барһам, мин һәр ваҡыт тәржемәсе менән файҙаландым. Минең инглиз теле ғәрәп теленән күпкә яҡшыраҡ. Арафат менән икебеҙ генә ҡалғанда, инглизсә һөйләшә инем. Хөсәйен инглиз телен насарыраҡ белә ине, шунлыҡтан тәржемәсе ярҙамын да файҙаландым<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/sorokina/41296 |title=В круге СВЕТА. 21 января 2006}}</ref>.{{конец цитаты}} 1956 йылда Примаков СССР Фәндәр Академияһы Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭКО) өлкән ғилми хеҙмәткәре була. Сит илдәргә радиотапшырыуҙар буйынса баш идаралыҡтың ғәрәп редакцияһы баш мөхәррире Сергей Каверин саҡырыуы буйынса Примаков был редакцияға эшкә килә<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=323765 Примаков Евгений Максимович]</ref>. 1956 йылдан 1962 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһында хәбәрсе, яуаплы мөхәррир, баш мөхәррир урынбаҫары, ғәрәп илдәренә тапшырыуҙар әҙерләүҙең баш мөхәррире булып эшләй<ref name="svr.gov.ru" />. 1957 йылда беренсе тапҡыр көнбайышҡа сәйәхәт ҡыла — Урта диңгеҙ буйлап круизға сыға<ref name=autogenerated1>[https://lgz.ru/article/10668/ «Персона»] «Литературная газета» № 44, 28 октября 2009</ref>. 1959 йылда «Айырым ғәрәп илдәренә капитал экспорты — монополь юғары табыш тәьмин итеү сараһы» («Экспорт капитала в некоторые арабские страны — средство обеспечения монопольно высоких прибылей») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, иҡтисади фәндәр кандидаты<ref name="ap">[https://web.archive.org/web/20160310165357/http://www.vsp.ru/politic/1999/10/06/338143 Академик Примаков] «Восточно-Сибирская правда», 6 октября 1999</ref>, иҡтисад фәндәре кандидаты. 1962 йылдың сентябренән декабргә тиклем — ИМЭМО-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1962 йылда КПСС Үҙәк Комитетының Пропаганда һәм агитация бүлеге кураторҙары менән конфликт арҡаһында үҙ теләге менән эштән китеүе тураһында ғариза яҙа<ref name="ap" />. === Яҡын Көнсығыш === 1962 йылдан Примаков, Ҡаһирәлә дүрт йыл йәшәп, «Правда» гәзитендә Азия һәм Африка илдәре бүлегенең әҙәби хеҙмәткәре, күҙәтеүсеһе<ref name="svr.gov.ru" />, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1965 йылдан Яҡын Көнсығыштағы "Правда"ның үҙ хәбәрсеһе булып эшләй<ref name="svr.gov.ru" />. Яҡын Көнсығышта эшләгәндә сәйәсмәндәр: Йософ Зуэйн, Жафар Нимейри менән осраша<ref group="прим.">В некрологе британского еженедельника [[The Economist]] утверждалось, что на Ближнем Востоке Примаков занимался «чем угодно, только не журналистикой» и, формально находясь в кадрах [[Первое главное управление КГБ СССР|внешней разведки КГБ]] (агентурный псевдоним «Максим»), поставлял информацию напрямую высшему руководству КПСС — [http://www.economist.com/node/21657755/print «Obituary: Yevgeny Primakov. Steel and shadows»], [[The Economist]], Jul 18th 2015)</ref>. 1970 йылдың яҙында Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты директоры Николай Иноземцев Примаковты үҙенең беренсе урынбаҫары итеп саҡыра{{sfn|Л. Млечин|2015|с=57}}. <!--В 1969 году во время поездки в [[Багдад]] познакомился с [[Саддам Хусейн|Саддамом Хусейном]], позже познакомился с одним из его приближённых людей — [[Тарик Азиз|Тариком Азизом]], который на тот момент был главным редактором газеты «Al-Thawra». В этот период он совершил много поездок на север [[Ирак]]а, часто посещал зимнюю резиденцию лидера [[курды|курдских]] повстанцев [[Барзани, Масуд|Масуда Барзани]]. Примаков в качестве прямого канала связи был единственным советским представителем, который имел контакты с курдами на севере Ирака и принимал участие в подготовке соглашения о мире, заключённого курдским руководством и правительством Ирака в [[Багдад]]е{{sfn|Л. Млечин|2015|с=46—57}}. Примаков пытался примирить центральное правительство Ирака с курдами за счёт предоставления им автономии, права избрания собственных властей, участия в правительстве, места [[вице-президент]]а [[Ирак]]а для курда, однако ничего этого добиться не удалось, и в 1974 году вооружённая борьба курдов возобновилась{{sfn|Л. Млечин|2015|с=48}}. В 1970-е годы Примаков, как он сам рассказал в книге «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами (вторая половина XX века — начало XXI века)», по поручению ЦК КПСС участвовал в тайной дипломатии в ближневосточном регионе. В 1970 году Примаков встречался в [[Бейрут]]е с лидером Народного фронта освобождения Палестины [[Хабаш, Жорж|Жоржем Хабашем]] и передал ему рекомендацию советского руководства отказаться от захвата самолётов и превращения пассажиров в заложники{{sfn|Л. Млечин|2015|с=44}}. Летом 1971 года Примаков в качестве аналитика под прикрытием статуса специального корреспондента [[ТАСС]] изучал политическую ситуацию в [[Египт]]е, где сделал контрастирующий с мнением советского посла вывод о том, что президент [[Садат, Анвар|Анвар Садат]] в противоположность своему предшественнику взял курс на сближение с [[США]]. В июле 1971 года Примаков написал предложения по перспективам советской политики на Ближнем Востоке, где осторожно рекомендовал «некоторые инициативные шаги в направлении Израиля», с которым СССР разорвал дипломатические отношения после [[Шестидневная война|Шестидневной войны]]. Эти предложения одобрил советский руководитель [[Брежнев, Леонид Ильич|Леонид Брежнев]], что значительно укрепило авторитет Примакова в высших эшелонах власти. Решением [[Политбюро ЦК КПСС]] от 5 августа 1971 года Примакову была поручена тайная миссия по налаживанию отношений с [[Израиль|Израилем]], которую поддержали глава [[КГБ]] [[Андропов, Юрий Владимирович|Андропов]] и [[министр иностранных дел СССР]] [[Громыко, Андрей Андреевич|Громыко]], в курсе было также руководство Египта. На тот момент Примаков занимал внеиерархическую должность заместителя директора ИМЭМО АН СССР и считался «представителем общественности», что исключало протесты арабских государств, если бы информация о тайных контактах Примакова с Израилем выплыла наружу{{sfn|Л. Млечин|2015|с=41—46}}. С августа 1971 по сентябрь 1977 года Примаков несколько раз конфиденциально приезжал в [[Израиль]] или встречался с представителями израильского руководства в столице [[Австрия|Австрии]] [[Вена|Вене]]. Собеседниками Примакова были [[премьер-министр]] [[Меир, Голда|Голда Меир]], министр обороны [[Даян, Моше|Моше Даян]], министр иностранных дел [[Эвен, Абба|Абба Эвен]], после смены правительства — премьер-министр [[Рабин, Ицхак|Ицхак Рабин]], министр иностранных дел [[Алон, Игаль|Игаль Алон]], министр обороны [[Перес, Шимон|Шимон Перес]], затем премьер-министр [[Бегин, Менахем|Менахем Бегин]]. На вопросы израильтян о своих полномочиях Примаков отвечал, что «направлен в Израиль с неофициальной и конфиденциальной миссией советским руководством», однако не имеет полномочий обсуждать восстановление дипломатических отношений между СССР и Израилем. Примаков пытался убедить Израиль покинуть оккупированные в ходе [[Шестидневная война|Шестидневной войны]] 1967 года территории [[Западный берег реки Иордан|Западного берега реки Иордан]] и [[Газа|сектора Газа]], взамен предлагая гарантии безопасности Израиля со стороны СССР и Запада. Однако израильтяне были уверены, что в случае нападения арабских стран внешние гарантии, обещанные Примаковым, окажутся ничтожными и реально неосуществимыми, что завело переговоры в тупик{{sfn|Л. Млечин|2015|с=41—46}}. --> === Фәнни хеҙмәте === 1969 йылда «Мысырҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше» темаһы буйынса диссертация яҡлай, иҡтисад фәндәре докторы була. 1970 йылдың 30 апреленән 1977 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының ИМЭМО директоры урынбаҫары<ref name="svr.gov.ru" />. 1977—1985 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институты директоры<ref name="svr.gov.ru" />, 1979 йылдан — бер үк ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры. 1979 йылда СССР Фәндәр Академияһы Шәрҡиәт институтының совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереү тураһында фекерен эшкәртеүҙә ҡатнаша<ref>''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]'' [https://centrasia.org/news.php?st=1630099680 В. Жириновский об Институте востоковедения АН СССР и его директоре Е. М. Примакове в связи с вводом советских войск в Афганистан.] // ЦентрАзия.</ref>. 1985—1989 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО директоры<ref name="svr.gov.ru" />. СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад бүлеге, 1988 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр проблемалары бүлегенең академик-секретары, СССР Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы. === Сәйәси эшмәкәрлеге === [[Файл:RIAN archive 38725 Director of the USSR Central Intelligence Service Yevgeny Primakov.jpg|мини|200px|{{center|СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте директоры Е. М. Примаков, 1991 йыл}}]] 1988—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты<ref name="РБК">{{cite news|url=http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d0fe09a79472a8d24f046|title=В Москве скончался Евгений Примаков |date=2015-06-26|publisher=РБК|accessdate=2015-06-26}}</ref><ref>{{книга|автор=Dr. Harry Walter, Валерий Михайлович Мокиенко|заглавие=Большой словарь русских прозвищ|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|страницы=680|страниц=701}}</ref><ref>{{книга|автор=Колпакиди Александр |заглавие=Щит и меч.Руководители органов гос. безопасности: руководители органов государственной безопасности Московской Руси, Российскои Империи, Советского Союза и Российской Федерации : энциклопедический справочник|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2002|страницы=555|страниц=736|isbn=9785765414972}}</ref>. 1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тан СССР-ҙың халыҡ депутаты<ref>[http://www.politika.su/gos/ndsa.html Алфавитный список народных депутатов СССР. 26 марта 1989 — 26 декабря 1991]</ref> от КПСС. В 1989—1990 годах — член Верховного Совета СССР<ref name="РАН">{{Сотрудник РАН|2234|Евгения Максимовича Примакова}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160304202900/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1897866 Постановление Съезда народных депутатов СССР от 26 декабря 1990 г. N 1866-I «О сложении полномочий членов Верховного Совета СССР, обратившихся с личными заявлениями о выходе из его состава»]</ref>. 1989-[[1990 йыл]]дарҙа — СССР Юғары Советы ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы Рәйесе<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/09011.asp |title=Высшие органы государственной власти СССР |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228134233/http://knowbysight.info/1_SSSR/09011.asp |archivedate=2017-12-28 |deadlink=yes }}</ref>. 1990—1991 йылдарҙа — СССР Президент Советы ағзаһы<ref>{{Cite web |url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |title=Указ Президента СССР от 23 марта 1990 г. № 20 |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627023254/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627023254/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |date=2015-06-27 }}</ref>. М. С. Горбачёвтың яҡындары иҫәбенә ингән<ref name="ng.ru">{{cite web|author=Фёдор Бурлацкий.|date=1999-12-09|url=http://www.ng.ru/style/1999-12-09/16_years.html|title=Годы в политике|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-01-10|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. 1991 йылдың 13 мартынан СССР тарҡалғанға тиклем СССР Именлек советы ағзаһы була<ref>[http://www.worklib.ru/laws/ussr/10001457.php Указ Президента СССР от 13 марта 1991 г. № УП-1620] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627014035/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10001457.php |date=2015-06-27 }}, согласие на назначение дано [https://web.archive.org/web/20150628204114/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=3031 постановлением Верховного Совета СССР от 7 марта 1991 г. № 2010-I]</ref>. 1991 йылдың 20 авгусында В. Бакатин (шулай уҡ А. Вольский менән) менән берлектә Ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт комитетына ҡаршы Горбачёвты яҡлаған белдереү менән сығыш яһай<ref>[https://inosmi.ru/russia/20150630/228855691.html Дураки и Примаков] ИноСМИ</ref><ref>Бакатин В. В. Избавление от КГБ. — М.: Новости, 1992</ref>. 21 августа РСФСР вице-президенты Александр Владимирович Руцкой етәкселегендәге делегация составында Форосҡа Горбачёв янына Форосҡа оса<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_5268000/5268010.stm Би-би-си | Россия | Хроника путча. Часть IV]</ref>. 1991 йылдың 30 сентябренән — СССР Дәүләт именлеге комитетының Беренсе баш идаралығы (ПГУ) етәксеһе — Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/g6w.htm Указ Президента СССР от 30.09.1991 N УП-2632] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823002632/http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/g6w.htm |date=2019-08-23 }}</ref>. Һуңынан, СССР Дәүләт именлеге комитетының ПДУ-ның беренсе граждан етәксеһе булып, генераль исеменән баш тарта<ref>{{cite web|url=https://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/|title=Евгений Примаков. 85.|author=Сергей Брилёв|publisher=Вести Недели|description=2:40-3 минуты|accessdate=2015-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626165156/http://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/ |date=2015-06-26 }}</ref><ref>[https://expert.ru/russian_reporter/2015/16/primakov-pervyij/ Примаков: первый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117160659/https://expert.ru/russian_reporter/2015/16/primakov-pervyij/ |date=2020-11-17 }}</ref>. 1991 йылдың 6 ноябренән — СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/e2n.htm Указ Президента СССР от 06.11.1991 N УП-2819]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 1991 йылдың 26 декабренән 1996 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәте директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |title=УКАЗ Президента РФ от 26.12.1991 N 316 «О ДИРЕКТОРЕ СЛУЖБЫ ВНЕШНЕЙ РАЗВЕДКИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627002411/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627002411/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |date=2015-06-27 }}</ref>. 1993 йылдың сентябрендә президент Ельциндың Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу тураһындағы указын хупламауын раҫланы<ref>[http://www.kp.ru/daily/26301/3179106 Евгений Примаков: «Решил: быть до конца в упряжке»]</ref>. ==== Сит ил эштәре министры ==== 1996 йылдың 9 ғинуарында Примаков РФ сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә<ref name="min">{{Cite web |url=http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |title=Указ президента России от 09.01.1996 |accessdate=2016-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221011728/http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |archivedate=2017-12-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221011728/http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |date=2017-12-21 }}</ref>. Ул алып барған тышҡы сәйәсәт, С. Лавров фекеренсә, «Примаковтың доктриналары» тигән атамаға лайыҡ булды<ref>{{cite news|url=http://tass.ru/politika/1537769|title=Лавров: в недалёком будущем историки сформулируют такое понятие, как "доктрина Примакова"|date=2014-10-28|publisher=ТАСС|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаковты тәғәйенләү Көнбайыш илдәре тарафынан кире ҡабул ителә<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/russia/2015/06/150626_primakov_obituary|title=Евгений Примаков: либерал, консерватор и прагматик|date=2015-06-26|publisher=BBC|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Рәсәйҙең атлантизмдан күп векторлы тышҡы сәйәсәткә күсеүе Примаков исеме менән бәйле<ref name="ng.ru"/><ref name="bv754">Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 754</ref>. Примаков Рәсәйҙең, тышҡы сәйәсәтен Көньяҡ Азияла һәм Яҡын Көнсығышта үткәреү хоҡуғын һаҡлап ҡалып, Европа һәм Төньяҡ Америка илдәре менән мөнәсәбәттәрен үҫтереүҙе дауам итеү өсөн сығыш яһаны.<ref name="Пушков">{{статья|автор=Алексей Пушков|заглавие=Новый европейский порядок|издание=Новая газета|место=Москва|год=1997 год|язык=ru}}</ref>. Примаков беренселәрҙән булып Рәсәй менән Һиндостандың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген нығытырға тәҡдим итте, был БРИКС (Бразилия, Рәсәй, Һиндостан, Ҡытай, Төньяҡ Африка Республикаһы килешеүе) өсөн нигеҙ булды<ref name="Лавров">{{cite news|url=http://www.mid.ru/bdomp/brp_4.nsf/fa711a859c4b939643256999005bcbbc/4f59931a8a9b1fd5c3257d7f0047676e!OpenDocument|title=Интервью Министра иностранных дел С. В. Лаврова телекомпании ВГТРК в связи с юбилеем Е. М. Примакова, Москва, 28 октября 2014 года|date=2014-11-28|publisher=Министерство иностранных дел Российской Федерации|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаков йәш дипломатик кадрҙарҙың тышҡы сәйәси ведомствонан ситкә китеүен туҡтата алды, ул дипломаттарҙы хәрби хеҙмәт үтеүҙән азат итеүгә һәм дәүләт серен һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итерлек өҫтәмә түләүҙәргә өлгәште<ref name="Млечин1">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tWqCIqHUMQw|title=Евгений Примаков. Особая папка|author=Леонид Млечин|description=документальный фильм (см. с 10 по 13 минуты)|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаков осоронда (быға тиклем бинала башҡа ведомстволар ҙа урынлашҡан була) Смоленск майҙанындағы бина тоташ Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағына тапшырыла<ref name="Млечин1"/>. Дипломат Алексей Федотов Примаков был вазифала «Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәтен һәм уның дипломатик хеҙмәтенең дәрәжәһен ҡайтарҙы» тип билдәләне<ref>[https://czech.mid.ru/press-rel/mer_27.htm Посольство Российской Федерации в Чешской Республике]</ref>. ==== Хөкүмәт башлығы ==== 1998 йылдың 10 сентябрендә президент Борис Ельцин Примаковты Рәсәй Хөкүмәте рәйесе вазифаһына тәҡдим итә<ref name="bv742">Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 742</ref>. 1998 йылдың 11 сентябрендә Примаковтың кандидатураһын Дәүләт Думаһы раҫланы<ref name="svr.gov.ru" />, ЛДПР-ҙан тыш, 450 депутаттың 317-һе уның өсөн тауыш бирҙе. Хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләр алдынан Виктор Черномырдиндан уның беренсе урынбаҫары булыу тураһында тәҡдим ала һәм быға ризалыҡ бирә, әммә Дәүләт Думаһы Черномырдинды хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләүҙе ике тапҡыр кире ҡаға<ref name="ng.ru"/><ref name="ng.ru"/>. 16 сентябрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышында сығыш яһап, Примаков ниндәйҙер «ҡыҙыл реванш», «реформаларҙың тамамланыуы» тураһында фекер йөрөтөүҙең бер ниндәй нигеҙе лә юҡ, тип белдерҙе<ref>[http://www.mid.ru/bdomp/dip_vest.nsf/19c2fdee616f12e54325688e00486a45/50894951564a7d88c32568890028b0f6!OpenDocument журнал 10.1998 Хроника]</ref>. 1999 йылдың 24 мартында Примаков Вашингтонға рәсми сәфәр менән юллана. Ньюфаундленд утрауы янындағы Атлантика өҫтөндә<ref>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/03/26/141178-razvorot-primakova.html РАЗВОРОТ ПРИМАКОВА]</ref> ул телефон аша Американың вице-президенты Альберт Горанан Югославияны бомбаға тотоу тураһында ишетә<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=267070|title=Примаков: в бывшей Югославии всё время будет "плавающая стабильность"|publisher=Вести.Ru|accessdate=2011-08-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. Примаков сәфәрҙе дауам итмәүҙе хуп күрә, самолётты океан өҫтөндә борорға ҡуша («Примаков элмәге») һәм Мәскәүгә әйләнеп ҡайта<ref>[http://gazeta.lenta.ru/daynews/24-03-1999/03rus_kosovo.htm Реакция России на предстоящую военную операцию НАТО оказалась беспрецедентно резкой] [[Газета.Ru]], 24.03.1999.</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2015/06/26/primakov_kariera/ Как глава коалиционного кабмина подал пример политического компромисса на короткой дистанции] Lenta.ru</ref>. Премьер-министрҙың был ҡылығы йылдар буйына дауам иткән резонанс тыуҙырҙы. «Коммерсантъ» гәзите күҙәтеүсеһе В. Бородулиндың бөгөн иртән гәзиттә баҫылып сыҡҡан фекере буйынса, Примаков, журналист фекеренсә, Рәсәй иҡтисадын тергеҙеүгә ярҙам итә алырлыҡ 15 миллиард долларлыҡ кредит килешеүҙәре төҙөүҙән баш тартҡан<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/215418|title=15 000 000 000 долларов|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=1999-03-24|accessdate=2015-06-29}}</ref>.15 йыл үткәс, Примаков: «Был ниндәйҙер ҡаһарманлыҡ тип иҫәпләмәйем. Ҡыланмайым да. Бындай ҡарарҙы үҙем ҡабул иттем. Шунан һуң ғына Ельцинға шылтыратып, кире боролорға ҡарар итеүемде белдерҙем. Әгәр шундай ҡарарға килмәһәм, мин архихата эшләгән булыр инем»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5cS26tZpPEA Евгений Примаков: «Разворот над Атлантикой» был неизбежен — YouTube]</ref>. Байтаҡ политологтар фекеренсә, Примаковса «Атлантика өҫтөндә боролошо», уның сәйәси һәм премьер биографияһының үҙәк ваҡиғаһы булыуҙан тыш, тарихҡа Ельцинса алымдарҙан Рәсәйҙең яңы күп векторлы тышҡы сәйәсәтенә боролош символы булараҡ инә, аналитиктар уны «''Владимир Путиндың Мюнхен телмәренән Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына тиклем — путинса бөтә тышҡы сәйәсәтенең башланғысы булып тора''» тип атаны аналитиктар<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. 1999 йылдың 12 майында, 8 ай хөкүмәт рәйесе вазифаһында торғандан һуң, президент Ельцин Примаковты отставкаға ебәрә<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/documents/1067426 |title=УКАЗ Президента РФ от 12.05.1999 N 580 «О ПРЕДСЕДАТЕЛЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074447/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1067426 |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }}</ref>. Рәсми рәүештә отставка реформаларҙың аҡрынайыуы һәм уларға яңы импульс биреү кәрәклеге менән аңлатыла<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d47ba9a79475ab48cabb0 «Соединивший две эпохи»: какой след оставил Примаков в истории страны]</ref>. Политолог С. Кургинян Сергей Ервандович фекеренсә, Ельцин һул яҡта ярайһы уҡ таянысы булған Примаков Дәүләт Думаһында президентҡа йәки үҙенә импичмент ойошторорға тырышҡан, 2000 йылда үҙеңең дәүләт башлығы вазифаһына һайланырға ниәтләгәнен һиҙенгән — һәм был премьерҙы лоялерәк башҡа кеше менән алмаштырыу өсөн төп мотив булған<ref>[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=sch&cat=633&vip=13 КРИЗИС РОССИЙСКОЙ ВЛАСТИ. НЕСОСТОЯВШИЙСЯ ИМПИЧМЕНТ ЕЛЬЦИНА — ФИНАЛ ОЧЕРЕДНОГО ЭТАПА ЭЛИТНОЙ БОРЬБЫ И КОНСТАТАЦИЯ БЕЗУСЛОВНОЙ ТАКТИЧЕСКОЙ ПОБЕДЫ ПРЕЗИДЕНТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630171727/http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=sch&cat=633&vip=13 |date=2015-06-30 }}</ref>. Халыҡ Примаковтың отставкаһын ҡәтғи кире ҡабул итә: «Йәмәғәт фекере» фонды һорау алғандарҙың 81%-ы был хәрәкәтте хупламауын белдергән<ref name="fom0509">[https://bd.fom.ru/report/cat/pow_gov/government_primakov/o904901 Фом > Смена Кабинета: Предварительные Политические Итоги]</ref>. Шул уҡ ваҡытта һорау алыныусыларҙың күбеһе, Примаков хөкүмәте Рәсәйҙә иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлоҡҡа өлгәшә алды, тигән фекер белдерә<ref name="fom0509" />. Ельциндың икенсе президент мөҙҙәте ваҡытында Кремль менән хеҙмәттәшлек иткән политолог Глеб Павловский һөйләүенсә, Примаковтың, хөкүмәт башлығы вазифаһында бик популяр булыуы һәм бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып бара башлауы сәбәпле, Ельцин Евгений Примаковты президентлыҡҡа вариҫ булараҡ ҡарау идеяһынан баш тарта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2021/03/05/pavlovsky/|title=«Ельцин продул бы с разгромным счётом»|website=lenta.ru|accessdate=2021-03-05}}</ref>. ==== Артабанғы сәйәси тормошо ==== [[Файл:File-Leaders of the State Duma Factions 5 Jan 2000.jpg|мини|300px|{{center|Дәүләт Думаһының һәм уның II һәм III саҡырылыштарының депутат фракциялары һәм төркөмдәре лидерҙары, 2000 йыл}}]] 1999 йылдың 19 декабрендә Рәсәй Федерацияһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы рәйесе (2000—2001 йылдар)<ref name="svr.gov.ru" />. Ике срок, 2001 йылдың декабренән<ref name="svr.gov.ru" /> 2011 йылдың 21 февраленә тиклем — РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты<ref>[https://tpprf.ru/ Торгово-промышленная палата Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713220708/https://www.tpprf.ru/ |date=2022-07-13 }}</ref>. 2011 йылдың 21 февралендә РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһынан отставкаға сығыуы тураһында иғлан итә. 2011 йылдың 4 мартында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы съезында рәсми рәүештә уның президент вәкәләттәрен һалды. Сауҙа-сәнәғәт палатаһының яңы етәксеһе итеп Примаковтың урынбаҫары, Евгений Максимовичты үҙенең уҡытыусыһы тип йөрөткән Сергей Катырин һайлана<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-21|title = Сергей Катырин: «Я потерял очень близкого человека»|url = http://izvestia.ru/news/588185|publisher = Известия}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-11-01|title = Сергей Катырин: Красной нитью через всю жизнь Евгения Примакова проходила тема России, её интересы|url = http://www.gosrf.ru/news/20914/|publisher = www.gosrf.ru}}</ref>. 2012 йылдың 23 ноябренән — «РТИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе (элемтә һәм хәүефһеҙлек комплекслы системалары өлкәһендәге ҡарарҙар). Ғүмеренең һуңғы 14 йылында Примаков үҙе ойошторған "Меркурий-клуб"та, «ҙур сәйәсәт» ветерандарының рәсми булмаған һәм дуҫтарса йыйылышында рәйеслек итте, унда элекке премьер аналитик докладтар яһаны. Клубтың һәр ултырышы Примаковтың резюме яҙмаһы менән тамамланған, һуңынан уны фельдъегерь хеҙмәте президент Путинға тапшырған. Дәүләт башлығы был яҙыуҙарҙа резолюциялар яҙған һәм тейешле йөкләмәләр биргән. КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро аппараты экс-хеҙмәткәре Валерий Кузнецов мәғлүмәте буйынса, Примаков һәм Путин араһында сәйәси проблемалар буйынса даими фекер алышыуҙар булған<ref name=autogenerated7>[http://www.kp.ru/daily/26401.3/3276706/ ''Велигжанина А.'' Ельцин попросил Примакова отказаться от поста президента // Комсомольская правда. — № 28-т (26403-т). — 8—15 июля 2015.]</ref>. Юғары сәйәси даирәләрендә «Примус» ҡушаматы менән билдәле булған. Евгений Максимовичтың һуңғы тыуған көнөндә, 2014 йылдың 29 октябрендә, Рәсәй президенты Путин Примаковҡа төп бүләктәр араһында 1980 йылдарҙа етештерелгән «Рекорд 1» атамалы примус тапшырған<ref>[https://lenta.ru/news/2014/10/30/primus/ lenta.ru. Путин подарил Примакову примус]</ref>. === Фәнни эшмәкәрлеге === Илебеҙҙәге алдынғы шәрҡиәтселәренең береһе, донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә, атап әйткәндә, Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәте мәсьәләләрен комплекслы әҙерләү, халыҡ-ара конфликттар һәм көрсөктәр теорияһын һәм практикаһын өйрәнеү, донъя цивилизация процесын, глобаль проблемаларҙы, үҫешеүсе илдәрҙең социаль-иҡтисади һәм сәйәси проблемаларын тикшереү өлкәһендәге күренекле ғалим. 2008 йылдың 26 майында Евгений Примаков Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы составына ингән<ref>[https://lenta.ru/news/2008/06/02/presidium/ Евгений Примаков вошёл в состав президиума РАН.]</ref>. Рәсәй мәғариф академияһының Почётлы ағзаһы. === Вафаты һәм ерләү === [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 02.jpg|мини|300px|{{center|Е. М. Примаковты ерләү}}]] [[Файл:Primakov Novod 20170404 122132.jpg|300px|мини|Е. М. Примаковтың Новодевичье зыяратындағы ҡәбере]] Евгений Максимович Примаков 2015 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә, оҙаҡ ауырығандан һуң, бауыр яман шешенән 86-сы йәшендә вафат булды<ref name=autogenerated7 />. 2014 йылда Примаковҡа Миланда операция яһайла, һуңынан Блохин исемендәге Рәсәй онкология үҙәгендә дауалана. 2015 йылдың 3 июнендә йәнә дауаханаға эләгә<ref>Анастасия Новикова [http://www.kp.ru/online/news/2092990/ Смерть Примакова подтвердил его внук] // [[Комсомольская правда]], 26.06.2015</ref>. 2015 йылдың 26 июнендә Рәсәй Президенты Владимир Путин Примаковтың туғандарының һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашты. Шул уҡ көндө Президент «Е. М. Примаковты ерләүҙе ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуйҙы<ref>http://kremlin.ru/events/president/news/49773</ref>. 29 июндә Союздар йортоноң Колонналы залында Рәсәй президенты В. В. Путин граждандар панихидаһында сығыш яһаны. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилл Новодевичье монастырындағы Успение ғибәҙәтханаһында йыназа уҡыны<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/4138692.html Святейший Патриарх Кирилл совершил отпевание Е. М. Примакова] [[Патриархия.Ru]], 29 июня 2015.</ref>. Шул уҡ көндө, Шул уҡ көндө, Примаков үҙенең беренсе ҡатыны һәм улы менән Кунцев зыяратында ерләнергә теләк белдереүенә ҡарамаҫтан, Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында (6-сы участка) хәрби хөрмәт менән ерләнә<ref name=autogenerated7 />. Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы Е. М. Примаковты ерләү тантанаһын тура эфирҙа күрһәтте<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2634629 ВГТРК будет транслировать церемонию похорон Евгения Примакова]</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 11.jpg|мини|300px|{{center|Патриарх Кирилл һәм Владимир Путин Ирина Борисовна һәм Евгений Александрович Примаковтар менән}}]] Ике туған ағаһы (әсәһенең улы, Фәнни Яковлевна Киршенблат, ҡыҙ фамилияһы Примакова) — СССР биологы Яков Давидович Киршенблат<ref name="ap"/><ref name="gazeta.ru120706">{{cite web |url=http://www.business-gazeta.ru/article/62431 |title=Евгений Примаков: «Арабскую весну» готовили не США, это был внутренний процесс» |date=2012-07-06 |publisher=business-gazeta.ru |accessdate=2012-09-16 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=no}}</ref><ref name="Минное2007">{{книга |автор=Примаков Евгений Максимович |заглавие=Минное поле политики |издательство=Молодая гвардия |год=2007 |страницы=1—19 |страниц=380 |isbn= 5-235-02954-2, 978-5-235-03031-2}}</ref>. Әсәһе яғынан бабаһы — берҙәм Баҡы тимер юл диспансеры табибы Александр Яковлевич Примаков (1898—1938) — сәйәси золом ҡорбаны<ref name=mlechin /><ref>[http://stalin.memo.ru/names/p304.htm Расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203638/http://stalin.memo.ru/names/p304.htm |date=2016-03-04 }}</ref> 1938 йылдың 30 апрелендә Тбилисиҙа «1934 йылдың 1 декабрендә иптәш С. М. Кировты үлтергән һәм алдағы йылдарҙа (1934-37) транспортта бактериологик диверсия үткәреү юлы менән күпләп террор әҙерләгән террористик һәм диверсион-зыян килтереү ойошмаһы ағзаһы» булараҡ, тип атылған<ref>[https://books.google.com/books?id=JrIDCgAAQBAJ&pg=PT4&lpg=PT4&dq= Евгений Примаков «Встречи на перекрёстках»]</ref>. Икенсе бабаһы — журналист Иосиф Яковлевич Примаков, журналист, Тифлиста 1907—1908 йылдарҙа «Инородцы» тигән аҙналыҡ гәзит сығара, һуңғараҡ уны цензура яба<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/30803/1/Kavkaz_1907_N13.pdf Литературно-политическая газета «Кавказ» (№ 13, 17 января 1907 года)]</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/periodic/chronics/bb4/bb4-269-.htm?cmd=p Беляева Г. Ф. Именной указатель персоналий третьего тома Судьбы творцов российской науки и культуры]</ref>; «Исповедь экспроприатора» (Вести, Тифлис: Скоропечатня «Братство», 1908) китабы авторы<ref>[http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/522/4/Grishashvilis%20katalogi%203-1.pdf Каталог библиотеки-музея поэта-академика И. Г. Гришашвили]</ref><ref>По некоторым данным, погиб в боях [[Первая мировая война|Первой мировой войны]].</ref>. 1951 йылда Примаков Грузия политехник институты студенты Лаура Васильевна Харадзеға (1930—1987)<ref>[http://www.kp.ru/daily/26402.7/3277996/ Евгений Примаков-младший: Деда с сигаретой я видел лишь раз — во время его травли в 1999-м<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, [[НКВД]] генералы Гвишиани Михаил Максимовичтың ҡарауға алған ҡыҙына өйләнә. Александр Примаков (1954—1981) — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаған, Америка Ҡушма Штаттарында стажировка үткән, СССР Фәндәр Академияһының Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институты аспиранты, атаһының дуҫы Валентин Зорин уның ғилми етәксеһе булған, миокардит менән яфаланған, 1981 йылдың 1 майында йөрәк өйәнәгенән вафат булған<ref>[https://books.google.ru/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA322&lpg=PA322&dq=Примаков_Александр#v=onepage&q&f=false Самые секретные родственники — Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович — Google Книги]</ref><ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/201/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html СМЕРТЬ СЫНА — МИД.Министры иностранных дел. Внешняя политика России: от Ленина и Троцкого — до Путина и Медведева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210231739/http://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/201/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html |date=2015-12-10 }}</ref><ref>[http://www.eg.ru/daily/politics/46366/2/ Семейная тайна Евгения Примакова/Стр. 2 // Экспресс газета]</ref>. Ейәне Евгений Примаков (1976 йылда тыуған, ижади псевдонимы — Евгений Сандро), журналист<ref name=autogenerated1 />), шәрҡиәтсе<ref>{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2009/6/5/221141.html|title=Сектор Газа залили свинцом|accessdate=2011-08-04|deadlink=no}}</ref>, Россотрудничество етәксеһе, Рәсәй Федеррацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының VII саҡырылыш депутаты, Рәсәй-24 телеканалында «Халыҡ-ара күҙәтеү» тапшырыуын алып барыусы. Ҡыҙы Нана Примакова (1962 йылдың 21 ғинуарында тыуған) — һөнәре буйынса педагог-дефектолог, психолог, Рус психоаналитика йәмғиәте ағзаһы<ref name="comnarcon.com">[http://comnarcon.com/index.php?id=611 Примаков Евгений Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912163303/http://comnarcon.com/index.php?id=611 |date=2022-09-12 }}</ref><ref>[http://xn--c1arjr.xn--p1ai/graduates/primakova-nana-evgenevna/ Примакова Нана Евгеньевна<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Уның ире — академик, иммунолог, Тбилисиҙағы институт директоры Владимир Иванович Бахуташвилиҙың улы<ref name=izvestia />. Ейәнсәрҙәре Александра (1982), Мария (1997). Икенсе ҡатыны — Ирина Борисовна Бокарёва (тыумышы). 24 октябрь 1952<ref name="comnarcon.com" />), терапевт; 1989—1991 йылдарҙа — Е. М. Примаковтың шәхси табибы<ref name=izvestia>[http://izvestia.ru/news/310397 Ирина Примакова: «Мы тянули с женитьбой… только причины у каждого были свои» — Известия]</ref>. 1996—2015 йылдарҙа Скатертный тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса Мәскәүҙә йәшәгән. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. == Төп хеҙмәттәре == Евгений Примаков является автором ряда [[Монография|монографий]] и нескольких [[Мемуары|мемуарных]] книг, в числе которых: * «Страны Аравии и колониализм» (1956); * «Колониализм — злейший враг народа Саудовской Аравии» (1957); * «Международные конфликты шестидесятых и семидесятых годов» (1972, в соавт.); * «Египет: время президента Насера» (1974, 2-е изд. 1981; в соавт. с И. П. Беляевым); * «Ближний Восток: пять путей к миру» (1974); * «Энергетический кризис: подход советских учёных» (1974); * «Энергетический кризис в капиталистическом мире» (1975, редактор); * «Анатомия ближневосточного конфликта» (1978); * «Новые явления в энергетике капиталистического мира» (1979); * «Восток после краха колониальной системы» (1982); * «Восток: рубеж 80-х» (1983); * «История одного сговора: ближневосточная политика США в 70-е — нач. 80-х гг.» (1985); * «Очерки истории российской внешней разведки» (в 6 тт, 1996); * «Годы в большой политике» (1999); * «Восемь месяцев плюс…» (2001); * «Мир после 11 сентября» (2002); * «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами» (2006, 2-е изд. 2012); * «Минное поле политики» (2006); * «Мир без России? К чему ведёт политическая близорукость» (2009); * «Мысли вслух». М.: Российская газета, 2011. 207 с., 15 000 экз., ISBN 978-5-905308-03-1; * «Россия. Надежды и тревоги». М.: Центрполиграф, 2015., ISBN 978-5-227-05735-8; * «Встречи на перекрёстках». М.: Центрполиграф, 2015. 607 с., ISBN 978-5-227-05739-6; * «Ближний Восток на сцене и за кулисами. Конфиденциально». М.: Центрполиграф, 2016. 415 с., ISBN 978-5-227-05792-1. Книги Е. М. Примакова переиздавались за рубежом на китайском, итальянском, английском, болгарском, турецком, персидском, арабском, немецком, японском, греческом, сербском, македонском, румынском, французском языках. == Ҡаҙаныштарын таныу == === Дәүләт наградалары һәм премиялары === <!-- [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 06.jpg|мини|300px|{{center|Государственные награды Е. М. Примакова.}}]] [[Файл:Primakov and Medvedev 2009-10-29.jpg|мини|300px|{{center|[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Д. А. Медведев]] и Е. М. Примаков после награждения орденом «За заслуги перед Отечеством» I степени, 29 октября 2009 года.}}]] * 1975 — [[Орден Трудового Красного Знамени]]. * 1979 — [[Орден Дружбы народов]]. * 1980 — лауреат [[Государственная премия СССР|Государственной премии СССР]]. * 1982 — [[Почётные граждане Тбилиси|Почётный гражданин Тбилиси]] * 1985 — [[Орден «Знак Почёта»]]. * 1995 — [[Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени. * 1998 — Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени — ''за заслуги перед государством и большой вклад в проведение внешнеполитического курса России''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/documents/1103234 Указ Президента Российской Федерации Б. Ельцина от 12 мая 1998 года № 551.]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // graph.document.kremlin.ru</ref>. * 2001 — Благодарность Президента Российской Федерации — ''за успешное и качественное выполнение задач, связанных с налаживанием переговорного процесса по вопросу статуса [[Приднестровье|Приднестровья]]''<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/er-praktika/h1g.htm Распоряжение Президента Российской Федерации В. Путина от 6 сентября 2001 года № 491-рп «О поощрении Примакова Е. М.».] // bestpravo.com</ref>. * 2004 — [[Почётная грамота Правительства Российской Федерации]] — ''за заслуги перед государством, многолетний плодотворный труд и в связи с 75-летием со дня рождения''<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/jm-postanovlenija/x1r.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 21 октября 2004 года № 1353-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Примакова Е. М.».] // bestpravo.com</ref>. * 2004 — Почётная грамота [[Московская областная дума|Московской областной думы]] — ''за заслуги в содействии проведению социально-экономической политики органами государственной власти Московской области и в связи с 75-летием со дня рождения''<ref>[http://www.alppp.ru/law/konstitucionnyj-stroj/gosudarstvennye-nagrady--vysshie-stepeni-i-znaki-otlichija--pochetnye-zvanija/84/reshenie-mosobldumy-ot-27-10-2004--8114.pdf Решение Московской областной думы от 27 октября 2004 года № 8/114 «О награждении Почётной грамотой Московской областной думы».] // alppp.ru</ref> * 2004 — [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] — ''за большой вклад в социально-экономическое развитие Российской Федерации и многолетнюю добросовестную работу''<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor04/text04680.htm Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 29 октября 2004 года № 1373 «О награждении орденом Почёта Примакова Е. М.».] // pravo.levonevsky.org</ref><ref>[http://www.allmedia.ru/newsitem.asp?id=730022 В. Путин наградил Е. Примакова орденом Почёта.] // allmedia.ru (29 октября 2004 года)</ref>. * 2009 — Орден «За заслуги перед Отечеством» I степени — ''за выдающиеся заслуги перед государством в развитии международного сотрудничества, укреплении внешнеэкономических связей Российской Федерации и многолетнюю плодотворную научную деятельность''<ref name="kremlin">.[http://graph.document.kremlin.ru/documents/1031678 Указ Президента Российской Федерации Д. Медведева от 29 октября 2009 года № 1220 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Примакова Е. М.».]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // graph.document.kremlin.ru</ref>. * 2014 — лауреат [[Государственная премия Российской Федерации|Государственной премии Российской Федерации]] — ''за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности за 2013 год''<ref>[http://kremlin.ru/news/45884 Объявлены лауреаты Государственной премии Российской Федерации 2013 года.] // kremlin.ru</ref>. * 2014 — [[Орден Александра Невского (Россия)|Орден Александра Невского]] — ''за достигнутые трудовые успехи, многолетнюю добросовестную работу и активную общественную деятельность''<ref>[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d5142535a08ec5a338.pdf Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 25 октября 2014 года № 680 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».] // news.kremlin.ru</ref>. --> === Сит ил дәүләттәре наградалары === <!-- * [[Орден Дружбы (Таджикистан)|Орден Дружбы]] ([[Таджикистан]], 1999) * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени ([[Украина]], 27 октября 2004) — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-российских экономических и политических отношений и по случаю 75-летия со дня рождения''<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/13222004-1982 Указ Президента Украины от 27 октября 2004 года № 1322/2004 «О награждении Е. Примакова орденом князя Ярослава Мудрого»]</ref><ref>[http://www.derrick.ru/index.php?f=n&id=5314&page=482 Леонид Кучма наградил орденом президента ТПП РФ Евгения Примакова]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Орден Дружбы народов (Белоруссия)|Орден Дружбы народов]] ([[Белоруссия]], 22 марта 2005) — ''за большой личный вклад в развитие и укрепление белорусско-российских отношений''<ref>{{Cite web |url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time27/lav27337.htm |title=Указ Президента Республики Беларусь от 22 марта 2005 г. № 145 |accessdate=2010-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610120607/http://old.bankzakonov.com/d2008/time27/lav27337.htm |archivedate=2012-06-10 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.naviny.media/rubrics/politic/2005/05/08/ic_news_112_243355/print/ |title=Евгений Примаков получил из рук Лукашенко орден Дружбы народов |accessdate=2007-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110128043014/https://www.naviny.by/rubrics/politic/2005/05/08/ic_news_112_243355/print/ |archivedate=2011-01-28 |deadlink=yes }}</ref> * [[Орден «Данакер»]] ([[Киргизия]], 22 декабря 2005) — ''за значительный вклад в укрепление дружбы и сотрудничества, развитие торгово-экономических отношений между Кыргызской Республикой и Российской Федерацией''<ref>{{Cite web |url=http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=48055 |title=О награждении орденом «Данакер» Примакова Е. М. |accessdate=2007-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108183649/http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=48055 |archivedate=2009-01-08 |deadlink=yes }}</ref> * [[Орден «Достык»]] I степени ([[Казахстан]], 2007) * [[Орден Республики (ПМР)|Орден Республики]] ([[Приднестровская Молдавская Республика]], 2009)<ref>Указ Президента ПМР № 741 «О награждении Орденом Республики гражданина Российской Федерации Примакова Е. М.».</ref> * [[Орден Бернардо О’Хиггинса]] ([[Чили]], 2009)<ref>[https://tpprf.ru/ru/news/3384/ Церемония награждения Президента ТПП России Евгения Примакова Орденом Освободителя Бернардо О’Хиггинса степени «Большой крест»]</ref> * Орден «Солидарность» ([[Куба]], 2010)<ref>[https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=781&t=30278#p389630 Орден «Солидарность» — Forum FALERISTIKA.info<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rg.ru/2010/01/25/primakov.html Орден для Примакова]</ref> * Юбилейная медаль «20 лет независимости Республики Казахстан» (2012) * Орден Звезды Иерусалима ([[Палестинская национальная администрация]], 2014)<ref>[http://ippo.ru/news/2014/06/stepaschin-orden-pslestina Президент Палестины Махмуд Аббас вручил ордена членам ИППО]</ref>. --> === Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең наградалары === <!-- * [[Орден «Ключ дружбы»]] ([[Кемеровская область]], 8 июня 2004)<ref name="Кемерово">[https://nsn.fm/hots/hots-tuleev-svoey-nepreklonnoy-voley-primakov-zasluzhil-priznatelnost-shakhtyerov-kuzbassa Тулеев: Своей непреклонной волей Примаков заслужил признательность шахтёров Кузбасса]</ref> * [[Герой Кузбасса]] ([[Кемеровская область]])<ref name="Кемерово" /> * [[Почётный гражданин Кемеровской области]] ([[Кемеровская область]])<ref name="Кемерово"></ref> --> === Халыҡ-ара ойошмалар наградалары === <!-- * 2014 — Медаль «За укрепление парламентского сотрудничества» (27 ноября 2014, [[Межпарламентская ассамблея СНГ]]) — ''за особый вклад в развитие парламентаризма, укрепление демократии, обеспечение прав и свобод граждан в государствах — участниках Содружества Независимых Государств''<ref>{{Cite web |url=https://iacis.ru/upload/iblock/6ac/inf62_i_ii.pdf |title=Постановление Совета Межпарламентской Ассамблеи государств — участников Содружества Независимых Государств от 27 ноября 2014 года № 51 «О награждении медалью Межпарламентской Ассамблеи государств — участников Содружества Независимых Государств „За укрепление парламентского сотрудничества“» |access-date=2019-08-06 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620080040/http://iacis.ru/upload/iblock/6ac/inf62_i_ii.pdf |deadlink=yes }}</ref> * 2001 — Грамота Содружества Независимых Государств (1 июня 2001, [[Совет глав государств СНГ]]) — ''за активную работу по укреплению и развитию Содружества Независимых Государств''<ref>[http://www.lawmix.ru/abro/3731 Протокольное решение Совета глав государств СНГ «О награждении Грамотой Содружества Независимых Государств» (принято в г. Минске 1 июня 2001 года).] // lawmix.ru</ref>. * 1999 — Медали Николая Рериха, Елены Рерих и Святослава Рериха за поддержку и помощь общественному музею им. Н. К. Рериха в Москве. --> === Конфессиональ наградалары === <!-- * 2009 — [[Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] I степени ([[РПЦ]], 29 октября 2009) — ''за многолетнюю плодотворную общественную деятельность и государственные заслуги''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/924533.html Академику Е. М. Примакову вручён орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени.] // patriarchia.ru (29 октября 2009 года)</ref>. * 2012 — [[Орден «Аль-Фахр»]] I степени (высшая награда [[Совет муфтиев России|Совета муфтиев России]]) — ''за выдающийся вклад в дело плодотворного служения многонациональному российскому обществу, укрепления сотрудничества между народами Российской Федерации и арабо-мусульманского мира, а также развитие отечественной школы исламоведения и подготовку квалифицированных кадров учёных-востоковедов''<ref>[http://www.muslim.ru/articles/115/1346/ В знак особого признания. Председатель Совета муфтиев России муфтий шейх Равиль Гайнутдин наградил выдающегося российского политического и общественного деятеля академика РАН Евгения Максимовича Примакова почётным орденом «Аль-Фахр» I степени.] // muslim.ru (7 марта 2012 года)</ref><ref>[http://www.muslim.ru/articles/110/1103/?sphrase_id=6598 Применить общемировые тенденции в преломлении к потребностям российской уммы. 7 марта 2012 года председатель Совета муфтиев России муфтий Равиль Гайнутдин вручил Евгению Примакову Орден почёта «Аль-Фахр» I степени.] // muslim.ru (5 апреля 2012 года)</ref>. * 2014 — [[Орден Славы и Чести]] I степени [[Российская православная церковь|Российской православной церкви (РПЦ)]] (29 октября 2014 года) — ''во внимание к трудам и в связи со знаменательной датой''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3815342.html Поздравление Святейшего Патриарха Кирилла Е. М. Примакову с 85-летием со дня рождения.] // patriarchia.ru (29 октября 2014 года)</ref>. --> === Ведомство наградалары === [[Файл:RIAN archive 774500 Yevgeny Primakov's award.jpg|мини|300px|{{center| [[Памятная медаль А. М. Горчакова]]}}]] <!--* 2001 — [[Памятная медаль А. М. Горчакова]] [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Министерства иностранных дел Российской Федерации]] (апрель 2001 года) — ''«за заслуги в укреплении мира и развитии международного сотрудничества, утверждении общечеловеческих идеалов и гуманитарных ценностей, а также достижений в дипломатической деятельности»''<ref>[http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/b3d4f4566a00e34343256cc4003a99fd/ee690ec3abfd889e43256cc5003ec0a1?OpenDocument Памятная медаль А. М. Горчакова.] {{Wayback|url=http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/b3d4f4566a00e34343256cc4003a99fd/ee690ec3abfd889e43256cc5003ec0a1?OpenDocument |date=20151210213105 }} Официальный сайт [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Министерства иностранных дел Российской Федерации]] // archive.mid.ru</ref>. * 2008 — [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова]] [[Российская академия наук|Российской академии наук (РАН)]] — ''за выдающийся вклад в развитие общественных наук''<ref>[http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru Большая золотая медаль РАН имени М. В. Ломоносова.] // ras.ru</ref>. --> === Йәмғиәт премиялары === * 1974 — лауреат Международной премии имени [[Гамаль Абдель Насер|Гамаля Абделя Насера]]. * 1983 — лауреат Премии имени [[Авиценна|Авиценны]]. * 1990 — лауреат Премии [[Кеннан, Джордж Фрост|Джорджа Кеннана]]. * 2000 — лауреат Международной премии имени [[Гроций, Гуго|Гуго Гроция]] — ''за огромный вклад в развитие международного права и за создание доктрины многополярного мира''. * 2002 — лауреат Национальной премии бизнес-репутации «Дарин» Российской академии бизнеса и предпринимательства (РАБиП). * 2003 — лауреат Международной премии «Золотой водолей» в номинации «За честь и достоинство»<ref>[http://www.gold-brand.ru/article_26.html Лауреаты Международной премии «Золотой водолей».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110416041809/http://www.gold-brand.ru/article_26.html |date=2011-04-16 }} // gold-brand.ru</ref>. * 2009 — лауреат премии Союза журналистов России «[[Золотое перо России]]» (2009) за книгу «Мир без России?»<ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/news/572492-echo.html|title=Евгений Примаков удостоен сегодня главной национальной журналистской премии «Золотое перо России» за свою книгу «Мир без России?»|date=2009-02-13|publisher=[[Эхо Москвы]]|accessdate=2016-11-21}}</ref>. * 2012 — лауреат [[Демидовская премия|Демидовской премии]] в области [[Общественные науки|общественных наук]] — ''«за выдающийся вклад в развитие международных отношений и позиционирование России в современном мире»''. * 2015 — лауреат пятой Премии «Виват — Победа!» ([[Россия]]) — ''за заслуги перед Отечеством''<ref>[http://vivat-pobeda.ru/лауреаты-премии.html#l2015 Лауреаты Премии «Виват — Победа!» 2015 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210222744/http://vivat-pobeda.ru/%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8.html#l2015 |date=2015-12-10 }} // vivat-pobeda.ru</ref>. Премия не имеет денежного вознаграждения. Лауреатам вручают [[диплом]], икону [[Георгий Победоносец|Святого Георгия Победоносца]] и офицерскую [[Шашка (оружие)|шашку]]<ref>[http://360tv.ru/news/ceremonija-vruchenija-premii-vivat-pobeda-sostojalas-v-moskve-23724 ВИДЕО. Новости. Церемония вручения премии «Виват Победа» состоялась в Москве.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210214430/http://360tv.ru/news/ceremonija-vruchenija-premii-vivat-pobeda-sostojalas-v-moskve-23724 |date=2015-12-10 }} Телеканал «[[360° Подмосковье]]» // 360tv.ru (25 мая 2015 года)</ref>. --> == Мауығыуҙары == Болел за московский [[футбол]]ьный клуб «[[Спартак (футбольный клуб, Москва)|Спартак]]»{{source-ref|Q63860481}}. Увлекался коллекционированием бабочек — [[Лепидоптерология|лепидоптерофилией]]{{Нет АИ|28|3|2020}}. == Хәтер == [[Файл:Мемориальная доска на доме, где жил Евгений Примаков.jpeg|thumb|left|Е. М. Примаков йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ]] [[Файл:Monument to Yevgeny Primakov.JPG|thumb|Мәскәүҙә РФ Сит ил эштәре министрлығы бинаһы эргәһендә Евгений Примаков һәйкәле]] [[Файл:Дом в Скатертном переулке, где жил Евгений Примаков.jpeg|thumb|Скатертный тыҡрығы, 3. Был йортта 1996—2015 йылдарҙа Евгений Примаков йәшәгән]] <!-- * «[[Примаковские чтения]]» — Международный форум экспертов, дипломатов и политиков, посвящённый памяти Евгения Максимовича Примакова. Организатор — [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН]] [[Институт мировой экономики и международных отношений имени Е. М. Примакова РАН|(ИМЭМО)]] при поддержке ПАО «Центр международной торговли», Торгово-промышленной палаты Российской Федерации и ряда других организаций. Мероприятие проводится ежегодно с 2015 года<ref>{{cite web|url=https://www.imemo.ru/Primakov_Readings|title=Примаковские чтения|publisher=www.imemo.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-01|title=Сергей Катырин: Красной нитью через всю жизнь Евгения Примакова проходила тема России, её интересы|url = http://tpprf.ru/ru/news/sergey-katyrin-krasnoy-nityu-cherez-vsyu-zhizn-evgeniya-primakova-prokhodila-tema-rossii-eye-interes-i106625/|publisher = tpprf.ru}}</ref>. * 4 декабря 2015 года учреждены десять персональных стипендий имени Е. М. Примакова для студентов [[МГУ]] и десять персональных стипендий для студентов [[МГИМО]]<ref name=autogenerated2>[http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201512040027.pdf Указ Президента Российской Федерации об увековечении памяти Е. М. Примакова]</ref> * Летом 2015 г. имя присвоено [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН|Институту мировой экономики и международных отношений РАН]]. Также РАН учредила золотую медаль имени Е. М. Примакова, присуждаемую за выдающиеся научные достижения в области мировой экономики и международных отношений<ref>[http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=7037c8b2-c7c2-4d80-b34b-b19cbd0f3b61 Постановление Президиума РАН № 115 от 17.05.2016]</ref> * С 2017 года имя Примакова носит гимназия в [[Одинцовский район|Одинцовском районе]] Московской области<ref>[http://ogprim.ru/ Гимназия Примакова<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * В апреле 2016 г. имя Примакова присвоено вновь образованной улице в Ленинском районе города [[Список улиц Махачкалы|Махачкала]]<ref>[http://www.mkala.ru/info/documents/resolutions/2016/04/11/resolutions_4080.html ПОСТАНОВЛЕНИЕ от 11 апреля 2016 г. № 314 О присвоении имени Примакова вновь образованной улице в Ленинском районе г. Махачкалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109204041/https://www.mkala.ru/info/documents/resolutions/2016/04/11/resolutions_4080.html |date=2020-11-09 }}</ref>. * 16 марта 2016 года МИД России была учреждена медаль Примакова. * 26 июня 2016 года на Новодевичьем кладбище открыт памятник Е. М. Примакову работы скульптора Микаэла Согояна<ref>[https://tass.ru/obschestvo/3402852 Памятник Евгению Примакову открыт на Новодевичьем кладбище]</ref>. * В ноябре 2016 года мемориальную доску Евгению Примакову установили на доме 3 в Скатертном переулке, где жил политик. * В 2017 году научно-исследовательское судно Western Neptune, приобретённое «[[Росгеология|Росгеологией]]», было переименовано в «Академик Примаков»<ref>{{cite web |author= |url=https://tass.ru/transport/4691333 |title=Новейшее сейсморазведочное судно Росгеологии в Мурманске назвали в честь Евгения Примакова |lang=ru |website=ТАСС |publisher= |date=2017-10-31 |accessdate=2020-12-13}}</ref>. * Имя «Евгений Примаков» присвоено в 2018 году [[Ледоколы России|ледоколу]] «[[Совкомфлот]]а» проекта Aker ARC 121<ref>[https://ria.ru/society/20180203/1513913675.html Ледокольному судну в Петербурге присвоили имя Евгения Примакова] // [[РИА «Новости»]], 03.02.2018</ref>. * В 2018 году санаторию «Правда» Службы внешней разведки РФ присвоено почётное наименование «имени Е. М. Примакова»<ref>[http://ips.pravo.gov.ru/?docbody=&link_id=89&nd=102665301&intelsearch= Присвоить федеральному казённому учреждению «Санаторий „Правда“ Службы внешней разведки Российской Федерации» почётное наименование «имени Е. М. Примакова» и впредь именовать его — федеральное казённое учреждение «Санаторий „Правда“ имени Е. М. Примакова Службы внешней разведки Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627111813/http://ips.pravo.gov.ru/?docbody=&link_id=89&nd=102665301&intelsearch= |date=2022-06-27 }}</ref>. * В 2019 году Благотворительный фонд Торгово-промышленной палаты РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е. М.<ref>{{Cite news|title=Благотворительный фонд ТПП РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е.М.|author=ТПП РФ|url=https://tpprf.ru/ru/news/blagotvoritelnyy-fond-tpp-rf-pereimenovan-v-fond-pomoshchi-detyam-imeni-primakova-e-m-i314290/|website=|date=2019-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705083840/https://tpprf.ru/ru/news/blagotvoritelnyy-fond-tpp-rf-pereimenovan-v-fond-pomoshchi-detyam-imeni-primakova-e-m-i314290/ |date=2019-07-05 }}</ref> * Имя будет присвоено{{когда}} одному из кораблей [[Военно-Морской Флот Российской Федерации|ВМФ России]]<ref name=autogenerated2 />. * Зал имени политического и государственного деятеля, востоковеда-арабиста Евгения Примакова и его бюст открыли в школе № 4 им. Героя России Анатолия Кярова<ref>{{Cite news|title=Зал им. Евгения Примакова открыт в одной из школ Нальчика|author=ТАСС|url=https://tass.ru/v-strane/6875111|website=ТАСС|date=2019-10-11}}</ref>. * В сквере напротив здания [[МИД России]] 29 октября 2019 года открыт [[Памятник Евгению Примакову|памятник]] Евгению Примакову работы скульптора [[Франгулян, Георгий Вартанович|Г. Франгуляна]]<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/61929 В Москве открыт памятник Евгению Примакову / kremlin.ru, 29 октября 2019]</ref>. * 30 ноября 2019 года в Махачкале состоялось открытие улицы имени Евгения Примакова<ref name="ulicaprimakova">[https://riadagestan.ru/news/makhachkala/v_makhachkale_torzhestvenno_vveli_v_ekspluatatsiyu_novuyu_dorogu_po_ulitse_im_primakova/ В Махачкале торжественно ввели в эксплуатацию новую дорогу по улице им. Примакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912163303/https://riadagestan.ru/news/makhachkala/v_makhachkale_torzhestvenno_vveli_v_ekspluatatsiyu_novuyu_dorogu_po_ulitse_im_primakova/ |date=2022-09-12 }} // РИА Дагестан, 1 декабря 2019.</ref>. * В 2019 [[Императорское православное палестинское общество]] учредило медаль имени Примакова. --> == Документаль фильмдар == <!-- * Документальный фильм журналиста [[Караулов, Андрей Викторович|Андрея Караулова]] «Академик Примаков» (производство — ООО «Стратегия века», 2014 год)<ref>{{youtube|Yw-O899INt8|ВИДЕО. «Академик Примаков». Фильм Андрея Караулова (2014 год).}}</ref>. * Документальный фильм [[Брилёв, Сергей Борисович|Сергея Брилёва]] «Евгений Примаков. 85» (производство — «[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]», 2014 год)<ref>[http://www.vesti.ru/videos/show/vid/632166/cid/3201/ ВИДЕО. «Евгений Примаков. 85». Специальный репортаж Сергея Брилёва.] «[[Вести.Ru]]» // vesti.ru (9 января 2015 года)</ref><ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/ ВИДЕО. «Евгений Примаков. 85». О проекте. Посвящается 85-летию Евгения Максимовича Примакова (производство — «ВГТРК», 2014 год).] «[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]» // russia.tv</ref>. * «Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков» (производство — «ВГТРК», 2016 год)<ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков / Смотреть онлайн / Russia.tv<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|group="прим."}} ;Сноски {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Королёв Б. В.'' Как Примаков стал Примаковым. — М.: Изд-во [[Международный независимый эколого-политологический университет|МНЭПУ]], 1999. ** <small>''Королёв Б. В.'' Как Примаков стал ПРИМАКОВЫМ. — М.: Софт Издат, 2003.</small> * {{БРЭ |статья= Примаков, Евгений Максимович|id= 3167140|автор= [[Лукьянов, Фёдор Александрович|Лукьянов Ф. А.]]|том= 27|страницы= 492|год= 2015|ref=Лукьянов}} * ''[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]'' Евгений Примаков. История одной карьеры. — М.: [[Центрполиграф]], 1999. ** <small>''Млечин Л. М.'' Евгений Примаков. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2007 ([[Жизнь замечательных людей. Биография продолжается|ЖЗЛ: Биография продолжается]]; вып. 3)</small> * {{книга |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Примаков |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=2015 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=528 |серия=ЖЗЛ |isbn=978-5-235-03846-2 |тираж= |ref= Л. Млечин}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Евгений Примаков}} * {{Сотрудник РАН|2234|Евгения Максимовича Примакова}} * [http://megabook.ru/article/ПРИМАКОВ%20Евгений%20Максимович Статья] в [[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] * [http://state.kremlin.ru/council/6/staff Совет при Президенте Российской Федерации по науке и образованию] * [http://council.gov.ru/structure/docs/25438/ Научно-экспертный совет при Председателе Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации] * [https://tpprf.ru Торгово-промышленная палата РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713220708/https://www.tpprf.ru/ |date=2022-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20130227080058/http://www.rtisystems.ru/oaorti/board_of_directors_rti/ ОАО «РТИ»] * [http://www.wtcmoscow.ru/merk/ Меркурий-клуб]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150326093041/http://www.wtcmoscow.ru/merk/ |date=2015-03-26 }} * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=69F61D24-E1BB-3547-C59F-C976C0FCD315 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * [http://www.kommersant.ru/doc/14753 Первозванного позвали последним] * {{статья|автор=[[Быков, Дмитрий Львович|Дмитрий Быков]].|заглавие=Вторая юность Евгения Примакова|ссылка=http://newlookmedia.ru/IDNV/Moskovskaa_komomolka/Stranic/Moskovskaa_komomolka_02_files/Media/Page%2004/Page%2004.jpg?disposition=download||издание=[[Московская комсомолка]]|тип=газета|год=1999|номер=02|страницы=04}} * ''Александр Росляков''. [http://roslyakov.ru/primakov Из чего твой панцирь, черепаха? Личное дело Е. Примакова] * ''Семёнов С. М., Тагаева Н. Н.'' [http://biograph.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=969:primakovem&catid=1&Itemid=29 Биография Е. М. Примакова] * {{cite web|url=https://lenta.ru/photo/2015/06/26/primakov/|title=Эпоха Примакова|date=2015-06-26|publisher=[[Лента.Ру]]|description=Умер советский и российский государственный деятель|accessdate=2015-06-26}} * {{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2015/06/26/primakov/|title=Политик, дипломат, разведчик|date=2015-06-26|publisher=Лента.Ру|description=Биография Евгения Примакова|accessdate=2015-06-26}} * {{cite web|url=http://nvspb.ru/tops/nastoyashchiy-primakov-58101|title=Настоящий Примаков|date=2015-06-30|publisher=Невское время|description=Неизвестные страницы его жизни – в воспоминаниях многолетнего коллеги и друга|accessdate=2015-06-30}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person53725 Его статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514175823/http://www.mathnet.ru/rus/person53725 |date=2022-05-14 }} на [[Math-Net.Ru]] {{Внешние ссылки}} {{start box}} {{succession box|before=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Бободжан Гафуров]]|after=[[Ким, Георгий Фёдорович|Георгий Ким]]|title=Директор [[Институт востоковедения РАН|Института востоковедения АН СССР]]|years=1977—1985}} {{succession box|before=[[Яковлев, Александр Николаевич|Александр Яковлев]]|after=[[Мартынов, Владлен Аркадьевич|Владлен Мартынов]]|title=директор [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН|ИМЭМО АН СССР]]|years=ноябрь 1985 — 10 июня 1989}} {{succession box|before=[[Шебаршин, Леонид Владимирович|Леонид Шебаршин]],<br>[[Гургенов, Вячеслав Иванович|Вячеслав Гургенов]] (и.о.)|title=Начальник [[ПГУ КГБ СССР]]|years=22 сентября — 6 ноября 1991|after=должность упразднена, он сам как Директор ЦСР СССР}} {{succession box | before=должность учреждена, он сам как Начальник [[ПГУ КГБ СССР]]|title=[[Центральная служба разведки СССР|Директор ЦСР СССР]]|years= 6 ноября — 26 декабря 1991| after=должность упразднена, он сам как Директор СВР РФ}} {{end box}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илселәре]] [[Категория:А. М. Горчаков миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Рәсәй мемуаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса мөхәррирҙәр]] [[Категория:СССР мөхәррирҙәре]] [[Категория:Рәсәй мөхәррирҙәре]] [[Категория:XXI быуат мөхәррирҙәре]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР шәрҡиәтселәре]] [[Категория:СССР ғәрәпселәре]] [[Категория:Рәсәй политологтары]] [[Категория:«Правда» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәрҡиәт институты директорҙары]] [[Категория:ИМЭМО директорҙары]] [[Категория:МДУ-ның иҡтисад факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың КПСС-тан халыҡ депутаттары]] [[Категория:РФ Хөкүмәте Рәйестәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының III саҡырылыш депутаттары]] [[Категория:КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Рәсәй мәғариф академияһының почётлы ағзалары]] [[Категория:РФ Сит ил эштәре министрлығының Дипакадемия почётлы докторҙары]] [[Категория:Эске тикшереү бүлеге ағзалары]] [[Категория:СССР Союзы Юғары Советы Советы рәйестәре]] [[Категория:Демидов премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Именлек советы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Пагуош комитеты ағзалары]] [[Категория:РФ Сит ил эштәре министрлығының Дипакадемия уҡытыусылары]] [[Категория:СССР Союзы Юғары Советы ағзалары (1989—1991)]] [[Категория:Бауыр яман шешенән үлгәндәр]] [[Категория:Евгений Максимович Примаков| ]] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең ғәрәп фәне белгестәре]] [[Категория:Рәсәй шәрҡиәтселәре]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:I дәрәжә «Аль-Фахр» ордены менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаусылар]] 3jzj6dy8p8ach1zfdvvomhc2ll6yuxu 0 186807 1309836 1197810 2026-11-10T00:45:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309836 wikitext text/x-wiki {{значения}} {{Тел |имя=Па́ли |самоназвание=पालि / පාලි {{IPA|[paːli]}} |страны= [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Һиндостан]]да, [[Шри-Ланка]]ла, [[Һинд-Ҡытай|Һинд-Ҡытайҙа]], [[Япония]]ла, [[Таиланд]]та, [[Неополь|Неапол]]дә, [[Мьянма]]ла, [[Камбоджа]]ла, [[Лаос]]та өйрәнелә |регионы= |официальный язык= |число носителей= |регулирующая организация= |рейтинг= |статус=культ теле |вымер= |категория=[[Евразия телдәре]] |классификация=[[Һинд-европа телдәре|Һинд-европа ғаиләһе]] : Һинд-иран тармағы :: Һинд-арий төркөмө |письмо=деванагари, [[латиница]] ([[IAST]]), брахми, сингаль яҙмаһы, [[Тай теле|тай яҙмаһ]]ы, [[Бирма теле|бирма яҙмаһы]], кхмер яҙмаһы |ГОСТ 7.75-97=пли 527 |ISO1=pi |ISO2=pli |ISO3=pli }} '''Па́ли''' (Pāli, {{Lang-si|පාලි}}, [[деванагари]]: पालि) — һинд-европа телле ғаиләнең һинд (йәки һинд-арий) төркөмөнөң урта һинд телдәренең бер пракриты йәки "тәбиғи, ҡәҙимге, ябай " теле. «Пали» һүҙе «строка, строфа» тигәнде аңлата һәм Тхераваданың ҡануни [[будда]] текстары менән туранан-тура бәйле. Пали телендә иң күләмле әҫәр — «Типитака» Теравадина ҡануны һәм уға аңлатмалар. Ҡанунға ҡарамаған әҙәбиәттән тарихи йылъяҙмалар — «Дипаванса» айырылып тора «Махаванса» һәм «Чулаванса» [[Шри-Ланка]] утрау тарихын бәйән итә. Хәҙерге ваҡытта Шри-Ланкалағы, [[Мьянма]]<nowiki/>лағы, [[Таиланд]]<nowiki/>тағы, [[Лаос]]<nowiki/>тағы һәм [[Камбоджа]]<nowiki/>лағы будда тантаналарының төп теле булып тора, унда бик күп дини, философик, ғилми һәм юридик әҫәрҙәр ҙә яҙылған. Үткән замандың бөйөк мираҫы булараҡ, пали әҙәбиәте [[Европа]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Һиндостан]]да, [[Шри-Ланка]]ла, [[Һинд-Ҡытай|Һинд-Ҡытайҙа]] һәм [[Япония]]ла өйрәнелә Беҙҙең эраға тиклем VII быуаттан башлап Төньяҡ Һиндостандағы Кошаланың (Будданың тыуған ере) юғары синыфтары һөйләшкән телгә нигеҙләнгән. .Киң таралған фекерҙәргә ҡаршы, пали теле магадха теленә оҡшаш түгел.<ref>{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/PALI.html|title=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2016-10-11|archive-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006044746/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/PALI.html|deadlink=no}}</ref>. Артабан Косала Магадха тарафынан яулап алына, һәм пали көнсығыш һинд элементтарын («магадхизмдарҙы») һеңдереп, батшалыҡ диалекттарының береһенә әйләнә.<ref>Елизаренкова Т. Я., Топоров В. Н., Язык пали, М., 1965</ref>. Стандартлаштырылған тел беҙҙең эраның өсөнсө йәки дүртенсе быуатында барлыҡҡа килә. .<ref>L.S. Cousins [https://webshus.ru/20818 «The Early Development of Buddhist Literature and Language in India»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630133120/https://webshus.ru/20818 |date=2018-06-30 }} «И наконец, стандартный пали, в значительной степени подобный тому, каким мы его знаем сегодня, был создан в третьем или четвёртом веке н. э. В те времена этот язык все ещё назывался магадхи и продолжает так называться и по сей день.»</ref>. == Тел характеристикаһы == === Ҡулланылған яҙмаһы === Палиҙың үҙ яҙмаһы юҡ, Палиҙа текстар илдең яҙмаһына ҡарап төрлө шрифттарҙа яҙыла: Шри-Ланкала пали әҙәбиәте сингаль яҙмаһында, Камбоджала — кхмерҙа, Мьянмала — [[Бирма теле|бирма]], Таиландта — [[Тай теле|тай]] һ. б. яҙылған. Компьютерҙа тейешле яҙма хәрефтәренең сағылышын алыу «Википедия: Азия телдәренә ярҙам итеү» мәҡәләһендә аңлатыла. 1894 йылда һинд яҙма системаларының баҫма мәҡәләләре өсөн стандарт ҡабул ителә, хәҙер ул электрон текстарҙа ла ҡулланыла — IAST . Ғәмәлдә IAST хәҙер палий текстарын баҫтырыу өсөн стандарт булып тора. Франс Вельтхейс (Frans Velthuis) матбуғатҡа уңайлы булһын өсөн латин шрифтын диакритик билдәләрһеҙ ҡулланырға тәҡдим итә (вельтхейс системаһы), ләкин әйтеү өсөн был уңайһыҙ<ref>American National Standards Institute. (1979). ''American National Standard system for the romanization of Lao, Khmer, and Pali''. New York: The Institute.</ref>. Пали алфавитында хәрефтәр тәртибе ғәҙәттә һинд алфавитына тап килә, йәғни бөтә һуҙынҡылар тартынҡылар алдында килә; әммә аҙ ғына вариациялар осрауы мөмкин. IAST системаһында алфавит тәртибе түбәндәгесә:<center> '''a ā i ī u ū e o ṃ k kh g gh ṅ c ch j jh ñ ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ t th d dh n p ph b bh m y r l ḷ v s h''' </center>Мәҡәләләрҙә палиҙа ҡулланылған ҡайһы бер яҙыу системаларынан рус теленә ғәмәли транскрипция бирелә: * Бирма-рус ғәмәли транскрипцияһы; * Кхмер-рус ғәмәли транскрипцияһы; * Һинд-урыҫ практик транскрипцияһы ([[деванагари]], IAST); * Тай-рус ғәмәли транскрипцияһы. === Орфоэпияһы === {{столбцы}} Британия шәрҡиәтсеһе Р. Ц. Чайлдерс палиҙарҙы итальян теле менән сағыштыра: «[[Итальян теле]] кеүек үк, пали шулай уҡ яғымлы һәм яңғыраулы… …Икеһе лә илһамлы һәм дәртле фекерҙе сағылдырыу мөмкинлеген бирә». Пали — хәҙерге һөйләшеү теле түгел, ә классик тел булғанлыҡтан, төрлө илдәрҙә уның әйтелеше лә төрлөсә. Дөйөм алғанда, [[Шри-Ланка]]лағы будда монахтарының һөйләше «классик» тип иҫәпләнә. Пали телендә, ғөмүмән, хәреф менән өн тура килә, ләкин ҡағиҙәнән бер нисә тайпылыу күҙәтелә. {{столбец}} {| class="standard" |+ ''Па́ли'' һуҙынҡыларының әйтелеш таблицаһы ![[Международный алфавит транслитерации санскрита|IAST]]||[[Международный фонетический алфавит|МФА]]||Иҫкәрмәләр |- align="center" | a || [a] ||- |- align="center" | ā || [a:] ||- |- align="center" | i || [i] || - |- align="center" | ī || [i:] || - |- align="center" | u || [u] || - |- align="center" | ū || [u:] || - |- align="center" |rowspan="2"| e || [e] || ҡуш тартынҡылар алдынан (tt, tth, nd, ṅg и т. п.) |- |align="center"| [e:] || тартынҡылар алдынан һәм һүҙ аҙағында |- align="center" |rowspan="2"| o || [o] || ҡуш тартынҡылар алдынан (tt, tth, nd, ṅg и т. п.) |- |align="center"| [o:] || тартынҡылар алдынан һәм һүҙ аҙағында {{столбцы/конец}} {| class="wikitable IPA" border="1" |+ ''Па́ли'' тартынҡы өндәренең әйтелеше<br><small>Квадрат йәйәләр эсендә [[Международный фонетический алфавит|МФА]] буйынса әйтелеше.</small> |-align=center ! colspan="3" rowspan="2" | ! colspan="2" |Ирен ! rowspan="2" |Теш ! colspan="2" | Альвеоляр (тел-теш ҡаҙнаһы) ! colspan="2" | Ретрофлекс (тел осо) ! rowspan="2" | Палаталь (тел-аңҡау) ! rowspan="2" | Веляр (тел арты) ! rowspan="2" | Тамаҡ төбө (йәки тел төбө) |-align=center class=small ! Иренләшкән (ике ирен) ! Ирен-теш ! урта ! тел эргәһе йәки ситке ! урта ! тел эргәһе |-align=center ! rowspan="5" | Шартлаулы ! colspan="2" | Танау (назаль) | m {{IPA|[m]}} | | n {{IPA|[n̪]}} | | | ṇ {{IPA|[ɳ]}} | | ñ {{IPA|[ɲ]}} | (ṅ {{IPA|[ŋ]}}) | |-align=center ! rowspan="2" | <small>Һаңғырауҙар</small> ! <small>шау (тауыш ҡатнашмай)</small> | p {{IPA|[p]}} | | t {{IPA|[t̪]}} | | | ṭ {{IPA|[ʈ]}} | | c {{IPA|[tʃ]}} | k {{IPA|[k]}} | |-align=center ! <small>тауыш ҡатнаша</small> | ph {{IPA|[pʰ]}} | | th {{IPA|[t̪ʰ]}} | | | ṭh {{IPA|[ʈʰ]}} | | ch{{IPA|[tʃʰ]}} | kh {{IPA|[kʰ]}} | |-align=center ! rowspan="2" | <small> Яңғырау</small> ! <small>шау (тауыш ҡатнашмай)</small> | b {{IPA|[b]}} | | d {{IPA|[d̪]}} | | | ḍ {{IPA|[ɖ]}} | | j {{IPA|[dʒ]}} | g {{IPA|[ɡ]}} | |-align=center ! <small>Тауыш ҡатнаша</small> | bh {{IPA|[bʱ]}} | | dh {{IPA|[d̪ʱ]}} | | | ḍh {{IPA|[ɖʱ]}} | | jh {{IPA|[dʒʱ]}} | gh {{IPA|[ɡʱ]}} | |-align=center ! colspan="3" | Фрикатив (ышҡылыулы) | | | | s {{IPA|[s]}} | | | | | | h {{IPA|[h]}} |-align=center ! colspan="2" rowspan="2" | Аппроксиманттар ! <small>шау (тауыш ҡатнашмай)</small> | | v {{IPA|[ʋ]}} | | | l {{IPA|[l]}} | r {{IPA|[ɻ]}} | (ḷ {{IPA|[ɭ]}}) | y {{IPA|[j]}} | | |-align=center ! <small>Тауыш ҡатнаша</small> | | | | | | | (ḷh {{IPA|[ɭʱ]}}) | | | |} == Телдең үҫеш тарихы == Пали теленең барлыҡҡа килеү урыны һәм ваҡыты тураһында ғалимдар бер фекергә килә алмай, ләкин ғәҙәттәгесә, пали б.э.т. быуаттарҙа көнбайыш урта һинд диалекттарынан килеп сыҡҡан, һуңынан көнсығыш-һинд элементтарын үҙ эсенә алған, тип һанала. Хәҙерге будда ғалимы Валпол Рахула әйтеүенсә: «Бөгөн беҙ пали тип йөрөткән тел — бер төрлө түгел, ә диалект формаларынан һәм һүҙбәйләнештәренән торған ҡушма тел»<ref>''Валпола Рахула'' Па́ли как язык передачи аутентичной религиозной традиции // Gattare Dhammapala. Buddhist Studies in Honour of Hammalava Saddhatissa — University of Sri Jayawardenepura and Lake House Publishers, Sri Lanka, 1984.</ref> '''Шри-Ланка.''' [[Шри-Ланка]]ла ''пали'' беҙҙең эраға тиклем үк таралған була. V быуатта " Палий каноны"на бик күп аңлатмалы әҙәбиәт барлыҡҡа килә. Аңлатмалы әҙәбиәттәр араһында Буддхагхоша Буддхадатта (канонға биш етәкселек авторы) һәм Дхаммапала айырылып тора. XII быуатта палий әҙәбиәте тарихында яңы осор башлана: «Джиначарита» (будда тураһында поэма), хеҙмәттәре [[Грамматика|грамматикаға]], [[Лексика|лексикаһына]] һәм просодиялар Каччаяндар һәм Моггалландар, икенсел аңлатмалы әҙәбиәте һ. б. п. Мьянмала һәм Һинд-Ҡытай илдәрендә пали әҙәбиәте һуңыраҡ, һәм, күпселек йәһәттән, Шри-Ланка утрауында ижад ителгән тейешле әҫәрҙәр йоғонтоһонда үҫешә. Икенсе мең йыллыҡта пали Һиндостандан көнсығышҡа табан тарала. Пали [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия|Көньяҡ-Көнсығыш Азияның]] ҡайһы бер телдәренә ныҡ йоғонто яһай һәм будда илдәрендә (Шри-Ланка, Мьянма, Таиланд, Лаос, Камбоджа, Вьетнам) яҙманың тере теле булараҡ һаҡлана == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Палий текстары йәмғиәте == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == === Ҡулланылған әҙәбиәт === * Палийская литература / Т. Я. Елизаренкова // Отоми — Пластырь. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — С. 119. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 19). * Пали / В. Н. Топоров // Отоми — Пластырь. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — С. 118. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 19). * ''Джеймс В. Гейр, В. С. Карунатиллаке'' (перевод ''Ивахненко Д. А.'') [https://web.archive.org/web/20120502011539/http://dhamma.ru/paali/new_pali/new_pali.odt Новый курс по чтению па́ли] — Delhi, 1998. * {{Китап|автор=Елизаренкова Татьяна Яковлевна, Топоров Владимир Николаевич|заглавие=Язык пали|ссылка=|ответственный=|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Издат. фирма «Вост. лит.» РАН|год=2003|страниц=244|серия=Языки народов Азии и Африки|isbn=5-02-018393-8|тираж=500}} * ''Минаев И. П.'' Очерк фонетики и морфологии языка пали — СПБ, 1872 ([http://ia360939.us.archive.org/3/items/grammairepaliees00minauoft/grammairepaliees00minauoft.pdf французский перевод]); * ''Mayrhofer М.'' Handbuch des Päli, Bd 1 — 2, Hdlb., 1951; * ''Perniola V.'' A grammar of the Pali language — Colombo, 1958; * ''Rhys Davids T. W., Stede W.'' The Pali Text Society. Pali-English dictionary, pt 1 — 8, L., 1947 — 59; * ''Trenckner V.'' A critical Pali dictionary, v. 1 — 2, Cph., 1924—1960; v. 3, Cph., 1992 (электронная версия:https://web.archive.org/web/20160928013732/http://pali.hum.ku.dk/cpd/); * ''Warder A. K.'' Introduction to Pali, L., 1963. == Һылтанмалар == {{Interwiki|pi|पमुख पत्त Pamukha patta||пали}} * ''Гейгер В.'' (тәржемә ''Гунский А.'') [https://web.archive.org/web/20110106121234/http://www.uic.ssu.samara.ru/buddhist/pali/geiger_index.html Палий әҙәбиәте очеркы]. {{ВС}} [[Категория:Дини телдәр]] [[Категория:Пали]] nt6u2cxxxktm1de5brqtqwqhfq49q86 0 186950 1309918 1305411 2026-11-10T07:33:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309918 wikitext text/x-wiki '''Рус теле һүҙлектәре''' — [[Урыҫ теле|рус теле]]<nowiki/>н төрлө яҡлап тасуирлаған аспект. Рус [[лексикография]]<nowiki/>һында һүҙлектәрҙең төрлө төрҙәренең беренсе классификацияһын Л. В. Щерба «Опыт общей теории лексикографии» (Дөйөм лексикография теорияһы тәжрибәһе) мәҡәләһендә тәҡдим итә.{{sfn|Щерба|1974|с=265—304}} XX—XXI быуаттарҙа лексиканың йылдам үҫеше традицион һүҙлектәрҙән төҙөлөшө менән айырылып торған һүҙлектәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә, һүҙлектәрҙең классификацияһын тағы ла ҡатмарлыраҡ һәм тармаҡлыраҡ була башлай.{{sfn|Лексикография русского языка|2013|с=14}} Рус теленең иң ҙур һүҙлектәре тип түбәндәге һүҙлектәрҙе һанарға мөмкин: * Толковый словарь живого великорусского языка ([[Даль Владимир Иванович|Даль В. И.]]) — 220 000 һүҙ һәм 30 000 мәҡәл. * Сводный словарь современной русской лексики (Рогожникова Р.П) — 170 000 тирәһе һүҙ. * Русский орфографический словарь (Лопатин) — 200 000 тирәһе һүҙ. * Словообразовательный словарь русского языка (Тихонов) — 145 000 тирәһе һүҙ. * Словарь современного русского литературного языка (Большой академический словарь) — 150 000 тирәһе һүҙ. * Большой толковый словарь русского языка (Кузнецов<nowiki>&</nowiki>nbsp;С.<nowiki>&</nowiki>nbsp;А.) — 130 000 тирәһе һүҙ. [gufo.me/dict/kuznetsov] * Большой толковый словарь русского языка (Кузнецов&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;А.) - 135 000 тирәһе һүҙ. 库兹涅佐夫俄语大词典 Пекин: Изд-во Shangwu Yinshuguan (商务印书馆). 2020年·北京. — 1481 с. * «Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный» (Ефремова&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;Ф.) — 140 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә, 11 000 тирәһе мәҡәнә, 215 000 семантик берәмек. [https://www.efremova.info/] * «Современный толковый словарь русского языка, в 3-х томах» (Ефремова Т. Ф.) — 160 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә һәм 253 000 семантик берәмек. [gufo.me/dict/efremova] * Большой русский словарь-справочник синонимов (Тришин В. Н.) — 655 000 тирәһе һүҙ һәм 2,383 млн синоним бәйләнештәр. == Аңлатмалы һүҙлектәр == * 1773—1779 йылдар «Церковный словарь, или Использования речений славенских древних, також иноязычных без перевода положенных в Священном Писании и других церковных книгах» протоиерея Петра Алексеева. Ссылки. * 1789—1794 йылдар «Словарь Академии Российской» — 43 359 һүҙ. * 1808 йыл «Словарь математических и военных наук» (Вельяшев-Волынцев Д. И.) — 5 том 1604 бит.<ref>{{Китап|автор={{автор|Вельяшев-Волынцев, Дмитрий Иванович |Вельяшев-Волынцев Д. И. }}|заглавие=Словарь математических и военных наук : &#91;в 4 т. и указатель&#93;|ссылка=https://rusneb.ru/search/?q=Словарь+математических+и+военных+наук&c%5D%5D=4&c%5D%5D=5&c%5D%5D=7&c%5D%5D=3&c%5D%5D=6&c%5D%5D=2|место=СПб.|издательство=Вольная типография Иоганна-Карла Шнора|год=1808|страниц=1604}}</ref> * 1847йыл «Словарь церковно-славянского и русского языка, составленный вторым отделением императорской Академии наук» — 114 749 һүҙ. Ссылки. * 1863—1866 йылдар «Толковый словарь живого великорусского языка» ([[Даль Владимир Иванович|Даль]]) — 300 000 һүҙ. [https://ru.wikisource.org/wiki/Толковый_словарь_Владимира_Даля] * 1890—1907 йылдар «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]>». [https://ru.wikisource.org/wiki/Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона] * 1891—1937 йылдар «Словарь русского языка, составленный Вторым отделением Императорской академии наук». * 1896—1918 йылдар «Русский биографический словарь» [https://ru.wikisource.org/wiki/Русский%20биографический%20словарь s:Русский биографический словарь] * 1899 йыл «Полный церковнославянский словарь» (протоиерей Г. Дьяченко). [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3AПолный_церковнославянский_словарь_(Протоиерей_Г.Дьяченко).djvu&page=1] * 1899—1902 йылдар «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]>» [https://ru.wikisource.org/wiki/Малый%20энциклопедический%20словарь%20Брокгауза%20и%20Ефрона s:Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона] * 1900—1911 йылдар «Православная Богословская энциклопедия, или Богословский энциклопедический словарь, содержащий в себе необходимые для каждого сведения по всем важнейшим предметам богословского знания в алфавитном порядке» [https://ru.wikisource.org/wiki/Православная%20богословская%20энциклопедия s:Православная богословская энциклопедия] * 1911—1916 йылдар «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Новый энциклопедический словарь]]>» [https://ru.wikisource.org/wiki/Новый%20энциклопедический%20словарь s:Новый энциклопедический словарь] * 1913 йыл «Полный православный богословский энциклопедический словарь» [https://web.archive.org/web/20221206101109/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004169245?page=2 Том 1] [https://web.archive.org/web/20221206101059/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004169249?page=2 Том 2] * 1913 йыл «Краткий толковый словарь русского языка» (Стоян П. Е.). [https://web.archive.org/web/20221206101057/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003810105?page=1] * 1935—1940 годы «Толковый словарь русского языка» ([[Ушаков Дмитрий Николаевич|Ушаков Д. Н.]]) — 90 000 тирәһе һүҙ. [http://ushakovdictionary.ru/word.php?wordid=30843] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709072757/http://ushakovdictionary.ru/word.php?wordid=30843 |date=2017-07-09 }} * 1948—1965 йылдар Словарь современного русского литературного языка (Большой академический словарь) — 120 000 тирәһе һүҙ. * 1949—1971 йылдар «[[Ожегов һүҙлеге|Словарь русского языка]]>» ([[Ожегов Сергей Иванович|Ожегов С. И.]]) — 50 000 — 57 000 һүҙ. [http://slovarina.ru/russkie/slovari/tolkovie/ozhegov/tolkovii-slovar-ozhegova-bukva-a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513214827/http://slovarina.ru/russkie/slovari/tolkovie/ozhegov/tolkovii-slovar-ozhegova-bukva-a.htm |date=2021-05-13 }} ** 1972—1991 йылдар — под ред. Шведовой Н. Ю. (1989 йыл — 70 мең һүҙв)<ref name="shve" />. * «Словарь русского языка» (Малый академический словарь) (Евгеньева А. П.):<ref name="bre" /> ** 1957-61 йылдар — 1-2-е изд. [т. 1-4] (80 мең һүҙ); ** 1985-88 годы — 3-е изд., (90 мең һүҙ). * 1992—1997 йылдар «Толковый словарь русского языка» (Ожегов С. И., Шведова Н. Ю.) — 75 мең һүҙ.<ref name="shve">{{Китап|автор=Ожегов С. И., Шведова Н. Ю.|ответственный=Российская академия наук. Институт русского языка имени В. В. Виноградова|заглавие=Толковый словарь русского языка|издание=4-е изд., доп|место=М.|издательство=Азбуковник|год=1997|страницы=3–5|страниц=944}}</ref> * 1998 йыл «Большой толковый словарь русского языка» (Кузнецов<nowiki>&</nowiki>nbsp;С.<nowiki>&</nowiki>nbsp;А.) — 130 000 һүҙ. [gufo.me/dict/kuznetsov] * 2000 йыл «Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный» (Ефремова Т. Ф.) [https://www.efremova.info/] — 140 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә һәм 11 000 мәғәлә, 215 000 тирәһе семантик берәмек. * 2001 йыл "Современный толковый словарь русского языка" / [гл. ред. С. А. Кузнецов]. - Москва : Рипол-Норинт ; Санкт-Петербург : Рипол-Норинт, 2008. - 959 с. * 2005—2011 йылдар «Современный толковый словарь русского языка, в 3-х томах» (Ефремова Т. Ф.) — 160 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә һәм 253 000 семантик берәмек. [gufo.me/dict/efremova] * 2007 йыл «Толковый словарь русского языка с включением сведений о происхождении слов» (Шведова Н. Ю.) — 82 мең һүҙ.<ref name="bre">{{БРЭ |статья=Шведова Наталия Юрьевна |id=4691954 |том=34 |страницы=728–729 |год=2017 }}</ref> == Сит ил һүҙҙәре һүҙлектәре == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Щерба Л. В.|заглавие=Языковая система и речевая деятельность|место=Л.|издательство=Наука|год=1974|ref=Щерба}} * {{публикация|книга |автор= Герд А. С., Ивашко Л. А., Лутовинова И. С. и др.|заглавие= Лексикография русского языка: учебник для высших учебных заведений Российской Федерации|оригинал= |ссылка= |ответственный = общ. ред. Д. М. Поцепни|издание = |место= СПб.|издательство= Филологический факультет СПбГУ|год= 2013 |страниц=704|серия=Учебно-методический комплекс по курсу "Лексикография русского языка"|isbn= 978-5-8493-0234-8|тираж= 1000|ref=Лексикография русского языка}} [[Категория:Рус теле һүҙлектәре]] 4almng80xm1dfq6a61msq9nolki3mfp 0 187488 1309695 1237365 2026-11-09T14:18:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309695 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Мораҙым мәктәбе |Сокращение = БР Бөрйән районы Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мораҙым филиалы |Изображение = |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = 1935 |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 53/16/6/N/57/3/36/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Бөрйән районы, Мораҙым ауылы |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 29 |lon_deg = 57 | lon_min = 31 | lon_sec = 22 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} '''Мораҙым мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Байназар ауыл Советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]] ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы [[Байназар мәктәбе|Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең Мораҙым филиалы == Тарихы == 1935 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 19878 йылда — тулы булмаған урта, 1994 йылдан — төп мәктәп, ә 2010 йылдан алып Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мораҙым филиалы статусында. Беренсе уҡытыусы — Ә. Ф. Әйүпов. 1963 йылда ағас бинала урынлаша. 1996 йылда яңы мәктәп төҙөлә. Уҡытыу башҡорт телендә алып барыла. 1988 йылдан алып Мораҙым мәктәбен 215 уҡыусы, шул иҫәптән бишәүһе отличие менән тамамлай. == Етәкселәре == * * Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы == Уҡытыусылары == * '''Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы''' 1947 йылдың 1 мартында [[Бөрйән районы]] [[Үрге Нөгөш]] ауылында тыуған. Ул 1 — 4 кластарҙы тыуған ауылында, 4 — 6 кластарҙа — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]ндә уҡый. [[Иҫке Собханғол мәктәбе]]н 1965 йылда тамамлай.<br> Хеҙмәт юлын [[Берәтәк мәктәбе]]ндә башлай. Унан һуң ике йыл Үрге Нөгөш, өс йыл — [[Мәндәғол мәктәбе|Мәндәғол]] мәктәптәрендә уҡыта. 1970 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. 1974 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым мәктәбе]]ндә эшләй. 18 йыл мәктәп директоры була. Хеҙмәт стажы — 42 йыл. Ул — [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]]. * '''Аҫылғужина (Сәйетбатталова) Сәриә Мансур ҡыҙы''' [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған. [[Иҫке Собханғол мәктәбе]]н 1965 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлы тормош иптәше ''Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы'' менән бәйле. 1971 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. Хеҙмәт стажы — 38 йыл. Ул — [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]], Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы. == Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары == == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == == Мәктәп тураһында матбуғатта == == Видеояҙмалар == * [[Аманат (журнал)|«Аманат» журналы]], 18 ноябрь, 18 НОЯБРЬ , 16:57 «Еҙ үксә» бейеу төркөмө. Бөрйән районы, Мораҙым мәктәбе<ref>[https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2022-11-18/e-ks-beyeu-t-rk-m-b-ry-n-rayony-mora-ym-m-kt-be-3036693 «Еҙ үксә» бейеу төркөмө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221227094625/https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2022-11-18/e-ks-beyeu-t-rk-m-b-ry-n-rayony-mora-ym-m-kt-be-3036693 |date=2022-12-27 }}</ref> == Сығанаҡтар == * {{Бурзянская энциклопедия|Мурадымовская основная школа|страница =356}} == Фотогалерея == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]] swgfs2nsax5srr48effdxqhbxg7glwg 0 189009 1309754 1234280 2026-11-09T18:30:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309754 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Ислам}}'''Мөьмин''' ({{Lang-ar|مؤمن}}, иманға ингән, тоғролоҡло булған) — [[Аллаһ]]ы Тәғәләгә ысын күңелдән ышанған, [[иман]]ы уның фекерҙәрен һәм ғәмәлдәрен билдәләгән, уның тормошмәғәнәһенә әүерелгән [[Мосолмандар|мосолманды]] билдәләү өсөн ҡулланылған [[Ислам терминдары|ислам төшөнсәһе]].{{Sfn|Али-заде, А. А.|2007}} == Мөьмин эйә булырға тейешле сифаттар == [[Ҡөрьән]]дең күп [[аят]]тарында ысын күңелдән иманға килгәндәрҙең сифаттары тасуирлана:<ref name="imamat">[http://www.imamat-news.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=32086:2011-03-08-20-30-50&catid=51:2009-10-23-19-09-59&Itemid=487 Какая группа мусульман относится к искренним верующим (муминин), о которых упоминается в нескольких аятах Священного Корана?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224053630/https://imamat-news.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=32086:2011-03-08-20-30-50&catid=51:2009-10-23-19-09-59&Itemid=487 |date=2023-02-24 }}</ref> * Мөьминдәр фарыз [[Намаҙ|намаҙҙарҙы]] тейешлесә башҡара. * Улар фарыз булған [[зәкәт]]-саҙаҡаһын түләй һәм үҙ мал-мөлкәттәрен Аллаһ юлында ҡуллана. * Үҙҙәренең барлыҡ эштәрендә Аллаһ Тәғәләгә тәүәккәл итәләр. * Мөьминдәр башҡаларҙы яҡшы юлдарҙы һайларға, насарҙарға керешмәҫкә өндәйҙәр. * Буш һәм файҙаһыҙ эштәрҙән йыраҡ торалар. * Улар саф күңелле, ауыр гөнаһтарҙы ҡылмай. ** [[Көфөрлөк]]<nowiki/>төң тормоштарына инеүенән һаҡланалар. * [[Аллаһ]]ы Тәғәләгә, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Уның Рәсүленә]] буйһоналар, һәм уларҙың бойорғандарына һәр ваҡыт итәғәт итәләр. ** Аллаһы Тәғәләнең [[Ер]] йөҙөндәге урынбаҫары ([[хәлифә]]) тип яралтылған [[Кеше|аҡыллы кеше]] дәрәжәһенә тоғролоҡло булып йәшәйҙәр. == Мөьминдәр тураһында Ҡөрьәндә == * [[Әл-Мүьминүн сүрәһе]] — Ҡөрьәндең 23-се сүрәһе, Мәккәлә иңдерелгән, 118 аяттан тора. * Ҡөрьәндә ''Мөьмин'' һүҙе 229 тапҡыр ҡулланыла<ref>{{Ҡөрьән|20|75}}, {{Ҡөрьән|24|3}}, {{Коран|32|18}}, {{Ҡөрьән|44|12}}, {{Ҡөрьән|71|28}}.</ref>, мәҫ.: «Ий мөьминдәр, һәммәләрегеҙ ҙә Аллаһуға тәүбә итегеҙ, моғайын донъя үә ахирәттә бәхетле булырһыҙ.» . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Әл-Мөьмин * Ҡөрьәндең [[Әл-Мүьминүн сүрәһе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Ермаков Д. В. [http://www.academia.edu/800250/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C._M._1991 Мумин] // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. [[:ru:Прозоров, Станислав Михайлович|С. М. Прозоров]]. — М. : [[:ru:Наука (издательство)|Наука]], УЛ, 1991. — С. 171—172. * [[:ru:Али-заде, Айдын Ариф оглы|Али-заде, А. А.]] Мумин : [https://web.archive.org/web/20111001002751/http://slovar-islam.ru/books/M.html арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : [[:ru:Ансар (издательство)|Ансар]], 2007. {{Аллаһы тәғәләнең исемдәре}} {{Ислам һәм иман}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Ислам терминдары]] t0nk9rrdao4ui1z27z6ndrt2nifagvr 0 189718 1309919 1296093 2026-11-10T07:39:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309919 wikitext text/x-wiki {{Мифологический персонаж |Оригинальное написание = ''ar-ruḫḫ'' |Изображение = roc8954.jpg |Подпись = Рух ҡошо Синдбадns\ судноһына һөжүм итә. |Мифология = *Ғәрәп мифологияһы *Фарсы мифологиһы |Тип = [[:Категория:Мифик ҡоштар]] }} '''Рух''' ({{Lang-ar|رُخّ}}, ''рухх'') йәки '''фил ҡош''' — ғәрәп һәм фарсы мифологияһындағы ғәйәт ҙур мифик ҡош, фил, каркадандарҙы ашай ала. Рух ғәрәп әкиәттәрендә һәм диңгеҙселәр фольклорында телгә алына. [[Ибн Баттута]] был ҡош тураһында һауала «Ҡытай диңгеҙҙәре» өҫтөндә осоп йөрөгән тауға оҡшаш, тип яҙа<ref>Noted in Yule-Cordier, ''Cathay and the Way Thither'' IV (1916:146), noted by Wittkower 1938.</ref>. Был ҡош ''«[[Мең дә бер кисә|Мең һәм бер кисә]]<nowiki/>»'' йыйынтығында Абд Әл-Рахман һәм [[Синдбад-сәйәхәтсе]] тураһындағы әкиәттәрҙә тасуирлана. == Этимологияһы == Инглиз формаһы ''roc'' Антуан Галландың ғәрәп термины ''ruḵḵ''ты ([[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]: الرُخّ, романлашҡас: ''ar-ruḫḫ'') һәм [[Фарсы теле|фарсы]] ''ruḵ'' (фарсыла әйтелеше: [/rux/]) французсаға тәржемәһенән килеп сыҡҡан<ref name="TNSOED-roc">'''roc''' /[phonetic transcription]/ n. Also (earlier) '''✝roche''', '''✝rock''', '''✝ruc(k)''', '''✝rukh'''. L16 [Sp. ''rocho'', ''ruc'' f. Arab. ''ruḵḵ'', f. Pers. ''ruḵ''.] A mythical bird of Eastern legend, imagined as being of enormous size and strength (''The New Shorter Oxford English Dictionary'', Clarendon Press, Oxford, Volume 2 N-Z, 1993 edition, page 2614)</ref>. Ике телдә лә, [[Ғәрәп теле|ғәрәп телендә]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телендә]], һүҙ ғәрәп яҙмаһында رخ кеүек яҙыла. Ғәҙәти латинлаштырыу — ''ruḵḵ'' ғәрәп формаһы һәм ''ruḵ'',<ref name="TNSOED-roc" /> ''rokh'' йәки ''rukh'' фарсы формаһы өсөн. Бер-береһенә оҡшаш булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы берҙә киреһе тураһында раҫлауҙарға ҡарамаҫтан, был һүҙ инглиз һүҙенә ҡарамай ''rook'' («[[Ҡара ҡарға|ҡарға]]<nowiki/>»). == Образдың сығанаҡтары == Сәнғәт тарихсыһы Рудольф Виттковер һүҙҙәренсә Рух ҡоштарының прообразы булып һинд мифологияһынан Гаруда ([[:ru:Гаруда|Гаруда]])<ref>Wittkower noted the identification of the roc and Garuda made in Kalipadra Mitra, «The bird and serpent myth», ''The Quarterly Journal of the Mythic Society'' (Bangalore) '''16''' 1925-26:189.</ref>, атап әйткәндә, уның хтоник йылан Наги ([[:ru:Наги|Наги]]) менән алышы тора. Крокодил менән көрәшкән филде алып киткән Гаруда тураһында мифема ике санскрит эпосында: [[Махабхарата]] (I.1353) һәм [[Рамаяна]] (III.39) күренә. == Урта быуат мәғлүмәттәре == [[Файл:Earth_after_the_Fall_of_Man.jpg|мини|265x265пкс|Франц Рёзель фон Розенхофтың картинаһы ''«Гонаһтан һуң ер»''. Башҡа хайуандар араһында унда рухҡа оҡшаған ҡоштар һүрәтләнгән. 1690 йыл.]] Европалылар араһында ғәрәп диңгеҙҙәрендә йәшәгән ғәйәт ҙур зат хаҡында тәүге мәғлүмәттәрҙе сәйәхәт итеүсе раввин Вениамин Тудельский хәбәр итә. Уға, дауыл кеше йәшәмәгән утрауға ташлағас, моряктар ҙур грифондарҙы ([[:ru:Грифон|грифон]]) һағалап тотоп, материкҡа тиклем барып етәләр, тип һөйләйҙәр<ref>M. Komroff, ''Contemporaries of Marco Polo'' 1928:311f.</ref>. [[Марко Поло]] тәүҙә Рух ҡошон европа фольклорының традицион персонажы булған гриффон тип тә иҫәпләй. Уның хәбәренән күренеүенсә, ғәрәп диңгеҙселәре [[Мадагаскар]]<nowiki/>ға һуғылырға тырышмай, сөнки унда был сәйер йән эйәһе ҡоторона: [[Файл:Sinbad_the_Sailor_(5th_Voyage).jpg|мини|265x265пкс|Ғәрәп сауҙагәрҙәре Рух ҡошоноң йомортҡаһын вата.]] Поло һүҙҙәре буйынса, бөйөк хан [[Хубилай]] үҙ кешеләрен [[Һинд океаны]]<nowiki/>ның көнбайышына ебәрә һәм мөғжизәле ҡоштың барлығын һәм ҡылыҡтарын белешергә һәм Рух ҡош ҡауырһынын алып килергә ҡуша<ref name="ley196608">{{Cite journal|last=Ley|first=Willy|date=August 1966|title=Scherazade's Island|url=https://archive.org/stream/Galaxy_v24n06_1966-08#page/n45/mode/2up|pages=45–55}}</ref>. XVXVI быуаттарҙағы күп кенә европалылар кеүек, Магелландың иптәше Антонио Пигафеттаға ла Поло хикәйәләре тәьҫир итә. [[Ява]] утрауына килеп килгәс, ул урындағы халыҡтан буйволдарға һунар иткән ғәйәт ҙур ҡош тураһында мәғлүмәт йыя<ref>[[Рамузио, Джованни Баттиста|Джованни Рамузио]], ''Delle navigationi et viaggi'', упомянутая в труде Рудольфа Виттковера, «Roc: An Eastern Prodigy in a Dutch Engraving» ''Journal of the Warburg Institute'' '''1'''.3 (Январь 1938 г.: стр. 255—257)</ref>. Европа халҡының географик танып белеүҙәре киңәйгән һайын, XVII быуатта Рух ҡошоноң ысынбарлыҡта булыуы шик аҫтына ҡуйыла. Фольклорҙы тикшереүселәр, ғәҙәттә, ғәрәп ҡошо Рухты фарсыларҙың [[сәмреғош]]<nowiki/>она ла, һинд Гарудаһына ла оҡшата. Ул Махабхаратала һәм Рамаянала гөбөргәйелгә ҡаршы көрәшкән филде тырнаҡтарында күтәреп барыусы итеп һүрәтләнгән. Бәлки, шул уҡ төркөмгә йәһүд ышаныуҙары буйынса билдәле Зиз ([[:ru:Зиз (мифология)|Зиз]]) ҡошон да индерергә булалыр. Урыҫ фольклорында күп йәһәттән Рух ҡошҡа оҡшаш стратим ҡош бар — уның тураһында сюжет Көнсығыштан алыныуы бар. Рух ҡоштарының Мадагаскарға бәйләнеше, бәлки, осраҡлы түгелдер — XVII быуатҡа тиклем утрауҙа эпиорнис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған гигант ҡоштар йәшәгән. [[Африка дөйәғошо]] кеүек үк, улар оса алмаған, шуға күрә ауырлығы 500 килограмға һәм буйы 3 метрға тиклем булған өлкән эпиорнисты [[ғәрәптәр]] күпкә эрерәк ҡоштоң яңы тыуған балаһы, тип ҡабул иткәндер. == Кинола == * «Седьмое путешествие Синдбада» == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Орёл Хааста * Островной гигантизм == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.vokrugsveta.com/body/nature/rux_bird.htm Правда о птице Рух] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220617005412/http://www.vokrugsveta.com/body/nature/rux_bird.htm |date=2022-06-17 }} в журнале «[https://web.archive.org/web/20230314111327/http://www.vokrugsveta.com/ Вокруг света]». * [http://www.vokrugsveta.ru/quiz/345/ Где жила птица рухх?], журнал «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]» * [http://www.privatelife.ru/2004/tv04/n13/5.html В поисках птицы Рухх], 13-й номер газеты «[http://www.privatelife.ru/ Тайная власть]», 2004 год. [[Категория:Ғәрәп мифологияһында мифик йән эйәләре]] [[Категория:Фарсы мифологияһы]] [[Категория:Фарсы мифологияһында мифик заттар]] [[Категория:«Мең дә бер кис» әкиәттәре персонаждары]] 09n0riuxb6f17wafy2ce7ishqsn3e96 0 190305 1309785 1284297 2026-11-09T21:11:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309785 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Ниғәмәт мәктәбе |Сокращение = Баймаҡ районы Ниғәмәт мәктәбе |Изображение = |Оригинал = |Прежнее = |Основана = 1927 |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 52°47'22"N, 58°2'56"E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} [[Баймаҡ районы]], [[Ниғәмәт]] ауылы, К. Дияров урамы, 3 |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Телефон = 4-75-49 |Электронный адрес = nigamat.school@mail.ru |Награды = |lat_deg = 52 | lat_min = 47 | lat_sec = 22 |lon_deg = 58 | lon_min = 2 | lon_sec = 56 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} '''Ниғәмәт мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]], [[Ниғәмәт]] ауылында урынлашҡан уҡыу йорто == Тарихы == 1927 йылда [[Ниғәмәт]] ауылында наҙалыҡты бөтөрөү мәктәбе ойошторола. Мәктәптең тәүге уҡытыусыһы һәм ойоштороусыһы — ''Урманшин Сәйет''. Архив мәғлүмәттәре буйынса, башланғыс белем биреү мәктәбе 1931 йылда эшләй башлай. 1949/1950 уҡыу йылында 5-се класс асыла. 1950—1951 йылдарҙа 7 йыллыҡ мәктәпкә әүерелә, һәм уҡыусылар яңы бинала уҡый башлай. 1960 йылда уҡытыусы-фронтовик ''Абзаков Әхмәтситдыҡ Ибраһим улы'' һәм директор ''Йосоп Әхмәт улы Ноғоманов'' инициативаһы менән мәктәптең яңы бинаһын төҙөлә башлай, 1961 йылдың ғинуарынан уҡыусылар яңы мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1961/1962 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1966—1967 уҡыу йылынан мәктәп урта мәктәп итеп үҙгәртелә. 1960 — 1970-се йылдарҙа бында [[2-се Этҡол]], [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]], [[Иҫән]], [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]], [[Түбәнге Яйыҡбай]], [[Үрге Яйыҡбай]] ауылдары балалары уҡый. 1978 йылда Салауат исемендәге колхоз үҙ аҡсаһына 469 уҡыусыға иҫәпләнгән өс ҡатлы мәктәп төҙөтә. == Етәкселәре == {{колонки|2}} * Урманшин Сәйет * Сәлимов Тажетдин Хәйретдин улы (1934) * Рафиҡов Камил Фәттәх улы * Лоҡманов Мансур Ибәтулла улы (1960—1986) * Ҡайыҡбирҙин Кирәймәргән Әҙеһәм улы (1986—1995) * Мөхәмәтйәнов Фәрит Әбдрәхим улы (1995—2008) * Рәхмәтуллин Юлай Йосоп улы (2010—2016) * Иҫәнбаев Наил Әхмәҙулла улы (2016 йылдан) {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Бикмәтова Шәмсиямал (1928) * Әминева Зөхрә * Мәмбәтҡолов Әбүзәр * Азаматов Ғәлимйән * Ҡорбанова Рауза * Камалова Маһи * Ғатауллин Абдулла Ғөбәйт улы * Мотаева Рәйсә * Иҙрисов Ғәйзулла * Имелбаев Дауыт * Бураншин Ғөбәйт * Мәғәфүров Әхтәм * [[Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы]] * Сөләймәнова Фәрзәнә * Баймырҙина Фәриҙә Ҡотлоғужа ҡыҙы * Асаинова Сәғирә Суфиян ҡыҙы * Сиргалин Ишбулды Нурғәле улы * Усманова Рәүилә Сибәғәт ҡыҙы * Сөләймәнова Аминә Нәжметдин ҡыҙы * Йәнбәкова Лира Исхаҡ ҡыҙы * Зекрина Мөнирә Ғәббәс ҡыҙы * Алтынғужина Тәнзилә Хажи ҡыҙы * Алтынғужин Мостафа Хажи улы * Мырҙағәлин Әмир Ғилметдин улы * Ниғмәтуллина Миңзифа Насип ҡыҙы * Мөхәмәтйәнов Фәрит Әбдрәхим улы * Ғәлимйәнов Рәил Әхәт улы * Әхмәҙуллина Фирҙәүес Борисовна * Хәсәнова Менәүәрә Ғәлимйән ҡыҙы * Кәримов Фәтҡулла Зәйнетдин улы * Юлмөхәмәтова Рәйлә Хәлфетдин ҡыҙы * Иҫәнбаева Рәйсә Миҙхәт ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Игебаева Римма Хөснихаҡ ҡыҙы (1985 йылдан) * Ҡорманаева Фәрзәнә Йәүҙәт ҡыҙы * Хәмитова Земфира Нуриәхмәт ҡыҙы * Мөхәмәтйәнов Өлфәт Хәмит улы — физика уҡытыусыһы * Ишмырҙина Гөлйемеш Хөрмәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы {{колонки|конец}} == Матбуғатта == * «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзите. 9 сентябрь 2021 [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-09-09/ni-m-t-m-kt-be-esh-n-kt-e-yar-amynda-s-k-2498918 Ниғәмәт мәктәбе «Үҫеш нөктәһе» ярҙамында үҫәсәк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402040552/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-09-09/ni-m-t-m-kt-be-esh-n-kt-e-yar-amynda-s-k-2498918 |date=2023-04-02 }} * «[[Аманат (журнал)|Аманат]]» журналы. 10 сентябрь 2021, [https://web.archive.org/web/20230402040557/https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2021-09-10/bayma-rayonyny-ni-m-t-m-kt-be-u-yusylary-amanat-ly-balalar-2500567 Баймаҡ районының Ниғәмәт мәктәбе уҡыусылары "Аманат"лы балалар] == Һылтанмалар == * Мәктәп сайты [https://nigamat.02edu.ru О школе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402000500/https://nigamat.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }} [[Категория:Баймаҡ районы мәктәптәре]] 5fq1xiu15250vmxc78ztkm72tr9qbjt 0 191089 1309888 1282071 2026-11-10T05:46:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309888 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рангылар тураһында табель''' — хәрби, гражданлыҡ һәм һарай яны хеҙмәттәре араһындағы 14 класс дәрәжәләре буйынса рәтләнгән тап килеүҙәр исемлеген үҙ эсенә алған таблица. Батша [[Пётр I]] үҙенең 1722 йылдың 24 ғинуарындағы (4 февраль) «Диңгеҙҙәге чиновниктарҙың, хәрбиҙәрҙең, статскийҙарҙың һәм һарайҙағыларҙың дәрәжәләре тураһында табель; бер класҡа инеү ваҡыты буйынса хәрбиҙәр башҡа кластарҙан дәрәжә буйынса өлкәнерәк, юғарыраҡ».<ref>«Табель о рангах всех чинов, воинских, статских и придворных, которые в котором классе чины; и которые в одном классе, те имеют по старшинству времени вступления в чин между собою, однако ж воинские выше прочих, хотя б и старее кто в том классе пожалован был»</ref><ref>{{статья|автор= [[Пётр I]].|заглавие= Табель о рангах всех чинов, воинских, статских и придворных, которые в котором классе чины; и которые в одном классе, те имеют по старшинству времени вступления в чин между собою, однако ж воинские выше прочих, хотя б и старее кто в том классе пожалован был|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=28&regim=3|язык= |ответственный= |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]], с 1649 года|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1830|том= VI, 1720—1722, № 3890|страницы= 486—493|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archivedate= 2020-04-30|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200430163717/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=28&regim=3}}</ref>. Артабан күп тапҡыр үҙгәртеүҙәр индерелеп [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Рәсәй республикаһы]]нда ҡулланылған<ref name=":0">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4178006|автор=М. А. Зинько|статья=ТА́БЕЛЬ О РА́НГАХ 1722|том=31|страницы=536—538|архив=https://web.archive.org/web/20221022193219/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4178006|архив дата=2022-10-22}}</ref>. Указ тексында хәҙерге рус теле өсөн тәбиғиерәк булған «рангтар таблицаһы» һүҙбәйләнеше бар, әммә тарихта указдың башында ҡулланылған «рангтар тураһында таблица» һүҙбәйләнеше нығынған. Башта был һүҙбәйләнеш ике төп мәғәнәгә эйә була: 1) чиндарҙы структуралаусы таблица; 2) хәрби, статский (граждан) һәм һарай хеҙмәттәре тураһында закон булараҡ указдың исеме<ref group="Комм.">В указе отсутствовало понятие ''государственной службы'', оно изредка стало использоваться в нормативно-правовых актах Российской империи только со второй половине XIX века. Согласно смыслу ряда формулировок, присутствующих в тексте указа (см. п. 12: «Когда кто из Наших высоких и нижних служителей», п. 16: «В Нашей же службе обретающиеся»), имелось в виду служение императору, а не государству.</ref>, атап әйткәндә, шуға нигеҙләнеп Табель раҫланған. Һуңғараҡ «Рангылар тураһында табель» һүҙбәйләнеше һәм хәҙерге ваҡытта рангыларға бүленгән ниндәй ҙә булһа объекттарының иерархияһы булараҡ күсермә мәғәнәһендә ҡулланыла. [[Файл:Tabel_o_rangah.jpg|мини|Рангылар тураһында таблица, XVIII быуат редакцияларының береһе]] == Булдырылыу тарихы == Рангылар тураһында табель раҫланғанға тиклем үк, күптәнән, чиндарҙың үҙ-ара бәйләнеше Пётр I батшаның иғтибары үҙәгендә булған. Пётр I-нең 1713 йылдың 18 декабрендәге яҙыуында (записка): «Шведтар һәм башҡаларҙан градустар тәртибен күсереп яҙып алырға<ref>''Gradus'' ([[Латинский язык|лат.]]) — шаг, уровень, степень</ref> всех чинов, кроме воинских»<ref>{{книга |автор= [[Пётр I]]|часть= CV. — 18 декабря 1713. О сделании выписок из иностранных табелей о рангах…|ссылка часть= https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003545544?page=302|заглавие= Бумаги императора Петра I|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Изданы академиком [[Бычков, Афанасий Фёдорович|А. Бычковым]]|издание= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]||год= 1873|том= |страницы= 273|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Петр француз, прусс, швед һәм Дания короллектәренең «чиндар теҙмәһенән» үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе нигеҙ итеп алған указды мөхәррирләүҙә шәхсән ҡатнаша. Указ шулай уҡ Хәрби һәм Адмиралтей коллегияларында ҡаралды, унда дәрәжәләрҙе рангылар буйынса урынлаштырыу, эш хаҡы тураһында, табелгә боронғо рус чиндарын индереү һәм сиркәүҙә үҙенән юғарыраҡ урын биләгән өсөн штрафтар тураһында бер нисә иҫкәрмә яһалды. Бөтә был иҫкәрмәләр ҙә ҡаралмай ҡалдырылды. Указдың һуңғы редакцияһы өҫтөндә эштә сенаторҙар Головкин һәм Брюс, генерал-майорҙар Матюшкин һәм Дмитриев-Мамонов ҡатнашты. Пётр, нигеҙенә француз, прус, швед һәм дат короллектәрендәге "чиндар теҙмәһе"нән үҙләштермәләр һалынған бойороҡто мөхәррирләүҙә шәхсән үҙе ҡатнашҡан<ref>С. А. Нефедов. Происхождение «регулярного государства» Петра Великого. // Вопросы Истории, 2014, № 1.</ref>. Бойороҡ Хәрби коллегия һәм Адмиралтей коллегияларында ҡаралған, унда чиндарҙы рангылар буйынса урынлаштырыу, эш хаҡы (оклад) йәғни жалованье, табелға боронғо рус чиндарын индереү һәм сиркәүҙә үҙ рангыһынан юғарыраҡ урынды алған өсөн штраф тәғәйенләү пунктын алып ташлау тураһындағы ҡайһы бер иҫкәрмәләр индерелгән. Әммә бөтә был иҫкәрмәләр элеккесә ҡалдырылған. Сенаторҙар Головкин Гавриил Иванович, Брюс Яков Вилимович һәм генерал-майорҙар Матюшкин Михаил Афанасьевич һәм Дмитриев-Мамонов Иван Ильич бойороҡтоң иң һуңғы редакцияһына тиклем ҡатнашҡан. == Бойороҡтоң төп положениелары == [[Файл:Tabel o rangah 1898.jpg|thumb|250px|Рангылар тураһында табель (XIX быуат аҙағы)]] Пётрҙың Рангылар тураһында табелендә 263 вазифа иҫәпләнә. Уларҙың һәр беоеһе, Бойороҡ баҫылып сығарылғандан алып, чинға бәйле дәрәжә булған. Һәм тағы 3-сө класлы ҡоро ер хәрби чиндары составында вазифа бурыстары менән бәйле булмаған бер статус — «Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары» — булған. Һуңынан табелдә күрһәтелгән вазифаларҙың күбеһе бөтөрөлә, ә үрҙә билдәләнгән статус табелдән сығарыла. Хәрби чиндар гражданлыҡ, хатта батша һарайы чиновниктарынан да юғарыраҡ тип иғлан ителә ине. Указда табелгә 19 аңлатма пункты була. Аңлатма пункттарының йөкмәткеһе түбәндәгегә ҡайтып ҡала. Император затлы кенәздәр бөтә кенәздәр һәм «Рәсәй дәүләтенең юғары вазифалы хеҙмәткәрҙәре» өҫтөнән рәйеслек иткән. Ошонан тыш хеҙмәткәрҙәрҙең ижтимағи хәле «нәҫел» буйынса түгел, ә чин менән билдәләнә. Асыҡ тантаналарҙа һәм рәсми йыйылыштарҙа чиндан юғарыраҡ хөрмәт һәм урындар талап иткән өсөн ике айлыҡ эш хаҡы күләмендә штраф һалына на тиң штраф һалына; Штраф аҡсаһының 1х3 өлөшө — ташыусыға, ҡалғаны госпиталдәрҙе тәртиптә тотоуға йүнәлтелә. Урындарын түбәнге рангылағы кешегә биргән өсөн дә ошондай уҡ штраф һалынырға тейеш. Асыҡ тантаналарҙа һәм рәсми йыйылыштарҙа чиндан юғарыраҡ хөрмәт һәм урындар талап иткән өсөн штраф һалына торған ике айлыҡ эш хаҡына тиң штраф һалына; Штраф аҡсаһының ⅓ өлөшө — ялыу итеүсегә, ҡалғаны госпиталдәрҙе тәртиптә тотоуға йүнәлтелә. Урындарын түбәнге рангылағы кешегә биргән өсөн дә ошондай уҡ штраф һалынырға тейеш. Табель ниндәйҙер кимәлдә түбәнге ҡатламдан талантлы кешеләргә күтәрелергә мөмкинлек бирә. «Әрһеҙҙәргә һәм әрәмтамаҡтарға түгел, ә хеҙмәт итергә теләк тыуҙырыу һәм хеҙмәте өсөн хөрмәт күрһәтеү маҡсатында», — тиелә указдың 3-сө пунктында. Сит ил хеҙмәтендә торған кешеләргә «сит ил хеҙмәттәрендә алған характерҙарын» раҫлау буйынса ғына тейешле чин биреү мөмкин булған. Исемдәре танылған кешеләрҙең һәм, ғөмүмән, абруйлы дворяндарҙың улдары, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, һарай ассамблеяларына ирекле инеү мөмкинлегенә эйә булһа ла, «ватанға һәм башҡалар өсөн хеҙмәт күрһәтмәйенсә» тороп, бер ниндәй ҙә чин алмай. Гражданлыҡ чиндары, хәрбиҙәр кеүек үк, күп йылдар хеҙмәт иткән йәки айырым «танылған» хеҙмәт ҡаҙаныштары буйынса бирелә. Һәр кемдең үҙ дәрәжәһенә тап килгән экипажы һәм ливреяһы тейеш булған. Майҙанда халыҡ алдында яза биреү, шулай уҡ башҡа төрлө яза ла чинды юғалтыуға килтерә, һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн, асыҡ иғлан ителгән исемле указ менән генә кире ҡайтарыла ала. Кейәүҙәге ҡатындар «ирҙәренең дәрәжәһе буйынса эш итә» һәм үҙ дәрәжәһенә ҡаршы ҡылған эштәре өсөн штрафҡа тарттырыла. Ә ҡыҙҙар, чинлы кешеләрҙең ҡатындары менән сағыштырғанда, атайҙарынан 4 рангыға түбәнерәк тип иҫәпләнә. Статистик йәки һарай ведомствоһы буйынса тәүге һигеҙ ранг алғандарҙың барыһы ла, «түбән тоҡом булһа ла», нәҫелдән иң яҡшы өлкән дворянлыҡ иҫәбенә индерелә; хәрби хеҙмәттә тәүге обер-офицерлыҡ чинын алғандан һуң, нәҫелдән килгән дворянлыҡ башлана, өҫтәүенә, атаһы дворянлыҡ дәрәжәһен алғандан һуң ғына, дворянлыҡ дәрәжәһе бирелә башлай; әгәр ҙә нәҫелдән күсә килгән дворяндарҙан бала тыумаһа, ул элегерәк тыуған балаларының береһенә дворян дәрәжәһен биреүгә дәғүә итә ала. Пётр I хәрбиҙәргә статскийҙарға ҡарағанда өҫтөнлөк биреүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, беренсе класлы статский чиндар булдырырға теләмәгән; ләкин Андрей Иванович Остермандың дименә ҡолаҡ һалып һәм дипломатик абруй күҙлегенән сығып, канцлер — дипломатия ведомствоһының башлығын чиндарҙың беренсе класына тиңләштергән. Һуңынан ғына I класлы тулы хоҡуҡлы йәшерен советник (кәңәшсе) дәрәжәһе билдәләнә. Бөтәһе 96 статский чин иҫәпләнә, уларҙы шартлы рәүештә алты төркөмгә бүлергә мөмкин: дөйөм дәүләт — 33 чин, тау — 7, хөкүмәт сенат чиндары — 7, коллегияларҙа — 24, император һарайы резиденцияһында — 10, губерналарҙа — 15<ref>{{статья |автор= Виноградов А. П.|заглавие= Система гражданских чинов по Табели о рангах при Петре I. Первые изменения по штатским чинам|ссылка= https://elibrary.ru/item.asp?id=29911258|язык= |автор издания= |издание= Вестник архивиста|тип= журнал|место= М.|издательство= [[Российское общество историков-архивистов]]|год= 2017 |том= |номер= 3|страницы= 155—167|isbn= |issn= 2073-0101|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid=}}</ref>. «Статский» коллегияһы президенты, йәғни Европа төшөнсәләре буйынса, министрға, сағыштырмаса түбән ранг (4-се класс) тейеш булған. Һуңынан, Николай II батшалыҡ иткәндә, атап әйткәндә, министрҙар тулы хоҡуҡлы йәшерен советник, йәшерен советник, айырым осраҡтарҙа — тулы хоҡуҡлы статский советник, тип аталған<ref name=":0" />. Генерал-адъютант 6-сы класта (ҡоро ер ғәскәрҙәре полковнигы һәм гвардия майоры менән бер кимәлдә), генерал-фельдмаршал эргәһендә генерал-адъютант — 7-се класта, «тулы генералдар» эргәһендәге генерал-адъютант — 8-се класта. Артабан генерал-адъютант дәрәжәһе '''свита''' (XVIII—XIX быуат башында император янында айырым йомоштар маҡсатында хеҙмәт итеүсе хәрбиҙәр төркөмө) званиеһына үҙгәртелә, уны алыу өсөн 4-се кластан да кәм булмаған хәрби чин алырға кәрәк була. == Йәмғиәткә һәм дворяндарға йоғонтоһо == [[Файл:407 Changes in uniforms and armament of troops of the Russian Imperial army.jpg|thumb|right|''Пиратский Карл Карлович'' Хәрби министрлыҡтың 5-се һәм 8-се класс чиновниктары. 1863 йыл<ref>{{Книга:Перемены в обмундировании|407|Чиновники Военного министерства 5 и 8 классов. (В парадной форме). 14 Сентября 1863.}}</ref>]] [[Файл:074_Illustrated_description_of_the_changes_in_the_uniforms.jpg|thumb|right| Хәрби ведомствоның граждан чиновниктары. Штаб-офицер дәрәжәле артиллерия чиновнигы, обер-офицер дәрәжәле топограф, хәрби уҡыу йорттарының хәрби чины булмаған уҡытыу-тәрбиә хеҙмәте чиновнигы. 1883 йыл.<ref>{{Книга:Иллюстрированное описание|74|Гражданские Чиновники Военного ведомства. Артиллерийский чиновник штаб-офицерского звания в обыкновенной форме военного времени. Топограф обер-офицерского звания в сюртуке. Чиновник учебно-воспитательной службы военно-учебных заведений не имеющий военного чина. ( приказ по военному ведомству 1883 г. № 83 )}}</ref>]] Рангылар тураһындағы табелдәр ғәмәлгә индерелгәс, боронғо урыҫ чиндары — боярҙар, окольничьи һ.б. — формаль рәүештә бөтөрөлмәһә лә, был дәрәжәләрҙе биреү туҡтатыла. Пётрҙың Рангыдлар тураһында табеле ике быуат дауамында тиерлек төп реформалар һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Бер нисә гражданлыҡ вазифаһының атамаһы, уларҙы йөрөтөүсенең ысын бурыстарына ҡарамаҫтан, гражданлыҡ чинына әйләнә. Әйтәйек, «коллегия секретары», «коллегия асессоры», «коллегия советнигы» һәм «статский советник» чин атамалары тәүҙә коллегия секретары, коллегия советы ағзаһы һәм «статский» коллегияһы президенты вазифаларын билдәләне. «Надворный советник» тигән һүҙ һарай суды рәйесен аңлата; надворный судтар 1726 йылда уҡ бөтөрөлә, ә чиндың исеме 1917 йылға тиклем һаҡланып ҡала. Табелде булдырыу һәм тейешле норматив-хоҡуҡи акттарҙың артабанғы баҫмалары хеҙмәт тәртибенә лә, рус дворяндар ҡатламының тарихи яҙмышына ла ҙур йоғонто яһай. Хеҙмәт буйынса алға китештең мөһим көйләүсеһе — шәхси хеҙмәт; «атайҙың хөрмәт ителеүе», «тоҡом» элекке ҙур әһәмиәтен юғалта. Был социаль мобиллектең артыуына килтерә. Хеҙмәттә шәхси ҡаҙаныштарҙың әһәмиәте 1809 йылдың 3 (15) апрелендәге юғары указ менән билдәләнә, уға ярашлы камергер һәм камер-юнкер һарай чиндарын биреү туҡтатыла. Хәрби йәки граждандар хеҙмәтендә тормаған ошо дәрәжәгә эйә булыусылар ошо хеҙмәттең бер төрөн һайларға йәки отставкаға китергә тейеш булған<ref>{{статья|автор= [[Александр I]].|заглавие= О неприсвоении званиям камергера и камер-юнкера никакого чина ни военного, ни гражданского, и об обязанности лиц, в сих званиях состоящих, вступить в действительную службу и продолжать оную по установленному порядку с первоначальных чинов|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=140&regim=3|язык= |ответственный= |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]], с 1649 года|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1830|том= XXX. 1808—1809. № 23559|страницы= 899—900|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archivedate= 2016-04-09|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160409213104/http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=140&regim=3}}</ref>. Дворянлыҡтың билдәле чинына лайыҡ булыу маҡсатында тейешле йылдар эшләү һәм монархтың был чинға күтәреүе законлаштырыла, был дворяндар синыфын демократлаштырыуға, дворяндарҙың хеҙмәтле характерын нығытыуға һәм дворяндар массаһының яңы төркөмдәргә — нәҫел һәм шәхси дворяндарға бүленеүенә йоғонто яһай. 1845 йылдың 11 (23) июнендә манифесы буйынса нәҫелдән килгән дворянлыҡҡа хоҡуҡ<ref>{{статья|автор= [[Николай I]].|заглавие= О порядке приобретения дворянства службою|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=503&regim=3|язык= |ответственный= |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]], собрание второе|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1846|том= XX, отделение первое, 1845, № 19086|страницы= 450—451|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archivedate= 2017-05-31|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170531171652/http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=503&regim=3}}</ref> штаб-офицер чинына (8-се класс) йәки граждан хеҙмәтенең 5-се класс чинына (был чиндар отставкаға сыҡмағанда ғына бирелгән) күтәрелгәндә бирелә. Чиновниктың шәхси дворянлығы 9-сы кластан һуң ғына бирелә башлай, түбән дәрәжәле хеҙмәткәрҙәрҙең шәхси почётлы граждан статусы бирелә. Хәрби хеҙмәттә (9 кластан да юғары булмаған) шәхси дворянлыҡты обер-офицер чиндары бирә. Александр II 1856 йылдың 9 (21) декабрендәге указы менән<ref>{{статья|автор= [[Александр II]].|заглавие= О приобретении потомственного дворянства…|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=650&regim=3|язык= |ответственный= |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]], собрание второе|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1856|том= XXXI, отделение первое, 1857, № 31236|страницы= 1052—1053|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archivedate= 2017-05-31|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170531183017/http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=650&regim=3}}</ref> нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән дворянлыҡ хоҡуғын — полковник дәрәжәһен (6-сы класс), ә гражданлыҡ ведомствоһы буйынса 4-се класлы чин алыу хоҡуғын (тулы хоҡуҡлы статский советник) билдәләй. Был положениелар 1917 йылға тиклем ғәмәлдә була. == Идеяның артабанғы үҫеше == Чиновниктар әҙерләү буйынса артабанғы ҡануниәт Рангылар тураһында табелдең тәүге идеяһынан бер ни тиклем ситләшә. Тәүге ниәт буйынса чиндар 14 класс буйынса бүленгән вазифаларҙың үҙҙәрен аңлата ине, әммә ваҡыт үтеү менән, вазифаларға бәйлелектән айырым, почётлы титулдарҙың үҙ аллы әһәмиәтенә эйә булды. Икенсе яҡтан, ҡайһы бер дворяндарҙы чиндарға күтәреү өсөн ҡыҫҡартылған ваҡыт билдәләнә; һуңынан нәҫелдән күсә килгән дворянлыҡ хоҡуғын биреүсе чиндар күтәрелә. Был нормалар табелдең дворяндар ҡатламы составына демократик тәьҫирен сикләүҙе маҡсат итеп ҡуя. XVIII быуатта Рангылар тураһында табель буйынса чиндар, башлыса, вазифаларға тура килгән, әммә һуңынан был тәртип боҙолған. 1830-1850-се йылдар дауамында кластар буйынса граждан хеҙмәте вазифалары теҙмәһе төҙөлә, унда һәр вазифаға билдәле бер класс тура килә, был ведомство һәм учреждениеларҙың штат теҙмәләрендә теркәлә. Вазифаға тәғәйенләү вазифаның класына һәм бирелгән чинына бәйле. Үҙәк учреждениеларҙа биләгән вазифаһынан — 1 класҡа юғарыраҡ йәки 2 класҡа түбәнерәк, ә губерна учреждениеларында 2 кластан күберәккә түбәнерәк чинға эйә булыу рөхсәт ителә. Түбәнге вазифаларға (12-се һәм 14-се кластар) класс чиндары булмаған кешеләрҙе тәғәйенләү рөхсәт ителә. Уҡыу ведомствоһы буйынса хеҙмәт иткән кешеләр үҙ чинынан юғарыраҡ вазифалар биләй, шулай уҡ түбәнерәк класлы вазифала ҡалған осраҡта ла юғарыраҡ чиндар ала алған<ref>Это объяснялось тем, что учебная иерархия имела гораздо меньше ступеней, чем обычная гражданская служба.</ref>. Исправниктар, полицеймейстерҙар, шулай уҡ удел идаралығы һәм башҡа ведомстволар буйынса вазифаларҙы тейешле чиндарһыҙ биләргә рөхсәт ителә{{sfn|Русские писатели|1992|c=600}}. 1861 йылғы реформанан һуң ведомстволар, чиндарына бәйле булмаған көйө, вазифаларҙың киңерәк даирәһенә тәғәйенләнеү хоҡуғын алырға ынтыла{{sfn|Русские писатели|1992|c=600|quote=Например, с 1869 года таким правом обладало Министерство финансов для таможенных должностей до 8-го класса включительно; в 1894 году такое право предоставили Министерству земледелия и государственных имуществ для должностей 6-го и 5-го классов, требующих специальных познаний. Независимо от чинов и даже при их отсутствии назначались земские начальники. Лицами, не имевшими права на гражданскую службу, могли замещаться должности до 8-го класса в почтово-телеграфных учреждениях, не выше 10-го класса — в казённых палатах, в Государственном банке, в Крестьянском поземельном банке, в Румянцевском музее, а до 6-го класса включительно по Государственному коннозаводству, по управлениям земледелия и государственных имуществ (при наличии специального образования ), до 7-го класса — по Государственному контролю и в ряде других учреждений и ведомств}}. Хәҙерге Рәсәйҙә лә класс чиндары ҡулланыла. Әлеге ваҡытта федераль дәүләт граждандар хеҙмәтенең класс чиндары, хәрби һәм махсус дәрәжәләр, юстицияның класс чиндары, прокурор хеҙмәткәрҙәренең класс чиндары нисбәте таблицаһы эшләй, ул РФ Президентының 2005 йылдың 1 февралендәге 113-сө указы менән раҫланған (РФ Президентының 2013 йылдың 30 сентябрендәге 744-се Указы редакцияһында). == Чиндар һәм тейешле хеҙмәт сроктары == {| class=wide border="1" cellpadding="2" width=100% |+ !align="center" rowspan="2" width="4%"|Класс !align="center" rowspan="2" width="20%"|Гражданлыҡ (статский) чиндар !align="center" colspan="2" width=" %"|Хәрби чиндар !align="center" rowspan="2" width="15%"|Тейешле хеҙмәт мөҙҙәте<ref>Кандидату на повышение чина, удостоившемуся именного разрешения императора («Высочайшего благоволения»), убавлялся один гоh="15 %"|Придворные<br>чины !align="center" rowspan="2" widtд из установленного срока</ref> артабанғы чинды алғанға тиклемге, артабанғы гражданлыҡ чины |- !width="30%"|Армияла !width="16%"|Флотта |- !1 | * Канцлер * 1-се класлы тулы хоҡуҡлы йәшерен советник (1773 йылдан) | * Генерал-фельдмаршал | * Генерал-адмирал | <center>нет | ''юҡ'' |- !2 | * Тулы хоҡуҡлы йәшерен советник | * Инфантериянан генерал (1763 йылға тиклем, 1796 йылдан) * Кавалериянан генерал (1763 йылға тиклем, 1796 йылдан) * Генерал-фельдцейхмейстер (1796 йылға тиклем) * Генерал-аншеф (1763—1796) * Артиллериянан генерал (1796 йылдан) * Инженер-генерал (1796 йылдан) * Штатгальтер<ref>Сведений о пожаловании кого-либо этим чином не имеется.</ref> | * Адмирал * Диңгеҙ ведомствоһы генералы (1859 йылдан) | * Обер-маршал (1726 йылға тиклем) * Обер-гофмаршал (1726 йылдан) * Обер-камергер (1728 йылдан) * Обер-егермейстер (1757 йылдан) * Обер-гофмейстер (1760 йылдан) * Обер-шталмейстер (1766 йылдан) * Обер-шенк (1762 йылдан) | ''ҡаралмаған''<ref name="Chin"/> |- !3 | * Генерал-прокурор<ref>Утратил статус чина в XVIII веке.</ref> * Йәшерен советник (1724 йылдан) | * Генерал-лейтенант (1741 йылға тиклем, 1796 йылдан һуң) * Генерал-кригскомиссар (1808 йылға тиклем) * Инженер-генерал (1728—1796) * Генерал-поручик (1741—1796) * Гвардия полковнигы (1748—1798) | * Вице-адмирал * Флот генерал-кригскомиссары (1817 йылға тиклем) | * Обер-шталмейстер (1766 йылға тиклем) * Гофмаршал (1742 йылдан) * Шталмейстер (1766 йылдан) * Егермейстер (1773 йылдан) * Гофмейстер (1796 йылдан) * Обер-церемониймейстер (1796 йылдан) * Обер-форшнейдер (1856 йылдан) | ''ҡаралмаған''<ref name="Chin"/> |- !4<ref>Низший чин, дававший право на потомственное дворянство для гражданских лиц по указу от 9 декабря 1856 года.</ref> | * Йәшерен советник (1722—1724) * Тулы хоҡуҡлы статский советник (1724 йылдан) * Обер-церемониймейстер (1743—1796) * Герольдмейстер (1763—18??) | * Генерал-майор * Гвардия полковнигы (1722—1748) * Гвардия подполковнигы (1748—1798) * Фортификациянан генерал (1741—1796) * Генерал-провиантмейстер (1766—18??) * Обер-штер-кригскомиссар (1868 йылға тиклем) | * Шаутбенахт (1722—1732) * Контр-адмирал (1732 йылдан) * 1-се ранг капитаны (1762—1764) * Обер-сарваер (1798—1805) | * Обер-камергер (до 1728) * Обер-гофмейстер (до 1760) * [[Камергер]] (1737—1809) | ''ҡаралмаған''<ref name="Chin"/> |- !5<ref>Низший чин, дававший право на потомственное дворянство для гражданских лиц по манифесту от 11 июня 1845 года (норма действовала до 9 декабря 1856 года).</ref> | * Обер-церемониймейстер (1743 йылға тиклем) * Герольдмейстер (1763 йылға тиклем) * Архиятр (1763 йылға тиклем) * Статский советник (1724 йылдан) * Церемониймейстер (1743—1796) * Йәшерен камерир (1801)<ref>{{статья|автор= [[Павел I]].|заглавие= Об утверждении чина тайного камерира в пятом класе|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=118&regim=3|язык= |ответственный= |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]] с 1649 года|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1830|том= XXVI, 1800—1801, № 19752|страницы= 529|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archivedate= 2017-05-01|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170501084717/http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=118&regim=3}}</ref> | * Бригадир (1722—1796) * Гвардия премьер-майоры (1748—1797) * Гвардия подполковнигы (1722—1748) * Штер-кригскомиссар (1868 йылға тиклем) * Генерал-провиантмейстер (1766 йылға тиклем) * Хәрби советник (1763—1809) | * Капитан-командор (1722—1732, 1751—1764, 1798—1827) * 1-се ранг капитаны (1764—?) * Обер-сарваер (1798 йылға тиклем) | * Обер-шенк (1762 йылға тиклем) * Гофмейстер (1796 йылға тиклем) * Камер-юнкер (1742—1809) * Церемониймейстер (1796 йылдан) | ''ҡаралмаған''<ref name="Chin">Для производства в чины выше статского советника никакого срока не полагалось, пожалование в эти чины зависело от решения императора</ref> |- !6 | * Коллежский советник * Хәрби советник (1836—1848) | * Пехотала полковник * Гвардия премьер-майоры (1731—1748) * Гвардия секунд-майоры (1731—1797) * Гвардия полковнигы (1798 йылдан) * Обер-кригскомиссар (1868 йылға тиклем) | * 1-се ранг капитаны (1762 йылға тиклем, ? — 1917)<ref>В 1762 году чин был перемещён в 4-й класс, см. {{книга |автор= |часть= Флота капитаны I го ранга // Морские // Четвертого класса|ссылка часть= https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003336340?page=5|заглавие= Табель о рангах с пополнением, какие чины состоят по особливым именным высочайшим указам и по статам сверх положенных в табели о рангах в классах чинов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб}}|издательство= при [[Правительствующий сенат|Сенате]]|год= 1771|том= |страницы= 17|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}; в 1764 году — в 5-й, см. {{книга |автор= |часть= Флота капитаны I го ранга // Морские // Пятого класса|ссылка часть= https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003336340?page=6|заглавие= Табель о рангах с пополнением, какие чины состоят по особливым именным высочайшим указам и по статам сверх положенных в табели о рангах в классах чинов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб}}|издательство= при [[Правительствующий сенат|Сенате]]|год= 1771|том= |страницы= 18|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}; затем возвращён в 6-й.</ref> * Сарваер (1798 йылға тиклем) | * Обер-егермейстер (1757 йылға тиклем) * Шталмейстер (1766 йылға тиклем) * Гофмаршал (1742 йылға тиклем) * Камер-фурьер (1742—1884) * Камер-юнкер (1737—1742) * Камергер (1737 йылға тиклем) |4 йыл{{увеличение}}Статский советник |- !7 | * Церемониймейстер (1743 йылға тиклем) * Надворный советник (1745 йылдан) | * Генерал-вагенмейстер (1731 йылға тиклем йәки һуңыраҡ) * Пехотала подполковник * Казактарҙа ғәскәри старшина (1884 йылда) * Кригскомиссар (1868 йылға тиклем) * гвардияла: ** Капитан (гвардия капитаны) ** Ротмистр (гвардия ротмистры | * 2-се ранг капитаны * Карап мастеры (1764—1826) |<center>юҡ |4 йыл{{увеличение}}Коллежский советник |- !8<ref>До 11 июня 1845 года 8-й класс давал гражданским лицам право на потомственное дворянство. В 1809—1834 для перехода в 8-й класс требовалось представить свидетельство об окончании университета или выдержать экзамен на чин.</ref> | * Коллежский асессор * Надворный советник (1745 йылға тиклем) | * Премьер-майор һәм секунд-майор (1731—1797) * Пехотала майор (1798—1884) * Пехотала капитан (1884—1917 йылдарҙан) * Кавалерияла ротмистр (1884—1917 йылдарҙан) * Гвардия штабс-капитаны (1798 йылдан) * казактарҙа: ** Ғәскәри старшина (1798—1884) ** Яҫауыл (1884 йылдан) | * Карап мастер (1764 йылдан) * 3-сө ранг капитаны (до 1764 йылға тиклем) * Капитан-лейтенант (1907—1911) * Өлкән лейтенант (1912 йылдан) | * Титуляр камергер<ref>Сведений о присвоении кому-либо этого чина не имеется.</ref> (до 1771) * Унтер-шталмейстер (1766—?) * Обер-берейтор (1766—?) |4 йыл{{увеличение}}Надворный советник |- !9 | * Титуляр советник | * Пехотала капитан (1722—1884) * Пехотала штабс-капитан (1884 йылдан) * Гвардия поручигы (1730 йылдан) * Кавалерияла ротмистр (1798—1884) * Кавалерияла штабс-ротмистр (1884 йылдан) * казактарҙа: ** Яҫауыл (1798—1884) ** Подъесаул (1884 йылдан) | * Галера мастеры (1826 йылға тиклем) * Капитан-поручик (1764—1798) * Капитан-лейтенант (1798—1884) * Флот лейтенанты (1764—1906, с 1912) * Өлкән лейтенант (1907—1911) | * Камер-юнкер (1737 йылға тиклем) * Гоф-фурьер * Фуражмейстер (1766—?) * Берейтор (1766—?) * Ясельничий (1766—?) |3 йыл{{увеличение}}Коллежский асессор |- !10 | * Коллежский секретарь | * Пехотала капитан-поручик (1730—1797) * Пехотала штабс-капитан (1797—1884) * Кавалерияла секунд-ротмистр (1797 йылға тиклем) * кавалерияла штабс-ротмистр (1797—1884) * Артиллерияла цейхвартер (1884 йылға тиклем) * Поручик (1884 йылдан) * Гвардия подпоручигы (1730 йылдан) * казактарҙа: ** Подъесаул (1884 йылға тиклем) ** Сотник (1884 йылдан) | * Лейтенант (1722—1764) * Мичман (1884 йылдан) |<center>нюҡ||3 йыл{{увеличение}}Титуляр советник |- !11 | * Карап секретары<br>(1790 йылдан да иртәрәк түгел) | <center>юҡ | * Карап секретары<br>(1764 йылға тиклем) |colspan="2"|<center>юҡ |- !12 | * Губерна секретары | * Поручик (1730—1884) * Пехотала подпоручик (1884 йылдан) * Кавалерияла корнет (1884 йылдан) * Гвардия прапорщигы (1730—1884) * казактарҙа: ** Сотник (1884 йылға тиклем) ** Хорунжий (1884 йылдан) | * Унтер-лейтенант (1722—1732) * Мичман (1796—1884) | * Тафельдекер (1827 йылдан) * Кофешенк (1827 йылдан)<ref>{{книга |автор= |часть= Приложение II. Расписание чинов // Приложения к Своду устава о службе по определению от правительства|ссылка часть= |заглавие= [[Свод законов Российской империи]], повелением государя императора Николая Павловича составленный. Учреждения. Свод учреждений государственных и губернских. Часть третья. Уставы о службе гражданской|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1832|том= |страницы= 448|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> |3 года{{увеличение}}[[Коллежский секретарь]] |- !13 | * Кабинет регистраторы * Провинциаль секретарь * Сенат регистраторы * Синод регистраторы (1764 йылдан) | * Пехотала подпоручик (1730—1884) * Пехотала прапорщик (1884 йылдан, фәҡәт хәрби осорҙа) * Артиллерияла штык-юнкер (1722—1796) * Артиллерияла секунд-поручик (1722—1796) | * Констапель (1764—1830) |colspan="2"|<center>юҡ |- !14 | * Коллежский регистратор * Коллежский юнкер (коллегия-юнкер) (1822 йылға тиклем) * Городовой секретарь (1763—18??) | * Пехотала фендрик (1722—1730) * Пехотала прапорщик (1730—1884) * Кавалерияла корнет (1731—1884) * Казактарҙа хорунжий (1798—1884) | * Констапель (1764 йылға тиклем) * Мичман (1732—1796) | <center>юҡ ||3 йыл{{увеличение}}Губернский секретарь |} === Класына ҡарата мөрәжәғәт === {| class=wide |+ Класына ярашлы мөрәжәғәт |- ! Класс ! 1—2 !! 3—4 !! 5 !! 6—8 !! 9—14 |- ! Мөрәжәғәттәр | Ваше высокопревосходительство (ғали фйәнәптәре) | Ваше превосходительство | Ваше высокородие | Ваше высокоблагородие | Ваше благородие |} === Тау сәнәғәте чиндары === 1722—1867 йылдарҙа Рәсәй империяһының тау ведомствоһында (Берг-коллегия, Тау департаменты) айырым тау чиндары булған, шуларҙың етәүһе Табелдең тәүге редакцияһында тәҡдим ителгән. === Рангылар тураһынлағы табелгә индерелмәгән чиндар һәм дәрәжәләр === '''Рангылар тураһында табелдән юғарыраҡ чиндар''' * Генералиссимус<ref>Согласно некоторым публикациям чин генералиссимуса состоял в 1-м классе Табели о рангах: {{книга|автор= [[Зябловский, Евдоким Филиппович|Зябловский Е.]]|часть= Государственное постановление о рангах по службам военной сухопутной, военной морской, гражданской, горной и ученой // Глава II|ссылка часть= |заглавие= Российская статистика. Часть I|оригинал= |язык= |ссылка= https://books.google.ru/books?id=-UsIAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|викитека= |ответственный= |издание= 2-е изд|место= |издательство= Типография [[Глазунов, Илья Иванович|Ильи Глазунова]] и Kº|год= 1842|том= |страницы= 45—46|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=-UsIAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |date=20200626041414 }}; {{книга |автор= Порай-Кошиц И. А.|часть= Таблица или роспись чинам военным и гражданским|ссылка часть= |заглавие= Очерк истории русского дворянства от половины IX до конца XVIII века. 862—1796|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 2-е изд|место= |издательство= Типография В. С. Балашева|год= 1874|том= |страницы= 123|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> '''Рангылар тураһында табелдән түбәнерәк хәрби дәрәжәләр''' * Подпрапорщик, подхорунжий; портупей-прапорщик (пехотала), портупей-юнкер (артиллерияла һәм еңел кавалерияла), фанен-юнкер (драгундарҙа), эстандарт-юнкер (ауыр кавалерияла), флотта кондукто́р. * Фельдфебель, кавалерияла вахмистр, флотта боцман, (1798 йылға тиклем — сержант). * Өлкән строевой унтер-офицер (1798 йылға тиклем — каптенармус, фурьер), боцманмат. * Кесе унтер-офицер (1798 йылға тиклем — капрал]]), флотта квартирмейстер. == Туҡтатылыуы == === Һарай яны чиндары === Февраль революцияһынан һуң де-факто юҡҡа сыға. Де-юре һарай яны чиндарын юҡҡа сығарыу буйынса был мәсьәлә асыҡ көйөнсә ҡала, сөнки тейешле норматив-хоҡуҡи акт сығарыу тураһында мәғлүмәттәр юҡ. === Гражданлыҡ чиндары === 1917 йылдың 12 (25) ноябренән — ҡатламдарҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡ итеү тураһындағы Декреттың көсөнә инеү көнөнән — ғәмәлдән сығарыла<ref>{{статья|автор=|заглавие=Декрет об уничтожении сословий и гражданских чинов|ссылка=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/soslov.htm|издание=Декреты советской власти : сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС ; Ин-т истории АН СССР|тип=[многотомное изд.]|место=М.|издательство=Политиздат|год=1957—1997|выпуск=|том=1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. [[Валк, Сигизмунд Натанович|С. Н. Валк]] и др|страницы=71—72|isbn=5-250-00390-7|ref=|archivedate=2016-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308114222/http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/soslov.htm}} (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)</ref>. === Хәрби чиндар === Петроград хәрби округы территорияһында округ буйынса приказ нигеҙендә 1917 йылдың 3 (16) декабренән бөтөрөлә<ref>{{книга|ref=|ссылка=|автор=|заглавие=Собрание узаконений и распоряжений правительства за 1917—1918 гг.|ответственный=|год=1942|часть=Приказ по Петроградскому военному округу. О выборности лиц командного состава и об отмене чинов и отличий|ссылка часть=http://istmat.info/node/28050|оригинал=|викитека=|издание=|место=М.|издательство=Управление делами Совнаркома СССР|том=|страницы=64|страниц=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=}}</ref>. Советтар Союзы контроле аҫтындағы Рәсәй республикаһының башҡа территорияларындағы армия частарында 1917 йылдың 17 (30) декабренән — Халыҡ комиссарҙары советы ҡабул иткән "Бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләү тураһындағы декрет"тың көсөнә инеү датаһынан — бөтөрөлә<ref>{{статья|автор=|заглавие=Декрет об уравнении всех военнослужащих в правах|ссылка=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/17-12-16-3.htm|издание=Декреты советской власти: сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС; Ин-т истории АН СССР|тип=[многотомное изд.]|место=М.|издательство=Политиздат|год=1957—1997|выпуск=|том=1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. [[Валк, Сигизмунд Натанович|С. Н. Валк]] и др|страницы=242—243|isbn=5-250-00390-7|ref=|archivedate=2016-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160320091454/http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/17-12-16-3.htm}} (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)</ref>. Флотта 1918 йылдың 12 (25) ғинуарынан — диңгеҙ эштәре буйынса нарком П. Е. Дыбенко һәм Диңгеҙ министрлығы идарасыһы М. В. Иванов ҡул ҡуйған "Флотты демократлаштырыу тураһындағы декрет"тың көсөнә инеү көнөнән эшләү туҡтатыла<ref>{{книга|ref=|ссылка=|автор=|заглавие=Собрание узаконений и распоряжений правительства за 1917—1918 гг.|ответственный=|год=1942|часть=Декрет о демократизации флота|ссылка часть=http://istmat.info/node/28338|оригинал=|викитека=|издание=|место=М.|издательство=Управление делами Совнаркома СССР|том=|страницы=236—242|страниц=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=}}</ref>. Аҡ һәм казак хөкүмәттәре буйһонған биләмәләрҙә 1922 йылдың октябренә тиклем ҡулланылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Клиторологий * Социальная иерархия * Единая тарифная сетка * Реестр должностей федеральной государственной гражданской службы * Архонтология == Баҫмалар == * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003341475 Табель о рангах всех чинов, воинских, статских, и придворных, и которые в котором классе чины, и которые в одном классе, те имеют по старшеству времени, вступления в чин между собою, однакож воинские выше протчих, хотя б и старее кто в том классе пожалован был].— [Москва]: Печатано в Московскои типографии, 30 января 1722. — 16 с. * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Табель о рангах с пополнением, какие чины состоят по особливым именным высочайшим указам и по статам сверх положенных в табели о рангах в классах чинов|оригинал= |ссылка= https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003336340?page=1|викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб}}|издательство= при [[Правительствующий сенат|Сенате]]|год= 1771|том= |страницы= 15—32|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|group=Комм.}} ;Комментарийҙар ;Сығанаҡтар == Әҙәбиәт == * ''[[Алексушин Г. В.]]'' Партикулярная Россия: Справ. пособие / Г. В. Алексушин; Под ред. Александра Владимировича Горожанина; М-во юстиции России. Самар. юрид. ин-т. — Самара: Самарский юридический институт МВД России, 2001. — 105 с. — ISBN 5-901465-04-0 * ''Волков С. В.'' [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/stati/volkov/ Система офицерских чинов в русской армии] // ''Волков С. В.'' Русский офицерский корпус. М.: Военное издательство, 1993. — С. 38—49. * {{статья |автор=[[Екатерина II]]. |заглавие=О правилах производства в статские чины |ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=103&regim=3 |язык= |ответственный= |автор издания= |издание=[[Полное собрание законов Российской империи]], с 1649 года |тип= |место=СПб. |издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]] |год=1830 |том=XXIII, с 1789 по 6 ноября 1796, № 16930 |страницы=201—203 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= }} * {{статья |автор=[[Николай I]]. |заглавие=Высочайше утверждённое Положение о порядке производства в чины по гражданской службе |ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=354&regim=3 |язык= |ответственный= |автор издания= |издание=[[Полное собрание законов Российской империи]]. Собрание второе |тип= |место=СПб. |издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]] |год=1835 |том=IX. Отделение первое. 1834. № 7224 |страницы=656—665 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= }} * {{статья |автор=[[Николай I]]. |заглавие=О расписании должностей гражданской службы по классам от XIV до V включительно |ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=372&regim=3 |язык= |ответственный= |автор издания= |издание=[[Полное собрание законов Российской империи]]. Собрание второе |тип= |место=СПб. |издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]] |год=1836 |том=X. Отделение второе. 1835. «Штаты и табели» № 8594, 20 ноября |страницы=331—356 <!-- сам указ: 1114—1115--> |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= }} * ''[[Пекарский, Пётр Петрович|Пекарский П. П.]]'' Наука и литература в России при Петре Великом. — Т. II. — СПб., 1862. — С. 564—568. * {{ВТ-ЭСБЕ|Придворные чины и придворное ведомство}} * {{Книга:Русские писатели|2|593—613||СОСЛОВИЯ В РОССИЙСКОМ ОБЩЕСТВЕ|Раскин Д. И.}} * ''[[Романович-Славатинский, Александр Васильевич|Романович-Славатинский А. В.]]'' [https://web.archive.org/web/20230404081729/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004457673?page=1&rotate=0&theme=white Дворянство в России от начала XVIII в. до отмены крепостного права]. — СПб.: Типография Министерства внутренних дел, 1870. — С. 14 и след. * ''[[Соловьёв, Сергей Михайлович (историк)|Соловьёв С. М.]]'' [История России с древнейших времён. Т. XVIII.] [http://militera.lib.ru/common/solovyev1/18_03.html Глава 3. Окончание царствования императора Петра Великого] // Соловьёв С. М. Сочинения: В 18 кн. — Кн. 9. — М.: Голос; Колокол—Пресс, 1998. * ''Троицкий С. М.'' [https://www.academia.edu/4663191/Троицкий_С_М_Русский_абсолютизм_и_дворянство_в_XVIII_веке_1974 Русский абсолютизм и дворянство в XVIII веке. Формирование бюрократии]. — М.: Наука,1974. — 394 с. * {{книга |автор=[[Шепелев, Леонид Ефимович|Шепелёв Л. Е.]] |часть= |заглавие=Чиновный мир России: XVIII — начало XX вв |оригинал= |ссылка= |место=СПб. |издательство=Искусство—СПб. |год=1999 |страниц=479 |isbn=5-210-01518-1 }} * {{Книга:Шепелёв Л. Е.: Титулы, мундиры и ордена Российской империи|год=2005|страницы=}} * ''[[Федосюк, Юрий Александрович|Федосюк Ю. А.]]'' [http://www.krotov.info/lib_sec/21_f/fed/osyuk_00.htm Что непонятно у классиков, или Энциклопедия русского быта XIX века.] — Изд. 4-е. — М.: Флинта, Наука, 2001. — Гл. 6—7. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/01/120126_russia_petr_tabel.shtml 290 лет «вертикали власти»] * {{cite web |title = Табель о рангах |url = http://gosudarstvo.voskres.ru/army/range-table.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090414003747/http://gosudarstvo.voskres.ru/army/range-table.htm |archive-date = 2009-04-14 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003747/http://gosudarstvo.voskres.ru/army/range-table.htm |date=2009-04-14 }} * {{cite web |title = Tchin / Table des rangs au début du XXe siècle |url = http://www.phaleristique.com/russie_imperiale/phaleristique/tchin.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080724112619/http://www.phaleristique.com/russie_imperiale/phaleristique/tchin.htm |archive-date = 2008-07-24 |deadlink = yes |lang = fr }} — Образцы погон военных чинов и статских чинов военного ведомства периода Первой мировой войны * {{ВТ-ЭСБЕ+|Табель о рангах|[[Кизеветтер, Александр Александрович|А.&nbsp;А.&nbsp;Кизеветтер]]|том=XXXII|страницы=439—441}} * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/18/tabel-o-rangakh/ Табель о рангах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731204233/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/18/tabel-o-rangakh/ |date=2017-07-31 }}. 24.01(04.02).1722. Проект [[Российское военно-историческое общество|Российского военно-исторического общества]] «100 главных документов российской истории». {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Чины и звания государственной службы}} [[Категория:Рангылар тураһында табель| ]] [[Категория:4 февраль ваҡиғалары|1722]] [[Категория:1722 йылдың феврале|04]] [[Категория:Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәте]] [[Категория:Пётр I реформалары]] [[Категория:Рәсәй империяһының дәүләт ҡоролошо]] [[Категория:XVIII быуат тарихы]] lytnr959bj3jk6n1vwsaek7xnyvfiak 0 191809 1309705 1302744 2026-11-09T15:08:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309705 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мукузани''' ({{Lang-ka|მუკუზანი}}) ҡоро [[Ҡыҙыл шарап|ҡыҙыл төҫтәге]] [[Грузия|грузин]] [[Шарап|шарабы]], [[Грузияла шарап яһау|грузин шарап яһау оҫталығы]] «визит карточкаларының» береһе. 1888 йылдан алып етештерелә, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] 4-се һан аҫтында етештерелә<ref>{{Cite web |url=https://wine.vintagetorg.com/images/stories/foto/new3392.jpg |title=Этикетка |access-date=2020-01-05 |archive-date=2020-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102133340/https://wine.vintagetorg.com/images/stories/foto/new3392.jpg |deadlink=no }}</ref>. Һаҡланған шараптың 10,5—12,5 % спирт өлөшө һәм 6,07,0 % титрланған кислоталылығы бар. Мукузани (Гурджаан муниципалитеты) кахетин ауылы районында саперави сортлы йөҙөмдән эшләнә<ref>Законом Грузии «О контролируемых регионах происхождения вин» от 2010 года название Мукузани включено в список [[Апелляция (виноделие)|апеласьонов]] Грузии, то есть не может быть использовано производителями вина за пределами соответствующего географического региона.</ref>. 2014 йылда был шараптың виноградар базаһы сиктәре (йәғни аппелласьон сиктәре) киңәйтелгән<ref>[http://novosti.hvino.com/2014/02/blog-post_17.html Hvino-Новости | Новости виноделия Грузии: Расширяется зона места происхождения названия вина «Мукузани»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092547/http://novosti.hvino.com/2014/02/blog-post_17.html |date=2023-03-10 }}</ref>. [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң, Грузияның бөтә ҡыҙыл шараптары араһында мукузани сифатлы ҡоро шараптарға ҡарата хәҙерге донъя талаптарының иң өҫтөнлөклөһө тигән фекер барлыҡҡа килә. «Мукузаниҙа — яҡшы структуралы, юғары сыҙамлыҡ потенциалы булған тәрән шарап»<ref>[https://swn.ru/articles/saperavi Грузинское вино Саперави: особенности и культура употребления, история, вкус, характеристики]</ref>. Райондың үҙенсәлекле терруары Мукузаниҙы саперави йөҙөмөнән етештерелгән башҡа шараптарға ҡарағанда тәме ҡатмарлыраҡ, тип раҫлана<ref>https://www.wine-searcher.com/regions-mukuzani</ref><ref>[http://news.hvino.com/2017/09/winery-kharebas-chief-winemaker-on-what.html Hvino News | Georgian Wine News: Winery Khareba’s chief winemaker on what makes the brand a winner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092547/http://news.hvino.com/2017/09/winery-kharebas-chief-winemaker-on-what.html |date=2023-03-10 }}</ref>. Традиция буйынса, Мукузаниҙың Грузияның шул уҡ сорт виноградтан етештерелгән башҡа ҡоро шараптарынан принципиаль айырмаһы булып имән мискәләрҙә (барактар) өс йылдан кәм булмаған ваҡыт һаҡлау тора тип һанала<ref>[https://club-advokat.com/georgia Вина недели: Грузинские автохтонные вина]</ref>. Әммә 2013 йылға ҡарата Грузияның шарап тураһындағы законы был атама менән шараптың имән мискәләрҙә генә түгел, хатта нейтраль һауыттарҙа һаҡлауҙың бер ниндәй ҙә минималь мөҙҙәте билдәләмәй<ref>[http://novosti.hvino.com/2013/08/blog-post_10.html Hvino-Новости | Новости виноделия Грузии: Грузия — пара слов по АОС винам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092548/http://novosti.hvino.com/2013/08/blog-post_10.html |date=2023-03-10 }}</ref>. Һөҙөмтәлә, һатыуҙа ҡайһы берҙә бер йыл һәм унан кәмерәк ваҡыт тотолған «Мукузани» шарабын (йәғни маркалы түгел, ә ординар шарапты) осратырға мөмкин<ref>Большинство виноделов из Мукузани ординарное (невыдержанное) вино выпускают под названием «саперави».</ref>. Имәндә һаҡланған мукузани шараптарына ҡуйы [[ҡыҙыл төҫ]] («ҡояш нурҙарын үткәрмәгән бордо»<ref>{{Cite web|url=https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani|title=Грузинское вино сухое красное Мукузани|author=|website=|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2018-11-25|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126092638/https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani|deadlink=no}}</ref>) һәм йомшаҡ [[имән]] һәм еләк тәме, өҫтәүенә, имән һәм еләк тәме булыуы шундуҡ ҡына һиҙелмәй. Шарап ит менән яҡшы тура килә. Мукузани етештереүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ өлгөләре менән төрлө халыҡ-ара конкурстарында, атап әйткәндә, Лондонда уҙғарылған [https://web.archive.org/web/20230521045110/https://iwsc.net/ IWSC] (The International Wine & Spirit Competition) конкурсында даими ҡатнаша, 2014—2021 йылдар осоронда шараптарҙың иң юғары ҡаҙаныштары булып көмөш һәм бронза кимәлендәге наградалар тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Грузияла шарап яһау]] == Һылтанмалар == * [https://ru.wiktionary.org/wiki/мукузани Мукузани] в Викисловаре * [https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani Грузинское вино Мукузани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126092638/https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani |date=2018-11-26 }} * [http://novosti.hvino.com/p/maps.html Карта аппелласьонов Кахетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092546/http://novosti.hvino.com/p/maps.html |date=2023-03-10 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1888 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Шарап]] [[Категория:Ауыл хужалығы]] [[Категория:Шарап етештереү]] 8pffn4r6eix2ppo363joam4dkyf6c1h 0 191842 1309906 1287897 2026-11-10T06:47:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309906 wikitext text/x-wiki {{Тоннель |Название тоннеля = Рок тоннеле |Изображение = South portal Roki Tunnel.jpg |Ширина изображения = 350px |Подпись = Көньяҡ портал |Официальное название = Транскавказ автомагистрале, 93-сө километрҙа Рок тоннеле |Область применения = Авто юлы |Пролегает под = Сохс ҡалаһы |Место = [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] һәм [[Көньяҡ Осетия]] араһында |Тип = Тау |Конструкция = |Общая длина = 3730 м |Длина штольни = 3805 м |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1984 йыл]] |Дата закрытия = }} {{ПозКарта|Южная Осетия |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 35|lat_sec = 36.16 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 06|lon_sec = 47.03 |position=right|width=350|float=right|caption=Көньяҡ Осетия яғынан Рок тоннеленә инеү}} '''Рок тоннеле''' ({{Lang-os|Ручъы тъунел}}; {{Lang-ka|როკის გვირაბი}}) — аша [[Төп Кавказ һырты]] на Рок үткәүеле [[Сохс]] тау аҫтында араһында [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] һәм өлөшләтә танылған [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия,]] Транскавказ магистраленең 93-сө километрында урынлашҡан [[Автомобиль|автомобиль юлы]] тоннеле. Тоннелдең оҙонлоғо 3730 метр, техник штольняның оҙонлоғо 3805 метр тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://www.skmost.ru/objects/tunnels/rokskij-tonnel/|title=Рокский тоннель|access-date=2013-04-01|archive-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122156/http://www.skmost.ru/objects/tunnels/rokskij-tonnel/|deadlink=no}}</ref>, юл йөрөү өлөшө киңлеге 7,5 метр, бейеклеге 4,75 метр<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2014/10/30/reg-skfo/rokski.html|title=В Осетии открыли тоннель, строившийся почти 40 лет|access-date=2018-08-08|archive-date=2018-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808171411/https://rg.ru/2014/10/30/reg-skfo/rokski.html|deadlink=no}}</ref>. Рок тоннеле файҙаланыуға тапшырылған ваҡытта [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]]<ref name="ReferenceB">[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5838/ Алексей Маслов. Транскавказский прорыв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522183528/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5838/ |date=2023-05-22 }}. Журнал «Вокруг света», № 9, 1979 г.</ref> иң оҙон автомобиль тоннеле була. Ул диңгеҙ кимәленән 2 км ашыу бейеклектә урынлашҡан (төньяҡ порталы диңгеҙ кимәленән 2040 м, көньяҡ порталы диңгеҙ кимәленән 2112 метр). == Этимологияһы == Зилга йылғаһы тарлауығынан Ҙур Лиахва йылғаһы тарлауығы йүнәлешендә төп Кавказ һыртынан үткән Рок артылышы (ороним) осетин телендә «онотолған артылыш» тигән мәғәнәгә эйә. Күрәһең, оҙаҡ йылдар дауамында урындағы халыҡтың был үткәүелдән йөрөмәүенә бәйле шулай аталғандыр (''А. В. Твердый. Топонимический словарь Кавказа, 2011)'' == Тоннелдең әһәмиәте == Рок тоннеле [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий диңгеҙ]]ҙәре буйында хәрәкәт итеү ваҡытын ярайһы уҡ кәметергә, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың автоюлдарын һәм тимер юлдарын бушатырға, шулай уҡ [[Кавказ]]да пассажирҙар ташыуҙы киңәйтергә тейеш була<ref name="metrostroy">[http://www.metro.ru/f/1/library/metrostroy/ms-1981-08.pdf Циминтия Г. Первый автодорожный тоннель через Главный Кавказский Хребет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224419/http://www.metro.ru/f/1/library/metrostroy/ms-1981-08.pdf |date=2013-10-04 }} // Журнал «Метрострой», № 8, 1981 г.</ref>. Бөгөн Рок тоннеле аша Транскам — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең көньяғындағы иң мөһим автомобиль трассаларының береһе, туранан-тура Рәсәй менән [[Көньяҡ Осетия]]ны тоташтырған берҙән-бер тәүлек әйләнәһенә эшләүсе юл үтә, ә [[2008 йыл]]дағы ваҡиғаларға тиклем — шулай уҡ Рәсәйҙең [[Европа]] өлөшөнән [[Кавказ аръяғы]]на, [[Төркиә]]гә һәм [[Иран]]ға иң ҡыҫҡа юл. Трасса [[Алагир]]ҙа башлана, Рок тоннеле аша Көньяҡ Осетияның [[Цхинвал]]ына, һуңынан — [[Грузия]]лағы Гори тауына тиклем бара. == Төҙөлөш тарихы == Тоннель төҙөлөшө 1970 йылдарҙа башланған. 1976 йылғы «Планлы хужалығы» («Плановое хозяйство») журналында КПСС-тың XXV съезы ҡарарҙары килтерелә, уларға ярашлы «''1976-1980 йылдарҙа тимер һәм автомобиль юлдарында тау тоннелдәре төҙөү буйынса ҙур эштәр башҡарыу ҡаралған''», улар араһында — «Рок автоюл тоннеле» лә. Рок тоннеле бөтә Транскавказ автомагистрале менән бер ваҡытта төҙөлгән. Артылыш юлын һәм тоннелде төҙөү планын — «Перевальная автомобильная дорога через Главный Кавказский хребет по Рокскому перевалу» («Рок артылышы буйлап Төп Кавказ һыртын аша сығыу автомобиль юлы») — проекттың баш инженеры Н. В. Нагаевский әҙерләй. Ул Рутен Гаглоевтың проектын нигеҙ итеп алған. Р. Гаглоев проекты буйынса, тоннелдең оҙонлоғо 5,5 саҡрым тәшкил иткән, һәм был проект, эксперттар фекеренсә, уңышлыраҡ булған, сөнки Рок тоннеле штольняһына башта Рук ауылы эргәһендә нигеҙ һалынған, һәм унда уға ҡар ишелмәһе йәки шыуышма янамаған — был хәҙерге тоннелдең көньяҡ порталынан байтаҡҡа түбәнерәк урынлашҡан<ref name=ReferenceB />. Әммә иҡтисади ихтыяждар йәһәтенән Нагаевскийға тоннелдең оҙонлоғон ҡыҫҡартырға һәм проектты бер аҙ арзанлатырға тура килә. Һөҙөмтәлә Рок тоннеле менән юл төҙөлөшөнөң смета хаҡы 95 миллион һум тәшкил иткән<ref>[http://osinform.ru/14179-transkam-zarozhdalsja-tak.html/ Транскам зарождался так…] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120416163951/http://osinform.ru/14179-transkam-zarozhdalsja-tak.html |date=2012-04-16 }} // по материалам газеты «Южная Осетия», ИА «ОСинформ», 10.06.2009</ref>. [[Файл:Rokski-tonnel.jpg|350 px|right|thumb|Тоннель һуҙыу эштәрендә ҡатнашыусылар. 1981 йыл]] === Проекты === Тоннелдың техник проектын Ленметрогипротранс эшләгән, эш һыҙмаларын Кавгипротранс башҡарған. Урындың ҡатмарлы рельефы һәм тоннель һалыу тәрәнлегенең ҙур булыуы арҡаһында тулы күләмдә инженер-геологик тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән. Төҙөлөш тамамланғас елләтеү ҡоролмаһы сифатында файҙаланылырға тейешле булған разведка-елләтеү штольняһын төп тоннелгә параллель ҡороу зарурлығы тыуған<ref name="metrostroy" />. Рок автомобиль тоннеле өсөн даими рациональ елләтеү системаһын Тбилиси ҡалаһының Г. А. Цулукидзе исемендәге Тау механикаһы институты әҙерләгән. === Геологик шарттар === Тоннель ҡаялы нигеҙ (грунт) аша һалынған<ref name="metrostroy" />. === Ҡаҙыу ысулы һәм ҡулланылған техника === Тоннель тау ысулы менән, быраулау-шартлатыу эштәрен ҡулланып, төҙөлгән. Тоннелде ҡаҙыу көньяҡ һәм төньяҡ порталдар яғынан бер үк ваҡытта ике тау киртләсе аша яңы австрий ысулы менән тормошҡа ашырылған. Көмбәҙ өлөшө 1980-се йылдар башына ҡарата юғары етештереүсәнле ҡорамалдар ҡулланып төҙөлгән, атап әйткәндә, манипуляторҙары булған биш перфоратор менән йыһазландырылған быраулау агрегаттары ҡулланылған. Тоҡомдарҙы минималь айырып алыуҙы тәьмин итеү өсөн шыма шартлатыу ысулы ҡулланылған. Забойҙан (тоҡомдо сығарыу урыны) тейәү һәм сығарыу илебеҙҙә етештерелгән машиналар ярҙамында башҡарылған — ПНБ-3Д тоҡомло тейәү машиналары, 20 тонна ауырлыҡ күтәреүсән МоАЗ автопоезы һәм автосамосвалдар файҙаланылған. Ваҡытлыса нығытыу өсөн 2,5 м оҙонлоҡтағы тимер-бетон һәм металл анкерҙар файҙаланылған. Көмбәҙҙе бетон менән ҡаплау М0-21 металл ҡалып (опалубка) ярҙамында башҡарылған. Ҡалып Главтоннельметростройҙың Махсус коструктор-технологик бюроһы (СКТБ)<ref>[https://rus-tar.ru/members/kch-018-oao-sktb-glavtonnelmetrostroya/?ysclid=li4ditr2d5135271502 ОАО «Специальное конструкторско-технологическое бюро Главтоннельметростроя»]</ref>проекты буйынса Мәскәү 5-се механика заводында яһалған<ref name="metrostroy" />. Штольняға (ер өҫтөнән ингән юлаҡ) төньяҡ портал яғынан үтелгән. Забой тулыһынса киҫелештә эшләнгән, анкерҙар, дуғалар һәм сетка менән нығытылған. Штольня эсендәге эштәрҙә СБУ-2к быраулау ҡулайламаһы, ПНБ-3Д һәм ППМ-4э тоҡом тейәү машиналары, автосамосвалдар, АРП8 электровоздары, шулай уҡ — тәжрибә рәүешендә — гидротранспорт файҙаланылған. Штолня биҙәүе бетон менән ҡаплау эштәре Главтоннельметрострой СКТБ ҡорған (сконструированный) һәм Мәскәүҙең 5-се механика заводында яһалған күсереп йөрөтөлөүсе металл ОПР-2 опалубкаһы ярҙамында башҡарылған<ref name="metrostroy" />. Биҙәү эштәре 300 маркалы монолит, һыуыҡҡа сыҙамлы бетондан эшләнгән, мөшкөл урындарында шул уҡ маркалы тимер-бетон ҡулланылған<ref name="metrostroy" />. Төп тоннелде ҡаҙыу һәм бетонлауҙың уртаса айлыҡ тиҙлеге 45 погон метр (''дөйөм оҙонлоҡҡа һалынған үлсәмгә ҡарата'') тәшкил итә<ref name="metrostroy" /> === Эштәрҙең хронологияһы === Эштәрҙе етештереүҙең тәүге планына ярашлы, тоннель һәм разведка-елләтеү штольняһы «Грузтоннельметрострой» тресы (13-сө тоннель отряды көньяҡ порталдан барҙы, ә Г. Ш. Кипиани етәкләгән тоннель төҙөлөшө проектына ярашлы төҙөлгән 15-се тоннель отряды төньяҡтан барҙы) көсө менән төҙөлөргә тейеш ине. Әммә, «Грузтоннельметрострой» компанияһы белгестәре төҙөлөш графигына һыйып бөтә алмағанлыҡтан (тоннель һалыусыларға махсус ҡорамалдар етешмәй), разведка-елләтеү штольняһын ҡаҙыуҙы «Севосетинавтодор» тресының тоннель-төҙөлөш идаралығы белгестәренә тапшырырға ҡарар ителә. Тоннель-төҙөлөш идаралығы тоннелде ҡаҙыуҙа рекорд темптарға — элекке 40-50 урынына айына 100 һәм унан да күберәк погон метрға етә. «Севосетинавтодор» тоннелсылары ҡаҙыу эштәренең юғары етештереүсәнлеге өңөү һәм тоннель ярыу эштәре тиҙлеген ТО-15-тән ТО-13-кә арттыра<ref>[http://kvaisa.ru/news/show/27/749/ Транскам — трудный путь от мечты до воплощения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213103320/http://kvaisa.ru/news/show/27/749/ |date=2013-12-13 }} // газета «Северная Осетия», 25—26 ноября 2009</ref>. Юл ярыусы һәм бетонсы бригадалары бригада подряды ысулы буйынса эшләгән. Тау ҡаҙыу эштәре ике яҡтан — көньяҡ порталдан («Тбилтоннельстрой» белгестәре эшләгән)<ref>[http://wiki.nashtransport.ru/wiki/%D0%A2%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%B7%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_(%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F) «Тбилтоннельстврой» за четверть века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625095755/http://wiki.nashtransport.ru/wiki/%D0%A2%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%B7%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_(%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F) |date=2013-06-25 }} // Портал «Наш транспорт»</ref>, һәм төньяҡ порталдан («Севосетинавтодор»ҙың Орджоникидзе тоннель-төҙөлөш идаралығы белгестәре) алып барылған<ref>[http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/pod-kavkazskim-xrebtom/ Под Кавказским хребтом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621152040/http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/pod-kavkazskim-xrebtom/ |date=2013-06-21 }}. Осетия-Квайса, 04.11.2011 г.</ref>. Рок тоннелен төҙөгәндә бульдозерҙар ярҙамында техниканы төньяҡ порталдан көньяҡҡа күсереү өсөн Магинск артылышы аша технологик юл һалынды<ref name="ReferenceB"/>. Разведка-транспорт штольняһы 1981 йылдың 4 ноябрендә 21:00 сәғәттә тоннель һуҙыу эштәре — Октябрҙең 64 йыллығына төньяҡ һәм көньяҡ порталдан етештереүҙе тоташтырыу өсөн төҙөүселәр эштәр графигын уҙып киткән<ref name="metrostroy" />. Икенсе көндө, матбуғат яҙыуынса, тоннель буйлап тәүге машиналар үтә — Төньяҡ Кавказдан Кавказ аръяғына ваҡытлыса эш юлы яңы трассала асыла<ref>[http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/pod-kavkazskim-xrebtom/ Тоннель пробит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621152040/http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/pod-kavkazskim-xrebtom/ |date=2013-06-21 }} // Газета «Социалистическая Осетия», 6 ноября 1981</ref>. === Тоннелде файҙаланыу === Тоннель 1984 йылдың 27 ноябрендә файҙаланыуға тапшырылған<ref>[http://osinform.ru/18847-magistral-xxi-veka1.html/ Магистраль XXI века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130324134752/http://osinform.ru/18847-magistral-xxi-veka1.html/ |date=2013-03-24 }}. ИА «ОСинформ» по материалам газеты «Южная Осетия», 2009 г.</ref>, етешһеҙлектәр булһа ла<ref>[http://www.5-tv.ru/news/53782/ Рокский тоннель, связывающий Северную и Южную Осетию, закрывают на реконструкцию]. «5 канал», 25.04.2012 г.</ref>, подрядчик («Тбилтоннельстрой» төҙөлөш идаралығы) уларҙы 1991 йылға тиклем төҙәткән — ул саҡта эштәрҙе грузин-көньяҡ осетин конфликты менән бәйле туҡтатҡандар, ә тоннель тулыһынса таланған тиерлек. Башҡарма документация Грузияла ҡала, һыҙмаларҙың бер өлөшө Пятигорскиҙа Федераль юл агентлығының Төньяҡ Кавказ юлдары идаралығында урынлашҡан. 1991—1999 йылдарҙа тоннель ысын мәғәнәлә хужаһыҙ ҡала ине. 1999 йылда Төньяҡ Осетия биләмәһендә федераль автомобиль юлдары төҙөү һәм реконструкциялау буйынса дирекция ойошторолғандан һуң ҡоролма РФ Транспорт министрлығы балансына ҡабул ителә. 2000 йылдың тәүге яртыһында тоннелде ремонтлауға 170 миллион һумдан ашыу аҡса бүленгән — был аҡса башлыса тоннелдең асфальт ҡатламын бетонға алмаштырыу, тоннель көмбәҙҙәренән грунт һыуҙарының ағыуын бөтөрөү, тоннелде яҡтыртыу һәм видеокүҙәтеү системаһын ҡуйыу өсөн файҙаланылған<ref name=ReferenceC>[http://ug.ria.ru/economy/20070628/81586833.html/ Росавтодор предлагает безотлагательно провести реконструкцию Рокского тоннеля в Северной Осетии]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // РИА «Новости», 28.06.2007</ref>. Тоннелде ҡарау буйынса эштәрҙе вахта ысулы менән ДЭП-167 Владикавказ ойошмаһы («Севосетинавтодор» структура бүлексәһе) белгестәре алып барҙы. == Сик аша сығыу == Рок тоннеле — Рок—Түбәнге Зарамаг сиге үткәүеленең бер өлөшө, уны асыу тураһында ҡарар 1993 йылда ҡабул ителә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=INT;n=1652/ Соглашение между правительством Российской Федерации и правительством Республики Грузия о пунктах пропуска через таможенную границу от 8 октября 1993 года]. КонсультантПлюс.</ref>. 2006 йылға тиклем Рәсәй-Грузия сигендә ғәҙәти режимда өс сик аша сығыу урыны (күрһәтелгәндән тыш, был Псоу — Весёлое (Сочи) һәм Степанцминда — Верхний Ларс) эшләне, ләкин Грузия уларҙың һуңғыһының ғына законлы статусын таныны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=688852&print=true Перенаправленный взрыв] // «КоммерсантЪ»</ref>. == Реконструкция алдынан тоннелдең торошо == Юлға капиталь төҙөлгәне бирле ремонт үткәрелмәгәнлектән, 1990 йылдар аҙағында Рок тоннелен һәм Транскамды ремонтлау мәсьәләһе күтәрелә башлай. Рок тоннелен техник хеҙмәтләндереү СССР емерелгәс туҡтатылған<ref>[http://osradio.ru/tags/%D2%F0%E0%ED%F1%EA%E0%EC%E0/ Новый тоннель строится, Старый — реконструируется] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306164305/http://osradio.ru/tags/%D2%F0%E0%ED%F1%EA%E0%EC%E0/ |date=2016-03-06 }}. Осетинское радио и телевидение, 17.12.2011 г.</ref>, ҡоролма авария хәлендә, ә трассаның һәм тоннелдең бөтә инженер инфраструктураһы иҫкергән булған. Бынан тыш, Рок тоннеле автомобилдәр магистраленең лавалар йышыраҡ тура килгән участкаһында урынлашҡан, ә водителдәрҙе яҡлаусы махсус ҡоролмалар бында төҙөлмәгән (Транскамаг участкаһының 85-93-сө километрҙан алып 93-сө километрға тиклемге участкаһы иң хәүефлеһе тип иҫәпләнә). Ниһайәт, 2008 йылдың авгусында Грузиялағы һуғыш ваҡытында техника үткәндән һуң тоннель ныҡ зыян күрә. Тоннель торошон даими тикшереү 1990-сы йылдар аҙағында башлана. 1998 йылда тоннелды «ЦНИИС» (транспорт төҙөлөшө фәнни-тикшеренеү институты) асыҡ акционерҙар йәмғиәте, 2003 йылда — «ОДИС-Д» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (Волгоград), 2005 йылда «Минскметропроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тикшерә. 2007 йылда тоннелде кисектергеһеҙ капиталь ремонтлау кәрәклеге — өҫтәүенә ҡоролманы реконструкциялау бер нисә йыл аласағы — тоннелдең металл элементтары коррозия тәьҫиренән зыян күргән, көмбәҙҙең гидроизоляцияһы боҙолған, елләтеү хужалығына һәм тоннелдең энергия менән тәьмин итеү системаһына капиталь ревизия үткәреүгә мохтаж булыуы — асыҡлана. «Төньяҡ Кавказ» юлдар идаралығы заказы буйынса<ref name=ReferenceC /> Росавтодор (Мәскәү), «Тоннельстрой» (Новосибирск) һәм «Метрострой» (Минск) ғилми-тикшеренеү институттары белгестәре ҡатнашлығында<ref>[http://ria.ru/zemlia/20070704/68392842.html/ Началось обследование Рокского тоннеля перед его капитальным ремонтом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305084805/http://ria.ru/zemlia/20070704/68392842.html/ |date=2016-03-05 }}. РИА «Новости», 04.07.2007 г.</ref> тоннелдең төп конструктив элементтарының туҙыу масштабын билдәләү һәм заманса технологиялар һәм дымға сыҙамлы яңы материалдар ҡулланып булған кәмселектәрен (дефект) бөтөрөү буйынса тәҡдимдәр әҙерләү өсөн тоннелде ентекле тикшереү үткәрелде. Тоннель торошон тикшереү «Минскметропроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән «Альфа» һәм «Инициатива» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре араһында төҙөлгән № 163-ГК-2007-I и № 163-ГК-2007-2 килешеүҙәре буйынса техник заданиеһына ярашлы башҡарылды. Эксперттар төҙөлөш конструкцияларының торошон 3 балл менән, ә тау баҫымы асыҡланған зоналарҙа тоннель биҙәлеше торошон 2 балл менән баһаланы. Эксперттар отчёттарында, атап әйткәндә, ҡоролманы төҙөгәндә проекттан ситләшеү сәбәпле килеп тыуған, шулай уҡ сифатһыҙ башҡарылған төҙөлөш эштәренең һөҙөмтәһе булған бер төркөм етешһеҙлектәр ҙә билдәләнде. Етди кәмселектәр араһында: # Тау баҫымы күҙәтелгән урындарҙа тимер-бетон эшкәртеү урынына яҫы армокаркастары тышҡы яҡтан урынлаштырылған бетон файҙаланылған, бетон көпләүе тау баҫымына сыҙамаған, был турала көс баҫымы тәьҫирендә барлыҡҡа килгән кәмселектәр һөйләй. # Тоннель эшкәртмәләре артында гидроизоляция булмаған. Биҙәүҙә ҡулланылға бетон ҡаплауҙың түбән сифаты һәм бетон йөйҙәренең күплеге тоннелдәге һәм штольнялағы һыу үткәргес улаҡтары үткәрә алмаҫлыҡ ҙур күләмдә һыу эләгеүенә килтерҙе. # Вентканал ҡыуышлығынан һыу үткәргес системаларының ҡыйланыуы ярыҡтарҙан һыу ағыуына килтерә, шуның арҡаһында һыуыҡ булғанда тоннель стеналарында (төньяҡ порталдан 750 м оҙонлоҡтағы участка) күләмле боҙланыу өсөн шарттар тыуҙыра. # Тоннелда елләтеү эшләмәй тиерлек, сөнки төҙөүселәр вентиляция торбаһының һауаны тартҡан һәм һурып сығарған каналдарҙы айырыу өсөн кәрәкле вертикаль бүлкәһен эшләмәгән. Елләтеү юлдары ҡалҡан менән ябылған. Тоннелдә, трассала хәрәкәттең интенсивлығы түбән булыу сәбәпле генә, артыҡ газ йыйылмаған. 2008 йылдың авгусында, Көньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр ваҡытында, Рәсәйҙең 58-се армияһы подразделениелары тоннель буйлап үткәндә һәм ҡасаҡтар, — шаһиттар билдәләгәнсә, тоннелдә тын алырлыҡ булмаған<ref name=ReferenceA>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/142838 В Северной Осетии Рокский тоннель будет реконструирован по федеральной программе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313095107/http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/142838/ |date=2016-03-13 }}. «Кавказский узел», 14.10.2008</ref><ref name=ReferenceA />. Рок тоннелендә ремонт эштәрен башҡарыу тураһында ҡарар 2008 йылдың авгусында уҡ, 1980 йылдар уртаһында файҙаланыуға тапшырылған һәм шул ваҡыттан бирле ремонт үткәрелмәгән тоннель көсөргәнешлекте ҙур ҡыйынлыҡтар менән саҡ еңеп сығыуы асыҡланғас, ҡабул ителә. Рок тоннелендәге ремонт эштәренең масштабын баһалау һәм төбәктең транспорт һәм юл инфраструктураһын үҫтереү буйынса ҡарарҙы федераль кимәлдә әҙерләү өсөн 2008 йылдың 26 авгусында Транскамға Рәсәйҙең транспорт министры Игорь Левитин килә. Уның һүҙҙәренсә, Рок тоннелен, шулай уҡ уға яҡын Транскавказ магистраленең 20 саҡрымлыҡ участкаһын реконструкциялау хаҡы 23 миллиард һум менән баһалана. Был аҡсаны тәү сиратта Рок тоннелендә елләтеү һәм канализация системаларын ҡороуға, һыу ағынтыларын ремонтлауға, шулай уҡ Чертов күперенән Рок тоннеленә тиклем Транскаманың 20 саҡрым участкаһында 16 ишелеүгә ҡаршы галерея һәм тоннель һалыуға йүнәлтеү күҙалланған<ref>[http://www.mintrans.ru:8080/pressa/Novosty_080827_4.htm Состоялась рабочая поездка Министра транспорта РФ Игоря Левитина в Северную Осетию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213041716/http://www.mintrans.ru:8080/pressa/Novosty_080827_4.htm |date=2013-12-13 }} // Пресс-служба Министерства транспорта Российской Федерации, 14.10.2008</ref>. Объект 2010—2015 йылдарға «Рәсәй юлдары» («Дороги России») федераль маҡсатлы программаһына индерелде<ref>[http://www.rg.ru/2011/02/09/transkam.html Дайте ходу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125163800/http://www.rg.ru/2011/02/09/transkam.html |date=2011-11-25 }} // «Российская газета», 02.09.2011</ref>. == Тоннелде үҙгәртеү ҡороу == Рок тоннелен реконструкциялау буйынса эштәр 2010 йылдың декабрендә башланғайны. Генераль төҙөүсе — «СК МОСТ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Тау эштәрен «БТС-Гидрострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте белгестәре башҡарҙы. Проектҡа ярашлы, Рок тоннелен реконструкциялауҙы 2015 йылдың 4 кварталында тамамлау ҡаралған ине, ләкин тоннель ваҡытынан алда, 2014 йылдың ноябрендә файҙаланыуға тапшырылды. Был тоннелде 27 йыл эсендә, уны файҙаланыуға тапшырғандан алып, тәүге ремонт булды. Рок тоннелен реконструкциялау буйынса эштәр 2010 йылдың декабрендә башланғайны<ref name="Вторая жизнь Транскама">[http://www.skmost.ru/press/inform/2013/01/24/inform_105.html/ Вторая жизнь Транскама] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307161717/http://skmost.ru/press/inform/2013/01/24/inform_105.html |date=2016-03-07 }}. Журнал «Дороги и транспорт», январь, 2013 г.</ref>. Генераль подрядчик — «СК МОСТ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте<ref>{{Cite web |url=http://www.skmost.ru/objects/tunnels/rokskij-tonnel/ |title=СК МОСТ / Наши объекты / Строительство тоннелей / Рокский автодорожный тоннель на 93-м км Транскама|access-date=2013-04-01 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122156/http://www.skmost.ru/objects/tunnels/rokskij-tonnel/ |deadlink=no }}</ref>. Тау эштәрен «БТС-Гидрострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте белгестәре башҡарҙы. Проектҡа ярашлы, Рок тоннелен реконструкциялауҙы 2015 йылдың 4 кварталында тамамлау ҡаралған ине<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=967984/ Свет в конце Рокского тоннеля: движение возобновится уже в 2014 году]. Телеканал «Россия-24», 26.11.2012</ref>, ләкин тоннель ваҡытынан алда, 2014 йылдың ноябрендә файҙаланыуға тапшырылды<ref name="RIA">[http://ria.ru/world/20141105/1031767782.html Тибилов: Рокский тоннель послужит развитию отношений РФ и Южной Осетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105095543/http://ria.ru/world/20141105/1031767782.html |date=2014-11-05 }} // РИА Новости, 5 ноября 2014.</ref>. Был тоннелдә, уны файҙаланыуға тапшырғандан алып 27 йыл үткәс кенә, тәүге ремонт эштәре башҡарыла<ref name="RIA" />. === Эштәрҙең күләме һәм эҙмә-эҙлеклелеге === Рок тоннелен реконструкциялау ике этапта үтә. '''1) Беренсе этапта тоннелдең техник штольняһы төҙөкләндерелде.''' Иҫке тимер-бетон тышлыҡ алынған, штольняның киҫелеше ике тапҡырға — 13-тән 26 м²-ға тиклем артҡан, штольняны ваҡытлыса биҙәү ҡуйылған, инженер коммуникациялары монтажланған һәм порт яны майҙансыҡтары тәртипкә килтерелгән. Штольняны яңынан үтеү<ref>[http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/22-eto-volnuet-kazhdogo/rokskij-tonnel-stanet-komfortnee-i-bezopasnee/ Рокский тоннель станет комфортнее и безопаснее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193026/http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/22-eto-volnuet-kazhdogo/rokskij-tonnel-stanet-komfortnee-i-bezopasnee/ |date=2016-03-04 }}. ГТРК «Алания», 16.02.2011 г.</ref>Atlas Copco Boomer XE3 C быраулау ҡоролмаһын ҡулланып быраулау-шартлатыу ысулы менән алып барылған, шулай уҡ АМ-75 һәм АТМ-105 тау комбайндары файҙаланылған. Ер аҫты ҡаҙыу эштәрендә бер үк ваҡытта ике вахта бригадаһы эшләне, улар тау комбайндары ярҙамында бер айҙа 600 метр самаһы арауыҡты үтә алған. Беренсе этап буйынса эштәр 2010 йылдың декабренән 2012 йылдың июленә тиклем осорҙа башҡарылған. Киңәйтелгән штольня буйынса Рәсәй һәм Көньяҡ Осетия араһында реверсив графикта автомобиль хәрәкәте асыла, был төҙөүселәргә Транскам буйлап автомобиль хәрәкәтен боҙмайынса Рок тоннелен реконструкциялауға тотонорға мөмкинлек бирә. Штольняның үткәреү һәләте — аҙ тиҙлеге 20 километр/сәғәткә тигеҙ булһа ла, тәүлегенә 2000 машинаға етеүе мөмкин<ref>[http://vladikavkaz.bezformata.ru/listnews/rokskomu-tonnelyu-budet-osushestvlyatsya/4025765/ С сегодняшнего дня движение по Рокскому тоннелю будет осуществляться через вентиляционную штольню] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707165026/http://vladikavkaz.bezformata.ru/listnews/rokskomu-tonnelyu-budet-osushestvlyatsya/4025765/ |date=2012-07-07 }}. ГТРК «Алания», 24.04.2012 г.</ref>. Проектлаусылар штольня буйлап хәрәкәт итеү хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн барлыҡ сараларҙы ла күҙ уңында тота. Бында буй елләтеү системаһы, янғынға ҡаршы заманса система, видеокүҙәтеү камералары ҡуйылған. Ғәҙәттән тыш хәл килеп тыуғанда автоматик сигнализация эшләй. Эшсе генә түгел, авария яҡтыртыу, телефон элемтәһе селтәре лә бар, тоннелға хәүефһеҙ сығыу урыны, эвакуация урыны аша ла сығыу мөмкинлеге бар. Бынан тыш, штольняға ингән ерҙә ваҡытлыса юл билдәләре, уларҙа тейешле сикләүҙәр, реверсив светофорҙар, шлагбаумдар, габарит рамалары һәм йүнәлтеүсе ҡоролмалар ҡуйылған. Штольняны файҙаланыу барышында килеп тыуыуы ихтимал булған һәр төрлө штаттан тыш хәлдәрҙе күҙ уңында тотоп эшләнгән<ref>главный заместитель начальника ФКУ Упрдор «Северный Кавказ» Анатолий Ястребов</ref>. '''2) Икенсе этапта Рок тоннелен тергеҙеү эштәре алып барылды.''' Тоннель киҫелеше 65-тән 75 м²-ға тиклем ҙурайған. Тоннелдә ҡаҙыу эштәре менән бер ваҡытта гидроизоляция һәм тоннелде даими эшкәртеү ҡоролмаларын ҡуйыу буйынса эштәре алып барылды. Һуңынан инженер коммуникациялары монтажланған, портал яны майҙансыҡтары йыһазландырылған. Тоннелде ҡаҙыу АМ-105 тау үтеү комбайндары ярҙамында дүрт забойҙан торған тау ысулы менән алып барылған. SIKA Швейцария компанияһының Sigunit технологияһы нигеҙендә заманса өрҙөрөлгән бетон технологиялары ҡулланылған. Участкала алып барлыған хеҙмәттәргә Boomer быраулау ҡоролмаһы, Boltec һәм Robolt анкерҙар ҡуйыу ҡоролмаһы, Spraymec бетонлау ҡоролмаһы, МоАЗ автопоезды йәлеп ителә<ref>[http://www.skmost.ru/press/inform/2012/11/21/inform_95.html/ Обновленный Транскам] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235600/http://skmost.ru/press/inform/2012/11/21/inform_95.html |date=2016-03-08 }}. Журнал «Автомобильные дороги», ноябрь, 2012 г.</ref>. Тау комбайндарының ҡаҙыу тиҙлеге — тәүлегенә 12-15 метр<ref name="Вторая жизнь Транскама"/>. Рок тоннелен файҙаланыуға тапшырғандан һуң төҙөүселәр техник штольня өҫтөндә эштәрҙе тамамлай. === Эштәрҙең хронологияһы === * 2010 й. декабре — яңыртыу эштәрен башлау<ref name="Вторая жизнь Транскама"/>. * 2011 й. октябре — штольнянан ҡайтанан үтеү тамамлана. * 2012 й. ғинуары — штольняны (ташыу урыны) йыһазландырыу тамамлана<ref>[http://www.skmost.ru/press/news/2012/01/20/news_274.html/ Реконструкция штольни Рокского тоннеля вступила в завершающую фазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522190017/https://www.skmost.ru/press/news/2012/01/20/news_274.html/ |date=2023-05-22 }} Новости. Группа компаний «СК МОСТ»</ref>. * 2012 й. марты — автоколоннала штольня буйлап үтеү һынауы була. * 2012 й. 24 апреле — тоннель үҙе үҙгәртеп ҡороуға (реконструкция) ябылған<ref>[http://ug.ria.ru/ecology/20120417/82257141.html/ Дорожники закрывают на реконструкцию Рокский тоннель на границе России и Южной Осетии]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}. РИА «Новости», 14.04.2012 г.</ref>. * 2012 й. июне — тоннелде яңынан үтеү буйынса эштәр башлана * 2013 й. ғинуары — тоннелдән яңынан үтеү буйынса эштәр күләменең яртыһынан ашыуы эшләнгән * 2013 й. августы — тоннелдең аҫҡы (штросса) өлөшөн яңынан үтеү тамамланған<ref>{{Cite web |url=http://www.skmost.ru/press/news/2013/08/08/news_360.html |title=СК МОСТ / Пресс-служба / Новости / 08.08.2013 — Завершены работы по перепроходке Рокского тоннеля |accessdate=2013-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927213636/http://www.skmost.ru/press/news/2013/08/08/news_360.html |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }}</ref>. * 2014 й. 5 ноябре — Рок тоннеле буйлап хәрәкәтте башлап ебәреү<ref name="RIA" />. == Рок тоннеле сәнғәттә == [[1983 йыл]]да Зинаида Хостикоева Рок тоннеле төҙөүселәренә арнап шиғыр ижад итә<ref>Хостикоева 3. Горный свет; Проходчики Рокского туннеля; Судьба; Весна; Возраст мужчины: Стихи /Пер. с осет. Е. Дунской // Лит. Россия, 1983, 1 мар. С. 11</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мамисонский перевал == Әҙәбиәт == * Сквозь Кавказский хребет // «Правда» от 8 ноября 1986. * А. В. Твердый. Топонимический словарь Кавказа, 2011 == Һылтанмалар == * [https://dzen.ru/a/Y4jXtiFSeWLzaLm3 Что из себя представляет Рокский тоннель] * [https://architectureguru.ru/rokskij-tonnel/?ysclid=lhz7gtce1i603942519 РОКСКИЙ ТОННЕЛЬ — СОВРЕМЕННЫЙ СКОРОСТНОЙ ПРОЕЗД В ГОРАХ ОСЕТИИ] * [http://www.fguozpskad.ru/ ФГУ "Управление ордена Знак Почета Северо-Кавказских автомобильных дорог ФДА] * [http://www.tsniis.com/ Научно-исследовательский институт транспортного строительства (ОАО «ЦНИИС»)] * [https://web.archive.org/web/20240514064543/http://www.metropr.by/ ОАО «Минскметропроект»] * [http://www.skmost.ru/objects/tunnels/rokskij-tonnel/ Рокский автодорожный тоннель на 93-м км Транскама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130307122156/http://www.skmost.ru/objects/tunnels/rokskij-tonnel/ |date=2013-03-07 }} Группа компаний «СК МОСТ». Наши объекты. * [https://rus-tar.ru/members/kch-018-oao-sktb-glavtonnelmetrostroya/?ysclid=li4ditr2d5135271502 ОАО «Специальное конструкторско-технологическое бюро Главтоннельметростроя»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} ; Топографические карты * {{Карта|K-38-53}} [[Категория:Юлдар]] [[Категория:Автомобиль юлы тоннелдәре]] [[Категория:Тоннелдәр]] [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:1984 йылда төҙөлгән тоннелдәр]] [[Категория:Инженер ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] [[Категория:Төньяҡ Осетияның автомобиль юлы тоннелдәре]] [[Категория:Көньяҡ Осетияның транспорт биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Көньяҡ Осетияның инженер ҡоролмалары]] 98bjeqtsi251eeqbxhat5h8ewnkbha0 0 196517 1309670 1282787 2026-11-09T12:46:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309670 wikitext text/x-wiki {{Писатель | имя = Мирзо Турсунзадә | оригинал имени = {{lang-tg|Мирзо Турсунзода}} | изображение = Турсун-заде Мирзо.jpg | имя при рождении = Мирзо | место рождения = [[Ҡаратағ]] ауылы, Ғиссар бәклеге, Бохара әмирлеге | род деятельности = {{поэт|СССР|XX века}} | годы активности = | направление = [[социалистик реализмы]] | жанр = шиғыр | язык произведений = [[тажик теле]], [[үзбәк теле]] | дебют = «Знамя победы» шиғырҙар йыйынтығы (1932) | премии = {{{!}} {{!}}{{Ленинская премия|1960}}{{!!}}{{Сталинская премия|2|1948}} {{!}}} | награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Медаль Серп и Молот}}{{!!}}{{Герой Таджикистана}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}} {{!}}- {{!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{медаль За трудовую доблесть}}{{!!}}{{медаль За доблестный труд|}} {{!}}} | викитека = }} [[Файл:Могила Турсун-заде.jpg|мини|Дүшәнбелә Лучоб мемориалында ерләнгән урыны]] '''Мирзо́ Турсу́н-заде́ — Мирзо́ Турсунзадә ''' ({{Lang-tg|Мирзо Турсунзода}}; 1911, Ҡаратағ — 1977, [[Дүшәнбе]]) — [[Тажиктар|тажик]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] шағиры. Тажик ССР-ының халыҡ шағиры (1961). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1967). Тажикстан Геройы (2001, ''үлгәндән һуң''). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1960) һәм икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1948). 1941 йылдан алып [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП (б)]] ағзаһы. [[Файл:Tursunzoda,Mirzo.jpg|300px|right|thumb|Шағир Мирзо Турсунзадә һәйкәле]] == Биографияһы == 1911 йылдың 19 апрелендә (2 май) [[Тажикстан]]дың Ҡаратағ ауылында (хәҙерге Турсунзадә районы) тимерсе ғаиләһендә тыуған<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=16222 |title=Мирзо Турсун-заде — Герой Социалистического труда |access-date=2021-02-13 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111061812/http://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=16222 |deadlink=no }}</ref>. Күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР Юғары Советы депутаты, Тажикстан Коммукнистар партияһы Үҙәк комитеты ағзаһы, Азия һәм Африка илдәренең Совет теләктәшлек комитеты рәйесе, Совет тыныслыҡты һаҡлау комитеты ағзаһы, СССР-ҙың әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса Бөтә Союз комитеты ағзаһы, Тажикстан Республикаһының Тыныслыҡты яҡлау комитеты рәйесе, Тажик ССР-ның Рудаки исемендәге Дәүләт премиялары буйынса комитеты рәйесе, «Совет яҙыусыһы» нәшриәте шағиры китапханаһының һәм 200 томлыҡ донъя әҙәбиәте китапханаһының редакция коллегияһы ағзаһы, Тажик совет энциклопедияһының баш редколлегияһы ағзаһы, (1951 йылдан алып) Тажик ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Мирзо Турсунзадә иҫән сағында уҡ классикка әүерелә. Рус һәм тажик телдәрендә яҙа. Шағирҙың бөтә әҫәрҙәре лә тиерлек рус теленә тәржемә ителгән, бер нисә тапҡыр республика һәм бөтә Союз матбуғат органдарында, әҙәби йыйынтыҡтарҙа, шулай уҡ айырым китаптарҙа баҫылып сыҡҡан. СССР республикаларының урыҫ яҙыусылары һәм СССР республикалары яҙыусыларының: А. С. Пушкин, Т. Г. Шевченко, Н. А. Некрасов, Джамбул Джабаев, Шота Руставели, Ш. Р. Рәшитов, Зөлфиә һ. б. әҫәрҙәрен тажик теленә тәржемә иткән<ref>[http://life.ansor.info/mirzo_tursunzade/ Мирзо Турсунзаде — поэт и герой Таджикистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116120420/http://life.ansor.info/mirzo_tursunzade/ |date=2021-01-16 }}</ref>. Турсунзадә 1973 йылдың 31 авгусында «Правда» гәзите редакцияһына бер төркөм совет яҙыусыларының Солженицын һәм Сахаров тураһындағы хатына ҡул ҡуя. ;Йәшлек һәм өлгөрөү йылдары 1925 йылда совет мәктәбенә уҡырға инә. Дүшәнбе интернатында һәм педагогия техникумында уҡыған. 1930 йылда Ташкентта Тажикстан мәғариф институтын тамамлай. «Комсомоли Тоджикистон» гәзитендә мөдир һәм яуаплы секретарь, А. С. Пушкин исемендәге Ленинабад музыкаль-драма театрының әҙәби бүлек етәксеһе булып эшләй 1935 йылда Тажикстан Яҙыусылар союзында эшләй, ойоштороу-массауи бүлеге мөдире һәм драматургия секцияһы етәксеһе була. 1939 йылда Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе итеп һайлана. 1942 йылда — Главлитты, 1943 йылда —— республика сәнғәт идаралығын етәкләй. 1959 йылдан Мирзо Турсунзадә — СССР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. ;Ғүмеренең һуңғы йылдары 1977 йылдың 24 сентябрендә Дүшәнбелә вафат була. Тажикстандың бөйөк улы Дүшәнбелә "Лучоб зыяраты"нда ерләнгән: Лучоб ҡалҡыулығында Мирзо Турсунзадә кәшәнәһе төҙөлгән<ref>{{Cite web |url=http://spbdn.ru/news/36535/ |title=Дом национальностей. Санкт-Петербург. Мирзо Турсун-Заде |access-date=2021-02-13 |archive-date=2020-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504083349/http://spbdn.ru/news/36535/ |deadlink=no }}</ref>. === Биләгән вазифалары === * СССР Юғары Советының 2-9-сы саҡырылыш депутаты (1946 йылдан) * Тажикстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы * Азия һәм Африка илдәренең Совет теләктәшлек комитеты рәйесе * — Совет Тыныслыҡты һаҡлау комитеты ағзаһы * СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса Бөтә Союз комитеты ағзаһы * Тажик совет энциклопедияһының Баш редакция коллегияһы ағзаһы. * Тажик ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы) (1951) * Бөтә донъя тыныслыҡ советы (ВСМ) президиумы ағзаһы * СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1934 йылдан), идара секретары (1959 йылдан) * Тажик ССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе (1946 йылдан) == Билдәле әҫәрҙәре == * «Солнце страны» поэимаһы (1936 йыл) * «Осень и весна» поэмаһы (1937 йыл) * «Стихи» йыйынтығы (1939 йыл) * «За Родину!» поэмаһы (1941 йыл) * «Сын Родины» поэмаһы (1942 йыл) * «Невеста из Москвы» поэмаһы (1945 йыл) * «Индийская баллада» шиғырҙар циклы (1947—1948 йылдар) * «Я с Востока свободного» шиғырҙар циклы (1950 йыл) * «Хасан-арбакеш» поэмаһы (1954 йыл) * «Голос Азии» поэмаһы (1956 йыл) * «Вечный свет» поэмаһы (1957 йыл) * «Дорогая моя» поэмаһы (1960 йыл) * «Как велит сердце» фильмының сценарийы (1968 йыл) * «От Ганга до Кремля» поэмаһы (1970 йыл) == Экранлаштырылған әҫәре == * 1975 — «Восход над Гангом» — совет-һинд фильмы, «От Ганга до Кремля» поэмаһын экранлаштырыу == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (23.02.1967) * дүрт [[Ленин ордены]] (24.02.1948; 17.12.1949; 23.10.1954; 23.02.1967) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (02.07.1971) * өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (31.01.1939; 17.01.1957; 24.04.1957) * ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (29.12.1946; 03.04.1965) * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (25.04.1941) * башҡа миҙалдары * Болгария Халыҡ Республикаһының II дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены * Тажик ССР-ның халыҡ шағиры (1961) * Халыҡ-ара Неру премияһы (1967) * [[Ленин премияһы]] (1960) — за поэмы «Хасан-арбакеш» (1954) һәм «Голос Азии» (1956) поэмалары өсөн * II дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1948) — «Индийская баллада», «Ганг», «Шли с туманного запада люди…», «Тара-чандри», «Висячий сад в Бомбее», «В человеческой памяти» шиғырҙары өсөн * Тажик ССР-ының Ленин комсомолы премияһы (1971) * Тажикстан Геройы (2001 — ''үлгәндән һуң'') == Хәтер == [[Файл:TajikistanPNew-1Somonis-1999 f-donatedtk.jpg|240px|right|thumb|Мирзо Турсунзадә, 1 сомони купюраһындағы портреты]] 1978 йылда яҙыусы хөрмәтенә Регар ҡалаһы (хәҙер Турсунзадә ҡалаһы), республикаға буйһонған райондарҙың береһе (Турсунзадә районы) үҙгәртелә һәм Тажик дәүләт сәнғәт институтына (Дүшәмбе) М. Турсунзадә исеме биренлә, унда шағирҙың бюсы ҡуйылған. 1980 йылда Дүшәнбеләге Лучоб паркында Ми рзо Турсунзадә кәшәнәһен төҙөлә. 1981 йылда Дүшәнбелә ғаилә башланғысы менән һәм хөкүмәт булышлығында мемориаль-әҙәби музей — М.Турсун-заде йорт-музейы асыла. Музей Турсунзадә 1949 йылда ғаиләһе менән күскән һәм унда 20 йылға яҡын йәшәгән йорт урынында асылған<ref>{{Cite web |url=http://www.toptj.com/m/news/2019/05/02/ty-dorogaya-ne-brani-menya-pamyati-mirzo-tursunzade-video |title=«Ты, дорогая, не брани меня…» Памяти Мирзо Турсунзаде |access-date=2021-02-13 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801014636/https://www.toptj.com/m/news/2019/05/02/ty-dorogaya-ne-brani-menya-pamyati-mirzo-tursunzade-video |deadlink=no }}</ref>. 1973 йылда Тажик дәүләт сәнғәт институтына Мирзо Турсунзадә исеме бирелә. Хәҙер — Мирзо Турсунзадә исемендәге Тажик дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты. 2011 йылда ЮНЕСКО ҡарары менән Мирзо Турсунзадәнең 100 йәше Тажикстанда һәм бөтә донъяла байрам ителде. Турсунзадәнең индергән өлөшщөн иҫәпкә алып, хәҙерге Тажикстан уға Тажик халҡы Геройы статусын биргән һәм уның хөрмәтенә 1 сомони номиналлы милли аҡсаны атаған. Учитывая вложенный вклад Турсунзаде, современный Таджикистан дал ему статус Героя Таджикского народа и назвал национальную банкноту номиналом 1-сомони в его честь. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Писатели Таджикистана: (Декада таджикской литературы и искусства) |ссылка = |ответственный = Автор-составитель М. Занд; Обложка художника М. И. Серебрянской; Союз писателей Таджикистана |издание = |место = [[Сталинабад]] |издательство = Таджикгосиздат |год = 1957 |страницы = 66—69 |страниц = 88 |серия = |тираж = 5000 }} * {{БСЭ3|заглавие=Турсун-заде Мирзо}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://soyuz-pisatelei.ru/forum/51-1026-1 Мирзо Турсун-заде — таджикский поэт, писатель, критик, сценарист] * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tursun_zade.html Статья о поэте и писателе на сайте Хроно.ру] * [https://newauction.com.ua/offer/khmk_mirzo_tursunzoda_03_12_80_sg_dushanbe-i146065400521011.html Изображение портрета Турсун-заде на почтовой марке СССР]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Тажикстан Коммунистар партияһының Үҙәк Комитеты ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар Союзы ағзалары]] [[Категория:Тажик ССР-ы халыҡ шағирҙары]] [[Категория:Тажик ССР-ы Фәндәр Академияһы академиктары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:Тажик шағирҙары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1911 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 майҙа тыуғандар]] [[Категория:«Лучоб» зыяратында ерләнгәндәр (Дүшәнбе)]] tflwmwwxtpzum9xvgeglpm7cyuddieg 0 197461 1309961 1301633 2026-11-10T11:44:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309961 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы ''' (1949) — Белорет районында йәшәүсе билдәле ҡул эше оҫтаһы. == Биографияһы == Гөлсирә Ислам ҡыҙы Салауатова 1949 йылда [[Белорет районы]] [[Ғәбдөк]] ауылында тыуған. Тыуған ауылында 8 класты тамамлағандан һуң, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында уҡый. Йөйәк ауылы егете Зариф менән ғаилә ҡороп, өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] электр тәьминәте участкаһында электромонтёр булып эшләй. Хеҙмәтенең һуңында контролёр вазифаһын башҡара<ref>[https://vk.com/wall-178367595_935 Библиотека №38 с.Зуяково. Йөйәк ауыл китапханаһы]</ref>. Гөлсирә Ислам ҡыҙы бик уңған, өлгөрйөм ҡатын-ҡыҙ. [[2004 йыл]]да пенсияға сыҡҡандан һуң, урындағы магазинда һатыусы булып 17 йыл эшләй. == Ҡул эше оҫтаһы == Гөлсирә Ислам ҡыҙы үҙ ҡулдары менән милли биҙәүестәр һәм кейем тегә. Уйынсыҡтар яһай. Үҙе әҙерләгән ҡатын-ҡыҙ милли кейемдәре менән республикала үткән күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, призлы урындар яулай. Йөйәк ауылында уны Гөлсирә апайҙы йорт усағы һәм милли мәҙәниәт һаҡсыһы тип атайҙар. 2019 йылдың 5-8 декабрендә Өфөләге Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары-ЭКСПО» биләмәһендә Беренсе Волга буйы халыҡ художество кәсептәре фестивале һәм бер үк ваҡытта «Өфө. Арт-сәнғәт. Һөнәрҙәр. Сувенирҙар» күргәҙмәһе эшләне, муниципалитеттар халыҡ художество кәсептәре оҫталарының экспозицияларын тәҡдим итте. Белорет районы оҫталары исеменән Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы сығыш яһаны<ref>[https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/241533/ Белоречане участвуют в выставке «Уфа. Арт. Ремесла.Сувениры» 5 декабря 2019]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 Именно таких людей, как Гульсира Салаватова из деревни Зуяково Белорецкого района, называют хранителями домашнего очага 07.06.2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 |date=2024-02-05 }}</ref>. 2023 йылдың 31 октябрендә Йөйәк китапханаһында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең иң сағыу биҙәүестәренең береһе яға, селтәр, һаҡал эшләү серҙәре менән ҡул эштәре оҫтаһы Гөлсирә Ислам Ҡыҙы Салауатова оҫталыҡ дәресе үткәрҙе. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары байрам һәм көндәлек кейеменә өҫтәмә булып торған. Тығыҙ туҡымаға мәрйендәр, сәйлән йәки ваҡ быяла мәрйен, ҡабырсаҡ-каури, тәңкәләр, сылбырҙар, шөңгөрҙән, төрлө биҙәктәр йыйып, яһағандар. Күкрәк кейеме әҙерләүгә тотонор алдынан Гөлсирә Ислам ҡыҙы өләсәйҙәрҙән аманат булып һаҡланған әҙер башҡорт күкрәк кейемдәрен өйрәнә. Ошо ҡатын-ҡыҙҙар өсөн кейем элементының төрҙәрен белә һәм мәғәнәһен аңлай. Күкрәк кейемендә башҡорттарҙың тәрән фәлсәфәүи һәм эстетик инаныуҙары һалынған, ә биҙәүестәр өсөн материалдарҙы һайлау уларҙың сихри үҙенсәлектәренә ышаныуына бәйле. Көмөш биҙәүестәр һаҡланыу һәм таҙартыу көсөнә эйә. Ялтырауыҡ һәм сыңлау яуыз рухты ҡыуып ебәрергә һәләтле тип иҫәпләнгән, шуның өсөн кейемдәрҙә көмөш, баҡыр тәңкәләр, таштан эшләнгән өҫтәмәләр урын алған. Күкрәккә тағылған биҙәүестәр төрлөсә: «селтәр», «яға», «һаҡал» тип атала. Терминдар биҙәүестәрҙең төрлө формаһын, биҙәү ысулдарын һәм уларҙа биҙәктең урынлашыуын сағылдыра. Башҡорт милли традицион биҙәүестәре башҡорттарҙың эстетик ҡараштарын тасуирлай, бетеү, һаҡлағыс булып хеҙмәт итә, ырыу, ғаилә статусы күрһәткестәре булып тора. Оҫталыҡ дәресендә һәр ҡатнашыусы матур милли биҙәүестәр эшләргә өйрәнде, ата-бабаларының тарихына ҡағылды<ref>[https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 Женщины всегда украшали себя Белорецкий рабочий 10 ноября 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143000/https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 |date=2024-02-05 }}</ref>. 2021 йылдың 21 авгусында Белорет районының Сермән ауылында «Ҡатай ырыуы йыйыны» - төрлө спорт ярыштары, конкурстар, халыҡ кәсептәре йәрминкәһе ойошторола, байрам концерты тәҡдим ителә. Белорет тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы Был сарала М. М. Фәхретдинова иҫтәлегенә арналған «Ҡатайбикә» ҡул эше оҫталары конкурсын иғлан итә. Белорет, Балаҡатай һәм Ҡыйғы райондарынан 16 ҡатнашыусы милли техникала башҡарылған эштәрен тәҡдим итте. Бында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары биҙәүестәре, селтәр-һаҡалдар һәм яғалар, баш кейеме, милли кейемдәр, биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре һәм башҡалар алыу мөмкин ине. Конкурс йомғаҡтары буйынса еңеүселәр билдәләнде, улар араһында Белорет районы Йөйәк ауылы оҫтаһы Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы 1-се урынға сыҡты<ref>[https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ Белорецкий историко-краеведческий музей. Йыйын рода Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143002/https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ |date=2024-02-05 }}</ref><ref>[https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 В Белорецком районе состоялся йыйын башкирского рода катайцев. Панорама Башкортостана, 22 августа 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 |date=2024-02-05 }}</ref>. == Һылтанмалар == * [https://bash.news/news/55965-v-ufe-nagradili-luchshikh-rukodelnits 23 декабря 2015 BASH.news В Уфе наградили лучших рукодельниц] * [https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/241533/ Белоречане участвуют в выставке «Уфа. Арт. Ремесла.Сувениры» 5 декабря 2019]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 Именно таких людей, как Гульсира Салаватова из деревни Зуяково Белорецкого района, называют хранителями домашнего очага 07.06.2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 |date=2024-02-05 }} * [https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 Женщины всегда украшали себя Белорецкий рабочий 10 ноября 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143000/https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 |date=2024-02-05 }} * [https://vk.com/wall-178367595_935 38-се Йөйәк ауыл китапханаһы] * [https://web.archive.org/web/20240205143002/https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ Белорецкий историко-краеведческий музей. Йыйын рода Катай] * [https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 В Белорецком районе состоялся йыйын башкирского рода катайцев. Панорама Башкортостана, 22 августа 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 |date=2024-02-05 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]] [[Категория:Халыҡ ижады]] [[Категория:Ҡул эше]] tafwtep5b6bti2i1s4mw1u4ouyu7xrz 0 197658 1309691 1284268 2026-11-09T13:58:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309691 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Моратбаҡыев Фәнит Насип улы |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = <!-- commons һәм ba-wiki --> |ширина = |описание изображения = <!-- Портрет тураһында --> |род деятельности = |дата рождения = 20.09.1961 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], [[Күмертау районы]], [[Урта Баба]] ауылы |гражданство = {{Рәсәй}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |автограф = |сайт = |викисклад = }} '''Моратбаҡыев Фәнит Насип улы''' ([[20 сентябрь]] [[1961 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһының йәмәғәт советы рәйесе. «Башҡортостандың халыҡ-патриотик хәрәкәте» төбәк йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе<ref name="ВКБ">[https://kurultai.ru/ru/page/prezidium_9/ Член Президиума МСОО ВКБ]</ref>. [[Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (2023 йылдан), Йәмәғәт именлеге, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары<ref name="ГСРБ">[https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/134135/ Муратбакиев Фанит Насипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180648/https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/134135/ |date=2024-03-23 }}</ref><ref name="ЕР">[https://bashkortostan.er.ru/person/4da6d806-cd3b-48a3-91e4-4422beac3e94 Муратбакиев Фанит Насипович]</ref> == Биографияһы == Фәнит Насип улы Моратбаҡыев 1961 йылдың 20 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күмертау районы]] [[Урта Баба]] ауылында тыуа. Күмертау ҡалаһының 1-се урта мәктәбен тамамлай (1979). Аттестат алғандан һуң ике йыл [[Совет Армияһы]] сафында хеҙмәт итә (1979—1981). Хеҙмәт юлын 1982 йылда [[Күмертау]] ҡалаһында «Искра» заводында токарь булып башлай<ref>[https://zianzori.ru/news/obshchestvo/2023-06-16/fanit-muratbakiev-moya-tsel-sposobstvovat-rostu-sootechestvennikov-3301737 Фанит Муратбакиев: «Моя цель — способствовать росту соотечественников»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180648/https://zianzori.ru/news/obshchestvo/2023-06-16/fanit-muratbakiev-moya-tsel-sposobstvovat-rostu-sootechestvennikov-3301737 |date=2024-03-23 }}</ref>. 1993—1997 йылдарҙа «Баштрансгаз» предприятиеһының Ҡансура газды ер аҫтында һаҡлау станцияһы балта оҫтаһы булып эшләй. Һуңынан 2003 йылға тиклем «Апрель» акционерҙар йәмғиәтенең балта оҫтаһы. 2003 йылдан 2007 йылғаса «Майҙан» гәзите редакцияһы яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең хеҙмәткәрҙәр буйынса директор урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 2019 йылға тиклем [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы |Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)]] Башҡарма комитеты рәйесе кәңәшсеһе. 2019—2023 йылдарҙа — «Юрий» аудитор фирмаһы яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең директор урынбаҫары. 2020—2023 йылдарҙа республиканың Көйөргәҙе районы советы рәйесе. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Президиумы ағзаһы<ref name="ВКБ" />. «Клуб регионов» федераль эксперттар селтәре эксперты<ref>[http://club-rf.ru/expert/1184 ЭКСПЕРТЫ: ФАНИТ МУРАТБАКИЕВ]</ref> 2023 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]<ref name="ЕР" /><ref name="ГСРБ" />. == Ғаиләһе == Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар<ref name="ГСРБ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kugvesti.ru/articles/nashe-intervyu/2023-06-15/fanit-muratbakiev-nuzhno-zhit-chayaniyami-naroda-3300794 Фанит МУРАТБАКИЕВ: «Нужно жить чаяниями народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180647/https://kugvesti.ru/articles/nashe-intervyu/2023-06-15/fanit-muratbakiev-nuzhno-zhit-chayaniyami-naroda-3300794 |date=2024-03-23 }} * [https://kyurgaza.ru/news/2023-06-16/fanit-muratbakiev-mestnoe-samoupravlenie-nuzhno-razvivat-i-podderzhivat-3301899 Фанит Муратбакиев: «Местное самоуправление нужно развивать и поддерживать»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180648/https://kyurgaza.ru/news/2023-06-16/fanit-muratbakiev-mestnoe-samoupravlenie-nuzhno-razvivat-i-podderzhivat-3301899 |date=2024-03-23 }} [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Көйөргәҙе районында тыуғандар]] syei4erl27efsjkvj84vptfhnt6b538 0 197919 1309671 1301029 2026-11-09T12:51:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309671 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Митридат''', йәки '''Митридат тауы''' ({{lang-ru|Митридат (гора, Керчь)}} {{Lang-crh|Mitridat, Митридат}}) — [[Ҡырым]]дың иң билдёле тау түбәләренең береһе. Керчь ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан һәм уның төп иҫтәлекле урыны булып тора. Түбәһендә боронғо грек ҡалаһы Пантикапея емереклектәре, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә хәрби дан мемориалы, шулай уҡ [[Керчь боғаҙы]] аша Ҡырымды Рәсәйҙең төп территорияһы менән тоташтырған күпергә ҡараған күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Тауға легендар Ҙур һәм Бәләкәй Митридат баҫҡыстары алып менә.<ref name=":0">{{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421|work=Туристер|accessdate=2024-05-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241228095926/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421 |date=2024-12-28 }}</ref> == Географик мәғлүмәттәр == [[Файл:Mitridat_flags.png|мини|[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Ҡырым Республикаһы]] флагтары тауҙа (2018)]] Территориаль урынлашыуы буйынса тау Керчь ҡаланың географик үҙәге булып тора.. Унан ҡалаға һәм Керчь бухтаһына күренеш асыла. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 91,4 метр. Түбә шулай уҡ көнбайышҡа табан Митрид һыртының башланғысы тип һанала<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Андрусов, Николай Иванович|Н. И. Андрусов]]|заглавие=Геотектоника Керченского полуострова. Митридатскій гребень|ссылка=http://mmtk.ginras.ru/pdf/andrusov1893tekst.pdf|издание=Материалы для геологии России|тип=ежегодник|год=1893|том=XVI|номер=|страницы=87|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Ковыркин К. К., Санжаровец В. Ф.|часть=Керченский полуостров. Географический словарь|заглавие=Научный сборник Керченского заповедника. Выпуск 4|ссылка=|место=Симферополь|издательство=Бизнес-Информ|год=2014|страниц=640|страницы=443—586|тираж=300|isbn=978-966-648-378-5}}</ref> == Тарихы == === Антик осорҙа === Керчь үҙәгендәге тауҙа боронғо антик ҡала Пантикапей урынлашҡан..Римдарға ҡаршы сәйәси һәм хәрби көрәштә һәләк булған понтий батшаһы [[Митридат VI|Митридат VI Евпатор]] исеме менән аталған. Был исем «Митра бүләге» (фарсы Ҡояш аллаһы) тигәнде аңлата.<ref name=":0" /> [[Кесе Азия]]ла [[Понт]]тың алты батшаһы шундай исем йөрөткән, уларҙың һуңғыһы — Митридат, Евпатор — римдарға ҡаршы ҡурҡыныс дошман булған. [[Иберия (батшалыҡ)|Иберияла]] (хәҙерге ваҡытта [[Грузия]]) идара иткән Митридатҡа Рим императоры [[Веспасиан]] (69-79 й. хакимлыҡ иткән) [[Аландар|аландар]]ҙың баҫып инеүен кире ҡағырға ярҙам иткән. [[Парфия]]ның дүрт батшаһы ла Митридат исемен йөрөткән.<ref name=":0" /> === Митридат Рәсәй һәм СССР тарихы осоронда === [[Файл:Часовня-памятник_Ивана_Александровича_Стемпковского_на_горе_Митридад.jpg|альт=|слева|мини|320x320пкс|Керчь ҡалаһы башлығы Иван Александрович Стемпковскийға арналған часовня-һәйкәл Митридат тауында]] {{OldStyleDate3|10.07.1774}} йыл Керчь биләмәһе булараҡ Митридат тауы Кючук-Кайнарджий тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә Рәсәй империяһына территорияһына беркетелә. 1783—1802 йылдарҙағы административ-территориаль үҙгәртеп ҡороуҙар барышында Керчь Таврия губернияһы составына инә. Керчь ҡалаһы башлығы, археолог, боронғо Керчь музейына нигеҙ һалыусыларҙың береһе И. А. Стемпковский 1832 йылда вафат була, васыятына ярашлы ул Митридат тауы түбәһендә ерләнә. Уның ҡәберендәге [[классицизм]] стилендә төҙөлгән часовня оҙаҡ ваҡыт ҡаланың архитектура доминанты була. 1944 йылда емерелгән. Революцияға тиклем Керчь һәм Митридат тауына батша фамилияһы вәкилдәре-императорҙар: [[Александр I]], [[Николай I]], [[Александр II]] һәм императрица Мария Александровна килә.<ref name=":2"> {{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://oldkerch.narod.ru/mitridat.html|work=Старая Керчь|accessdate=2024-05-05}}</ref> СССР тарихына тау [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында Ҡырым ярымутрауында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы батырҙарса һуғышҡан урындарҙың береһе булараҡ ингән.Ҡырымды һаҡлаусыларҙың хәрби даны үҙәгенә әйләнә. Керчь оборонаһы һәм азат ителеүе тарихы менән айырылғыһыҙ бәйле. Бында 1943 йылдың декабрендә, Керчь-Эльтиген десант операцияһы барышында , Эльтигендан сығып, [[318-я Новороссийская стрелковая дивизия|318-се Новороссийск уҡсылар дивизияһы]] десантсылары полковник В. Ф. Гладков етәкселегендә үтеп инә , [[1944 йыл|1944 йылдың]] 11 апрелендә Ҡырым һөжүм итеү операцияһы барышында Керчты азат итеүселәр Митридат түбәһенә Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙай.<ref name=":1">{{Cite news|title=Гора Митридат:факты, легенды, тайны|url=https://krym-kerch.ru/gora-mitridat-fakty-legendy-tajny/|work=Керченский полуостров|accessdate=2024-05-05}}</ref> == Мәҙәни әһәмиәте == [[Файл:2015._Керчь_068.jpg|мини|Митридатҡа баҫҡыс]] [[Антиклыҡ]], [[Урта быуаттар]] һәм Яңы заман күп һанлы һәйкәлдәре тауҙы Керчтың мәҙәни үҙәге итә. Тауҙа Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Керчты азат иткәндә һәләк булғандарҙың хәрби даны мемориалы урынлашҡан — Митридат тауындағы үлемһеҙ геройҙарға Дан обелискы. Мемориал 1944 йылда төҙөлә башлай, шуға күрә ул СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышының тәүге стационар мемориалдарының береһе булып тора. Мемориалда «ЗИС-3» (1942 йыл өлгөһөндәге 76-сы дивизион пушкаһы (ЗИС-3) 3 пушка тора.<ref name=":0" /> Тау түбәһен үҙәк менән 1830-сы йылдарҙа итальян архитекторы Александр Дигби проекты буйынса классицизм стилендә төҙөлгән Ҙур Митридат баҫҡысы тоташтыра. Тау түбәһенә 432 баҫҡыс киртләсе алып бара. Тауҙың төньяҡ-көнсығыш битләүендә, Оло Митридат баҫҡысынан төньяҡтараҡ, Кесе Митридат баҫҡысы урынлашҡан. Был иҫтәлекле урын [[1866 йыл]]да төҙөлгән һәм классицизм һыҙаттары менән айырылып тора. XIX быуат аҙағына Ҙур Митридат баҫҡысы бөлгөнлөккә төшә, биҙәүестәрҙең бер өлөшө емерелә, бер өлөшө урлана, аҫҡы майҙансыҡтың грифон скульптуралары алына Һәм Керчҡа ингән урындағы Феодосия заставаһы ҡапҡаһына күсерелә. 1985—1988 йылдарҙа Ҙур баҫҡыс реконструкциялана, 1989 йылда Кесе баҫҡыс реставрациялана. 2015 йылдың июнендә, ремонт һәм ярҙамсы эштәрҙең оҙаҡ ваҡыт булмауы арҡаһында, Ҙур Митридат баҫҡысы өлөшләтә емерелә. Кесе һәм Ҙур Митридат баҫҡыстарының торошо һиҙелерлек насарайыу сәбәпле, 2018 йылда уларҙы реконструкциялау башлана, һуңынан подрядсының тупаҫ хаталары арҡаһында туҡтатыла аварияға ҡаршы үткәрелгән эштәр емереү процесын туҡтатмай ғына түгел, ә уны тиҙләтә лә. 2019 йылдың авгусында, проектҡа ҡабаттан экспертиза үткәрелгәндән һәм яңы подряд ойошмаһы менән контракт төҙөлгәндән һуң, ремонт-реставрация эштәре тергеҙелә, ә 2020 йылдың аҙағына тамамлана. 2021 йылдың 22 июнендә реставрацияланған баҫҡыс комплексы килеүселәр өсөн асыла.<ref name=":1" /> [[2021 йыл]]да тау түбәһенең мәҙәни киңлеген үҫтереү маҡсатында боронғо тарихи музейын һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡара диңгеҙ флотының хәрби-диңгеҙ базаһы оборона штабы бинаһын тергеҙеү, археолог Һәм Керчь ҡала башлығы [[Стемпковский Иван Алексеевич]] кәшәнәһе өҫтөндә часовня төҙөү өҫтөндә эштәр башлана.<ref name=":2" /> Митридат тауының төньяҡ битләүҙәренең төпкөлөндә, торлаҡ төҙөлөшө аҫтында, гигант ер аҫты некрополе- Пантикапейҙың үҙ-ара ырғаҡтар менән тоташтырылған һуңғы антик төрбәләр системаһы урынлашҡан. Тау кәшәнәһен тикшереү XIX быуаттың беренсе яртыһында уҡ башлана. 1895 йылға 200 — ҙән ашыу кәшәнә тикшерелә, шулай уҡ некрополдың дөйөм үлсәмдәре уның оҙонлоғо 1 км ашыу, ә киңлеге 250 м тиклем (майҙаны яҡынса 25 га) контурлана. XX быуат аҙағында тикшеренеүҙәргә спелеологтар йәлеп ителә. Хәҙерге ваҡытта беҙҙең эраның III—V быуаттарындағы бер нисә йөҙ генә кәшәнә билдәле һәм тасуирланған, әммә иҫәпләүҙәр буйынса некрополдә 3,5 меңдән ашыу камера урынлашҡан.<ref name=":1" /> == Геологияһы == 1910 йылда тау тирәһендә геологик тикшеренеүҙәр барышында ғалим-геолог С. П. Попов тарафынан минерал асыла һәм беренсе тапҡыр тасуирлана, минерал 1914 йылда тау исемен ала — митридатит<ref>Труды Ломоносовского института геохимии, кристаллографии и минералогии, Выпуски 7-10, Издательство Академии наук СССР, 1936, — С. 139</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421|work=Туристер|accessdate=2024-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228095926/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421|archivedate=2024-12-28}} * {{Cite news|title=Гора Митридат:факты, легенды, тайны|url=https://krym-kerch.ru/gora-mitridat-fakty-legendy-tajny/|work=Керченский полуостров|accessdate=2024-05-05}} * {{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://oldkerch.narod.ru/mitridat.html|work=Старая Керчь|accessdate=2024-05-05}} [[Категория:Керчь]] [[Категория:Керчь ярымутрауы тау түбәләре]] [[Категория:Керчь рельефы]] m5p68rff5sa2tsp1yuu9wzbqng9c3tf 0 199167 1309905 1299914 2026-11-10T06:45:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309905 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Васи́лий Васи́льевич Ро́занов''' ({{OldStyleDate2|2|мая|1856|20|апреля}}, Ветлуга, Кострома губернаһы — [[5 февраль]] [[1919 йыл|1919]], [[Сергиев Посад]]) — урыҫ дини аҡыл эйәһе һәм философы{{Sfn|Rossman|2005|p=628}}, әҙәби тәнҡитсе, тәржемәсе, публицист һәм [[Әҙип|яҙыусы]]{{Sfn|Rossman|2005|p=628}}. Розановтың ҡаршылыҡлы идеялары күп кенә рус яҙыусыларына һәм әҙәби тәнҡитселәренә йоғонто яһай{{Sfn|Rossman|2005|p=628}}. Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә ул, күп осраҡта үҙенең сағыу теле һәм нәфис әҙәби стиле арҡаһында, Көмөш быуаттың иң популяр рус философтарының береһе була{{Sfn|Rossman|2005|p=629}}. П. Д. Первов менән берлектә<ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-02-13|accessdate=2019-09-07|archiveurl=no}}</ref> Рәсәйҙә беренсе тапҡыр [[Аристотель|Аристотелдың]] «Метафизика»һын тәржемә итә. Розанов художестволы әҫәрҙәр яҙмаһа ла, уның ижады уникаль һәм тәржемәгә бирелмәгән художество стиле менән айырылып тора<ref>[[Святополк-Мирский, Дмитрий Петрович|Дмитрий Святополк-Мирский]]. «История русской литературы»</ref>. == Биографияһы == Василий Розанов {{OldStyleDate3|20.4.1856}} йылда Кострома губернаһындағы Ветлуга ҡалаһында коллегия секретары, Урман ведомствоһы чиновнигы Василий Федорович Розановтың (1822-1861) һәм Надежда Ивановна Шишкинаның (1826-1870) күп балалы (8 бала) ғаиләһендә тыуған. Василийға дүрт йәш булғанда, атаһы вафат була. Күп балалы ғаилә [[Кострома|Костромаға]] күсеп килә, бик ярлы йәшәй. Василийға 14 йәш тулғанда әсәһе вафат була. Өлкән ағаһы Николай Розановҡа ата-әсәһен алмаштыра<ref name="Малышев">{{Cite web|author=Владимир Малышев|subtitle=|access-date=2021-11-01|accessdate=2021-11-02|archiveurl=no}}</ref>. 1868 йылдан 1870 йылға тиклем Розанов Кострома гимназияһында<ref>{{Cite web|author=Сукач В. Г.|subtitle=|access-date=2020-02-13|accessdate=2020-02-13|archiveurl=no}}</ref> уҡый. Өлкән ағаһы Николай (1847-1894) уны тәрбиәләп үҫтерә. 1870 йылда гимназияла уҡытҡан ағаһы менән бергә [[Ульяновск|Сембергә]] күсеп килә. Розанов үҙе һуңыраҡ иҫенә төшөрә:<ref>Розанов В. В. Биографические сведения для Нижегородской губернской учёной архивной комиссии. 1909 г. — ЦГАЛИ, ф. 419.</ref>:<blockquote>Ул ваҡытта [[Ҡазан Император университеты|Ҡазан университетын]] тамамлаған өлкән ағайым мине «үҙенә алмаһа», тулыһынса һәләк булыр инем. Ул миңә белем бирҙе, бер һүҙ менән әйткәндә, атай булды<ref name="brother">Розанов В. В. Материалы к биографии // Русский архив. Вып. 1. — М., 1991. — С. 249.</ref></blockquote>Өлкән ағаһының ҡатыны, Түбәнге Новгород уҡытыусыһының ҡыҙы, Александра Степановна Троицкая уға әсәһен алмаштыра. Семберҙә Розанов [[Карамзин Николай Михайлович|Н. М. Карамзин]] йәмәғәт китапханаһының даими уҡыусыһы була. Сембер Розановтың «рухи тыуған иле»нә әйләнә («С ничего я пришёл в Симбирск…вышел из него со всем..»). Сембер гимназияһында ике йыл уҡый, ә 1872 йылда [[Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородҡа]] килә. Бында 1878 йылда гимназия тамамлай, шул уҡ йылда Император Мәскәү университетының тарих-филология факультетында С. М. Соловьёв, В. О. Ключевский, Ф. Е.&amp;nbsp;Корш һ. б. лекцияларын тыңлай. Үҙе белдереүенсә, Розанов ''университетта тарих, археология яратыусы булып китә; консерваторға әйләнә''{{Sfn|Императорский Московский университет|2010}}. Уҡыған ваҡытта бер нисә ғилми студент эше яҙа: профессор В. И. Герье юғары баһалаған тарихи — «Карл V, его личность и отношение к главным вопросам времени»; логика буйынса — «Основание поведения», уның өсөн Н. В. Исаков премияһына лайыҡ була. Дүртенсе курста А. С. Хомяков стипендияһына лайыҡ була. 1880 йылда 24 йәшлек Василий Розанов, 1861-1866 йылдарҙа [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]]<ref>{{Китап|автор=Суслова А. П.|заглавие=Годы близости с Достоевским: Дневник-повесть-письма|ответственный=Вступ. ст. и примеч. А. С. Долинина|издание=|место=М.|издательство=Изд. М. и С. Сабашниковых|год=1928|страницы=|страниц=195|isbn=|ссылка=https://www.fedordostoevsky.ru/pdf/suslova_1928.pdf}}</ref> менән яҡын мөнәсәбәттәрҙә булған 40 йәшлек А. П. Сусловаға өйләнә. === Университеттан һуң === 1882 йылда университетты тамамлағас, ирекле ижад менән шөғөлләнергә ҡарар итеп, магистр дәрәжәһенә имтихан тапшырыуҙан баш тарта. 1882-1893 йылдарҙа провинциаль ҡалалар — [[Брянск|Брянск ҡалаһы]], [[Ульяновск|Сембер]], Вязьма (1882—1887)<ref>{{Cite web|url=https://www.kray32.ru/lich047.html|title=Розанов Василий Васильевич|author=|website=Выдающие личности Брянского края|date=|publisher=|access-date=2020-02-13|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213113933/https://www.kray32.ru/lich047.html|deadlink=no}}</ref>, [[Елец]] (1887—1891), Белый (1891—1893) ҡалалары гимназияларында уҡыта<ref>{{Cite web|url=http://litmap.tverlib.ru/belsky/rosanov.htm|title=Русский философ и писатель В. В. Розанов — преподаватель в Бельской мужской прогимназии|author=Т. А. Чистякова, директор межпоселенческой центральной библиотеки Бельского района|website=Литературная карта Тверского края|date=|publisher=|access-date=2020-01-31|archive-date=2020-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131043935/http://litmap.tverlib.ru/belsky/rosanov.htm|deadlink=no}}</ref>. Елецта география уҡытыусыһы булып эшләгәндә, низағ һөҙөмтәһендә, «уҡытыусы менән тупаҫ мөғәмәләһе өсөн» «бүре билеты» менән уҡыусыһы, буласаҡ яҙыусы, М. Пришвин гимназиянан ҡыуыла<ref>{{Мәҡәлә|автор=Подоксенов А. М|заглавие=Елецкая гимназия: истоки дружбы и вражды М. Пришвина-гимназиста и В. Розанова-учителя|ссылка=http://www.intelros.ru/readroom/credo_new/kr4-2014/25717-eleckaya-gimnaziya-istoki-druzhby-i-vrazhdy-m-prishvina-gimnazista-i-v-rozanova-uchitelya-chast-2-prodolzhenie.html|язык=|издание=Интеллектуальная Россия|тип=Международный теоретический журнал|год=2014|том=|номер=4|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2021-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210120105821/http://www.intelros.ru/readroom/credo_new/kr4-2014/25717-eleckaya-gimnaziya-istoki-druzhby-i-vrazhdy-m-prishvina-gimnazista-i-v-rozanova-uchitelya-chast-2-prodolzhenie.html}}</ref>. Уның «О понимании. Опыт исследования природы, границ и внутреннего строения науки как цельного знания» <!-- http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=1435 --> (1886) беренсе китабы фәнгә [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]] ҡарашы варианттарының береһе булып тора, әммә уңышҡа өлгәшмәй. Шул уҡ йылда Суслова, рәсми айырылышырға риза булмай (һуңынан тағы ла егерме йыл дауамында баш тартып), Василий Розановты ҡалдыра. Розановтың «[https://www.fedordostoevsky.ru/pdf/rozanov_2014.pdf Легенда о великом инквизиторе Ф. М. Достоевского»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108202207/https://www.fedordostoevsky.ru/pdf/rozanov_2014.pdf |date=2021-11-08 }} әҙәби-фәлсәфәүи этюды (1891) ҙур билдәлелек ала, Н. А. Бердяев, С. Н. Булгаков, дини аҡыл эйәһе булараҡ [[Достоевский Фёдор Михайлович]]тың һәм башҡаларҙың идеяларын артабан аңлатыуға башланғыс һала. Тәнҡитсе һәм философ Н. Н. Страхов уның Петербургҡа күсеп килеүенә, Дәүләт контроле департаментында 7-се класлы махсус йөкләмәләр чиновнигы вазифаһына эшкә алыныуына булышлыҡ итә. Розановтың ижадына иғтибар иткән «Новое время» гәзите мөхәррире А. С. Суворин уны штатҡа ала, унда 1917 йылға тиклем эшләй<ref>{{cite web|author= |url= https://biblioclub.ru/index.php?page=author_red&id=212|title= Розанов Василий Васильевич|lang= ru|website= ЭБС «Университетская библиотека онлайн»|publisher= |date= |access-date= 2021-11-01|archive-date= 2021-11-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20211102184049/https://biblioclub.ru/index.php?page=author_red&id=212|deadlink= no}}</ref>. Һуңыраҡ Розанов дини-фәлсәфәүи йыйылыштарҙа (1901-1903) ҡатнашыусы булараҡ яҙыусылар менән яҡынлаша. 1900 йылда Мережковский, Минский, Гиппиус и Розанов Санкт-Петербург дини-философия йәмғиәтенә нигеҙ һала. 1890-сы йылдар ахырынан Розанов һуңғы славянофил йүнәлешендәге билдәле журналист була, «Русский вестник» һәм «Русское обозрение» журналдарында, «Новое время» гәзитендә эшләй. [[Файл:Vasily_Rosanov_by_Ivan_Parkhomenko_1909.jpg|мини|274x274пкс|И. К. Пархоменко. Розанов портреты. 1909 йыл]] === Икенсе никахы === 1891 йылда Розанов Елец классик ирҙәр гимназияһы уҡытыусыһы, директор Михаил Павлович Бутягиндың тол ҡатыны, диндар ғаиләнән сыҡҡан Варвара Дмитриевна Бутягина (Руднева, 1864—1923) менән йәшерен никахлаша. Василий Васильевич һәм Варвара Дмитриевнаға ҡатындың тәүге иренең туғаны рухани Иван Павлович Бутягин никах уҡый. Александра Андриановна, билдәле вәғәзсе һәм дин белгесе Херсон һәм Таврия архиепискобы Иннокентийҙың (Борисов) туғаны, ауыр осраҡтарҙа кәңәштәр һорап Преподобный Амвросий Оптинскийға мөрәжәғәт итә. В. В. Розанов белдереүенсә, ул йәшерен никахҡа фатиха бирә. Елец гимназияһы уҡытыусыһы булараҡ, Розанов үҙенең дуҫы Первов Павел Дмитриевич менән Рәсәйҙә беренсе булып грек теленән Аристотелдең «Метафизика»һын тәржемә итә<ref>{{Книга|автор=Аристотель|заглавие=Метафизика|ответственный=Перевод с греческого П. Д. Первова и В. В. Розанова|издание=|место=М.|издательство=Институт философии, теологии и истории св. Фомы|год=2006|страницы=|страниц=232|isbn=5-94242-018-1|ссылка=https://www.hse.ru/data/2015/02/06/1091997306/%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20-%20%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20(Bibliotheka%20Ignatiana)%20-%202006.pdf|archive-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108202028/https://www.hse.ru/data/2015/02/06/1091997306/%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20-%20%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20(Bibliotheka%20Ignatiana)%20-%202006.pdf}}</ref>. Розановтың Рәсәй мәктәптәрендә белем биреү торошо менән риза булмауы «Сумерки просвещения» (1893) һәм «Афоризмы и наблюдения» (1894) мәҡәләләрендә сағыла. 1905-1907 йылдарҙағы революцион сыуалыштар осорон «Когда начальство ушло» (1910) китабында теләктәшлек тонында һүрәтләй. «Религия и культура» (1899) һәм «Природа и история» (1900) йыйынтыҡтары Розановтың динлелектә социаль һәм донъяға ҡараш проблемаларын хәл итеүҙе табырға тырышыуын сағылдыра. Әммә уның православие сиркәүенә мөнәсәбәте («Около церковных стен», 1-2-се томдар, 1906) ҡапма-ҡаршылыҡлы булып ҡала. «Семейный вопрос в России» китабы сиркәүҙең ғаилә һәм енси мәсьәләләренә мөнәсәбәтенә арналған (1-2-се томдар, 1903). «Тёмный лик. Метафизика христианства» (1911) һәм «Люди лунного света» (1911) хеҙмәттәрендә Розанов христианлыҡ менән енес мәсьәләләре буйынса тулыһынса килешмәй (Шул уҡ ваҡытта, тән тормошоноң раҫлаусыһы булараҡ, Иҫке Ғәһедте Яңыһына ҡаршы ҡуя). === Дини-фәлсәфәүи йәмғиәт менән мөнәсәбәттәрен өҙөүе === Розановтың Бейлис эшенә арналған мәҡәләләре (1911), Дини-философия йәмғиәте менән низағҡа килтерә. Бейлис процесын «бөтә рус халҡын мыҫҡыллау» тип таныған йәмғиәт Розановты үҙ составынан сығырға саҡыра, һәм ул тиҙҙән йәмғиәттән сыға<ref name=Fateev>''Фатеев В.'' С русской бездной в душе. Жизнеописание Василия Розанова. — СПб.-Кострома, 2002.</ref>. Икенсе сәбәп булып «Не нужно давать амнистию эмигрантам» тигән резонанслы мәҡәлә тора<ref>В. В. Розанов. [http://dugward.ru/library/rozanov/rozanov_ne_nujno_davat_amnistiu.html Не нужно давать амнистию эмигрантам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240310172358/http://dugward.ru/library/rozanov/rozanov_ne_nujno_davat_amnistiu.html |date=2024-03-10 }} // Богословский вестник. 1913. № 3. С. 644—650.</ref>, , уның өсөн Розановты «реакционер» һәм «яңылыҡ дошманы» (мракобес) тип атайҙар<ref>Евгений Тростин. [https://историк.рф/journal/post/7041 «Райские люди»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003101239/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/post/7041 |date=2023-10-03 }} // «[[Историк (журнал)|Историк]]» № 101 май 2023. С. 54-57.</ref>. Һуңғы китаптары — «Уединённое» (1912), «Смертное» (1913) һәм «Опавшие листья» Опавшие листья (1-2-се бүлектәр, 1913-1915) — кәйеф буйынса берләштерелгән тарҡау эссеистик ҡараламалар, абстракт фекер (ҡоро фекерләүгә ҡоролған һығымта), көндәлек яҙмалары, эске диалогтар йыйылмаһынан ғибәрәт. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, был ваҡытта философ үҙе шуға ынтылған христиан догматтарын бер һүҙһеҙ ҡабул итә алмау кеүек тәрән рухи көрсөк кисерә; был ҡарашҡа таянып, Розановтың фекере һөҙөмтәһе тип Кьеркегор Сёрен рухындағы пессимизмды һәм «экзистенциаль» субъектив идеализмды иҫәпләргә мөмкин (әммә ул үҙен енес стихияһында сағылдырған индивидуаллек культы менән айырылып тора). Был пессимизмға дусар булған Розанов «Апокалипсис нашего времени» ҡарамаларында (1-10 сығарылыш, 1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың октябренә тиклем) Рәсәй тарихының фажиғәле тамамланыуына килтерәсәак революцион һәләкәттең ҡотолғоһоҙ булыуын ҡабул итә. 1917 йылдың сентябрендә ул былай тип яҙа<ref>{{Cite web |url=https://project1917.ru/posts/4581 |title=29 сентября 1917. Василий Розанов |access-date=2018-02-28 |archive-date=2018-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209165235/https://project1917.ru/posts/4581 |deadlink=no }}</ref>: <blockquote>Бер ҡасан да Батша минең өсөн шул тиклем кәрәктер, тип уйламағайным: әммә ул юҡ һәм минең өсөн — Рәсәй ҙә юҡ. Бөтөнләй юҡ, һәм минең өсөн бөтә әҙәби эшмәкәрлегем хатта хыялымда ла кәрәкмәй. Уның булыуын ысынлап теләмәйем.</blockquote> Розановтың ҡараштарын һәм хеҙмәттәрен революцион марксистар ҙа<ref>''Ленин В. И.'' Полн. собр. соч. — 5-е изд. — Т. 25. — С. 172.</ref>, рус интеллигенцияһының либераль лагеры ла тәнҡитләй. === Сергиев-Посадҡа күсеп килеүе === 1917 йылдың сентябрендә Розановтар аслыҡ кисергән Петроградтан Сергиев-Посадҡа күсеп килә<ref>{{Книга|автор=Смирнова Т. В.|заглавие=Семья Розанова в Сергиевом Посаде // Наследие В. В. Розанова и современность: Материалы Международной научной конференции. Москва. 29—31 мая 2006 г|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2009|страницы=618—622|страниц=|isbn=|ссылка=http://tvsm.ucoz.ru/pdf/statji/rozanov/razanov1.pdf|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126105321/http://tvsm.ucoz.ru/pdf/statji/rozanov/razanov1.pdf}}</ref> һәм Вифания дини семинарияһы уҡытыусыһы йортоноң өс бүлмәһендә урынлаша (был торлаҡты уларға философ Павел Александрович Флоренский һайлай). Вафаты алдынан Розанов хәйерсе хәлендә йәшәй, аслыҡ кисерә, 1918 йылдың аҙағында үҙенең «Апокалипсис» баҫмаһы аша фажиғәле үтенес менән мөрәжәғәт итә: <blockquote>''Уҡыусыма, әгәр ул дуҫ булһа.'' - Был ҡот осҡос, иҫ киткес йылда мин, ниндәйҙер йөрәк һиҙеүе буйынса микән, таныш һәм бөтөнләй таныш булмаған күп кешеләрҙән аҡса һәм<ref>В частности, деньгами помог (по просьбе [[Гиппиус, Зинаида Николаевна|Зинаиды Гиппиус]]) [[Максим Горький]].</ref>аҙыҡ-түлек менән ярҙам алдым. Һәм, йәшерен-батырын түгел, бындай ярҙамһыҙ мин был йылды үткәрә алмаҫ инем. <…> Ярҙам өсөн — оло рәхмәт; һәм күп тапҡыр күҙҙәрем һәм йәнем күҙ йәштәренән дымлана. «Кемдер хәтерләй, кемдер уйлай, кемдер төшөнә». <…> Арыным. Хәл юҡ. 2-3 ус он, 2-3 ус ярма, ''биш'' ныҡ бешкән йомортҡа арҡаһында йыш ҡына ''минең көнөм'' оҙая. <…> Уҡыусым, үҙеңдең яҙыусыңды һаҡла, һәм ғүмеремдең һуңғы көндәрендә миңә ахырғы нимә емелдәй. В.Р. Сергиев-Посад, Мәскәү губернаһы. Красюковка, Полевая урамы, рухани Беляев йорто.</blockquote> [[Файл:VD1 4844.jpg|альт=Сергиев Посад, дом, где жил В. В. Розанов|мини|300x300пкс|В. В. Розанов ғүмеренең һуңғы көндәрен үткәргән йорт]] 1918 йылдың өсөнсө һанынан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем әҙәби тәнҡитсе Виктор Ховин нәшер иткән «Книжный угол» журналында хеҙмәттәшлек итә (бында «Опавшие листья» циклының ҙур өлөшө баҫылып сыға<ref>[https://archive.org/details/Book_corner_1918_03_05_1919_06_1927_07_1922_18/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%BB%201918.%20%E2%84%96%2004/page/n5/mode/2up Книжный угол (полный текст номеров 2—8)]</ref>). Был журналда В.Ховин, ғүмеренең һуңғы йылында Розановҡа ярҙам итеп, уның баҫылмаған әҫәрҙәрен автор үлгәндән һуң да 1922 йылдың һуңғы һанына тиклем баҫтырыуын дауам итә (1928 йылда Ховин, Парижда эмиграцияла булған сағында, үҙенең «Очарованный странник» нәшриәтендә, баҫылмаған хаттарға нигеҙләнеп яҙылған «Предсмертный Розанов» мәҡәләһе менән бергә, «Уединённое» йыйынтығын айырым китап итеп яңынан баҫтырып сығара)<ref>Уединённое: почти на правах рукописи. С приложением статьи Виктора Ховина «Предсмертный Розанов». / Сост. В. Р. Ховин. — Париж: Очарованный странник, 1928.</ref>. В.В. Розанов 1919 йылдың 5 февралендә вафат була һәм Сергиев-Посадта Гефсиманский Чернигов скиты ҡорамының төньяғында ерләнә. [[Файл:Плита на могиле философа В.В. Розанова.jpg|thumb|Гефсиманский Чернигов скитында В. В. Розанов ҡәбере]] === Ғаиләһе === В. В. Розанов һәм В. Д. Бутягинаның биш ҡыҙы һәм бер улы тыуа<ref>{{Cite web |url=http://az.lib.ru/g/gippius_z_n/text_1923_strannik.shtml |title=Гиппиус «Задумчивый странник» |access-date=2016-04-06 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806000138/http://az.lib.ru/g/gippius_z_n/text_1923_strannik.shtml |deadlink=no }}</ref>: Надежда (1892—1893), Татьяна (1895­—1975), Вера (1896­—1919), Варвара (1898—1943, Рыбинск ҡалаһының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында дистрофиянан вафат була), яҙыусы Владимир Гордин уның ире була, Василий (1899-1918), Надежда Верещагина-Розанова (1900-1956), рәссам, иллюстратор, 1947 йылдан — рәссам Михаил Ксенофонтович Соколовтың ҡатыны. Балалар формаль рәүештә законһыҙ тыуғанлыҡтан, һыуға сумдырылыу ваҡытында уларҙың суҡындырған аталарының исемдәре һәм фамилиялары күрһәтелә. Балалар 1905 йылдан һуң ғына Розанов фамилияһын ала улар. Ғаиләлә шулай уҡ Варвара Дмитриевнаның беренсе никахынан тыуған ҡыҙы — Александра Михайловна Бутягина ла (1883-1920) йәшәй, К. И. Чуковский хәбәр итеүенсә, сифилис менән ауырыу сәбәпле, ул аҫылынып үлә<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=3Zq-QiarGzcC&pg=PA483&lpg=PA483&dq=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%85%2C+%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BC+%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%E2%80%95+%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BC%D0%BE%D0%B8+%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C.+%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0+%D0%BC%D1%8B+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D1%83+%E2%80%95+%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D0%BC+%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D0%BB%2C+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82+%D0%B8+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D0%BE+%D0%BC%D0%BD%D0%B5+%E2%80%95+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0.&source=bl&ots=sUGF2N04WU&sig=ACfU3U2XKcTbx6rUVQZjtzNhOMr9xBvwdw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4qO2Bjaj_AhVhlYsKHXVCDM8Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q&f=false|заглавие=Чуковский К. И. Дневник. 1901—1969 Т 2|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=672|isbn=978-5-94850-033-1|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604022635/https://books.google.ru/books?id=3Zq-QiarGzcC&pg=PA483&lpg=PA483&dq=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%85,+%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BC+%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%E2%80%95+%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BC%D0%BE%D0%B8+%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C.+%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0+%D0%BC%D1%8B+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D1%83+%E2%80%95+%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D0%BC+%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D0%BB,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82+%D0%B8+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D0%BE+%D0%BC%D0%BD%D0%B5+%E2%80%95+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0.&source=bl&ots=sUGF2N04WU&sig=ACfU3U2XKcTbx6rUVQZjtzNhOMr9xBvwdw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4qO2Bjaj_AhVhlYsKHXVCDM8Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q&f=false}}</ref>. == Розанов шәхесе һәм ижады == Розановтың ижады һәм ҡараштары үтә ҡапма-ҡаршы баһа тыуҙыра. Был уның сиктән тыш һыҙаттарға ынтылышы һәм фекерләүенең ҡапма-ҡаршылыҡлылығы (амбивалентность) менән аңлатыла. «Предметҡа тап 1000 ҡараш кәрәк. Был „ысынбарлыҡ координаталары“, һәм ысынбарлыҡ 1000 аша ғына тотоп алына». Бындай «танып белеү теорияһы» уның, Розановтың донъяға ҡарашының ғәҙәттән тыш көслө мөмкинлектәрен күрһәтә. 1905—1907 йылдарҙағы революцион ваҡиғаларҙы төрлө позицияларҙан яҡтыртыу мөмкин генә түгел, кәрәк тә тип иҫәпләүе был алымдың миҫалы булып тора — «Новое время» гәзитендә үҙенең фамилияһы менән монархист һәм черносотенец булараҡ сығыш яһап, ул В. Варварин псевдонимы аҫтында башҡа баҫмаларҙа һул либераль, народник, ә ҡайһы берҙә социал-демократик ҡарашын белдерә<ref name="krugosvet">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/ROZANOV_VASILI_VASILEVICH.html |title=Розанов в Онлайн Энциклопедии Кругосвет |access-date=2010-03-11 |archive-date=2010-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301135541/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/ROZANOV_VASILI_VASILEVICH.html |deadlink=no }}</ref>. Розановтың «рухи» тыуған иле Сембер була. Үҫмер йылдарын ул ваҡиғалар һәм йәненең нескә хәрәкәттәре тураһында ҙур иҫтәлек менән сағыу һүрәтләй. Розановтың биографияһы өс: «физик» (Кострома), «рухи» (Сембер) һәм, һуңыраҡ, «әхлаҡи» (Елец) кесе ватанына нигеҙләнә. Розанов әҙәбиәткә формалашҡан шәхес булып инә. Уның әҙәбиәттәге утыҙ йылдан ашыу юлы (1886—1918) талантының өҙлөкһөҙ һәм яйлап асылыуы һәм даһи булараҡ асыҡланыуы була. Розанов темаларҙы, проблемаларҙы үҙгәртә, әммә ижадсының шәхесе кәмселекһеҙ ҡала<ref name="nil">{{Cite web |url=http://www.history.vuzlib.net/book_o032_page_2.html |title=Русский Нил. вступительная статья |access-date=2010-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015163653/http://www.history.vuzlib.net/book_o032_page_2.html |archive-date=2011-10-15 |deadlink= ye }}</ref>. Уның йәшәү шарттары (билдәле Волга яҡташы Максим Горькийҙыҡынан еңелерәк булмай), нигилистик тәрбиә һәм йәмғиәткә үҫмерҙәрсә дәртле хеҙмәт итеү теләге Розановтың демократик йүнәлештәге эшмәкәр юлын әҙерләй. Ул социаль протест белдереүселәрҙең береһе була алыр ине. Әммә үҫмер «ҡырҡа боролошо» уның биографияһын тамырҙан үҙгәртә, һәм Розанов башҡа рухи өлкәләрҙә үҙенең тарихи йөҙөн таба. Розанов комментатор булып китә. Бер нисә китабынан тыш («Уединённое», «Опавшие листья», «Апокалипсис нашего времени») Розановтың сикһеҙ мираҫы, ҡағиҙә булараҡ, ниндәй ҙә булһа күренештәр, ваҡиғалар тураһында яҙылған<ref name="nil" />. Тикшеренеүселәр Розановтың эгоцентризмын билдәләй. Розановтың «Уединённое», ә һуңынан «Опавшие листья» китаптарының тәүге баҫмалары тиҙ арала рус әҙәбиәтенең алтын фондына ингән, икеләнеү һәм юғалып ҡалыу аша ҡабул ителә. Баҫылып сыҡҡан китабы биттәрендә: «Мин әхлаҡ тураһында уйларлыҡ әҙәм аҡтығы түгелмен» тип белдергән кешегә ҡаршы тороуҙан башҡа, матбуғатта бер генә ыңғай баһалама ла булмай<ref name="nil" />. Розанов — уҡыусыларҙың мөхәббәтен, уларҙың ҡаҡшамаҫ тоғролоғон татыу бәхетен тойған рус яҙыусыларының береһе. Был «Уединённое» әҫәрен айырыуса һиҙгер уҡыусыларҙың хаттарҙа интим рәүештә әйтелгән фекерҙәренән күренә. М. О. Гершензондың киң фекерен миҫал итеп килтерергә мөмкин<ref name="nasledie">{{Cite web |url=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php |title=В. Г. Сукач «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти». Журнал «Наше наследие» |access-date=2009-04-30 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114112047/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php |deadlink=no }}</ref>: <blockquote>Сәйер Василий Васильевич, өс сәғәт элек мин Һеҙҙең китапты алдым, һәм бына уны уҡып сыҡтым. Донъяла бындай икенсе китап юҡ — күҙ алдында ярыһыҙ йөрәк дерелдәй, һәм сергә әйләнгәндәй, булмағандай ижек, һәм унда, таҙа һыуҙағы кеүек, барыһы ла күренә. Был һеҙҙең иң кәрәкле китабығыҙ, Һеҙ берҙән-бер, Һеҙ унда тулыһынса белендегеҙ, һәм шулай уҡ ул Һеҙҙең бөтә яҙмаларығыҙға һәм тормошоғоҙға асҡыс булып тора. Упҡын һәм законһыҙлыҡ — бына нимә уның эсендә; Һеҙҙең системаларҙы, схемаларҙы бөтөнләй кеймәгәнегеҙҙе, әсәнән тыума яланғас-рухи булып ҡалырлыҡ антик батырлыҡ күрһәткәнегеҙҙе — бөтәһе лә эҙмә-эҙлеккә, иҫбатлауға — системаға кейенгән 20-се быуатта үҙегеҙҙең яланғаслығығыҙҙы ҡысҡырып һәм асыҡтан-асыҡ һөйләп бирергә ҡыйыулығығыҙ еткәнен хатта аңлап булмай. Әлбиттә, асылда бөтәһе лә яланғас, әммә ҡайһы берҙәре быны үҙҙәре лә белмәй һәм һәр хәлдә тыштан үҙҙәрен ҡаплай. Унһыҙ йәшәргә лә ярамаҫ ине; әгәр бөтәһе лә нисек бар, шулай йәшәргә теләһә, йәшәү булмаҫ ине. Әммә Һеҙ бөтәһе кеүек түгел, һәм ысынында Һеҙ бөтөнләй үҙегеҙ булырға хаҡлы; мин был китапҡа тиклем дә быны белә инем, шуға күрә Һеҙҙе бер ҡасан да әхлаҡтың йәки эҙмә-эҙлелектең аршыны менән үлсәмәнем, шуға күрә «ғәфү итеп», әгәр был һүҙҙе бында әйтергә мөмкин булһа, Һеҙҙең минең өсөн насар булған яҙмаларығыҙҙы ғәйепләмәнем: стихия, ә стихиялар законы — законһыҙлыҡ.</blockquote> == Мауығыуы == Розанов әүәҫ нумизмат була. Уның А. С. Пушкин исемендәге дәүләт һынлы сәнғәт музейында (нумизматика бүлеге) һаҡланған коллекцияһында 1497 тәңкә иҫәпләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.coins-and-medals.ru/collection/collections/rozanov_collection/index.shtml?rus|title=Коллекция В. В. Розанова|author=|website=Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина: отдел нумизматики|date=|publisher=|access-date=2020-01-31|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514235739/http://www.coins-and-medals.ru/collection/collections/rozanov_collection/index.shtml?rus|deadlink=no}}</ref>. == Библиография == * {{Книга|ссылка=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004096859?page=2&rotate=0&theme=black|автор=Розанов В. В.|заглавие=О понимании. Опыт исследования природы, границ и внутреннего строения науки как цельного знания|год=1886|место=М.|издательство=Тип. Э. Лисснера и Ю. Романа|страниц=737}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004096413?page=2&rotate=0&theme=black|автор=Розанов В. В.|заглавие=Легенда о великом инквизиторе Ф. М. Достоевскаго : опыт критическаго комментария В. Розанова|год=1894|место=СПб.|издательство=Типо-литогр. и нотопеч. С. М. Николаева|страниц=234}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090676?page=4|автор=Розанов В. В.|заглавие=Сумерки просвещения: сборник статей по вопросам образования|год=1899|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=240}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096345?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Литературные очерки: сборник статей|год=1899|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=285}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004837207?page=5|автор=Розанов В. В.|заглавие=Религия и культура: сборник статей|год=1899|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=264}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096345?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Природа и история: сборник статей|год=1900|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=268}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093862?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=В мире неясного и нерешённого|год=1901|место=СПб.|издательство=Тип. М. Меркушева|страниц=271}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004092878?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Семейный вопрос в России: Дети и родители. Мужья и жёны. Развод и понятие незаконнорождённости. Холостой быт и проституция. Женский труд. Закон и религия|год=1903|место=СПб.|издательство=Тип. М. Меркушева}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090720?page=4|автор=Розанов В. В.|заглавие=Декаденты|год=1904|место=СПб.|издательство=Тип. П. Ф. Вощинской|страниц=24}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096333?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Место христианства в истории|год=1904|место=СПб.|издательство=Тип. П. Ф. Вощинской|страниц=48}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096402?page=4|автор=Розанов В. В.|заглавие=Ослабнувший фетиш: (психологические основы русской революции)|год=1906|место=СПб.|издательство=Изд. М. В. Пирожкова|страниц=24}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004098089?page=1&rotate=0&theme=black|автор=Розанов В. В.|заглавие=Русская церковь и другие статьи|год=1906|оригинал=L'église russe|место=Париж|издательство=Издание Д. Жуковского|страниц=124}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096327?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Около церковных стен|год=1906|место=СПб.|издательство=Тип. Ф. Вайсберга и П. Гершунина}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096363?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Итальянские впечатления: Рим. Неаполитанский залив. Флоренция. Венеция. По Германии|ответственный=с рис. [[Бакст, Лев Самойлович|Л. С. Бакста]] и тремя видами Пастума|год=1909|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=318}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096340?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Русская церковь. Дух. Судьба. Очарование и ничтожество. Главный вопрос|год=1909|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=39}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096377?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Когда начальство ушло …: 1905—1906 гг.|год=1910|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=420}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096409?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Люди лунного света. Метафизика христианства|год=1911|место=СПб.|страниц=199}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004837185?page=7|автор=Розанов В. В.|заглавие=Уединённое|год=1912|место=СПб.}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090670?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Тёмный лик: метафизика христианства|год=1911|место=СПб.|издательство=Тип. Ф. Вайсберга и П. Гершунина|страниц=285}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093849?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Библейская поэзия|год=1912|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=39}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096384?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=О подразумеваемом смысле нашей монархии|год=1912|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=87}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004092852?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Л. Н. Толстой и Русская Церковь|год=1912|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=22}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl02000000616?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Литературные изгнанники|год=1913|место=СПб.|издательство=[[Новое время (издательство)|Новое время]]|том=1|страниц=531}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090645?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Апокалипсическая секта: (хлысты и скопцы)|год=1914|место=СПб.|издательство=Тип. Ф. Вайсберга и П. Гершунина|страниц=207}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004837241?page=7|автор=Розанов В. В.|заглавие=Среди художников|год=1914|место=СПб.|страниц=499}} * {{Книга|автор=Розанов В. В.|заглавие=Обонятельное и осязательное отношение евреев к крови|год=1914|место=СПб.|страниц=302}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093845?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Война 1914 года и русское возрождение|год=1915|место=Петроград|издательство=[[Новое время (издательство)|Новое время]]|страниц=234}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096833?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Опавшие листья|год=1915|место=Петроград|издательство=[[Новое время (издательство)|Новое время]]|страниц=}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093853?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=В чаду войны|год=1916|место=Петроград, Москва|издательство=Рубикон|страниц=61}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004095479?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Израиль: интимные рассказы|год=1916|место=Петроград|издательство=Усердие|том=1|страниц=17}} * {{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20180404073830/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/r/3851-rozanov-v-v-2/33649-rozanov-v-v-izrail-vtoroj-vypusk-1916|автор=Розанов В. В.|заглавие=Израиль: интимные рассказы|год=1916|место=Петроград|издательство=Усердие|том=2|страниц=30}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093533?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из восточных мотивов|год=1916|место=Петроград|издательство=Сириус|страницы=1—32|страниц=96}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093546?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из восточных мотивов|год=1917|место=Петроград|издательство=Сириус|страницы=33—64|страниц=96}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093556?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из восточных мотивов|год=1917|место=Петроград|издательство=Сириус|страницы=65—96|страниц=96}} * {{Статья|ссылка=http://ruslitrev1917.ru/files/attachment/531.pdf|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из последних листьев. Апокалиптика русской литературы|год=1918|издание=Книжный угол|номер=5|страницы=6—11}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004089781?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Апокалипсис нашего времени|год=1917|место=Сергиев Посад|издательство=Тип. И. Иванова}} * {{Книга|автор=Розанов В. В.|заглавие=Избранное|ответственный=Вступ. статья и ред. [[Иваск, Юрий Павлович|Ю. П. Иваска]]|год=1956|место=Нью-Йорк|издательство=[[Издательство имени Чехова]]|страниц=412}} * {{Книга|ссылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/rozanov_izbrannoe_1970_text.pdf|автор=Розанов В. В.|заглавие=Избранное|ответственный=под ред. Евгении Жиглевич; вступ. ст. Генриха Штаммлера и Евгении Жиглевич|год=1970|место=Мюнхен|издательство=А. Нейманис|страниц=612}} * {{Книга|ссылка=http://www.rusinst.ru/docs/books/V.V.Rozanov-Narodnaya_dusha.pdf|автор=Розанов В. В.|заглавие=Народная душа и сила национальности|ответственный=сост., предисл., указ. имён и прим. А. В. Белова, отв. ред. О. А. Платонов|год=2012|место=М.|издательство=Институт русской цивилизации|страниц=992|isbn=}} === Әһәмиәтле әҫәрҙәре исемлеге === * «Место христианства в истории» («[[Русский вестник (журнал, 1856—1906)|Русский Вестник]]», 1890, 1 и отд.). * «Цель человеческой жизни» («[[Вопросы философии и психологии|Вопросы философии]]», 1892, кн. 14 и 15) — критика утилитаризма. * «Легенда о Великом инквизиторе Ф. М. Достоевского, с присоединением двух этюдов о Гоголе» (СПб., 1893). * «Красота в природе и её смысл» (М., 1894) — изложение эстетические воззрений, книга написана по поводу взглядов [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Вл. С. Соловьёва]]. * Статьи о браке (1898) — выступил противником [[догматика|догматики]]. * «Литературные очерки» — сборник статей (СПб., 1899). * «Религия и культура», сборник статей, (СПб., 1899) — философия истории, в связи с запросами и требованиями его современности. * «Сумерки просвещения» (СПб., 1899) — книга статей [[педагогика|педагогического]] содержания. * «Природа и история. Сборник статей» (СПб., 1900). * «В мире неясного и не решённого» (СПб., 1901). * «Семейный вопрос в России» (СПб., 1903). == Хәтер == [[Файл:Vasily Rozanov CP in Nizhny Novgorod, Russia.jpg|мини|Козьма Минин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университеты бинаһында в. В. Розанов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]] * Козьма Минин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университетының (Минин университеты) беренсе корпусында 2021 йылда «Музей просвещения» экспозиция-күргәҙмә киңлеге сиктәрендә В. В. Розанов исемендәге Әҙәби кабинет асыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mininuniver.ru/about/exposition-and-exhibition-space-museum-of-enlightenment|title=Экспозиционно-выставочное пространство «Музей Просвещения» — НГПУ им. К. Минина|website=mininuniver.ru|access-date=2022-06-27|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606152734/https://mininuniver.ru/about/exposition-and-exhibition-space-museum-of-enlightenment|deadlink=no}}</ref>. Был кабинет композицияһы асылған китап рәүешендә башҡарылған, уның биттәрендә шул осор музей экспонаттары һәм В.В. Розанов әҫәрҙәренән цитаталар бар. Шулай уҡ XIX-XX быуаттар сигендә Түбәнге Новгород светописецы Максим Дмитриевтың кинохроникаһы һәм фотоһүрәттәре нигеҙендә Шул уҡ исемле очеркка «Русский Нил» фильм-иллюстрацияһы күрһәтелә. * Шулай уҡ Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университеты бинаһында Розанов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * В. Розанов Григорий Данскийҙың «Речь в защиту филологического мужчины» йыры персонажы<ref name="danskoy">{{книга | заглавие = Филологические пассажи | автор = {{автор|Данской, Григорий Геннадьевич|Г. Данской}} | издание = Филологический юмор (Gaudeamus igitur) | ответственный = сост. Н. Е. Васильева; отв. за вып. Б. В. Кондаков | ссылка = http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/philol_humour.pdf | lang = ru | издательство = Пермский государственный национальный исследовательский университет | место = Пермь | год = 2019 | страниц = 380 | страницы = 67—68 | isbn = 978-5-7944-3252-7 | access-date = 2024-05-07 | archive-date = 2021-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211117094910/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/philol_humour.pdf | url-status = live }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Люди лунного света * Метафизика (Аристотель) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Болдырев Н. Ф.'' Семя Озириса, или Василий Розанов как последний ветхозаветный пророк. — Челябинск: Урал, 2001. — 477, [1] с.: ил. — (Биографические ландшафты). — ISBN 5-8029-0196-9 * ''[[Галковский, Дмитрий Евгеньевич|Галковский Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20130331001020/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg162006/Polosy/11_1.htm Счастливый Розанов] — статья в «Литературной газете» о судьбе Розанова как писателя и философа в России. * ''[[Голлербах, Эрих Фёдорович|Голлербах Э.]]'' [https://web.archive.org/web/20241007103834/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004584498?page=5 В. В. Розанов. Жизнь и творчество.] — Петербург: Полярная звезда, 1922. — 110 с., [1] л. * ''[[Голубкова, Анна Анатольевна|Голубкова А. А.]]'' [https://www.academia.edu/15143782/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%92.%D0%92._%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0 Литературная критика В. В. Розанова: опыт системного анализа]. / А. А. Голубкова; науч. ред. И. А. Едошина. — Кострома : КГУ им. Н. А. Некрасова, 2013. — 432 с. — (Библиотека журнала"Энтелехия".) ISBN 978-5-7591-1374-4 * ''[[Грифцов, Борис Александрович|Грифцов Б. А.]]'' [https://www.prlib.ru/item/457729 Три мыслителя: В. Розанов, Д. Мережковский, Л. Шестов]. — Москва: Тип. В. М. Саблина, 1911. — [2], 189, [2] с. * ''Грякалова Н. Ю.'' [https://web.archive.org/web/20090607090534/http://ec-dejavu.net/r/Rozanov-2.html Гендерный проект В. В. Розанова и «русская идея»] // Человек модерна: Биография — рефлексия-письмо. — СПб., 2008. — С. 120—130. * {{НФЭ||Розанов|Джимбинов С. Б.|ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01e904853cabc948f4d6f1e8}} * ''Евлампиев И. И.'' [https://m.rhga.ru/upload/iblock/ca4/ca4744e2fa4d262f7ec2754fd7479824.pdf В. Розанов и Ф. Ницше: поиски истинного христианства] // Вестник Русской христианской гуманитарной академии. Том 12, вып. 3. — Санкт-Петербург: Издательство Русской христианской гуманитарной академии, 2011. — С.136—147. * {{статья|автор={{nobr|Куприянов П. С.}}|заглавие= Розанов Василий Васильевич|издание= Императорский Московский университет: 1755—1917|тип= Энциклопедический словарь|автор издания= {{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место= М|издательство= Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год= 2010|страницы= 622—623|isbn= 978-5-8243-1429-8|ref= Императорский Московский университет}} * ''Лебедева В. Г.'' [https://web.archive.org/web/20090318172735/http://ec-dejavu.net/r/Rozanov.html Феномен «панэвтихизма» в концепции Василия Розанова] // Лебедева В. Г. Судьбы массовой культуры России. Вторая половина XIX-первая треть XX века. — СПб., 2007. — С. 136—140. * ''Медведев А. А.'' [https://www.academia.edu/37169913/Медведев_А.А._Национальный_нигилизм_и_его_преодоление_в_Апокалипсисе_нашего_времени_В.В._Розанова_Соловьевские_исследования._2018._Выпуск_2_58_._С._88-99 Национальный нигилизм и его преодоление в «Апокалипсисе нашего времени» В. В. Розанова] // Соловьёвские исследования. — 2018. — Вып. 2(58). — С. 88—99. * ''Медведев А. А.'' [https://www.academia.edu/10679082/Медведев_А._А._Феномен_Лермонтова_в_эссеистике_В._В._Розанова_Известия_Уральского_федерального_университета._Серия_2_Гуманитарные_науки._2014._4_133_._С._59-67 Феномен Лермонтова в эссеистике В. В. Розанова] // Известия Уральского федерального университета. Сер. 2: Гуманитарные науки. — 2014. — № 4(133). — С. 59—67. * ''[[Михайловский, Николай Константинович|Михайловский Н. К.]]'' [http://az.lib.ru/m/mihajlowskij_n_k/text_1500.shtml О г. Розанове, его великих открытиях, его маханальности и философической порнографии.] * ''[[Николюкин, Александр Николаевич|Николюкин А. Н.]]'' Розанов. — М.: Мол. гвардия, 2001. — 511 с. — ([[Жизнь замечательных людей]]. Сер. Биогр.; вып. 788). * ''[[Равкин, Захар Ильич|Равкин З. И.]]'' В. В. Розанов — философ, писатель, педагог. Жизнь и творчество. — М., 2002. * ''Рубинс М. О.'' Василий Розанов и Русский Монпарнас (1920—1930-е гг.) // Ежегодник Дома русского зарубежья имени Александра Солженицына 2013 — М., 2014. — С. 541—562. * ''Руднев П. А.'' Театральные взгляды В. В. Розанова. — М.: Аграф, 2003. — 380 с., илл. — (Символы времени). — ISBN 5-7784-0240-6 * ''[[Свенцицкий, Валентин Павлович|Свенцицкий В.]]'' [http://az.lib.ru/s/swencickij_w_p/text_0180_pol.shtml Христианство и «половой вопрос»] (По поводу книги В. Розанова «Люди лунного света») // Новая Земля. — 1912. — № 3/4, 7/8. * ''[[Селивачёв, Алексей Фёдорович|Селивачёв А. Ф.]]'' Психология юдофильства // Русская мысль. — 1917. — Кн. 2. — С. 40—64. * ''Селивачёв А. Ф.'' [http://russianway.rhga.ru/upload/main/23_Selivachev.pdf Психология юдофильства. В. В. Розанов] // В. В. Розанов: Pro et contra. Книга 2. — СПб., 1995. — С. 223—239. * ''[[Сукач, Виктор Григорьевич|Сукач В. Г.]]'' [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1999/7/apokaliptika-russkoj-literatury.html В. В. Розанов. Апокалиптика русской литературы] // Новый Мир, 1999. — № 7. * ''[[Сукач, Виктор Григорьевич|Сукач В. Г.]]'' Василий Васильевич Розанов: Биографический очерк. Библиография. — М.: Прогресс-Плеяда, 2008. — 224 с. * ''[[Ховин, Виктор Романович|Ховин В. Р.]]'' [https://web.archive.org/web/20241007102850/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004214508?page=1 Не угодно ли-с?!: Силуэт В. В. Розанова]. — Петроград: Очарованный странник, 1916. — 30 с. * ''[[Шкловский, Виктор Борисович|Шкловский В. Б.]]'' Розанов. — [Петроград]: ОПОЯЗ, 1921. — 56 с.; — ([Сборники по теории поэтического языка; Вып. 4. Сюжет 3]). * {{книга |автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие=Колено Даново: эсхатология и антисемитизм в современной России |ссылка= |ответственный=[[Российская академия наук]], [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=М. |издательство=Издательство ББИ |год=2017 |страниц=xiv+617 |серия=Диалог |ISBN=978-5-89647-364-0 |ref=Шнирельман}} * ''Leskovec P.'' [https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1961_num_159_2_7658 Basilio Rozanov e la sua concezione religiosa]. — Roma, 1958: Rozanov. — L., 1962. * {{Antisemitism:Encyclopedia|том=2|автор={{comment|Rossman, Vadim|Вадим Россман, Ph.D. (Техасский университет в Остине), профессор Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Санкт-Петербурге}} |часть=Rozanov, Vasilii (1856–1919) |страницы=628—629 |ref=Rossman}} * {{Antisemitism:Encyclopedia|том=2|автор={{comment|Rossman, Vadim|Вадим Россман, Ph.D. (Техасский университет в Остине), профессор Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Санкт-Петербурге}} |часть=Russia, Post-Soviet |страницы=632—634 |ref=Rossman, Russia, Post-Soviet}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты}} * [http://rozanov.lenin.ru/literabout_1906_1913.htm Библиография литературы о Розанове. 1906—1913] * [http://flv.video.yandex.ru/lite/brevno1970/wclek0ben5.205/ Василий Васильевич Розанов — видеофильм]{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120206212548/http://derzava.com/art_desc.php?aid=142 «Историческая роль Столыпина»] 1911 г. * [https://web.archive.org/web/20121027173225/http://derzava.com/art_desc.php?aid=141 «С печальным праздником»] Пасха 1918 года * [http://www.magister.msk.ru/library/philos/rozanov/rozav023.htm Уединённое] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306012756/http://www.magister.msk.ru/library/philos/rozanov/rozav023.htm |date=2016-03-06 }} * [http://www.vehi.net/rozanov/index.html Розанов в Библиотеке «Вехи»] * [http://krotov.info/spravki/persons/19person/rozanov.html Розанов в Библиотеке о. Якова Кротова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208154405/http://krotov.info/spravki/persons/19person/rozanov.html |date=2015-12-08 }} * [https://web.archive.org/web/20140731045445/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=395 Розанов Василий Васильевич. Биография. Библиография.] * [http://www.nefedor.com/cgi-bin/nph-mgwcgi?MGWDB=NEFEDOR&MGWAPP=Search&REQ=SearchPapers&Author=6 Розанов в Библиотеке Николая Федоровского] * [https://isfp.co.uk/russian_thinkers/vasily_rozanov.html Василий Розанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225938/https://isfp.co.uk/russian_thinkers/vasily_rozanov.html |date=2018-12-24 }} в [https://isfp.co.uk/russian_thinkers Галерее Международного общества философов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105164216/https://isfp.co.uk/russian_thinkers/ |date=2019-01-05 }}{{ref-en}} * {{Из БСЭ|title=Розанов Василий Васильевич}} * {{Из ЛЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/litenc/article/le9/le9-7331.htm|title=Розанов В. В.}} * [https://project1917.ru/heroes/vasiliy-rozanov Василий Розанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416211100/https://project1917.ru/heroes/vasiliy-rozanov |date=2021-04-16 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]] * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114112047/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php |date=2007-11-14 }} — о Розанове * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7807.php Auto-портрет Розанова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241013040623/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7807.php |date=2024-10-13 }} (Составлен В. Г. Сукачем по книгам «Литературные изгнанники», «Мимолётное», «Уединённое», «Опавшие листья», «Сахарна») * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7808.php Путь Розанова: «Небесное и земное»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014102959/http://nasledie-rus.ru/podshivka/7808.php |date=2024-10-14 }} * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7809.php О Розанове (Парижский доклад 1938 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014104331/http://nasledie-rus.ru/podshivka/7809.php |date=2024-10-14 }} * ''[[Дорошевич, Влас Михайлович|Дорошевич В. М.]]'' [[:s:Нечто о пуговицах и о школе (Дорошевич)|Нечто о пуговицах и о школе.]] * {{статья | автор = Александр Крутов. | заглавие = В. Розанов как зеркало будущего успеха ЛДПР | оригинал = | ссылка = http://text.newlookmedia.ru/?p=2565 | автор издания = | издание = [[Новый взгляд (газета)|Новый взгляд]] | тип = газета | место = | год = 1995 | том = | номер = 32 | страницы = 01—02 }} * ''Сукач В. Г''. [https://web.archive.org/web/20100801201546/http://rozanov.kostromka.ru/sukach-4.php Детские годы Розанова] * {{cite web|url=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer8/Alon1.php#Павел|title=О В. В. Розанове|author=Павел Гольдштейн.|date=№ 8(155) август 2012|publisher=[[Заметки по еврейской истории]]|lang=|access-date=2012-08-15|archive-url=|archive-date=|deadlink=no}} * [https://web.archive.org/web/20180708221220/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/r/3851-rozanov-v-v-2 Сочинения В. В. Розанова на сайте Тверской епархии] {{Внешние ссылки}} {{PD-писатель}} [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:XX быуат философтары]] [[Категория:Эстетиктар]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһы эссесылары]] [[Категория:Алфавит буйынса эссесылар]] [[Категория:Рәсәй эссесылары]] [[Категория:Афористар]] [[Категория:Рәсәйҙең әҙәби тәнҡитселәре]] [[Категория:Рәсәй империяһы публицистары]] [[Категория:Шәхестәр:Рәсәй империяһында антсемитизм]] [[Категория:Шәхестәр:Арий теорияһы]] [[Категория:Сергиев-Посадта ерләнгәндәр]] ee59q1dlr9wf5xeqktjwgp9xvfgxyf9 10 200579 1309962 1294943 2026-11-10T11:46:47Z WorldofwarcraftGamerj 49448 1309962 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eurozone map 2026.png|thumb|right|{{{ширина|350}}}px| {{легенда|#003399|[[Европа берлеге|ЕС]] илдәре — [[Еврозона]] ағзалары (21)}} {{легенда|#ffd617|еврозонаға ҡушылырға тейешле ЕС илдәре (5)}} {{легенда|#01f0df|еврозонаға инмәгән ЕС илдәре (Дания) (1)}} {{легенда|#f29527|ЕС-ҡа инмәгән, килешеү менән евроны файҙаланыусы илдәр (Андорра, Ватикан, Монако, Сан-Марино) (4)}} {{легенда|#a050ff|ЕС-ҡа инмәгән, әммә евроны килешеүһеҙ файҙаланған территориялар (Черногория, Косово) (2)}} {{Tnavbar|Карта присоединения к еврозоне|mini=1|nodiv=1}}]]<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Нумизматика]] [[Категория:Ҡалыптар:Европа берлеге]] </noinclude> alz7c5lb68ojtwguw3cqw407e19pvzq 10 201639 1309694 2026-11-09T14:15:35Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Verdun – Cathédrale Notre-Dame – Crypte 2025 08 16.jpg 1309694 wikitext text/x-wiki Verdun – Cathédrale Notre-Dame – Crypte 2025 08 16.jpg l6w3ymbrsrkh00e8xgm7pxml3s0tsfr