Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Ураҙа 0 1692 1310213 1284402 2026-11-11T03:56:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310213 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ураҙа''' — [[мосолмандар]] өсөн [[фарыз]] булған биш [[ғәмәл]]дең өсөнсөһө. Ул [[Рамаҙан]] айының тәүге көнөндә башлана һәм ай дауамында дауам итә. Фарыз ураҙанан тыш, байрам көндәрҙән башҡа ваҡытта ла сөннәт ураҙа тоторға мөмкин. [[Рамаҙан]] айы мосолманды нәфсеһен тыйып тоторға өйрәтә, ул ваҡытын ғибәҙәттәргә күберәк бүлә, изге эштәр башҡара. Ураҙаны [[Рамаҙан]] айында бәлиғ һәм сәләмәт булған кешеләр һәммәһе лә тоторға тейеш. == Ураҙа башланыуы тәртибе == Яңы ай күренеүен барлыҡ мосолман донъяһы көтә, сөнки [[Рамаҙан]] ай урағы күренгән мәлдән башлана. Ҡайһы ваҡыт [[Ай]]ҙы Ер шарының бер яғында күреп, уны [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда күрмәүҙәре ихтимал. Шуға күрә ураҙа тотоуҙа бер көнгә айырма килеп сыҡҡылай. Мәҫәлән, [[2018 йыл]]да шулай килеп сыҡты, [[Рәсәй]] [[мосолмандар]]ы ураҙаны [[16 май]]ҙа тота башланы, шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны һәм башҡа бер нисә мосолман илендә, [[Ай]] күренмәүен сәбәп итеп, ураҙа башын [[17 май]]ға ҡалдырҙылар <ref>[http://dumso.ru/news/fetva-soveta-ulemov-smr-i-dum-rf-o-ramadane.html Фетва Совета улемов СМР и ДУМ РФ о Рамадане]</ref><ref>[http://www.ansar.ru/world/evropejskij-sovet-po-fetvamobyavil-datu-nachala-ramadana Европейский совет по фетвам объявил дату начала Рамадана]</ref> Ураҙа тота башлау көнөнән иҫәпләп [[Ураҙа байрамы]]н билдәләйҙәр. Бер көнгә айырма менән башлау байрамдың да төрлө ваҡытта билдәләнеүенә килтерә. == [[Ҡөрьән]] Кәримдә Ураҙа тураһында == [[Мосолмандар]] [[Ҡөрьән]] сүрәләренә тулыһынса буйһона: {{Коран/Цитата |Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Һеҙгә ҡәҙәр йәшәгән кешеләргә бойоролған кеүек, һеҙгә лә ураҙа тоторға [[фарыз]] ителә — моғайын, һеҙ [[Аллаһ]]ынан ҡурҡыусы булырһығыҙ! һаналған көндәрҙә; әгәр һеҙҙән берәү сирле булһа йәки сәфәрҙә булһа, ул уаҡыт ошо көндәрҙең һанынса башҡа көндәрҙә ураҙа тотор. Ә инде көсө еткән кешеләргә — фәҡир-фоҡараны ашатыу менән фидйә түләргә. Берәү изгелекте үҙ ирке менән эшләһә, был уның өсөн хәйерле. Һеҙҙең ураҙа тотоуығыҙ үҙегеҙ өсөн хәйерле, әгәр белһәгеҙ! [[Рамаҙан]] айында кешеләргә ҡулланма өсөн һәм тура юлды аңлатыу һәм дөрөҫлөк менән ялғанды айырыу өсөн [[Ҡөрьән]] иңдерелде, һәм бына һеҙҙән кем был айға килеп етә, уны ураҙала үткәрһен, әгәр ул сирле йәки сәфәрҙә булһа, ул уаҡытта башҡа көндәрҙән шул тиклем уаҡыт тотор. Алла һеҙгә еңеллек теләй, ауырлыҡ теләмәй, һәм һанды тултырыуығыҙҙы һәм һеҙҙе тура юлға күндергән өсөн Алланы ололауығыҙҙы теләй — моғайын, һеҙ [[Аллаһ]]ыға шөкөр итерһегеҙ! Минең ҡолдарым һинән Минең турала һораһа, Мин бит яҡын, Мине саҡырғанда, Мин саҡырыусыға яуап бирәм. Улар ҙа Миңә яуап бирһен, һәм Миңә иман килтерһен — моғайын, улар тура юлдан китер! Ураҙа төнөндә һеҙгә ҡатындарығыҙға яҡынлыҡ ҡылырға рөхсәт ителә. Улар — һеҙгә кейем, һеҙ — уларға кейем. Алла һеҙҙең үҙ-үҙегеҙҙе алдағанығыҙҙы белде, һеҙгә ҡайтты һәм һеҙҙе ғәфу итте. Ә хәҙер инде ҡатындарығыҙға яҡынлыҡ ҡылығыҙ, һәм [[Аллаһ]] яҙғанды эҙләгеҙ. Таңда һеҙҙең алдығыҙҙа аҡ еп менән ҡара еп айырылғансы ашағыҙ һәм эсегеҙ, бынан һуң ураҙаны төнгә тиклем дауам итегеҙ. Тәҡүәлек менән [[мәсет]]тәрҙә булған ваҡытта ҡатындарығыҙға яҡынлыҡ ҡылмағыҙ. Бына шулай [[Аллаһ]]ының сиге, яҡынлаша күрмәгеҙ уларға! Бына шулай аңлата [[Аллаһ]] әҙәмдәргә үҙеңең аяттарын — моғайын, улар Аллаһынан ҡурҡыусы булырҙар! |2|183|187 |тәржемә=башҡортса}} == [[Харам]] ғәмәлдәр == [[File:Iftar meal in Farah unites Afghans, PRT on another level 110828-F-JP934-055.jpg|thumb|слева|Афғанстанда йәмәғәт урынында ифтар]] Ураҙа тотҡанда тәмәке тартыу, сәхәрҙән алып ауыҙ асҡанға тиклем дарыу эсеү, енси яҡынлыҡ тыйыла. Ураҙала [[харам]] ризыҡтарҙан башҡа бар нәмәне лә ашарға рөхсәт ителә, тик ваҡытты боҙмау талабы мотлаҡ. == [[Тәрәүих]] намаҙы == {{main|Тәрәүих}} Тыйылған ғәмәлдәрҙән тыш, был айҙа [[мосолмандар]] [[Аллаһ]]ы тәғәлә ризалығы өсөн мөмкин тиклем күберәк изге ғәмәлдәр ҡылырға тырыша. Рамаҙан айының һәр көнөндә, биш тапҡыр [[фарыз]] [[намаҙ]]ҙан тыш, [[йәстү намаҙы]]нан һуң һәр төн егерме [[рәҡәғәт]]кә тиклем [[тәрәүих]] [[намаҙ]]ы уҡыла. Уны [[йәмәғәт намаҙы|йәмәғәт]] менән уҡыу хәйерле һанала. [[Витр]] намаҙынан алда тәрәүих намаҙы уҡылырға тейеш. Егерме рәҡәғәтте икешәр рәҡәғәт итеп унға бүлеп, йәки дүртәр рәҡәғәт итеп бишкә бүлеп уҡырға мөмкин. Тәрәүих намаҙын яңғыҙ ҙа уҡырға була, ләкин йәмәғәт менән мәсеттә уҡыу сөннәт. [[Тәрәүих]] намаҙы йәмәғәт менән уҡылған ерҙә витр намаҙы ла йәмәғәт менән уҡыла. Ураҙаны боҙған осраҡта мосолман уны аҙағынан ҡаза ҡылып ҡуйырға тейеш, әммә тороп ҡалған тәрәүих намаҙы ураҙа бөткәс ҡаза ҡылынмай. == Ураҙаға [[ниәт]] ҡылыу == {{main|Сәхәр }} Сәхәр ашағандан һуң. Ураҙа ниәте: ''Нәүәйтү ән әсуумә саумә шәһри Рамаҙаанә минәл-фәжри иләл-мәғрәби хаалисал-лилләәһи тәғәәләә. АЛЛАҺУ ӘКБӘР''. Мәғәнәһе: ''АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ ризалығы өсөн таң атҡандан алып ҡояш байығанға тиклем [[Рамаҙан]] айының ураҙаһын тоторға ниәт иттем''. [[Файл:Fasting.JPG|thumb|right|250px|слева|Мәсеттә ауыҙ асыу]] == Ауыҙ асыу (ифтар) доғаһы == {{main|Ифтар}} Ауыҙ асҡанда уҡый торған [[доға]]: «Аллааһүммә ләкә сумту үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә ғәләә ризҡыкә әфтартү фәғфирлии йәә ғаффәәрү мә ҡаддәмтү үә мәә әххартү». Мәғәнәһе: Йә, [[Аллаһ]], ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом үә мин һиңә генә [[иман]] килтерҙем, үә һиңә тәүәккәл ҡылдым, үә һинең ризығың менән ауыҙымды асам. Әй, гонаһтарҙы ғәфү итеүсе Аллаһ, инде минең элекке гонаһтарымды ла, хәҙерге гонаһтарымды ла ярлыҡа. == Хәләл ризыҡ мотлаҡлығы == {{main|Харам һәм хәләл ризыҡ}} Ураҙала ғына түгел, башҡа ваҡытта ла мосолман ризығының [[хәләл]] булыуын ҡәтғи күҙәтергә тейеш. Хәләлгә саҡ ҡына [[харам]] ҡушылған булһа ла, тотош ризыҡ харам иҫәбенә инә. Мәҫәлән, сыр ҡайнатҡанда сусҡа майы ҡушылыуы ихтимал, бындай ашамлыҡ харамға сыға. {{Коран/Цитата | Һеҙгә шулар тыйыла: үләкһә, ҡан, сусҡа ите, Алланың исеменән башҡаның исеме әйтеп салынған, быуып һәм бәреп үлтерелгән, бейектән йығылып төшөп үлгән һәм мал һөҙөп үлтергән хайуан ите, — йола буйынса боғаҙланғандан башҡа, — емтек ашаусы йыртҡыс ите һәм шулай уҡ һын алдында салынған ҡорбан ите һәм уҡ менән бүлеүегеҙ. Былар — боҙоҡлоҡ. Бөгөн иман килтермәгәндәр һеҙҙең динегеҙҙән өмөтһөҙләнде. Уларҙан ҡурҡмағыҙ. Минән ҡурҡығыҙ! Бөгөн Мин һеҙҙең өсөн диңгеҙҙе теүәлләнем һәм Үҙемдең ниғмәтемде тамамланым. Ислам динен һеҙгә дин итеп ҡәнәғәтләндем. Әгәр берәй кеше аслыҡ сәбәпле гонаһҡа ауышмайынса (ашарға) мәжбүр булһа, ул саҡта Алла ярлыҡаусы, шәфҡәтле! |5|3 |перевод= |оригинал=حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}} {{main|Башҡорт аш-һыуы }} Ураҙала башҡорт милли аш-һыуына өҫтөнлөк биреү — дөрөҫ туҡланыу нигеҙе булыр, улар энергияны һаҡларға булышлыҡ итә, ҡорот иһә ризыҡтың тейешенсә эшкәртелеүенә ярҙам итә. == Ҡатын-ҡыҙ ураҙаһы == [[Ҡатын-ҡыҙ]]ға [[күрем (айлыҡ)|күрем]] ваҡытында ураҙа тотоу тыйыла, йөклөлөк һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙарҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. Айлығы башланыуын белеү менән һыу эсеп, ураҙаны туҡтаталар, сөнки ундай хәлендә ураҙа тотоу гонаһ ғәмәлгә инә. Ифтар (ауыҙ асыу) ваҡыты инеп өлгөрмәҫтән, ваҡыт әҙ генә ҡалған булһа ла ураҙа боҙолған иҫәпләнә. Тотолмай ҡалған көндәр өсөн улар башҡа ваҡытта ураҙа тотоп, көндәрен тултырып ҡуялар (ҡаза ҡылыу). [[Күрем (айлыҡ)]] ваҡытында уҡылмай ҡалған [[намаҙ]]ҙар иһә ҡаза ҡылынмай <ref>Критические дни, регулы и соблюдение поста [https://umma.ru/kriticheskie-dni-reguly-i-soblyudenie-posta/].</ref> == Зәкәттәр == {{main|Зәкәт }} {{main|Нисаб}} Рамаҙан айында мосолмандар өс төрлө зәкәт түләй: * [[фытыр]] саҙаҡаһы; * [[фидиә]] саҙаҡаһы; * мал-мөлкәттән саҙаҡа — [[зәкәт]]. Был төр саҙаҡа мал-мөлкәте [[нисаб]]тан уҙһа ғына түләнә. === Фиҙиә саҙаҡаһы === {{main|Фидиә }} Рамаҙан айында кеше алты сәбәп менән ураҙа тота алмауы мөмкин: * Беренсеһе — сәләмәтлек булмау. Һауыҡҡас, ул кеше ураҙаһын көнгә-көн тотоп бөтөрә. * Икенсе сәбәбе — сәфәрҙә булыу. Ләкин сәфәр менән сәфәр араһында айырма бар. Әгәр кеше транспортта йөрөп,яҡын аралыҡта булып, юлы ауырлыҡ тыуҙырмай икән — ураҙаны боҙорға дәлил юҡ. Ә инде кисектергеһеҙ сәбәптәр арҡаһында кеше йыраҡ юлға сыға, ураҙа тотоуы ауыр була икән, ураҙаһын кисектереп тора һәм Рамаҙан айы үткәс көнөнә-көн тотоп ҡуя — ҡаза ҡыла. *Мөслимә (мосолман ҡатын) йөклө булғанда йәки бала имеҙгәндә, балаға йә үҙенең һаулығына зыян килерҙәй булһа, ураҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. Өлар фиҙиә түләмәй, аҙағынан ҡаза ҡылып ҡуйырға тейеш була * Ҡартлығы арҡаһында ураҙа тота алмаған кеше фиҙиә саҙаҡаһы түләп, ураҙаһын ҡаза ҡыла *Түҙә алмаҫлыҡ сарсау йәки асығыу арҡаһында ураҙаһын өҙөргә мәжбүр булыу. Был осраҡта һыуһынды йә асығыуҙы баҫырлыҡ ҡына ашап алырға ла, башҡаса ашамаҫҡа. Был көн өсөн фиҙиә түләнмәй, башҡа ваҡытта ураҙа тотоп ҡаза ҡылына. *Ныҡ ауыр эш арҡаһында ашарға кәрәк булыу. Фиҙиә түләнмәй, көнөнә-көн ҡаза ҡылына <ref>[http://islamdag.ru/verouchenie/49263 6 случаев, когда разрешено не соблюдать пост]</ref> Әгәр кеше төҙәлмәй торған дауамлы ауырыу икән, йә ҡартлыҡ буйынса ураҙа тота алмаған булһа, бындай осраҡта фиҙиә саҙаҡаһы түләргә тейеш була. Әгәр кешенең фиҙиә түләрлек хәле юҡ икән, унан бурыс төшә һәм ул үҙе саҙаҡа ала торған кеше булыуы ихтимал. Был осраҡта уның төп бурысы — саҙаҡа өсөн доға ҡылып ҡуйыу. Фиҙиә саҙаҡаһын бер фәҡиргә лә, бер нисәһенә бүлеп тә бирергә була <ref>Кому и когда выплачивается фидья-садака? [https://islam-today.ru/veroucenie/komu-i-kogda-vyplacivaetsa-fida-sadaka/].</ref> . === Фытыр саҙаҡаһы === {{main|Фытыр}} Фытыр саҙаҡаһы (Зәкәт әл-фитр) (ғәр. زكاة الفطر‎ — ураҙа саҙаҡаһы‎) — Рамаҙан айы аҙағында, Ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә, мохтаждарға бирелә торған бирелә торған вәжиб саҙаҡа .Миҡдарын ҡайҙа нимә үҫеүенә ҡарап 1 сағ бөртөклө матдәләрҙән сығып иҫәпләнә. Европала бойҙай йә арпа, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — дөгө, Яҡын Шәреҡтә — хөрмә менән иҫәпләнә. Сағ ({{ar1|صاع}}) — был 4 ҡуш ус бөртөклө күләме. Ул 3,300 г (хәнәфи мәҙһәбтә), йәки 2,176 г (башҡа сөнни мәҙһәбтәрҙә) тип һанала. Хәнәфи мәҙһәбтә ярты сағ, йәғни 1,650 г бирелә{{sfn|Как и кому выдавать Закят аль-фитр}}. === Ауыҙ астырыу йолаһы === Башҡорт халҡында ураҙа мәлендә ауыҙ астырыу йолаһы бар. Быны өҫтәмә сауап өсөн дә, үҙе ураҙа тота алмаған осраҡта фиҙиә иҫәбенән дә эшләйҙәр. Бер көн дә ураҙа тота алмаған кеше йәки 60 кешене ауыҙ астыра, йәки 30 кешене ифтар ашатып, сәхәргә етерлек ризыҡ бирә. Ураҙа тотҡан кешене ауыҙ астыртыу ураҙаға торошло тип һанала.Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шундай хәҙисе бар: <blockquote>«Кем ураҙа тотҡан кешене ашатһа, шуға ураҙа сауабы булыр, ураҙа тотҡан кешенең сауабы ла кәмемәҫ» ( ''Әхмәт ән-Нәсәи тапшырған хәҙис'')</blockquote> <ref>Накормить постящегося – получить большое воздаяние [http://islamdag.ru/vse-ob-islame/25324].</ref> == Сөннәт Ураҙа == [[Мосолмандар]]ҙа ошо көндәрҙә сөннәт ураҙа тоторға кәңәш ителә: * һәр дүшәмбе йә кесе йома; * ай календары буйынса 13, 14 һәм 15 көндәрҙә; * зөлхизә айының тәүге ун көнөндә; * мәхәррәм айының 9,10,11 йәки 9-10 йәки 10-11 көндәрендә; * шәүүәл айының 6 көнө буйына; * зөлхизә айының 9-сы көнөндә. == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=[[Гогиберидзе, Георгий Меджидович|Гогиберидзе Г. М.]] |заглавие=Исламский толковый словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Ростов н/Д |издательство=Феникс|год=2009|страниц=266 |серия=Словари |isbn=978-5-222-15934-7 |тираж=3000 |ref=Гогиберидзе}} == Һылтанмалар == * [http://islambio.com/pitanie/post_luchshee_lekarstvo.htm Пост — одно из лучших лекарств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428023836/http://islambio.com/pitanie/post_luchshee_lekarstvo.htm |date=2010-04-28 }} * [http://askimam.ru/news/2009-08-13-37 Рамадан. Пост в Священный Месяц: смысл, правила, действия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820052222/http://askimam.ru/news/2009-08-13-37 |date=2009-08-20 }} * [https://web.archive.org/web/20210607094458/http://www.oramadane.ru/publ/knigi/22 Книги о мусульманском посте] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Тәһәрәт}} {{Намаҙ}} {{Дин}} [[Категория:Исламдың биш нигеҙе]] [[Категория:Намаҙ]] [[Категория:Шәриғәт]] [[Категория:Ислам терминдары]] 9lkz24hi99x5g0gc2yfpans1xncaqtn Сибай 0 1701 1310010 1288323 2026-11-10T14:38:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310010 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сибай''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында, [[Ирәндек]] тауҙары итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш төбәктең сәнәғәт һәм уҡыу-мәҙәниәт үҙәге. == Физик-географик характеристика == [[Өфө]] ҡалаһынан — 521 км, [[Силәбе]] ҡалаһынан — 362 км, [[Ырымбур]]ҙан — 385 км, [[Екатеринбург]]тан — 600 км, [[Магнитогорск]]тан — 122 км, [[Гай (ҡала)|Гайҙан]] — 186, [[Орск]] ҡалаһынан 227 км алыҫлыҡта ята. Ҡала рельефы тигеҙ һәм убалы-түбәле, абсолют билдәләр диңгеҙ кимәленән 335—383 м юғары урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа иң ситке нөктәләр араһы — 9 км, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 12 км тәшкил итә. == Тарихы == Сибай Башҡортостандың иң йәш [[Башҡортостан ҡалалары|ҡалалары]] араһында булһа ла, эргә-тирәлә табылған ҡомартҡылар борон-борондан бында кеше йәшәүен иҫбатлай. Хәҙерге Сибай ҡалаһы һәм яҡындағы [[Баймаҡ районы]] ерҙәрендә электән [[бөрйән]], [[түңгәүер]], [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡ]] ырыуҙары йәшәгән. Ҡала 8—9 быуаттарҙа телгә алынған бөрйән башҡорттарының аҫаба ерҙәренә ингән. [[Шәжәрә|Башҡорт шәжәрәләрендә]] яҙылғанса, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] һәм [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ йылғалары]] бассейнында [[Турахан]] күсмә тормош көткән (Артабан ул хәҙерге Өфө ҡалаһы янында йәшәгән. [[Турахан кәшәнәһе]] 14-15 бб. төҙөлгән, хәҙерге [[Шишмә районы]]нда урынлашҡан). Сибай ҡалаһы тарихында ҙур урынды Сибай ([[Иҫке Сибай]]) ауылы тотоп тора. Уның тарихы 18 б. 70-се—80-се йылдарынан башлана. Ауылға нигеҙ һалыусыларҙың береһенең ейәне [[Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы|Ш. У. Сибаев]] властар һәм халыҡ яғынан яҡшы характеристика алған, сәсән һәм «Сибай» йырының авторы булған. Сибай ҡалаһы XX быуаттың 30-сы йылдары уртаһында Сибай баҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын үҙләштерә башлау менән бәйле нигеҙләнгән. [[1938]] йылдан ул эшселәр ҡасабаһы, ә [[1955]] йылдан ҡала статусы ала. Ҡалала 61 597 кеше йәшәй, [[Төйәләҫ (ауыл)|Төйәләҫ]] ауылы менән бергә 62 471 кеше иҫәпләнә. Был мәғлүмәттәр [[2005]] йылдың 1 ғинуарына тура килә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Сибай ҡалаһында ([[Төйәләҫ (ауыл)|Төйәләҫ]] менән бергә) 60 144 кеше иҫәпкә алынған. Шуларҙың 48,7 — % [[башҡорттар]], 38,7 % — [[урыҫтар]], 8,9 % [[татарҙар]] тәшкил итә. Сибай аша [[Магнитогорск]] — [[Ира]] федераль автомобиль юлы һәм [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] — Сибай — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] — [[Сермән]] республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы үтә. ;Климаты Асыҡ һәм тигеҙ рельеф сәбәпле, йыл буйы ел тиҙлеге юғары: 5—7 м/сек, күбеһенсә көнбайыштан иҫә. Ҡалала континенталь климат, йәй уртаса йылы, ҡайһы саҡта эҫе, ҡоро, ҡыш һалҡын була. Йылдың уртаса яуым-төшөм кимәле — 300 мм, дымлы атлантик һауаһын [[Урал тауҙары]] туҡтата. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="13" | NASA мәғлүмәттәре буйынса Сибайҙа уртаса тәүлек һауа температураһы<ref>[http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen]</ref><!--Для просмотра климатических данных необходимо установить программные средства RETScreen, войти в RETScreen и открыть базу климатических данных--> |- ! Ғин ! Фев ! Мар ! Апр ! Май ! Июн ! Июл ! Авг ! Сен ! Окт ! Ноябрь ! Декабрь ! Йыл |- ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|-13.2}}" | −13,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|-13.1}}" | −13,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|−8.0}}" | −8,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|3.2}}" | 3,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|13.7}}" | 14,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|19.5}}" | 20,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|20.9}}" | 21,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|18.7}}" | 19,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|12.2}}" | 12,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|3.6}}" | 3,6 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|−6.4}}" | −6,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|−12.4}}" | −12,0 °C ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|3.3}}" | 3,0 °C |- |} [[Файл:Nasa ww sibay.png|thumb|250px|Йыһандан күренеш]] == Халыҡ һаны == {{ Население | Сибай | Столбцов=9}} {{население| Сибай |график}} {{ Численность городов России }}. ; Милли составы 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 53 %, [[урыҫтар]] — 35,6 %, [[татарҙар]] — 8,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 3,1 %<ref>[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Мәғариф == Ҡаланың төп уҡыу йорттары: * [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] * [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның Урал аръяғы филиалы * Сибай политехник колледжы * Сибай дәүләт педагогия колледжы * Сибай дәүләт медицина колледжы * Сибай сауҙа-иҡтисад колледжы * Сибай сәнғәт колледжы * Р. Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейы * 24-се һөнәри лицейы * [[Сибай гимназия-интернаты]] * [[Сибай ҡалаһының 5-се мәктәбе]] Сибайҙа 14 дөйөм, 12 мәктәпкәсә, 3 өҫтәмә белем биреү учреждениеһы, 2 ҡала ситендәге балалар һауыҡтырыу лагеры эшләп килә. == Мәҙәниәт == [[File:Памятник башкирским полкам 1812 года. Город Сибай, республика Башкортостан.jpg|215px|thumb|слева|Ватан һуғышы яугирҙәренә һәйкәл]] * [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] * [[Сибай «Сулпан» балалар драма театры|Сибай «Сулпан» балалар театры]] * [[Сибай дәүләт филармонияһы]] * [[Сибай тарих-крайҙы өйрәнеү музейы|Сибай тарих-тирә—яҡты өйрәнеү музейы]] * Балалар сәнғәт мәктәптәре * Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы * Йәштәр мәҙәни — ял үҙәге * Халыҡ ижады үҙәге == Спорт == [[Рәсем:Ледовый дворец Ирендык. Сибай.jpg|мини|thumb|«Ирәндек» боҙ һарайы]] * [[Ирәндек (боҙ һарайы)|«Ирәндек» боҙ һарайы]] * «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексы * «Шахтостроитель» футбол клубы * «Горняк» хоккей клубы * «РОСТО» Сибай парашют клубы * «Шоңҡар» кикбоксинг клубы == Билдәле шәхестәре == [[Рәсем:Илишев.JPG|мини]] * [[Светлана Арғынбаева]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы. * [[Афзалова Римма Шәрифйән ҡыҙы]] — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, Сибай ҡалаһының үҙәк дауаханаһында күҙ микрохирургияһы бүлеге мөдире. * [[Байназаров Азамат Хажмөхәмәт улы]] — хеҙмәт ветераны, «[[Халыҡтар Дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]]» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Березина Валентина Кузьминична]] — төҙөүсе, хеҙмәт ветераны, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] — [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе. * [[ Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы]] (1933- 2003)- 1980-се йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 1-се секретары,СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы, "Почет билдәһе" ордены кавалеры, Бәләбәй ҡалаһы Советы башҡарма комитеты рәйесе (1965-1980).Подполковник. * Елисеева Мария Тимофеевна — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы. * [[Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы]] — 1992—1999 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте башлығы, техник фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Кодакова Наталья Васильевна]] — хеҙмәт ветераны, Хеҙмәт даны музейы һәм «Фронтташ әхирәттәр» клубы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Советтар Союзы Геройы Федор Беловҡа арналған китаптар авторы. * [[Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы]] — [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы. * Мотаев Исхаҡ Сәләх улы — «Яңы Сибай» ятҡылығын асыусы. * [[Любушкин Виктор Васильевич]] (23.10.1913—1.02.1983), [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1961 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның III—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8084-lyubushkin-viktor-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Любушкин Виктор Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8084-lyubushkin-viktor-vasilevich |date=2016-04-21 }}{{V|19|10|2018}}</ref>. * [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы. * Мәүлетҡолов Эмиль Хәсән улы — Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе, ҡала Советы депутаты. * [[Руденко Олег Анатольевич]] (15.09.1959), хужалыҡ эшмәкәре. 2006-2010 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры<ref>[https://www.erbp.ru/people/2306 Руденко Олег Анатольевич. Биографическая справка]{{ref-ru}}{{V|6|09|2019}}</ref>. * Рәсүлев Әбүбәкир Насырйән улы — төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Сарбаев Рәил Сәлих улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, С. Юлаев орден кавалеры, 2000—2005 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте башлығы. * Cуворова Анна Сергеевна — флотатор, хеҙмәт ветераны, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған металлургы. * Таһиров Мәнир Сәфей улы — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. * [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] — педагогик хеҙмәт ветераны, ҡала башҡорттары Ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһы Тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһының почетлы белгесе, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү темаһына китаптар авторы. * Филиппова Мария Федоровна — кондитер, хеҙмәт ветераны, Совет сауҙаһы отличнигы. * Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы]] — 1972—1997 йылдарҙа Сибай педагогия колледжы директоры, хеҙмәт ветераны, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, CCCР-ҙың, РСФСР-ҙың, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. * [[Хәсәнов Сәфиулла Ғайса улы]] — 1960—2006 йылдарҙа Сибай АТП-һында эшләй, хеҙмәт юлын шоферҙан башлап, етәксегәсә барып етә. Хеҙмәт ветераны, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. * [[Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы]] — театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. [[Рәсем:Парк Победы (Сибай).JPG|мини]] == Иҫтәлекле урындар == * [[Ғәҙелша шарлауығы]] * Сибай карьеры * Ирәндек һырты [[Рәсем:Сибайская площадь.JPG|мини]] == Архитектура == * С. Юлаев һәйкәле * Ф. И. Белов һәйкәле * А. Матросов һәйкәле * «Мәңгелек ут» мемориалы * Һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле * В. И. Ленин һәйкәле * [[Зәки Вәлиди]] Туған һәйкәле == Телевидение == * [[Сибайское телевидение|Сибай телевидениеһы]] == Радиостанциялар == * 70,28 FM — [[Ашҡаҙар (радио)|Ашҡаҙар радиоһы]] * 102,1 FM — [[Ҡояш радиоһы]] * 102,7 FM — [[Юлдаш (радио)|Юлдаш радиоһы]] * 104,5 FM — [[Юл радиоһы]] * 106,3 FM — [[Спутник 107 ФМ]] == Транспорт == Магнитогорск-Сибай (Көньяҡ Урал т. юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 110 км). Әбйәлил һәм Баймаҡ р ндары аша үтә. 1954 й. төҙөлгән. == Гәзит == * [http://sibworker.ru/ «Сибайский рабочий» гәзите] * [http://ataisal.pressarb.ru/ Атайсал гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903064644/http://ataisal.pressarb.ru/ |date=2011-09-03 }} * [http://www.zauralinfo.ru/ «Зауралинфо» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209101700/http://www.zauralinfo.ru/ |date=2014-02-09 }} * [http://metro74.ru/ «Метро Сибай» мәғлүмәти аҙналыҡ гәзит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121219120853/http://metro74.ru/ |date=2012-12-19 }} * «Кому что?» реклама гәзите == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Сығанаҡтар == * Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.{{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://sibay-rb.ru/ Сибай ҡала округының рәсми сайты ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209015203/http://sibay-rb.ru/ |date=2015-12-09 }} * [http://sovetsibay.ru/ Сибай ҡала округы Советының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516202840/http://sovetsibay.ru/ |date=2010-05-16 }} * [http://map.gorod-sibai.ru/ Сибай ҡалаһының тулы картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223093506/http://map.gorod-sibai.ru/ |date=2012-12-23 }} * [https://web.archive.org/web/20120224170229/http://gcpi-sibay.ucoz.ru/ Сибай ҡала мәғариф бүлеге сайты] * [http://sibayweb.narod.ru/ Минең ҡалам — Сибай (фотолар)] * [http://sibaitv.ru/ Сибай телевидениеһы сайты] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Сибай]] [[Категория:Төйәләҫ буйындағы тораҡ пункттар]] svrx2zkfuol6xfg0y1rgy5ambj59stl Силәбе өлкәһе 0 1807 1310019 1306512 2026-11-10T14:59:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310019 wikitext text/x-wiki {{coord|54|32|N|60|20|E|type:adm1st_region:RU|display=title}} {{Ук}} '''Силәбе өлкәһе''' ({{lang-ru|Челябинская область}}) — өлкә, [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ Урал]]да урынлашҡан. Административ үҙәге — [[Силәбе]] ҡалаһы. 2019 йылдан өлкә губернаторы — '''Текслер Алексей Леонидович''' == Тарихы == Өлкә [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы [[Ырымбур губернаһы|губернаһының]] [[Иҫәт провинцияһы]] составында). 1919 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған [[Арғаяш милли округы]] ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә. 1943 йылда<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12257-sil-be-lk-e]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Силәбе өлкәһе составынан [[Ҡурған өлкәһе]] айырылып сыға. == Географияһы == [[Урал федераль округы]]на инә. [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Башҡортостан]] һәм [[Ҡаҙағстан]] республикалары менән сиктәш. Ҙур ҡалалары — [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Златоуст]], [[Озёрск]], [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]], [[Троицк]], [[Копейск]], [[Снежинск]] === Йылғалар === {{төп мәҡәлә|:Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Йылға исеме |- | [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] |- | [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] |- | [[Әй (йылға)|Әй]] |- | [[Яйыҡ]] |- | [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] |} === Күлдәр === {{төп мәҡәлә|Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Күл исеме |- | [[Йөрәккүл]] |- | [[Ҡалды]] |- | [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]] |- | [[Өйәлге]] |- | [[Сыбаркүл]] |- | [[Түрғәяҡ]] |- | [[Һуңкүл]] |} == Халҡы == Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,24 кеше/км². Урбанизация — 81,8 % <div style="text-align: center;">'''Силәбе өлкәнең халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''</div> {{Wikidata/Population}} === Милли состав === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#ececec;" | Иң өлкән халыҡтары |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:15%;" | Йыл ! style="width:22%;" | [[Урыҫтар]] ! style="width:21%;" | [[Татарҙар]] ! style="width:21%;" | [[Башҡорттар]] ! style="width:21%;" | Күрһәтмәгәндәр |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 1989 | 2 929 507<br /><small>(81,0 %)</small> | 224 605<br /><small>(6,21 %)</small> | 161 169<br /><small>(4,45 %)</small> | 0<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2002 | 2 965 885<br /><small>(82,3 %)</small> | 205 087<br /><small>(5,69 %)</small> | 166 372<br /><small>(4,62 %)</small> | 11 028<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" |! style="background:#f9f9f9;" | 2010 | 2 829 899<br /><small>(83,8 %)</small> | 180 913<br /><small>(5,36 %)</small> | 162 513<br /><small>(4,81 %)</small> | 99 144<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2020 | 2 526 414<br /><small>(86,3 %)</small> | 120 242<br /><small>(4,11 %)</small> | 128 071<br /><small>(4,37 %)</small> | 505 200<br /><small>(—)</small> |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; background:#ececec;" | 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡты иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:60%;" | Милләт ! style="width:25%;" | Кеше һаны ! style="width:15%;" | % |- style="text-align:left;" | [[Урыҫтар]] || {{dts|2829899}} || 83,8 |- style="text-align:left;" | [[Татарҙар|Татарҙар]] || {{dts|180913}} || 5,36 |- style="text-align:left;" | [[Башҡорттар]] || {{dts|162513}} || 4,81 |- style="text-align:left;" | [[Украиндар]] || {{dts|50081}} || 1,48 |- style="text-align:left;" | [[Ҡаҙаҡтар]] || {{dts|35297}} || 1,05 |- style="text-align:left;" | [[Немецтар]] || {{dts|18687}} || 0,55 |- style="text-align:left;" | [[Белорустар]] || {{dts|13035}} || 0,39 |- style="text-align:left;" | [[Мордвалар]] || {{dts|12147}} || 0,36 |- style="text-align:left;" | [[Әрмәндәр]] || {{dts|9311}} || 0,28 |- style="text-align:left;" | [[Нуғайбәктәр]] || {{dts|7679}} || 0,23 |- style="text-align:left;" | [[Тажиктар]] || {{dts|7375}} || 0,22 |- style="text-align:left;" | [[Әзербайжандар]] || {{dts|7213}} || 0,21 |- style="text-align:left;" | [[Сыуаштар]] || {{dts|6819}} || 0,20 |- style="text-align:left;" | [[Үзбәктәр]] || {{dts|6446}} || 0,19 |- style="text-align:left;" | [[Сиғандар]] || {{dts|4266}} || 0,13 |- style="text-align:left;" | [[Марийҙар]] || {{dts|3695}} || 0,11 |- style="text-align:left;" | [[Йәһүдтәр]] || {{dts|3358}} || 0,10 |- style="text-align:left;" | [[Удмурттар]] || {{dts|2421}} || 0,07 |- style="text-align:left;" | [[Молдавандар]] || {{dts|1618}} || 0,05 |- style="text-align:left;" | [[Грузиндар]] || {{dts|1417}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Ҡырғыҙҙар]] || {{dts|1410}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Поляктар]] || {{dts|1185}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | Милләтте күрһәтмәгәндәр || {{dts|99144}} || — |} == Иҡтисады == Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, [[Мечел]], Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге.<ref>[http://kremlin.ru/news/20061 Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14]</ref> <blockquote> ''Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.'' <br /> '''Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14''' </blockquote> == Дәүләт ҡоролошо == Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Хөкүмәте}} {{articlereference| Силәбе өлкәһе Губернаторы}} [[Силәбе өлкәһе Губернаторы]] — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Силәбе өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Силәбе өлкәһе суд системаһы составында: # [[Силәбе өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды # [[Силәбе өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы}} Өлкә Парламенты — [[Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы|Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы]]. == Административ бүленеше == {| class=tiles width="100%" bgcolor="#fff" border="0" cellpadding="3px" cellspacing="2px" |- align="center" bgcolor="#e6eeff" !colspan=2 | '''Муниципаль райондар''' ! '''Ҡала округтар''' ! '''Административ картаһы''' |- valign="top" align="left" bgcolor="#f2f6ff" | 1. [[Агаповка районы]] <br /> 2. [[Арғаяш районы]]<br /> 3. [[Әшә районы]]<br /> 4. [[Бреды районы]]<br /> 5. [[Варна районы]]<br /> 6. [[Үрге Урал районы]]<br /> 7. [[Яманйылға районы]]<br /> 8. [[Этҡол районы]]<br /> 9. [[Кәртәле районы]]<br /> 10. [[Кәҫле районы]]<br /> 11. [[Ҡытау-Ивановск районы]]<br /> 12. [[Ҡыҙыл районы]]<br /> 13. [[Коркино районы]]<br /> 14. [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]<br /> | 15. [[Ҡоншаҡ районы]]<br /> 16. [[Ҡүҫа районы]]<br /> 17. [[Нуғайбәк районы]]<br /> 18. [[Наҙы-Петровск районы]]<br /> 19. [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районы]]<br /> 20. [[Пласт районы]]<br /> 21. [[Һатҡы районы]]<br /> 22. [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағай районы]]<br /> 23. [[Троицк районы (Силәбе өлкәһе)|Троицк районы]]<br /> 24. [[Уйылға районы]]<br /> 25. [[Уй районы]]<br /> 26. [[Сыбаркүл районы]]<br /> 27. [[Чесма район]]<br /> | I. [[Үрге Өпәле]]<br /> II. [[Златоуст]]<br /> III. [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]]<br /> IV. [[Копейск]]<br /> V. [[Ҡыштым]]<br /> VI. [[Локомотив]]<br /> VII. [[Магнитогорск]]<br /> VIII. [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]<br /> IX. [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]]<br /> X. [[Снежинск]]<br /> XI. [[Трёхгорный]]<br /> XII. [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]<br /> XIII. [[Ҡытаутамаҡ]]<br /> XIV. [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]<br /> XV. [[Силәбе]]<br /> XVI. [[Южноуральск]]<br /> |style="background:#FFFFFF"|[[Файл:Chelyab-oblast.svg|thumb|center|300px|Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе]] |- |} <div style="position: relative; width: 500px;"> [[Файл: Outline map of Chelyabinsk Oblast OSM.svg|500px]] {{метка изображения|x=0.51|y=0.24|scale=500|text=[[Арғаяш районы]]}} {{метка изображения|x=0.65|y=0.14|scale=500|text=[[Ҡоншаҡ районы]]}} {{метка изображения|x=0.0|y=0.35|scale=500|text=[[Әшә районы]]}} {{метка изображения|x=0.04|y=0.45|scale=500|text=[[Ҡатау-Ивановск районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.4||scale=500|text=[[Һатҡы районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=0.25||scale=500|text=[[Ҡүҫа районы]]}} {{метка изображения|x=0.33|y=0.33||scale=500|text= [[Златоуст]]}} {{метка изображения|x=0.4|y=0.39||scale=500|text= [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=0.9||scale=500|text= [[Кәртәле районы]]}} {{метка изображения|x=0.64|y=0.8||scale=500|text= [[Варна районы]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=1||scale=500|text= [[Бреды районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=1||scale=500|text= [[Коркино районы]]}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.27||scale=500|text= [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]}} {{метка изображения|x=0.49|y=0.18||scale=500|text= '''[[Силәбе]]'''}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.41||scale=500|text= [[Этҡол районы]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.8||scale=500|text= [[Магнитогорск]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.85||scale=500|text= [[Агаповка районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.68||scale=500|text= [[Үрге Урал районы]]}} </div> {{clear}} == Силәбе өлкәһе башҡорттары == Силәбе өлкәһе башҡорттары [[Урал аръяғы]] башҡорттарына ҡарай, [[Оло Иркәбай]], [[Оло Усман]], [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Кесе Ултыраҡ]], [[Ялтыр]] (бөтәһе — 99), [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Ләүәш]], [[Нөркә]] (ауыл составында башҡорттар — 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат драма театры]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай драма театры]], «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар [[Домашников Борис Фёдорович|Б. Ф. Домашников]], С. Б. Краснов, [[Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы|Ә. Ф. Лотфуллин]], А. Н. Романов, [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы|Й. Ә. Сөләймәнов]]тарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б. [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә. '''Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары''' — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй. == Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек == Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған: # Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә (1997), # Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (1998), # Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһында Сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (2003), # БР Хөкүмәте һәм «Магнитогорск металлургия комбинаты» ПАЙ араһында килешеү (2006) # БР Архив эштәре буйыса дәүләт комитеты һәм Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Архив эштәре буйынса комитеты араһында килешеү, 1997 # БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Силәбе өлкәһе Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек килешеү (1997), # Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек килешеү (1999) # 1991 й. алып БР һәм Силәбе өлкәһе РФ субъекттарының «Оло Урал» иҡтисади хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара. БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның цинк концентраттары эшкәртелә. БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре ([[Магнитогорск]], 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. 2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] вәкиллеге эшләй. «Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә. == Билдәле шәхестәр == [[Бикбулатов Наил Вәли улы]], [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Д. Ж. Вәлиев]], [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]], [[Ихсанов Зәйнулла Әмин улы|З. Ә. Ихсанов]], [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы|К. К. Кинйәбулатова]], [[Көсөков Раил Фазыл улы|Р. Ф. Көсөков]], [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы|Х. Ҡ. Ҡушаев]], Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы|Ҡ. Р. Тимерғәзин]] һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле. * [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). [[Һатҡы районы]] [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ҡасабаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. * [[Ядренников Василий Иванович]] (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721193838/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich |date=2019-07-21 }}{{V|24|03|2019}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Simonovskiy.JPG|[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] музейы, XIX быуатта төҙөлгән бина Файл:Serpeevka village.JPG|Өлкәнең көнсығышы Файл:2009._Марка_России_stamp_hi12617764084b352e18509e0.jpg| Рәсәй Почтаһының маркаһы, [[2009]] </gallery> == Мәҙәниәте == 2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/bash/689906/ Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» гәзите сыға башланы] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе]] sfkh4nwo5ovw75ibgr9bgkqfis5i3wg Учалы районы 0 1855 1310220 1303752 2026-11-11T04:34:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310220 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{Цвет|Россия}} | Цвет2 = | Русское название = | Оригинальное название = Учалы районы | Герб = Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png | Флаг = Flag of Uchaly rayon (Bashkortostan).png | Описание флага = Учалы районы флагы | Страна = [[Рәсәй]] | Статус = муниципаль район | Изображение = Utchaly.gif | Гимн = | Входит в = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}} | Включает = 1 ҡала, 23 ауыл биләмәһе | Столица = [[Учалы]] | Крупный город = | Крупные города = | Дата = [[1930 йыл]] | Глава = Дәүләтгәрәев Фәрит Фәтих улы | Название главы = Муниципаль район хакимиәте башлығы | Глава2 = Кәримов Дамир Усман улы | Название главы2 = Муниципаль район советы рәйесе | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Учалинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Учалинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }} | Место по населению = 6 | Плотность = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} / 4549 round 2) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]] | Конфессиональный состав = [[мосолмандар]], православиелылар | Площадь = 4549 | Место по площади = 4 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Location of Uchalinskiy rayon (Bashkortostan).svg | Часовой пояс = {{MSK+2}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Код автомобильных номеров = 02, 102 | Сайт = https://uchaly.bashkortostan.ru/ | Параметр1 = {{ОКАТО|80253000000}} | Название параметра1 = [[ОКАТО]] | Примечания = |Категория в Commons =Uchalinsky District }} [[Файл:Urals river Bashkortostan.JPG|thumb|300px|right| Урал ҡасабаһы янында [[Яйыҡ|Яйыҡ (Урал)]] йылғаһы аша күпер]] '''Учалы районы''' — [[Башҡортостан]]дың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — [[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы. == География == Учалы районы [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондары, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] һәм [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] ҡала округтары, [[Верхнеурал районы|Верхнеурал]], [[Уй районы|Уй]] һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] райондары менән сиктәш. Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын. Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә [[Әүәләк]], [[Ирәндек|Кесе Ирәндек]] тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — [[Ирәмәл]], уның итәгенән [[Ағиҙел йылғаһы]] башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ [[Яйыҡ]], [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] һәм [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғалары ағып сыға. Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫеш алған. == Тарих == Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]на ҡараған улустар индерелә. Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем [[Ырымбур губернаһы]]на ингән [[Верхнеурал өйәҙе|Үрге Урал өйәҙенең]] Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — [[Ҡарағужа]]), Көҙәй (үҙәге — [[Һөйәрғол]]), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — [[Учалы (ауыл)|Учалы]]) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә<ref>[http://ufagen.ru/places/uchalinskiy Троицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости]</ref>. 1930—1970 йылдарҙа район үҙәге ''[[Учалы (ауыл)|Учалы ауылында]]'' урынлаша. 1970 йылдан район үҙәге [[Учалы]] ҡалаһына күсерелә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div style="width: 100%; max-width: 500px; overflow-x: auto; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; padding: 5px; margin: 10px 0; background: #fff;"> <div style="font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 6px 10px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; margin: -5px -5px 10px -5px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> {{Wikidata/Population}} </div> === Урбанизация === Ҡала шарттарында ([[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы) район халҡының {{ #expr: ({{ Население | Учалы | ч }} * 100 / {{ Население | Учалинский район | ч }} round 2) }} % йәшәй. === Милли составы === 2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 64,3 %, [[урыҫтар]] — 18,2 %, [[татарҙар]] — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Транспорт == Район аша [[Белорет]] — [[Учалы]] — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] — [[Силәбе]], [[Учалы]] — [[Магнитогорск]] ([[Ахун (Учалы районы)|Ахун ауылы]] йәки [[Межозёрный]] аша), [[Учалы]]— [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] — Ларино — [[Силәбе]] автомобиль юлдары үтә. == Тимер юлы == Район аша [[Рәсәй тимер юлдары]] Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса [[Учалы]]—[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]—[[Өфө]]—[[Күмертау]]—[[Ырымбур]] поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд [[Күмертау]]ға тиклем, 2005 йылдан — [[Өфө]]гә тиклем, 2010 йылдан — [[Мейәс (ҡала)|Мейәскә]] тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр. == Билдәле шәхестәр == === Хәрбиҙәр === * [[Мортазин Муса Лот улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) Рәйесе, 1928—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияның аттар яңыртыу бүлеге башлығы. * {{МиҙалБ}} [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] (Матросов Александр Матвеевич) — [[Советтар Союзы Геройы]]. * {{МиҙалБ}} [[Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * {{МиҙалБ}} [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы]] — Дан орденының тулы кавалеры. * [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хилажев Мәүлит Хилаж улы]] (1916—1997) — Дан орденының тулы кавалеры. * {{МиҙалБ}} [[:ru: Кровко, Пётр Михайлович|Кровко Пётр Михайлович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1941 йылда Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. * {{МиҙалБ}} [[:ru: Ташкин, Михаил Александрович|Ташкин Михаил Александрович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1940 йылда шулай уҡ Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. === Cәйәсмәндәр === * [[Рәсүлев Талха Ғайса улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлидиҙең]] яҡын көрәштәштәренең береһе. * Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14.11.1890—31.05.1927) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары<ref>[http://www.bashinform.ru/news/784457-ismagil-sultanov-odin-iz-pervykh-narkomov-avtonomnoy-bashkirii-k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь]</ref>. * [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Учалы районының [[Көсөк (Учалы районы)|Көсөк]] ауылында вафат булған. * [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]] — 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалы етәксеһе. * [[Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. * Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/77552/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> . * [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идараһы рәйесе<ref>[http://www.uwrb.ru/pages=4 Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206195310/http://uwrb.ru/pages=4 |date=2013-12-06 }}</ref> . === Спортсылар === * [[:ru: Юсупов, Марсель Жалилевич|Йосопов Марсель Йәлил улы]] — көрәшсе. * [[:ru: Азнабаев, Олег Фаритович|Аҙнабаев Олег Фәрит улы]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Кочкаев, Кирилл Сергеевич|Кочкаев Кирилл Сергеевич]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Секретов, Андрей Вадимович|Секретов Андрей Вадимович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Бородин, Илья Александрович|Бородин Илья Александрович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. === Фән эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] — [[философия|философ]]. * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] — инженер-механик * [[Ғәлиев Ғәлиб Барый улы]] — физик, инженер. * [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы]] — филолог, 2000—2013 йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның ректоры. * [[Заһиров Наил Хәйбулла улы]] — тау инженеры, Себер федераль университетының (Красноярск) кафедра мөдире<ref>[http://journal.sfu-kras.ru/sites/journal.sfu-kras.ru/files/13_zagirov.pdf Загиров Наиль Хайбуллович]</ref> . * [[Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы]] - математик, физика‑математика фәндәре докторы. * [[Имашев Урал Булат улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] — ООО НПП «Буринтех» директоры, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] профессоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 Ишбаев Гниятулла Гарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114175723/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 |date=2016-11-14 }}</ref> . * [[:ru: Карамова, Лена Мирзаевна|Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы]] — табип, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты. 1962—1966 йылдарҙа Учалы дауаханаһы табибы. * Магжанов Рим Вали улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|БДМУ]] кафедра мөдире<ref>[http://rehab3.blog.ru/77265059.html Магжанов Рим Валеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511203449/http://rehab3.blog.ru/77265059.html |date=2013-05-11 }}</ref>. * Минасов Булат Шамил улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] кафедра мөдире<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Минасов Булат Шамильевич ]</ref>. * [[Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы]] — математик, физика‑математика фәндәре докторы<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедраһы мөдире ]</ref> . * [[Төпәев Салауат Харис улы]] (18.02.1924), ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). [[Кәрим (Учалы районы)|Кәрим (Төпәй)]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төпәев Салауат Харис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421182859/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>. * [[Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы]] (23.02.1939), ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тәбиғи‑география факультеты деканы. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965). [[Илсе]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421180053/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|02|2019}}</ref>. === Дин әһелдәре === * [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы]] — ишан, [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында мәсет имамы, билдәле «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен асыусы. * [[Рәсүлев Ғабдрахман]] (1889—1950) — мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты]] дини идаралығының рәйесе. === Хужалыҡ эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] — 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. * [[:ru: Баталин, Юрий Петрович|Баталин Юрий Петрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт төҙөлөш комитеты, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары. * [[:ru: Блюхер, Василий Васильевич|Блюхер Василий Васильевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш механигы, билдәле инженер. * [[Ғайсин Салауат Мөхтәр улы]] — «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 Гайсин Салават Мухтарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082001/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 |date=2016-03-05 }}</ref>. * [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шаһиморат улы]] (21.09.1938), педагог, [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы|Башҡортостандың Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылынан<ref>[https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261888/ Муниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|09|2018}}</ref>. * Уйылданов Салауат Ғәли улы — «Уфаоргсинтез» ААЙ генераль директоры<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/state_assembly_kurultai/structure/deputies/9371/?sphrase_id=8236 Вильданов Салават Галиевич]</ref> . * [[Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]] (25.12.1928—24.09.2016), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәләүез]], 1983—1986 йылдарҙа — [[Ишембай]] ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825182525/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly |date=2019-08-25 }}{{V|23|12|2018}}</ref>. === Хужалыҡ алдынғылары === * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Нигаматуллин Рамазан Муллагалеевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Шәйәхмәтов Фазулла Зайнулла улы]] — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[:ru: Фатхуллин, Ашраф Ахметович|Фәтҡуллин Әшрәф Әхмәт улы]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (1914—2012) — комхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы]] (20.02.1936—25.09.2010) — сиҙәмсе-механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Назаров Николай Григорьевич]] — бригадир, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. * [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] — таусы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты бригадиры. * [[Игелеков Абрар Ғабдулла улы]] — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы. === Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре, === ==== Артистар ==== * [[Аллаярова Нажия Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]] * [[:ru: Амиров, Алмас Хадисович|Алмас Әмиров]] * Мортазин Әхәт Мотаһар улы ==== Композиторҙар ==== * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]] (1957—2013) ==== Йырсылар ==== * [[Солтанов Абдулла Авзал улы|Абдулла Солтанов]] * [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]] * [[Нәзифә Ҡадырова]] * [[:ru: Байрамгулова, Ниля Ильясовна|Байрамғолова Нәйлә Ильяс ҡыҙы]] * [[Айгөл Һағынбаева]] ==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ==== * [[Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы|Талха Ғиниәтуллин]] * [[Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы]] (1904—1974) * [[Хисаметдинова Рәмзилә Миндеғәли ҡыҙы|Рәмзилә Хисаметдинова]] (1949 — 1995)  * [[Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы|Мөхәммәт Хәйҙәров]] * [[Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы|Мәүлит Ямалетдинов]] ==== Журналистар ==== * [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Рәүеф Хәй улы]] — СССР Журналистар союзы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты. * Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы, РФ Кинематографистар союзы премияһы лауреаты (1999), «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (2002). «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). * Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы- * Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы * Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы * Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/karimova_rs.html ]</ref> — башҡорт телевидениеның тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625133503/http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ |date=2017-06-25 }}</ref><ref>[http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html Легендар диктор Рәсимә Кәримова вафат булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707070515/http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html |date=2017-07-07 }}</ref>. == Административ бүленеш == [[Учалы районы]]на 1 ҡала һәм 18 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Амангилде ауыл Советы (Учалы районы)|Амангилде ауыл Советы]] | [[Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Амангильдинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ахун ауыл Советы (Учалы районы)|Ахун ауыл Советы]] | [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ахуновский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Бөйҙө ауыл Советы (Учалы районы)|Бөйҙө ауыл Советы]] | [[Бөйҙө]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Буйдинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Илсе ауыл Советы (Учалы районы)|Илсе ауыл Советы]] | [[Илсе]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ильчинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Илсеғол ауыл Советы (Учалы районы)|Илсеғол ауыл Советы]] | [[Илсеғол (Учалы районы)|Илсеғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ильчигуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Иманғол ауыл Советы (Учалы районы)|Иманғол ауыл Советы]] | [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Имангуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Кирәбе ауыл Советы (Учалы районы)|Кирәбе ауыл Советы]] | [[Кирәбе]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кирябинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)|Ҡунаҡбай ауыл Советы]] | [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кунакбаевский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Мансур ауыл Советы (Учалы районы)|Мансур ауыл Советы]] | [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Мансуровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Миндәк ауыл Советы (Учалы районы)|Миндәк ауыл Советы]] | [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Миндякский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]] | [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Наурузовский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)|Поляковка ауыл Советы]] | [[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Поляковский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Сәфәр ауыл Советы (Учалы районы)|Сәфәр ауыл Советы]] | [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сафаровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)|Туңғатар ауыл Советы]] | [[Комсомольск (Учалы районы)|Комсомольск]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тунгатаровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ураҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Ураҙ ауыл Советы]] | [[Ураҙ (Учалы районы)|Ураҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уразовский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Уральск ауыл Советы (Учалы районы)|Уральск ауыл Советы]] | [[Уральск (Учалы районы)|Уральск]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уральский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Учалы|Учалы ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Учалы]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Учалы | тс }} |- | [[Учалы ауыл Советы (Учалы районы)|Учалы ауыл Советы]] | [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Учалинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы)|Яңы Байрамғол ауыл Советы]] | [[Яңы Байрамғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Новобайрамгуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Uchalinsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Учалы районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80045}} * [[OpenStreetMap]] һәм [[:en:Shuttle Radar Topography Mission|SRTM]] нигеҙендә эшләнгән [http://hikebikemap.de/?zoom=12&lat=54.29507&lon=59.38414&layers=00B00TFFFF Учалы районының картаһы]. * [http://yaik.pressarb.ru/«Яйыҡ» Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120050541/http://yaik.pressarb.ru/ |date=2010-11-20 }}. * [http://uchalinsky.bkr.sudrf.ru/ Учалы ҡалаһы һәм районының суды]. {{Учалы районы ауылдары}} {{Учалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Учалы районы]] 9rmneh5z1ll87wvxquktzzq059u5q54 Сәлимов Ниязбай Булатбай улы 0 3350 1310088 1291562 2026-11-10T19:50:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310088 wikitext text/x-wiki {{Персона | имя = Сәлимов Ниязбай Булатбай улы | изображение = Салимов_Нияз_Булатович.jpg | описание = | род деятельности = | дата рождения = 27.09.1958 | место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] , {{ТыуғанУрыны|Ғафури районы}} [[Яугилде (Ғафури районы)|Яугилде]] ауылы | дата смерти = | место смерти = | гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} | религия = | отец = | мать = | супруга = | дети = }} {{фамилиялаш|Сәлимов}} '''Сәлимов Ниязбай Булатбай улы''' ([[27 сентябрь]] [[1958 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Жәлил Кейекбаев]] исемендәге премия лауреаты (1992). Ғафури районының почетлы гражданы. == Биографияһы == Ниязбай Булатбай улы Сәлимов (Нияз Сәлимов) 1958 йылдың 27 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы]] [[Яугилде (Ғафури районы)|Яугилде]] ауылында тыуған. [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлағас, хеҙмәт юлын [[Йөҙимән]] урта мәктәбендә директор урынбаҫары булып башлай. Шунан бер йыл тыуған ауылы мәктәбендә директор була. 1984 йылда талантлы йәш белгес [[Йондоҙ (гәзит)|«Йондоҙ» район гәзите]] мөхәррире урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә, биш йылдан республика йәштәренең «[[Ленинсы (гәзит)|Ленинсы]]» гәзите мөхәррире урынбаҫары итеп үрләтелә. Башҡорт йәштәренең үҙ аллы гәзите «Йәшлек»те булдырыуға ҙур көс һала, уның тәүге мөхәррир урынбаҫары була. 1990 йылда Ниязбай Булатбай улы Ғафури районының «Звезда» — «Йондоҙ» гәзите мөхәррире итеп ҡуйыла. Уның тырышлығы менән.1991 йылда Башҡортостанда тәүгеләрҙән булып үҙ аллы башҡортса [[Табын (гәзит)|«Табын» гәзите]] донъя күрә. [[Ырымбур өлкәһе]] йәмәғәтселеге үтенесе буйынса, ошо гәзит редакцияһы ерлегендә 1993 йылда Ниязбай Сәлимов [[Ырымбур]] башҡорттарының [[Каруанһарай (гәзит)|«Каруанһарай» гәзитен]] нәшер итә. Тиҙ арала абруй ҡаҙанған «Табын» гәзите мөхәррирен [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзитенең]] баш мөхәррире вазифаһына эшкә саҡыралар. Өс йылдан ашыу ваҡыт эсендә ул ошо баҫманың тиражын ике тапкырға тиерлек арттырыуға ирешә. Бер монография, ике брошюра, балалар өсөн дүрт китап авторы, фәнни йыйынтыҡтарҙа баҫылған тиҫтәләгән хеҙмәте донъя күргән. 1997 йылдан алып Ниязбай Булатбай улы [[Башҡортостан Президенты]] Хакимиәтендә эшләй. 2001 йылдан граждандарҙың мөрәжәғәттәре менән эшләү бүлегенә етәкселек итә. 2011—2015 йылдарҙа [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзитенең]] баш мөхәррире булып эшләй<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/768064/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы]</ref>. 2015 йылдың сентябренән [[Башҡортостан Республикаһы Милли архивы]]ның директор урынбаҫары<ref>[http://www.gasrb.ru/barchd7.html Сайт Управления по делам архивов Республики Башкортостан. Контактная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120232249/http://www.gasrb.ru/barchd7.html |date=2016-11-20 }}{{ref-ru}}{{V|02|09|2016}}</ref>. [[2022 йыл]]дың [[16 декабрь|16 декабрендә]] [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-19/pisatelyam-i-poetam-bashkortostana-vruchili-gospremii-3077902 Писателям и поэтам Башкортостана вручили госпремии. ИА «Башинформ», 20 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|22|12|2022}}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] Башҡарма комитеты ағзаһы. * «Табын ырыуы» йәмәғәт ойошмаһының идара рәйесе (февраль, 2017)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/965496-v-ufe-predstaviteli-bashkirskogo-roda-tabyn-proveli-sezd/ В Уфе представители башкирского рода Табын провели съезд. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 28 февраль 2017 йыл]{{ref-ru}}{{V|01|03|2017}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/965569/ Өфөлә Табын ырыуы башҡорттары съезд уҙғарҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 1 март 2017 йыл]{{V|01|03|2017}}</ref> == Китаптары == * Ҡурсаҡ булғы килмәне. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. * Атайым йомаҡтары. — Өфө: Китап, 1995. * Әнүзә һәм шуҡ кәзә. — Өфө: Китап, 1997. * Бурлинская средняя школа: вчера и сегодня. Уфа: Городская типография, 2000. * Башҡорт әҙәби теленең публицистика стиле. — Өфө: Китап, 2003. * Ҡояш — ул ҡош?: Шиғырҙыр. — Өфө: Китап, 2006. * Ураҡ осоро: Шиғырҙыр. — Өфө: Китап, 2008. * Халыҡ сәсәне Вәлиулла Ҡоломбәтов. — Өфө: Матбуғат донъяһы, 2016<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/886232/ Баш ҡалала сәсән Вәлиулла Ҡоломбәтовтың тыуыуына 135 йыл тулыуға ҡарата китап донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 23 август]{{V|24|08|2016}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы (2022). * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1992). * Ғафури районының почетлы гражданы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956277 Кто есть кто в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114203257/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956277 |date=2012-11-14 }} * [https://web.archive.org/web/20260110214719/http://tabin.ru/matbugat/4866-brkt-bulyp-osor-sayr-say.html Бөркөт булып осор, саңҡыр сағы. Был көндәрҙә талантлы журналист, шағир, ғалим, билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Ниязбай Булатбай улы Сәлимов оло юбилейын – 60 йәшен билдәләй. «Табын» гәзите, 28 сентября 2018 йыл] * 2008 йылға Башҡортостан календары. — «Китап» нәшриәте, 2007. [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй архивсылары]] po4m9b0o89dn6ppcdls4rq34n2fx45q Мәжит Ғафури 0 5130 1310241 1300464 2026-11-11T05:33:18Z ~2026-59735-06 49461 /* */ 1310241 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Мәжит Ғафури |Төп исеме = Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы, <br /> Абдулғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы |Рәсеме = |Киңлек= 200px |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 20.07.1880 |Национальность = |Тыуған урыны = [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТыуғанУрыны|Ғафури районы}}.</ref> [[Еҙем-Ҡаран]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 28.10.1934 |Вафат булған урыны = [[СССР]], {{ВафатБулыуУрыны|Өфө}} ҡалаһы |отец = |мать = |Ире = |Ҡатыны = {{s|Насырова Зухра Камалетдиновна}} |Гражданлығы = {{Российская империя}} <br> {{USSR}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт теле |Дебют = |Премиялары = | Наградалары = [[File:Geroy Truda Znak.png|30px]]&nbsp;'''[[Хеҙмәт Геройы]]'''; [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайт = [http://mazhit-gafuri.ru mazhit-gafuri.ru] |Викикитапхана = }} {{ФШ|Ғафуров}} '''Мәжит Ғафури''' (''Абдулғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы''; [[20 июль]] [[1880 йыл]] — [[28 октябрь]] [[1934 йыл]]) — яҙыусы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923). == Биографияһы == Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы 1880 йылдың 20 июлендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]<ref name="Х" /> [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында [[хәлфә]] ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән [[кәлсер]]-[[табын]] ырыуы [[башҡорттар]]ынан<ref name="Кунафин Г.">{{статья|автор =[[Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы|Кунафин Г. С.]]|заглавие = Творчество, прошедшее испытание временем (125 лет со дня рождения народного поэта Башкортостана Мажита Гафури)|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 8|страницы = 161—175|doi =|issn = 1683-3554}}</ref>. Ете йәштә [[Еҙем-Ҡаран]] ауыл мәҙрәсәһенә уҡырға бара. [[Еҙем-Ҡаран]]дан алыҫ түгел [[Оло Үтәш|Үтәш]] ауылы мәҙрәсәһендә уҡый. [[Файл:Мәжит Ғафури, Мәстүрә Фәйзуллина, Зөһрә Ғафури, Ғәзиз Әлмөхәмәтов. Өфө, 1933.png|thumb|right|250px|Мәжит Ғафури, Мәстүрә Фәйзуллина, Зөһрә Ғафури, [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]]. [[Өфө]], 1933 йыл]] 1898 йылда [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың «[[Рәсүлиә]]» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Уҡыған ваҡытта халыҡ тормошон ныҡлап өйрәнә, төрлө заводтарҙа, Рәмиевтың [[алтын]] приискыларында эшләп, уҡыуын дауам итә. [[Ҡаҙаҡ]] далаларында балалар уҡыта, ҡаҙаҡ халҡының фольклорын өйрәнә, рус әҙәбиәте менән дә ҡыҙыҡһына башлай. 1904 йылда [[Ҡазан]]да [[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|«Мөхәмәҙиә»]] мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1906—1909 Өфөлә [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]ндә уҡый. «[[Ҡыҙыл Башҡортостан]]», «Коммуна» гәзиттәре редакцияһында эшләй. 1934 йылдың 28 октябрендә [[үпкә]] ауырыуынан [[Өфө]]лә вафат була. == Хәтер == [[Файл:Музей Мажита Гафури.jpg|thumb|right|250px|Өфөлә [[Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы|Мәжит Ғафуриҙең йорт-музейы]]]] * Халыҡ шағирының исемен уның тыуған районы — [[Ғафури районы]] йөрөтә. * Уның исеме [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]на бирелгән, уның алдындағы майҙансыҡҡа әҙиптең һәйкәле ҡуйылған. * 1948 йылдан Өфөлә [[Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы]] эшләй. * 2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итә<ref>[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%BC%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%20%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%20%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%20%D1%8E%D0%BB%D1%8B&path=wizard&parent-reqid=1630431930805683-11207790516951355156-sas3-0967-c7e-sas-l7-balancer-8080-BAL-538&wiz_type=v4thumbs&filmId=6484737298991973247 Флешмоб "Поэты читают поэта" к 140-летию Мажита Гафури]</ref>. == Әҫәрҙәре == === Шиғырҙар === * «Ишан шәкерттәренә», 1902 * «[[Себер тимер юлы йәки милләттең хәле|Себер тимер юлы]]» * «Башҡа мәмләкәттәрҙә мосолмандарҙың хәле» * «Ғилем» * «Йәш ғүмер» * «Ваҡыт етте», 1905 * «Шатлыҡ йыры», 1905 * «Хөрриәт дәүерендә», 1905 * «Бай кеше», 1905 («Бай», 1907) * «Ике ҡош», 1906 * «1906 йылдың 1907 йылға васыяты», * «Етенсе йылдың яуабы» * «Беҙҙең көндәр», 1907 * «[[Үҙем һәм халҡым]]», 1912 * «[[Мин ҡайҙа?]]», 1912 * «Бир ҡулыңды», 1920 * «[[Һарыҡты кем ашаған?]]» === Хикәйәләр === * «[[Фәҡирлектә үткән тереклек]]», 1904 * «Аслыҡ йыл йәки һатлыҡ ҡыҙ» * «[[Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)|Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын]]» * «Үгәй балалар» * «Онотолған енәйәт» * «Һалдат ҡатыны Хәмиҙә» === Повестар === * «[[Ҡара йөҙҙәр]]», 1926 * «Шағирҙың алтын приискыһында», 1930 * «Тормош баҫҡыстары». === Поэмалар === * «Эшсе», 1921 === Драмалар === * «Ҡыҙыл йондоҙ», 1925 == Китаптары == * «Себер тимер юлы йәки әхүәле милләт», Ырымбур. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Мажит Гафури : биобилиогр. указ. / сост. Г. С. Ахмадиева; ред. З. Т. Агзамова; отв. за вып. А. А. Ибрагимов. — Уфа: Нац. б-ка им. А.- З. Валиди РБ, 2010. — 202 с. * История башкирской литературы. Т. 1 (421-428 с.): С древнейших времен до начала XX века. — Уфа: Китап. 2012 — 560 с. ISBN 978-5-295-05562-1 (т.1) * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 83-85 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где работал и жил Гафури. Гоголя улица, 28'' * [[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Ғафуров Ә. Ғ.]] Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3425 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3426 башҡа телдәрҙәге әҫәрҙәре] * [https://vk.com/videos53757103?z=video53757103_456239180%2Fpl_53757103_-2 Мәжит Ғафури шиғыры] * [https://myslide.ru/presentation/m-ghit-afuri Презентация «Мәжит Ғафури» ] ; башҡа сығанаҡтар {{Викиһаҡлағыс|Category:Mazhit Gafuri}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3126-afuri|Ғафури Мәжит|автор=[[Килмөхәмәтов Тимерғәли Әбделғәлим улы|Килмөхәмәтов Т. Ә.]]}} * [http://www.biografii.ru/biogr_dop/gafuri_m/gafuri_m.htm Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930081551/http://www.biografii.ru/biogr_dop/gafuri_m/gafuri_m.htm |date=2007-09-30 }} * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTAzNQ/0JzQsNC20LjRgiDQk9Cw0YTRg9GA0Lg Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Мажит Гафури: Биобиблиографический указатель] {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Мәжит Ғафури]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] il02t4jnk72mpakehk7zy83e664m0lp Стәрлетамаҡ 0 5218 1310060 1284371 2026-11-10T18:37:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310060 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = |башҡортса исеме = |изображение=Sterlitamak for search.jpg |төп исеме =Стерлитамак |герб = Coat of Arms of Sterlitamak (Bashkortostan).png |флаг = Flag of Sterlitamak (Bashkortostan).png |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 00 |lon_deg = 55|lon_min = 57|lon_sec = 00 |CoordAddon = region:RU_type:city(270000) |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=3762 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ҡала |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 16 микрорайон |башлыҡ = Рөстәм Фәрит улы Ғәзизов |нигеҙ һалыныу = 1766 |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = 1781 |майҙан = 100 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 130 м |халыҡ = {{Үҫеү}} ‎273 486 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = 700 000 кеше |милли состав = [[урыҫтар]], [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[мордвалар]], [[сыуаштар]] |конфессия составы = православ христианлығы, ислам |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |Почта индексы = 453100 |почта индекстары = 453100-453130 |телефон коды = 3473 |автомобиль коды = 02, 102.702 |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = Sterlitamak |сайт = http://www.sterlitamakadm.ru/ |сайт теле = ru }} '''Стәрлетамаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың [[көньяҡ|көньяғында]], [[Ашҡаҙар (йылға)|Ашҡаҙар]] йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала. Барлыҡ күрһәткестәр буйынса республикала икенсе урында. «2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Стәрлетамаҡ 100 меңдән күберәк кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алды<ref>[http://www.minstroyrf.ru/press/opredeleny-pobediteli-konkursa-na-zvanie-samykh-blagoustroennykh-poseleniy-rossii/ Определены победители конкурса на звание самых благоустроенных поселений России — Официальный сайт Минстроя России, 13 ноября 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321115619/http://www.minstroyrf.ru/press/opredeleny-pobediteli-konkursa-na-zvanie-samykh-blagoustroennykh-poseleniy-rossii/ |date=2019-03-21 }}{{ref-ru}}</ref>. ==География== ==Тарих== Бөйөк Октябрь революцияһына тиклемге осорҙа ҡала [[Ырымбур губернаһы]]ның, ә 1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең үҙәге булған. == Билдәле шәхестәр == * [[Авдошкин Семён Егорович]] (15.08.1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы]] (31.12.1928), ғалим-инженер‑нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының почётлы академигы (1999), техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967). Татар АССР‑ының 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның Дәүләт премияһы (1984), СССР Министрҙар Советы премияһы (1981), И. М. Губкин исемендәге премиялар (1969, 1981) лауреаты. Ленин (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) ордендары кавалеры. Татар АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника хеҙмәткәре (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978), [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4613-v-khitov-el-l-etdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421120314/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4613-v-khitov-el-l-etdin-uly |date=2016-04-21 }}{{V|26|12|2018}}</ref>. * [[Гәрәев Вячеслав Юрьевич]] ([[10 август]] [[1957 йыл]]) — [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының 1-се лицейы директоры. * [[Зарипов Ирек Айрат улы]] (27.03.1983), [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған спорт мастеры, [[Ванкувер]] [[Паралимпия уйындары|Паралимпиадаһының]] 4 тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, Рәсәй терәк-хәрәкәт ағзалары зарарланған инвалидтарҙың физкультура һәм спорт федерацияһы беренсе вице-президенты, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре. * [[Етеханов Билал Исмәғил улы]] (12.03.1934—12.02.2011), инженер-механик. 1959—1986 йылдарҙа «Авангард» заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы начальнигы, 1984 йылдан — баш инженер. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1985). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1976) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]] Иҫке Кулатка районы Александровка ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3608-etekhanov-bilal-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Етеханов Билал Исмәғил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421195555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3608-etekhanov-bilal-ism-il-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|03|2019}}</ref>. * [[Ғәли Ибраһимов]] (16.01.1919—26.11.1989), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, [[БАССР]]-ҙың (1969) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1983). * [[Киреева Зоя Михайловна]] (28.10.1947), театр актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы. * [[Кривошеев Александр Сергеевич]] (25.01.1964), ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1994)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6955-krivosheev-aleksandr-sergeevich Башҡорт энциклопедияһы — Кривошеев Александр Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421155608/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6955-krivosheev-aleksandr-sergeevich |date=2016-04-21 }}{{V|17|01|2019}}</ref>. * [[Новиков Олег Валерьянович]] (16.01.1939—6.02.1990), архитектор, 1974 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8861-novikov-oleg-valeryanovich Башҡорт энциклопедияһы — Новиков Олег Валерьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421070159/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8861-novikov-oleg-valeryanovich |date=2016-04-21 }}{{V|8|01|2019}}</ref>. * [[Рутман Григорий Иосифович]] (22.02.1929—21.06.2001), ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1987). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1989), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1976). [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Станотин Иван Степанович]] (1.09.1912—1994) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1952—1963 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Чиганак ауылынан<ref>[http://rbart1.ru/wp-content/uploads/docs/GLAVI-STERLITAMAKA.pdf ПРИЗВАНИЕ - СЛУЖИТЬ ЛЮДЯМ главы города от основания и до наших дней. Станотин Иван Степанович]{{ref-ru}}{{V|22|08|2017}}</ref>. * [[Таймаҫов Салауат Усман улы]] (23.10.1949), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000). * [[Филимонов Александр Николаевич]] (22.11.1927—17.08.1999) — [[СССР|совет]] нефтсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1968) һәм почётлы нефтсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) ордендары кавалеры. [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округы]] Нефтеюганск ҡалаһының почётлы гражданы (1997)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/14568 Башҡорт энциклопедияһы — Филимонов Александр Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224084711/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/14568 |date=2019-12-24 }}{{V|18|11|2017}}</ref>. * [[Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы]] (23.10.1948), Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Шумейко Григорий Григорьевич]] (12.12.1923—1.05.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танк взводы командиры (1945). Артабан юғары хәрби училище уҡытыусыһы, гвардия полковнигы (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945)<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/component/content/article/2-statya/1461-shumejko-grigorij-grigorevich.html Башкирская энциклопедия — Шумейко Григорий Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224065452/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1461-shumejko-grigorij-grigorevich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|11|12|2018}}</ref>. * [[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] (15.10.1890—25.11.1959), [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренәсә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Ядренников Василий Иванович]] (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721193838/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich |date=2019-07-21 }}{{V|24|03|2019}}</ref>. * [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы|Венер Зәйнулла улы Ғәлиев]] (01.07.1975) — спортсы, башҡорт тәбиғәтен һаҡлаусы. == Уҡыу йорттары == * [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] филиалы (ябылды) * [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] филиалы * [[Башҡорт дәүләт университеты]] филиалы * [[Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы]] филиалы * Урал физик культура университеты филиалы (2018 йылда ябылды) == Мәҙәниәт == *[[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] *[[Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры]] == Иҡтисад == Стәрлетамаҡ ҡалаһы сәнәғәте бөгөнгө көнгә химик предприятиялары, станоктар төҙөү. аҙыҡ-түлек, һәм сауҙа предприятияларынан тора *'''Химия заводтары''': ААЙ "Синтез-Каучук", ААЙ "Стәрлетамаҡ нефтехимик заводы", ААЙ "Башҡорт Сода компанияһы"(элек айырым торған "Каустик" һәм "Сода" заводттары берләшмәһе), Хайледбергцемент Рус филиал ЯСЙ, "Авангард" ФҠП, "Башпласт" ЯСЙ. *'''Энергия етештереү предприятиялары''': Стәрлетамаҡ ЙЭҮ, Яңы Стәрлетамаҡ ЙЭҮ *'''Ауыр сәнәғәт предприятилары''' Стәрлетамаҡ механик заводы ЯСЙ, Стәрлетамаҡ вагондар ремонтлау заводы ААЙ. Ҡыҙыл пролетарий ААЙ. Элекке ваҡытта 1980- 1990 йылдарҙың башына тиклем Стәрлетамаҡ машиналар төҙөү заводында МСТА-С үҙе йөрөгән артиллерия машиналары сығарыла ине.1990-сы йылдарҙа бөтә производствоны Свердловск өлкәһенә күсерҙеләр. Шул уҡ ваҡытта Стәрлетамаҡ теүәл станоктарын эшләү заводы эшләп ябылып китте. *'''Аҙыҡ түлек предприятиялары''' ААЙ "Стәрлетамаҡ икмәк бешереү комбинаты", АЙ "Стәрлетамаҡ икмәк продукттары комбинаты"(Элеватор), АЙ Стәрлетамаҡ һөт комбинаты-Аллат, Стәрлетамаҡ һыра һәм эсемлектәр сығарыу "Шихан" комбинаты (Хейнекен составында) ЯСЙ, Башспирт АЙ-нең Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты,СНХЗ-М-ит комбинаты. == Транспорт == === Юл транспорты === Стәрлетамаҡ ҡалаһында юл транспорты троллейбус, автобус, маршрут таксиҙарынан төҙөлгән. *'''Троллейбус''' 1961 йылдың башынан йөрөй башлай һәм бөгөнгө көнгә 10-дан артыҡ маршрутты хеҙмәтләндерә. Үҙенең депоһы бар, 2014 йылда икенсе депоһы ябылды. Троллейбус ситемаһы менән "Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы" МУП идара итә. *'''Автобус һәм микроавтобус''' Стәрлетамаҡта автобустар йөрөүө насар үҫешкән. Әммә райондар-ара аралашыу өсөн Стәрлетамаҡта автовокзал һәм ҡаланың бер урынында автостанцияһы бар.Автобустар йөрөйүө Башавтотранс ДУП идаралығында. Күп маршруттар микроавтобустар менән ҡулланыла. Микроавтобустар маршрут таксиҙары менән идара иткән предприятиялар ҡалала күп. Улар троллейбустар һәм автобустарҙы ҡыҫырға маташа. *'''Йөк ташыу компаниялары''' Стәрлетамаҡта Башавтотранс, һәм башҡа йөк ташыу компанияларының базалары бар. === Тимер юл транспорты === Ҡала аша РТЮ-ның Куйбышев тимер юлдары үтә, Тимер юл вокзалы бар. ===Авиация=== Стәрлетамаҡтан 15 километр алыҫлыҡта эшлмәгән Стәрлетамаҡ аэропорты урынлашҡан. Ул аэропорттан 1997 йылға тиклем район һәм төбәк-ара (Мәскәүҙең "Быково" аэропортына тиклем) рейстар яһалған. Хәҙерге ваҡытта Өфө һауа юлдары компанияһының АН-2 самолеттары ултырыш яһай, бәләкәй осоу средстволары (дельтоплан,параплан) килеп ултыра. === Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалар === '''Стәрлетамаҡ водоканалы''' (Һыу менән тәьмин итеү компанияһы) — ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, ҡала халҡын һыу менән тәьмин иткән ойошма. Уның биш һыу алыу пункты бар (Берхомут, Аскен-куль, Ашҡаҙар, Ергән, "Каустик"). == Матбуғат баҫмалары == *'''Ашҡаҙар гәзите''' Стәрлетамаҡ ҡала Советы һәм яҙыусылар ойошмаһының ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис гәзите. Ойоштороусылары: Стәрлетамаҡ ҡала Советы һәм яҙыусылар ойошмаһы. 1990 йылдың ғинуар айынан башлап аҙнаға 1 тапҡыр сыға. 237 000 д. Гәзит сайты: http://ashkadar.pressarb.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318005134/http://ashkadar.pressarb.ru/ |date=2011-03-18 }} (башҡорт теле) *'''Стәрлетамаҡ эшсеһе''' (Стерлитамакский рабочий) Стәрлетамаҡ ҡала Советы һәм Ҡала округының хакимиәтенең ижтимағи-сәйәси гәзите. 1917 йылдың майынан баҫылып сыға.Аҙнаға 5 тапҡыр сыға. http://srgazeta.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223091706/http://srgazeta.ru/ |date=2012-12-23 }} (урыҫ теле) {{Климат города |Город_род=Стәрлетамаҡтын |Источник=[http://bashkortostan-meteo.ru/sterlitamak/pivot/temperature Метеостатистика Башкортостана] | Янв_ср=-11.7 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-11.5 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-6.5 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=3.9 | Апр_ср_осад= | Май_ср=13.5 | Май_ср_осад= | Июн_ср=19.1 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=20.9 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=18.6 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=12.5 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=4.3 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-5.3 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-10.9 | Дек_ср_осад= | Год_ср=4.0 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин=-15.6 | Янв_ср_макс=-8.2 | Фев_ср_мин=-15.9 | Фев_ср_макс=-7.5 | Мар_ср_мин=-11.3 | Мар_ср_макс=-1.6 | Апр_ср_мин=-0.9 | Апр_ср_макс=8.3 | Май_ср_мин=7.4 | Май_ср_макс=18.1 | Июн_ср_мин=12.9 | Июн_ср_макс=23.8 | Июл_ср_мин=15.1 | Июл_ср_макс=25.4 | Авг_ср_мин=13.3 | Авг_ср_макс=22.7 | Сен_ср_мин=8.3 | Сен_ср_макс=16.4 | Окт_ср_мин=1.3 | Окт_ср_макс=7.3 | Ноя_ср_мин=-8.3 | Ноя_ср_макс=-2.5 | Дек_ср_мин=-14.7 | Дек_ср_макс=-7.5 | Год_ср_мин=-0.6 | Год_ср_макс=8.0 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} {{Фоторяд|Парк имени Жукова город Стерлитамак1.jpg|Городской дворец культуры Стерлитамака.jpg|Стерлитаматский нефтяной институт.jpg}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||247736||117831||129905||47,6 %||52,4 % |- | 2002 йыл 9 октябрь||264362||120809||143553||45,7 %||54,3 % |- | 2010 йыл 14 октябрь||273486|| 124895|| 148591|| 45,7 %|| 54,3 % |- |} {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11800-st-rletama-ala}} {{V|26|12|2018}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Башҡортостан ҡалалары}} {{вс}} [[Категория:Стәрлетамаҡ]] [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:Башҡортостандың баш ҡалалары]] smyz2qdzwywce4zji9j0pmoks7i82ih Шоколад 0 6900 1310340 1258109 2026-11-11T11:20:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310340 wikitext text/x-wiki '''Шокола́д''' ({{lang-en|chocolate}}, {{lang-fr|chocolat}}, {{lang-es|chocolate}}) — [[какао]] [[емеш]]енән әҙерләнгән төрлө кондитер продукттарын аңлатыусы термин. == Тарихы == Шоколадтың һәм какао ағасының тыуған иле булып [[Үҙәк Америка|Үҙәк]] һәм [[Көньяҡ Америка]] булып тора<ref name="ReferenceA">{{ВТ-ЭСБЕ|Шоколад|[[Менделеев Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]], Борман Ж.,—}}</ref>. Бер нисә йөҙ йыл буйы шоколадты эсемлек урынына файҙаланғандар. [[Индейҙар]] онталған какао борсағын һыуҙа бутап, ҡыҙыл борос ҡушып эсемлек әҙерләгәндәр. [[XVI быуат]]та ғалим-монах Бенцони [[Испания]] короленә шыйыҡ шоколадтың файҙаһы тураһында белдерә. Докладты шунда уҡ йәшерен итәләр, ә шоколадты дәүләт сере тип иғлан итәләр. Был серлелекте боҙған өсөн бер нисә кеше яза ала. Оҙаҡ ваҡыт шоколад байҙар файҙаланырлыҡ ҡына, етештереүе ҡатмарлы, ''ингредиент''тары ҡыйбатлы аҙыҡ булып ҡала. Тик [[XIX быуат]] аҙағында ғына кондитерҙар хәҙерге заман шоколадын етештерә ала. Ә [[XX быуат]] башында [[шәкәр]] һәм [[какао]]ның осһоҙланыуы шоколадты һәр кемгә һатып алырға мөмкинлек бирә. «Королдәр ризығы» тип рекламаланған шоколад ҙур уңыш ҡаҙана. Шоколад депрессияны дауалай, кәйефте яҡшырта, яраларҙы төҙәйтә тип иҫәпләйҙәр<ref>[http://www.sostav.ru/news/2008/11/13/26r/ Как бесполезные продукты стали незаменимыми в нашей жизни]</ref>. === Сеймал === Какао борсағынан алынған какао порошогы шокалад етештереү өсөн төп сеймал булып тора. Какао ағасы Ер шарының тропик киңлектәрендә үҫә. Какао борсағының тауар сорты етештереүсе ил йәки сығарыусы порт исеменә тура килә ([[Гана]], [[Баия]], [[Камерун]], [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидад]] һәм башҡалар. Сифаты буйынса какао борсағын ике төрөмгә бүләләр: * йомшаҡ нескә тәмле, хуш еҫле, төрлө төҫмөрһәге аҫыл сорттар ([[Ява]], Тринидад һәм башҡалар * әсе, телде бөрөштөрә торҡан тәмле, көслө еҫле ғәҙәти ҡулланыусылар өсөн сорт (Баия, [[Пара (штат)|Пара]] һәм башҡалар Какао емешенең итсәһендә 30-50 бөртөк какао борсағы була. Борсаҡ миндаль формаһында, оҙонлоғо 2.5 см була. Борсаҡтың ике өлөштән торған ҡаты төшө, үҫентеһе, ҡаты тышсаһы бар. Яңы йыйылған какао емештәренең шоколадҡа һәм какао порошогына хас тәме һәм хуш еҫе булмай, тәме әскелт төҫө тоноҡ була. Тәмен һәм еҫен яҡшыртыу өсөн уларҙы плантацияларҙа киптереүгә һәм ферментацияға ҡуялар. [[Май]]ҙар, [[алкалоид]]тар — [[теобромин]], [[кофеин]] (бер аҙ кимәлдә), [[аҡһым]], [[углеводтар]], дублаусы һәм минераль матдәләр, [[органик кислоталар]], ароматик ҡушылмалар — какао борсағының төп компоненттары. === Ярымфабрикаттар === Эшәртеү барышында какао борсағын таҙарталар, сорттарға бүләләр һәм ҡыҙҙырылар, шыйыҡ массаға онтайҙар. Какао майында май ҡоро матдәнең 52—56 % тәшкил итә. 25 °С температурала ҡаты хәлдә, ә 32 °С — шыйыҡ хәлдә, шуға күрә ауыҙ эсендә иреп бөтә. Ешкәртеү барышында онталған какао тигән ярымфабрикат алалар. Был массанан махсус пресста какао майын һығып алалар. Онталған какао һәм какао майы [[шәкәр]] пудраһы менән шокалад етештереүгә китә, ә төпрәһенән какао порошогы эшләйҙәр. Шоколод массаһы шәкәр пудраһы, онтаоған какао, какао майы, тәмен һәм төҫөн яҡшырта торған ингредиенттар ҡушып эшләнә. Иҙмәне меланжер ярҙаманда ваҡлаәҙар (ҡаты матдәләр 20 мкм-дан вағыраҡ булырға тейеш), тағы бер мәртәбә какао майы менән ҡушып бутала, 30—31&nbsp;°C-ҡа тиклем һыуытыла, шунан һуң формалау аппаратында һыуытала<ref name="ReferenceA"/>. == Мәҙәниәттә == Донъяла бер нисә [[:en:List of chocolate museums|шоколад музейы]] бар<ref>[http://tourism.tut.by/cgi-bin/articles.cgi?id=1067 Шоколадные музеи мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215081317/http://tourism.tut.by/cgi-bin/articles.cgi?id=1067 |date=2011-02-15 }}</ref> — мәҫәлән, Кёльн, Брюгге музе!ҙары. [[Владимир өлкәһе]] Покров ҡалаһында донъяла берҙән бер шоколад музейы бар. Монумент ҡулына шоколад тотҡан әкиәт феяһы образында эшләнгән. Һәйкәл 2009 йылдың 1 июлендә Покров шоколад музейы ҡаршыһында асылған. Һәйкәл Крафт Фудс компанияһының Рәсәйҙәге эшмәкәрлегенең 15 йыллығы айҡанлы ҡуйыла. [[Файл:Chocolate house in Tallinn (7954610070).jpg|thumb|left|150px|Шоколадтан яһалған скульптуралар]] Шоколад менән бер нисә рекорд ҡуйыу бәйләнгән: Торнтонс британ шоколад етештереү компанияһы киңлеге 4 метр, оҙонлоғо 4 метр, ауырлығы 6 тоннаға яҡын шоколад әҙерләп [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на керә. Был шоколадты компанияның 100 йыллығына әҙерләйҙәр, рекорд алған плитка 75 мең ғәҙәти шоколадҡа бәрәбәр була. Ошоғаса шоколад етештереүсе Grand Candy әрмән компанияһы рекордсмен булған, был компания үҙенең 10 йыллығына 4.41 тонна шоколад плиткаһы эшләгән. Был плитка 4 көн буйына эшләнә, уның оҙонлоғо 5.6 метр, киңлеге 2.75 метр, бейеклеге 25 см була. Италия кондитерҙарының да ошоға оҡшаған рекорды бар, улар 3.58 тонна шоколад плиткаһы әҙерләгән<ref>[http://news.arvo.ua/index.php?raz=4&id=6347 В Армении съели самую большую шоколадную плитку в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112313/http://news.arvo.ua/index.php?raz=4&id=6347 |date=2012-01-11 }}</ref>. [[Файл:0 Frameries - Chocolatier - Pâtisserie Godefroid (2).JPG|thumb| [[:commons:Category:Chocolate art|Шоколад сәнғәте]] оҫтаһы]] [[13 сентябрь|13 сентябрҙә]] [[Бөтә донъя шоколад көнө]] билдәләнә (International Chocolate Day)<ref>{{cite web|url=http://www.candy.org/?p=949|title=International Chocolate Day|publisher=Candy.org|accessdate=4 September 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTWN9xmP|archivedate=2012-10-17}}</ref>, 11 июль— World Chocolate Day (1995 йылдан француздар билдәләй<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2485/ Всемирный день шоколада — 11 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> был көндә Рәсәйҙәлә төрлө саралар үткәрелә<ref>[http://www.travel.ru/news/2009/07/09/172082.html Владивосток впервые отметит Всемирный день шоколада / Travel.Ru]</ref>); бынан тыш АҠШ-та шоколад көнөн [[7 июль]] һәм [[28 октябрь]] билдәләйҙәр. Шоколад төрлө байрамдарҙа бүләк урынына ҡулланыла, шулай уҡ [[Пасха]] байрамына шоколад йомортҡалар әҙерләнә. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 30 г шоколадта 140 килокалорий тупланған. * 37 г шоколадта уртаса 9 г май (калория буйынса 55 %) бар. * шоколад составында йөрәк һәм ҡан тамырҙары өсөн файҙалы ''флавонид'' матдәлере бар. Шуға охшаш матдәләр [[вино]] һәм [[виноград]]та бар. * Беҙҙең эраға тиклем 1200—1000 йылдарҙа [[Үҙәк Америка]]ла әсегән какао һутынан «шоколад пивоһы» әҙерләгәндәр<ref>[http://lenta.ru/news/2007/11/13/cocoa/ Lenta.ru «Археологи нашли следы древнего шоколадного пива» со ссылкой на журнал «Proceedings of the National Academy of Sciences»]</ref>. * Шоколад составында, күпселек хайуандар өсөн токсин (ағыу), теобромин бар. [[Бесәй]] һәм [[эт]]тәр өсөн үлемесле доза —200…300 мг/кг тоебромин. [[Ат]] һәм [[попугай]]ҙар ҙа был матдәге бик һиҙгер. [[Кеше]] [[организм]]ында метоболизм процесы бик тиҙ барғанлыктан, шоколадтан кеше ағыуланыуы осрағы теркәлмәгән. * [[11 июль]] — Бөтә донъя шоколад көнө (World Chocolate Day). * [[АҠШ]]-та шоколад йомортҡаһын һатып алыу мөмкин түгел. Был илдә аҙыҡ эсенә ашарға яраҡһыҙ әйбер һалыу тыйыла. * Япония студенттары экзамен алдынан Kit Kat шоколадын ашай. Был японса «китто кацу» («барыбер еңәсәҡһең») тигән һүҙгә оҡшаш. * Подсбамдағы диетология институты (DlfE) белдереүе буйынса көнөнә 6 г шоколад ашау гипертония сире хәүефлелеген 39 %-ҡа кәметә, инсульт һәм миокарда инфарктына яҡшы профилактика дауаһы булып тора<ref>[http://news.tut.by/health/165644.html Немецкие ученые подтвердили — шоколад продлевает жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610112433/http://news.tut.by/health/165644.html |date=2010-06-10 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commons|Chocolate}} * [http://www.mazpek.ru/tehnolog/art4-1-3.html Һүңғы өс быуатта шоколад тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703212253/http://www.mazpek.ru/tehnolog/art4-1-3.html |date=2009-07-03 }}{{ref-ru}} * [http://www.belkonditer.ru/sweets/chocolate/ Шоколад һәм шоколад изделиеләре квалификацияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007145012/http://www.belkonditer.ru/sweets/chocolate/ |date=2011-10-07 }}{{ref-ru}} * [http://www.chocolate.org Detailed drug information]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20100710081138/http://ppjournal.ru/topprikl/446-shoko-museums Шокалад музейҙары]{{ref-ru}} * [http://www.chocolady.com.ua/index.php?categoryID=23 Шоколад фигуралары]{{ref-ru}} [[Категория:Ашау-эсеү]] [[Категория:Шоколад| ]] 2vd4ed4o3vqnt6aoakq5jhljdl5tbbu Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры 0 7271 1310061 1307386 2026-11-10T18:39:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310061 wikitext text/x-wiki {{карточка театра |название = И.Йомағолов ис. Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры |Прежние названия = |основан = 7.04.1991 |Художественный руководитель= Айҙар Зарипов |Главный режиссёр = Зиннур Сөләймәнов |Главный балетмейстер = |Главный хормейстер = |сайт = http://www.str-teatr.ru/ |фото = Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры.jpg |размер = |подпись = |Commons = }} '''Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры''' — [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында эшләп килгән башҡорт драма [[театр]]ы. Театрҙың рәсми асылған көнө — тәүге спектакль күрһәтелгән көн — [[1991 йыл]]дың [[7 апрель|7 апреле]]<ref name="Стәрлетамаҡ театры">[http://www.mknprb.ru/?part_id=313&news_id=164 Сайт министерства культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113140622/http://www.mknprb.ru/?part_id=313&news_id=164 |date=2012-01-13 }}</ref>. Театрҙың беренсе художество етәксеһе — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты [[Гөлдәр Ильясова]]. [[Файл:Театр-концерт берләшмәһе.jpg|мини|Театр-концерт_берләшмәһе]] == Театр тарихы == ХХ быуаттың 90-сы йылдарында күп кенә Рәсәй ҡалаларында театрҙар һәм башҡа мәҙәниәт учреждениелары ябылған осорҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында яңы мәҙәниәт усағы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры барлыҡҡа килә. «Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияһын» ҡабул итеү республиканың мәҙәниәт һәм театр сәнғәте үҫешендә яңы һулыш өсөн ҙур мөмкинлектәр аса һәм уның тәүге ҡарлуғасы булып Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт драма театрын асыу тора. Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры үҙ тарихында бер нисә тапҡыр үҙгәрештәр кисерә, бер структуранан икенсеһенә күсерелә, әммә исеме үҙгәрһә лә, театрҙың үҙ йөҙө, үҙ булмышы үҙгәрешһеҙ ҡала. * 1990 йылда «САММИ» (актёрҙар, менеджерҙар, меценаттар, инллектулдар союзы) театр-мәҙәни берекмә составында ''Башҡорт театр-студияһы'' булараҡ булдырыла; * 1991 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡалаһы Театраль берекмәһе составындағы ''Башҡорт драма театры''; * 2002 йылдан — ''Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры''; * 2013 йылдан — Стәрлетамаҡ театраль-концерт берләшмәһе составында Стәрләтамаҡ дәүләт филармонияһы менән бер рәттән үҙаллы берекмә. * 2022 йылдың октябрендә Стәрлетамаҡ Башҡорт Драма театрына Илшат Йомағолов исеме бирелде.<ref>https://sgtko.ru/novosti/bashkirskomu-dramaticheskomu-teatru-prisvoeno-imja-ilshata-jumagulova/ СДТКБ рәсми сайтынан</ref><ref>https://resbash.ru/news/kultura/2022-10-04/bashdramteatru-v-sterlitamake-budet-prisvoeno-imya-ilshata-yumagulova-2976537 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221023184805/https://resbash.ru/news/kultura/2022-10-04/bashdramteatru-v-sterlitamake-budet-prisvoeno-imya-ilshata-yumagulova-2976537 |date=2022-10-23 }} "Республика Башкортостан" гәзите сайтынан</ref> 1990 йылдың 1 декабрендә «САММИ» театр-мәҙәни берекмәһе базаһында Башҡорт театр-студияһы булдырыла. Уны асыуҙа ул ваҡыттағы республика мәҙәниәт министры [[Әминев Салауат Хөрмәт улы|Салауат Әминев]] һәм [[Әхмәтов Спартак Ғәли улы|Спартак Әхмәтов]], Марат Рәжәпов йөҙөндә Стәрлетамаҡ ҡалаһы етәкселеге ҙур роль уйнайҙар. Ҡалала башҡорт театрын булдырыу идеяһы менән Стәрлетамаҡ урыҫ театрының ул ваҡыттағы директоры Анатолий Полянкин (хәҙер А. Райкин исемендәге «Сатирикон» Рәсәй дәүләт театры директоры) һәм шулай уҡ режиссёр, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[Гөлдәр Ильясова]] һәм БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы [[Илшат Йомағолов]] сығалар. Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинетының ҡарарына ярашлы «САММИ» Дәүләт театраль берекмәһе 2002 йылдың 1 июленән дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры итеп үҙгәртелә<ref name="Республиканские порталы">Государственное бюджетное учреждение культуры и искусства Республики Башкортостан Стерлитамакское государственное театрально — концертное объединение</ref>. Театр директоры итеп Солтанғолов Венер Мостафа улы тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 19 июнендәге 755-р-һанлы ҡарарына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт бюджет учреждениеһы булараҡ Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берекмәһе ойошторола<ref name="Республиканские порталы" />. Әлеге берләшмәгә Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры һәм [[Стәрлетамаҡ филармонияһы]] структуралары берләштерелә (ГБУКИ РБ СГТКО). Берләшмә директоры итеп Ишмуллин Ринат Исҡужа улы тәғәйенләнә. Башҡорт театрының рәсми рәүештә асылыу датаһы — 1991 йылдың 7 апреле. Был көндө Дулат Исәбәковтың пьесаһы буйынса «Көтөр кешем бар минең» («Вариҫтар») исемле спектакль премьераһы үткәрелә. [[Файл:Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берләшмәһе.jpg|мини|Стәрлетамаҡ_дәүләт_театр-концерт_берләшмәһе]] == Театр репертуары == Театр репертуары дүрт кардиналь йүнәлештә ойошторола — милли классика, сит ил, урыҫ һәм заманса пьеса. '''Тәүге спектаклдәр''' * Д. Исәбәков «Көтөр кешем бар минең» (реж. Ильясова, 1991) * Н. Коляда «Мурлин Мурло» (реж. Г. Ильясова, 1992) * Р. Ҡол-Дәүләт «Бермуд өсмөйөшө» (реж. А. Йыһаншин) * Р. Солтангәрәев «Теге донъя, был донъя» (реж. Г. Ильясова) * И. Йомағолов «Буш сәңгелдәк» * Ф. Бүләков «Мөхәббәт ҡарағы» * Ф. Бүләков «Онотолған доға» (реж. Г. Ильясова, 1994) * Б. Гаврилов «Ҡабул ит уларҙы, Шамбала!» («Прими их, Шамбала!») (реж. Г. Ильясова, 1993) * Ғ. Шафиҡов «Мәмерйә»(реж. Г. Ильясова, 1995) * И. Садыҡов «Хужа Насретдиндың биш ҡатыны» (реж. М.Хәмид; репертуарҙа 13 йыл) * Х. Ниязи «Һөйәркәмә кисен барам» * У. Шекспир «Король Ричард III» Ҡуйыусы рәссам — А. Л.‑Х.Гиляжев, М. С. Шнейдерман; костюмдар буйынса рәссам — С. Г. Аслаева; музыканттар — И. В. Лебедев, Р. М.Хәсәнов, И. М.Хәлилов; хореографтар — Х. А. Ишбирҙин, А. А. Туғанова, И. Н. Филиппова йәлеп ителә. '''1990-сы йылдар (аҙағы) * Ә. Дилмөхәмәтова «Йософ һәм Алмаҡай», әкиәт * Р. Кинйәбаев «Айғырыңды үтескә бир!», комедия (реж.Ә. Әхмәҙуллин) * Р. Кинйәбаев «Гүргә инер сер ине» * Т. Ғарипова «Ямғыр көткәндә» * Н. Иҫәнбәт «Һижрәт» * В. Гуркин «Алтылағы — алтмышта» («Кадриль»)(реж. Г. Ильясова) * А. Гельман «Осрашыу» («Скамейка») * Т. Уильямс «Роза тамғаһы» (реж. Г. Ильясова) '''2000 — 2010-сы йылдар''' * Т. Миңнуллин «Диләфрүзгә дүрт кейәү»(реж. К. Исламғолова, 2000) * Н. Ғәйетбай «Ҡыҙҙар, ишек асығыҙ!» * Н. Асанбаев «Күктән төшкән бәхет», драма (реж. Ф. Бүләков, 2004) * М. Кәрим «Ҡыҙ урлау» * М. Буранғолов «Шәүрәкәй» * Ж.-Б. Мольер «Скапендың мутлыҡтары» («Проделки Скапена») (реж. Г. Ильясова) * Ж.-Б. Мольер «Тартюф» * Д. Патрик «Был ҡарсыҡты нисек кәңкәйтергә?» («Как пришить эту старуху?», И. Йомағолов тәрж., реж. Г. Ильясова) * К. Чандра «Бер мөхәббәт — мең ғашиҡ»(реж. Ф. Бәкеров) * В. Жеребцов «Мин һине бер кемгә лә бирмәйем» («Я тебя никому не отдам») (реж. Ю. Синин) * Д. Гурьянов «Ҡолағымда диңгеҙ шаулауы» («Запах лёгкого загара») * З. Муллағәлиева «Тылсымлы сүлмәк» (реж. З. Сөләймәнов) * З. Сөләймәнов «Ки-ки-ри-күк, мин киләм!», әкиәт (реж. З. Сөләймәнов, 2004) * Ф. Бүләков «Ҡатын-ҡыҙҙың ҡырҡ сырағы», драма (реж.) * Р. Саянов «Смешной Аладдин» (реж. З. Сөләймәнов) * З. Сөләймәнов «Бойся равнодушия», социаль драма (реж. З. Сөләймәнов, 2008) * Х. Ирғәлин «Инә бүре ҡарғышы», трагедия (реж. Г. Ильясова) * Ә. Дилмөхәмәтова, И. Дилмөхәмәтов «Ҡаһым түрә», эпик драма (реж. Ә. Әхмәҙуллин) * М. Шаханов «Упҡын ситендә», драма, («Сыңғыҙхандың сере», Т. Ғәниева тәрж., реж. К. Юлдашев, 2003) * З. Сөләймәнов «Африка ҡунағы», әкиәт (реж. З. Сөләймәнов, 2005) * А. Хөсәйенов «Бәндәбикә һәм Ерәнсә сәсән», ғибрәт (реж. Г. Ильясова, 2004) * Р. Кинйәбаев «Ә Торатау һаман тора…», моңһоу комедия (реж. Г. Ильясова) * Н. Ғәйетбаев «Һатам! Иремде һатам!», комедия (реж. И. Валеев,); * Ф. Бүләков «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме», трагикомедия (реж. А. Йыһаншин, 2008) * Ф. Бүләков «Мәскәү-Васютки», драма (реж. А. Йыһаншин, 2009) * Э. Яһудин «Китмәҫкә килгән ҡошом», комедия (реж. И. Валиев, 2016); Ҡуйыусы рәссам — А. Л.-Х. Гиляжев, Т. Г. Еникеев, А. В. Нестеров, Л. Ф. Сөләймәнова, Д. П. Хильченко; музыка — Н. А. Даутов, У. М.Иҙелбаев, Р. Р.Сәғитов, С. Л.Сәсәснбаев; хореография — В. В. Астахова, Гөлдәр һәм Рафаил Ишмаковтар, Э. М. Даутова һәм башҡалар. '''2010 йылдан''' * К. Аҡбашев «Ут күршеләр» (реж. Ф. Бәкеров, 2011) * М. Бураҡаева «Мин һайлаған яҙмыш» (реж. А. Йыһаншин, 2011) * Б. Бикбай «Ҡоҙаса», музыкаль комедия (реж. А. Йыһаншин, 2012); * М. Фәйзи «Аҫылйәр», музыкаль комедия (реж. А. Йыһаншин, 2013); * А. Камю «Калигула» (реж. А. Йыһаншин, 2014) * Т. Миңнулин «Ай булмаһа, йондоҙ бар…», драма (реж. А. Йыһаншин, 2014); * Б. Васильев «Ә таңдар бында тыныс…», драма (реж. Ф.Кәримов, 2015); * И. Абдуллин «Тиле йәшлек», романтик комедия (реж. З. Сөләймәнов, 2015); * Н. Птушкина «Аҙашҡан ҡунаҡ», комедия (реж. И. Валиев, 2016?); * Н. Шор «Приключения с огнем», әкиәт (реж. Ю. Саубанова, 2016); * В. Сигарев «Чума XXIвека@zhizni.NET», драма (реж. А. Зарипов, 2016); * Ф. Г. Лорка «Бернарда Альба йорто», драма (реж. З. Сөләймәнов, 2016); * М. Фәйзи «Ғәлиәбаныу», музыкаль комедия (реж. Н. Ирсаева, 2016); * И. Йомағолов «Һөйәрҙәргә ҡапҡан», комедия (реж. А. Зарипов, 2017); * Р. Наҙарғолова «Ҡоҙағый», драма (Г. Ильясова, 2017) * М. Ҡунафин «Люксембургҡа барып ҡайтҡансы…», фантасмагория (реж. А. Зарипов, 2017); * Д. Сәлихов «Ҡатын түгел — аждаһа!», комедия (реж. И. Валиев, 2017); * М. Кәрим «Өс таған», драма (реж. А. Федоров, 2017); * В. Н. Гоголь «Көйһөҙ кейәү», комедия (реж. М.Соколов, 2017); * В. Жуковский «Сказка о купце и его работнике Балде», әкиәт (реж. А. Зарипов, 2017); * С. Астраханцев «Маленькая история о Маленьком Муке», әкиәт; * Р. Кинйәбаев «Аһ, ошо ғашиҡтарҙы…», драма (реж. Г. Ильясова, 2018); * В. Константинов, Б.Рацер «Ҡарауыл! Атай өйләнә!», комедия (реж. М. Күлбаев, 2018); * М. Буранғолов «Буранғолов. Ашҡаҙар», драма, (реж. З. Сөләймәнов, 2018); * М. Задорнов «Килдең, киттең, хуш, байғош», комедия (реж. А. Зарипов, 2019); * С. Ильясов «Биғылый» (Беглый), реаль тарих (реж. А. Әбүшахманов, 2019); * «По колено в золоте, по локоть в серебре», әкиәт (реж. А. Зарипов, 2018);; * А. Хәкимов «Ҡуштирәк», бер мәл ауылда, (реж. А. Зарипов, 2019); * М. Кәрим «Ҡыҙ урлау», комедия (реж. Р. Хәкимов, 2019); * В. Шукшин «Атты ектем, айға осам» (реж. Э. Двинских (Мәскәү), 2019); * М. Кәрим «Ай тотолған төндә», трагедия (реж. С. Потапов (Яҡутстан), 2019); * З. Сөләймәнов «Алдар и царевна Несмеяна», әкиәт (реж. З. Сөләймәнов, 2019) * Н. Блок «#КирапростиАртема», йәштәр өсөн пьеса (реж. З. Сөләймәнов, 2019) Ҡуйыусы рәссамдар — Ҡ. Чораев, Л. Сөләймәнова, Г. Скоморохов (Мәскәү), Э. Әсәҙуллина; костюмдар буйынса рәссам — Н. Юганова, С. Г. Аслаева, В. Хайзрахманова; музыкаль биҙәлеш — С. Сәсәнбаев, У. Иҙелбаев, И. Яхин, В. Ғафаров; хореография — С. Асҡарова, И. Филиппова, А. Дорн, Д. Амангилдина. ==== Актёрҙар составы ==== Үҙаллы асылған Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрҙың художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреат Гөлдәр Ильясова һәм күренекле башҡорт актёры һәм драматургы Илшат Йомағолов артистар туплай башлай. Иң тәүгеләрҙән булып театрға эшкә хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Кинйәбикә Исламғолова һәм Рауил һәм Рәфиға Ғәлиндар, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Таһир Исҡәндәров киләләр<ref name="Стәрлетамаҡ театры" />. Артистар труппаһы Филарит һәм Ниса Бәкеровтар, Илһам һәм Физалиә Рахимовтар, А. Р.Хөсәйенов, Х. Г. Яруллин, Азамат һәм Зөлфиә Хәлиловтар иҫәбенә тулыландырыла — улар тәүгеләрҙән булып яңы театрға үҙ өлөшөн индергән шәхестәр. 1990-сы йылдар аҙағында актёрҙар составына А. К.Әхмәҙуллин, Ф. Я.Ғөбәйҙуллина, Ш. И. Дилмөхәмәтова, А. Ш. Зөбәйҙуллина, Р. Х. Ҡоҙашева, Ә.Ҡ. Йәнбәков һәм башҡалар инә. 2000-сы йылдарҙың башында И. И. Баймырҙин, З. Ф. Сөләймәнов, А. Ф. Вилданова, А. Х.Шәһиев киләләр. Артистар сафтары Ю. А. Ғәләүетдинова, М. М. Зөбәйеров, А. С. Ишмөхәмәтов, Р. Я. Сынбулатов, А. Я. Туҡтаров кеүек һәләтле артистар менән тулыландырыла. Бөгөнгө көндә театр үҙенең профессиональ актёрҙар составы менән дан тота. Бында республикала киң билдәлелек яулаған сәхнә оҫталары ижад итә — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары — Рафиға һәм Рауил Галидар, Ниса Бәкерова, Физалиә Рәхимова, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары — Илһам Рәхимов, Зөлфиә Хәлилова, Фәим Әхмәтйәнов, Ләйсән Каримова, Илфир Баймырҙин. Ижади традицияларҙы талантлы драма артистары дауам итә — Резеда Әмәкәсова, Рафиҡ Хәсәнов, Айгөл Зөбәйҙуллина, Гөлнара Йәрмеева, Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина, Илгиз Әҡимбәтов, Таһир Фәтҡуллин, Зиләрә Юлтаева, Марат Зөбәйеров, Гөлъемеш Ибраһимова, Әлиә Зарипова, Рәсил Сынбулатов, Ҡәҙриә Акбаева һәм башҡалар<ref name="Республиканские порталы" />. Театр сәнғәтен һөйөүселәрен йәлеп итеү маҡсатында театр Башҡорт республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт институты менән тығыҙ бәйләнештәр булдырған. Театр сәхнә тормошона үҙ ғүмерен бағышлаған, тамашасы һөйөүен яулаған талантлы актёрҙарҙы иҫтән сығармай, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары [[Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы|Филарит Бәкеров]], [[Яруллин Хәмит Ғатаулла улы|Хәмит Яруллин]], [[Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы|Әсғәт Йәнбәков]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары Рәмзиә Ҡоҙашева, Илдар Сафин Һәм [[Хәлилов Азамат Самат улы|Азамат Хәлилов]]тарға арналған Хәтер кисәләрен даими үткәреп тора. Милли театры үҫеше өсөн актёр һәм драматург Илшат Йомағоловтың өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Төрлө йылдарҙа театрҙа уның пьесалары буйынса спектаклдәр ҡуйылды («Буш сәңгелдәк», «Һине юғалтҡым килмәй» «Һөйәрҙәргә ҡапҡан» һәм башҡалар). == Театрҙың ҡаҙаныштары. Фестивалдәр, конкурстар == Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт театрына 2016 йылда 25 йыл тулды. Ошо арауыҡта театр Башҡортостан Республикаһының танылған профессиональ театрҙарының береһе булып китә. Үҙенең уникаллеге арҡаһында театр тамашасылар һөйөүен яуланы, республиканың театр һөйөүселәре яғынан ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы. Театр — күп кенә республика һәм халыҡ-ара конкурстары һәм фестивалдәре лауреаты. * 1994 йыл — «Театраль яҙы» республика фестивалендә Флорид Буляковтың пьесаһы буйынса ҡуйылған «Онотолған доға» спектакле Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була; * 1999 йыл «Андижан яҙы» фестивалендә (Үзбәкстан Республикаһы) ижади коллективтың сәхнә сәнғәте ҙур баһа ала; * 2002 йыл — Халыҡ-ара «Театр сәнғәте аша үҙ-ара аңлашыу күперҙәре» (Ҡыргыҙстан Республикаһы) фестивалендә ҡатнаша; * 2003, 2005 йылдар «Театраль яҙы» фестивалендә, 2004 йылда «Башҡортостандың бәләкәй ҡалалары театрҙары» фестивалендә ҡатнашыу коллективҡа ҙур уңыштар алып килә; * 2008 йыл — «Колонсак» республика балалар спектаклдәре фестивалендә театр Илшат Йомағолов әкиәте буйынса ҡуйылған «Тылсымлы моң» спектакле Гран-приға лайыҡ була; * 2008 йылдың декабрендә театр «Белоруссияла Башҡортостан мәҙәниәте көндәрендә» республика исеменән сығыш яһай; * 2009 йыл — «Театраль яҙы» республика фестивалендә Флорид Бүләковтың пьесаһы буйынса ҡуйылған «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме» спектакле (реж. А. Йыһаншин) «Өмөт», «Иң яҡшы сценография», «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роль» номинацияларҙа еңеү яулай; * 2009 йыл — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең 90 йәшенә арналаған республика фестивалендә «Ҡыҙ урлау» комедияһы дипломға лайыҡ була (Өфө ҡалаһы); * 2009 йыл — «Наурыҙ» Халыҡ-ара фестивалендә (Стамбул, Анкара ҡалалры, Төркиә) I һәм II дәрәжә дипломына лайыҡ була; * 2010 йыл — «Мең тын алыш — бер тауыш» III Халыҡ-ара төрки халыҡтарының театраль фестивалендә (Конья ҡалаһы, Төркиә) М. Бураҡаеваның «Үҙем һайлаған яҙмыш» спектакле дипломға лайыҡ була (Конья ҡалаһы, Төркиә)<ref name="Стәрлетамаҡ театры" />; * 2010 йыл — Башҡорт драматургияһы республика фестивалендә Флорид Бүләковтың пьесаһы буйынса «Мәскәү-Васютки» спектакле (реж. А. Йыһаншин) Гран-приға лайыҡ була һәм дүрт номинацияла еңеү яулай: «Иң яҡшы драматургия», «Иң яҡшы режиссура», «Иң яҡшы сценография», «Иң яҡшы актёр дуэты»<ref name="Стәрлетамаҡ театры" />; * 2011 йыл — III Бөтә Рәсәй «Ремесло» йәш режиссура фестивалдендә «Мәскәү-Васютки» спектакле «Иң яҡшы спектакль» тип таныла; * 2011 йыл — «Төрки халыҡтарҙың мәҙәни мираҫы» халыҡ-ара фәнни конференцияһы һәм фестивалендә ҡатнаша (Ашхабад ҡалаһы, Төркмәнстан); * 2011 йыл — Хужа Насретдин исемендәге халыҡ-ара төрки халыҡтары театраль фестивале (Төркиә, 2011) * 2012 йыл — «Мәскәү-Васютки спектакле» V Халыҡ-ара төрки телле театрҙар «Туғанлык» фестивалендә Гран-приға лайыҡ була; * 2012 йыл — «Исабәков донъяһы» халыҡ-ара театраль фестивалендә «Апай» спектакле (реж. З. Сөләймәнов) менән сығыш яһай (Ҡаҙағстан, 2012); * 2012 йыл «Веселая кулиса» Республика фестивалендә I урын яулай; * 2013 йыл — З. Сөләймәновтың «Бойся равнодушия» пьесаһы буйынса спектакль Башҡортостан Республикаһында наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Федераль хеҙмәте идаралығының почетлы грамотаһы менән бүләкләнә<ref name="Республиканские порталы" />; * 2019 йыл — «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивалендә М. Кәрим әҙәре буйынса ҡуйылған «Өс таған» спектакле Гран-приға лайыҡ булды һәм өс номинация буйынса еңеүсе тип табылды — «Иң яҡшы спектакль» (режиссёр А. Федоров), «Иң яҡшы сценография» (А. Федоров, Л. Сөләймәнова); «Иң яҡшы икенсе пландағы ҡатын-ҡыҙ роле» (Ниса Бәкерова); * 2019 йыл — XIV халыҡ-ара «Наурыҙ» төрки халыҡтары театр фестивалендә «Өс таған» спектакле менән уңышлы сығыш яһай (Ҡаҙан). Театр ижады менән [[Санкт-Петербург]], [[Силәбе]], [[Екатеринбург]], [[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]], [[Яр Саллы]], [[Златоуст]], [[Мейәс]], [[Ырымбур]], [[Орск]] тамашасылары яҡшы таныш. Ижади труппалар [[Франция]], [[Япония]], [[Бельгия]],[[Төркиә]] һәм башҡа яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә гастролдә булды. === Художество етәкселәре һәм режиссёрҙары === * Г. М. Ильясова (1990—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе һәм баш режиссёры) * А. Н. Зиганшин (2009 — баш режиссёр, в 2012—2014 — художество етәксеһе) * А. Зарипов (баш режиссёр, 2018 йылдан — художество етәксеһе) * З. Ф. Сөләймәнов (ҡуйыусы режиссёр, 2018 йылдан — баш режиссёр) === Директорҙары === * А. Е. Полянкин (1990—1992) * Ф. К. Үтәғолов (1992) * А. Р. Хөсәйенов (1992—1996) * В. М. Солтанғолов (2002—2004) * Ф. Ә. Сөләймәнов (ваҡытлыса вазифаны башҡарыусы; 2005), * Т. Т. Исҡәндәров (2006—2012), * Р. И. Ишмуллин (2013), * Ғ. Л. Һәйетҡолов (2014—2015) * Х. З. Әбдрәхимов (2016 йылдан) == Театр киностудияһы == «Күңелле йәшәйбеҙ» телевизион проекты авторы — кинорежиссёр ''Руслан Юлтаев''. Актёрҙар Башҡортостан халҡына «Күңелле йәшәйбеҙ» юмористик тележурналы аша киң аудиторияға билдәле<ref name="Республиканские порталы" />. Аҙна һайын БСТ каналынан күрһәтелгән юмористик тележурналдан тыш, театр актёрҙары халыҡҡа театр киностудияһында төшөрөлгән нәфис фильмдарҙағы тормошсан ролдәре аша таныш: «Бәхет ҡошо», «Сируси», «Күршеләр» күп сериялы фильмдар, Бөйөк Еңеүгә арналған ҡыҫҡа метражлы фильмдар — «Өс хат» һәм «Внеклассный урок». «Өс хат» фильмын «Башҡортостан» киностудияһы Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берләшмәһе ярҙамында ижад итте. Шулай уҡ театр актёрҙары «Башҡортостан» киностудияһы төшөргән фильмдарҙа әүҙем ҡатнаша («Ике күрше», «Беренсе республика» һәм башҡалар). === Фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнышыу === ''«Өс хат» күп кенә халыҡ-ара кинофестивалдәре лауреаты: '' * XXI Халыҡ-ара «Радонеж» кино һәм телепрограммалар фестивале (Мәскәү ҡалаһы) «Уйын фильмы өсөн жюри махсус жюри призы»<ref>[https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ Фильм «Три письма» киностудии «Башкортостан» получил приз международного кинофестиваля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609094238/https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ |date=2019-06-09 }}</ref> * XXV Халыҡ-ара «Золотой Витязь» Кинофорумы (Севастополь ҡалаһы) — уйын тулы метражлы фильмы номинацияһында «Актёр ансамбле өсөн диплом»; * XIII Халыҡ-ара «Лучезарный ангел» кинофестивале (Мәскәү ҡалаһы) — «Милли кинематографты үҫтереү өсөн» Махсус жюри Дипломы * VI Йәштәр халыҡ-ара «Свет миру» кинофестивале (Тутаев, Рыбинск, Ярославль, Углич, Переславль-Залесский ҡалалары) — «1 дәрәжә Диплом» һәм «Махсус жюри призы»; * IV Бөтә Рәсәй «SKEY-CINEMA» кинофестивале (Тамбов ҡалаһы) — «Лучший полнометражный фильм»; * «КИНОГЛАЗ-2016» кинофестивале (Серпухов ҡалаһы) — Уйын кино номинацияһында «III дәрәдә Диплом»; * IV Халыҡ-ара «Защитники Отечества» патриотик кино фестивале (Ҡаҙан ҡалыһы) — «Оригиналь жанр сиселеше өсөн» Махсус жюри призы; * VIII «За!» кинофестивале (Силәбе ҡалаһы) — «Иң яҡшы сценарий эше өсөн»; * Халыҡ-ара «MEDIAWAVE» кино һәм музыка фестивале (Венгрия); * XIII Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фестивале (Мәскәү өлкәһе, Волокамск ҡалаһы); * III ҡыҫҡа метражлы фильмдар «Перерыв на кино» фестивале (Санкт-Петербург ҡалаһы) — Гран-при, 10 Европа илдәре буйынса «2017 — Европа гастролдәрендә» ҡатнашыусы; * XXV Халыҡ-ара «Алые паруса» балалар кинофестивале (Ҡырым, «Артек») — Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм; * IX Чебоксар Халыҡ-ара кинофестиваль (Чебоксар ҡалаһы); * II Халыҡ-ара «Көмөш Акбузат» милли һәм этник кино фестивале (Өфө ҡалаһы); * I Бөтә Рәсәй «Моё отечество» кинофестивале (Череповец ҡалаһы); * XXII Халыҡ-ара «Кино детям» фестивале (Һамар ҡалаһы) — ; * II Бөтә Сыуаш «АСАМ» кинофестивале (Чебоксар ҡалаһы) — «Халыҡтарҙы өйрәнеүҙә кино йоғонтоһо» — «Төрки кино» конкурстан тыш программа<ref>[https://vk.com/tko_sterlitamak?w=wall-152618761_4540] Фильм ТРИ ПИСЬМА лауреат многих международных кинофестивалей</ref>. ''«Внеклассный урок» фильмы халыҡ-ара кинофестивалдәре лауреаты'' * XXV Халыҡ-ара «Алые паруса Артека» балалар кинофестивале (Ҡырым, Артек) — «Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильмы» номинацияһында еңеүсе<ref>[https://shubino-video.ru/2018/10/26/vneklassnyiy-urok/ Внеклассный урок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609120700/https://shubino-video.ru/2018/10/26/vneklassnyiy-urok/ |date=2019-06-09 }}</ref> * Халыҡ-ара «SKEY-CINEMA» кинофестивале (Мәскәү ҡалаһы) — Иң яҡшы тулы метражлы фильм * V Халыҡ-ара «Ноль плюс» кинофестивале (Төмән ҡалаһы) — Региональ тулы метражлы фильмы Рәсәй махсус конкурсы номинацияһында Иң яҡшы фильм * X «Золотые аплодисменты!» кинофестивале (Силәбе ҡалаһы) — Иң яҡшы тулы метражлы фильм<ref>https://vk.com/tko_sterlitamak?w=wall-152618761_4532 Внеклассный урок БСТ-ла</ref> == Былар ҡыҙыҡлы == * 1919 йылда Стәрлетамаҡта Башҡорт драма театры барлыҡҡа килә. Театр билдәле фольклорсы һәм драматург Мөхәмәтша Буранғоловтың «Ашҡаҙар» пьеса буйынса ҡуйылған спектакль менән асыла. Өс йылдан әлеге театр Өфөгә күсә. 2019 йылдың ноябрендә М. Буранғоловтың 130 йыллығына, Башҡортостан Республикаһының һәм беренсе башҡорт театрының 100 йыллығына Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә ҡабаттан «Ашҡаҙар» пьесаһы ҡуйыла (сәхнә версияһы Г. Саламатова, реж. З. Сөләймәнов). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mknprb.ru/?part_id=313&news_id=164 Сайт министерства культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113140622/http://www.mknprb.ru/?part_id=313&news_id=164 |date=2012-01-13 }} * [https://vk.com/tko_sterlitamak Стерлитамакское театрально-концертное объединение] * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12905-st-rletama-bash-ort-drama-teatry СТӘРЛЕТАМАҠ БАШҠОРТ ДРАМА ТЕАТРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608065353/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12905-st-rletama-bash-ort-drama-teatry |date=2019-06-08 }} * [https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ Фильм «Три письма» киностудии «Башкортостан» получил приз международного кинофестиваля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609094238/https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ |date=2019-06-09 }} * [https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/716/ Государственное бюджетное учреждение культуры и искусства Республики Башкортостан Стерлитамакское государственное театрально — концертное объединение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609132543/https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/716/ |date=2019-06-09 }} {{Башҡортостан театрҙары}} [[Категория:Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] 7w4ku32e9175p8j8r46gtfb3fvxq4uy Сан-Паулу 0 7373 1309968 1301637 2026-11-10T12:16:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309968 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сан-Паулу''' (порт. Сан-Паулу (IPA) — [[Бразилия]]ның көньяҡ-көнсығышындағы ҡала, шул уҡ исемле штаттың баш ҡалаһы. [[Континент]]тың, [[Португал теле|португал телле]] общинаның һәм бөтә Көньяҡ ярымшарының, [[ил]] эсендә [[ҡала]]ларҙың иң күп [[халыҡ]]лыһы. Тиете йылғаһы үҙәнендә [[Атлантик океан|Атлантик]] океаны ярынан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала [[апостол Павел]] исемен йөрөтә, 1554 йылдың [[25 ғинуар]]ында (Изге Павел көнө) иезуиттар индейҙарҙың тораҡ пункты урынында нигеҙ һалған<ref>{{БРЭ|статья=Сан-Паулу|id=3533467|автор=Е. В. Баранчиков|том=29|страницы=364—366}}</ref>. Ҡала майҙаны 1523 км²<ref>{{por}}[http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm?c=5 «IBGE Área Territorial Oficial»], ''Orcamento e Gestão'', Accessed Sep 16 2006</ref> һәм халҡы 11,3 миллион кеше тәшкил итә (2011 йылға IBGE мәғлүмәттәре буйынса), был көнбайыш ярымшарҙа халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында тора. Ҡаланың [[архитектура]] образы төрлө дәүерҙәрҙең һәм стиль элементтарының ҡатнашмаһынан тора. Сан-Паулу ҡалаһында байтаҡ боронғо биналар, [[музей]]ҙар һәм сиркәүҙәр һаҡланған. Шул уҡ ваҡытта Сан-Паулу — иң заманса ҡалаларҙың береһе, уның төп өлөшө [[быяла]]нан һәм [[Металдар|металдан]] бик бейек (мәҫәлән, Паулиста авенидаһы), шул иҫәптән Бразилияла бейеклеге буйынса 11-се — Миранти-ду-Вали төҙөлгән. Стилдәрҙең бындай аралашыуы ят һәм яһалма булып күренмәй — киреһенсә, боронғо сиркәү хәҙерге иң заманса бина фонында ла гармониялы күренә ала. Гербтағы девиз: [[Латин теле|латинса]]: NON DVCOR DVCO — «Минең менән идара итмәйҙәр, ә мин идара итәм». === Ҡалаға нигеҙ һалыныу === Сан-Паулуға (ул саҡта Сан-Паулу-Кампус-ди-Пиратинга) 1554 йылдың [[25 ғинуар]]ында Мануэль да Нобрега һәм Жозе-де-Аншиета етәкселегендәге иезуит миссионерҙары төркөмө нигеҙ һала. Улар Колежиу-ди-Сан-Паоло-де-Пиратининга ({{lang-pt|Colégio de São Paulo de Piratininga}}) тип аталған урында тупи-гуарани индейҙарын католиктарға әйләндереү маҡсатында миссия булдыра. Ҡаласыҡ Серра-ду-Мар тау һырты итәгендә Тите йылғаһы буйында, ҡултыҡҡа ҡаратып порт ҡалаһы Сантус төҙөлә, көньяҡ-көнсығыш ярҙан [[көнбайыш]]тағы киң һәм уңдырышлы яйлаға сыҡҡан урында [[Тигеҙлектәр|тигеҙлек]]тә урынлашҡан, һуңынан был ерҙәр Сан-Паулу штаты биләмәһенә инә. XVII һәм XVIII быуаттарҙа үҙҙәрен бандейрант тип атаған [[сәйәхәтсе]]ләр төркөмө [[алтын]], [[Алмас (минерал)|алмас]], башҡа тәбиғи ресурстар һәм ҡолдар эҙләп [[Көньяҡ Америка]]ның урмандарын һәм яңы территорияларын киҫеп үтә. Улар тәү сиратта Бразилияның [[Тордесильяс килешеүе|Тордесильяс]] һыҙатынан [[көнбайыш]]тараҡ территория киңәйеүенә, шулай уҡ бик күп ҡиммәтле металдар һәм таш ятҡылыҡтарын асыу өсөн яуаплы булған тип иҫәпләнә. Хәҙер [[ҡала]]ла ҡала үҫешенә индергән өлөшөн билдәләүсе бер нисә һәйкәл бар, атап әйткәндә, Сан-Паулу ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе булған Монументу-ас-Бандейрас. Сан-Паулу рәсми рәүештә [[1711 йыл]]да ҡала статусын ала. XIX быуатта ҡала башлыса ҡәһүә экспортлау арҡаһында иҡтисади сәскә атыу осорона аяҡ баҫа, ҡәһүә күрше Сантос ҡалаһынан сит илдәргә ебәрелә. 1881 йылдан һуң дәүләткә һәм ҡалаларға [[Италия]], [[Португалия]], [[Испания]], [[Германия]] һәм башҡа илдәрҙән иммиграция башлана, иммигранттар яңы ерҙәргә йәлеп ителә һәм дәүләттең ғәйәт ҙур ҡәһүә плантацияларында эшләй. [[XX быуат]] башында ҡәһүә экспортлауҙан килгән килем ҡырҡа кәмей, был тәү сиратта донъя иҡтисади көрсөгө һәм хаҡтарҙың төшөүе менән бәйле. Һөҙөмтәлә урындағы эшҡыуарҙарҙың инвестициялар ағымы Сан-Паулу [[сәнәғәт]]ен үҫтереүгә йүнәлеш ала, ҡалаға, башлыса [[Италия]]нан, иммигранттарҙың яңы тулҡындары йәлеп ителә. Европалыларҙан тыш, ХХ быуаттың беренсе яртыһында ҡалаға күпләп япондар һәм [[ғәрәптәр]] күсеп килә. ХХ быуат дауамында ҡаланың сәскә атҡан иҡтисады Бразилияның [[Ярлылыҡ|ярлы]] төбәктәренән, бигерәк тә Төньяҡ-Көнсығыштан, бик күп иммигранттарҙы йәлеп итә. [[Файл:Monumento_à_Independência_04.JPG|слева|мини|Бойондороҡһоҙлоҡ Һәйкәле]] [[Файл:Domingos_Jorge_Velho.jpg|справа|мини|Билдәле бандейрант Вель Жоржи-да Домингус.]] [[Файл:Museu_Paulista.jpg|справа|мини|Сан-Паулу ҡалаһындағы Паулиста музейы [[1822 йыл]]да [[Бразилия]]ның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән урында төҙөлгән.]] Әммә [[XX быуат]] аҙағында Бразилияның башҡа ҡалалары менән конкуренция арҡаһында ҡайһы берҙә сәнәғәт компаниялары өсөн яҡшыраҡ [[һалым]] шарттары тәҡдим ителә, Сан-Паулуның төп хужалыҡ эшмәкәрлеге яйлап сәнәғәт йүнәлешен хеҙмәтләндереү өлкәһенә яраҡлаштырыла. Хәҙер ҡалала күп һанлы урындағы һәм халыҡ-ара банктарҙың, юридик фирмаларҙың, төрлө хеҙмәттәр тәҡдим иткән күп милләтле компанияларҙың һәм корпорацияларҙың офистары урынлашҡан. Тағы ла бер мөһим тарихи ваҡиға — Ларго Сан-Франсиску юридик мәктәбенә (хәҙер Сан-Паулу университетының факультеты) нигеҙ һалыу, ул, Ресифе юридик мәктәбе һәм Амазонас штатының Федераль университеты менән бергә, Бразилияла тәүге өс уҡыу йортоноң береһе була. Император указы менән [[1828 йыл]]дың [[1 март]]ында нигеҙ һалынған был уҡыу йорто, [[Бразилия империяһы]]на нигеҙ һалынғандан һуң юристарға һәм сәйәсмәндәргә ихтыяж артыу сәбәпле, тәүҙә монастырь бинаһында асыла. Бай бразилиялылар белем алыу, бигерәк тә юридик белем алыу маҡстында, йыш ҡына Европаға уҡталғанлыҡтан, император [[Педро I]] милли юридик мәктәп булдырырға кәрәк тигән ҡарар сығара. Бөтә илдән студенттар йәлеп ителә башлай, был ҡаланың богема элитаһын булдырыуҙа мөһим фактор булып тора. Ҡайһы бер иҡтисади проблемаларға ҡарамаҫтан, Сан-Паулу [[Латин Америкаһы]]ның эре бизнес-үҙәге булып ҡала. Агломерацияның ғәйәт ҙур баҙары (20 миллиондан ашыу кеше) сит ил компанияларын йәлеп итә. Халыҡ-ара сәнғәт биенналеһы (Bienal International de Arte) кеүек мәҙәни саралар арҡаһында, ҡала мәҙәни үҙәк булараҡ, бигерәк тә музыка һәм сәнғәт өлкәһендә, билдәлелек ала. [[Иҡтисад]] үҫеүе һәм [[экспорт]] яйлап ҡалала эшһеҙлек кимәлен кәметә бара, шулай уҡ урындағы яман билдәлелек алған енәйәтселек тә тиҙ кәмеүгә бара. Ҡаланың үҫеше күп өлкәләрҙә күренә, тарихи үҙәк дәүләт учреждениеларын һәм шәхси университеттарҙы йәлеп итә, бизнес структуралары Итайн Биби, Вила Олимпия һәм Беррини кеүек яңы өлкәләргә күсә. Эшлекле визиттар, һуңғы быуаттағы төп конкуренты [[Рио-де-Жанейро]]ға ҡарағанда, килеүселәрҙе Сан-Паулуға күберәк йәлеп итә. == Географияһы == [[Файл:Catedral_Sé.jpg|мини|Xx быуат уртаһында төҙөлгән Сан-Паулу соборы — донъялағы бер нисә заманса готика стилендәге бинаның береһе.]] [[Файл:Jardim_Paulista_bairro.jpg|мини|Сан-Паулу ҡалаһының иҫке үҙәге.]] === Урынлашыуы === Сан-Паулу Серра-ду-Мар составына ингән яҫы таулыҡта урынлашҡан, ул Серра-ду-Мар (португалса Serra do Mar). Ул үҙ сиратында [[Бразилия]] таулығы булараҡ билдәле булған ҙур төбәктең бер өлөшө булып тора. [[Атлантик океан]]дан ни бары 70 км ғына урынлашһа ла, яҫытаулыҡтың [[диңгеҙ]] кимәленән бейеклеге — 800 м. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ҡаланы Кәзәмөгөҙ тропигы киҫеп үтә. Ҡаланың иң бейек нөктәһе — Жарагуа тауы, ул бөтә штаттың , шулай уҡ Серра-да-Кантарейра һыртының иң бейек түбәһе. Район тектоник яҡтан бик тотороҡло, бында сейсмик әүҙемлек күҙәтелмәй. Тиете йылғаһы ҡасандыр ҡаланың төп сөсө һыу сығанағы һәм унда йәшәүселәрҙең ял итеү урыны булған. Әммә XX быуаттың икенсе яртыһында [[йылға]]ны сәнәғәт предприятиеларының, шулай уҡ Пиньейрус йылғаһының ҡушылдығы [[һыу]]ҙары бысрата. Ике йылғаны ла таҙартыу буйынса әүҙем программа тормошҡа ашырыла, уны Япония халыҡ-ара хеҙмәттәшлек банкы кеүек халыҡ-ара үҫеш банктары<ref>Brazilian Departamento de Águas e Energia Elétrica, {{Cite web|title=«International Competitive Bidding Tender Announcement»|url=http://www.daee.sp.gov.br/noticias/editais/Ing.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020425072335/http://www.daee.sp.gov.br/noticias/editais/Ing.PDF|archivedate=2002-04-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020425072335/http://www.daee.sp.gov.br/noticias/editais/Ing.PDF |date=2002-04-25 }}</ref>. финанслай. Ҡала эсендә [[судно]]<nowiki/>лар йөрөрлөк йылғалар юҡ, әммә Тиете йылғаһында, бигерәк тә көньяҡтараҡ һәм Парана йылғаһында һыу транспортының әһәмиәте арта бара, сөнки Тиете — Ла-Плата бассейнының бер өлөшө. Ҡалала тәбиғи күлдәр юҡ, әммә ике һыуһаҡлағыс, Гуарапиранга һәм Биллингс бар, улар [[электр]] [[энергия]]һы етештереү, сөсө һыуҙы һаҡлау һәм ҡала халҡын ял иттереү өсөн ҡулланыла. Флора киң япраҡлы мәңге йәшел үҫемлектәрҙән торған. Ҡалаға күп кенә үҫемлектәр индерелгән, сөнки йомшаҡ климат һәм яуым-төшөмдөң күплеге тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттәр төрҙәрен үҫтерергә мөмкинлек бирә, мәҫәлән, эвкалипт ултыртмалары күп таралған. === Климаты === Сан-Паулуҙа субэкваториаль климат тропик климатҡа күсә, декабрҙән февралгә тиклем ҡоро миҙгел һәм йылдың ҡалған көндәрендә ямғырҙар миҙгеле. Шуның менән бергә [[ямғыр]]ҙар миҙгелендә температура һирәк кенә 30 °C етә, ә ҡоро миҙгелгә йылы көндәр һәм һалҡын төндәр хас. Сан-Паулу түбән киңлектәрҙә урынлашыуына ҡарамаҫтан (Кәзәмөгөҙ тропигы киңлегендә тиерлек), көньяҡтан һалҡын һауа массаларының баҫып инеүе ваҡытында етди һыуытыуы мөмкин, хатта ҡар бураны ла була (рәсми рәүештә ул бер тапҡыр ғына, [[1918 йыл]]дың 25 июнендә теркәлә). Ямғырҙар ярайһы уҡ көслө, бигерәк тә йылы айҙарҙа, июль һәм [[август]] айҙарында улар бөтөнләй тиерлек булмай тиерлек. Сан-Паулуға ла, уның тирә-яғындағы диңгеҙ ярҙарына ла бер ҡасан да тропик циклондар эләкмәй, бер ҡасан да ҡойон булмай тиерлек. Һуңғы ваҡытта август, ҡышҡы ай булыуға ҡарамаҫтан, ҡоро һәм эҫе — [[температура]] ҡайһы берҙә 28 °C-ҡа етә. Был күренеште «веранико» (португалса — «бәләкәй йәй») тип атайҙар. {{Климат города |Город_род=Сан-Паулу |Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/83780.htm Погода и Климат], [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?refer=&s=8738&cityname=Sao-Paulo Weatherbase] | Янв_ср=22.8 | Янв_ср_осад=226 | Фев_ср=23.1 | Фев_ср_осад=213 | Мар_ср=22.4 | Мар_ср_осад=163 | Апр_ср=20.9 | Апр_ср_осад=68 | Май_ср=18.3 | Май_ср_осад=64 | Июн_ср=17.2 | Июн_ср_осад=50 | Июл_ср=16.6 | Июл_ср_осад=31 | Авг_ср=17.7 | Авг_ср_осад=29 | Сен_ср=18.0 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=19.7 | Окт_ср_осад=92 | Ноя_ср=20.9 | Ноя_ср_осад=108 | Дек_ср=21.9 | Дек_ср_осад=172 | Год_ср=20.0 | Год_ср_осад=1285 | Янв_ср_мин=20.0 | Янв_ср_макс=27.1 | Фев_ср_мин=20.2 | Фев_ср_макс=28.2 | Мар_ср_мин=20.0 | Мар_ср_макс=27.8 | Апр_ср_мин=18.6 | Апр_ср_макс=25.9 | Май_ср_мин=15.5 | Май_ср_макс=22.9 | Июн_ср_мин=14.5 | Июн_ср_макс=23.0 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.4 | Авг_ср_мин=14.3 | Авг_ср_макс=24.0 | Сен_ср_мин=15.2 | Сен_ср_макс=24.4 | Окт_ср_мин=16.5 | Окт_ср_макс=25.3 | Ноя_ср_мин=17.8 | Ноя_ср_макс=25.9 | Дек_ср_мин=18.9 | Дек_ср_макс=26.7 | Год_ср_мин=17.1 | Год_ср_макс=25.3 | Янв_а_макс=33 | Янв_а_мин=12 | Фев_а_макс=37 | Фев_а_мин=13 | Мар_а_макс=38 | Мар_а_мин=12 | Апр_а_макс=32 | Апр_а_мин=8 | Май_а_макс=29 | Май_а_мин=2 | Июн_а_макс=28 | Июн_а_мин=2 | Июл_а_макс=28 | Июл_а_мин=2 | Авг_а_макс=33 | Авг_а_мин=3 | Сен_а_макс=35 | Сен_а_мин=3 | Окт_а_макс=34 | Окт_а_мин=7 | Ноя_а_макс=35 | Ноя_а_мин=10 | Дек_а_макс=32 | Дек_а_мин=12 | Год_а_макс=38 | Год_а_мин=2 |}} === Агломерация === [[Файл:São_Paulo_satellite_image,_Landsat-5_2010-04-18.jpg|мини|Сан-Паулуның спутниктан төшөрөлгән һүрәте (үҙәктә), LandSat-5, 18-04-2010]] Сан-Паулу рәсми рәүештә «Grande São Paulo» («Ҙур Сан-Паулу») тип аталған ҙур агломерация составына инә. [[Агломерация]] составында 19 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 39 муниципалитет бар ([[2005 йыл]]ғы IBGE мәғлүмәттәре буйынса). Сан-Паулу бик киң булғанға күрә, уның агломерацияһын билдәләүҙең ике ысулы бар. Үҙенең «Дөйөм статистик зонаһы» (Comsecleto Mentolo Seanido) мәғлүмәттәре буйынса, ҙурлығы буйынса донъяла 29 миллион кеше<ref>[http://www.emplasa.sp.gov.br/metropoles/cme.asp Empresa Paulista de Planejamento Metropolitano S.A.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530135122/http://www.emplasa.sp.gov.br/metropoles/cme.asp |date=2007-05-30 }}</ref> йәшәгән икенсе ҡала. Ҙур Сан-Паулуның (Região Metropolitana de São Paulo) тарыраҡ билдәләмәһе — Кампинас, Байшада, Сантиста һәм башҡа күрше [[район]]дар индерелмәгән территория тип ҡарағанда; районда яҡынса 19,7 миллион кеше йәшәй (2006 йыл буйынса), был ҙурлығы буйынса донъяла бишенсе агломерация булып тора. === Ҡала райондары === [[Файл:Brooklin_².jpg|справа|мини|Сан-Паулу]] Сан-Паулу ҡалаһы субпрефектура (subprefeituras) тип аталған 31 ҡала округына бүленә. Һәр субпрефект бер нисә районға бүленә (күп осраҡта ике-өс район). Иң күп районлы субпрефектура — Си (португалса Subprefeitura da Sé), һигеҙ округлы тарихи-эшлекле үҙәктә урынлашҡан. Административ бүленеш менән бер рәттән, 2007 йылда мэр Жилберто Кассаб ойошторған географик радиаль бүленеш бар. Шулай итеп, ҡала ун районға бүленә (тарихи үҙәк, киңәйтелгән үҙәк, төньяҡ, көньяҡ, көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш), һәр береһенең үҙенә хас автобустары һәм урам яҙыуҙары бар. Был бүленештең субпрефектураларға һәм райондарға бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ, ҡайһы бер осраҡтарҙа бер үк өлкә ике йәки унан да күберәк географик өлкәгә ҡарауы ихтимал. Субпрефектура етәкселеге урынлашҡан районға ла, М’Бой-Миримдан башҡа, субпрефектураның исеме бирелә. {| class="toccolours" align="center" cellpadding="1" cellspacing="0" style="margin:1 1 1em 1em; text-align:center" |- ! colspan="8" align=left style="background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%" | Ҡаланың субпрефектуралары ! colspan="1" align=right style="background:lightgrey; padding-right:10px" | |- style="font-size:95%" ! width="2%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Атамаһы ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Майҙаны ! width="10%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Халҡы ! width="15%" style="background:white; text-align:center" | ! width="2%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Атамаһы ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Майҙаны ! width="10%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Халҡы |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 1 | align=left style="padding-left:5px" | '''Арикандува''' | align=left | 21,5 км² | | 266 838 ! align=center rowspan=20 style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black; border-right:1px solid black; border-left:1px solid black" |[[Файл:mapa sp.svg|250px]] | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 17 | align=left style="padding-left:5px" | '''Моока''' | align=left | 35,2 км² | | 305 436 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 2 | align=left style="padding-left:5px" | '''Бутантан''' | align=left | 56,1 км² | | 345 943 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 18 | align=left style="padding-left:5px" | '''Парельэйрус''' | align=left | 353,5 км² | | 110 909 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 3 | align=left style="padding-left:5px" | '''Кампу-Лимпу''' | align=left | 36,7 км² | | 508 607 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 19 | align=left style="padding-left:5px" | '''Пенья''' | align=left | 42,8 км² | | 472.247 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 4 | align=left style="padding-left:5px" | '''Капела-ду-Сокорру''' | align=left | 134,2 км² | | 561 071 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 20 | align=left style="padding-left:5px" | '''Перус''' | align=left | 57,2 км² | | 109.218 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 5 | align=left style="padding-left:5px" | '''Каза-Верди''' | align=left | 26,7 км² | | 313 176 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 21 | align=left style="padding-left:5px" | '''Пиньэйрус''' | align=left | 31,7 км² | | 270 798 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 6 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сидади-Адемар''' | align=left | 30,7 км² | | 370 759 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 22 | align=left style="padding-left:5px" | '''Пиритуба''' | align=left | 54,7 км² | | 390.083 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 7 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сидади-Тирадентис''' | align=left | 15 км² | | 248 762 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 23 | align=left style="padding-left:5px" | '''Се''' | align=left | 26,2 км² | | 373 160 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 8 | align=left style="padding-left:5px" | '''Эрмелину-Матараззу''' | align=left | 15,1 км² | | 204 315 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 24 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сантана''' | align=left | 34,7 км² | | 327 279 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 9 | align=left style="padding-left:5px" | '''Фрегезия-ду-О''' | align=left | 31,5 км² | | 391 403 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 25 | align=left style="padding-left:5px" | '''Жасанан/Тремембре''' | align=left | 64,1 km² | | 255 435 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 10 | align=left style="padding-left:5px" | '''Гуаянасис''' | align=left | 17,8 км² | | 283 162 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 26 | align=left style="padding-left:5px" | '''Санту-Амару''' | align=left | 37,5 км² | | 217 280 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 11 | align=left style="padding-left:5px" | '''Ипиранга''' | align=left | 37,5 км² | | 427 585 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 27 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сан-Матеус''' | align=left | 45,8 км² | | 422 199 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 12 | align=left style="padding-left:5px" | '''Итайм-Паулиста/Вила-Куруса''' | align=left | 21,7 км² | | 358 888 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 28 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сан-Мигел-Паулиста''' | align=left | 24,3 км² | | 377 540 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 13 | align=left style="padding-left:5px" | '''Итакера''' | align=left | 54,3 км² | | 488 327 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 29 | align=left style="padding-left:5px" | '''Вила-Мария''' | align=left | 26,4 км² | | 302 899 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 14 | align=left style="padding-left:5px" | '''Жабакуара''' | align=left | 14,1 км² | | 214.200 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 30 | align=left style="padding-left:5px" | '''Вила-Мариана''' | align=left | 26,5 км² | | 311 019 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 15 | align=left style="padding-left:5px" | '''Лапа''' | align=left | 40,1 км² | | 270 102 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 31 | align=left style="padding-left:5px" | '''Вила-Пруденти''' | align=left | 33,3 км² | | 523 138 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 16 | align=left style="padding-left:5px" | '''М'Бой-Мирим''' | align=left | 62,1 км² | | 480 823 |} == Демографияһы == === Этник төрлөлөгө һәм халыҡ һаны === Сан-Паулуҙа йәшәүселәр Бразилияның бөтә ҡалаларына ҡарағанда этник яҡтан иң күп төрлө. [[1850 йыл]]да Бразилияла ҡолдар менән сауҙа итеү тыйылғандан һуң, дәүләттең алпауыттары [[ҡәһүә]] плантацияларында эшләү өсөн Африка эшсе көстәрен иммигранттарға алмаштыра. Был практиканы сенатор Николау Вергуейро башлай, ул үҙенең плантациялары өҫтөндә эшләү өсөн Европанан немецтарҙы, швейцариялыларҙы һәм португалдарҙы йәлеп итә. 1888 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлгәс, Сан-Паулу ҡалаһына бик күп иммигранттар килә, уларҙың күпселеге [[Италия]]нан була. 1897 йылда итальяндар халыҡтың яртыһын тәшкил итә. Тағы күпләп португалдар, испандар, немецтар, йәһүдтәр һәм ғәрәптәр килә. 1908 йылдан 1950 йылға тиклем шулай уҡ күп япон иммигранттары килә<ref>[http://www1.folha.uol.com.br/folha/especial/2005/saopaulo451/cronologia.shtml São Paulo 451: Cronologia]</ref>. Бөтә Бразилиялағы кеүек үк, Сан-Паулу халҡы төрлө этник төркөмдәр ҡатнашмаһы булып тора, ул күп [[милләт]]ле йәмғиәтте барлыҡҡа килтерә. Бөгөнгө көндә 100-ҙән ашыу этник төркөм вәкилдәре ҡаланы үҙ йорто тип һанай<ref>{{cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat9_2004.htm|title=A cidade da diversidade racial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113232910/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat9_2004.htm|archivedate=2009-01-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113232910/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat9_2004.htm |date=2009-01-13 }} ''SP 450''</ref>. Иң ҙур этник төркөмдәр: * 6 000 000 итальян (атап әйткәндә, башҡа төркөмдәрҙәге кеүек, иммигранттарҙың вариҫтары). Сан-Паулу ҡалаһында итальян сығышлы халыҡ донъяның башҡа ҡалаларына, шул иҫәптән Милан һәм Римға ҡарағанда күберәк<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat10_2004.htm|title=A capital paulista tem sotaque italiano|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080623002947/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat10_2004.htm|archivedate=2008-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126141714/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat10_2004.htm |date=2007-11-26 }} ''SP 450''</ref> * португалдар<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat13_2004.htm|title=Mais de três milhões de portugueses moram na cidade|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100407180426/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat13_2004.htm|archivedate=2010-04-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407180426/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat13_2004.htm |date=2010-04-07 }} ''SP 450''</ref> 3 миллион . * 3 миллион африкалы. * 1 000 000 ғәрәп<ref name="gigante">{{Cite web|url=http://www.colunista.com.br/sp450/index.htm|title=O gigante em traje de gala|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102150947/http://www.colunista.com.br/sp450/index.htm|archivedate=2010-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102150947/http://www.colunista.com.br/sp450/index.htm |date=2010-11-02 }} ''Coluns.com.br''</ref>. * немецтар 400 000<ref name="gigante" />. * япондар 326 000. Япониянан ситтә иң ҙур япон общинаһы булып тора.<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat12_2004.htm|title=O estilo japonês de Sampa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510121805/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat12_2004.htm|archivedate=2008-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510121805/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat12_2004.htm |date=2008-05-10 }} ''SP 450''</ref>. * [[ҡытайҙар]] 120 000<ref name="gigante" />. * боливиялылар 60 000<ref>{{Cite web|url=http://www.etni-cidade.net/bolivianos_saude.htm|title=Bolivianos são o grupo mais atingido pela tuberculose em São Paulo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830072536/http://www.etni-cidade.net/bolivianos_saude.htm|archivedate=2009-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830072536/http://www.etni-cidade.net/bolivianos_saude.htm |date=2009-08-30 }} ''Eni-Cidade''</ref>. * гректар 50 000<ref name="gigante" />. * кореялылар 50 000<ref>[http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/leiamais_coreano.html Coreanos no Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219121239/http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/leiamais_coreano.html |date=2010-02-19 }} ''Laboratório de Estudos Urbanos''</ref>. * [[йәһүдтәр]] 40 000<ref>[http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=2094&i=P&nome=on&qtu8=137&qtu14=1&notarodape=on&tab=2094&opn8=0&opn14=0&unit=0&pov=1&poc133=2&OpcTipoNivt=1&opn1=0&nivt=0&orc86=3&orp=5&qtu3=27&qtu13=27&opv=1&poc86=1&opc133=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc133=4&qtu2=5&sev=93&opc86=1&sec133=0&sec133=100424&opp=1&opn3=0&qtu6=5507&opn13=0&sec86=0&sep=23487&orn=1&qtu7=22&pon=1&qtu9=558&opn6=0&digt6=&OpcCara=44&proc=1&qtu1=1&opn9=0&cabec=on&opn7=u6565&decm=99 Tabela 2094 — População residente por cor ou raça e religião]</ref>. * [[әрмәндәр]] 25 000<ref name="gigante" />. Сан-Паулу халҡы раса билдәләре буйынса (рәсми терминология һәм статистика мәғлүмәттәренән) 8 миллион аҡ тәнле, 2,6 млн метис, 527 000 [[Африка]]нан сығыусы, 456 000 азиат һәм 18 000 индейҙан тора<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat15_2004.htm|title=São Paulo — Quatro séculos e meio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080629200751/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat15_2004.htm|archivedate=2008-06-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629200751/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat15_2004.htm |date=2008-06-29 }} ''SP 450''</ref>. {{Wikidata/Population}} === Телдәр === Бразилияның башҡа территорияһындағы кеүек үк, күпселек халыҡ һөйләшкән тел — португал теле. Италиянан килгән иммигранттарҙың күпләп килеүе арҡаһында был ҡаланың португал теленә итальян теле, бигерәк тә уның неаполитан һәм венеция диалекттары ҙур йоғонто яһай<ref>{{Cite web|url=http://www.revistafenix.pro.br/PDF6/5%20-%20ARTIGO%20-%20AILTONPEREIRA.pdf|format=PDF|title=PELOS CANTOS DA CIDADE: MÚSICA POPULAR EM SÃO PAULO NA PASSAGEM DO SÉCULO XIX AO XX|accessdate=2008-09-07|lang=pt|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTM3MWl?url=http://www.revistafenix.pro.br/PDF6/5%20-%20ARTIGO%20-%20AILTONPEREIRA.pdf|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021133/http://www.revistafenix.pro.br/PDF6/5%20-%20ARTIGO%20-%20AILTONPEREIRA.pdf |date=2012-03-14 }}</ref>. Итальяндар диалекттары ҡалала провинциаль кайпира диалекты менән ҡатнаша; беренсенән, бөтәһенән элек ҡала диалекты XX быуат башында Неаполь ҡалаһынан һәм яҡын-тирәләге райондарҙан килгән иммигранттар йәшәгән Моок ҡалаһында барлыҡҡа килгән<ref>{{Cite web|url=http://www.jornalmercadopaulista.com.br/cultura_jan2006.htm|title=Jornal Mercado Paulista|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715075908/http://www.jornalmercadopaulista.com.br/cultura_jan2006.htm|archivedate=2009-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715075908/http://www.jornalmercadopaulista.com.br/cultura_jan2006.htm |date=2009-07-15 }}</ref><ref>[http://www.dcomercio.com.br/especiais/mooca450anos/18.htm Diário do Comércio — Especiais — Locarno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323025443/http://www.dcomercio.com.br/especiais/mooca450anos/18.htm |date=2008-03-23 }}</ref>. Ҡалала, башлыса иммигранттар араһында, һөйләшкән башҡа телдәр — донъялағы иң ҙур япон диаспораһы урынлашҡан Либердади районында һөйләшкән япон теле. Япон сығышлы бразилиялыларҙың күпселеге тик португал телендә генә һөйләшһә лә, ҡайһы берҙәре ата-бабаларының традицияларын һәм телен һаҡлай. Шулай уҡ Ҡытайҙан һәм Кореянан килгән иммигранттарҙың билдәле бер өлөшө, был пропорция әҙ булһа ла, үҙ телдәрендә һөйләшә<ref>[http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/asiaticas.htm ELB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502125515/http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/asiaticas.htm |date=2009-05-02 }}</ref>. Төп сит тел булараҡ мәктәптәрҙә инглиз һәм испан телдәре уҡытыла, әммә ҡалала йәшәүселәрҙең бик аҙы ғына иркен ҡуллана ала. == Иҡтисады == [[Файл:Jardim_Paulista_e_Cerqueira.jpg|слева|мини|Авенида Паулиста — бизнес-үҙәк]] Сан-Паулуның йән башына килеме 2012 йылда йылына 43 839 реал тәшкил итә һәм, 2020 йылға<ref>[http://www.cidades.ibge.gov.br/xtras/temas.php?lang=&codmun=355030&idtema=134&search=sao-paulo%7Csao-paulo%7Cproduto-interno-bruto-dos-municipios-2012 IBGE | Brasil em Síntese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504091500/http://cidades.ibge.gov.br/xtras/temas.php?lang=&codmun=355030&idtema=134&search=sao-paulo%7Csao-paulo%7Cproduto-interno-bruto-dos-municipios-2012 |date=2015-05-04 }}</ref> донъяла 13-сө урынға сығыр, тип көтөлә. IBGE мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда ЭТП $499,4 млрд йәки 174,4 млрд АҠШ доллары тәшкил итә, был Бразилия эске тулайым продуктының яҡынса 12 процентын һәм Сан-Паулуның 36 процентын тәшкил итә<ref>[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1061&id_pagina=1 IBGE :: Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística]</ref>. Ҡала Бразилияның иң эре финанс үҙәге һәм донъяла иң эреләрҙең береһе булып тора, ҡала иҡтисадының был секторы йылдам үҫә. Тарихи яҡтан ҡалала сәнәғәт секторы ҙур була, әммә хәҙер иҡтисад хеҙмәтләндереү өлкәһенә күсә, бөтә илдең бизнесын хеҙмәтләндерә. Етди социаль проблемалар арҡаһында был үҫеш әкренәйһә лә, күп кенә баһаламалар,ҡаланың глобаль иҡтисадта әһәмиәте арта барыуын күрһәтә<ref>FERREIRA, João Sette Whitaker; '' The myth of the global city '', presented thesis of doutorado to the FAUUSP, 2003</ref>. Финанс хеҙмәттәренән тыш, ҡала иҡтисады иҡтисадтың башҡа тармаҡтарының күпселеген һаҡлап ҡалыуын дауам итә<ref>{{книга|ссылка=http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567|заглавие=informal economy|издательство=IETS|место=São Paulo, Brazil|isbn=85-240-3919-1|год=2006|язык=pt}} {{Cite web|url=http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567|title=Архивированная копия|access-date=2011-09-30|archive-date=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316200655/http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316200655/http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567 |date=2008-03-16 }}</ref> [[Файл:2501553390_9a1217d85c_o.jpg|справа|мини|2006 йылдан Сан-Паулу — тышҡы рекламаһыҙ ҡала<ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.ft.com/cms/s/0/5ad26f14-b9e6-11df-8804-00144feabdc0.html|title=São Paulo advertising goes underground|publisher=// ft.com|accessdate=2014-03-28}}</ref>]] Сан-Паулу — Меркосур иҡтисадының иң эре финанс үҙәге. Ҡала бик күп мөһим иҡтисади форумдарҙы һәм конференцияларҙы йәлеп итә, был уны иҡтисади ғына түгел, төбәктең мәҙәни-фәнни үҙәге лә итә. Унда ҙур булмаған осрашыуҙарҙан алып эре халыҡ-ара күргәҙмәләргә тиклем саралар, тәүлегенә 200-ҙән ашыу халыҡ-ара саралар үтә, ҡунаҡханалар майҙанын иҫәпкә алмағанда, павильондарҙа һәм конференц-үҙәктәрҙә яҡынса 250 мең м2 майҙанды биләй, был тағы ла 70 мең м2 өҫтәй, клубтар, мәҙәни һәм эшлекле өлкәләр менән берлектә был һан 430 мең м2-гә етә. Ҡала шулай уҡ гастрономиянан алып мәҙәниәт учреждениеларына тиклем күп һанлы туристик урындар менән маҡтана ала. Атап әйткәндә, ҡалала 12 мең ресторан эшләй, унда 40-тан ашыу төрлө аш-һыу урыны, 70 музей, 200-ҙән ашыу кинотеатр, 50-гә яҡын театр һәм галерея бар<ref>{{Cite web|url=http://premierbrasileventos.com.br/blog/index.php/agencia-de-eventos?cat=166|title=Events in São Paulo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527201010/http://premierbrasileventos.com.br/blog/index.php/agencia-de-eventos?cat=166|archivedate=2009-05-27}}</ref>. Әгәр Сан-Паулу ҡалаһы ил булһа, уның ЭТП-һы донъяла 47-се урынға сығыр ине. ЭТП-һы Египеттан күберәк, Яңы Зеландия, Израиль, Украина менән яҡынса бер күләмдә, Америка Ҡушма штаттарының яртыһынан күберәге, Израиль йәки Украинаныҡына тиң. Ҡалала яҡынса 30 мең миллионер йәшәй, был Бразилия миллионерҙарының 60 проценты. 2005 йылда R $90 млрд һалым йыйыла һәм уның бюджеты R $15 млрд тәшкил итә. Ҡалала 1500 банк һәм уларҙың филиалдары, 70 сауҙа үҙәге эшләй. Бразилияла офистары булған халыҡ-ара корпорацияларҙың 63 проценты ошо ҡалала урынлашҡан. Ә «Mystery Shopping International» мәғлүмәттәре буйынса, Оскар Фрейр урамы донъяның иң матур урамдары араһында һигеҙенсе урынды биләй<ref>{{Cite web|url=http://elle.abril.com.br/estilo-de-vida/viagem/historia-oscar-freire-409088.shtml|title=Oscar Freire Street — 8th most luxurious street in the world|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100305225322/http://elle.abril.com.br/estilo-de-vida/viagem/historia-oscar-freire-409088.shtml|archivedate=2010-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305225322/http://elle.abril.com.br/estilo-de-vida/viagem/historia-oscar-freire-409088.shtml |date=2010-03-05 }}</ref>. BM&F Bovespa — Бразилияның төп финанс һәм тауар биржаһы, Латин Америкаһында иң ҙур биржа һәм ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө урында тора, сауҙа күләме буйынса әйләнеше көнөнә R $6 млрд етә<ref>{{Cite web|url=http://www.bmfbovespa.com.br/English/NewExchange.asp|title=BM&F Bovespa: About us|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605040305/http://www.bmfbovespa.com.br/English/NewExchange.asp|archivedate=2008-06-05}}</ref>. == Транспорт == === Автомобиль юлдары === Сан-Паулу ҡалаһы аша Бразилияның 10 мөһим юлы үтә, автомобилдәр ҡалала һәм уның тирә-яҡтарында төп транспорт сараһы булып ҡала. Төп юлдары: [[Файл:Rodovia_Bandeirantes_SAO_2008_06.jpg|слева|мини|Сан-Паулу ҡалаһында Бандейранттар шоссеһы — ҡаланы дәүләт интерьеры менән тоташтырыусы төп автомобиль юлдарының береһе]] * '''Президент Дутра шоссеһы''' (Rodovia Presidente Dutra, BR-116) — Сан-Паулу ҡалаһын [[ил]]дең [[көнсығыш]] һәм төньяҡ-көнсығыш райондары менән бәйләй, уның төп йүнәлеше — [[Рио-де-Жанейро]]. * '''Режис Биттенкорт шоссеһы''' (Rodovia Régis Bittencourt, BR-116) Сан-Паулу ҡалаһын илдең көньяҡ райондары менән тоташтыра, уның төп йүнәлештәре булып [[Куритиба]] һәм Порту-Алегри тора. * '''Фернан Диаз шоссеһы''' (Rodovia Fernão Dias, BR-381) — ҡаланы илдең төньяҡ райондары менән бәйләй, уның төп тәғәйенләнеше — Белу-Оризонти. * '''Аншиета шоссеһы''' ((Rodovia Anchieta, SP-150) — ҡаланы океан яры менән тоташтыра һәм башлыса Сантус портынан йөк ташыу өсөн ҡулланыла. * '''Иммигранттар шоссеһы''' (Rodovia dos Imigrantes, SP-150) — ҡаланы [[океан]] яры менән бәйләй һәм башлыса эске туризм өсөн ҡулланыла, төп йүнәлештәре — Сантус, Сан-Висенте, Гуаружа һәм Прая-Гранде. * '''Кастелу Бранку''' '''шоссеһы''' (Rodovia Castelo Branco, SP-280) ҡаланы илдең көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш райондары менән тоташтыра, уның төп йүнәлештәре — Озаску, Сорокаба, Бауру һәм Кампу-Гранде. * '''Рапозу Тавариса''' '''шоссеһы''' (Rodovia Raposo Tavares, SP-270) — ҡаланы илдең көнбайыш райондары менән бәйләй, уның төп йүнәлештәре — Котия, Сорокаба, Президенти-Пруденти. * '''Аньянгуэра''' '''шоссеһы''' (Rodovia Anhangüera, SP-330) — ҡаланы илдең төньяҡ-көнбайыш райондары менән бәйләй, уның төп йүнәлештәре — Бразилиа, Кампинас, Рибейран-Прето. * '''Бандейранттар шоссеһы''' (Rodovia dos Bandeirantes, SP-348) — ҡаланы илдең төньяҡ-көнбайыш райондары менән бәйләй һәм дәүләттең һәм, бәлки, илдең иң яҡшы юлы тип һанала, уның төп йүнәлештәре — Кампинас, Рибейран-Прету, Пирасикаба һәм Сан-Жозе-ду-Риу-Прету. * '''Айртон Сенна шоссеһы''' (Rodovia Ayrton Senna, SP-70) ҡаланы штаттың көнсығыш өлөштәре һәм уның [[төньяҡ]] яры менән тоташтыра, уның төп йүнәлештәре булып Сан-Паулу/Гуарульос Сан-Жозе-дос-Кампус халыҡ-ара [[аэропорт]]ы һәм Карагуататуба тора. Күп кенә юлдар тейешле планлаштырылмаған осорҙа, 1940-се йылдарҙан алып 1980-се йылдарҙа, Сан-Паулу бик тиҙ үҫә. Һөҙөмтәлә ҡаланың төп юлдары автомобилдәр менән туп-тулы була, ә ҡалала юл тығындары ғәҙәти күренешкә әйләнә. Быға юл ҡуймаҫ өсөн элекке губернатор Марио Ковас хөкүмәте ҡала тирәләй ҡулса юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә; ул Rodoanel Mario Covas (Rodoanel Mario Covas)<ref>{{cite web|url=http://www.dersa.com.br/rodoanel|title=«Rodoanel Mário Covas»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel|archivedate=2007-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel/ |date=2007-09-28 }} ''Dersa''</ref>, тип атала; был эште DERSA<ref>{{cite web|url=http://www.dersa.com.br/|title=Офіційний сайт компанії DERSA|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/|archivedate=2013-07-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/ |date=2013-07-12 }}</ref> компанияһыалып бара. Элекке хөкүмәт был булдырмау өсөн юлдар ҡала губернаторы тирәләй түңәрәк ковас мариу төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде, тип атала ''ҡулса юлы Мариу Ковас'' (Covas Rodoanel Mario)<ref>{{Cite web|url=http://www.dersa.com.br/rodoanel|title=«Rodoanel Mário Covas»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel|archivedate=2007-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel/ |date=2007-09-28 }} ''Dersa''</ref> был эште үҙ өҫтөнә алыу компанияһына ''DERSA''<ref>{{Cite web|url=http://www.dersa.com.br/|title=Офіційний сайт компанії DERSA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/|archivedate=2013-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/ |date=2013-07-12 }}</ref>. === Тимер юлдар === [[Файл:Luz_Station.jpg|слева|мини|Ҡала үҙәгендә Луз станцияһы ]] Илдең магистраль тимер юл селтәре насар үҫешкән булһа ла, тиҙ йөрөшлө тимер юл төҙөү проекты бар, ул Сан-Паулу һәм [[Рио-де-Жанейро]]<ref>[http://www.nasdaq.com/aspxcontent/NewsStory.aspx?cpath=20070528%5CACQDJON200705280952DOWJONESDJONLINE000113.htm& «Brazil May Take Bids On Rio-To-São Paulo High-Speed Rail Link»] ''Nasdaq'', 2007</ref> ҡалаларын тоташтырырға тейеш. Линия поездарының тиҙлеге сәғәтенә 280 километрға етә, ә бөтә юл 1 сәғәт 30 минут самаһы ваҡытты ала. Был проект ил хөкүмәте тарафынан рәсми рәүештә иғлан ителмәгән, ул уның өсөн өҫтәмә инвесторҙар табырға маташа. Тағы ла бер мөһим тимер юл проекты — «Бандейрант Экспресс» (Expresso Bandeirantes), ул Сан-Паулуҙы Кампинас менән бәйләйәсәк һәм [[юл]] ваҡытын ғәмәлдәге 1,5 [[сәғәт]]тән 50 [[минут]]ҡа тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән уртаса тиҙлекле линия булырға тейеш, шулай уҡ ул Жундиаи һәм Кампинас [[аэропорт]]ын хеҙмәтләндерәсәк. Был линия Сан-Паулу ҡалаһы үҙәген Гуарулхус аэропорты менән тоташтырыусы селтәргә берләштерелә. Бынан тыш, ҡала үҙәген 2007 йылда<ref>Secretaria dos Transportes Metropolitanos do Estado de São Paulo {{cite web|url=http://www.stm.sp.gov.br/noticias/nt-2817.htm|title=«PPP for construction of Guarulhos Airport Express railway»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071226195120/http://www.stm.sp.gov.br/noticias/nt-2817.htm|archivedate=2007-12-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226195120/http://www.stm.sp.gov.br/noticias/nt-2817.htm |date=2007-12-26 }}, retrieved 05 Jun 2007</ref> башланған Гуарулхус һәм Конгонхас аэропорттары менән тоташтырыу буйынса эштәр алып барыла, һәм был линиялар Бразилияның бөтә тимер юл селтәрен үҫтереүҙә мөһим буласаҡ. === Аэропорттар === [[Файл:Aeroporto_de_Congonhas_-_Aeronaves.jpg|мини|Конгонхас/Сан-Паулу аэропорты]] Сан-Паулу ҡалаһында өс аэропорт бар. Уларҙың икәүһе — мөһим халыҡ-ара аэропорттар, Улар— Сан-Паулу-Гуарулхос халыҡ-ара аэропорты (GRU коды) һәм халыҡ-ара, шулай уҡ эске рейстарҙы хеҙмәтләндереүсе Конгонхас Сан-Паулу халыҡ-ара аэропорты (CGH коды). Шулай уҡ ҡалала ҡала үҙәгенән төньяҡтараҡ ҙур булмаған Кампу-ди-Марти аэропорты урынлашҡан, ул башлыса шәхси реактив самолеттар һәм вертолеттар өсөн ҡулланыла. Унда шулай уҡ Goodyear Blimp дирижаблдәр командаһы бар. Конгоньхас [[аэропорт]]ы башлыса урындағы һәм эске рейстарҙы ҡабул итә, атап әйткәндә, [[Рио-де-Жанейро]], Белу-Горизонт һәм Бразилиа ҡалаларына. Гуарулхос аэропорты — ҡаланың төп халыҡ-ара шлюзы, ул Сан-Паулу үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта Гуарулхос [[ҡала]]һында урынлашҡан. === Метро һәм ҡала яны тимер юлдары === [[Файл:Alstom_Metropolis.jpg|слева|мини|Сан-Паулу метрополитены поезы]] Сан-Паулу метрополитенының селтәр оҙонлоғо 61,3 км тәшкил итә, шуларҙың 34,6 км ер аҫтында<ref>[http://www.metro.sp.gov.br/informacao/mapa/mapadebolsosite2007.pdf Схема метро Сан-Паулу (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070315092348/http://www.metro.sp.gov.br/informacao/mapa/mapadebolsosite2007.pdf |date=2007-03-15 }}</ref> урынлашҡан һәм «метро» (Metro) булараҡ билдәле. Селтәрҙә 4 линия һәм 55 станция эшләй. Бынан тыш, ҡала һәм ҡала яны райондарын 261,7 км оҙонлоғондағы '''[[:ru:CPTM|CPTM]]''' ҡала яны поездары селтәре хеҙмәтләндерә. Ике система ла эш көнөндә 5 миллион кешене ташый, ә киләһе йылдарҙа сафҡа индереү планлаштырылған яңы линиялар был һанды 7 миллионға тиклем арттырырға тейеш<ref>Главные проекты развития метро и [[CPTM]] на [http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp Metrô website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517130345/http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp |date=2008-05-17 }} and [http://www.cptm.sp.gov.br/ сайте CPTM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606045924/http://www.cptm.sp.gov.br/E_REDECPTM/REDE/esquema_estacao.asp?menu=7 |date=2014-06-06 }}</ref>. [[Файл:SP_METRO_Outside.JPG|справа|мини|Коноласан метро станцияһына инеү урыны.]] [[XX быуат]]<nowiki/>тың беренсе яртыһында был транспорт төрө популяр булһа ла, Сан-Паулу ҡалаһында трамвай линиялары ҡалмай<ref>История трамваев Сан-Паулу: [http://www.tramz.com/br/tto/6SP1.html на сайте Tramz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412070846/http://tramz.com/br/tto/6SP1.html |date=2013-04-12 }}</ref>. Әммә метро системаһы ярайһы уҡ заманса, хәүефһеҙ һәм һөҙөмтәле, NBR ISO 9001 мәғлүмәттәре буйынса донъяла иң яҡшыларҙың береһе һанала. Системала 4 эксплуатациялау линияһы бар, әлеге ваҡытта тағы бер линия төҙөлә, был линияларҙың CPTM системаһы менән уңайлы бәйләнеше бар. Метро линиялары: 1. '''1 һыҙат — күк''': 1-се линия зәңгәр төҫтә: ҡаланың төньяҡ һәм көньяҡ райондарын тоташтырыусы беренсе метро линияһы. Линияла 2, 3, 4 һәм CPTM поездарына күсеп ултырыу станциялары бар, шулай уҡ линияла Тиете һәм Жабакуара автобус терминалдары тора. 2. '''2 Линия — йәшел''': был линия, нигеҙҙә, Ипиранга һәм Вила-Мадалена райондарын тоташтырып, Паулиста авенидаһы аҫтынан үтә һәм 1-се һәм 4-се линиялар өсөн күсеп ултырыу станциялары бар. Был асылыу ваҡыты буйынса ҡалала метроһының өсөнсө линияһы. 3. '''3 Линия — ҡыҙыл''': метрополитендың иң тығыҙ линияһы, ҡаланың көнсығыш һәм көнбайыш райондарын тоташтыра. Был асылыу ваҡыты буйынса ҡалала метроһының икенсе линияһы. 1-се һәм 4-се линияларға һәм [[:ru:CPTM|CPTM]],-ға күсереү станциялары бар, шулай уҡ линияла Барра-фунд. автобус терминалы урынлашҡан. 4. '''4 Линия — һары''' (төҙөлә): был линияны [[2009 йыл]]<nowiki/>да асыу планлаштырыла һәм ҡала үҙәгендәге Луз станцияһын көнбайыш райондар менән тоташтырасаҡ. Линияға 1, 2, 3 һәм CPTM линияларындағы күсеп ултырыу станциялары инәсәк. 5. '''5 Линия — алһыу төҫтә:''' был линия көнбайышта айырым участкаларҙы хеҙмәтләндереү өсөн төҙөлә, ләкин хәҙер уның башҡа системалар менән тап килмәгән бәләкәй генә өлөшө эшләй; тоташтырғыс участка бер нисә йылдан асыласаҡ. Санту-Амару станцияһында CPTM күсеп ултырыу станциялары бар. 6. 6-се линия — ҡыҙғылт һары (планлаштырыла): линияны төҙөү тураһында [[2008 йыл]]да иғлан ителә, уны асыу [[2012 йыл]]ға планлаштырыла, был линия Фрегезия-ду-О районын ҡала үҙәге менән тоташтырасаҡ. Линияла 1, 4-се һәм [[:ru:CPTM|CPTM]]-ға тиклемге линияларға күсеп ултырыу станциялары буласаҡ. [[Файл:MetroCPTM_atual.png|слева|мини|Метро һәм CPTM линиялары картаһы.]] Ҡала яны ''CPTM'' поездарының системаһында ер өҫтө поездары хеҙмәтләндергән түбәндәге линиялар бар: 7. '''7 Линия — рубин''': элек Сан-Паулу тимер юлдары составына ингән, ҡала үҙәгендәге Луз станцияһын Франсиску-Морату ҡалаһы менән тоташтыра, Сан-Паулу ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш райондарын киҫеп үтә. Линияның тағы бер участкаһы Жундиаи ҡалаһына барып тоташа. Был иң оҙон CPTM линияһы. 8. '''8 Линия — гәүһәр''': элек Сорокабан тимер юлдары составына ингән, Жулиу Престис станцияһын Сан-Паулу райондарын киҫеп үткән Итапеви ҡалаһы менән тоташтыра. Линияны оҙайтыуҙа Сан-Рок янындағы Амадор Буэна станцияһына тиклем тағы 4 станция бар. 9. '''Линия 9 — зөбәржәт''': шулай уҡ элекке Сорокабан тимер юлының бер өлөшө, был линия Берләшкән Милләттәр проспекты буйлап [[Озаску]] ҡалаһына тиклем һуҙыла, 5-се метро линияһына тиклем сиселешле станциялары бар. 10. '''10-сы линия — нефрит''': элек Сан-Паулу тимер юлдарының көньяҡ өлөшө, хәҙер АВС өлкәһенә метро линияһының 7-се линияһының дауамы. 11. '''11 Линия — мәрйен''': ҡаланың [[көнсығыш]] [[район]]<nowiki/>дары аша Гуаянасис районына тиклем бара, һәм уның дауамы Можи-дас-Крузистағы университет кампусына күсә. 12. '''12 Линия — сапфир''': ҡаланың төньяҡ-көнсығыш райондарын Браз станцияһынан Итакечетоуба ҡалаһына тиклем киҫеп үтә. === Автобус һәм троллейбус === [[Файл:Terminal Rodoviário Tietê 53.jpg|мини|Тиете автовокзалы, ҙурлығы буйынса донъяла икенсе автовокзал, Сантана округында урынлашҡан.]] Автобус селтәре Сан-Паулу йәмәғәт [[транспорт]]ының нигеҙе булып тора; дәүләт һәм шәхси компаниялар хеҙмәтләндерә, Busscar фирмаһының яҡынса 17 000 автобусы бар. Busscar — ҡалала троллейбустар һәм автобустар етештереүсе берҙән-бер компания булып тора; компанияла шулай уҡ 210-ға яҡын троллейбус бар, улар үҙҙәре хеҙмәтләндергән ҡала районына ҡарап буяла (мәҫәлән, асыҡ [[йәшел]] — [[көнбайыш]] [[район]], ҡара-күк — [[төньяҡ]]). Ҡалала башлыса Маркополо Турино (''Marcopolo Tourino)'' троллейбустарының моделдәре эшләй. Һуңғы йылдарҙа ҡалала рәсми булмаған шәхси маршрут таксиҙары йыш була, әммә хәҙер уларҙың барыһы ла рәсми рәүештә рәсми рәүештә теркәлгән; рәсми төҫкә буялған һәм рәсми транспорт системаһы составына индерелде. Сан-Паулу ҡалаһында автобус хәрәкәте бының өсөн тәғәйенләнгән үҙәктәрҙән контролдә тотола, күп кенә заманса технологиялар ҡулланыла, мәҫәлән, компьютер симуляцияһы, автобустарҙың торошон күҙәтеү өсөн глобаль позициялау системаһын һәм юл хаҡын электрон йыйыу системаларын ҡулланыу. Ҡалала шулай уҡ водород двигателдәре менән эшләүсе экологик яҡтан таҙа автобустар йөрөй, бигерәк тә тығыҙ линияларҙа. Ҡалала шулай уҡ бер нисә эре автовокзал бар, атап әйткәндә, Tieté терминалы ҙурлығы буйынса донъяла икенсе автовокзал булып һанала. Унан автобустар илдең күпселек штаттарында, төньяҡ төбәктәренән башҡа, 565 ҡаланы, хатта [[Уругвай]], [[Парагвай]], [[Аргентина]], [[Чили]] һәм [[Боливия]] кеүек башҡа илдәрҙе хеҙмәтләндерә. Айырым линиялар ҡала аэропорттарына бара. === Вертолеттар === Сан-Паулу шулай уҡ йән башы тура килгән вертолеттар менән билдәле. Ҡалала 400-гә яҡын вертолет оса, улар йылына яҡынса 70 мең осош башҡара<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/jun/20/brazil High above São Paulo’s choked streets, the rich cruise a new highway] ''The Guardian''</ref> Уларҙы хеҙмәтләндереү өсөн ҡалала йөҙгә яҡын ултырыу урыны бар, был ҡаланың бай халҡына юлдарҙа йыш ҡына юл хәрәкәте проблемаларын булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә<ref>[https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A42332-2002May31 Brazil’s Elites Fly Above Their Fears] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100305235212/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp%2Ddyn/A42332%2D2002May31 |date=2010-03-05 }} {{Архивировано|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100305235212/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp%2Ddyn/A42332%2D2002May31|date=2010-03-05}} Washington Post article dated June 1, 2002.</ref> Ҡаланың күп кенә компанияларының үҙ вертолеттары бар, икенселәре уларҙы ваҡытлыса ҡуртымға ала, ә башҡалары авиатакси хеҙмәте менән файҙалана. == Туризм == Сан-Паулу үҙенең төнгө тормошо менән дан тота. Белешмәләрҙә 13 000 ресторан, төрлө стилдә биҙәлгән 15 000 бар һәм төнгө клуб бар, унда урындағы халыҡ һәм килеүселәр ваҡыт үткәрә. Башҡа туристик урындар — Rua Oscar Freire [ингл.] сауҙа урамы һәм бик күп архитектура һәйкәлдәре, шул иҫәптән ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан Изге Бенедикт монастыры. [[Файл:Panoramic_view_of_Ibirapuera_Park,_São_Paulo,_Brazil.jpg|центр|мини|800x800пкс|Сан-Паулу ҡалаһында Ибирапуэра паркы панорамаһы]] Сан-Паулу ҡалаһында тире һатыу 2014 йылда тыйыла<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/06/10/izrail-stal-pervym-gosudarstvom-v-mire-zapretivshim-prodazhu-mekha-zhivotnykh Израиль стал первым государством в мире, запретившим продажу меха животных] «[[Новая газета]]» 10 июня 2021 г.</ref> Тире изделиелары менән сауҙа итеү тыйыла<ref>[https://aif.ru/society/nature/pochemu_izrail_otkazalsya_ot_prodazhi_naturalnogo_meha Где на региональном уровне действует запрет на торговлю мехом?] «aif.ru» 11.06.2021</ref>. == Мәғариф һәм фән == === Статистика === Ҡалала 2725 башланғыс мәктәп, 2998 мәктәпкәсә учреждение, 1199 урта мәктәп һәм 146 юғары уҡыу йорто бар, был ҡаланы илдең иң ҙур белем биреү үҙәге итә<ref name="IBGE_Cidades3">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|title=IBGE Cidades|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTMbirm?url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|archivedate=2012-02-04|accessdate=2011-09-30|deadlink=no}}</ref>. Ҡалала төрлө кимәлдәге 2850 133 студент һәм мәктәп уҡыусыһы һәм 153 284 уҡытыусы бар<ref name="IBGE_Cidades2">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|title=IBGE Cidades|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTMbirm?url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|archivedate=2012-02-04|accessdate=2011-09-30|deadlink=no}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin:1em; border-collapse:border; text-align:center;" |+Сан-Паулу уҡыу йорттары статистикаһы<ref name="IBGE_Cidades4">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|title=IBGE Cidades|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTMbirm?url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|archivedate=2012-02-04|accessdate=2011-09-30|deadlink=no}}</ref> !'''Кимәлдә''' !'''Уҡыусылар/студенттар һаны''' !'''Дәүләт учреждениеларының проценты (%)''' !'''Уҡытыусы''' !'''Уҡыу йорттары һаны''' !'''Дәүләт учреждениеларының проценты''' !'''Йыл ''' |- !Мәктәпкәсә учреждение |371 838 |72,75 |878 17 |998 2 |24,25 |2007 |- !Башланғыс мәктәп |591 1 536 |82,11 |569 71 |725 2 |55,27 |2007 |- !Урта мәктәптәр |680 457 |84,15 |28 009 |199 1 |51,96 |2007 |- !Юғары уҡыу йорттары |079 429 |11,22 |828 35 |Ҡырҡ алты йөҙ |4,11 |2005 |} 2000 йылда муниципалитетта белем биреү факторы [[Кеше потенциалы үҫеше индексы]] составында 0,919 тәшкил итә — сағыштырмаса юғары, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Үҫеш программаһы (PNUD)<ref name="IDH2">{{cite web|url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20(pelos%20dados%20de%202000).htm|title=Ranking decrescente do IDH-M dos municípios do Brasil|publisher=Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento (PNUD)|accessdate=2008-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTN3iHi?url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20%28pelos%20dados%20de%202000%29.htm|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}}</ref> арҡаһында 2007 йылда IBGE халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса наҙандарҙың (уҡый алмаусылар) өлөшө 4,9 процентҡа тиклем түбәнәйә, тик Куритиба, Порту-Аллегри, Флорианополис, Рио-де-Жанейро, Витория һәм Белу-Оризонти ҡалаларында ғына юғарыраҡ була.<ref>{{cite web|url=http://www.armazemdedados.rio.rj.gov.br/arquivos/154_o%20analfabetismo%20na%20cidade%20do%20rio%20de%20janeiro.PDF|publisher=Governo do Estado do Rio de Janeiro|title=Analfabetismo na cidade do Rio de Janeiro|date=2002-06|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/683aVpTbR?url=http://www.armazemdedados.rio.rj.gov.br/arquivos/154_o%20analfabetismo%20na%20cidade%20do%20rio%20de%20janeiro.PDF|archivedate=2012-05-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.uol.com.br/aprendiz/n_noticias/noticias_educacao/id050603.htm#2|publisher=UOL Notícias da Educação|title=Rio e São Paulo são as cidades com mais analfabetos do País|date=2003-06-05|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTO9HCx?url=http://www2.uol.com.br/aprendiz/n_noticias/noticias_educacao/id050603.htm#2|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref>Шулай итеп, 2007 йылда [[Кеше потенциалы үҫеше индексы]] индексы буйынса Сан-Паулу Бразилияның штаттары араһында туғыҙынсы урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://noticias.uol.com.br/educacao/ultnot/ult105u5241.jhtm|publisher=UOL Educação|title=No IDEB, 'pior' cidade raspa nota zero; maioria tira menos de 5|date=2007-04-26|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CXzIKsl?url=http://noticias.uol.com.br/educacao/ultnot/ult105u5241.jhtm|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref>. 2007 йылғы Урта белем биреү милли имтиханы (ENIO) һөҙөмтәләре буйынса ҡаланың өс мәктәбе илдең иң яҡшы егерме мәктәбе иҫәбенә инә, атап әйткәндә, Коледжо Вертис, Коледжо Бандейрантес һәм Мобиле, улар ярашлы рәүештә өсөнсө, унынсы һәм егерменсе урында тора<ref>{{Cite web|url=http://g1.globo.com/Noticias/Vestibular/0,,MUL385831-5604,00.html|publisher=Portal G1|title=As 20 melhores escolas do país no ENEM 2007|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYH1rVi?url=http://g1.globo.com/Noticias/Vestibular/0,,MUL385831-5604,00.html|archivedate=2012-02-04}}</ref> Әммә ҡаланың төрлө райондары араһында ҙур социаль айырмалар булғанлыҡтан, ҡайһы бер ярлы райондарҙа мәктәп һәм уларҙың ресурстары булмау сәбәпле уҡыуы ауыр. Был өлкәләрҙә яңы мәктәптәр төҙөү йыш ҡына енәйәтселектең һәм көс ҡулланыуҙың юғары кимәле арҡаһында ҡатмарлаша<ref>{{Cite web|url=http://www.justica.sp.gov.br/Noticia.asp?Noticia=3059|publisher=Governo do Estado de São Paulo|title=Virada Social leva serviços gratuitos ao Jardim Elisa Maria|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYHWmP1?url=http://www.justica.sp.gov.br/Noticia.asp?Noticia=3059|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706160414/http://www.justica.sp.gov.br/Noticia.asp?Noticia=3059 |date=2011-07-06 }}</ref>. === Юғары уҡыу йорттары === [[Файл:USP_2008051705.jpg|мини|Сан-Паулу университеты (USP)]] [[Файл:Conjunto_residencial_da_Cidade_Universitária_-_São_Paulo_-_Brasil.JPG|мини|USP ятағы ]] Белем биреү бары тик [[португал теле]]<nowiki/>ндә генә алып барыла, был илдең рәсми теле. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Испан теле|испан]] телдәре лә өйрәнеү өсөн мотлаҡ һанала. Ҡалала бер нисә юғары уҡыу йорто һәм түбәнге кимәлдәге юғары уҡыу йорттары бар, атап әйткәндә, уларҙың иң ҙурҙары: * Сан-Паулу университеты (Universidade de São Paulo, USP); * Сан-Паулу католик университеты (Pontifícia Universidade Catolica de São Paulo, PUC-Sp); * Сан-Паулу штаты университеты Сан-Паулу Жулиу ди Мескита Филью (Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho, Unesp); * Маккензиның Пресвитериан университеты (Universidade Presbiteriana Mackenzie, Mackenzie); * Сан-Паулу Федераль университеты (Universidade Federal de São Paulo, UNIFESP); * Сан-Паулу методист университеты (Universidade Metodista de Сан-Паулу, UMESP); * Юғары реклама һәм маркетинг мәктәбе (Escola Superior de Propaganda e Marketing, ESPM-Sp); * Жетулиу Варгаса фонды (Fundação Getúlio Vargas, FGV-SP) * Арманду Алварес Пентиаду фонды (Fundação Armando Alvares Penteado, FAAP); * Анхемби Морумби университеты (Universidade Anhembi Morumbi); * Бразилия фонд баҙары институты (Instituto Brasilailo de Mercado de Capitais, Ibmec-SP); * Сан-Паулу технология факультеты (Faculdade de Tecnologia do Estado de São Paulo, FATEC); * Каспер Либеру исемендәге социаль элемтә колледжы (Faculdade de Comunicação Social Cásper Líbero). === Фән === [[Файл:IPT_-_Instituto_de_Pesquisas_Tecnológicas_de_São_Paulo.jpg|справа|мини|Технологик тикшеренеүҙәр институты]] [[Файл:Instituto_Pasteur_01.JPG|справа|мини|Пастер институты]] [[Файл:Instituto_Biológico_de_São_Paulo_01.jpg|справа|мини|Биология институты]] Сан-Паулу — Латин Америкаһының иң эре фәнни-тикшеренеү һәм яңы технологик эшләнмәләр үҙәктәренең береһе, XXI быуат башында шәхси компанияларҙың был маҡсат3а сығымдары арта. Ҡаланың ғилми-тикшеренеү учреждениеларын булдырыуҙы йәлеп итеүгә билдәле юғары уҡыу йорттарының һәм йәмәғәт лабораторияларының булыуы булышлыҡ итә, улар тикшеренеүҙәр өсөн кәрәкле инфраструктураның булыуын һәм квалификациялы хеҙмәткәрҙәрҙең булыу-булмауын тәьмин итә. Ғилми-тикшеренеү учреждениеларының булыуына шулай уҡ дәүләт власының тикшеренеүҙәргә ҙур аҡса бүлеүе лә булышлыҡ итә, тәү сиратта Сан-Паулу тикшеренеү ярҙамы фонды аша (Fundação de Amparo à Pesquisa do Estado de São Paulo — Fapesp) — илдең иң эре фәнни нигеҙҙәренең береһе. Баш ҡаланың төп ғилми учреждениелары булып тора.: * '''Технология тикшеренеүҙәре институты''' (Instituto de Pesquisas Tecnológicas, IPT) Арманду-де-Саллес Оливейра университеты ҡаласығында кампуста 240 мең м² майҙанда урынлашҡан, Латин Америкаһының иң эре ғилми учреждениеларының береһен тәшкил итә, 13 махсус бинаһы һәм 30 лабораторияһы бар<ref name="IPT2">{{cite web|url=http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|publisher=Instituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)|title=Estrutura|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707173349/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|archivedate=2007-07-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926021521/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/ |date=2008-09-26 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ipt.br/institucional/organizacao/numeros/|publisher=Instituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)|title=Estrutura|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607001612/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/numeros/|archivedate=2008-06-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527130423/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/numeros/ |date=2009-05-27 }}</ref>. Институт металлургия, энергетика, ғәмәли геология, химия һәм башҡа машиналар эшләү өлкәләрендә яңы технологиялар, һынауҙар һәм анализдар өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара, шулай уҡ институт техника өлкәһендә яңы предприятиелар инкубаторы булып тора<ref name="IPT3">{{cite web|url=http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|publisher=Instituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)|title=Estrutura|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707173349/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|archivedate=2007-07-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926021521/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/ |date=2008-09-26 }}</ref>. * '''Энергетика һәм ядро тикшеренеүҙәре институты''' (Instituto de Pesquisas Energéticas e Nuclees, IPEN) [[1956 йыл]]да Сан-Паулу университеты составындағы «Атом энергияһы институты» исеме аҫтында асыла. Әлеге ваҡытта институт атом энергетикаһы буйынса милли комиссияға (CNEN)<ref name="IPEN2">{{cite web|url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|publisher=Instituto de Pesquisas Energéticas e Nucleares (IPEN)|title=Quem somos|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYIVVo3?url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> административ буйһона. Институт бинаһы Арманду-де-Саллес-Оливейра университеты кампусында (CUASO)<ref name="IPEN3">{{cite web|url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|publisher=Instituto de Pesquisas Energéticas e Nucleares (IPEN)|title=Quem somos|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYIVVo3?url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> 500 мең м² майҙанды биләй. Бында атом энергетикаһы өсөн материалдарҙы һәм ҡорамалдарҙы тикшереү һәм технологик эшкәртеү алып барыла, ядро реакторҙары, хәүефһеҙлек һәм радиациянан һаҡланыу процедуралары тикшерелә. Сан-Паулу университеты менән берлектә институтта аспирантура һәм докторлыҡ программалары эшләй<ref name="IPEN">{{Cite web}}</ref>. * '''Бутантан институты''' (Instituto Butantan) — биомедицина тикшеренеүҙәре үҙәге, 1901 йылда нигеҙләнгән Бутантан фазендаһында нигеҙләнә; хәҙер Сан-Паулу һаулыҡ һаҡлау органына буйһона. Бында төрлө антигендар һәм вакциналар етештерелә, был илдәге ҡан сывороткаларының төп етештереүсеһе,<ref>{{cite web|url=http://www.butantan.gov.br/apresentacao.htm|publisher=Instituto Butantan|title=Apresentação|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111003134/http://www.butantan.gov.br/apresentacao.htm|archivedate=2007-11-11}}</ref> үҙәк ағыулы хайуандарҙы тикшереүе менән халыҡ-ара билдәлелек ала. Институт составында 14 лаборатория һәм биотехнологик тикшеренеүҙәр үҙәге эшләй<ref>{{cite web|url=http://www.butantan.gov.br/uni_pesq.htm|publisher=Instituto Butantan|title=Unidades de pesquisa|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111002349/http://www.butantan.gov.br/uni_pesq.htm|archivedate=2007-11-11}}</ref> * '''Биология институты''' (Instituto Biológico) — 1927 йылда дәүләттең ҡәһүә сәнәғәтенә ярҙам итеү маҡсатында ойошторолған ғилми-тикшеренеү институты, хәҙер биологик хәүефһеҙлекте үҫтереүгә һәм тикшереүгә, фито һәм зоопарк стандарттарын булдырыуға арналған<ref name="IB2">{{cite web|url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|publisher=Instituto Biológico|title=Quem somos|accessdate=2008-08-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYJi94P?url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> Бында шулай уҡ вакциналар һәм антигендар лаборатор тикшереү һәм етештереү үткәрелә. Шулай уҡ институт хеҙмәткәрҙәре бик күп фундаменталь ғилми тикшеренеүҙәр һәм патоген микроорганизмдар тупланмаһын алып бара<ref name="IB3">{{cite web|url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|publisher=Instituto Biológico|title=Quem somos|accessdate=2008-08-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYJi94P?url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> * '''Пастер институты''' — Был институт Сан-Паулу һаулыҡ һаҡлау Сектетариаты менән бәйле һәм ҡотороу сирҙәрен һәм [[хайуандар]]ҙың башҡа ауырыуҙарын фәнни тикшереүҙәргә арналған. Институтҡа [[1903 йыл]]да<ref name="Pasteur2">{{cite web|url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|publisher=Instituto Pasteur|title=Menu|accessdate=2008-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYKfBB7?url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110115743/http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm |date=2012-01-10 }}</ref> нигеҙ һалына, бактериология һәм зоопатология буйынса бик күп тикшеренеүҙәр алып бара, [[Латин Америкаһы]]нда был өлкәлә иң билдәле учреждениеларҙың береһе булып тора<ref name="Pasteur3">{{cite web|url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|publisher=Instituto Pasteur|title=Menu|accessdate=2008-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYKfBB7?url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110115743/http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm |date=2012-01-10 }}</ref>. * '''Сан-Паулу тропик медицина институты''' (Instituto de Medicina Tropical de São Paulo, IMTSP) — 1959 йылда Сан-Паулу университетының медицина факультеты бүлексәһе булараҡ нигеҙ һалынған ғилми-тикшеренеү институты, 1959 йылда<ref name="IMTSP2">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref> Сан-Паулу университетының медицина факультетында тропик ауырыуҙарҙы һәм эндемдарҙы<ref name="IMTSP3">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref> диагностикалау, дауалау, контролдә тотоу һәм иҫкәртеү буйынса тикшеренеү программаһына һәм технологияларына бағыусылыҡ итеү маҡсатында бүлек булараҡ ойошторола, [[2000 йыл]]да тулы эске автономиялы<ref name="IMTSP4">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref> махсуслаштырылған учреждение итеп үҙгәртелә. Институт ғилми-тикшеренеүҙең төрлө өлкәләренә ҙур өлөш индерә һәм дәүләттең төрлө махсус хеҙмәттәрен эшләү, камиллаштырыу һәм тормошҡа ашырыу үҙәге булып тора<ref name="IMTSP5">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref>. * '''Урман хужалығы институты''' (Instituto Florestal) — 1896 йылда «Сан-Паулу ботаника баҡсаһы» исеме аҫтында ойошторолған ғилми-тикшеренеү институты. Институт шулай уҡ ҡырағай төрҙәрҙе һаҡлауға, урмандарҙы тергеҙеүгә һәм урман хужалығының рациональ ысулдарына, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау программаларына йүнәлтелгән тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Институт күп парктар һәм ҡурсаулыҡ менән идара итә<ref name="IF">{{cite web|url=http://www.iflorestal.sp.gov.br/institucional/index.asp|publisher=Instituto Florestal|title=O Instituto|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYM4FZP?url=http://www...|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210205706/http://www.iflorestal.sp.gov.br/institucional/index.asp |date=2012-02-10 }}</ref> с целью сохранения в этом районе родных видов растений. Также институт занимается исследованиями, направленными на сохранение диких видов, восстановление лесов и рациональными методами лесного хозяйства, программами защиты окружающей среды. Институт руководит многими парками и заповедниками<ref name="IF"/>. == Мәҙәниәт == === Әҙәбиәт === [[Файл:Biblioteca_Mario_Andrade,_São_Paulo,_Brasil.jpg|слева|мини|Мариу ди Андради китапханаһы ]] Сан-Паулу ҡалаһында XVI быуат башында нигеҙ һалынған [[Бразилия]] биләмәһендәге тәүге иезуит миссиялары урынлашҡан. Иезуиттар Португалия тажына яңы асылған ил, унда йәшәүселәр, уларҙың [[шиғриәт]]е һәм [[музыка]]һы тураһында бик күп сығыштар яҙа. Улар араһында ''Пиратининг'' колонияһында йәки уның янында йәшәгән Мануэль да Нобрега һәм Жозе де Аншиет әҫәрҙәре лә була. Улар ярҙамында тупи телендә күп кенә әҫәрҙәр, атап әйткәндә, был [[тел]]дең лексикон һәм [[грамматика]] дәреслектәре яҙып алынған. 1922 йылда үҙәге Сан-Паулу ҡалаһында урынлашҡан Бразилия модернистик хәрәкәте төрлө юлдар менән мәҙәни бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшергә маташа. Бразилия башҡа Латин Америка илдәре кеүек үк үҫеш баҫҡыстарын үтә, әммә уның сәйәси һәм мәҙәни бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшеүе ауырыраҡ була. Бразилияның беренсе императоры [[Педро I]] португал батша династияһы ағзаһы була, ә Бразилия 1889 йылға тиклем империя хакимлығы аҫтында ҡала. Португал [[мәҙәниәт]]е менән бәйләнештәре арҡаһында [[Бразилия]] яҙыусылары Бразилияның [[тәбиғәт]]ен һәм күп милләтле характерын бик аҙ һүрәтләй. Элекке ҡолдарҙың күп булыуы мәҙәниәткә үҙенсәлекле Африка характерын бирә, ә Европаның төрлө мөйөштәренән килгән иммигранттарҙың эҙмә-эҙлекле тулҡындары илгә үҙенең әҙәби стилен һәм үҙаңын булдырырға булышлыҡ итә. Бразилия әҙәбиәтендә классик модернистар булып Мариу де Андраде һәм Освальд де Андраде кеүек яҙыусылар тора. Мариу де Андраде Бразилияның мәҙәни хәрәкәтен ''Paulicéia desvairada'' (1922) и ''Macunaíma'' (1928), кеүек әҫәрҙәрендә нигеҙләй, унда модернизм элементтары менән бразилия фольклоры һәм милли герой булдырырға тырышыу киң сағылыу ала. Освальд де Андраденың шиғриәте һәм уның алдынғы прозаһының — атап әйткәндә, ''Serafim Ponte Grande'' (1933) романы һәм провокацион манифестары — шулай уҡ ҡала әҙәбиәтендә традицион әҫәрҙәрҙән ситләшеүҙе билдәләй. === Музыка === [[Файл:Salasaopaulo.jpg|справа|мини|Сан-Паулу залы ]] Ҡала күп музыкаль фестивалдәр һәм төрлө стилдәрҙе кәүҙәләндереүсе танылған музыканттар менән билдәле. Сан-Паулу [[радио]] дәүере башында билдәле йырсы һәм композитор Адониран Барбоза [[Самба (музыка жанры)|самба]] стилендә популярлыҡ яулай. [[1912 йыл]]да Валиньюста тыуған, Сан-Паулу ҡалаһының иң ярлы ҡатламдары араһында, атап әйткәндә, Бейшада (Бела-Виста) һәм Браз райондарынан килгән итальян иммигранттары һәм ярлы халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Традицион стилдә башҡарыусы ''Demônios da Garoa'' төркөмө әле лә ҡалала популяр булған уның йырҙарын башҡара. 1960 йылдар аҙағынан «Os Mutantes» психоделик рок-төркөмө бөтә ил буйынса танылыу ала. Төркөмдөң уңышын йыш ҡына тропикалия стилдәге башҡа музыканттар менән бәйләйҙәр, әммә уларҙың билдәле бер һыҙаттары һәм үҙ идеялары була. Йыш ҡына уларҙы кейемдә һәм тәртип стилендә «Паулист» тип ҡарайҙар. 1972 йылда яңғыҙ йырсы Рита Лее яңғыҙ йыр карьераһын башлағанға тиклем, ''Os Mutantes'' биш альбом сығара. 1990 йылдан төркөм сит илдәрҙә билдәлелек ала (легенда буйынса, Калифорнияла бразилия студенты төркөмдөң яҙмалары менән винил пластинкаһынн онота, ул күршеләренә оҡшай, һөҙөмтәлә төркөм АҠШ-та популярлаша башлай). 2000 йылда Шон Леннон дизайны менән ''Technicollor'' төркөмөнөң инглиз телендәге CD-дискыһы сығарыла. [[Файл:Ibirapuera_Auditorium.jpg|слева|мини|Ибирапуэр аудиторияһы ]] 1980-се йылдарҙа, иҡтисади рецессия осоронда, панк һәм гараж стилдәре музыкаһы ҡалала популярлыҡ яулай, был ғәҙәттә эшһеҙлектең артыуы һәм йәштәрҙең иҡтисади мөмкинлектәре булмауы менән бәйле. Барҙарҙың һәм клубтарҙың рок-төркөмдәренә үҙ ваҡытын көткән эшһеҙ музыканттар менән күпләп йыйыла. Был ваҡытта ''Ira!'' һәм ''Titãs'' кеүек төркөмдәр популярлыҡ яулай. 11990-сы йылдарҙа DJ Marky, DJ Patife, XRS, Drumagick һәм Фернанда Порту кеүек башҡарыусылары менән билдәле Drum & bass төп музыкаль стиль булып китә. Шулай уҡ ҡалала ҙур металл, мәҫәлән Angra, Antidemon, Torture Squad, Korzus һәм Dr. Sin кеүек күп төркөмдәр барлыҡҡа килә. Сан-Паулу ҡалаһында [[классик музыка]] ла һәр ваҡыт популяр булып ҡала. Ҡалала әле лә Бразилияның бик күп билдәле классик композиторҙары эшләй, мәҫәлән, ҡалала тыуған Амарал Виейра, Освальду Ласерда һәм Эдсон Зампронья. Сан-Паулу ҡалаһында ике билдәле опера театры бар: Сан-Паулу муниципаль театры һәм Сан-Педро театрҙары, ҡайһы бер опера постановкалары ''Кредикард-Холл'' кеүек залдарҙа үтә. Урындағы баритон Паулу Сзот [[2008 йыл]]да Саут-Пасифик мюзиклындағы роле өсөн «Тони» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ Сан-Паулу штатының симфоник оркестры [[Латин Америкаһы]]нда һәм донъяла иң билдәлеләрҙең береһе һанала. === Театрҙар === [[Файл:Theatro_Mvnicipal_SP2.JPG|справа|мини|200x200пкс|Сан-Паулу муниципаль театры]] Бразилияла тәүге театр постановкаһы Сан-Паулу ҡалаһында булған, тип иҫәпләнә. Ҡалаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған португал иезуиты Жозе-ди-Анчьета үҙе индеецтар миссияларында ҡуйылған ҡыҫҡа пьесалар яҙа. Әммә иезуит миссиялары ябылғандан һуң ҡала театр һәм дөйөм мәҙәни әһәмиәтен юғалта. [[XX быуат]] башында ғына бында, тәү сиратта, [[Европа]]нан килгән иммигранттар тарафынан, дәүләткә ҡәһүә плантациялары килтергән байлыҡ арҡаһында яңы театр постановкалары ҡуйыла башлай. Ул арала илдә билдәле театрҙар эшләй, атап әйткәндә, [[Педро II]] Рибейран-Претуға труппалар саҡыра, Манаус һәм [[Рио-де-Жанейро]]ла театрҙар эшләй. Әммә Сан-Паулу ҡалаһы авангард хәрәкәте ваҡытында ғына мәҙәни әһәмиәткә эйә була башлай. Нәҡ ошонда Бразилия [[комедия]] театры (Teatro Brasileiro de Comédia, TBC) сығыш яһай башлай. 60-сы йылдарҙа илдең иң билдәле постановкаларын ике төркөм ҡуя, шуларҙың береһе Сан-Паулу ҡалаһындағы ''Театр Арена'' була. Был театр [[1948 йыл]]да Альфредо Мескита нигеҙ һалған драма мәктәбенең (Escola de Arte Dramática) студент театры булараҡ эшләй башлай. [[1958 йыл]]да төркөм Джанфрансеско Гуарньериҙың «Eles não usam black tie» («Улар ҡара галстук таҡмай») пьесаһы менән сығыш яһай. Был тарихта ялланған эшселәр тураһында яҙылған тәүге [[Бразилия]]ның үҙенең драмаһы була. 1964 йылдағы түңкәрелештән һуң театр постановкалары Бразилия тарихына йүнәлтелә башлай. «Арена» театры хәрби хөкүмәт цензураһына ҡаршы көрәш майҙансығына әүерелә. Ул ваҡытта Офисин театры мөһим роль уйнай башлай һәм тап ошонда тропикалия хәрәкәте башлана. Унда ҡуйылған пьесаларҙың күбеһе тарихи ваҡиғалар тураһында һөйләй, мәҫәлән, «O Rei da Vela», «Galileu Galilei» (1968), «Na Sela das Cidades» (1969) и «Gracias Señor» (1972). Хәҙер ҡалала төрлө жанрҙарҙа пьесалар ҡуйыла, тиҫтәләгән театр эшләй, унда классик музыка, балет һәм авангард пьесалары ҡарап кинәнергә мөмкин. === Музейҙар === [[Файл:Museu_Paulista.jpg|справа|мини|200x200пкс|Паулиста музейы]] Бразилия тарихында, сәйәсәтендә һәм иҡтисадында ҙур әһәмиәткә эйә булғанлыҡтан, Сан-Паулу асыҡ һауалағы ғәйәт ҙур музей булып тора, уның күп райондары һәм биналары тарихи әһәмиәткә эйә. Әммә ҡалала бик күп билдәле музейҙар һәм сәнғәт галереялары бар, унда күп һанлы сәнғәт жанрҙары өлгөләре, атап әйткәндә, дини һәм хәҙерге заман сәнғәте өлгөләре, фәнни, сәйәси, дини әһәмиәткә эйә йыйынтыҡтар һәм башҡалар ҡуйылған. Уларҙың иң билдәлеләре: * '''Паулиста музейы''' йәки '''Ипиранга''' — [[Бразилия]]ның бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүе айҡанлы төҙөлгән беренсе музей, ул 1895 йылдың 7 сентябрендә «Тәбиғи тарих музейы» исеме аҫтында асыла һәм [[1919 йыл]]да тик тарихи музей булып китә. Хәҙер уның коллекцияһында 100 меңгә яҡын экспонат бар, улар иҫәбендә [[сәнғәт]] әҫәрҙәре, мебель, кейем-һалым һәм Бразилия тарихының билдәле шәхестәренә, атап әйткәндә, яңы территорияларҙы өйрәнеүселәр һәм императорҙар, ҡараған башҡа әйберҙәр бар. Музейҙа шулай уҡ яҡынса 100 000 томлыҡ китапхана һәм 40 000-гә яҡын ҡулъяҙма менән Тарихи документтар үҙәге (Centro de Documentação Histórica) урынлашҡан. * '''Латин Америкаһы мемориалы''' (Memorial da América Latina) — майҙаны 78 мең м2 ашыу булған музей, Латин Америкаһының бөтә илдәрен, уларҙың халҡын һәм [[мәҙәниәт]]ен күрһәтеү маҡсатында төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта шулай уҡ музей Латин Америкаһы парламентының (Парлатино) штаб-фатирының береһе булып тора. Бина архитектор Оскар Ниеемер проекты буйынса төҙөлгән һәм ҙур павильонға эйә, унда донъяның төрлө илдәренән даими продукция коллекцияһы, [[Латин Америкаһы]] тарихының төрлө яҡтарын асҡан [[китап]]тар, [[гәзит]]тәр, [[журнал]]дар, видеояҙмалар һәм документтар тупланған китапхана, 1679 йылға тиклем кешене һыйҙыра алған аудитория бар. [[Файл:Fachada_do_Memorial_do_Imigrante.JPG|справа|мини|200x200пкс|Иммигранттар мемориалы]] * '''Иммигранттар мемориалы''' (Museu da Imigração и Memorial do Imigrante) — [[Бразилия]]ға килгән иммигранттарҙың документтарын һәм иҫтәлектәрен йыйыу һәм һаҡлау өсөн асылған музей. Музей ҡаланың иң боронғо биналарының береһендә урынлашҡан, ул [[1886 йыл|1886]]—[[1888 йыл]]дарҙа Браз өйәҙендә иммигранттарҙы ваҡытлыса [[торлаҡ]] менән тәьмин иткән ҡунаҡхана булараҡ төҙөлә. [[1882 йыл]]дан [[1978 йыл]]ға тиклем ҡалаға 60-тан ашыу [[милләт]] вәкиле килә, был бинала бөтә был төркөмдәрҙең вәкилдәре тора, был мәғлүмәттәр хәҙерге музей документтарында һәм материалдарында сағыла. Ҡунаҡханаға бер юлы уртаса 3 мең самаһы кеше урынлаша алған, әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында был һан ҡайһы берҙә 8 меңгә етә. Иммигранттар тураһындағы материалдарҙан тыш, музейҙа элекке Сан-Паулу тимер юлының тергеҙелгән ағас пассажир вагондары өлгөләре лә бар. * '''Сан-Паулу университетының археология һәм этнология музейында''' Америка [[континент]]ының матди мәҙәниәтенә, тәү сиратта Бразилияға, шулай уҡ [[Урта диңгеҙ]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Африка]] илдәренә ҡағылышлы боронғо ваҡыттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем 120 000 объект һәм һүрәт тупланмаһы бар. * '''Сан-Паулу университетының зоология музейы''' (Museu de Zoologia da USP) — был музей яҡынса 700 мең м2 майҙанды биләй, бында йыйылған хайуандар — илдең тропик һәм субтропик фаунаһы вәкилдәре, иң тәүгеләренең йәше 50 йәштән өлкән. Музей вестибюлендә университет штабы үткәргән тикшеренеүҙәрҙең төп төрҙәре тураһында мәғлүмәт тупланған. Хайуандар традицион классификация буйынса төркөмләнгән: [[балыҡтар]], [[амфибиялар]], [[һөйрәлеүселәр]], [[ҡоштар]], [[һөтимәрҙәр]], ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙар, мәҫәлән, артроподтар, [[мәрйен]]дәр һәм [[моллюскылар]]. Шулай уҡ музейҙа [[зоология]] буйынса махсуслашҡан китапхана эшләй, унда белгестәр өсөн дә, дөйөм аудитория өсөн дә тәғәйенләнгән материалдар бар, атап әйткәндә, 73,8 мең әҫәрҙең 8473 исеме китап, 2364 [[гәзит]]-[[журнал]], күп диссертациялар һәм карталар һаҡлана. [[Файл:MASP_Brazil.jpg|справа|мини|200x200пкс|Сан-Паулу сәнғәт музейы]] * '''Сан-Паулу сәнғәт музейы''' (Museu de Arte de San Paulo, MASP) — был музейға журналистар Ассис Шатобриан һәм Пьетро Мария Барде нигеҙ һала. Уның [[1968 йыл]]да асылған заманса бинаһы архитектор Лина Бо Барди проекты буйынса төҙөлә. Ике колоннада 74 метрлыҡ [[куб]]ҡа оҡшаған 9200 тонналыҡ бинаны тотоп тора. Музей Латин Америкаһында көнбайыш сәнғәте тарихының иң яҡшы коллекцияларының береһенә эйә, шул иҫәптән Эдгар Дега, Пьер-Огюст Ренуар, Амедео Модильяни һәм Пьер Боннар кеүек күренекле рәссамдарҙың эштәре үҙ иҫәбенә ала. * '''Бандейрант һарайы коллекцияһы''' (Acervo do Palácio dos Bandeirantes) — Кандиду Портинари, Алду Бонаеи, Джанира, Алмейда Жуниур, Виктор Брашере, Эрнесту ди Фиори һәм Алейджадинью кеүек бразилия рәссамдарының мөһим әҫәрҙәре тупланмаһына эйә булған һарай. Бынан тыш, унда колониаль мебель, күн һәм [[көмөш]] изделиелар коллекцияһы бар. Музей стеналары эклектик стилдә Сан-Паулу тарихы тураһында һөйләүсе паннолар менән ҡапланған. * '''Һүрәттәр һәм тауыш музейы''' (Museu da Imagem e do Som, MIS) — 1990 йылдың майында асылған был музейҙың төп маҡсаты — музыкаль әҫәрҙәрҙе, киноны, фотографияны һәм график дизайн өлгөләрен, шулай уҡ Бразилияла хәҙерге заман сәнғәтенең башҡа сағылыштарын һаҡлау. Музейҙа 200 меңдән ашыу һүрәттәр тупланмаһы бар, улар тематик коллекцияларға бүленә. Шулай уҡ унда 1600 видеотаҫма, документтар һәм музыкаль йыйынтыҡтар һәм 8 һәм 16 мм таҫмаға яҙылған 12 750 әҫәр бар. Бынан тыш, музейҙа концерттар, кино һәм видео фестивалдәр, фотоһүрәттәр һәм графика күргәҙмәләре үтә. * '''Хәҙерге заман сәнғәте музейы (Сан-Паулу).''' * '''Сан-Паулу университетының хәҙерге заман сәнғәте музейы.''' === Социаль һәм мәҙәни ваҡиғалар һәм художестволы акциялар === Ҡалала бик күп иҡтисади һәм мәҙәни саралар үткәрелә, уларҙың теҙмәһен күрһәткән махсус [[журнал]]дар һәм сайттар бар, мәҫәлән, «Сан-Паулу мәҙәни календары» (порт. <span lang="pt" style="font-style:italic;">Agenda de são paulo Cultural</span>)<ref>[http://agendacult.wordpress.com Agenda Cultural]</ref>. [[Файл:Biennale-Sao-Paulo-Pavilhao-Ciccillo-Matarazzo.jpg|мини|Сан-Паулу сәнғәт халыҡ-ара биенналеһы]] ==== Халыҡ-ара сәнғәт биеннале ==== Сан-Паулу ҡалаһындағы сәнғәт биенналеһы 1951 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә, ул, бразилиялыларҙы сит ил сәнғәте менән таныштырыу маҡсатында, [[Венеция]] биенналеһы өлгөһө буйынса төҙөлә; сара хәҙер Бразилия һәм башҡа [[мәҙәниәт]]тәр араһында мәҙәни диалогҡа һиҙелерлек булышлыҡ итә. 2004 йылда 26-сы биенналела яҡынса 2 миллион кеше ҡатнаша. ==== Гейҙар парады ==== Сан-Паулуҙа гейҙарҙың донъялағы иң ҙур парадтары үтә. Тәүге тапҡыр 1997 йылда ойошторола, унда 3 миллиондан алып 5 миллионға тиклем кеше ҡатнаша. Парадтың төп өлөшө Авенида Паулиста урамында үтә, халыҡ художество музейына йыйыла һәм проспект буйлап бер нисә сәғәт йөрөй. ==== Мода аҙналығы ==== [[Файл:Daiane_Conterato2.jpg|мини|Сан-Паулуҙа мода аҙналығы ]] Донъяла төп мода аҙналығының береһе ([[Лондон]], [[Нью-Йорк]], Милан һәм [[Париж]] менән бергә) — Сан-Паулу мода аҙналығы (SPFW)<ref>[http://www.visitsp.com/sao_paulo_fashion_week_2008.html SP Fashion Week] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714170626/http://www.visitsp.com/sao_paulo_fashion_week_2008.html |date=2010-07-14 }}</ref>, ул Ибирапуэра паркында үтә. Был сараға 1996 йылда ''Morumbi Fashion Brasil'' исеме аҫтында нигеҙ һалына һәм Латин Америкаһының мода донъяһында иң ҙур ваҡиға булып тора. 2001 йылда хәҙерге исеме бирелә. Бразилия мода индустрияһы был ваҡиғаға ҙур иғтибар бүлә, бында донъяның иң яҡшы топ-моделдәре сығыш яһай SPFW бразилиялыларҙы [[мода]] донъяһы менән таныштырыу маҡсатында ойошторола, һәм хәҙер [[китап]]тар, кулинария [[Аш-һыу (традициялар)|аш-һыу]]ы һәм башҡаларҙы өҫтәп, бик популяр сараға әүерелә. 2007 йылда сараның төп темаһы булып [[тирә-яҡ мөхит]] темаһы тора. ==== Ғайса хаҡына марш ==== Ғайса исеме менән марш йыл һайын Корпус Кристиҙың Зона-Норте районында үткән инжил парады булып тора. Марш Христос сиркәүе (Igreja Renascer em Cristo) тарафынан ойошторола. Был 1980-се йылдарҙа булдырылған Пятидесятниктар деноминалының 21-се быуат башында популярлығы һиҙелерлек арта. 2006 йылда, рәсми иҫәпләүҙәр буйынса, маршта яҡынса 3 миллион кеше ҡатнаша<ref>[http://www.christianpost.com/article/20070608/-march-for-jesus-draws-over-1-million-evangelicals-in-brazil.htm March of Jesus in SP]</ref>. Маршҡа Сан-Паулу ҡалаһына Бразилияның бөтә төбәктәренән инжилсылар килә, унда христиан музыкаль коллективтары сығыш яһай, ә һуңғы маршта 30-ҙан ашыу төркөм сығыш яһай. ==== Халыҡ-ара электрон телдәр фестивале ==== Халыҡ-ара электрон тел фестивален коммерцияға ҡарамаған мәҙәниәт ойошмаһы үткәрә, уның маҡсаты — [[сәнғәт]]те, [[технология]]ларҙы һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү. Ошо маҡсатта күргәҙмәләр, дебаттар, лекциялар һәм курстар, конференциялар үткәрелә<ref>[http://www.file.org.br FILE — Festival Internacional de Linguagem Eletrônica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218144412/http://www.file.org.br/ |date=2014-12-18 }} official website.</ref>. ==== Электрон сәнғәт фестивале ==== Ике йылға бер «''Videobrasil''» мәҙәни берекмәһе «Халыҡ-ара электрон сәнғәт фестивален» үткәрә, Сан-Паулу ҡалаһына бөтә донъя рәссамдарын йәлеп итә. Фестиваль барышында күргәҙмәләр, мәҙәни экранизациялар, атап әйткәндә, [[интернет]] һәм CD-сәнғәт үткәрелә. [[Сәнғәт]] күргәҙмәләре, дебаттар һәм осрашыуҙар яңы идеяларҙы пропагандалай, [[Бразилия]]ла хәҙерге заман сәнғәтенең яңы йүнәлештәрен тәҡдим итә. Фестиваль барышында тармаҡтың күренекле оҫталарының эштәре ҡуйылған. Был сарала Рафаэль Франса һәм Ольар Элетронико кеүек Бразилия пионерҙары, шулай уҡ халыҡ-ара ҡунаҡтар сығыш яһай. Һәр сараның төп темаһы бар<ref>[http://www.videobrasil.org.br Video Brasil website]</ref>. == Спорт == [[Файл:Sao_paulo_e_juventude_-_campeonato_brasileiro_de_2006_-_01.jpg|мини|Морумби стадионы]] [[Файл:Pacaembu.jpg|мини|Пакаэмба стадионы ]] [[Файл:Interlagos_2006_aerial.jpg|мини|Бразилия Гран-приһын ҡабул итеүсе Жозе Карлус Пасе исемендәге автодром]] [[Бразилия]]ның башҡа [[ҡала]]ларындағы кеүек, Сан-Паулу ҡалаһындағы [[футбол]] — иң популяр спорт төрө. Ҡаланың иң билдәле командалары — Сан-Паулу, Коринтианс һәм Палмейрас. Шулай уҡ ҡалала тағы ла өс аҙ билдәле команда, шулай уҡ күрше Сантос ҡалаһында «Сантос» уйнай. Пакаэмбу стадионы киң билдәле, унда йыш ҡына билдәле [[Пеле]] — «Бразилия футболы короле» сығыш яһай. Бынан тыш, ҡалала донъялағы иң ҙур [[стадион]] — «Морумби» клубы бар, ул 150 000 тамашасыны һыйҙыра ("Маракана"нан һуң икенсе күрһәткес) һәм «Сан-Паулу» стадионы. {| class="wikitable" |+Ҡала футбол командалары !Клуб !Лига !Стадион !Нигеҙ һалынған |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Сан-Паулу |A Серияһы |«Морумби» (80 000, рекорд — 138 032) |1930 |- ! style="font-weight: normal; text-align: center;" |Коринтианс |A Серияһы |«Арена Коринтианс» (000 48) |1910 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Палмейрас |A Серияһы |«Альянц Парк» (700 43) |1914 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Португеза Деспортос |C Серияһы |«Канинде» (19 717, рекорд — 25 000) |1920 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Жувентус |Икенсе төбәк дивизионы |«Руа-Жавари» (2730, рекорд — 9000) |1924 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Насиональ-Атлетико |Өсөнсө төбәк дивизионы |«Николау Алайона» (9650, рекорд — 22 000) |1919 |} Сан-Паулу биҫтәһендәге Жозе Карлуса Пасе исемендәге автодромындағы «Интерлагос» трассаһына мотоспорт һөйөүселәр ҙур иғтибар бүлә. Интерлагос трассаһы 1939—[[1940 йыл]]дарҙа төҙөлә, 1990 йылда тулыһынса реконструкциялана. Тректың ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге булып трасса буйлап ҡапма-ҡаршы хәрәкәт тора. [[2009 йыл]]ға тиклем Бразилия Гран-приһы ғәҙәттә Формула-1 класында автоуҙыш буйынса донъя чемпионатын тамамлай. Ҡалала Анемби Морумби университеты урынлашҡан, ул уйын дизайны буйынса дипломдар биргән беренсе Бразилия университеты. [[Файл:Cicero_pompeu_de_toledo_-_panoramic_-_01.jpg|центр|мини|700x700пкс|Морумби стадионы]] == Ҡала проблемалары == [[Файл:Mapa_sp_idh.svg|справа|мини|Сан-Паулу муниципаль атласы буйынса ҡала райондары картаһы, 2007 йыл.]] XX быуат башынан Сан-Паулу Бразилияның иҡтисади үҙәге була. Бөтә донъя һуғыштары һәм [[Бөйөк депрессия]] арҡаһында [[АҠШ]]-ҡа һәм [[Европа]]ға [[ҡәһүә]] биреү күләме һиҙелерлек кәмей, шуға ла ҡәһүә магнаттары [[сәнәғәт]]кә аҡса һала башлай. Һөҙөмтәлә Сан-Паулу илдең иң мөһим сәнәғәт үҙәге булып китә. Күп һанлы яңы эш урындарының барлыҡҡа килеүе илдең башҡа төбәктәренән, бигерәк тә төньяҡ дәүләттәрҙән иммигранттарҙың көслө ағымына булышлыҡ итә. 1880 йылда яҡынса 32 000 кеше йәшәгән ҡаланан, Сан-Паулу [[1900 йыл]]да 250 000, [[1940 йыл]]да 1800 000, [[1960 йыл]]да 4750 000 һәм [[1980 йыл]]да 8700 000 кеше йәшәгән ҡалаға әйләнә. Ошондай тиҙ үҫеш ҡалала бик күп проблемалар тыуҙыра. === Торлаҡҡа ҡытлыҡ һәм ҡаланың үҙәк райондарынан халыҡтың китеүе === [[Файл:Prefeitura_e_shopping_light.JPG|слева|мини|Shopping Light һәм Матараззу бинаһы менән Сан-Паулу үҙәге]] 2000—2004 йылдар араһында IBGE, SEADE һәм башҡа ойошмалар үткәргән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, муниципалитетта яҡынса 800 000 торлаҡ берәмеге етешмәй, был 3 миллион кеше йәшәгән ҡаланың торлаҡ фондына тап килә: был һан емерек (ярлы) өйҙәр (фавелалар) һәм күп фатирлы йорттарҙың халыҡ һанына тап килә<ref>В городе насчитывается 3,4 млн жителей домов с перегревом, 1,6 млн жителей нелегальных построек, 1,2 млн жителей фавел и 600 тыс. многоэтажных домов.</ref>. Был дефицит илдә торлаҡ дефицитының яҡынса 10 процентын тәшкил итә (8 миллион торлаҡ берәмеге тип баһалана<ref>{{cite web|url=http://www.comciencia.br/comciencia/?section=8&edicao=25&id=281|publisher=ComCiência|author=Luiza Bragion|title=Déficit habitacional exige medidas urgentes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HWsXqghB?url=http://www.comciencia.br/comciencia/?section=8|archivedate=2013-06-21|accessdate=2011-09-30|deadlink=yes}}</ref>). 2006 йылда муниципалитеттың яҡынса 1523 км² майҙанынан 31 км² 2000-дән ашыу емерек (ярлы) өйҙәр биләй.<ref>{{Cite web|url=http://www.tjm.sp.gov.br/Noticias/112360km.htm|publisher=O Estado de S. Paulo|title=Metrópole|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221034933/http://www.tjm.sp.gov.br/Noticias/112360km.htm|archivedate=2007-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221034933/http://www.tjm.sp.gov.br/Noticias/112360km.htm |date=2007-12-21 }}</ref>. IBGE һәм SEADE мәғлүмәттәренән күренеүенсә, торлаҡҡа ҡытлыҡ менән бер рәттән, ҡаланың үҙәк традицион райондарынан һәм уның көньяҡ-көнсығыш райондарынан халыҡтың ситкә китеүе йылына 5 процентҡа етә<ref>{{Cite web|url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/01/24/periferia_de_sao_paulo_cresce_mais_que_o_centro_aponta_seade_1164511.html|publisher=Último Segundo|title=Periferia de São Paulo cresce mais que o centro, aponta Seade|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYNG2Zi?url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/01/24/periferia_de_sao_paulo_cresce_mais_que_o_centro_aponta_seade_1164511.html|archivedate=2012-02-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI2268177-EI8139,00.html|publisher=Terra Notícias|title=São Paulo tem queda no crescimento populacional|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYO35On?url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI2268177-EI8139,00.html|archivedate=2012-02-04}}</ref>. === Арауыҡ һәм социаль сегрегация === [[Файл:Favela_Jaqueline_(Vila_Sônia)_02.jpg|справа|мини|Вила-Сониа районындағы фавела һәм күп ҡатлы биналар]] Сан-Паулу ҡалаһы шулай уҡ киңлек һәм социаль сегрегация менән яфалана, был мәсьәләне хәл итеү белгестәр араһында даими бәхәс темаһы булып ҡала. Ҡаланың күп кенә демография тикшеренеүселәре<ref>Villaça, 1998; Maricato, 1996; Rolnik, 2003</ref> билдәләүенсә, Пиньейрус, Тите һәм Тамандуатеи йылғалары араһындағы райондар, уларға префектура планлаштырыу йәһәтенән ҙур иғтибар бүлгән һәм инвестицияларҙың күпселегенә йүнәлгән райондар хәҙерге ваҡытта ҡалала иң яҡшы социаль күрһәткестәргә эйә булған райондар булып тора. Әлеге ваҡытта был райондарҙа, инфраструктура һәм социаль хеҙмәтләндереү системаһы үҫешкән булһа ла, ҡалала халыҡ тығыҙлығы иң әҙ<ref>Segundo Nobre, Eduardo; ''{{cite web|url=http://www.lares.org.br/SL4G_nobre.pdf|title=lares.org.br/SL4G_nobre.pdf Novos instrumentos urbanísticos em São Paulo: limites e possibilidades|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref>. Ибирапуэра, Кампу-Белу, Вила-Нова-Консейсан, Вила-Олимпия кеүек райондарҙа ғына халыҡ һаны һиҙелерлек артҡан<ref name="HD2">{{cite web|url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|publisher=Prefeitura de São Paulo|title=Histórico Demográfico do Município de São Paulo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYRcBVv?url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212083438/http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/ |date=2013-12-12 }}</ref>. Башҡа райондарҙа йәшәү өсөн аҡса түләй алмаған ярлы халыҡ, инфраструктуранан мәхрүм ҡалып, ҡала ситендә төпләнергә мәжбүр була. Шуны ла билдәләп китергә кәрәк: хатта был йылғалар менән сиктәш райондарҙа ла социаль өҙөклөктәр участкалары бар. Бындайҙарға Элиополис фавелаһы ҡарай. Бынан тыш, шулай уҡ йылғаларҙан ситтә лә үҫешкән: Морриби, Жардин-Аналия-Франко, Татуапе һәм Серра-да-Кантарейра кеүек райондар бар. [[Файл:Conjunto_habitacional_popular_-_CDHU_-_São_Paulo,_Brasil.jpg|слева|мини|Сан-Паулу ҡалаһындағы торлаҡ район]] Социаль сегрегацияны өлөшләтә аңлатҡан үҙәк-периферия сегрегацияһынан тыш, Морумби кеүек райондарҙа ла һиҙелерлек бүленеш бар, унда абруйлы райондар һәм фавелалар йәнәш йәшәй. Был күренеш ҡаланы планлаштырыу тарихындағы айырым бер мәлдәр арҡаһында барлыҡҡа килә: һуңғыһы Беррини проспектын эшлекле районға әйләндереү була<ref>Fix, Mariana; ''Parceiros da exclusão''; São Paulo: Boitempo, 2001; ISBN 85-85934-68-9</ref>. Был үҙгәртеп ҡороуҙың бер үҙенсәлеге шунда: Пинхейрус йылғаһы янындағы ерҙең таҙа булмауы арҡаһында Беррини проспектының майҙаны бик аҙ халыҡлы булған. Шуның арҡаһында халыҡ йылғанан алыҫыраҡ, Бруклин районында төпләнеүҙе өҫтөн күрә. Беррини проспекты районына халыҡтың күсеп ултырыуы офис биналарын төҙөүгә ҙур инвестициялар һалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был райондың тышҡы ҡиәфәтен һиҙелерлек үҙгәртә<ref name="HD">{{Cite web|url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|publisher=Prefeitura de São Paulo|title=Histórico Demográfico do Município de São Paulo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYRcBVv?url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212083438/http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/ |date=2013-12-12 }}</ref>. [[Файл:Ocupação_periférica_irregular_em_São_Paulo,_SP,_Brasil.jpg|мини|Фавела]] Һуңғы ике тиҫтә йылда тартымһыҙ райондарҙың яңырыу, йәки джентрификация, осраҡтары йышая бара, бигерәк тә Жозе Серра һәм Жилберту Кассаб идара иткән осорҙа күҙәтелә. Нова-Луз районын үҙгәртеп ҡороу миҫал булып тора<ref>См. детали в KARA JOSÉ, 2007</ref>. Ҡаланың үҙәк райондарының бөлгөнлөккә төшөүе арҡаһында ҡала райондарын деурбанизациялау, ҡайтанан тигеҙләү һәм йәнләндереү процестары башлана. Үҙәк эргәһендә урынлашҡан һәм инфраструктураһы булмаған Капан-Редонда кеүек райондар тарихи яҡтан ярлыларҙы йәлеп итә, әммә хәҙер ҙур иҡтисади күтәрелеш кисерә. Хәҙер улар сауҙаға һәм инфраструктураға инвестициялау үҙәгенә әүерелде. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, 1970-се йылдарҙағы ҙур иҡтисади күтәрелеш («иҡтисади мөғжизә» булараҡ билдәле) ҡалаға, күбеһенсә Төньяҡ-Көнсығыштан, яңы мигранттар йәлеп итә; был сегрегация проблемаларын бер аҙ еңеләйтә<ref>{{Cite web|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0102-88392005000400010&lng=e&nrm=iso&tlng=e|publisher=São Paulo em Perspectiva|author=Maria Rejane Souza de Britto Lyra|title=A rota clandestina de ônibus sugerindo redes migratórias entre Pernambuco e São Paulo|accessdate=2008-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.reporterbrasil.com.br/box.php?id_box=136|publisher=Repórter Brasil|title=Carta: Paraisópolis, zona Sul|accessdate=2011-09-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923231303/https://reporterbrasil.org.br/2004/03/a-gente-nao-quer-so-comida/ |date=2020-09-23 }}</ref>. === Транспорт проблемалары === [[Файл:Traffic_jam_Sao_Paulo_09_2006_30a.jpg|слева|мини|Консоласан урамында юл тығыны]] Сан-Паулу ҡалаһы халҡының яҡынса 6 миллион автомобиле бар. Һөҙөмтәлә ҡалала йыш ҡына юл тығындары пик сәғәттәрҙә бик йыш барлыҡҡа килә. 1996 йылдан алып префектура [[транспорт]] шарттарын яҡшыртыу, атап әйткәндә, юлдарҙы төҙөкләндереү, ҡала үҙәгендә булған туҡталҡалар һанын сикләү һәм йөк машиналарын ҡала буйлап йөрөргә мәжбүр итеү буйынса саралар үткәрә. Әммә тығындар ҙур проблема булып ҡала, [[2008 йыл]]дың мартында рекордлы 266 километр оҙонлоғонда тығын теркәлә. Бөгөнгө көндә транспорт шарттарын яҡшыртыу маҡсатында хөкүмәт ''CPTM'' ҡала яны поездарын һәм метрополитен системаһын үҫтереүгә, автобус маршруттарын асыуға, Маржиналь-Тиете һәм Маржиналь-Пиньейрус автомобиль юлдарын киңәйтеүгә, ҡулсалы юл төҙөүгә һәм юлда үтеү хаҡы түләү индереүгә ҙур инвестициялар һала. === Енәйәтселек === Ҡалала енәйәтселек һәм көс ҡулланыу кимәле<ref>Economist.com [http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=8952551 «No end of violence»], опубликовано 12 апреля 2007, проверено 19 июля 2007.</ref> бик юғары булып ҡала, бигерәк тә периферия райондарында һәм күрше муниципалитеттарҙа. Әммә ҡаланың ҙурлығын һәм матбуғатта яҡтыртылыуын иҫәпкә алғанда, көс ҡулланыуҙы баһалау күп осраҡта арттырып үтәлә. Әйтәйек, Сан-Паулу Бразилияның иң криминаль ҡалалары исемлегендә 493-сө урында тора. Штаттарҙың баш ҡалаһы араһында, 2006 йылға ҡарата, ул, иң криминаль Боа-Виста, Палмас һәм Натал ҡалаларынан ғына ҡалышып, дүртенсе булып тора. Шулай уҡ ҡалала йән башына үлтереүҙәр һаны (йылына 100 мең кешегә 23,7)<ref name="RITLA2">{{cite web|url=http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|publisher=Rede de Informação Tecnológica Latino Americana (RITLA)|title=Mapa da Violência dos Municípios Brasileiros 2008|date=2008-01-29|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528052735/http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|archivedate=2009-05-28|deadlink=yes}}</ref> Ресифе (90,9), [[Куритиба]] (49,3), Белу-Оризонти (49, 2) һәм [[Рио-де-Жанейро]] (37,7) кеүек эре ҡалаларға ҡарағанда кәмерәк<ref name="RITLA3">{{cite web|url=http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|publisher=Rede de Informação Tecnológica Latino Americana (RITLA)|title=Mapa da Violência dos Municípios Brasileiros 2008|date=2008-01-29|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528052735/http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|archivedate=2009-05-28|deadlink=yes}}</ref> Өҫтәүенә, һуңғы 8 йылда енәйәтселек индекстары өҙлөкһөҙ кәмеүен дауам итә.<ref name="SSP2">{{cite web|publisher=Secretaria de Segurança Pública website|url=http://www.ssp.sp.gov.br/estatisticas/dados.aspx?id=565|title=Estatísticas|accessdate=2008-01-14|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шулай итеп, 2007 йылда кеше үлтереү осраҡтары 1999 йыл менән сағыштырғанда 63 процентҡа кәмегән.<center> ; Йылына кеше үлтереү осраҡтары<ref name="SSP">{{Cite web|publisher=Secretaria de Segurança Pública website|url=http://www.ssp.sp.gov.br/estatisticas/dados.aspx?id=565|title=Estatísticas|accessdate=2008-01-14}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:400 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2000 from:0 till: 5327 bar:2001 from:0 till: 5160 bar:2002 from:0 till: 4628 bar:2003 from:0 till: 4259 bar:2004 from:0 till: 3353 bar:2005 from:0 till: 2459 bar:2006 from:0 till: 1964 bar:2007 from:0 till: 1534 PlotData= bar:2000 at: 5327 fontsize:S text: 5.327 shift:(-8,5) bar:2001 at: 5160 fontsize:S text: 5.160 shift:(-10,5) bar:2002 at: 4628 fontsize:S text: 4.628 shift:(-10,5) bar:2003 at: 4259 fontsize:S text: 4.259 shift:(-10,5) bar:2004 at: 3353 fontsize:S text: 3.353 shift:(-10,5) bar:2005 at: 2459 fontsize:S text: 2.459 shift:(-10,5) bar:2006 at: 1964 fontsize:S text: 1.964 shift:(-10,5) bar:2007 at: 1534 fontsize:S text: 1.534 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> </center> === Ҡара баҙар һәм пират продукцияһы менән сауҙа === [[Файл:25_de_Março_-_Ladeira_Porto_Geral.JPG|справа|мини|25 март урамы — ҡаланың пират продукцияһы менән сауҙа итеү үҙәге]] Сан-Паулу ҡалаһы контрабанда, пират һәм ялған продукция менән<ref>http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20081111/not_imp275573,0.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817113334/http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20081111/not_imp275573,0.php |date=2011-08-17 }}</ref><ref>[http://www.estado.com.br/editorias/2007/09/04/edi-1.93.5.20070904.2.1.xml Estadão.com.br — Portal de notícias de O Estado de S. Paulo]{{Недоступная ссылка|date=июня 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref> сауҙа итеү үҙәге булараҡ билдәле, бигерәк тә ҡала үҙәгендәге бер нисә районда, мәҫәлән, 25 Март урамы, Санта-Ифижения урамы һәм метро станциялары янындағы райондарҙа. Бында программа тәьминәтенең, [[фильм]]дарҙың һәм альбомдарҙың пират версияларын CD һәм DVD-дискта<ref>{{Cite web|url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/09/11/policia_realliza_operacao_contra_pirataria_em_sao_paulo__1757985.html|title=Ultimo Segundo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527183356/http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/09/11/policia_realliza_operacao_contra_pirataria_em_sao_paulo__1757985.html|archivedate=2009-05-27}}</ref> һатып алырға мөмкин, йәки төрлө аксессуарҙар һәм кейем-һалым әйберҙәре, мәҫәлән, сумкалар һәм футболкалар, улар билдәле халыҡ-ара компанияларҙың ялған продукцияһы булып тора. Әммә һуңғы йылдарҙа пират продукция менән сауҙа итеү кәмей башлай<ref>{{Cite web|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/portal/a_cidade/noticias/index.php?p=20410|title=Prefeitura destrói 1,5 milhão de CDs e DVDs piratas e contrabandeados|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090607002922/http://www.prefeitura.sp.gov.br/portal/a_cidade/noticias/index.php?p=20410|archivedate=2009-06-07}} ''Префектура Сан-Паулу''</ref>. [[Файл:Zona_Leste_-_São_Paulo-Brasil.jpg|слева|мини|Алтин Арантис һәм Бразилия банкы биналары фонында офоҡ һыҙығындағы газ монары.]] === Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы === Ҡалала һауаның бысраныуы тәү сиратта ҡалала автомобилдәр күп булыуы арҡаһында ҙур проблема<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Air pollution and children's health in Sao Paulo (1986-1998)|издание=Soc Sci Med.|том=53|номер=Dec|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=14512233&dopt=Abstract|язык=en|тип=journal|год=2003}}</ref> булып тора. Ҡала шулай уҡ һыу сығанаҡтары, атап әйткәндә, уның төп йылғалары — Тиете һәм Пиньейрас бысраныуы менән яфалана. Әле Тиета йылғаһы буйында таҙартыу программаһы бара, ул бер нисә йыл дауам итә. Һыу сифаты насар булыуҙан тыш, һуңғы тиҫтә йылдарҙа [[урбанизация]] процесы киң проблемалар тыуҙыра, бигерәк тә үҙәк һәм яңы райондарҙа йәшәүселәргә ҡаланан ситтәге сығанаҡтарҙан һыу алыу ауырға тура килә. Бынан тыш, был райондарҙа йәмәғәт транспортында шәхси транспорт өҫтөнлөк итә, был тирә-яҡ мөхиттең бысраныу кимәлен арттырыуға килтерә.<ref>[http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI1928696-EI306,00.html Carros de R$ 6 mil antecipariam apagão no trânsito]</ref>. Ҡаланы һәм бөтә агломерацияны һыу менән тәьмин итеү проблемаһы муниципаль хөкүмәт мәшәҡәттәренең мөһим проблемаһы булып тора: Сан-Паулуҙың тирә-яҡ райондарында ҙур һыу сығанаҡтары юҡ, был уны алыҫ өлкәләрҙән килтереү талап ителә. Бигерәк тә ҡала киңәйгәнлектән һыуҙың бысраныу проблемаһы бик киҫкен, был иһә перифериялағы ярлы райондарҙы тәьмин итеүҙә ауырлыҡ өҫтәй<ref>Whately, Marussia; Blauth, Fernanda; Weiss, Bruno; «Haverá água para todos?» in ''Le Monde Diplomatique Brasil'', edição de janeiro de 2008; São Paulo: Instituto Pólis</ref>. [[Файл:Sede_de_O_Estado_de_Sao_Paulo_01.jpg|мини|«Эстад ди Сан-Паулу» гәзитенең штаб-фатиры]] == Гәзиттәр == * «Фолья ди Сан-Паулу»<ref>[https://inosmi.ru/folha_uol_com_br/ Folha | Издание | ИноСМИ — Все, что достойно перевода]</ref> * «Эстаду ди Сан-Паулу» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == ** {{cite web|url=http://www.cityofsaopaulo.com|title=São Paulo Official Tourism Home Page Официальная страница туризма в Сан-Паулу|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2019-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315095712/http://www.cityofsaopaulo.com/|archivedate=2013-03-15}} ** {{cite web|url=http://www.saopaulo.sp.gov.br/ingles/saopaulo/index.htm|title=São Paulo Official Home Page Официальная страница Сан-Паулу|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2007-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070711120827/http://www.saopaulo.sp.gov.br/ingles/saopaulo/index.htm|archivedate=2007-07-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711120827/http://www.saopaulo.sp.gov.br/ingles/saopaulo/index.htm |date=2007-07-11 }} ** [http://www.spturis.com/ São Paulo Official Tourist Agency Site Сайт официального туристического агентства Сан-Паулу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626024322/http://www.spturis.com/ |date=2006-06-26 }}{{ref-pt}}<span title="на португальском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** [http://www.prefeitura.sp.gov.br/ São Paulo City Hall Website Сити-холл Сан-Паулу]{{ref-pt}}<span title="на португальском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** [http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp São Paulo Metro Underground Official Website Метро Сан-Паулу]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517130345/http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp |date=2008-05-17 }}{{ref-en}} ** [http://www.bovespa.com.br/indexi.asp Bovespa — São Paulo Stock Exchange Website Биржа Сан-Паулу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195008/http://www.bovespa.com.br/indexi.asp |date=2007-09-27 }}{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span>{{ref-pt}}<span title="на португальском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> {{Недоступная ссылка}} ** [http://www.visitsp.com/ VisitSP — São Paulo travel guide with hotels, restaurants, bars and news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827004904/http://www.visitsp.com/ |date=2007-08-27 }}{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** [http://travel.nytimes.com/travel/guides/central-and-south-america/brazil/sao-paulo/overview.html The New York Times São Paulo´s Travel Guide]{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** {{cite web|title=Maplink — Путеводитель по улицам Сан-Паулу|url=http://maplink.uol.com.br/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821110216/http://maplink.uol.com.br/|archivedate=2008-08-21|deadlink=yes|lang=pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821110216/http://maplink.uol.com.br/ |date=2008-08-21 }} ** {{cite web|title=Виртуальные открытки|url=http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070705161254/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/|archivedate=2007-07-05|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705161254/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/ |date=2007-07-05 }} ** [http://www.arrakeen.ch/saopaulo/saopaulomay2001.html Небоскрёбы]{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** {{cite web|title=Фотогалерея железнодорожной системы Сан-Паулу|url=http://urbanrail.fotopic.net/c318757.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427000428/http://urbanrail.fotopic.net/c318757.html|archivedate=2006-04-27|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427000428/http://urbanrail.fotopic.net/c318757.html |date=2006-04-27 }} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Проект:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]][[Категория:Сан-Паулу| ]] [[Категория:Бразилия ҡалалары]] [[Категория:Бразилияның миллионлы ҡалалары]] [[Категория:Изгеләр исеме менән аталған объекттар]] 1psu18sgqxk2ct53nmhdc6xzqm3lqv0 Сәйетбаба 0 7967 1310079 1283569 2026-11-10T19:35:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310079 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Сәйетбаба | оригинальное название = {{lang-ru|Саитбаба}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 5 |lat_sec = 11 | lon_deg = 56 |lon_min = 42 |lon_sec = 4 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Ғафури районы | район в таблице = | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Сәйетбаба ауыл Советы (Ғафури районы) | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание =1765 | прежние имена = Мырҙаҡай | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Саитбаба | тс }} | год переписи = {{ Население | Саитбаба | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453064 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80221828001 | категория в Commons = | сайт = }} {{Шуҡ|Сәйет}} '''Сәйетбаба''', икенсе исеме '''Мырҙаҡай''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]нда урынлашҡан ауыл. Сәйетбаба ауыл Советы үҙәге. Донъялағы иң ҙур башҡорт ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2452 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453064, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80221828001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1836 йыл|||||||||| |- | 1850 йыл 27 сентябрь |||||||||| |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||2452||1233||1119||50,5||49,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Красноусольский]]): 57км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)]]): 72 км * Башҡортостандың географик үҙәге, таш ҡуйылған урын ([[Ерек (Ғафури районы)|Ерек ауылы]]): 17 км == Тарихы == Сәйетбаба ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышта 57 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 72 саҡрым алыҫлыҡта [[Мәндем (йылға)|Мәндем]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Кесе‑Табын улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. 1765 йылдан документтарҙа телгә алына. Тәүге төпләнеүсе Сәйетбаба Көбәков исеме менән йөрөтөлә. 1795 йылда 33 йортта 300 кеше йәшәгән, 1865 йылда 148 йортта — 864 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, урман кәсептәре һәм тирмән ташы яһау менән шөғөлләнгән. 1906 йылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, 2 тимерлек, 2 мануфактура һәм 4 бакалея кибете теркәлгән. XIX быуат башында Сәйетбабаға XVIII быуат аҙағында нигеҙләнгән Яңы Сәйетбаба бүлендек ауылы ҡушыла<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/156 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 154-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424175519/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/156 |date=2022-04-24 }}</ref>. Ауыл эргәһендәге сәтләүек ағасы ҡыуаҡлығы — тәбиғәт ҡомартҡыһы. Халҡы: 1906 йылда — 1092 кеше; 1920 йылда — 1798 кеше; 1939 йылда — 1960 кеше; 1959 йылда -__1938 кеше; 1989 йылда — 1396 кеше; 2002 йылда — 1543 кеше; 2010 йылда- 1452 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Сәйетбаба урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто (халыҡ театры), китапхана, мәсет бар. Башҡорт тарихи‑мәҙәни үҙәге эшләй<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92921/ Башҡорт энциклопедияһы. Сәйетбаба ауылы]</ref>. {{Цитата|Сәйетбаба — яҡынса 300 йыллыҡ тарихҡа эйә булған Республикалағы иң ҙур башҡорт ауылдарының береһе. Был тирәлә элек-электән [[Кесе Табын]] ырыуы башҡорттары йәшәгән. Ғалимдарҙың иҫбатлауынса, кесе табындарҙың йәйләүҙә мал көтөүҙән ултыраҡ тормошҡа күсеп йәшәй башлауҙары ХVIII быуат баштарына тура килә. Сәйетбаба ауылына ла ана шул осорҙа нигеҙ һалынған. Ауылдың икенсе исеме — Мырҙаҡай. Сәйетбаба менән Мырҙаҡай икеһе — бер туған тарихи шәхестәр. Улар икеһе лә Өйә йылғаһы буйына ауыл нигеҙләгән һәм һуңғараҡ был ауылдар ҙурайып, бергә тоташҡан. Башҡа ауыл кешеләре кеүек Сәйетбаба халҡы ла, башлыса, малсылыҡ, ҡортсолоҡ, игенселек менән шөғөлләнгән, ағастан яһалған төрлө йыһаздар, тирмән таштары, сарҙар эшләп һатҡан. ХIХ быуат аҙағында ауылда ике мануфактура, дүрт аҙыҡ-түлек кибете булған, һәр кесе йома һайын баҙар уҙғарылған, һыу тирмәне эшләгән. ХХ быуат башын барлағанда инде ауылдағы өс мәсеттең икеһе эргәһендә ике мәҙрәсә һәм мәктәп эшләгәне билдәле. 1937 йылдан ете йыллыҡ мәктәп урта мәктәп итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Жәлил Кейекбаев — мәктәп директоры, күренекле яҙыусы [[Сәғит Агиш]] уның урынбаҫары булып эшләй. 1969 йылда белем усағына Жәлил Кейекбаев исеме бирелә. Ауылдан сыҡҡан күренекле шәхестәр — төбәктең, халҡыбыҙҙың һынмаҫ терәге лә, ғорурлығы ла. [[Жәлил Кейекбаев]], [[Әнүр Вәхитов]], [[Кәбир Аҡбашев]], [[Гөлнур Яҡупова]], [[Лира Фәйзуллина]], [[Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы]], [[Әбүбәкер Ишмырҙин]], Мәҡсүт Шәйхулов һәм башҡа шәхестәрҙе, ғалимдарҙы, атҡаҙанған мәҙәниәт һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәрен ауылдың күркәм һәм сағыу биҙәге тип атарға мөмкин. Бөгөн иһә Сәйетбабала 620-нән ашыу йортта 2000-гә яҡын кеше йәшәй. Ауыл халҡы ҡортсолоҡ, ҡул эштәре, малсылыҡ менән шөғөлләнә. <ref>[http://yeshlek-gazeta.ru/2008/04/10/usa1171ynda-jj1257r1241gend1241.html «Усағында, йөрәгендә — Һүнмәҫ уттар, Сәйетбаба». Йәшлек гәзитенән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185358/http://yeshlek-gazeta.ru/2008/04/10/usa1171ynda-jj1257r1241gend1241.html |date=2016-03-04 }}</ref>}} == Урамдары == Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/019/000078.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Сәйетбаба ауылы]</ref> {{колонки|2}} Еңеүгә 30 йыл урамы ({{lang-ru|30 лет Победы (улица)}}) Ә.Вәхитов урамы ({{lang-ru|А.Вахитова (улица)}}) Дәминовтар Туғандары урамы ({{lang-ru|Братьев Даминевых (улица)}}) Ж.Кейекбаев тыҡрығы ({{lang-ru|Ж.Киекбаева (переулок)}}) Ж.Кейекбаев урамы ({{lang-ru|Ж.Киекбаева (улица}}) Еҙем урамы ({{lang-ru|Зилим (улица)}}) К.Сәғәҙиев урамы({{lang-ru|К.Сагадиева (улица)}}) Каширин урамы ({{lang-ru|Каширина (улица)}}) Каширин тыҡрығы ({{lang-ru|Каширина (переулок)}}) Колхоз урамы ({{lang-ru|Колхозная (улица)}}) Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская (улица)}}) Мәндем урамы ({{lang-ru|Мендим (улица)}}) Молодежная (улица) ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) Йәштәр тыҡрығы ({{lang-ru|Молодежный (переулок)}}) Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}}) Партизан урамы ({{lang-ru|Партизанская (улица)}}) Утягановых (улица) ({{lang-ru|Утягановых (улица)}}) Үҙәк урамы ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) Шишмә урамы ({{lang-ru|Чишмы (улица)}}) Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) Юбилей урамы ({{lang-ru|Юбилейная (улица)}}) Юбилей тыҡрығы ({{lang-ru|Юбилейный (переулок)}}) {{конец|колонки}} == Билдәле шәхестәре == [[Файл:Сәйетбаба ауылы, Партизан урамы.JPG|мини|справа|Партизан урамы]] * [[Вәхитов Әнүр Хисмәт улы]] ([[20 декабрь]] [[1932 йыл]] — [[24 декабрь]] [[1984 йыл]]) — әҙәбиәт белгесе һәм яҙыусы, филология фәндәре кандидаты (1965). [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1965). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты. * Ишемйәров Марат Һәҙиәт улы, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе * [[Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы]] (3.12.1936), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2005). * [[Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы]], [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры * [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] ([[25 октябрь]] [[1911 йыл]] — [[19 март]] [[1968 йыл]]) — күренекле [[Башҡорт тел ғилеме|башҡорт тел белгесе]], төркиәтсе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). БАССР-ҙың 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. * [[Ҡунафин Ғиниәтулла Сафиулла улы]] ([[22 ноябрь]] [[1946 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), филология фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2019). * [[Лира Фәйзуллина]], [[Башҡортостан]] радиоһының тәүге дикторҙарының береһе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1993). * [[Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы]] (16.02.1929—27.09.1996), дәүләт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. 1968—1975 йылдарҙа [[Белорет районы]]ның [[Егәҙе ауыл Советы]] рәйесе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17148-sh-jkhulov-nurislam-f-tkhelislam-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825175447/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17148-sh-jkhulov-nurislam-f-tkhelislam-uly |date=2019-08-25 }}{{V|9|02|2019}}</ref>. * [[Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы]] (8.07.1948), [[журналистика]] ветераны, [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң»]] республика [[гәзит]]тәренең элекке үҙ хәбәрсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы]] (28.12.1976—26.11.2020), ғалим-фольклорсы. 1997 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] лаборанты, 2003 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 2007 йылдан — ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан — өлкән, 2019 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре кандидаты (2006)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1527086-v-ufe-skonchalas-molodoy-uchenyy-eposoved-gulnar-yuldybaeva/ В Уфе скончалась молодой ученый, эпосовед Гульнар Юлдыбаева. ИА «Башинформ», 27 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|27|11|2020}}</ref>. * [[Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы]], яҙыусы * [[Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы]] ([[5 июль]] [[1914 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1989 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1986). * [[Мәһәҙиев Марат Шәриф улы]] ({{lang-ru|Магадеев Марат Шарифович}}) ([[20 июль]] [[1962 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Стәрлетатаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы]] ([[17 март]] [[1971 йыл]]) — [[башҡорт]] [[журналистика|журналисы]], [[шиғриәт|шағир]]. 2020 йылдың февраленән [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналының баш мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар һәм Яҙыусылар (2005) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). * [[Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы]] ([[8 март]] [[1961 йыл]]) — [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, йырсы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2008) * [[Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы]] ({{lang-ru|Алтынбаев Самигулла Гилязович}}; 12 август [[1916]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы]] ([[1912 йыл]] — [[9 май]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның разведка дивизионында кавалерист-разведчик, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. * [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] ([[15 август]] [[1930 йыл]]) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. РФ мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Ҡурған өлкәһе Искәндәр (1953), 1957 йылдан — Ғафури районының [[Йөҙимән]] тулы бул­маған урта мәктәбе директоры, 1961 йылдан — Имәндәш тулы булмаған урта мәктәп уҡытыусыһы, 1963 йылдан — Сәйетбаба урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. Кейекбаев Жәлил музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан ди­ректоры. Ж.Ғ.Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/95933/ Башҡорт энциклопедияһы.Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы ]</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Телсе ғалим [[Жәлил Кейекбаев]] музейы * [[Сәйетбаба ауылы «Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге»]] * Ауыл эргәһендә боронғо археологик ҡурғандар * «Урман сәтләүеге» тәбиғәт ҡомартҡыһы * «Әбйәлил ишан зыяраты» ҡомартҡыһы * «Ташмөйөш» * «Мәсет» * «Һуғышта ҡатнашыусыларға мемориаль таҡта» * Әтәс шишмәһе == Видеояҙмалар һәм матбуғатта == * {{YouTube|0Vog_QUVJnQ|logo=1}} Сәйетбаба ауылында шәжәрә байрамы * [https://web.archive.org/web/20250224174348/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-11-03/s-yetbaba-keshe-e-vertolet-eshl-g-n-696773 «Башҡортостан» Сәйетбаба кешеһе вертолёт эшләгән] * [https://prufy.ru/news/society/29866-istoriya_bashkirskoy_derevni_saitbaba_stareyshee_selo_respubliki/ Сәйетбаба ауылы тарихы {{ref-ru}}] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сәйетбаба ауылы «Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге»]] == Видеояҙмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|92921}}{{V|24|04|2022}} * [http://saitbaba1.narod.ru Сәйетбаба ауылы сайты] * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/156 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 156-сы б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424175519/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/156 |date=2022-04-24 }} * [https://www.gosspravka.ru/02/019/000078.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Сәйетбаба ауылы] * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ғафури районы ауылдары}} [[Категория:Ғафури районы ауылдары]] <!-- Ревизская сказка 1850 года --> [[Категория:Сәйетбаба (ауыл)]] ob2n5d0zatnrrdr8nkcnzxqzcjikx64 Туймазы районы 0 9194 1310162 1217036 2026-11-11T00:29:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310162 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Русское название = Туймазы районы |Оригинальное название = |Герб = Coat of Arms of Tuimazy rayon (Bashkortostan).png |Флаг = Flag of Tuimazy rayon (Bashkortostan).png |Гимн = |Описание флага = Туймазы районы флагы |Страна = [[Рәсәй]] |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = |lon_deg = 53|lon_min = 42|lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Статус = [[муниципаль район]] |Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}} |Включает = 1 ҡала и 20 ауыл |Столица = [[Туймазы]] |Образование = [[1930]] |Упразднение = |Глава = Суфыянов Айҙар Рифғәт улы |Название главы = Муниципаль район хакимиәте башлығы |Глава2 = Минибаев Ильфир Ғоссам улы |Название главы2 = Муниципаль район Советы рәйесе |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Туймазинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Туймазинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Туймазинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 1 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Туймазинский район | ч }} / 2364 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[сыуаштар]], [[мариҙар]] | Конфессиональный состав = [[мосолмандар]], православие динен тотоусылар |Площадь = 2 364 |Процент от площади = |Место по площади = 22 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Карта = Location of Tuymazinskiy rayon (Bashkortostan).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = 02, 102 |Сайт = http://www.tuimazirb.ru/ |Категория в Commons = |Примечания = |Название параметра1 = [[ОКАТО]] |Параметр1 = {{ОКАТО|80251000000}} }} '''Туймазы районы''' ({{lang-ru|Туймазинский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Туймазы]] ҡалаһы. == Географияһы == [[Файл:Шумиловский водопад.jpg|слева|мини|[[Шумилов шарлауыҡтары]]]] [[Башҡортостан]]дың көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — [[Шаран районы|Шаран]], көнсығышта — [[Бүздәк районы|Бүздәк]], көньяҡта — [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]] һәм [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй]] райондары, көнбайышта — [[Татарстан Республикаһы]] һәм [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала округы биләмәләре менән сиктәш. Район [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөн алып тора. Нефть (Туймазы, Серафимовка, Кәпәй-Ҡыбау, Троицк һ. б.), ҡомташ (Ғәфүр, Ҡандра), гипс (Мәҡсүт), кирбес сеймалы (Түбәнкүл, Туҡмаҡ-Ҡаран), агрономик рудалар (Балтай, Ҡарамалы-Ғөбәй, Кәлшәле һ. б.) ятҡылыҡтары асылған. Райондың көнбайышында — [[Ыҡ]], көньяғында — Ҡыйҙаш, үҙәк өлөшөндә һәм төньяҡ-көнбайышында [[Өҫән]] йылғалары аға. Район йылы һәм ҡоро агроклиматлы регионға, Өҫән йылғаһының түбәнге ағымындағы типик ҡара тупраҡлы ерҙәр Урал алды дала зонаһына инә. Ҡалҡыу өлөшөндәге ҙур ғына майҙандада — [[йүкә]], [[саған]], [[имән]] ағастарынан торған киң япраҡлы урмандар, ә көньяҡ-көнсығышында [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары һаҡланған. Туймазы урман хужалығы эрозияға дусар булған текә битләүҙәрҙә ағас ултыртыу менән шөғөлләнә. Урмандар 62,5 мең га (Район территоряһының 26,5 %) майҙаны биләп тора, [[ауыл хужалығы]] ерҙәре 135,9 мең га, шул иҫәптән 96,6 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең га — сабынлыҡтар, 32,2 мең га — көтөүлектәр. [[Ҡандракүл]]де уратҡан «Ҡандракүл» дәүләт милли тәбиғәт паркы, Мәҡсүт ауылы яҡын Ыҡ йылғаһы ярындағы мәмерйә, Ҡандра тимер юл станцияһы буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Үрге Троицк лесничествоһындағы ҡарағастар һаҡлана торған территориаль һәм тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала. [[Файл:ТуймазыМечеть.jpg|слева|мини|Туймазы ҡалаһының<br /> «Әл-Фәтихә» мәсете]] == Тарихы == Райондың барлыҡ торама пункттары элекке [[Йылан|ҡыр-йылан]], [[ҡаңлы]], [[ҡырғыҙ]], [[ҡобау]] һәм [[байлар]] башҡорт ҡәбиләләре ерҙәрендә урынлашҡандар. [[Идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда был ерҙәр 12-се башҡорт кантоны составында була. == Халыҡ һаны == 1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше): {{Wikidata/Population}} ; Урбанизация Ҡала шарттарында ([[Туймазы]] ҡалаһы) район халҡының {{ #expr: ( {{ Население | Туймазы | ч }} * 100 / {{ Население | Туймазинский район | ч }} round 2 ) }} % йәшәй. ; Милли составы 2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 38,5 %, [[башҡорттар]] — 33,7 %, [[урыҫтар]] — 22,8 %, [[сыуаштар]] — 1,5 %, [[мариҙар]] — 1,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 2,1 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (25.09.1926—23.02.1987), рәссам. 1963 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1986). [[Кәлшәле]] ауылынан. * [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (20.09.1947) — рәссам, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). ([[Үрге Бишенде]] ауылынан)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5152-v-liullin-renat-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Вәлиуллин Ренат Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141143/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5152-v-liullin-renat-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|09|2017}}</ref>. * [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (25.10.1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан. * [[Ёлкин Иван Сергеевич]] (22.03.1924—3.04.1991), хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] ауылынан. * [[Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы]] (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). [[Бикмәт (Туймазы районы)|Бикмәт]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5603-ishmoratova-nail-m-litj-n-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421095304/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5603-ishmoratova-nail-m-litj-n-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|24|09|2018}}</ref>. * [[Мусин Эмиль Марат улы]] (2.03.1968), журналист, 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2011). * [[Мордвинцев Геннадий Васильевич]] (1.06.1938), тархсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты, профессор. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Ҡандра]] ауылынан<ref>[http://vechufa.ru/public/1740-veter-istorii-po-prezhnemu-v-ego-parusah.html Ветер истории по-прежнему в его парусах. Газета «Вечерняя Уфа». Официальный сайт. 2013, 28 мая]{{ref-ru}}{{V|2|05|2018}}</ref>. * [[Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы]] (4.04.1933), социолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Иҫке Арыҫланбәк]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14335-t-khv-tullin-rasfar-m-khlis-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421193632/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14335-t-khv-tullin-rasfar-m-khlis-uly |date=2016-04-21 }}{{V|4|05|2018}}</ref>. * [[Фәррәхов Йосоп Тимербай улы]] (20.04.1935—31.01.2001), урмансы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). [[Иманғол (Туймазы районы)|Иманғол]] ауылынан. * [[Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы]] (16.05.1934—11.07.2000), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1993 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының бригадиры, механик колоннаһы һәм участка начальнигы, 1979 йылдан — 3‑сө төҙөлөш идаралығы начальнигы урынбаҫары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1964). [[Имәнкүпер]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15498-kh-liullin-ajrat-n-sibulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721185334/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15498-kh-liullin-ajrat-n-sibulla-uly |date=2019-07-21 }}{{V|13|05|2019}}</ref>. == Административ-территориаль бүленеше == Район территорияһында Октябрьский ҡалаһы һәм 113 ауыл урынлашҡан. ;Торама пункттар буйынса халыҡ һаны {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Туймазы]] || {{ Население | Туймазы | тс }} |- | [[Ҡандра]] || {{ Население | Кандры | тс }} |- | [[Серафимов]] || {{ Население | Серафимовский | тс }} |- | [[Собханғол (Туймазы районы)|Собханғол]] || {{ Население | Субханкулово | тс }} |- | [[Түбәнге Троицк]] || {{ Население | Нижнетроицкий | тс }} |- | [[Дуҫлыҡ (Туймазы районы)|Дуҫлыҡ]] || {{ Население | Дуслык (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Иҫке Туймазы]] || {{ Население | Старые Туймазы | тс }} |- | [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] || {{ Население | Карамалы-Губеево | тс }} |- | [[Ғәфүр]] || {{ Население | Гафурово | тс }} |- | [[Төмәнәк]] || {{ Население | Тюменяк | тс }} |- | [[Илсембәт]]|| {{ Население | Ильчимбетово | тс }} |- | [[Беренсе Май (Туймазы районы)|Беренсе Май]] || {{ Население | Первомайское (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] || {{ Население | Райманово (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Нөркәй]] || {{ Население | Нуркеево | тс }} |- | [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] || {{ Население | Верхнетроицкое (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] || {{ Население | Старое Субханкулово | тс }} |- | [[Кәкребаш]] || {{ Население | Какрыбашево | тс }} |- | [[Япрыҡ]] || {{ Население | Япрыково | тс }} |- | [[Түбәнге Бишенде]] || {{ Население | Нижние Бишинды | тс }} |- | [[Үрге Бишенде]] || {{ Население | Верхние Бишинды | тс }} |- | [[Николаевка (Туймазы районы)|Николаевка]] || {{ Население | Николаевка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Татар-Олҡан]] || {{ Население | Татар-Улканово | тс }} |- | [[Сәйрән (Туймазы районы)|Сәйрән]] || {{ Население | Сайраново (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] || {{ Население | Бишкураево (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Туҡтағол (Туймазы районы)|Туҡтағол]] || {{ Население | Туктагулово | тс }} |- | [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] || {{ Население | Ермухаметово | тс }} |- | [[Ҡандра-Ҡотой]] || {{ Население | Кандры-Кутуй | тс }} |- | [[Әгертамак]] || {{ Население | Агиртамак | тс }} |- | [[Уяҙытамаҡ]] || {{ Население | Уязытамак | тс }} |- | [[Туҡай (Туймазы районы)|Туҡай]] || {{ Население | Тукаево (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Ҡандракүл (Туймазы районы)|Ҡандракүл]] || {{ Население | Кандрыкуль (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Кәлшәле]] || {{ Население | Кальшали | тс }} |- | [[Кендектамак]] || {{ Население | Кендектамак | тс }} |- | [[Мәтәүтамак]] || {{ Население | Метевтамак | тс }} |- | [[Үрге Сәрҙек]] || {{ Население | Верхний Сардык | тс }} |- | [[Соҡаҙытамаҡ]] || {{ Население | Чукадытамак | тс }} |- | [[Балтай]] || {{ Население | Балтаево (Башкортостан) | тс }} |- | [[Соҡаҙыбаш]] || {{ Население | Чукадыбашево | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Ярмунса]] || {{ Население | Ермунчино | тс }} |- | [[Аблай (Туймазы районы)|Аблай]] || {{ Население | Аблаево (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Үрмәкәй]] || {{ Население | Урмекеево | тс }} |- | [[Иҫке Ҡандра]] || {{ Население | Старые Кандры | тс }} |- | [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] || {{ Население | Никитинка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Горный (Туймазы районы)|Горный]] || {{ Население | Горный (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Егетәк]] || {{ Население | Зигитяк | тс }} |- | [[Яңы Бишенде]] || {{ Население | Новые Бишинды | тс }} |- | [[Ҡарат]] || {{ Население | Каратово | тс }} |- | [[Булат (Туймазы районы)|Булат]] || {{ Население | Булат (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Аҙнағол (Туймазы районы)|Аҙнағол]] || {{ Население | Аднагулово | тс }} |- | [[Алексеевка (Туймазы районы)|Алексеевка]] || {{ Население | Алексеевка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Фрунзе (Туймазы районы)|Фрунзе]] || {{ Население | Фрунзе (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Воздвиженка (Туймазы районы)|Воздвиженка]] || {{ Население | Воздвиженка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Түбәнге Сәрҙек]] || {{ Население | Нижний Сардык | тс }} |- |[[Серафимовка (Туймазы районы)|Серафимовка]] || {{ Население | Серафимовка (Башкортостан) | тс }} |- | [[Төпкилде]] || {{ Население | Тюпкильды | тс }} |- | [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] || {{ Население | Исмаилово (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Тәрәнйылға]] || {{ Население | Тирян-Елга | тс }} |- | [[Ҡаран-Бишенде]] || {{ Население | Каран-Бишинды | тс }} |- | [[Яңы Нарыш]] || {{ Население | Новонарышево | тс }} |- | [[Сыуаш-Олхан]] || {{ Население | Чуваш-Улканово | тс }} |- | [[Яңы Арыҫланбәк]] || {{ Население | Новоарсланбеково | тс }} |- | [[Бәтке]] || {{ Население | Бятки | тс }} |- | [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] || {{ Население | Покровка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Константиновка (Туймазы районы)|Константиновка]] || {{ Население | Константиновка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Дарвин]] || {{ Население | Дарвино | тс }} |- | [[Ҡандра-Төмәкәй]] || {{ Население | Кандры-Тюмекеево | тс }} |- | [[Иманғол (Туймазы районы)|Иманғол]] || {{ Население | Имангулово (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Тимер (Туймазы районы)|Тимер]] || {{ Население | Тимирово (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Имәнкүпер]] || {{ Население | Имян-Купер | тс }} |- | [[Ҡайынйылға (Туймазы районы)|Ҡайынйылға]] || {{ Население | Каин-Елга (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Иҫке Арыҫланбәк]] || {{ Население | Староарсланбеково | тс }} |- | [[Туҡмак-Ҡаран]] || {{ Население | Тукмак-Каран | тс }} |- | [[Бикмәт (Туймазы районы)|Бикмәт]] || {{ Население | Бикметово (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Бәйрәкәтүбә]] || {{ Население | Байракатуба | тс }} |- | [[Раевка (Туймазы районы)|Раевка]] || {{ Население | Раевка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Яҡшай]] || {{ Население | Якшаево | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Йүкәле Шишмә]] || {{ Население | Липовый Ключ | тс }} |- | [[Ҡараттамаҡ]] || {{ Население | Карат-Тамак | тс }} |- | [[Казнаковка]] || {{ Население | Казнаковка (Башкортостан) | тс }} |- | [[Әйтәктамаҡ]] || {{ Население | Айтактамак | тс }} |- | [[Ҡыҙылбүләк]] || {{ Население | Кызыл-Буляк | тс }} |- | [[Самсыҡ]] || {{ Население | Самсыково | тс }} |- | [[Мостафа (Туймазы районы)|Мостафа]] || {{ Население | Мустафино (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Ҡыҫҡайылға (Туймазы районы)|Ҡыҫҡайылға]] || {{ Население | Киска-Елга (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Александровка (Туймазы районы)|Александровка]] || {{ Население | Александровка (Туймазинский район) | тс }} |- | [[Чапаев (Туймазы районы)|Чапаево]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>56<ref name="2010F"/> |- | [[Ташкисеү]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>53<ref name="2010F"/> |- | [[Балағаскүл]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>48<ref name="2010F"/> |- | [[Майский (Туймазы районы)|Майский]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>48<ref name="2010F"/> |- | [[Арҙат (Туймазы районы)|Арҙат]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>47<ref name="2010F"/> |- | [[Мәҡсүт (Туймазы районы)|Мәҡсүт]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>45<ref name="2010F"/> |- | [[Көйөктамаҡ]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>42<ref name="2010F"/> |- | [[Нескәбуләк]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>41<ref name="2010F"/> |- | [[Мулла-Ҡамыш]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>40<ref name="2010F"/> |- | [[Әтек (Туймазы районы)|Әтек]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>37<ref name="2010F"/> |- | [[Нур (Туймазы районы)|Нур]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>31<ref name="2010F"/> |- | [[Ҡамыштау]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>29<ref name="2010F" /> |- | [[Ҡыҙылташ (Туймазы районы)|Ҡыҙылташ]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>26<ref name="2010F" /> |- | [[Кожай-Андреев]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>25<ref name="2010F" /> |- | [[Леонидовка (Туймазы районы)|Леонидовка]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>25<ref name="2010F" /> |- | [[Түбәнге Ҡаранйылға]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>19<ref name="2010F" /> |- | [[Яңы Арыҫлан]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>19<ref name="2010F" /> |- | [[Яңы Һыуыҡҡул]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>18<ref name="2010F" /> |- | [[Бөресклет хужалығы]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>15<ref name="2010F" /> |- | [[Кесе Бикмәт]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>14<ref name="2010F" /> |- | [[Ҡайынйылға (Туймазы районы)|Ҡайынйылға]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>9<ref name="2010F" /> |- | [[Баҡсаһарай (Туймазы районы)|Баҡсаһарай]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>8<ref name="2010F" /> |- | [[Ольховка (Туймазы районы)|Ольховка]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>8<ref name="2010F" /> |- | [[Ҡарамалы (Туймазы районы)|Ҡарамалы]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>7<ref name="2010F" /> |- | [[Үрнәк (Туймазы районы)|Үрнәк]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>7<ref name="2010F" /> |- | [[Знаменка (Туймазы районы)|Знаменка]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>0<ref name="2010F" /> |- | [[Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>0<ref name="2010F" /> |- | [[Һалҡыншишмә]] || <span style='color:#0AF;'>→</span>0<ref name="2010F" /> |- | [[Япрыҡ янғын һүндереү депоһы]] || <span style='color:#0AF;'>→</span>0<ref name="2010F" /> |} {{столбцы/конец}} == Иҡтисад == Район сәнәғәт һәм [[ауыл хужалығы]] йүнәлешле. Нефть ятҡылыҡтарын «Туймазынефть» һәм «Октябрьскнефть» НГДУ-ры үҙләштерә. Сәнәғәт предприятиелары Октябрьский һәм Туймазы ҡалаһы, шулай уҡ Серафимовка ҡасабаһында (автоматика һәм телемеханика ҡулланмаларын сығарыусы тәжрибә заводы, мамыҡ-ҡауырһын әйберҙәре һәм тегеү фабрикалары), Түбәнге Троицкиҙа (Башҡортостан буҫтау комбинаты), Собханғолда (консерва заводы), Ҡандрала (Туймазы быраулау эштәре идаралығы, иген ҡабул итеү предприятиеһы, ҡатнаш мал аҙығы заводы) урынлашҡан. [[Ауыл хужалығы]] предприятиеларынан — Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, Ҡандра мөгөҙлө эре мал үрсетеү һәм һимертеү совхозы, Туймазы тоҡомсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, «Башнефть» АНК-һының ярҙамсы хужалыҡтарыры: «1 Май», «Нарыштау» һәм «Төҙөүсе» совхоздарыздары эшләй. Район баҫыусылыҡта — игенселек, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереү, малсылыҡта һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслаша. Район территорияһы буйлап Ульяновск—Шишмә тимер юлы, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлы үтә. Районда 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 54 клуб учреждениеһы, ауыл участка дауаханаһы бар. Ҡандракүлдең тирә-яғында Октябрьский, Туймазы ҡалаһы предприятиеларының ял итеү базалары, профилакторийҙары урынлашҡан. Татар һәм урыҫ телдәрендә «Туймазы хәбәрләре» — «Туймазинский вестник» гәзите сыға. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14411-tujmazy-rajony}}{{V|17|02|2019}} * [https://tuimazy.bashkortostan.ru/ Муниципальный район Туймазинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509040401/https://tuimazy.bashkortostan.ru/ |date=2020-05-09 }}{{ref-ru}}{{V|17|02|2019}} {{Туймазы районы ауылдары}} {{Туймазы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Туймазы районы]] pbbqtwzyg6slysz9q0ma6c3scnck6f3 Фёдоровка районы (Башҡортостан) 0 9195 1310248 1277716 2026-11-11T05:51:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310248 wikitext text/x-wiki {{Infobox Административ берәмек |Административ берәмек = Фёдоровка районы<br />{{lang-ru|Фёдоровский район}} |Ил = [[Рәсәй]] |Статус = Муниципаль район |Төбәк = [[Башҡортостан]] |рәсем1=Coat of Arms of Fedorovskiy rayon (Bashkortostan).gif |рәсем2=Flag of Fedorovsky rayon (Bashkortostan).png |рәсем3=Location of Fedorovskiy rayon (Bashkortostan).svg |Административ үҙәге = Фёдоровка ауылы |Эске бүленеш = 14 ауыл биләмәһе |Халыҡ һаны = 19541 кеше |Халыҡ тығыҙлығы = {{{density}}} |Сәғәт бүлкәте = MSK +2 |Автомобиль коды = 02, 102 |Хакимиәт башлығы= |Майҙаны = 1691 [[квадрат километр|км²]] }} '''Фёдоровка районы''' ({{lang-ru|Фёдоровский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка ауылы]]. Районда 19541 кеше йәшәй. == Географик белешмә == Район территорияһы [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның көньяҡ-көнсығыш яғында урынлашҡан. Шул төбәктә [[Дим]], [[Ашҡаҙар]] һәм Сүхәйле йылғалары баш ала. Улар Федоровка һәм тағы бер нисә район аша ағып,[[Ағиҙел]]гә барып ҡушыла. Районда кирбес һуғыу, юл һалыу өсөн сеймал — ҡомташ бар. [[Ауыл хужалығы]] ҡулланылышындағы ерҙәр — 136,2 мең гектар, шуларҙан 91,3 мең — [[баҫыу]]ҙар, 7,9 — сабынлыҡтар, 36,9 — көтөүлектәр. Хужалыҡтар арыш, бойҙай, һоло, арпа, борсаҡ, шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] һәм башҡа техник культуралар, мал аҙығы үҫтерә. Малсылыҡ — ит-[[һөт]] тармағы һәм сусҡасылыҡтан ғибәрәт. == Тарихи белешмә == Федоровка районы [[1935 йыл]]да ойошторолған. == Демографик хәл == Район халҡының милли составы {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="40%" |- align="center" style="background-color:#42B" | style="color:white;"| '''Милләт''' | style="color:white;"| '''[[ 1970 йән иҫәбе]]''' | style="color:white;"| '''[[ 1989 йән иҫәбе ]]''' | style="color:white;"| '''[[ 2002 йән иҫәбе]]''' |- align="center" |'''[[татарҙар]] ''' ||9 924 / 32,5 % || 6 895 / 35 %||6 527 / 33,2 % |- align="center" |'''[[урыҫтар]]''' || || || 4 452 / 22,6 % |- align="center" |'''[[башҡорттар]]''' || 3 097 / 11,3 %|| 2 772 / 14 %|| 3 476 / 17,7 % |- align="center" |'''[[сыуаштар]]''' || || || 2 404 / 12,2 % |- align="center" |'''[[мордвалар]]''' || || || 2 332 / 11,9 % |} == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Иҡтисады == Федоровка районының ере — ҡара тупраҡлы. Районда 24 ауыл хужалығы предприятиеһы, 136 игенсе-фермерлыҡ хужалығы һәм 7150 шәхси ярҙамсы хужалыҡ. 25 мең гектарҙы — иген культуралары, 4,5 мең гектары көнбағыш һәм шәкәр сөгөлдөрө баҫыуҙары биләй<ref>[http://kiziltan.ru/tat/news/avil-hy-aligi/1557.html Нәтиҗәле идарә — үсешнең иң мөһим шарты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Билдәле шәхестәре == * Абдюшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * Аҡсурин Рәдиф Ғәли улы — көрәш буйынса донъя чемпионы. * [[Антошкин Николай Тимофеевич]] (19.12.1942—17.01.2021) — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Афанасьев Фёдор Игнатьевич]] (24.03.1969), хужалыҡ эшмәкәре. «[[Башҡортостан сода компанияһы]]» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. [[Үрге Алаштан]] ауылынан<ref>[http://www.soda.ru/ru/pages/detail/management_of_companies/ Руководство АО «Башкирская содовая компания». Официальный сайт АО «Башкирская содовая компания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321111348/http://www.soda.ru/ru/pages/detail/management_of_companies/ |date=2019-03-21 }}{{V|21|03|2019}}</ref>. * Бакланов Пётр Яковлевич — экономик-географ, РФА академигы. * Казанин Геннадий Семёнович — ғалим-геофизик, Арктик диңгеҙ геология разведкаһы экспедицияһының (МАГЭ) генераль директоры<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1189329-rustem-khamitov-nagradil-geofizika-gennadiya-kazanina-ordenom-salavata-yulaeva/?utm_medium=center&utm_content=read_also_horizontal&utm_source=bashinform Рустэм Хамитов наградил геофизика Геннадия Казанина орденом Салавата Юлаева. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 24 июль 2018 йыл]{{ref-ru}}{{V|24|07|2018}}</ref>. * [[Ҡашаев Әнүәр Шакир улы]] (22.03.1949), рәссам. 1993 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2010). [[Аҡбулат (Фёдоровка районы)|Аҡбулат]] ауылынан. * [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (5.11.1948), хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Райондың почётлы гражданы. [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылынан. * [[Хәбибуллин Рәйес Рәхмәтулла улы]] (27.12.1938—28.07.2012), ғалим-инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1979), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1976, 1979). [[Балыҡлы]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15350-kh-bibullin-r-jes-r-khm-tulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәбибуллин Рәйес Рәхмәтулла улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|25|12|2018}}</ref>. * [[Шергенг Наталия Алексеевна]] (20.01.1959), ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2006 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса, 2006—2012 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Философия фәндәре докторы (2003), профессор (2008). [[Бала Сытырман]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16881-shergeng-nataliya-alekseevna Башҡорт энциклопедияһы — Шергенг Наталия Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825180206/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16881-shergeng-nataliya-alekseevna |date=2019-08-25 }}{{V|11|01|2019}}</ref>. * [[Әмиров Марс Басыр улы]] (2.02.1939—10.02.2010), ғалим-агроном, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1995). [[Балыҡлы]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17382-mirov-mars-basyr-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әмиров Марс Басыр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021194811/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17382-mirov-mars-basyr-uly |date=2019-10-21 }}{{V|24|01|2019}}</ref>. * [[Әхмәров Ғәбит Абдулла улы]] (24.02.1921—11.04.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == Матбуғат == Районда [[башҡорт теле|башҡортса]] «Ашҡаҙар таңдары» гәзите, [[татар]]са «Ашкадар таңнары», [[урыҫ]]са «Ашкадарские зори» гәзиттәре сығарыла<ref>[http://azgazeta.ru/history.html Гәзит сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716180013/http://azgazeta.ru/history.html |date=2014-07-16 }}</ref> == Транспорт == Район аша [[Стәрлебаш]] — [[Федоровка районы|Федоровка]] — [[Мәләүез]], [[Федоровка районы|Федоровка]] — [[Стәрлетамаҡ]], [[Федоровка районы|Федоровка]] — Дедово — Ермолаевка автомобиль юлдары уҙа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|73687}}{{V|18|03|2021}} {{Фёдоровка районы ауылдары}} {{Федоровка районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Фёдоровка районы (Башҡортостан)]] csuf0oc0j0wc0aowquqezn4ocuq2s7q Саҡмағош районы 0 9198 1309989 1299931 2026-11-10T13:29:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Саҡмағош районы''' ({{lang-ru|Чекмагушевский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Саҡмағош]] ауылы. Районда 30 139 кеше йәшәй. == Билдәле шәхестәр == * [[Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы]] (21.01.1949), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007). [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2169-a-surina-fir-z-iskha-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212439/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2169-a-surina-fir-z-iskha-y-y |date=2016-04-05 }}{{V|12|01|2019}}</ref>. * [[Батыев Сәлих Ғилемхан улы]], 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе, [[Татарстан]] тарихында был вазифала иң оҙаҡ эшләгән етәксе. * [[Дашкин Рәмил Мирғәзиән улы]] (12.09.1928—18.05.2001), журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1969—1976 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Журналистар союзы рәйесе. 1956—1967 йылдарҙа [[Ленинец|«Ленинец»-«Ленинсы»]], 1967—1986 йылдарҙа [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзиттәре, 1988—1998 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың редакция-нәшриәт бүлеге мөхәррире. Башҡорт АССР-ының VIII-XI саҡырылыш Юғары Советтары депутаты, 1956—1967 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бюро ағзаһы, комсомолдың XIII-XV съездары делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Яңы Балаҡ]] ауылынан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/575446-on-byl-vydayushchimsya-organizatorom-respublikanskoy-pechati-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-zhurnalista-remelya-dashkina/ Он был выдающимся организатором республиканской печати (к 85-летию со дня рождения журналиста Ремеля Дашкина). ИА «Башинформ», 12 сентября 2013 года]{{V|2|09|2018}}</ref>. * [[Иҙиәтуллин Рим Зиннәтулла улы]] (23.02.1940—13.09.2018), журналист һәм шағир. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Һаҙый Таҡташ]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2010). [[Яңы Мортаза]] ауылынан. * [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (5.10.1927—20.01.1985), яҙыусы, 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[БАССР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984). [[Тайнаш]] ауылынан. * [[Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы]] (9.05.1924—17.04.2000), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1989 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның Карл Маркс исемендәге колхозы (хәҙер Рифҡәт Йәнекәев исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Яңы Мортаза ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071633/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|14|09|2018}}</ref>. * [[Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы]] (20.11.1913—6.06.1986), [[Өфө нефть эшкәртеү заводы|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының]] 1939—1964 йылдарҙағы операторы һәм өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). * [[Мөлөков Әнүәр Бәхти улы]] (25.08.1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа [[Саҡмағош]] ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Иҫке Супты]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8759-m-l-kov-n-r-b-khti-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мөлөков Әнүәр Бәхти улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080630/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8759-m-l-kov-n-r-b-khti-uly |date=2016-04-21 }}{{V|20|08|2018}}</ref>. * [[Николаев Василий Семёнович]] (3.04.1907—29.12.1989), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, механизацияланған бригада пулемётсыһы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[1942 йыл]]дан КПСС ағзаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Яңы Семенкин (Саҡмағош районы)|Яңы Семёнкин]] ауылынан * [[Илфаҡ Смаҡов]], күренекле эстрада йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1985), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы. * [[Усманов Салауат Мөҙәрис улы]] (17.09.1947), юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Бөрө филиалы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның башҡарма комитет ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы фән һәм техника эшмәкәре (2007), юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғариф отличнигы (1989), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), мәғариф отличнигы (1997), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). [[Үрге Ҡаръяуҙы]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13611-usmanov-salauat-m-ris-uly Башҡорт энциклопедияһы — Усманов Салауат Мөҙәрис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421075030/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13611-usmanov-salauat-m-ris-uly |date=2016-04-21 }}{{V|13|09|2017}}</ref>. * [[Хәсәнов Әнүәр Ғиниәт улы]] (1.02. 1954), ғалим-хирург, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Ғ. Х. Ҡоҙаяров исемендәге премия лауреаты (2000). [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15619-kh-s-nov-n-r-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәсәнов Әнүәр Ғиниәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718031010/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15619-kh-s-nov-n-r-ini-t-uly |date=2019-07-18 }}{{V|23|01|2019}}</ref>. * [[Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы]] (17.03.1948), ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2012). Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1993). [[Яңы Ҡото]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1436-shagapov-vladislav-shajkhulagzamovich.html Башкирская энциклопедия — Шагапов Владислав Шайхулагзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224133922/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1436-shagapov-vladislav-shajkhulagzamovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|09|03|2018}}</ref>. * [[Әғзәмов Фәрит Әкрәм улы]] (28.11.1947), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт фәндәре академияһының Урал тау премияһы лауреаты (1997). [[Саҡмағош]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9021-agzamov-farit-akramovich Башкирская энциклопедия — Агзамов Фарит Акрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406023203/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9021-agzamov-farit-akramovich |date=2016-04-06 }}{{ref-ru}}{{V|21|11|2017}}</ref>. * [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (20.09.1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9237-aminev-khanif-kiyamovich. Башкирская энциклопедия — Аминев Ханиф Киямович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2018}}</ref>. * [[Әхтәмов Фәрит Хөснийәр улы]] (21.02.1933), «Игенче» колхозының элекке тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, райондың почётлы гражданы (1995)<ref>[http://www.chekmagush.com/readarticle.php?article_id=17 Список почетных граждан Чекмагушевского района. Администрация МР Чекмагушевский район РБ. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226230215/http://www.chekmagush.com/readarticle.php?article_id=17 |date=2016-12-26 }}{{ref-ru}}{{V|18|02|2018}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} Милли состав <ref>https://web.archive.org/web/20120918054027/http://tatar-bashkort.narod.ru/tb-15.htm</ref>: Районда татарҙар, башҡорттар, урыҫтар һәм башҡа милләттәр йәшәй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Саҡмағош районы ауылдары}} {{Саҡмағош районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Саҡмағош районы]] a0k643to8i3kn6juhs0uu43ltsyfw70 Шишмә районы 0 9199 1310338 1307067 2026-11-11T11:05:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Административ берәмек |Административ берәмек = Шишмә районы<br />{{lang-ru|Чишминский район}} |Ил = [[Рәсәй]] |Статус = Муниципаль район |Төбәк = [[Башҡортостан]] |рәсем1=Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg |рәсем2=Flag of Chishmy rayon (Bashkortostan).png |рәсем3=Location of Chishminskiy rayon (Bashkortostan).svg |Административ үҙәге = Шишмә ҡасабаһы |Эске бүленеш = 16 ауыл биләмәһе |Халыҡ һаны = 32321 кеше |Халыҡ тығыҙлығы = {{{density}}} |Сәғәт бүлкәте = MSK +2 |Автомобиль коды = 02, 102 |Хакимиәт башлығы= |Майҙаны = 1692 [[квадрат километр|км²]] }} '''Шишмә районы''' ({{lang-ru|Чишминский район}}) – [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. Административ үҙәге – Шишмә эшселәр ҡасабаһы. Районда 32321 кеше йәшәй. == Билдәле шәхестәр == === Дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы]] (1.05.1929—13.04.2001), юғары категориялы слесарь-торбасы. 1958—1994 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» йәмғиәтенең слесарҙар бригадаһы бригадиры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). * [[Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы]] (7.08.1948), дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2014 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостандың Мотофедерацияһы президенты. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы. [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылынан<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=955678 Справочный портал Кто есть кто в РБ: Бикбулатов Махмут Мухамметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317042503/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=955678 |date=2016-03-17 }}{{ref-ru}}{{V|6|08|2018}}</ref>. * [[Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы]]— Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. * [[Ғәлиәкбәров Ғәйниәт Ғәлимулла улы]] (24.07.1917) — дәүләт һәм партия эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962-1970 йылдарҙа Шишмә район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1970-1978 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9 саҡырылыш (1967-1980) Юғары Советы депутаты. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Шишмә районының Почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Благовар районы]]ның [[Яңы Һынташ]] ауылынан.<ref>Благоварская земля: годы и люди. — Уфа: Восточная печать, 2005. — 352 с. {{ref-ru}}{{V|21|07|2017}}</ref>. * [[Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы]] (26.09.1908—14.06.1952), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934—1952 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1951). [[Түбәнге Тирмә]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6532-kir-ev-ary-lanb-k-i-i-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422014953/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6532-kir-ev-ary-lanb-k-i-i-t-uly |date=2016-04-22 }}{{V|22|09|2018}}</ref>. * [[Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы]] (4.04.1933), дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы. Башҡорт АССР-ының VII, VIII һәм X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], РСФСР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2005). * [[Хурамшин Тәлғәт Закир улы]] (1.05.1932—3.03.2019), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың нефть продукттары менән тәьмин итеү буйынса дәүләт комитетының 1978-1989 йылдарҙағы рәйесе, РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Ибраһим (Шишмә районы)|Ибраһим]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15323-khuramshin-t-l-t-zakir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хурамшин Тәлғәт Закир улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|4|03|2019}}</ref>. === Һуғыш яугирҙәре, хәрби хеҙмәткәрҙәр === * [[Байбурин Фәүзи Зәки улы]] (24.01.1943), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы I ранг капитаны. Ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1412 Башҡорт энциклопедияһы — Байбурин Фәүзи Зәки улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224105053/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1412 |date=2019-12-24 }}{{V|21|01|2018}}</ref>. * [[Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы]] (5.05.1904—15.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның отделение командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Ибраһим (Шишмә районы)|Ибраһим]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5663-izz-tullin-abdulla-b-j-ulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421120348/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5663-izz-tullin-abdulla-b-j-ulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|05|2019}}</ref>. * [[Фәхретдинов Әсхәт Ғәлләм улы]] (10.08.1926), дәүләт органдары хеҙмәткәре, йөҙйәшәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2026)<ref>{{cite web|author=Иван Вавилов|datepublished=12 августа 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-08-12/zhitel-ufy-ashat-fahrutdinov-otmetil-vekovoy-yubiley-4661185|title=Житель Уфы Асхат Фахрутдинов отметил вековой юбилей|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-07}}{{ref-ru}}</ref>. . === Ғалимдар === * [[Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы]] (2.03.1938), ғалим-[[урыҫ теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. Филология фәндәре докторы (1984), профессор (1984). 1996—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның хәҙерге урыҫ тел ғилеме кафедраһы мөдире. 1987—1996 йылдарҙа Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). [[Шишмә]] эшселәр ҡасабаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3233 Башҡорт энциклопедияһы — Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224095207/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3233 |date=2019-12-24 }}{{V|1|03|2018}}</ref>. * [[Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы]] (10.08.1898—8.08.1974), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 1952—1970 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, 1942 йылдан 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының медик-санитария эскадронының хирургия взводы командиры. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), [[РСФСР]]‑ҙың (1958) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған табибы. 1‑се (1945) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. [[Яңауыл (Шишмә районы)|Яңауыл]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3541-d-l-tov-khm-t-s-tg-r-j-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421193442/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3541-d-l-tov-khm-t-s-tg-r-j-uly |date=2016-04-21 }}{{V|16|08|2018}}</ref>. * [[Дәүләтов Фирҙинәт Әғләм улы]] (3.02.1959), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2011). [[Яңауыл (Шишмә районы)|Яңауыл]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4298-d-l-tov-fir-in-t-l-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтов Фирҙинәт Әғләм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421190802/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4298-d-l-tov-fir-in-t-l-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|01|2019}}</ref>. * [[Куликов Геннадий Григорьевич]] (9.08.1948), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1991), профессор. (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1992). [[Горный (Шишмә районы)|Горный]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7152-kulikov-gennadij-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы — Куликов Геннадий Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421164743/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7152-kulikov-gennadij-grigorevich |date=2016-04-21 }}{{V|7|08|2018}}</ref>. * [[Хәйруллин Наил Ғиндулла улы]] (10.04.1939—19.09.2011), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1990—2007 йылдарҙа Ҡазан финанс‑иҡтисад институты ректоры. Иҡисад фәндәре кандидаты (1974), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1991). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999) кавалеры. [[Тәпәреш]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15441-kh-jrullin-nail-indulla-uly Башҡорт Википедияһы — Хәйруллин Наил Ғиндулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120191734/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15441-kh-jrullin-nail-indulla-uly |date=2019-11-20 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. === Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт === ==== Артистар ==== * [[Ашҡаҙарский (Ҡудашев) Ильясбәк Батыргәрәй улы]] (3.03.1884—31.12.1942), театр эшмәкәре, режиссёр һәм актёр. Хеҙмәт Геройы (1926) . [[Шөңгәккүл]] ауылынан.<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1251-ash-a-arskij-udashev-ilyasb-k-batyrg-r-j-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ашҡаҙарский (Ҡудашев) Ильясбәк Батыргәрәй улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405214438/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1251-ash-a-arskij-udashev-ilyasb-k-batyrg-r-j-uly |date=2016-04-05 }}{{V|2|03|2019}}</ref>. * [[Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы]] * [[Уразмәтов Әхәт Сәлих улы]] * [[Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы ]] * [[Нафиҡова Асия Закуан ҡыҙы]] ==== Композиторҙар ==== ==== Йырсылар ==== * [[Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы]] (23.02.1906—5.10.1983), йырсы (лирик сопрано), уҡытыусы. 1955 йылда [[Мәскәү]]ҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1942). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. (1955). * [[Ҡудашева Фәриҙә Йәһүт ҡыҙы]] ==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ==== * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Кәримов Мостафа Сафа улы]] * [[Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы]] * [[Ғәлиев Ғабдрахман Ғәли улы]] * [[Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы]] * [[Ҡудашев Сәйфетдин Фәттәхетдин улы|Сәйфи Ҡудаш]] * [[Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы]] == Спортсылар == * [[Федоренко Юрий Николаевич]] (3.04.1974) спортсы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы (2000) һәм атҡаҙанған (2005) спорт мастеры, 2001—2007 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостандың күренекле спортсыһы (2002). [[Ер|Донъя]] (2003), [[Европа]] (2002) һәм Рәсәй (2002, 2006) чемпионы. [[Алкин]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13277-fedorenko-yurij-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Федоренко Юрий Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422075240/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13277-fedorenko-yurij-nikolaevich |date=2016-04-22 }}{{V|30|03|2019}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16968-shishm-rajony}} {{V|27|01|2019}} {{Шишмә районы ауылдары}} {{Шишмә районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Шишмә районы]] 3by28grh00e07039jvcx3osjzuxh7zo Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы 0 9610 1310288 1239398 2026-11-11T07:40:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310288 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Флүзә Хәйруллина |оригинал имени = |имя при рождении = Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы |изображение = Хайруллина Флюза Тимергазимовна.JPG |ширина = |описание изображения = <!-- Должно характеризовать портрет --> |род деятельности = «Ағиҙел» [[башҡорт]] мәҙәни ойошмаһы рәйесе |дата рождения = 7.2.1960 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Баҡалы районы}} [[Яңы Ҡорос]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{флагификация|Эстония}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Салавата Юлаева|2015}} {{!}}- Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) {{!}}} |сайт = |викисклад = }} {{фш|Хәйруллина}} '''Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы''' ([[7 февраль]] [[1960 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Эстония]]ның баш ҡалаһы [[Таллин]]да эшләп килеүсе «Ағиҙел» [[башҡорт]] мәҙәни ойошмаһы рәйесе. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). == Биографияһы == [[Файл: Флюза-хайруллина.jpg|200px|thumb| [[Эстония]]лағы «Ағиҙел» [[башҡорт]] мәҙәни ойошмаһы рәйесе Флүзә Хәйруллина улы Илнур менән]] Сығышы менән Башҡортостандың [[Баҡалы районы]] [[Яңы Ҡорос]] ауылынын, [[Ҡазан]] дәүләт университетының татар журналистикаһы факультетын тамамлаған<ref name="ТГ">[http://tatar-congress.org/yanalyklar/tatar-tele-yabyk-isheklerne-acha/ Татар теле ябык ишекләр ача]</ref>. Флүзәнең ире моряк була, [[СССР|Советтар Союзы]] заманында, 1986 йылда улар Эстония диңгеҙ пароходсылығына йүнәлтмә буйынса эшкә китә. Бында Хәйруллиндарҙың ҡыҙҙары ''Эльвира'' һәм улдары ''Илнур'' тыуа. Ғаилә башлығы эше барышында хәбәрһеҙ юғалғас, тол ҡалған ҡатын балаларын яңғыҙы тәрбиәләй. Эльвира, ''Оксфорд колледжын'' тамамлап, университета уҡый. Алған һөнәре буйынса эшкә урынлашырға мөмкинлек булмағанлыҡтан, Флүзә балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй. Тиҙ арала [[эстон теле]]н өйрәнә һәм русса һөйләшкән тәрбиәләнеүселәрен эстонсаға өйрәтә башлай. Артабан тырыш ханым [[инглиз теле|инглиз]], [[немец теле|немец]] һәм [[ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәре буйынса үҙенең һөйләшеү оҫталығын камиллаштыра. Эстония башҡалаһында беренсе [[татар]] мәктәбен ойоштороусы<ref name="ТГ" />. Флүзә өҙҙөрөп баянда уйнай һәм матур итеп йырлай. Эстонияла бер генә башҡорт саралары ла Флүзәһеҙ үтмәй<ref>[http://www.bashinform.ru/news/878117-v-estonii-v-prazdnovanii-dnya-goroda-paldiski-prinyalo-uchastie-bashkirskoe-obshchestvo-agidel/ В Эстонии в праздновании Дня города Палдиски приняло участие башкирское общество «Агидель». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 июль]{{ref-ru}}{{V|28|07|2016}}</ref>. Уның балалары эстон телен белә. Улы Илнур хисле итеп [[ҡурай]]ҙа уйнай. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == 2004 йылда, [[башҡорт]] халҡының милли батыры, сирек быуат ғүмерен Эстонияның ''Рогервик'' (хәҙерге [[Палдиски]] ҡалаһында каторгала үткәргән [[Салауат Юлаев]]тың тыуыуына 250 йыл тулыуҙы билдәләгәндә, тынғыһыҙ Флүзәлә Эстонияның профессиональ йырсыларынан [[башҡорт]] телендә йырҙар йырлатыу теләге тыуа. Халҡыбыҙҙың тынғыһыҙ вәкиле [[Эстония|эстон йырсыһы]] [[Виллу Валдмаа]]ны [[башҡорт]]са йырларға күндерә һәм уны быға яҡшылап өйрәтә. Һөҙөмтәлә, эстон егете башҡорт телендәге бер нисә йырҙы ныҡлап үҙләштерә һәм, Башҡортостанға килеп, үҙебеҙҙә һирәгерәк башҡарылған халыҡ йырҙарын сәхнәнән яңғыратып, тамашасыларҙы хайран итә. Был ғына түгел, Виллу Валдмаа Флүзә Хайруллина менән [[Нефтекама]] ҡалаһында үткәрелгән [[башҡорт]] һәм [[татар]] йырҙарын башҡарыусыларҙың ''[[Фәриҙә Ҡудашева]] исемендәге халыҡ-ара «Дуҫлыҡ моңо» конкурсында'' бер нисә тапҡыр ҡатнашып, махсус призға лайыҡ була. Флүзә Хәйруллина тәҡдиме менән [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның хор капеллаһы үҙ сиратында эстон йырҙарын даими репертуарына индерә. «Ағиҙел» мәҙәни ойошмаһы һәм уның етәксеһе Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы башланғысы менән милли батырыбыҙҙың тыуыуына 206 йыл тулыу айҡанлы Таллинда «Эстония помнит: Салават Юлаев» тигән китап нәшер ителде. Баҫмаға яугир шағирҙың бер шәлкем әҫәре индерелгән. «Уралым» шиғыры башҡортса, ә ҡалғандары эстон һәм рус телдәрендә. Ғалимдар Инга Гвоздикова менән Виктор Сидоровтың тарихи хеҙмәттәренән, «1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы», «Пугачев ихтилалы» китаптарынан өҙөктәр, Эстонияның [[Тарту]] ҡалаһы милли архивының батыр һәм уның атаһы Юлай Аҙналинға ҡағылышлы документтар күсермәләре урын алған. Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Мостай Кәрим]]дең «Салауат. Өн аралаш ете төш» драмаһы эстон һәм рус телдәрендә баҫылған. Уны эстонсаға Таллин университетының эстон филологияһы факультетында уҡыған Илнур Хәйруллин тәржемәләгән. Йыйынтыҡты шулай уҡ Эстонияла Салауат батыр рухына арнап үткәрелгән төрлө мәҙәни сараларҙан фотоһүрәттәр биҙәгән<ref>{{БГ}}[http://bashgazet.ru/bashkir/12708-salauat-kperen-nyytyr-kitap.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 11 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215191444/http://bashgazet.ru/bashkir/12708-salauat-kperen-nyytyr-kitap.html |date=2018-02-15 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Ошондай күп яҡлы һәм әүҙем эшмәкәрлеге өсөн 2007 йылда Флүзә Хәйруллина «Башҡортостандаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды, ә 2015 йылда [[Салауат Юлаев ордены]] менән бүләкләнде<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/61460.html Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Рустэм Хамитов вручил государственные награды России и Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215154128/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/61460.html |date=2019-12-15 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2016}}</ref><ref>[http://glavarb.ru/SPS_29_05.pdf Список награжденных государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://kp.ru/daily/24482/639394/ Праздник дружбы трех народов. Комсомольская правда.] {{ref-ru}} * [https://dlib.eastview.com/browse/doc/21980236 Русских эстонскому учит башкирка. Республика Башкортостан.] {{ref-ru}} * [http://journalism13.42x.ru/news/view/id-367/index.html Флюза Хайруллина: У меня две родины]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [http://www.moles.ee/98/Jul/07/3-1.html Молодёжь Эстонии] {{ref-ru}} * {{статья |автор=Флүрә Солтанова. |заглавие=«Салауат күпере»н нығытыр китап |ссылка=http://bashgazet.ru/bashkir/12708-salauat-kperen-nyytyr-kitap.html |язык= |издание=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] |тип=гәзит |год=11.04.2014 |номер= |страницы= |issn=}} * [https://web.archive.org/web/20250222063735/https://agidel.ru/?param1=8839&tab=1 Ильдар АХИЯРОВ. ПРИЗНАНИЕ Про каждого книгу можно написать Успех приходит к тому, кто занят любимым делом. Газета «Республика Башкортостан», 2007 год, 23 марта] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20191215154128/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/61460.html Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Рустэм Хамитов вручил государственные награды России и Башкортостана] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт диаспоралары]] [[Категория:Эстония шәхестәре]] [[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] hgxsrmurh24ubiemqs24nh1s986q922 Себенле 0 9967 1309991 1286924 2026-11-10T13:44:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309991 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Себенле''' ({{lang-ru|Чебенли}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452106, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202864001. == Халыҡ һаны == ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1870 йыл||628|||||||| |- | 1906 йыл||1026|||||||| |- | 1917 йыл||859|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||690|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||331|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||355|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||390|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||356|||||||| |- | 2009 йыл||377|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||290||142||148||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 28 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 28 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Булатов урамы ({{lang-ru|Булатова (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Мөҙәрисов урамы ({{lang-ru|Мударисова (улица)}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|Победы (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Шайморатов урамы ({{lang-ru|Шаймуратова (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000098.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Себенле ауылы — Илекәй-Мең улусы аҫабаларының да, керҙәш башҡорттарҙың да торамаһы. Ул [[1791 йыл|1791 йылғы]] документта телгә алына. [[1795 йыл]]да 22 йортта 80 ир-ат һәм 60 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. [[1816 йыл]]да — 96, 1834 йылда — 184, [[1850 йыл]]да — 259, 1859 йылда 376 ир-ат иҫәпләнә. Керҙәш башҡорттар 1816 йылда — 13, 1834 йылда 40 ир-ат иҫәпләнгән. 1856 йылда керҙәш [[башҡорттар]], «элек ата-бабаларыбыҙ ҡайҙа йәшәгәне беҙгә билдәһеҙ һәм беҙ ысын йәшәү урынында күптәнән йәшәйбеҙ», тип таный. 1870 йылда бында 628, 1917 йылда — 859, 1920 йылда 690 башҡорт булған. 1843 йылда 434 башҡортҡа 64 бот ужым һәм 1648 бот яҙғы иген сәселә. 1917 йылда 168 йорттоң 1007 тиҫтә һөрөнтө ере була, шул иҫәптән 52 хужалыҡтың — 4 дисәтинәгә тиклем, 53-өнөң — 10 дисәтинәгә тиклем, 16 хужалыҡтың — 15 дисәтинәгә тиклем, 17 хужалыҡтың 15-тән ашыу һөрөнтө ере була. 30 хужалыҡтың, ғөмүмән, сәсеүлектәре булмай. Барыһына 418 баш эш малы булған<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/426 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 426.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220417171251/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/426 |date=2022-04-17 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Себенлеме, Суби-Меңме? 29.01.2016<ref>[https://bash.bashgazet.ru/bashkir/21183-sebenleme-subi-meme.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Юлдаш (радио)|Юлдаш]]. Шәриповтар — Әлшәй районы Себенле ауылының өлгөлө ғаиләһе 16 марта 2021<ref>[https://bash.news/yuldash/atajsal/109379-sheripovtar-elshey-rayony-sebenle-auylynyn-elgele-gailekhe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208051759/https://bash.news/yuldash/atajsal/109379-sheripovtar-elshey-rayony-sebenle-auylynyn-elgele-gailekhe |date=2022-12-08 }}</ref> * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 28 ғинуар 2021, Әлшәй районының Себенле ауылынан Фәниә Ғәлимова үҙе һуҡҡан ике балаҫын Илдар Ғәбитовҡа тапшыра!<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-01-28/lsh-y-rayonyny-sebenle-auylynan-f-ni-limova-e-u-an-ike-bala-yn-ildar-bitov-a-tapshyra-1212586] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202125553/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-01-28/lsh-y-rayonyny-sebenle-auylynan-f-ni-limova-e-u-an-ike-bala-yn-ildar-bitov-a-tapshyra-1212586 |date=2022-12-02 }}</ref> * [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]. 6 май 2020, Бәхетле тормош сере<ref>[https://bashkizi.ru/articles/be-g-kilg-n-khattar-an/2020-05-06/b-hetle-tormosh-sere-93266] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126193427/https://bashkizi.ru/articles/be-g-kilg-n-khattar-an/2020-05-06/b-hetle-tormosh-sere-93266 |date=2022-01-26 }}</ref> == Видеофильмдар == * Катюша (Зәйтүнәкәй). Башҡорт телендә. Башҡортостан Себенле ауылы мәҙәниәт йорто. 30 апрель. 2020 йыл.{{YouTube|HnWf459o6hE|logo=1}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәлимова Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (20.06.1949), нәшерсе, 1992—2011 йылдарҙа [[Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Булат Рафиҡов]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премиялар]] лауреаты<ref>[http://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-4/561-k-nurary-egn-kitapa.html Гөлназ Ҡотоева. Күҙ нурҙары һеңгән китапҡа… «Башҡортостан ҡыҙы» журналы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918172718/http://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-4/561-k-nurary-egn-kitapa.html |date=2020-09-18 }}{{V|18|06|2019}}</ref>. * [[Булатов Хоҙат Сәлимйән улы]] ([[15 сентябрь]] [[1906 йыл]] — [[2 ғинуар]] [[1982 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның танкыға ҡаршы орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому и сержантскому составу артиллерии Красной Армии» от 9 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 24 февраля (№ 11 (271)). — С. 1</ref>). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|18|06|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 А. 3. АСФАНДИЯРОВ. ИСТОРИЯ СЕЛ И ДЕРЕВЕНЬ БАШКОРТОСТАНА И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ]{{V|18|08|2018}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/10742-sebenle-lsh-j-r-nynda-y-auyl}}{{V|18|06|2019}} * [http://ufagen.ru/places/alsheevskiy/chebenli.html Чебенли (Новочебенлы) на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|18|06|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/chebenli/ Село Чебенли, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|18|06|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] fqr9r5bp9w1xvlnsj53z1kz3i77wdor Сикйылға 0 10045 1310015 1213968 2026-11-10T14:49:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310015 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сикйылға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сикйылға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 17 | lat_sec = 51 |lon_deg = 56 | lon_min = 51 | lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 65 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453032 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203813010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сикйылға''' ({{lang-ru|Чик-Елга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 65 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453032, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203813010. == Халыҡ һаны == {{ Население | Чик-Елга }} ; Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — [[урыҫтар]] (66 %), [[башҡорттар]] (27 %).<ref name='2002F' /> {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 71 || 65 || -6 || -8,45 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Максим Горький (Башҡортостан)|Максим Горький]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 27 км == Тарихы == 1891 йылда [[Асҡын (йылға)|Асҡын]] менән Сикйылға йылғалары буйлап урынлашҡан Яңы Михайловка ауылы барлыҡҡа килә. 1920 йылда ул ҡасабаға әүерелә һәм Сикйылға (Михайловка) тип атала. Ҡасаба эргәһендә Сикйылға утары ла билдәле. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу уларҙың халҡын менән бергә иҫәпкә алған — 21 йортта 115 кеше. [[Игенселек|Игенселектән]] тыш, халыҡ урман кәсептәре, оҫталыҡ, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгән<ref>{{ИСДБ|страница=120}}</ref>. == Урамдары == * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|Дружбы (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Баллы урам ({{lang-ru|Медовая (улица)}}) * Йәйғорло урам ({{lang-ru|Радужная (улица)}}) * Таң урамы ({{lang-ru|Рассветная (улица)}}) * Шишмә урамы ({{lang-ru|Родниковая (улица)}}) * Ҡояшлы урам ({{lang-ru|Солнечная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/003/000074.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref> == Видеофильмдар == * 04 августа 2021 — 12:40 ГТРК «Башкортостан» Боронғо Скандинавия дәүеренә ҡайтыу<ref>https://gtrk.tv/heberzer/233726-borongo-skandinaviya-dueren-kaytyu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223025634/https://gtrk.tv/heberzer/233726-borongo-skandinaviya-dueren-kaytyu |date=2025-02-23 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сикйылға торамаһы: быуаттар төпкөлөнән алып беҙҙең көндәргә тиклем<ref>[https://rp.bytdobru.info/statyi/10014-rodovoe-poselenie-chik-elga-iz-glubinyi Родовое поселение Чик-Елга: из глубины веков до наших дней]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] nmdkgumapdwtrebs8lzfypnbrvgvywp Сәйғәфәр 0 10315 1310086 1306573 2026-11-10T19:43:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310086 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сәйғәфәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сәйғәфәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 30 | lat_sec = 36 |lon_deg = 58 | lon_min = 0 | lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 674 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453676 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206807005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сәйғәфәр''' ({{lang-ru|Сайгафар}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 674 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453676, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206807005. Икенсе исеме '''Комсомол''' == Исеменең килеп сығышы == Исеме ҡыҫҡартылып Сәйетғәфәр антропонимынан алынған<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref>. == Географик урыны<ref name="Баймакский край"></ref> == * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Аҡморон]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 69 км == Тарихы == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһының]] һул яҡ ярында урынлашҡан. Ауыл йорт старшинаһы ''Сәйетғәфәр Байегетовтың'' утары урынында барлыҡҡа килә һәм уның исемен йөрөтә<ref name="Баймакский край"></ref>. 1931 йылдан [[РККА]]-ның 46-сы Баймаҡ йылҡы заводының — Комсомол бүлексәһе, 1956 йылдан — Баймаҡ совхозының, 1997 йылдан — «Баймаҡ» ПСК-һының бүлеге. Халыҡтың төп шөғөлө — [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] һәм [[малсылыҡ]]<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауылда бөрйән башҡорттары йәшәй. '''Бөгөнгөһө''' Ауылда мәҙәни тормош ҡайнап тора. Клубты ремонтлағандан һуң бигерәк тә әүҙемлелек һиҙелә: һәр урам концерт әҙерләй, ауыл һәүәҫкәрҙәре спектакль әҙерләйҙәр<ref>[https://ye102.ru/articles/mahsus/2015-03-14/be-e-auylda-535030 Лена Алсынбаева. Ә беҙҙең ауылда…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329124246/https://ye102.ru/articles/mahsus/2015-03-14/be-e-auylda-535030 |date=2022-03-29 }}</ref>. «Хазина» ансамбле ойошторолған, ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем, йолаларҙы тергеҙеү эшен яҡшы ойоштора<ref>[https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2020-02-02/yl-n-orso-yl-n-645187 «Әйләнә, орсоҡ әйләнә»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329130135/https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2020-02-02/yl-n-orso-yl-n-645187 |date=2022-03-29 }}</ref>. Шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләр бар<ref>[https://www.ye02.ru/mahsus/11115-uldarynan-maturly-tyua.html Альбина Ҡоҙашева. Ҡулдарынан матурлыҡ тыуа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240814165046/https://www.ye02.ru/mahsus/11115-uldarynan-maturly-tyua.html |date=2024-08-14 }}</ref>. Һаумыһығыҙ, ауылдаштар, йыйындар кеүек мәҙәни саралар, спорт ярыштары, төрлө акциялар, флешмобтар үткәрелә. <blockquote>«Беҙҙең Һаҡмар буйында муйыл иҫ киткес мул үҫә. Йыл һайын күп итеп йыйып, ит турағыстан үткәреп, ҡышҡылыҡҡа әҙерләп ҡуя инек. Әле лә тыуған яғыма — Баймаҡ районы Сәйғәфәр ауылына, еләк-емештең өлгөргән осорона тура килтереп, ҡайтырға тырышабыҙ, элеккесә муйылға сығабыҙ» (Рәшиҙә Мәһәҙиева<ref name="Башҡортостан ҡыҙы">[https://bashkizi.ru/articles/t-mlek-s/2020-03-10/su-muyyldar-tabyn-t-rend-91994 Суҡ муйылдар — табын түрендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329124832/https://bashkizi.ru/articles/t-mlek-s/2020-03-10/su-muyyldar-tabyn-t-rend-91994 |date=2022-03-29 }}</ref>.)</blockquote> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||463|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||630||332||298||52,7||47,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} ; Милли составы Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (97 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * З. Вәлиди урамы {{lang-ru| З. Валиди (улица}}) * Тыныслыҡ урамы {{lang-ru| Мира улица}}) * Һаҡмар урамы {{lang-ru| Сакмара улица}}) * Таулы урамы {{lang-ru|Горная улица}}) * Совет урамы {{lang-ru| Советская улица}}) * Түләш урамы {{lang-ru| Туляша улица}}) * Йәштәр урамы {{lang-ru| Молодежная улица}}) * Салауат Юлаев урамы {{lang-ru| Салавата Юлаева улица}}) * Ш. Бабич урамы {{lang-ru| Ш. Бабич улица}}) <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000030.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауылдың билдәле кешеләре == * Миңлеғәле Райманов — көтөүсе, [[Ленин ордены]] кавалеры. * Хазина Аҡбулатова —орденлы һауынсы * Рәшиҙә Мәһәҙиева — «Ватандаш» журналының баш мөхәррире, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге республика журналистар премияһы, «Көмөш ҡауырһын» халыҡ-ара асыҡ ижади конкурсы лауреаты, филология фәндәре кандидаты<ref name="Башҡортостан ҡыҙы"></ref> * Сажиҙә Лотфуллина - "Йәшлек" гәзите хәбәрсеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы == Шулай уҡ уҡығыҙ == * [[Сәйғәфәр мәктәбе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.284 * Назаров, Рауил Әхмәҙулла улы (Хоҙайназаров). Әптекәйҙә-ил яҙмышы : (Сәйғәфәр, Шәмсел, Мырҙабулат ауылдары тарихы) / Р. Ә. Назаров. — Сибай : Сибай ҡала тип., 2011. — 240 б. * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/.pdf Өмөтбаев Рамаҙан. Осрашыуҙар — юғалтыуҙар. Публицистик очерктар, 1984—1993 йылдарҙағы иҫтәлекле ваҡиғалар.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 248 бит. 15ВМ 5-295-01799-0]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} == Видеояҙмалар == * [https://kzread.info/dash/jyjyn-2019-bajma-r-n-s-j-f-r-auyly/rK2Jj61xo9LThc4.html Йыйын-2019. Баймаҡ районы. Сәйғәфәр ауылы.]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{YouTube|IypwdRuE0sE|logo=1}} Сәйғәфәрҙә — Яңы йыл байрамы * [https://vk.com/video/@saigafar Сәйғәфәр ауылы видеолары] {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] nsyaase9t1xyvn6p6bzr3ihoyv7008d Суйынсы-Николаевка 0 11464 1310064 1284373 2026-11-10T18:51:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310064 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Суйынсы-Николаевка | оригинальное название = {{lang-ru|Чуюнчи-Николаевка }} | изображение = Суйынсы-Николаевка (Дәүләкән районы).jpg | описание изображения = Суйынсы-Николаевка ауылы | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 5|lat_sec = 43 | lon_deg = 55|lon_min = 25|lon_sec = 31 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Дәүләкән районы | район в таблице = | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Суйынсы ауыл Советы (Дәүләкән районы) | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1794 | первое упоминание = 1794 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Чуюнчи-Николаевка | тс }} | год переписи = {{ Население | Чуюнчи-Николаевка | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = сыуаштар — 97% | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453423 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80222846003 | категория в Commons = | сайт = }} '''Суйынсы-Николаевка''' ({{lang-ru|Чуюнчи-Николаевка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 558 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453423, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222846003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||558||274||284||49,1||50,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек [[сыуаштар]] (97 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. == Тарихы == Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 40 саҡрым алыҫлыҡта Суйынсы йылғаһы ([[Өршәк]] йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. Ауылға 1794 йылда керҙәшлек килешеүе буйынсаса [[Бәләбәй өйәҙе]] Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә [[Өфө өйәҙе|Өфө]], [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], Ҡазан наместнигы ауылдарынан яңы суҡындырылған сыуаштар Николаевка (Суйынсы) исеме менән нигеҙ һала. Ҡазан наместнигынан Суйынсы- Николаевка ауылы еренә 1791 йылда уҡ күсеп киләләр. Өршәк-Мең улусы башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе 1794 йылдың 14 июлендә 30 йылға төҙөлә. Ауыл православ Николай Чудотворец һәм Суйынсы йылғаһы исеме менән атала. 1865 тиклем [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Кистенлинск улусы составында. 1870 йылда ауыл [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә иҫәпкә алына. 1896—1914 һәм 1923—1930 йылдарҙа [[Әлшәй районы|Әлшәй]], 1914—1965 йылдарҙа [[Ниғмәтулла ауыл Советы (Әлшәй районы)|Ниғмәтулла]] улустарында, 1930 йылдан [[Дәүләкән районы]] составында. 1919—1923 һәм 1930—1954 йылдарҙа ауыл Советы үҙәге. 1923—1930 һәм 1954—1965 йылдарҙа [[Филипповка (Дәүләкән районы)|Филипповка]] ауыл Советы, 1965 йылдан [[Суйынсы ауыл Советы (Дәүләкән районы)|Суйынсы ауыл Советы]] биләмәһендә. 1865 йылда 53 йортта 296 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ, күн эше менән шөғөлләнгәндәр. Һыу тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү (1898 йылда төҙөлгән), мәктәп, шарап һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 1920‑се йылдарҙан алып хәҙерге исемен йөрөтә. 1896 йылда ауыл халҡы 872 дисәтинә ер һәм 174 дисәтинә урман менән файҙаланған, 1913 йылда 3432 дисәтинә үҙ һәм 1441 ҡурымта ерҙәр менән хужалыҡ иткән, 1930—1950 йылдарҙа «Канаш», 1950—1990 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге, 1990—2000 йылдың башында «Рассвет» колхозында эшләй.<br> Халҡы:1795 йылда — 175 кеше; 1870 йылда — 290 кеше; 1834 йылда — 256 кеше; 1906 йылда — 519 кеше; 1920 йылда — 599 кеше; 1939 йылда — 699 кеше; 1959 йылда — 581 кеше; 1989 йылда — 524 кеше; 2002 йылда — 506 кеше; 2010 йылда — 558 кеше. Сыуаштар — 97 % (2002). Төп мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар. == Урамдары == Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000088.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Суйынсы ауылы ]</ref> {{колонки|2}} * Икенсе Ялан урамы  ({{lang-ru|Вторая Полевая (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодёжная (улица)}}) * Тауҙағы урам ({{lang-ru| Нагорная (улица)}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|Полевая (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Сиркәү урамы ({{lang-ru|Церковная (улица)}}) * Цыган урамы ({{lang-ru|Цыганская (улица)}}) {{колонки|конец}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Суйынсы (Башҡортостан)|Суйынсы]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 40 км == Билдәле кешеләре == * Дмитриева Нина Александровна (10 август 1948 йыыл) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1999).<ref name="С."> {{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=147-148 }}</ref> * Ильина Ирина Сергеевна (16 март 1956 йыл) — 1990—1913 йылдарҙа мәктәп директоры, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2006).<ref name="С." /> * Петров Николай Иванович (20 июль 1940 йыл) — 1998—2001 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Дим районының мәғариф бүлеге начальнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.<ref name="С." /> == Видеояҙмалар һәм матбуғат биттәрендә == * {{YouTube|htfhrTwmGEA|logo=1}} Суйынсы-Николаевка * [https://web.archive.org/web/20240420221730/https://balkantau.ru/articles/m-ni-t/2018-06-26/salkus-ansamble-yubileyy-85252 «Балҡантау» гәзите «Салкус» ансамбле юбилейы ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93006}}{{V|03|04|2022}} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/476 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.474 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403073149/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/476 |date=2022-04-03 }} * [https://www.gosspravka.ru/02/059/000088.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Суйынсы ауылы] * {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=336—338-се б.б. }} * {{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=147-148 }} {{Дәүләкән районы ауылдары}} [[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]] eg1zspjcnlc89quyytsre6k0cy6oc8s Талбазы (Ауырғазы районы) 0 11822 1310115 1305153 2026-11-10T21:10:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310115 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Талбазы | оригинальное название = {{lang-ru|Толбазы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54.005951 | lon_deg = 55.894219 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = | изображение = Tolbazi 2.jpg | район = Аургазинский район | район в таблице = Ауырғазы районы{{!}}Ауырғазы | вид поселения = ауыл советы | поселение = Талбазы ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Талбазы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1747 | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Толбазы | тс }} | год переписи = {{ Население | Толбазы | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[сыуаштар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]]-[[сөнниҙәр]], [[православие динен тотоусылар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 453480, 453481 | телефонный код = 34745 | цифровой идентификатор = 80205846001 | сайт = }} '''Талбазы''' ({{lang-ru|Толбазы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл, район үҙәге. [[Талбазы ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Талбазы ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10114 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref><ref> {{БЭ2013|76074}}</ref>. Почта индексы — 453480, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205846001. == Географияһы == Ауыл Өфөнән көньяҡҡа 78 саҡрым алыҫлыҡта һәм Стәрлетамаҡтан төньяҡҡа табан 35 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдың майҙаны: 1221,097 га. Ауыл рельефы тулҡынлы-убалы, уйпатлыҡтарҙа быуалар һәм күлдәр урынлашҡан. Ауыл территорияһында тәбиғи күлдәр бар: Эскәрекүл, Ауылкүл, Арғыкүл, Урал һәм башҡалар. Һыу үткәргестәр ҡоролғанға тиклем күлдәр халыҡ өсөн төп эсәр һыу сығанағы булған. == Тарихы == Талбазы ауылына 1735 йылда 1734—1744 йылдарҙағы Ырымбур экспедицияһы начальнигы И. К. Кирилов күрһәтмәһе буйынса почта ямы булараҡ нгеҙ һалына. 1742 (башҡа мәғлүмәт буйынса 1747 йылдан), типтәрҙәр һәм мишәрҙәр Меркет-Мең улусының аҫаба башҡорттарынан оброк түләү шарты менән ер алып, керҙәшлек килешеүе төҙөгәндән һуң, билдәле була. Типтәрҙәр 5-се һәм 7-се командаларға ҡарай. Бында Түбәнге Новгород губернаһының Ҙур Ҡыҙыл Яр (Большой Красный Яр) ауылынан күсеп килгән хеҙмәтле татарҙар ҙа була. Һуңынан уларҙың күбеһе Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсенә. 1779 йылда шундай уҡ килешеү менән — яһаҡлы татарҙарҙың яңы төркөмө килә. 1795 йылда улар 30 кеше, 64 йылдан һуң Талбазыла 3 мишәр һәм 40 типтәр йорто иҫәпләнә, унда 258 ир-ат һәм 267 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1795 йылда 5 яһаҡлы һәм 20 хеҙмәтле татар Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсенә<ref>{{ИСДБ|страница= 54}}</ref>. 1865 йылға тиклем ауыл Ырымбур губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған. Уны бүлгәндән һуң 1865 йылда Талбазының ике өлөшөнә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡарай башлай. 1865 йылда Талбазыла (Ғәҙелморатта) 64 йортта 570 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, почта станцияһы булған. 1906 йылда мәсет, 3 бакалея кибете, запас иген һааҡлай торған мөгәзәй, почта бүлексәһе теркәлгән. XIX быуат аҙағында Талбазыға — XVIII быуат уртаһында нигеҙләнгән Ғәҙелморат ауылы, 1983 йылда 1893 йылда нигеҙләнгән Софиполь ауылы ҡушылған<ref> {{БЭ2013|76074}}</ref>. 1930 йылдан алып ауыл Яңы Ҡарамалы районына инә. 1940 йылда район Ауырғазы тип үҙгәртелә, ә Талбазы уның административ үҙәге итеп билдәләнә. == Бөгөнгөһө == ;Иҡтисады Ауыл хужалығын хеҙмәтләндереүсе тармаҡ предприятиелары һәм ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүсе предприятиелар урынлашҡан. 3 кирбес заводы, урман хужалығы, һөт заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты эшләй. ;Транспорты Ауыл аша Өфө-Ырымбур федераль юл (автоюл) үтә ;Социаль өлкә Ауылда башлыса бер ҡатлы ағас һәм кирбес йорттар төҙөлгән; шулай уҡ ике һәм өс ҡатлы йорттар бар. Ул көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ, көнсығыш, шулай уҡ «Софиполь» биҫтәләренә бүленгән. Иң оҙоно — Ленин урамы, ул бөтә ауыл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Ауыл тулыһынса электрлаштырылған, радиолаштырылған. Күп фатирлы йорттарҙы, производство объекттарын, учреждение һәм ойошма биналарын йылылыҡ менән тәьмин итеү тәбиғи газға күсерелгән үҙәк һәм квартал ҡаҙанлыҡтары менән тәьмин ителә. Күп йорттар газ менән йылытыла. Һыу үткәргес эшләй. ;Мәғариф һәм мәҙәниәт Талбазы лицейы, урта һәм төп мәктәп, һөнәри лицей һәм башҡорт гимназияһы, Б.Ғайсин исемендәге балалар музыка мәктәбе, 6 балалар баҡсаһы, район үҙәк дауаханаһы, район мәҙәниәт йорто (6 халыҡ художество үҙешмәкәр коллективы, шул иҫәптән, Ауырғазы халыҡ театры), үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, балалар ижады үҙәге, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Ауырғазы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Мәсет, сиркәү бар<ref> {{БЭ2013|76074}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август||1800|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||3201||1565||1636 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||2550||1076||1474 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||4438||2100||2338 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||6810||3457||3353 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||9022||4312||4710 |- | 2002 йыл 9 октябрь||10164||4843||5321 |- | 2010 йыл 14 октябрь||10114||4740||5374 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (62,1 %), сыуаштар (15,2 %), башҡорттар (10,2 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/40351/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Талбазы ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Урамдары == {{Колонки|6}} * Еңеүҙең 50 йыллығы урамы {{lang-ru|улица 50 лет Победы}} * 7 Ноябрь урамы {{lang-ru|улица 7 Ноября}} * 8 Март урамы {{lang-ru|улица 8 Марта}} * Бәхти Ғәйсин урамы {{lang-ru|улица Бахти Гайсина}} * Бикташев урамы {{lang-ru|улица Бикташева}} * Вәлитов урамы {{lang-ru|улица Валитова}} * Яҙғы урам {{lang-ru|Весенняя улица}} * Волочаев урамы {{lang-ru|Волочаевская улица}} * Көнсығыш урамы {{lang-ru|Восточная улица}} * Гагарин урамы {{lang-ru|улица Гагарина}} * Ғәликәйев урамы {{lang-ru|улица Галикеева}} * Гәрәев урамы {{lang-ru|улица Гареева}} * Гоголь урамы {{lang-ru|улица Гоголя}} * Грибоедов урамы {{lang-ru|улица Грибоедова}} * Гөлнәҙек урамы {{lang-ru|улица Гульназек}} * Алыҫ урам {{lang-ru|Дальняя улица}} * Юлсылар урамы {{lang-ru|улица Дорожников}} * Дуҫлыҡ урамы {{lang-ru|улица Дружбы}} * Имәндәр урамы {{lang-ru|улица Дубки}} * Завод урамы {{lang-ru|улица Заводская}} * Көнбайыш урам {{lang-ru|Западная улица}} * Төҙөүсе урамы {{lang-ru|улица Зодчего}} * Ибраһимов урамы {{lang-ru|улица Ибрагимова}} * Интернациональ урам {{lang-ru|улица Интернациональная}} * Ишмырҙин урамы {{lang-ru|улица Ишмурзина}} * К.Иванов урамы {{lang-ru|улица К.Иванова}} * Киров урамы {{lang-ru|улица Кирова}} * Коллектив тыҡрыҡ {{lang-ru|Коллективный переулок}} * Колхоз урамы {{lang-ru|Колхозная улица}} * Комаров урамы {{lang-ru|улица Комарова}} * Косенко урамы {{lang-ru|улица Косенко}} * Крупская урамы {{lang-ru|улица Крупская}} * Мәҙәниәт урамы {{lang-ru|Культурная улица}} * Курчатов урамы {{lang-ru|улица Курчатова}} * Кутузов урамы {{lang-ru|улица Кутузова}} * Ленин урамы {{lang-ru|улица Ленина}} * Урман урамы {{lang-ru|Лесная улица}} * Лира Шарипова урамы {{lang-ru|улица Лиры Шариповой}} * Логачев урамы {{lang-ru|улица Логачева}} * Ломоносов урамы {{lang-ru|улица Ломоносова}} * Болон урамы {{lang-ru|Луговая улица}} * М. Ғафури урамы {{lang-ru|улица М.Гафури}} * М.Горький урамы {{lang-ru|улица М.Горького}} * Макаренко урамы {{lang-ru|улица Макаренко}} * Малахов урамы {{lang-ru|улица Малахова}} * Матросов урамы {{lang-ru|улица Матросова}} * Маяковский урамы {{lang-ru|улица Маяковского}} * Мирсәйетов урамы {{lang-ru|улица Мирсаитова}} * Йәштәр урамы {{lang-ru|Молодежная улица}} * Ноғоманов урамы {{lang-ru|улица Нагуманова}} * Нәҙир Сәғәҙиев урамы {{lang-ru|улица Надира Сагадиева}} * Николаев урамы {{lang-ru|улица Николаева}} * Яңы Өфө урамы {{lang-ru|Ново-Уфимская улица}} * Өлгөлө урам {{lang-ru|Образцовая улица}} * Көҙгө урам —{{lang-ru|Осенняя улица}} * Островский урамы {{lang-ru|улица Островского}} * Парк урамы {{lang-ru|Парковая улица}} * Партизан урамы {{lang-ru|Партизанская улица}} * Беренсе Май урамы {{lang-ru|Первомайская улица}} * Баҫыу урамы {{lang-ru|Полевая улица}} * Дөрөҫлөк урамы {{lang-ru|улица Правды}} * Дөрөҫлөк тыҡрығы {{lang-ru|переулок Правды}} * Пушкин урамы {{lang-ru|улица Пушкина}} * Р.Әхтәмов урамы {{lang-ru|улица Р.Ахтямова}} * Шатлыҡ урамы {{lang-ru|Радостная улица}} * Йәйғор урамы {{lang-ru|Радужная улица}} * Миләш урамы {{lang-ru|Рябиновая улица}} * С.Лазо урамы {{lang-ru|улица С.Лазо}} * С.Юлаев урамы {{lang-ru|улица С.Юлаева}} * Сабитов урамы {{lang-ru|улица Сабитова}} * Яҡты тыҡрыҡ {{lang-ru|Светлый переулок}} * Азатлыҡ урамы {{lang-ru|улица Свободы}} * Төньяҡ тыҡрыҡ {{lang-ru|Северный переулок}} * Ауыл урамы {{lang-ru|Сельская улица}} * Сергеев урамы {{lang-ru|улица Сергеева}} * Совет урамы {{lang-ru|Советская улица}} * Ҡояш урамы {{lang-ru|Солнечная улица}} * Софиополь урамы {{lang-ru|Софиопольская улица}} * Социалистик урамы {{lang-ru|Социалистическая улица}} * Төҙөлөш урамы {{lang-ru|Строительная улица}} * Суворов урамы {{lang-ru|улица Суворова}} * Титов урамы {{lang-ru|улица Титова}} * Тыныс урам {{lang-ru|Тихая улица}} * Хеҙмәт урамы {{lang-ru|Трудовая улица}} * Туҡаев урамы {{lang-ru|улица Тукаева}} * Уңышлы урамы {{lang-ru|Успешная улица}} * Уңайлы тыҡрыҡ {{lang-ru|Уютный переулок}} * Фрунзе урамы {{lang-ru|улица Фрунзе}} * Химиктар урамы {{lang-ru|улица Химиков}} * Игенселәр урамы {{lang-ru|улица Хлеборобов}} * Сәскә урамы {{lang-ru|Цветочная улица}} * Чанышев урамы {{lang-ru|улица Чанышева}} * Чапаев урамы {{lang-ru|улица Чапаева}} * Чкалов урамы {{lang-ru|улица Чкалова}} * Шайморатов урамы {{lang-ru|улица Шаймуратова}} * Шевченко урамы {{lang-ru|улица Шевченко}} * Мәктәп урамы {{lang-ru|Школьная улица}} * Энергетиктар урамы {{lang-ru|улица Энергетиков}} * Энтузиастар урамы {{lang-ru|улица Энтузиастов}} * Йәғәфәров урамы {{lang-ru|улица Ягафарова}}<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000001.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref>. {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Йәғәфәрова Гүзәл Ғабдулла ҡыҙы]] ([[1 апрель]] [[1945 йыл]]) — биотехнолог. Техник фәндәре докторы (1994), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/75079/ Йәғәфәрова Г.Ғ.]</ref> * [[Дьяконова Мария Ивановна]] ([[14 ноябрь]] [[1918 йыл]]—[[2 апрель]] [[2005 йыл]]) — табип, медицина эшмәкәре. 1961—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте капитаны. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991)<ref>.[http://www.moypolk.ru/sterlitamak/soldiers/dyakonova-mariya-ivanovna. Официальный сайт движения «Бесмертный полк». Дьяконова Мария Ивановна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|11|2018}}</ref>. * [[Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы]] ([[22 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — башҡорт театр һәм кино актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2003). * [[Нәсибуллин Энгель Харый улы]] — совет һәм Рәсәй рәссамы һәм скульпторы, А. С. Пушкин әҫәрҙәренең иллюстраторы. * [[Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]] ([[5 июль]] [[1929 йыл]]—[[13 август]] [[2014 йыл]]) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1949—1984 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17397-mirkhanova-li-banyu-mi-le-ayan-mosaraf-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818104304/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17397-mirkhanova-li-banyu-mi-le-ayan-mosaraf-y-y |date=2019-08-18 }}{{V|3|07|2019}}</ref>. * [[Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы]] ([[21 июнь]] [[1952 йыл]]) — 1988 йылдан Калуга өлкәһендә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). * [[Фёдоров Сергей Владимирович]] ([[12 июнь]] [[1968 йыл]]) — хирург. Медицина фәндәре докторы (2006)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/94133/ Фёдоров С. В.]</ref>. * [[Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы]] ([[22 май]] [[1955 йыл]]) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, "Газпромнефть"тең фән буйынса директоры һәм Каспий төбәге илдәренең күҙәтеү советы рәйестәше. == Фоторәсемдәр == <gallery> Церковь в Толбазах.jpg|Сиркәү Мечеть в Толбазах.jpg |Мәсет Ауырғазы районы Талбазы ауылы.jpg Ауырғазы районы Талбазы.jpg </gallery> == Видеояҙмаларҙа == * {{YouTube|8TpL3_OeCn0|logo=1}}Сабантуй — 2021 в с. Толбазы Аургазинского района * {{YouTube|ucoMqljSL3M|logo=1}}Встреча гостей IV Всемирной фольклориады в Аургазинском районе == Иҫтәлекле урындары == * Тыл эшсәндәре һәйкәле<ref>{{cite web|title=В с.Толбазы состоялось открытие памятника «Труженикам тыла»|url=https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/103971/|website=Муниципальный район Аргузинский район Республики Башкортостан|date=2014-10-10|accessdate=2021-08-01|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801101745/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/103971/ |date=2021-08-01 }}</ref> == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Йылға-күлдәр'': * '''Эскәрекүл''' күле, «эскәре»- «төпкөлдәге» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән яһалған<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге]</ref> * '''Ауылкүл''' күле * '''Арғыкүл''' күле * '''Урал''' күле == Матбуғатта == * В Толбазинскую райбольницу поступило новое оборудование<ref>[https://aur-vesti.info/news/obshchestvo/2022-04-02/v-tolbazinskuyu-raybolnitsu-postupilo-novoe-oborudovanie-2753825 Аургазинский вестник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813130920/https://aur-vesti.info/news/obshchestvo/2022-04-02/v-tolbazinskuyu-raybolnitsu-postupilo-novoe-oborudovanie-2753825 |date=2022-08-13 }}</ref>, Ауырғазы хәбәрҙәре, 2 апрель 2022 йыл == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76074}} * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86118/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/40351/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/59575/ 1834 ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 60z49spewb1l3gvagn6ig7rt6z3llw1 Солёный (Ишембай районы) 0 12378 1310039 1277880 2026-11-10T17:01:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310039 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Солёный |статус = утар |башҡортса исеме = Солёный |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ишембай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл Советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = Петровск ауыл Советы (Ишембай районы) |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453230 |почта индекстары = |телефон коды = 34794 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80231855008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Солёный''' ({{lang-ru|Солёный}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы утар. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Петровск ауыл советы (Ишембай районы)|Петровск ауыл Советы]] составына инә. Почта индексы — 453230, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231855008. == Исеме == Атамаһы тоҙ һаҙлығы буйынса бирелгән, уның янында [[XIX быуат]]та [[Украина]] һәм [[Белоруссия]]нан күскенселәр төпләнә, шуның менән яңы тораҡ пунктҡа нигеҙ һалына<ref>[http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http%3A%2F%2Fwww.agidel.ru%2F%3Fparam1%3D13005%26tab%3D5&text=Солёный%27%27%27%20—%20хутор%20в%20Ишимбайский%20район&l10n=ru&sign=28129b0ff0e6b5450fb8ef662476c156&keyno=0]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Тарихы == 1973 йылда сыҡҡан янғындан һуң ул юҡҡа сыҡҡан тиерлек. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының 1981 йылдың 14 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы [[Башҡорт АССР-ы]]ның административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» № 6-2/327 указына ярашлы, райондың башҡа өс тораҡ пункты: [[Ҡоҙаш (Ишембай районы)|Ҡоҙаш]] ауылы, [[Верхотор ауыл советы (Ишембай районы)|Верхотор ауыл советының]] [[Ламшино]] утары, [[Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)|Көҙән ауыл Советының]] Фарейкино утары менән бергә, 1981 йылда рәсми рәүештә бөтөрөлә<ref>{{cite web |url = http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=39989 |title = УКАЗ Президиума ВС Башкирской АССР от 14.09.1981 № 6-2/327 "ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ НЕКОТОРЫХ НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ ПО АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОМУ ДЕЛЕНИЮ БАШКИРСКОЙ … |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140304154553/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=39989 |archivedate = 2014-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304154553/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=39989 |date=2014-03-04 }}</ref>. Рәсми рәүештә [[2007 йыл]]да [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең 2007 йылдың 10 сентябрендәге «[[Адыгей Республикаһы|Адыгея Республикаһы]]нда, [[Башҡортостан Республикаһы]]нда, [[Ленинград]]та, [[Смоленск]]та һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] өлкәләрендә географик объекттарға исем биреү һәм географик объекттарҙың исемен үҙгәртеү тураһында» 572-се һанлы Указына ярашлы яңынан барлыҡҡа килә<ref>http://www.rosreestr.ru/upload/www/files/d_1_1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102173350/http://www.rosreestr.ru/upload/www/files/d_1_1.pdf |date=2017-01-02 }} Постановление Правительства РФ от 10.09.2007 № 572 О присвоении наименований географическим объектам и переименовании географических объектов в Республике Адыгея, Республике Башкортостан, Ленинградской, Смоленской и Челябинской областях</ref>. 2003 йылда Юрий Степановтың ғаиләһе (ҡатыны Галина, балалары Андрей һәм Ксения) ата-бабаларының тыуған иленә ҡайтырға ҡарар итә. Иҫке колхоз келәтен һатып ала, быуа ярында йорт төҙөй, балыҡ етештереү өсөн «Зеркальный карп» фермаһына нигеҙ һала. Быуа [[һаҙан]], [[суртан]], [[алабуға]], [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]] һәм [[ҡарабалыҡ]] балыҡтарына бай булып китә. Утар балыҡ тотоу өсөн популяр урынға әйләнә. Ҡунаҡтарға быуала һыу инеү һәм ял итеү өсөн махсус йөҙөү саралары (кәмәләр, катамарандар), балалар майҙансығы, беседка, өҫтәлдәр урынлаштырылған<ref>[http://travellers.ru/city-soljonyjj-(khutor-ishimbajjskijj-rajjon) Солёный (хутор, Ишимбайский район)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524162911/http://travellers.ru/city-soljonyjj-(khutor-ishimbajjskijj-rajjon) |date=2023-05-24 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1||1||-||100,0||- |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Алыҫлығы: * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Верхотор]]): 8 км * Яҡындағы ҡала һәм тимер юл станцияһы ([[Ишембай (станция)|Ишембай]]): 35 км. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000088.html «Налог Белешмәһе» системаһында Солёный (Ишембай районы) ауылы]</ref>: * Төньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Северная}}) * Көньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Южная}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) == Иҡтисады == * «Зеркальный карп» крәҫтиән-фермер хужалығы — балыҡсылыҡ, балыҡ үрсетеү. * Туризм. == Әҙәбиәт == * [[Ишимбайская энциклопедия]]. Уфа: [[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]], 2015, С. 339. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»] * [www.ruspostindex.ru/02/53.html Почтовые индексы Ишимбайского района] * Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан N 126-з от 17 декабря 2004 года * [www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан] * [https://web.archive.org/web/20230524162911/http://travellers.ru/city-soljonyjj-(khutor-ishimbajjskijj-rajjon) Солёный (хутор, Ишимбайский район)] * [https://www.gosspravka.ru/02/026/000088.html «Налог Белешмәһе» системаһында Солёный (Ишембай районы) ауылы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ишембай районы ауылдары}} [[Категория:Ишембай районы ауылдары]] 68qrixkdzwsa4j6m5dph8h86r5dh1je Сәйетҡол (Күгәрсен районы) 0 12684 1310081 1308275 2026-11-10T19:40:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310081 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Сәйетҡол}} '''Сәйетҡол''' ({{lang-ru|Саиткулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 193 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453342, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238860005. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 89 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1900 йыл||337|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||348|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||431|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||449|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||209|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||236|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||193||89||104||46,1||53,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 80 км == Урамдары == * Өҫкө урам ({{lang-ru|улица Верхняя }}) * Аҫҡы урам ({{lang-ru|улица Нижняя }})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/032/000078.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Сәйетҡол ауылы [[XVIII быуат]] аҙағында 22 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә 6,1 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 88 йорт хужалығының һәр береһендә 5,2 кеше йәшәй. Ихатала халыҡ һаны кәмей бара ине. 1920 йылда 1 ихатала уртаса 4,8 кеше була. VII ревизия материалдарына ярашлы, тәүге төпләнеүсенең улы йорт старшинаһы 67 йәшлек Әбделсәләм Сәйетҡолов билдәле. Әбделсәләмдең улы [[1790 йыл]]да зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. 1859 йылдың X ревизияһында улдарының һәм ейәндәренең исемдәре яҙылған. 1859 йылғы ревизия уның улдарының һәм ейәндәренең исемдәрен теркәгән. Сәйетбатталдың өлкән улы Шаһингәрәйҙең (48 йәш) улдары Хисаметдин, Низаметдин, Шәмсетдин, Ғималетдин булған. Икенсе улы, 44 йәшлек Тимербулат, указлы мулла булып хеҙмәт итә. Уның улы — 11 йәшлек Шәһиғәле. Сәйетбатталдың өсөнсө улы — 40 йәшлек Зәйнәғәбдин. Уның 7 йәшлек улы Мөхәмәтсабир була. 1842 йылда 383 кешегә 1072 бот яҙғы иген сәселә. 1855—1863 йылдарҙа Сәйетҡол ауылында [[2-се Башҡорт кантоны]] штаб-фатиры урынлашҡан була. 1858 йылда бында урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Һуңғы ике йылда ошондай уҡ мәктәптәр [[Ырымбур өйәҙе|Ырымбур өйәҙенең]] Иҫәнғол, [[Силәбе өйәҙе|Силәбе өйәҙенең]] [[Мәтәл]] ауылдарында барлыҡҡа килә. 1862 йылда Башҡорт ғәскәрендә 27 урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләй, унда ябай ғаиләләрҙән 466 бала, бай ғаиләләрҙән 32 кеше уҡый. 1869 йылда Сәйетҡол ауылында башҡорт ҡыҙҙарын рус грамотаһына, йәшелсәлеккә һәм йорт хужалығына уҡытыу буйынса мәктәп асыла. Сәйетҡол ауылы 1866 йылдан алып ауыл йәмғиәте үҙәге була, уға, бынан тыш, [[Яҡшембәт (Күгәрсен районы)|Яҡшембәт]], [[Мораҙым (Күгәрсен районы)|Мораҙым]], [[Муса (Күгәрсен районы)|Муса]], [[Бикеш (Күгәрсен районы)|Бикеш]] ауылдары инә. Күрәһең, 1754 йылда завод хужалары Твердышев менән Мясниковҡа мәғдәнле урындарҙы һатыуҙа ҡатнашҡан абруйлы башкир Сәйетҡол Ҡыҙылбаевтың исемен йөрөтә<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/148 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 148.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410101817/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/148 |date=2022-04-10 }}</ref>. == Матбуғатта == * 27 сентябрь 2021, Шәхестәрен ҡәҙерләгән халыҡтың ҡеүәте артыр<ref>[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. [https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-09-27/sh-hest-ren-erl-g-n-haly-ty-e-te-artyr-2522246] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410102614/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-09-27/sh-hest-ren-erl-g-n-haly-ty-e-te-artyr-2522246 |date=2022-04-10 }}</ref> * 12 февраль 2019. Ғәли Ғәли улы Сәйетбатталовтың ғилми мираҫы<ref>[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. [https://bashgazet.ru/articles/intsident/2020-11-18/ut-yana-yul-alyna-701287] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241114214828/https://bashgazet.ru/articles/intsident/2020-11-18/ut-yana-yul-alyna-701287 |date=2024-11-14 }}</ref> * 4 июль 2019, Һаумыһығыҙ, ауылдаштар, рухташтар һәм йәндәштәр!<ref>[[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. [https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2019-07-04/aumy-y-y-auyldashtar-ruhtashtar-m-y-nd-sht-r-286797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410102614/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2019-07-04/aumy-y-y-auyldashtar-ruhtashtar-m-y-nd-sht-r-286797 |date=2022-04-10 }}</ref> == Видеофильмдар == * Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылында Аҡбуҙат балалар баҡсаһы<ref>{{YouTube|URcCznjAoYY|logo=1}}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (7.11.1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978). * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1972 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире. Ике [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры. [[РСФСР]] һәм [[БАССР]] мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың һәм [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылының почётлы гражданы<ref>[https://admkugarchi.bashkortostan.ru/district/honorary/32/ Муниципальный район Кугарчинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Мазитов Хасан Барлыбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510154816/https://admkugarchi.bashkortostan.ru/district/honorary/32/ |date=2019-05-10 }}{{ref-ru}}{{V|15|10|2018}}</ref>. * [[Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы]] (17.12.1928—31.07.2010), [[башҡорт теле]] белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1969), профессор (1971). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988) һәм мәғариф отличнигы (1988), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] исемендәге (1995) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2018, үлгәндән һуң) премиялар лауреаты. * [[Шәмиғол хәлфә]] (1868 йыл — 1958 йыл)<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 4 — 9-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref><ref>[[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]] 14 ноябрь 2019, Бындай ҡөҙрәтле халыҡ табиптары хәҙер бармы?[https://ejansura.ru/articles/auly-y-bayly-y/2019-11-14/bynday-r-tle-haly-tabiptary-h-er-barmy-279492] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410103811/https://ejansura.ru/articles/auly-y-bayly-y/2019-11-14/bynday-r-tle-haly-tabiptary-h-er-barmy-279492 |date=2022-04-10 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.{{V|6|11|2020}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12497-s-jet-ol-b-s-l-m}}{{V|6|11|2020}} * [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/saitkulovo-kugarchinskiy.html Саиткулово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|6|11|2020}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] plvhlwbc4p9g2qew0r2230hu686h6o9 Тәүәкән 0 12698 1310184 1308312 2026-11-11T02:19:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310184 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = Ауыл |русское название = Тәүәкән (Сәңкем) |оригинальное название = {{lang-ru|Таваканово}} |герб = |флаг = |lat_deg = 52.600971 |lon_deg = 56.342963 |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |район = Күгәрсен районы |район в таблице = Күгәрсен районы{{!}}Күгәрсен |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = XVIII быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Таваканово | тс }} |год переписи = {{ Население | Таваканово | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453334 |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80238875006 |категория в Commons = |сайт = }} '''Тәүәкән''' ({{lang-ru|Таваканово}}; икенсе атамаһы '''Сәңкем''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 581 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453334, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238875006. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1795 йыл||86|||||||| |- | 1859 йыл||332|||||||| |- | 1900 йыл||430|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||496|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||465|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||551|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||378|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||467|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||581||294||287||50,6||49,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 54 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Теләүембәт]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 77 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ҡайынлы урамы ({{lang-ru|улица Березовая }}) * Ҡунъяп урамы ({{lang-ru|улица Куньяп }}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная }}) * Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая }}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная }}) * Яңы урам ({{lang-ru|улица Новая }}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая }}) * Сәнкем урамы ({{lang-ru|улица Сэнкем }}) * Юл урамы ({{lang-ru|улица Дорожная }})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kugarchinskiy-rayon/derevnya-tavakanovo/ Улицы деревни Таваканово]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Тәүәкән ауылына [[XVIII быуат]] уртаһында нигеҙ һалына. Беренсе күскенсе Мөхәмәтйәр Тәүәкәновтың улы (1780—1814) билдәле. [[1795 йыл]]да ауылда 86 кеше һәм 19 йорт хужалығы була. 64 йылдан һуң халыҡ һаны 332 кешегә, ә ихаталар — 55-кә етә. [[1920 йыл]]да 110 йорт хужалығында 496 кеше була. 1842 йылда 264 кеше 12 бот ужым һәм 768 бот яҙғы иген сәселгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 |date=2022-04-09 }}</ref>. == Топонимикаһы == Хөсәйенов Арыҫлан Вәхит улы, 10-сы класс. Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы ер-һыу атамалары<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 95 — 109-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 13 февраль 2019, Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында спорт ярышы үтте<ref>[https://bashgazet.ru/articles/i-tisad/2020-11-03/yalan-batyry-697025] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251211184148/https://bashgazet.ru/articles/i-tisad/2020-11-03/yalan-batyry-697025 |date=2025-12-11 }}</ref> * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 18 ноябрь 2020. Ут яна, юл һалына<ref>[https://moradim.ru/articles/sport/2019-02-13/k-g-rsen-rayony-t-k-n-auylynda-sport-yaryshy-tte-250456] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/https://moradim.ru/articles/sport/2019-02-13/k-g-rsen-rayony-t-k-n-auylynda-sport-yaryshy-tte-250456 |date=2022-04-09 }}</ref> == Сайтта == * 09 декабрь 2016. Күгәрсен районының Тәүәкән ауылында «Ҡорама байрамы» үтте<ref>[https://kulturarb.ru/ba/news/arkhiv-novostej/kүgәrsen-rajonynyң-tәүәkәn-auylynda-ҡorama-bajramy-үtte Башҡортостандың мәҙәни донъяһы]</ref> * Һигеҙ ожмах асҡысы<ref>[http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=4414 Киске Өфө]</ref> == Видеофильмдар == * Салихова Гөлназ Салауат ҡыҙы. Дәрестән тыш эшмәкәрлекте ойоштороу<ref>{{YouTube|vDYotFF2O5Q|logo=1}}</ref> * «Одуванчик» ҡатын-ҡыҙҙар йыр ансамбле. «Һаумы, тиҙәр гөлдәр!» Күгәрсен районы, Тәүәкән ауылы<ref>{{YouTube|WJtFBPpHwgg|logo=1}}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]] (7.02.1934—11.01.2023), [[Советтар Союзы]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе [[Башҡортостан Республикаһы Президенты|Президенты]] (12.12.1993—15.07.2010). * [[Шәһәров Ишбулды Рәжәп улы]] (23.05.1929—2010), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы<ref>[http://vatandash.ru/index.php?article=428 Ими гордится район. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920163041/http://vatandash.ru/index.php?article=428 |date=2020-09-20 }}{{ref-ru}} {{V|20|05|2019}}</ref>. * [[Әбдерәхимов Рәйеф Рамазан улы]] (13.10.1969), дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-Министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе<ref>[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/73526.html Исполняющим обязанности заместителя Премьер-министра Правительства Башкортостана назначен Раиф Абдрахимов. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305191536/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/73526.html |date=2021-03-05 }}{{V|27|09|2019}}</ref>. * [[Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы]] (13.09.1946), башҡорт телсеһе. Филология фәндәре кандидаты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|20|05|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|21|05|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14189-t-k-n-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|21|05|2019}} * [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/tavakanovo.html Таваканово | Генеалогия и архивы]{{ref-ru}}{{V|21|05|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/tavakanovo/ Деревня Таваканово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|21|05|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] g02d20glp7jimvvdc5olh9mpd5l2f52 Урта Баба 0 12838 1310215 1283775 2026-11-11T04:06:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310215 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Урта Баба |статус = ауыл |башҡортса исеме = Урта Баба |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 28 | lat_sec = 39 |lon_deg = 55 | lon_min = 32 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 79 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453355 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239865007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Урта Баба''' ({{lang-ru|Среднее Бабаларово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 79 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453355, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239865007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}}) * Быуа урамы ({{lang-ru|Прудная ((улица)}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|Речной (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000045.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Легендаһы == Ауылыбыҙ тарихы тураһында бик күп легендалар бар. Мин өләсәйем һөйләгәндәрҙе яҙам. Бер ҡарттың өс улы булған. Улдары ир ҡорона еткәс балаларына: «Мин олғайҙым инде. Һеҙгә үҙ тормошоғоҙҙо ҡорорға ваҡыт. Өйләнеп үҙ ауылығыҙҙы ҡороғоҙ. Оло улым һин Үргәрәк менеп ауыл төҙө, һин кесе улым йылғаның теге яғына һал, ул яҡта ла ерҙәребеҙ бар. Һин кинйә улым минең менән Көйөргәҙе йылғаһының тамағында ҡал», тигән. Ошолай итеп бабайҙың өс улы өс ерҙә ауыл ҡорған. Өс Баба шулай барлыҡҡа килгән.<ref >Яҙып алды РПЛИ-ның 8 класс уҡыусыһы Әхмәтова Фәнзилә.</ref>. == Ауыл тарихы == * '''«Ильич юлы» гәзите буйынса, 29 ғинуар 1991 йыл''' Урта Бабалар ауылының тәүге исеме Бикҡужа булған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышын баҫтырған саҡта генерал Фреймандың каратель отрядтары Ырымбур губернаһы Иманғол ауылынан Стәрлетамаҡ пристаненә тиклем һуҙылған була. Уларҙың казактары Урта Бабалар ауылында ла туҡталып киткән. Халыҡ ярымултыраҡ тормошта йәшәгән, малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән. Ике тирмән эшләүе билдәле. * '''Ә.З. Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары һәм сиктәш территориялар тарихы» — Өфө, Китап, 2009. — 744 бит.''' китабы буйынса. Николай Рычков Көйөргәҙе йылғаһының һул яҡ ярында [[1770 йыл]]да уҡ ике Бабалар ауылын күрһәткән — береһе Үрге, икенсеһе Түбәнге. 1786 йыл картаһында Бабалар исемле бер ауыл ғына күренә. V ревизия шулай уҡ ике ауылдың ихаталарын һәм халҡын берләштергән һәм бер Бабалар ауылын күрһәткән, унда 29 ихатала 102 ир-егет һәм 137 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Үрге Бабалар ауылының икенсе исеме юҡ. Түбәнге Бабаларҙы икенсе Итҡабыл тип йөрөткәндәр. Башта Урта Бабалар Бикҡужа исеме менән аталған. X ревизияла Бикҡужаның улдары — 73 йәшлек Абдулҡадир, 69 йәшлек Әлмөхәмәт, 57 йәшлек Усман, 54 йәшлек Мәһәҙиә атала. Ул ваҡытта ауылда 128 ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 35 йорт булған, Үрге Бабалар ауылында — 292 кеше менән 30 йорт, түбәнгеһендә — 258 кеше йәшәгән 44 ихата. [[Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Емельян Пугачев]] етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышын баҫтырыу барышында Имәнғол ауылынан ([[Ырымбур өлкәһе]]) Стәрлетамаҡ пристаненә тиклемге территорияла язалаусы генерал Фрайман ғәскәрҙәре урынлаша. Түбәнге Бабалар ауылында 1774 йылдың октябрендә уның казактары була. Халҡы башлыса ярым [[малсылыҡ|күсмә малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 1853 йылда Бабалар ауылында 36 йортҡа (259 кеше) йылҡы — 483, һыйыр малы — 311 баш; Урта Бабалар ауылында (Бикҡужа) 41 йортҡа 348 йылҡы, 213 баш һыйыр малы, 10 умарта тура килгән. Игенселек аҙ үҫешкән була. 1842 йылда Үрге Бабалар ауылында 168 кешегә 102 сирек (816 бот), Урта Бабалар ауылында 169 кешегә — 146 сирек (116 бот), Түбәнге Бабалар ауылында 238 кешегә — 146 сирек (1168 бот) яҙғы иген сәселгән. Ике ауыл эргәһендә — Урта һәм Түбәнге Бабаларҙа — һыу тирмәндәре булған. Бөтә өс ауыл да Ҡыпсаҡ волосының Байгилде түбәһенеке булған. Ләкин уларҙың халҡы Бөрйән улусының айырым биләмәһе [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттарының керҙәштәре була<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/75 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 75] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402123734/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/75 |date=2022-04-02 }}</ref>. == Тарихы, ер-һыу атамалары == [[Файл:Jeshlek.jpg|65px| link=Йәшлек (гәзит)]] [https://web.archive.org/web/20221128055300/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2010-10-05/k-mertau-iseme-nisek-barly-a-kilg-n-314893 Күмертау исеме нисек барлыҡҡа килгән?] 5 сентябрь 2010 == Билдәле шәхестәр == * '''Ғиниәт сәсән Бикҡужин '''— 1917 йылда Мөхәмәтша Буранғолов унан мәшһүр «Аҡбуҙат» эпосын яҙып ала. * Моратбаҡиев Насир Әхмәҙи улы — хужалыҡ етәксеһе, КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары. * [[Моратбаҡыев Фәнит Насип улы]] (1961) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]]): 14 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 40 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] 2t08mfyz48nmqenmf1wqd28f0pey4l1 Ташауыл 0 13260 1310128 1290661 2026-11-10T22:08:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310128 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Ташаулово | оригинальное название = {{lang-ba|Ташауыл}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 29 |lat_sec = 46 | lon_deg = 57 |lon_min = 42 |lon_sec = 37 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салауат районы{{!}}Салауат районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Таймый ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Таймый ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Ташаулово | тс }} | год переписи = {{ Население | Ташаулово | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452494 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247855005 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ташауыл''' ({{lang-ru|Ташаулово}}) — [[Башҡортостан]]да [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Таймый ауыл Советы (Салауат районы)|Таймый ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 187 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452494, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247855005. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 63 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Урмантау (Салауат районы)|Урмантау]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Кропачёво]]): 92 км Район үҙәге [[Малаяҙ]]ҙан төньяҡ-көнбайышҡа 63 километрҙа һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] тимер юл станциһынан ([[Силәбе өлкәһе]]) төньяҡҡа табан 92 километр алыҫлыҡта [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйында, [[Өфө]] ҡалаһынан 165 саҡрымда урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|77157}}</ref>. == Тарихы == Ауылға [[XVIII быуат]]тың 2-се яртыһы [[Себер даруғаһы]] [[Мырҙалар]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ул ваҡытта ауыл шулай уҡ Таш, Тәкә исемдәре менән дә теркәлгән. [[1795 йыл]]да 12 хужалыҡта — 94 кеше, [[1865 йыл]]да 21 йортта  103 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр<ref>{{БЭ2013|77157}}</ref>. [[1816 йыл]]да 13 йортта йәшәгән 74 ир-ат иҫәпкә алынған, шуларҙан 2-һе күп ҡатынлы булған. [[1779 йыл]]ғы Сисәнбай Сәлимов һаман [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нан әйләнеп ҡайтмаған. Уның Күсәрбай (уның улдары Ҡусҡарбай, Кинйәбулат) һәм Ишморат (уның улы Ишнияз) тигән ағай-энеләре булған. [[1834 йыл]]да — 90, [[1859 йыл]]да — 89, [[1920 йыл]]да  419 башҡорт булған. Һөрөнтө ерҙәре тау итәгендә урынлашҡан. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. [[Арыш]], [[һоло]], [[бойҙай]] сәскәндәр. [[1842 йыл]]да 81 кешегә 17 сирек ужым һәм 97 сирек яҙғы ашлыҡ икмәге, 2 сирек [[картуф |картуф]] сәскәндәр. 16 хужалыҡта 51 баш [[йылҡы]], 62 [[һыйыр]], 23 [[һарыҡ]], 31 [[кәзә]] аҫырағандар. 7 [[солоҡ]] һәм 2 умарта булған<ref> {{ИСДБ|страницы=514}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] || Мырҙалар улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || 10-сы йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || 10-сы йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || 10-сы йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || 10-сы йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || Мырҙалар улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || Мырҙалар улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || Мырҙалар улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Мырҙалар-Мәсетле ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Мәсетле ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Мәсетле ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XX—XXI быуаттағы үҫеше == [[1906 йыл]]да бында мәсет иҫәпкә алынған<ref> {{ИСДБ|страницы=514}}</ref><ref>[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}</ref>. Әлеге ваҡытта Ташауылда клуб бар<ref>{{ИСДБ|страницы=514}}</ref>. == Халыҡ һаны == Ташауылда [[башҡорттар]] йәшәй (2002). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- |1906 йыл ||251|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||419|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||443|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||468|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||276|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||252|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||187||92||95||49,2||50,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ямалиев Памир Камалетдин улы]] (26.05.1942—27.03.1999), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994), биатлон буйынса спорт мастеры (1969). * [[Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы]] — тарих фәндәре кандидаты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының (СДПИ) тәүге ректоры (1954—1956)<ref>http://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&task=cat_view&gid=24&limit=20&limitstart=0&order=name&dir=ASC&Itemid=99999999 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822074509/https://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&task=cat_view&gid=24&limit=20&limitstart=0&order=name&dir=ASC&Itemid=99999999 |date=2019-08-22 }}</ref>. * [[Булатов Кәрим Хыялетдин улы]] — урыҫ һәм башҡорт телдәре буйынса ғалим-методист. == Хәтер == == Урамдары == {{Колонки|3}} * Туғай урамы ({{lang-ru|}} Луговая (улица) * Күл урамы ({{lang-ru|}} Озёрная (улица) * Үҙәк урамы — ({{lang-ru|}} Центральная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-tashaulovo/ Карта д. Ташаулово. Улицы.]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ;Ер-һыу атамалары ''Тауҙар:'' ''Йылғалар, күлдәр:'' * [[Йүрүҙән]] ''Шишмәләр: ''Ялан-бесәнлектәр, юл:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Тарихи ҡомартҡылар'': === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мырҙалар]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77157}} * {{ИСДБ|страницы=514}} * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1647269 Ташаулово] * [https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-tashaulovo/ Карта д. Ташаулово. Улицы.] * [https://www.komandirovka.ru/cities/tashaulovo/ Деревня Ташаулово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} * [https://bash.news/news/65563-k-derevne-tashaulovo-salavatskogo-rayona-prolozhili-dorogu-iz-shchebnya К деревне Ташаулово Салаватского района проложили дорогу из щебня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319200305/https://bash.news/news/65563-k-derevne-tashaulovo-salavatskogo-rayona-prolozhili-dorogu-iz-shchebnya |date=2022-03-19 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] clq3jusz9q565atgjvlnjg18el4uo4g Ураҙ (Учалы районы) 0 13790 1310212 1303755 2026-11-11T03:55:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310212 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Ураҙ | оригинальное название = {{lang-ru|Уразово}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 15 |lat_sec =59 | lon_deg = 59 |lon_min = 7 |lon_sec =41 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Учалы районы{{!}}Учалы | район в таблице = | вид поселения = Ауыл Советы | поселение = Ураҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Ураҙ | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Миңлебай | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Уразово (Учалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Уразово (Учалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453741 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80253888001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ураҙ''' ({{lang-ru|Уразово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1051 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453741, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253888001. == Тарихы == Улус үҙәгенән 24 саҡрым алыҫлыҡта Урал йылғаһы буйында хәҙер Ураҙ кеүек билдәле Миңлебай ауылы булған. Ауыл исеме тәүге төпләнеүсе сотник Миңлебай Ишмәнов исеме менән бәйле. Ауылдың икенсе исеменең сығышы ла билдәле. XIX быуат башында бында Ураҙ Ҡәйепов йәшәй. [[XVIII быуат]] аҙағында ауыл 29 йорттан торған, унда 204 кеше йәшәгән. Киләһе быуат яртыһында вуылда 139 йортта 410 ир-ат һәм 348 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. [[1920 йыл]]да унда 1864 кеше менән 389 йорт иҫәпләнгән. 5 йылдан һуң 205 хужалыҡ иҫәпләнгән. Октябрь революцияһына тиклем [[1917 йыл]]да бында почта станцияһы булған. Ауылдан 2—3 саҡрым алыҫлыҡта Афанасьев һәм Киселевтың тирмәне урынлаша<ref>{{ИСДБ|страница=27}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1051||503||548||47,9||52,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (98 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1811 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/86839/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ураҙ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 30 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Аллаяров Ғәзим Закир улы]] (19.12.1912— 24.12.1993) — партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы. 1941 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты * [[Талха Ғиниәтуллин]] (20.04.1925—7.11.2019), [[рус теле]]ндә ижад итеүсе [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] әҙибе. 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2010), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). * [[Заһиров Наил Хәйбулла улы]] (20.11.1925—27.09.2014) — [[фән|ғалим]]-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Красноярск]] төҫлө металдар институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1959 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректор, 1962—1994 йылдарҙа [[мәғдән]] һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү кафедраһы мөдире. 2006 йылдан — Себер федераль университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1971). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), [[СССР]]-ҙың [[төҫлө металлургия]] отличнигы (1970, 1978). I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. * [[Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы]] — (1915— 5.03.1974) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты[2][3]. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры * [[Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы]] (1950), ғалим-иҡтисадсы. 1970 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Ураҙ ауылынан. * [[Нәжибәк Хафизов]] (17.12.1921—1989) — яҙыусы. Башҡорт дәүләт филармонияһы (1963-1967), М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Шөғәйепова Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы]] (1961) — комсомол, [[КПСС|партия]] органдары, [[дәүләт]] хеҙмәте һәм матбуғат ветераны, [[Шиғриәт|шағир]]. 2018 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Башҡортостан урамы ({{lang-ru|улица Башкортостан}}) * Тау урамы ({{lang-ru|Горная улица}}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы}}) * Н.Хафизов урамы ({{lang-ru|улица Н.Хафизова}}) * Т.Ғиниәтуллин урамы ({{lang-ru|улица Т.Гиниатуллина}}) * Карьера урамы ({{lang-ru|Карьерная улица}}) * Колхоз урамы ({{lang-ru|улица Колхозная}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Мышагыр урамы ({{lang-ru|улица Мышагыр}}) * Өсҡолон урамы ({{lang-ru|улица Осколон}}) * Йылға тыҡрығы ({{lang-ru|Речной переулок}}) * Талышман урамы ({{lang-ru|улица Талышман}}) * Терешкин урамы ({{lang-ru|улица Терешкина}}) * Урал урамы ({{lang-ru|Уральская улица}}) * Ф.Аллаяров урамы ({{lang-ru|улица Ф.Аллаярова}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|Центральная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}}) * Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная улица}}) * Яйыҡ урамы ({{lang-ru|улица Яицкая}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000039.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихи ҡомартҡылар == * Әүлиә зыяраты == Ер-һыу атамалары == * Мышағыр тауы * Ялангүл күле<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref> == Видеофильмдарҙа == * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Уразово%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648379853931375-1620602780541141407-sas6-5259-79d-sas-l7-balancer-8080-BAL-368&from_type=vast&filmId=17184435241217251118 Уразово Учалы золото Альтинвест 2021] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Уразово%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648379853931375-1620602780541141407-sas6-5259-79d-sas-l7-balancer-8080-BAL-368&from_type=vast&filmId=5783757718093574166 Золотодобытчик мешает спать жителям деревни. Уразово, Учалинский район.] == Матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20221007084102/https://yaikrb.com/news/novosti/2021-09-04/ura-veterinariya-uchastka-y-respublikala-ikense-urynda-2491377 Ураҙ ветеринария участкаһы республикала икенсе урында] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86839/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13054-ura-uchaly-r-nynda-y-auyl}}{{V|8|11|2019}} * {{ИСДБ|страница=27}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Учалы районы ауылдары}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] hr22izdm5yoxc10k0snqnio5empdpbl Учалы (ауыл) 0 13794 1310219 1303756 2026-11-11T04:34:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310219 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Учалы (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ауыл | башкирское название = Учалы | оригинальное название = {{lang-ru|Учалы}} | изображение = Учалы - panoramio.jpg | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 22|lat_sec = 8 | lon_deg = 59|lon_min = 26|lon_sec = 3 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = муниципаль район | район = Учалы районы | район в таблице = Учалы районы{{!}}Учалы | вид поселения = ауыл советы | поселение = Учалы ауыл советы | поселение в таблице = Учалы ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Учалы | в регион = сверху | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Учалы (село) | тс }} | год переписи = {{ Население | Учалы (село) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453731 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80253896001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Учалы''' ({{lang-ru|Учалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 6049 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253896001. Ауыл Учалы ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта. Ауылда 6049 кеше йәшәй. Райондың иң эре тораҡ пункты (үҙәгенән һуң). Ауыл аша [[Учалы (ҡала)|Учалы]] — [[Мейәс]] — [[Силәбе]] автомобиль юлы үтә. Ауылда район китапханаһы, район мәҙәниәт һарайы, тимер юл станцияһы, мәсет, балалар йорто (социаль приют) урынлашҡан. [[Файл:Г.Учалы - panoramio.jpg|thumb|250px|right|Учалы ауылға инеү [[гранит]] стеллаһы. «1737» хәрефтәре менән]] [[Файл:Учалы - panoramio.jpg|thumb|250px|right|Учалы ауылыныӊ яӊы мәсете һәм йорттар]] == Тарихы == Учалы ауылына 1737 йылда нигеҙ һалынған. 1930—1965 йылдарҙа Учалы районының үҙәге. Учалы ауылы иң ҙурынан һанала. 1744—1917 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Учалы- Типтәр-Учалы улусының үҙәге була. Бөтә ун ике ауыл ошо улусҡа ҡарай. Атамаһы шул уҡ исемле күлдән алынған, ауылды XVIII быуатта документтарҙа һәм 1786 картала Ачулы-Асыулы тип йөрөткәндәр. XIX быуаттан Учалы тип аталған. Барлыҡҡа килеү мәлендә Митрәй тип аталған. Ул атама аныҡ билдәләнмәгән, сөнки ундай исем һәм фамилия халҡы араһында булмаған. Учалы халҡы йылдам артҡан. 1783 йылда IV ревизия буйынса унда 297, 1795 йылда — 408, 1859 йылда — 1640, 1920 йылда 3129 кеше йәшәгән. Йорттар 1795 йылда — 63, 1859 йылда — 120, 1920 йылда 631 иҫәпләнгән. Ике мәсет ҡарамағында башланғыс мәктәп эшләгән. Шаршамбы һайын баҙарҙа төрлө әйберҙәр, тауарҙар менән һатыу иткәндәр. Яҙ, көҙ һәм ҡыш йәрминкәләргә алыҫтан сауҙагәрҙәр килгән. Бында улус идаралығы һәм почта станцияһы урынлашҡан<ref>{{ИСДБ|страница=27}}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Бүләков Илдус Ҡасим улы]] ([[29 июнь]] [[1940 йыл]] — [[18 сентябрь]] [[2016 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000) * [[Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы]] ([[2 ғинуар]] [[1929 йыл]]) — хеҙмәт ветераны. 1949—1984 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * [[Имашев Урал Булат улы]] ([[17 ғинуар]] [[1945 йыл]]—[[3 февраль]] [[2018 йыл]]), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] академигы (1995), химия фәндәре докторы (1980), профессор (1981). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1995). Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премия лауреаты (2006). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы]] ([[2 август]] [[1954 йыл]]), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6572-klikich-lili-mi-le-lim-y-y Башҡортостан энциклопедияһы — Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421174711/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6572-klikich-lili-mi-le-lim-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|31|07|2019}}</ref>. * [[Минасов Булат Шамил улы]] ([[4 ғинуар]] [[1956 йыл]]), ғалим-травматолог-ортопед, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан Дипломдан һуң белем биреү инстиутының травматология, ортопедия һәм өҫтәмә медицина белеме биреү курстары булған хәрби-ялан хирургияһы кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 2008 йылдан ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы табибы. 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһы травматологтары, ортопедтары һәм протезсылары ассоциацияһы президенты. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1997). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған табибы, [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1987)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/10476-minasov-bulat-shamil-uly Башҡорт энциклопедияһы — Минасов Булат Шамил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206015330/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/10476-minasov-bulat-shamil-uly |date=2020-12-06 }}{{V|3|01|2021}}</ref>. * [[Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы]] (28 апрель 1925 йыл — 12 июль 2005 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашҡан, Дан орденының тулы кавалеры, 29-сы гвардия бригадаһы (10-сы гвардия танк корпусы, 4-се танк армияһы) 3-сө мотоуҡсылар батальонының танкыға ҡаршы орудие батареяһы орудиеһының замковыйы, гвардия рядовойы. * [[Хисмәтуллина Зөмәрә Вәли ҡыҙы]] ( [[21 июль]] [[1930 йыл]]—[[21 май]] [[2009 йыл]]) — уҡытыусы-методист (1983), [[География|географ]], тыуған яҡты өйрәнеүсе, [[Этнография|этнограф]]. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1981 йыл), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987 йыл), Муса Мортазин премияһы лауреаты (1994 йыл), [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (1997), [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]ның этнография музейын ойоштороусы. == Атамаһының тарихы == «Учалы» исеме ауыл эргәһендәге күл атамаһынан килә. [[XVIII быуат]]тың бөтә документтарында һәм [[1786]] йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның [[башҡорт теле|башҡортса]] мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар. Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта [[Аҡһаҡ Тимер]] [[Туҡтамыш хан]]ды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||6049||3086||2963||51,0||49,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (78 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1811 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/86841/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Учалы ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 0 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Мәғариф == # [[Советтар Союзы Геройы]] [[Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы]] исемендәге һөнәрселек училищеһы # Учалы ауыл урта мәктәбе # Учалы ауылы башҡорт гимназияһы == Иҡтисад == # [[Рәсәй тимер юлдары]]ның Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный-Учалы — Мейәс тимер юлында Учалы станцияһы. Мейәс–Учалы (Көньяҡ Урал тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы буйлап 97 км). Учалы районы аша үтә. 1959 йылда төҙөлгән. # «Учалинская райсельхозтехника» ЯСЙ, Башҡорт МТС-ы филиалы # «Башкирнефтепродукт» ЯСЙ Нефтебазаһы, Учалы филиалы # Учалы район юл ремонтлау-төҙөү идаралығы, «Башкиравтодор» ДУП филиалы # «Учалы элеваторы» ЯСЙ # Учалы метостанцияһы, «Башгидромет» ДУП ойошмаһы # «Учалы майсырзаводы» ЯСЙ == Ваҡытлы матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20221202123958/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-26/uchalyla-ya-ulyshy-festivale-tte-2745134 Учалыла "Яҙ һулышы" фестивале үтте] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86841/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86840/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=27}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14823-uchaly-uchaly-r-nynda-y-auyl}} {{V|8|01|2019}} {{Учалы районы ауылдары}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] 9rk6jyjqfl3f2qdiu98evr75dezvkqs Фёдоровка (Фёдоровка районы) 0 13862 1310247 1278372 2026-11-11T05:51:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310247 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фёдоровка''' ({{lang-ru|Фёдоровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4306 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453280, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254860001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы [[урыҫтар]] 31,3, [[мордвалар]] 7, [[эрзәндәр]] 8 процент тәшкил итә. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||2468|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар||2831|||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар||3889|||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||3923|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||4128|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||4306||2003||2303||46,5||53,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Тарихы == Федоровкаға XVIII быуат аҙағында [[Мордвалар|мордва]] крәҫтиәндәре нигеҙ һала. 1795 йылда унда 75 ир-ат һәм 94 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Шул уҡ ваҡытта [[Өфө өйәҙе]]нең Алмантай (Ҡамышлы) ауылынан мордва милләтенән 29 кеше күсеп килгән. Ауылдаштар араһында ағалы-ҡустылы Алексей һәм Дмитрий Иванович Федоровтар була. Федоровканың тағы бер исеме булған — Түбәнге Балыҡлы<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203131038/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2 |date=2024-12-03 }}</ref>. '''Тағы бында уҡығыҙ'''<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/fedorovskiy_rayon/fedorovskiy_rayon_fedorovka.html История села Федоровка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927072823/https://nailtimler.com/bashkortostan/fedorovskiy_rayon/fedorovskiy_rayon_fedorovka.html |date=2021-09-27 }}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Әләев (урамы) — {{lang-ru|}} Аляева (улица) * Китапхана (урамы) — {{lang-ru|}} Библиотечная (улица) * Васильков (урамы) — {{lang-ru|}} Васильковая (улица) * Яҙ (урамы) — {{lang-ru|}} Весенняя (улица) * Виноград (урамы) — {{lang-ru|}} Виноградная (улица) * Сейә (урамы) — {{lang-ru|}} Вишневая (улица) * Гагарин (урамы) — {{lang-ru|}} Гагарина (улица) * Гоголь (урамы) — {{lang-ru|}} Гоголя (улица) * Юл (урамы) — {{lang-ru|}} Дорожная (улица) * Дуҫлыҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Дружбы (улица) * Көнбайыш (урамы) — {{lang-ru|}} Западная (улица) * Йылға аръяғы (урамы) — {{lang-ru|}} Заречная (улица) * Йәшел (урамы) — {{lang-ru|}} Зеленая (улица) * Калинин (урамы) — {{lang-ru|}} Калинина (улица) * Кәримов (урамы) — {{lang-ru|}} Каримова (улица) * Киров (урамы) — {{lang-ru|}} Кирова (улица) * Киров (тыҡрығы) — {{lang-ru|}} Кировский (переулок) * Клара Цеткин (урамы) — {{lang-ru|}} Клары Цеткин (улица) * Колхоз (урамы) — {{lang-ru|}} Колхозная (улица) * Ҡулса (урамы) — {{lang-ru|}} Кольцевая (улица) * Коммунистик (урам) — {{lang-ru|}} Коммунистическая (улица) * Зәңгәр (урамы) — {{lang-ru|}} Лазурная (улица) * Ленин (урамы) — {{lang-ru|}} Ленина (улица) * Урман (урамы) — {{lang-ru|}} Лесная (улица) * Туғай (урамы) — {{lang-ru|}} Луговая (улица) * Тыныслыҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Мира (улица) * Мичурин (урамы) — {{lang-ru|}} Мичурина (улица) * Йәштәр (урамы) — {{lang-ru|}} Молодежная (улица) * Йырын (урамы) — {{lang-ru|}} Овражная (улица) * Октябрьский (урамы) — {{lang-ru|}} Октябрьская (улица) * Олимпия (урамы) — {{lang-ru|}} Олимпийская (улица) * Островский (урамы) — {{lang-ru|}} Островского (улица) * Парк (урамы) — {{lang-ru|}} Парковая (улица) * Урман аҫты (урамы) — {{lang-ru|}} Подлесная (улица) * Баҫыу (урамы) — {{lang-ru|}} Полевая (улица) * Пушкин (урамы) — {{lang-ru|}} Пушкина (улица) * Йәйғор (урамы) — {{lang-ru|}} Радужная (улица) * Таң (урамы) — {{lang-ru|}} Рассветная (улица) * Ромашка (урамы) — {{lang-ru|}} Ромашковая (улица) * Салауат Юлаев (урамы) — {{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица) * Төньяҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Северная (улица) * Сирень (урамы) — {{lang-ru|}} Сиреневая (улица) * Совет (урамы) — {{lang-ru|}} Советская (улица) * Ҡояш (урамы) — {{lang-ru|}} Солнечная (улица) * Социалистик (урамы) — {{lang-ru|}} Социалистическая (улица) * Спорт (урамы) — {{lang-ru|}} Спортивная (улица) * Төҙөүселәр (урамы) — {{lang-ru|}} Строителей (улица) * Тельман (урамы) — {{lang-ru|}} Тельмана (улица) * Хеҙмәт (урамы) — {{lang-ru|}} Трудовая (улица) * Күркәмлек (урамы) — {{lang-ru|}} Уютная (улица) * Федоров (территорияһы) — {{lang-ru|}} Федоровская (территория) * Сәскә (урамы) — {{lang-ru|}} Цветочная (улица) * Мәктәп (урамы) — {{lang-ru|}} Школьная (улица) * Мәктәп (тыҡрығы) — {{lang-ru|}} Школьный (переулок) * Юбилей (урамы) — {{lang-ru|}} Юбилейная(улица) * Көньяҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Южная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/047/000001.html]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәр == * [[Галышева Юлия Порфирьевна]] (18.11.1947) — китапханасы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://www.fedorovkasp.ru/page/o-selskom-poselenii Администрация Сельского поселения Федоровский Сельсовет муниципального района. Официальный сайт. Заслуженные люди сельского поселения]{{ref-ru}}{{V|15|11|2017}}</ref>. * [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (5.11.1948), хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Райондың почётлы гражданы. == Радио == * 67,04 МГц Радио России (Салауат); * 67,76 МГц Радио России; * 101,7 МГц Спутник FM (Йәшергән); * 102,2 МГц Радио Юлдаш (Йәшергән); * 103,3 МГц М-Радио (Салауат); * 105,4 МГц Радио Юлдаш; * 106,4 МГц Радио России (Шарлыҡ); * 106,7 МГц Радио Маяк (Стәрлетамак); * 107,3 МГц Спутник FM; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Фёдоровка районы ауылдары}} [[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] j06c0gff7ev2yq4hcno6rnkxb6u33jd Тәпәреш 0 14092 1310181 1304132 2026-11-11T02:11:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310181 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тәпәреш''' ({{lang-ru|Теперишево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 437 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452166, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80257870003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||437||207||230||47,4||52,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Шишмә]]): 45 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Сыуалкип]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шөңгәккүл]]): 15 км == Билдәле шәхестәре == * [[Хәйруллин Наил Ғиндулла улы]] (10.04.1939—19.09.2011), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1990—2007 йылдарҙа Ҡазан финанс‑иҡтисад институты ректоры. Иҡисад фәндәре кандидаты (1974), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1991). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999) кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15441-kh-jrullin-nail-indulla-uly Башҡорт Википедияһы — Хәйруллин Наил Ғиндулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120191734/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15441-kh-jrullin-nail-indulla-uly |date=2019-11-20 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14172-t-p-resh-shishm-r-nynda-y-auyl}}{{V|8|04|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/teperishevo/ Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|8|04|2019}} {{Шишмә районы ауылдары}} [[Категория:Шишмә районы ауылдары]] efp2svas0jsdkbb87koxelxhtn75l1h Уҡытыусы 0 14592 1310221 1303256 2026-11-11T04:40:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310221 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсем:Учитель.jpg|thumb|200px|Уҡытыусы һәм уҡыусылар (Урта быуаттар миниатюраһы)]] '''Уҡытыусы''' — мәғариф белгесе; киләсәк быуынды (киңерәк — уҡыусыларҙы) тәрбиәләү һәм уҡытыуға йүнәлтелгән һәм киң таралған йәмәғәт профессияларының береһе; преподаватель йәки педагог — уҡытыу, тәрбиә эше менән шөғөлләнгән кеше. [[Конфуций]] былай тип яҙған: {{цитата|автор=Конфуций<ref>Коджаспирова Г. М. История образования и педагогической мысли: таблицы, схемы, опорные конспекты. — М., 2003. — С. 16</ref>|Уҡытыусының бурысы — уҡыусының фекер йөрөтөүенә яңы перспектива асыу.}} == Профессияның тарихы == [[Файл:1 сентября - День знаний !.JPG|thumb|200px|[[Белем көнө]]]] '''Уҡытыусылыҡ''' һәм '''уҡытыусылар''' кешелек үҫешенең бик боронғо замандарынан билдәле, әммә сағыштырмаса һуңғы осорҙа ғына киң таралған һөнәргә әйләнде. Тәүге, антик, мәғариф системаһы барлыҡҡа килгәндән алып, Боронғо Грецияла тәүге уҡытыусылар билдәле булған. 7 йәштән балалар [https://interneturok.ru/lesson/istoriya/5-klass/vozvyshenie-afin-v-5-veke-do-n-e-i-rastsvet-demokratii/v-afinskih-shkolah-i-gimnaziyah-variant-1-kormilitsyna-e-g школы,] грамотаға, арифметикаға, музыкаға, йырларға, һүрәт төшөрөргә өйрәнгән. Фәндәр уҡытылған мәктәптәрҙән башҡа, махсус шәхси гимнастика мәктәптәре — палестралар булған. Төрлө осорҙарҙа һәм төрлө илдәрҙә тәрбиәләү һәм уҡытыу бурысы йыш ҡына төрлө кешеләргә: тәрбиәселәргә, кураторҙарға, уҡытыусыларға тапшырылған.[[Константин Дмитриевич Ушинский]] уҡытыусыларҙы, уҡытыу менән бер рәттән, тәрбиә эше тәү сиратта тороға тейеш, тигән фекер әйткән. Әгәр уҡыусыларға, белем һәм күнекмәләр биреү менән мауығып китеп, дөрөҫ тәрбиә бирелмәгәндә, был быуындың йәмғиәткә йүнәлтелгән хәүефле ғәмәлдәр ҡылыуы мөмкин, тип иҫкәрткән. Белеме түбән булғанда йәмәғәтселеккә бик ҡурҡыныс булмаҫ ине, бәлки, ти. Һәм миҫал итеп Чичиковҡа күрһәтә: {{Начало цитаты}} «Әлбиттә, '''аҡылды булдырыу һәм уны белем менән байытыу күп файҙа килтерә''', әммә, йәл, мин '''ботаник һәм зоологик мәғлүмәттәр йәки Фохт һәм Молешоттың тәрән фекерле ижады менән яҡындан танышыуы ла Гоголь городничийын намыҫлы чиновник итә алмаҫ ине''' тип иҫәпләйем, һәм '''Павел Иванович Чичиков органик химияның бөтә серҙәренә бағышланһа ла''' йәки сәйәси иҡтисадты белһә лә, '''шулай ҙа йәмғиәткә үтә зыянлы әрһеҙ булып ҡаласағына артығы менән ышанам'''. Уның тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәрер, бәлки, әммә хәрби кешегә хас тиерлек йылғырлығы менән кешеләргә һырышыуы үҙгәрмәҫ; башҡа манераларға эйә булыр, башҡа тон һайлар, битлек артына күберәк йәшеренер, Бедрищевтан да аҡыллыраҡ берәүҙе отор хатта, әммә һаман да шул йәмғиәттең зарарлы ағзаһы булып ҡаласаҡ, '''хатта тағы ла зыянлыраҡ, тотолмаҫ яманға ла әйләнер'''»<ref>''Ушинский К. Д.'' Педагогические соч. в 6-ти т. — Т. 2. — М., 1988. — С. 30</ref>. {{Конец цитаты|источник=[[Ушинский Константин Дмитриевич]]}} СССР-ҙа, һәм вариҫлыҡ буйынса Рәсәйҙә лә, '''был ике төрлө мәсьәләнең''' (һәм шулай уҡ «тәртип тотоу» бурыстары, ата-әсәләрҙең аҡсаларын йәлеп итеүҙе лә индереп, мәктәп өсөн «шефтар» эҙләү һ. б.) '''бер''' кешегә — '''уҡытыусыға''' йөкмәтелгән, ә тәрбиә, мәҫәлән, [[Макаренко Антон Семёнович]] тәрбиә төшөнсәһен ыңғай тәртиптең тотороҡло ғәҙәттәрен тәрбиәләүҙе хеҙмәткә өйрәтеп раҫлар кәрәк тигәнен яҡшы белһәк тә, мәҙәни-тарихи теорияға, Выготский Лев Семёнович, Лысенко Трофим Денисович һәм уларҙың эшен дауам итеүселәрҙең '''тәрбиәләүсе уҡытыу''' теорияһына, ярашлы, йыш осраҡта '''«нимә ул яҡшы» темаһына әңгәмәләр'''гә ҡайтып ҡала. Артабан [[Ян Амос Коменский|Я. А. Коменский]], [[Ушинский Константин Дмитриевич|К. Д. Ушинский]], Луначарский Анатолий Васильевич, Шацкий Станислав Теофилович, [[Макаренко Антон Семёнович]] һ. б. тарафынан нығытылған күп быуаттар дауамында тупланған халыҡ (ғаилә) педагогикаһы тәжрибәһе, тәү сиратта көс етерлек һәм етештереү хеҙмәте саралары аша хеҙмәт, эшмәкәрлектә тәрбиәләү, асылыңды ғөмүмән танып белеү һәм донъяны танып белеү тәрбиә бурыстарын да, уҡытыу бурыстарын да уңышлы хәл итә. Мәҫәлән, [[Ян Амос Коменский]] «Бөйөк дидактика»һында: {{Начало цитаты}} Яҡшылыҡ йәки миһырбанлыҡ, һүҙ бутҡаһы аша түгел, хеҙмәт менән тәрбиәләнә<ref>''Коменский Я. А.'' Великая дидактика, гл. XIII).</ref> {{Конец цитаты|источник=[[Коменский Ян Амос]]}} Уға «Күңелле тормош» («Бодрая жизнь») колонияһына нигеҙ һалыусы педагог ҡушыла: {{Начало цитаты}} «…балалар хеҙмәте төрҙәре һәм формалары һәм уларҙы ойоштороу, үҙенең үҫешендә ғәҙәттәге үҙгәрештәрҙе үтеп — тағы ла формаларының күберәк төрлөлөгөнә һәм ойоштороуҙоң төҙөклөгөнә, — балаларҙың социаль, эстетик һәм аҡыл тормошонда кәрәкле үҙгәрештәргә йәлеп итә»<ref>''Шацкий С. Т.'' Пед. соч, Т. 1, с. 298).</ref>. {{Конец цитаты|источник=Шацкий Станислав Теофилович}} РСФСР-ҙың беренсе мәғариф халыҡ комиссары, академик А. В. Луначарский, был тәңгәлдә ҡәтғи йомғаҡ яһай: {{Начало цитаты}} «Шулай итеп… бала, тәбиәғткә сығып йөрөп, коллекциялар йыйып, һүрәт, фото төшөрөп, моделдәр эшләп, әүәләп, ҡатырғаны йәбештереп, үҫемлектәр һәм хайуандарҙы күҙәтеп, бөтә предметтарҙы өйрәнергә тейеш… Тел, математика, тарих, география, физика һәм химия, ботаника һәм зоология — бөтә уҡытыу предметтары уҡытыуҙың ижади әүҙем методына юл аса ғына түгел, шулай уҡ уны талап та итә»<ref>Цит. по ''Луначарский А. В.'' Основные принципы единой трудовой школы // Народное образование, 1999, № 10.</ref>.{{Конец цитаты|источник=Луначарский Анатолий Васильевич}} Әммә 16 йәшкә тиклемге етештереү хеҙмәте мөмкинлеге 1991 йылға тиклем, закон нигеҙендә, «балалар хеҙмәтен ҡаты эксплуатацияға юл ҡуймау» һәм «уҡыу ҙа — хеҙмәт» тигән сәбәп менән, СССР мәктәптәренән алына<ref>''[[Кушнир, Алексей Михайлович|Кушнир А. М.]]'' [http://www.makarenko-museum.ru/alm/n01/P_letter_2006.htm Пора исправить трагическую ошибку КПСС в воспитании! // Альманах Макаренко, 2008 г., № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306113523/http://www.makarenko-museum.ru/alm/n01/P_letter_2006.htm |date=2016-03-06 }}</ref>. Шулай ҙа был фекергә ҡаршы иҫбатлауҙы ла килтермәй булмай: СССР осоронда уҡыусылар, сиратлап дежур итеп, класс бүлмәһен тәртипкә килтереп, иҙән йыуып ҡайта ине. Мәктәп уҡыусылары шулай уҡ яҙғы миҙгелдә, урман хужалыҡтары саҡырыуы буйынса, ҡарағай, шыршы үҫентеләрен ултыртыуға йәлеп ителде, көҙгө осорҙа колхоз-совхоз баҫыуҙарында уңыш йыйыу эштәрендә (картуф, башҡа йәшелсәләрҙе сығарыу) ҡатнашты. Күп илдәрҙә, шул иҫәптән XXI быуат Рәсәйендә, уҡытыусы профессияһының дәрәжәһе кәмей барыу, һәм, һөҙөмтәлә, уҡытыусы һөнәрен тейешенсә баһалап бөтмәү тенденцияһы күҙәтелә. Профессия дәрәжәһенең йәмғиәттәге үлсәме булып хеҙмәт өсөн матди бүләкләү торғанлыҡтан, эш хаҡының бик аҙ күләмдә булыуы уҡытыусы статусы төшөүенең сәбәптәренең береһе булып тора.<ref>{{Cite web|url = http://edurt.ru/index.php?rubrika=17&st=9909703&type=3&str=6|title = Престиж профессии — учитель|author = Гнусарькова М.А.|work = |date = |publisher = |access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222114416/http://edurt.ru/index.php?rubrika=17&st=9909703&type=3&str=6|deadlink = no}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.gazeta.ru/social/2013/11/05/5737893.shtml|title = Спасти учителя|author = Ирина Резник|work = |date = 2013-11-05|publisher = Газета.Ru|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222122222/http://www.gazeta.ru/social/2013/11/05/5737893.shtml|deadlink = no}}</ref> Әйтер кәрәк, Германияла хатта XVI быуатта уҡ уҡытыусының йыллыҡ эш хаҡы 50 флорин тәшкил иткән{{sfn|Харрингтон|2020|с= 264}}. 2020 йылғы алтын хаҡы курсы буйынса был яҡынса 500 мең һумға тигеҙ. Рәсәйҙә уҡытыусының эш хаҡы окладтан (8800 һум тирәһе), компенсация (зыянды ҡайтарыу) характерындағы түләүҙәрҙән, дәрестән тыш эшмәкәрлек өсөн өҫтәп түләү һәм дәртләндереүсе (стимулирующий) түләүҙәрҙән тора. Уҡытыусы оклады туранан-тура кластағы балалар һанына бәйләнгән. Кластарҙа уҡыусылар һаны аҙ булған осраҡта, уҡытыусылар өҫтәмә йөкләмә алырға мәжбүр. Әлеге ваҡытта башланғыс класс уҡытыусыларының бер өлөшө 2-шәр тулы класс уҡыусылары менән эшләргә, һәм урта йәки өлкән баҫҡыста уҡытҡан уҡытыусылар хөкүмәт ҡабул иткән аҙнаһына 18 сәғәт дәрес кенә уҡытмай, хатта 36-40 сәғәт алып бара<ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2014/03/25/ucitelya.html|title = Зарплата учителей выросла за счёт нагрузки|author = Алла Салмина|work = |date = 2014-03-25|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104423/http://www.rg.ru/2014/03/25/ucitelya.html|deadlink = no}}</ref> 2019 йылдың 31 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Путин Владимир Владимирович]] ул саҡтағы мәғариф министры Васильева Ольга Юрьевна менән осрашҡанда, уҡытыусыларҙың эш хаҡына иғтибарҙы арттырырға саҡырҙы: президент фекеренсә, уҡытыусыларҙың эш хаҡы төбәктәрҙәге иҡтисад буйынса уртаса күрһәткестәрҙән түбән төшөргә тейеш түгел<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Путин призвал перестать нахваливать учителей и вспомнить о зарплатах|ссылка=https://lenta.ru/news/2019/01/31/zarplata/|язык=|издание=Лента.ру|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archivedate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020100030/https://lenta.ru/news/2019/01/31/zarplata/}}</ref>. == Белем биреү процесында уҡытыусы == [[Файл:Rostock Schmidt Lehrer-Student.jpg|thumb|200px|[[Росток]] ҡалаһында «Уҡытыусы һәм уҡыусы» монументы]] [[Файл:Скульптура учителя (МАДИ) 1.jpg|thumb|200px|[[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты]] (МАДИ) территорияһында Уҡытыусы скульптураһы]] Психолог Климов Евгений Александрович тәҡдим иткән төркөмләү буйынса, педагог һөнәренең предметы булып бала, икенсе кеше, тора. Әммә педагогик профессияһы вәкилдәрен бүтән һөнәр кешеләренән, иң тәүҙә, ул хеҙмәтте һайлаусыларҙың фекерләү образы, бурысына юғары ҡарашы һәм яуаплылыҡ тойғоһо айыра. Шуға бәйле педагогик профессия, үҙенә бер төркөмгә бүленеп, айырым урында тора. Бер үк ваҡытта үҙгәртеп ҡороу класына һәм шулай уҡ идара итеү класына ҡарауы «кеше-кеше» тибындағы башҡа профессияларҙан уның төп айырмаһы булып тора. Үҙ эшмәкәрлегенең маҡсаты сифатында шәхестең аяҡҡа баҫыуын һәм уны үҙгәртеп ҡороуҙы ҡуйып, педагог уҡыусының интеллектуаль, эмоциональ һәм физик үҫеше, уның рухи донъяһының формалашыу процесы менән идара итеүҙе хәл итеү кеүек яуаплы бурыс үтәй<ref name="sl">Педагогика: Учебное пособие / Под ред. В. А. Сластёнина. — М., 2004.</ref>. === Педагог эшмәкәрлегенә әҙерлек структураһы === # Формалашҡан педагогик аң: Мин-концепция, В-концепция (тәрбиәләнеүсе концепцияһы), Д-концепция (эшмәкәрлек концепцияһы). # Тәрбиәләү һәм белем биреүҙең педагогик технологияларына эйә булыу. # Педагогик техникаға эйә булыу. Педагогик һәләт: коммуникатив, перцептив, прогноз яһау, конструктив, дидактик, гностик, ойоштороу, экспрессив һәләттәре. === Уҡытыусылар типтарын төркөмләү === Ҡиммәттәр ориентацияһы характеры буйынса (Сорока-Росинский Виктор Николаевич): уҡытыусы-теоретиктар, педагог-реалистар (һәм утилитаристар), педагог-артистар, уҡытыусы-интуитивистар. Интеллектуаль-ихтыяр сфераһы үҙенсәлеге: интеллектуаль тип, эмоциональ тип, ихтыяр тибы, ойоштороусы тибы. Шәхси йүнәлеш ҡуйыу буйынса (Януш Корчак): тәрбиәсе-тиран, дан-шөһрәткә ынтылыусы тәрбиәсе, аҡыллы тәрбиәсе. Шәхестең өҫтөнлөклө йүнәлеше буйынса: ойоштороусы, предметты уҡытыусы, ойоштороусы предметник, коммуникатор, интеллигент уҡытыусы (мәғрифәтсе). === Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте === Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте — үҫештең юғары кимәле йыйылмаһы һәм педагогик эшмәкәрлектең бөтә компоненттарын камиллаштырыу һәм үҫештең шундай уҡ кимәлен һәм педагогтың асылын билдәләгән шәхси көсөн, уның һәләттәрен һәм мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу. ;Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте компоненттары Сластёнин Виталий Александрович һөнәри-педагогик мәҙәниәттең түбәндәге компоненттарын айырып күрһәтә. * '''Аксиологик компонент''' кешелек донъяһы тарафынан быуаттар дауамында булдырылған һәм мәғарифтың хәҙерге этабында тулайым педагогик процесҡа үҙенсәлекле рәүештә индерелгән педагогик ҡиммәттәр йыйылмаһы. * '''Технологик компонент''' үҙ эсенә уҡытыусы педагогик эшмәкәрлегенең ысулдарын һәм алымдарын индерә. * '''Шәхси ижади компонент''' — уға эйә булыу механизмын аса һәм, ижади акт булараҡ, уны тормошҡа ашыра<ref name="sl" />. Шулай уҡ уҡытыусы педагогик мәҙәниәтенең түбәндәге компоненттары билдәләнә. # Ҡыҙыҡһыныуҙарҙың һәм ихтыяждарҙың асыҡ белдерелгән тотороҡло йүнәлеше. # Гармониялы аҡылы, әхлаҡи һәм эстетик үҫеше. # Педагогик оҫталыҡ<ref>''Букатов В. М''. Педагогические таинства дидактических игр: учебно-методическое пособие. — 2-е изд, испр. и доп. — М., 2003. — 152 с.: ил.</ref>. # Даими үҙ аллы камиллашыуҙы маҡсат итеп ҡуйыу # Тәртип һәм аралашыу мәҙәниәте, педагогик такт. # Уҡытыусының шәхси үҙ аллылығы. # Дөйөм педагогик уҡымышлылыҡ (эрудиция) һәм белдеклелек. # Изгелекле мөнәсәбәт, аралашыусанлыҡ һәм эшкә бирелгәнлек<ref>''Ершов П. М., Ершова А. П., Букатов В. М''. Общение на уроке, или Режиссура поведения учителя. — 2-е изд., перераб. и дополн. — М., 1998. — 336 с.</ref>. === Эффектив хеҙмәт итеүҙә кәрәкле сифаттар === # Кеше кисерештәрен аңлау һәм уға теләктәшлек итеүгә (эмпатия) һәләтле, тәрбиәләнеүселәренең ҡыҙыҡһыныуҙарын һәм ихтыяждарын тойоусан (сензитивность). # Уҡытыу хеҙмәтенә шәхси төҫ индереү. # Тәрбиәләнеүселәрҙең ыңғай Мин-концепцияһын үҫтереүгә позитив ярҙам булдырыу маҡсатын ҡуйыу. # Үҙе менән һәм балалар менән идара итә белеү. # Тәрбиәләнеүселәр менән төрлө формаль һәм формаль булмаған педагогик аралашыу стиленә эйә булыу<ref name="er">''Ершова А. П., Букатов В. М''. Режиссура урока, общения и поведения учителя. — 4-е изд., перераб. и дополн. — М., 2010. — 344 с.: ил.</ref>. # Эмоциональ баҫалҡылыҡ, үҙ-үҙеңә хужа булыу, үҙеңә ышаныу, күңел көрлөгө. # Конфликттарҙы ирекһеҙләмәйсә көйләй белеү. # Сит йолалар һәм ышаныуҙарға ихтирам менән ҡарау. # Ижади һәләттәр. # Рефлексияға һәләт. === Уңышлы уҡытыусы билдәләре === ;Кешеләргә мөнәсәбәте Яҡшылыҡ теләүсе. Башҡаларға ярҙамсыл. Башҡаларҙы һәм бүтән фекерҙәрҙе тыңлай һәм ишетә белеүсе. Көнсөл түгел. Кешеләрҙән һорарға һәм өйрәнергә оялмай. Бар нәмәне лә аңлатып бирергә тырыша. ;Үҙенә мөнәсәбәте Үҙен етерлек дәрәжәлә көслө һәм ышаныслы тоя. Килеп сыҡҡан проблемаларҙан ситләшмәй, уларҙы хәл итә. Үҙенә йөкләмәләр һәм яуаплылыҡ ала. Үҙ-үҙенә тәнҡит менән ҡарай. ;Эшенә мөнәсәбәт Хеҙмәткә һәләтле һәм йыйнаҡ. Бөтәһенә лә ваҡыт таба. Мәсьәләне хәл итеү сараһын һәм уны тормошҡа ашырыу мөмкинлеген таба. Үҙенең участкаһында булған эшкә генә түгел, бөтә эш өсөн яуаплылыҡ тоя. ;Ижад, һығылмалылыҡ Ҡайҙа һәм ҡасан көрәшергә һәм сигенергә кәрәклекте белә. Үҙенә-үҙе эш темпын бирә. Ваҡытты маҡсатҡа ярашлы (рациональ) файҙалана. Иң яҡшы алымдарҙы табыу маҡсатына ынтылғанда хаталаныуҙан ҡурҡмай. Үҙ аллы белем алыу менән шөғөлләнә. === Педагогик эшмәкәрлектең индивидуаль стиле төрҙәре === * Эмоциональ-импровизация. * Эмоциональ-методик. * Фекер йөрөтөү-импровизация. * Фекер йөрөтөү-методик. === Балалар яҡшыраҡ тип һанаған педагог === # '''Шәхсән сифаттар:''' яғымлылыҡ, күңел көрлөгө, һапалылыҡ, дуҫтарса изге теләк, аңлай һәм ышана белеү, шәхескә һәм кешелек дәрәжәһенә ихтирам; толерантлыҡ йәки түҙеп ҡарау, тактлы тәртип, юмор тойғоһо, балаларҙы яратыу. # '''Ойоштору сифаттары''' демократлыҡ, коллегиаллек һәм хеҙмәттәшлек, ғәҙеллек, эҙлеклелек, ярҙам итеүгә ынтылыш, энтузиазм, яуаплылыҡ. # '''Эшлекле сифаттары:''' үҙ предметын яҡшы белеү, ҡыҙыҡһындыра белеү, асыҡ һәм ҡыҙыҡ итеп аңлата белеү, үҙ предметына ҡыҙыҡһыныу (яратыу). # '''Тышҡы ҡиәфәте:''' яҡшы кейенгән, яғымлы тауыш, дөйөм һөйкөмлөлөк<ref name="cod">''Коджаспирова Г. М''. Педагогика в схемах, таблицах и опорных конспектах. — М., 2008.</ref>. == Педагогик профессияға эйә булыуҙың юлдары һәм формалары == === Педагогик профессияға эйә булыуҙың эстәлеге һәм структураһы === '''Рәсәй профессиональ педагогик мәғариф системаһының ҡылыҡһырламаһы''' Рәсәйҙә хәҙерге осорҙа ике концептуаль нигеҙҙе берләштереүсе киң кимәлле педагогик мәғариф системаһы эшләй. Беренсе нигеҙ — был юғары һәм урта профессиональ педагогик мәғариф йүнәлешенең донъяуи белем биреү концепцияһы. Икенсе концептуаль нигеҙ — был Рәсәйҙә үҙләшергә теләүсе көнбайышта йәшәгән күп кимәлле мәғариф. Рәсәйҙә педагогтарҙы урта һәм юғары профессиональ уҡыу йорттары әҙерләй. Совет осорондағы кеүек, педагогик белем биреү өлкәһендә профессиональ йүнәлеш алыу (ориентация) мәктәптәрҙә, профессиональ белем бирмәһә лә, уҡыусыларға буласаҡ һөнәренә эйә булыу йүнәлеше биреүсе педагогик кластарҙа, башлана. Дөйөм белем биреү дисциплиналарынан башҡа, уҡыу планына психолог-педагогик цикл дисциплиналары инә. ;Педагогик колледждар Әлеге осорҙа Рәсәйҙә педагогик колледждар — профессиональ педагогик белем биреүҙең тәүге баҫҡысы. Унда уҡыу срогы — 2 йылдан 3,5 йылға тиклем. Педагогия колледждары мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы тәрбиәләүсе учреждениеларға һәм башланғыс мәктәптәргә педагогтар әҙерләй. Һөнәрҙәр (специальность) исемлеге төрлөсә. Улар араһында — рәсем буйынса педагогтар, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары тәрбиәселәре, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелар һәм башланғыс мәктәптәрҙә үҫешендә тайпылышы булған балаларҙы тәрбиәләүсе һәм уҡытыусы педагогтар. ;Юғары уҡыу йорттары Профессиональ педагогик белем биреүҙең икенсе баҫҡысы — юғары уҡыу йорттары. Юғары педагогик белемде махсуслашҡан юғары педагогик уҡыу йорттарында ла, психологтар һәм педагогтар әҙерләүсе юғары уҡыу йорттарында ла алырға мөмкин. Улар араһында социаль университеттар, университеттар һ. б. Юғары педагогик уҡыу йорттарында бирелгән һөнәрҙәр (специальность) күп төрлө. ;Бакалаврҙар һәм магистрҙар Күп юғары уҡыу йорттарында белгестәрҙе киң кимәлле әҙерләү индерелгән. Беренсе кимәл — был 4 йыл эсендә һайланған йүнәлеш буйынса педагогик һөнәрен үҙләштереүсе бакалаврҙар; улар төрлө уҡыу йорттарында педагог хеҙмәтен башҡара. Икенсе кимәл — 2 йыл дауамында күп төрлө педагогик проблемаларҙы хәл итеү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә магистрҙарҙы әҙерләй. ;Аспирантура Хәҙерге осорҙа педагогтарҙы әҙерләүҙең өсөнсө кимәле булып юғары уҡыу йорттарында педагогтар әҙерләү бурысын үтәүсе, юғары квалификациялы ғилми-педагогик кадрҙар әҙерәләүсе аспирантура һәм докторантура. '''Мәғарифтың күп кимәлле системаһы''' Болон процесы — Болон килешеүе сиктәрендә Европа илдәре мәғариф системаларының юғары белем биреүҙең берҙәм европа арауығында яҡынайыу һәм яраҡлашыу процесы. 2003 йылдың сентябрендә Европа илдәре мәғариф министрҙарының Берлинда үткән осрашыуында Рәсәй Болон процесына ҡушыла. Киң кимәлле мәғарифтың проблемалары бик ҡатмарлы һәм күп аспектлы. Әлегә тиклем мәғарифтың киң кимәлле системаһы тулыһынса билдәләнмәгән. Күп тикшеренеүселәр һәм дәүләт институттары көнбайышта күптән үҫешкән күп кимәлле Европа мәғарифын Рәсәй мәғарифы шарттарына ҡулайлаштырыу буйынса үҙҙәренең моделдәрен тәҡдим итә. ;Мәғарифта бакалавр һәм магистр 4 йыллыҡ программа материалын үҙләштергән бакалавр белеменә эйә студентҡа үҙе алған һөнәре буйынса төрлө типтағы белем биреү учреждениеларында уҡыусыларҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу хоҡуғын биргән диплом тапшырыла. [[Магистр]] дипломына эйә булырға теләгән кеше, иң тәүҙә бакалавр дипломын алырға, артабан 2—3 йыл уҡып, бакалавр башҡарған функцияны тормошҡа ашырыу менән бер рәттән белем биреү учреждениеларында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнергә, етәксе булып эшләргә тейеш. Хәҙерге осорҙа буласаҡ педагогтарҙың '''профессиональ әҙерлек кимәлдәре''': * профессиональ ориентация кимәле (мәктәптең педагогик кластары); * урта профессиональ белем (педагогия колледждары); * юғары профессиональ белем (юғары уҡыу йорттары); * юғары профессиональ белем биреү йорттары өсөн ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләү (аспирантура, докторантура). === Педагог-профессионалдың формалашыуында үҙ алдына уҡыуының һәм үҙ-үҙен тәрбиәләүенең роле һәм урыны === [[Файл:Перов Учитель.jpg|мини|[[Перов Василий Григорьевич]] «''Рәсем уҡытыусыһы»'' (1867)]] ;Үҙтәрбиә методтары: * үҙкүҙәтеү (уҡытыусы тәртибенең режиссураһы<ref name="er" />); * үҙанализ; * үҙбойороҡ; * үҙотчёт; * үҙраҫлау; * үҙғәйепләү; * үҙьязалау; * рефлексия (кешенең үҙ уй-фекерҙәрен, мауығыуҙарын, эмоцияларын һ.б. анализлау рәүешендәге теоретик эшсәнлеге) һ. б. ;Үҙтәрбиә йоғонтололоғо шарттары: * педагогик ярҙам һәм етәкселек; * тәрбиәләнеүселәрҙең үҙтәрбиә мөһимлеген һәм уның технологияһына эйә булыуға ынтылышын аңлау; * тәрбиә менән үҙтәрбиәнең үҙ-ара килешеп эш итеүе; * тәрбиәләнеүселәрҙең әүҙем эшмәкәрлеге. ;Педагогтың үҙтәрбиә юлдары * Шәхескә социаль талаптар. * Асылыңды танып белеү (тышҡы баһаларҙы һәм йоғонтоларҙы ҡабул итеү, үҙанализ, үҙбаһа). * Үҙ өҫтөнән эште планлаштырыу (перспектива — маҡсат, бурыс ҡуйыу, программа төҙөү). * Программаны тормошҡа ашырыу — Әҙерлек — психологик (мотивация, ҡыҙыҡһыныу, ҡуйылған маҡсаты (психология), ыңғай шәхси Мин-концепцияһы). * Практик әҙерлек (белем, оҫталыҡ, күнекмә). * Үҙконтроль һәм үҙкоррекция<ref name="cod" />. ;Үҙ асылыңды танып белеү Шәхес үҫеше үҙпрограммаһы буйынса үҙ шәхесен камиллаштырыу мөмкинлеге тураһындағы үҙпрогнозын матдилаштырыуы. Шәхестең тәртибе һәм эшмәкәрлеге принциптарына әйләнгән үҙтәрбиә программаһын төҙөү яйлап йәшәү ҡағиҙәләре системаһын булдырыуҙан башлана. Мәҫәлән, бер ваҡытта ла һәм бер ҡайҙа ла һуңламаҫҡа; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә бер һүҙ менән: «эйе», «юҡ» тигән яуап бирмәҫкә — башҡа төрлө яуап формаларын эҙләргә; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә ярҙамдан баш тартмаҫҡа һ. б. Үҙтәрбиә программаһы менән бергә шулай уҡ үҙ өҫтөңдән эшләү планын: оҙайлы ваҡытҡа план-максимум һәм план-минимум (көнгә, аҙнаға, айға) төҙөргә мөмкин. ;Үҙтәьҫир Үҙйоғонто саралары һәм ысулдары сикһеҙ төрлө. Үҙ шәхесенең үҙенсәлектәрен һәм аныҡ шарттарҙы иҫәпкә алып, һәр кеше уларҙың иң ҡулай бәйләнешен һайлай. Үҙтәрбиә саралары араһында үҙенең психик торошо менән идара итеү йәғни үҙкөйләү саралары айырым урын алып тора. Уларға төрлө өҙөү, үҙмауығыу (самоотвлечение), мускулдарҙы хәлһеҙләндереү (релаксация), шулай уҡ үҙкүндереү, үҙбойороу, үҙконтроль, үҙ-үҙен ышандырыу һ. б. Һуңғы йылдарҙа, киң популярлаштырылыуы арҡаһында, йышыраҡ махсус һүҙ формулалары — аутотренинг ярҙамында маҡсатҡа йүнәлешле методтар һәм алымдар йышыраҡ файҙаланыла<ref name="sl" />. == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{комментарии}} {{примечания|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Уҡытыусы]] * [[Педагогика]] * [[Уҡыусы]] * [[Гувернёр]] * [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]] == Әҙәбиәт == * {{книга | автор= Джоэл Харрингтон |заглавие= Праведный палач. Жизнь, смерть, честь и позор в XVI веке | оригинал= Joel F. Harrington. The Faithful Executioner: Life and Death, Honor and Shame in the Turbulent Sixteenth Century | издательство= Альпина нон-фикшн|год=2020|место = М.|cтраниц= 438|isbn=978-5-00139-190-6|ref= Харрингтон}} * Кульшарипов М. М., Низамов А. Г. История Башкирского государственного университета. Уфа, 1997; * Алмаев Р. З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008; * Ергин Ю. В. У истоков университетского образования: очерки о предыстории Башк. гос. ун‑та. Уфа, 2009. == Һылтанмалар == * [http://pedlib.ru/ Педагогическая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322184609/http://pedlib.ru/ |date=2019-03-22 }} * [http://www.herzen.spb.ru/ РГПУ им. А. И. Герцена] * [http://pedlib.ru/ Педагогическая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322184609/http://pedlib.ru/ |date=2019-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20110907215915/http://yum.my1.ru/ Сообщество учителей онлайн английского] * [http://bashenc.online/ru/articles/76848/ Съезды учителей] * [http://bashenc.online/ru/library/24/ И. И. Валиев. Средняя и высшая школа современной России (1991—2011 годы)] * [http://bashenc.online/ru/articles/88791/ ЛИКВИДАЦИЯ НЕГРАМОТНОСТИ] * [http://bashenc.online/ru/articles/76955/ УЧИТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ в Уфе] * [https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-24/glava-bashkirii-podpisal-ukaz-o-povyshenii-prestizha-professii-uchitelya-4662003 Глава Башкирии подписал указ о повышении престижа профессии учителя. ИА «Башинформ», 24 августа 2026 года]{{ref-ru}} {{V|25|06|2026}} [[Категория:Педагогик профессиялар]] [[Категория:Эш төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар]] lim03mxe5bgs73uq5khh58o5877f2xw Хөсәйенбәк кәшәнәһе 0 14831 1310304 1301703 2026-11-11T08:29:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310304 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = Архитектура ҡомартҡыһы |Русское название = |Оригинальное название = Хөсәйенбәк кәшәнәһе |Изображение = Mausoleum of Huseynbek.jpg |Подпись изображения = Хөсәйенбәк кәшәнәһе |Ширина изображения = |Статус = [[XIV быуат|14-се]] быуаттың тарихи-архитектура ҡомартҡыһы |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение =[[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]] Шишмә ҡасабаһы |Конфессия = [[ислам]] |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = |Commons = }} '''Хөсәйенбәк кәшәнәһе''' — тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы. [[XIV быуат]]тың беренсе яртыһына ҡарай. == Башҡортостанда Исламдың таралыуы == "Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше" тигән китабында ғалим-тел белгесе, филология фәндәре кандидаты [[Әкрәм Бейеш]] былай тип яҙа: "Һуң тигәндә VII быуаттың уртаһында башҡорттар ислам динен ҡабул иткән. Ибн-Фаҙлан шул кешеләрҙең береһе тураһында әйтеп киткән. Ислам динен башҡорт араһында Төркөстандағы дини йәмғиәт башлығы Әхмәт Йәсәүи (1105-1166 йй.) мөридтәре таратҡан. [[Әхмәт Йәсәүи]] башлаған дини ағартыу эше ул үлгәс тә дауам иткән. Дини ағартыусыларҙың байтағы үҙ бурысын башҡарып йөрөгәндә [[Башҡортостан]] ерендә үлеп ҡалған. Элек бында уларҙың кәшәнәләре күп булған. Һаҡланғандарының береһе – [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]] (XIV б.)"<ref>Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше[https://www.liveinternet.ru/users/3507913/post256199785/]</ref>. == Хажи Хөсәйенбәк шәхесе == Хөсәйенбәк XIV быуатта [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстанда]] тыуған. Йәш сағында [[мәҙрәсә]]гә уҡырға ингән, унда Ислам хоҡуҡиәте - фикһ өйрәнгән һәм [[Әхмәт Йәсәүи|Йәсәүиә]] тәриҡәтенә ингән. [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡылған. XIV быуат башында башҡорт ханы Төркөстанға [[Ислам]] диненә өйрәтеүсе ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән. Башҡорттар араһына дәғүәтсе итеп Хөсәйенбәк ебәрелгән. Хөсәйенбәк ислам дине йолаларын, ғибәҙәт ҡылыу тәртиптәрен, Хәнәфи мәҙһәбен халыҡҡа еткергән, шул замандағы Башҡортостандың дини етәксеһе булған. XIV быуат ғәрәп тарихсыһы һәм географы Шиһаб әд-дин әл-Ғүмәри , Себер һәм Сулман илдәре Башҡортостанға яҡын, Башҡортостанда оло хөрмәткә ҡаҙанған мосолман ҡазыйы бар, тип яҙған. [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хәмиҙуллин]] буйынса, был ҡазый Хөсәйенбәк булыуы бик тә мөмкин<ref>{{статья |автор = [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Хамидуллин С. И.]] |заглавие = Пути ислама на Южный Урал |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2372 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2013 |том = |номер = 12 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. Башҡорт илендә ул [[ҡазый]] (ҡаҙый), йәғни, шәриғәт һәм фикһ буйынса эш иткән судья, хөкөмдар булып китә. Шул рәүешле хажи Хөсәйенбәкте башҡорттарҙың рәсми рәүештә мәғлүмәттәр ҡалған тәүге имамы тип атарға була. Ул миләди 1341-42 йылдар арауығында (һижри 744 йылдың10-сы мөхәрәмендә) вафат булған һәм Аҡзыяраттың бер ҡалҡыулығында ерләнгән. Хәҙер кәшәнә Шишмә ҡасабаһы биләмәһенә инә. == Кәшәнә төҙөлөүе == 1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Һәм Хөсәйенбәктең ҡәберен күргәс, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы ҡәбер ташы килтертә. <ref>Һәр башҡорт күрергә тейешле урындар бар [http://mail.rihll.ru/obshestvo/23332-r-bashort-krerg-teyeshle-uryndar-bar.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә. == Аҡзират (Аҡзыярат) барлыҡҡа килеү == Кәшәнә тураһында легендалар күп. Мәҫәлән, кәшәнә һалдырған йылы Аҡһаҡ Тимер ҡайтып китеп өлгөрмәй, ҡышҡылыҡҡа башҡорттар араһында ҡалырға мәжбүр була. Ниндәйҙер сәбәп менән, ғәскәренән бер нисә кеше үлеп ҡала. Кәшәнә янында алты ғәскәр башы ерләнгән. Тап шул ҡәберҙәрҙән боронғо Аҡзыярат барлыҡҡа килгән. Бында әле лә боронғо яҙыулы ҡәбер таштары тора. == Тасуирлама == [[Файл:Надгробный камень на могиле Хаджи-Хусейн-бека, доставленный Тамерланом.jpg|thumb|left|220px|Хөсәйенбәк ҡәберенең [[Аҡһаҡ Тимер]] тарафынан килтерелгән ташы. С. М. Проскудин-Горский фотоһүрәте, 1910 йыл.]] [[File:Надгробные плиты на месте захоронения Хаджи-Хусейн-бека.jpg|thumb|слева|Хөсәйенбәк хажи кәшәнәһе эсендәге ҡәбер таштары ]] Ҡомартҡы П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосопов, шулай уҡ 1950-се йылдарҙа Б. Ғ. Кәлимуллин һәм 1985 йылда Г. Н. Гарустович менән өйрәнелә<ref name="Гарустович Г. Н.">{{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}}</ref>. В. С. Юматовтың һүрәтләүе буйынса, мавзолей стеналары 1,57 метр ҡалынлығындағы эзбиз ҡатнашмаһы менән шымартылған таштарҙан һалынған булған. Хөсәйенбәктең үлгән йылы — 1341—1342 йылдар. Кәшәнә шул осорҙа төҙөлә. Ул тура мөйөшлө квадрат рәүешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигеҙҙән тора. Түбәһендәге көмбәҙҙең бейеклеге — 5,28 м. Эзбиз блоктарынан төҙөлгән стеналарҙың ҡалынлығы — 1,1 м. Көньяҡта урынлашҡан инеү урынының киңлеге — 1,07 м, бейеклеге — 2,45 м. Стеналарҙың башҡа яҡтарында аркалы тәҙрә уйымдары бар. Кәшәнәлә 9 ҡәбер табылған. Үҙәктәге ҡәбер оҙонса түңәрәк рәүешендәге таш ҡойма менән уратылған, уның башында таш плитала эпитафия бар<ref name="Гарустович Г. Н."/>. Кәшәнә дин әһеле Ғүмәр Тәрәсбәк улы Хөсәйенбәк ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған, был хаҡта ҡәбер таштарындағы эпитафиялар раҫлай. Хөсәйенбәк кәшәнәһе эсендәге ҡәбер ташына: "Төркөстандан мәрхүм хажи Хөсәйенбәк Ғүмәрбәк улы Тәрәс тоҡомона Аллаһының киң мәрхәмәте булһын. Әй Аллаһым, Ғүмәрбәк улы Хөсәйенде шәфҡәтеңдән мәхрүм итмә.744 йыл Мөхррәм айының 10-сы көнөндә вафат булды. 76 йәш" тип яҙылған. Был ҡәбер ташы хәҙер музейҙа һаҡлана <ref>Бында Тамерландың эҙе һаҡлана [http://kitap.bashkort.org/bashvest/1009.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ; төҙөкләндереү XVIII быуат аҙағында кәшәнә емерелә башлай. 1911 йылда мөфтөй [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Мөхәмәтйәр Солтанов]] ҡомартҡыны тергеҙергә ҡарар ҡабул итә. Хөсәйенбәк кәшәнәһе иртә болғар тибындағы ҡомартҡыларға ҡарай. Унда табылған материалдар Археология һәм этнография музейында һаҡлана<ref name="Гарустович Г. Н."/>. ;кәшәнә эсендәге ҡәберҙәр 1985 йылда Г.Н. Гарустович етәкселегендәге археологик экспедиция кәшәнә эсендә ҡаҙыныу эштәре үткәргән. Унда 9 ҡәбер табылған: 3 оло кеше, 6 бала ерләнгән булған. Барыһы ла йөҙө менән ҡиблаға ҡаратып һалынған. Экспертизалар һөҙөмтәһендә бер һөлдә имам Хөсәйенбәктеке тигән һығымта яһағандар. Ул 160 см самаһы буйлы, йөҙө төҙөк европеиоид.Һынған, имгәнгән ере, етди ауырыуҙар билдәһе юҡ. Был Хөсәйенбәктең ҡартлыҡта үҙ үлеме менән китеүен һөйләй <ref>Мавзолей Хусейн-бека [https://greenexp.ru/places/%D0%9C%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B0]</ref> == Ҡазый Хөсәйенбәк менән бәйле бер фараз == {{main|Ҡазый мәсете}} Бәрҫеүән буйындағы 1735 йылда Кирилов яндырып, емергән атаҡлы «Ази (Ҡазый) мәсетенә» нигеҙҙе [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе|ҡазый Хөсәйенбәк]] һалған тигән фараздар бар <ref>Башкирско-казахские отношения в XVIII веке [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bashkir_kazah_xviii/bashkir_kazah_xviii.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Йәғни, мәсет "[[Хажи мәсете]]" тип исемләнгән булыуы мөмкин. == Иҫтәлеге == *2014 йылда [[Шишмә районы|Шишмә ҡасабаһында]] хажи Хөсәйенбәк мәсете асылды [http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-shishm-asaba-ynda-khazhi-kh-s-yenb-k-kh-r-t-m-sete-saf-a-inde/]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Йыл һайын [[Шишмә районы]]нда уның исемендәге уҡыуҙар үтә == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Турахан кәшәнәһе]] * [[Бәндәбикә кәшәнәһе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья |автор= Вельяминов-Зернов В. В.|заглавие= [[commons:File:IRAO Vostochnoe otdelenie Trudy 04 1859.djvu|Памятник с арабско-татарской надписью в Башкирии]]|оригинал= |ссылка= |автор издания= |издание= Труды Восточного отделения Императорского археологического общества|тип= журнал|место= {{СПб.}}|издательство= В Тип. Имп. Академии наук|год= 1859|выпуск= |том= IV|номер= |страницы= 257-284|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= ru|ref= |archiveurl= |archivedate=}} * ''Гарустович Г. Н.'' Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1. == Һылтанмалар == {{commonscat|Khusein-Bek Mausoleum, Chishmy}} * {{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}} * [https://web.archive.org/web/20230418163927/http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия]{{ref-ru}} * http://www.chishmyrb.ru// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008050523/http://chishmyrb.ru/ |date=2014-10-08 }} * [http://ant-ufa.com/travels/mavzoley-huseynbeka/ Фотоотчет] * http://splitpine.livejournal.com/4151.html * Чишмы и окрестности (путевые заметки)[https://splitpine.livejournal.com/4151.html] {{Ислам архитектураһы}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Шишмә районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Кәшәнәләр]] [[Категория:Башҡортостандың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:XIV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]] iq757ce219wo389l1u1a2nkhiryx5uo Судан 0 15287 1310063 1296145 2026-11-10T18:43:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310063 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Судан Республикаһы |Оригиналь исеме={{lang-ar|جمهورية السودان}}<br>{{lang-en|Republic of Sudan}} |Эйәлек килеш=Судан |Герб=[[File:Emblem of Sudan.svg|100px]] |Девиз=Беҙҙең еңеү (an-Nasru la-naa) |Гимн исеме=Беҙ - Аллаһ ғәскәре, беҙ - тыуған ил ғәскәре &nbsp;<br>(Nahnu jundu l-Laahi, jundu l-watan) |Идара итеү төрө= [[Республика]] |lat_dir =N |lat_deg =13 |lat_min =45 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =22 |lon_sec = 0 |region = SD |CoordScale =11000000 |Картала=[[File:Sudan in its region (claimed).svg|300px]] |Рәсми тел=[[ғәрәп теле|ғәрәп]]</small> |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[1 ғинуар]] [[1956]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Бөйөк Британия]]нан һәм [[Египет]] |Баш ҡала=[[Хартум]] |Эре ҡала=[[Омдурман]] |Етәкселәрҙең вазифалары=Президент |Етәкселәр=[[Омар Хәсән әл-Башир]] |Дәүләт дине=[[ислам]] ([[Суннизм]]) |Территория буйынса урыны=16 |Территория=1,886,068 |% һыу өҫтө=0 |Халҡы буйынса урыны=38 |Халыҡ=30,894,000 |Иҫәп алыу йылы=2008 |Халыҡ тығыҙлығы=16,4 |КПҮИ= {{падение}} 0,531 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2007 |КПҮИ буйынса урыны=150 |Валюта= [[Судан фунты]] (SDP) |Домен=[[.sd]] |Телефон коды=249 |Сәғәт бүлкәте=+3 }} '''Суда́н''' ({{lang-ar|السودان}}), тулы исеме — '''Судан Республикаһы''' ({{lang-ar|جمهورية السودان}} (Джумхурийат ас-Судан)) — Төньяк-көнсығыш [[Африка]]ла урынлашҡан Африка [[дәүләт]]е. Төньяҡтан [[Мысыр]], төньяк-көнбайыштан [[Ливия]], көнбайыштан [[Чад]], көньяк-көнбайышта [[Үҙәк Африка Республикаһы]] һәм [[Конго Демократик Республикаһы]], көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан [[Уганда]] һәм [[Кения]], көнсығыштан [[Эритрея]] һәм [[Эфиопия]] менән сиктәш. Төньяк-көнсығыш яҡтан ярҙары [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡалаһы — [[Хартум]] ҡалаһы. ==Тарихы == ===Боронғо һәм урта быуаттарҙа=== [[Файл:Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 2.jpg|left|мини|Нубийҙың Мероэ пирамидалары]] Судан территорияһында таш быуаттың Хартум мәҙәниәте ҡомартҡылары табылған. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡта, Судандың төньяғында шул ваҡыттағы [[Мысыр]] мәҙәниәтенә яҡын мәҙәниәт барлыҡҡа килә. Элек хәҙерге Судандың биләмәһенең күп өлөшөндә (Нубия исеме аҫтында билдәле) боронғо мысырлылар туғандаш семит-хамит һәм кушит ҡәбиләләре ултырған. Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта бында көньяҡтан негроидтар күсеп килгән. Хәҙерге заман биләмәһендә хәҙерге нилоттарҙың ата-бабалары йәшәгән. Урындағы халыҡ боронғо Мысыр менән сауҙа иткән һәм уның яғынан сапҡынсылар тарафынан талауға дусар булған. Беҙҙең эраға тиклем 2 мең йыллыҡтың башында бында Керм дәүләте барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул Куш батшалығы менән алмашына<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Судан (государство)}}</ref>. Беҙҙең эраның [[IV быуат]] башында биләмәнең ҙур өлөшө Аҡсум батшалығына инә. Артабан бер нисә быуат дауамында төбәктә бер нисә бойондороҡһоҙ короллек барлыҡҡа килә. Уларҙың иң ҡеүәтлеһе христиан дәүләте Мукурра була, ул б. э. т. [[VI быуат]]та нигеҙләнә, XIV быуатта мысыр мәмлүктәре баҫып алғансы 900-гә яҡын йыл йәшәй. Башҡа дәүләт, Алоа, 1500 йылдар тирәһендә фундж халҡы тарафынан баҫып алына<ref name="БСЭ"/>. [[XVI]]—[[XVIII быуат]]тарҙа хәҙерге Судан биләмәһендә үҫешкән ауыл хужалығы, һөнәрҙәр һәм сауҙаһы менән бойондороҡһоҙ дәүләттәр йәшәгән. Уларҙың иң мөһиме — Сеннар һәм Дарфур солтанлығы булған<ref name="БСЭ"/>. Әммә [[XVIII быуат]] урталарына улар айырым феодаль кенәзлектәргә һәм күсмә ҡәбиләләргә тарҡала. ===XIX быуат=== 1819—1822. йылдарҙа [[Мысыр]] Судандың территорияһының күп өлөшөн баҫып ала<ref name="БСЭ"/>. Юғары Порт фарманына ярашлы [[1841 йыл]]да был «Мысыр Суданы» тип аталған административ берәмектәр менән идара итеү [[Мысыр]]ҙың вице-короленә тапшырыла, шулай итеп, Судан [[Ғосман империяһы]] составыан инә, әммә ғәмәлдә [[Мысыр]] биләмәһе була. [[Файл:The war in the Soudan.jpg|thumb|Махдистар ихтилалы]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Суданда [[Бөйөк Британия]]ның йоғонтоһо көсәйә<ref name="БСЭ"/>. Ҡаты эксплуатациялау һәм милли иҙеү дини-реакцион юнәлеш менән көслө халыҡ хәрәкәтенә килтерә. Дини лидер Мөхәммәт ибн Абдалла, [[1881 йыл]]да үҙен «Мәхди» (мессияһы) тип иғлан итә һәм көнбайыш һәм үҙәк Судандың ҡәбиләләләрен ғосманлыларға ҡаршы берләштерергә тырыша. Ихтилал [[1885 йыл]]да Хартумды алыу һәм илдән европа, төрөк һәм мысыр чиновниктарын ҡыуыу менән тамамлана. Мәхмәт Әмин-паша (Эдуард Шнитцер1840—1892 й.) — Судан өлкәһенең губернаторы һәм Африкала рус тикшеренеүсеһе Василий Юнкер (1840—1892 й.) Генри Мортон Стенли етәкселеге аҫтындағы экспедиция ярҙамында төбәкте ташлап китә. Ихтилал юлбашсыһы тиҙҙән вафат була, әммә ул ойошторған Абдаллаһ ибн әл-Сәид етәкселегендәге иҙеүсе дәүләт тағы ла тиҫтә йылдар тора ала, тик [[1898 йыл]]да ғына ихтилал инглиз-мысыр ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла<ref name="БСЭ"/>. [[1899 йыл]]дың 19 ғинуарында [[Бөйөк Британия]] һәм [[Мысыр]] Суданда берлектәге идара итеү буйынса килешеүгә ҡул ҡуя. Инглиз чиновниктары юғары звено була, ә уртансыһы — мысырлылар. Ғәмәлдә Судан [[Бөйөк Британия]]ның колонияһына әүерелә<ref name="БСЭ"/>. === XX быуат === [[Файл:Flag of Anglo-Egyptian Sudan.svg|thumb|Инглиз-мысыр Суданы (1955 йылға тиклем)]] [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланғас, [[Бөйөк Британия]] колониаторҙары Суданды мамыҡ етештереү иленә үҙгәртеүгә йүнәлеш ала<ref name="БСЭ"/>. Суданда милли буржуазия формалаша башлай. Британия хакимиәте үҙенең власын нығытыу өсөн, традицион диндә булған һәм христиан динен тотҡан көньяҡ судан халҡының исламға һәм ғәрәпкә ҡаршы рухын дәртләндерә<ref name="БСЭ"/>. [[1921 йыл]]да 9-сы судан батальоны офицеры, динка ҡәбиләһенән ҡол улы Әли Абд әл-Латиф беренсе сәйәси ойошма —"Берләшкән ҡәбиләләрҙең Судан йәмғиәтен" булдыра, ул бойондороҡһоҙлоҡ биреү талап итә. Ул суданлыларҙы ҡораллы ихтилалға саҡырған манифест сығара. Икенсе донъя һуғышы барышында, [[1940 йыл]]дың июнендә, Абиссиния биләмәһендә һуғышҡан италия армияһы, Судандың өлөшөн биләй, әммә [[1941 йыл]]да уҡ итальяндар китергә мәжбүр була, ә Судан [[Африка]]ла британ ҡораллы көстәренең мөһим базаһы була. Урындағы халыҡтан йыйылған хәрби частәр Эритрея, Мысыр, Ливия, Туниста хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша<ref name="БСЭ"/>. Һуғышта ҡатнашыу Судан өсөн ыңғай һөҙөмтә бирә — милли сәнәғәт үҫешә, милли, сәйәси тормош активлаша, сәйәси партиялар, профсоюздар барлыҡҡа килә, үҙаллылыҡҡа ынтылыштар көсәйә<ref name="БСЭ"/>. [[1951 йыл]]дың 15 октябрендә Мысыр парламенты [[1936 йыл]]ғы инлиз-мысыр договорын һәм [[1899 йыл]]дағы инглиз-мысыр килешеүен өҙөү тураһында законды раҫлай, Мысыр короле Фәруҡ Мысырҙың һәм Судандың короле булып иғлан ителә. [[Мысыр]] [[1952 йыл]]ғы Июль революцияһынан һуң судан халҡының үҙбилдәләнешкә булған хоҡуғын таный<ref name="БСЭ"/>. [[1953 йыл]]дың ноябрендә Судан парламентына һайлауҙар үтә, [[1954 йыл]]да үҙидараның күсеш осоро хөкүмәте төҙөлә. [[1955 йыл]]дың август айында Судан парламенты кондоминиум эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм шул уҡ йылда инглиз һәм мысыр ғәскәрҙәре Судандан сығарыла. [[1956 йыл]]дың 1 ғинуарынан Судан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә<ref name="БСЭ"/>. ===XXI быуат=== Колониаль осорҙа Судандәң сиктәре яһалма үткәрелә һәм этноконфессиональ айырмалар иҫәпкә алынмай, был өҙлөкһөҙ тиерлек граждандар һуғышына килтерә. [[2011 йыл]]да низағтар менән өҙгөләнгән ил ике өлөшкә бүленә, улар араһында мөнәсәбәттәр территориаль һәм иғтисади бәхәстәр арҡаһында ҡораллы конфликттарға тиклем бик көсөргәнешле ҡала. 2003-2004 йылдарҙа Көньяҡ баш күтәреүселәр менән хөкүмәт араһында тыныс һөйләшеүҙәр һиҙелерлек һөҙөмтә бирә, әммә ҡайһы бер көньяҡ райондарҙа ҡораллы бәрелештәр дауам итә. [[2005 йыл]]дың ғинуарында яҡтар Көньяҡ Судан автономия менән 6 йыл дауамында ҡуллана ала тип килешә, шунан һуң ошо биләмәнең бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә референдумға сығарыла, ә нефть сығарыуҙан булған килемдәр был осор дауамында хөкүмәт һәм баш күтәреүселәр араһында тигеҙ бүленә. [[2005 йыл]]дың июль айында баш күтәреүселәрҙең элекке лидеры Джон Гаранг Судандың вице-президент вазифаһына инә<ref>[http://lenta.ru/news/2005/07/10/rebel/ Лидер суданских повстанцев стал вице-президентом] — «Лента.ру»</ref>. Парламентта һәм хөкүмәттә урындар Төньяҡ һәм Көньяҡ вәкилдәре араһында ла, етәксе партиялар, шулай уҡ оппозиция араһында ла бүленә. [[Файл:Southern Sudan Referendum1.jpg|thumb|Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында 2011 йылдың 9—15 ғинуарындағы референдум]] [[2011 йыл]]да референдумдан һуң бойондороҡһоҙ дәүләт булып киткән Көньяҡ Судандан тыш, үҙәк властарҙың исламлаштырыу һәм ғәрәпләштереү буйынса сәйәсәте илдең тарихи һәм этник үҙенсәлектәренә эйә булған төбәктәрҙә — Дарфур, Кордофан, Беджала баш күтәреүселәр һәм сепаратизм хәрәкәтен тыуҙыра. Дарфурҙа ҡаршылыҡ күрһәтеү күләмле һуғыштарға һәм үлтерештәргә тиклем барып етә, ә көнсығышта 2006 йылға тиклем сәйәси-ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе «Беджа халҡының Көнсығыш фронты» күрһәтә. [[2010 йыл]]дың 11-15 апрелендә Суданда дөйөм һайлауҙар үтә. Һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса хакимлыҡ итеүсе Милли конгресс партияһы һәм президент Ғүмәр Бәшир власын һаҡлап ҡала. [[2011 йыл]]дың 9-16 ғинуарында Судандың көньяғында бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөү мәсьәләләре буйынса референдум үтә<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/01/09/39094855.html Референдум]</ref><ref>[http://www.rian.ru/world/20110113/321137881.html Референдум о независимости Южного Судана состоялся] — «РИА Новости».</ref>, уның алдағы һөҙөмтәләре 30 ғинуарҙа халыҡҡа иғлан ителә. Референдум һөҙөмтәләре буйынса Көньяҡ Судандың күпселек халҡы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/02/07/n_1693554.shtml Президент Судана признал результаты референдума о независимости Южного Судана] «Газета.ру», 7 февраля 2011</ref>. 9 июлдә Көньяҡ Судан үҙаллылыҡ иғлан итә. 11 июлдә Беррләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы Суданда тыныслыҡ урынлаштырыу миссияһын тамамлау буйынса ҡарар ҡабул итә. [[2011 йыл]]дың майында, Көньяҡ Судан айырылғанға ҡәҙәр авгусҡа тиклем уның менән Көньяҡ Кордофандың бәхәсле зонаһында ҡораллы конфликт башлана һам дауам итә. [[2012 йыл]]дың март—апрель айҙарында Көньяҡ Судан һәм Судан араһында ҡораллы конфликт Хеглигта була. ==Географияһы== [[Файл:Sudan sat.jpg|thumb|left|Судан территорияһының спутниктан төшөрлөгән һүрәте]] Судан территорияның ҙур өлөшөн плато (300-1000 метр бейеклектә) биләй, уны көньяҡтан төньяҡҡа Аҡ һәм Зәңгәр Нил ҡушылдығынан барлыҡҡа килгән [[Нил]] йылғаһының үҙәне киҫеп үтә. Ҡушылдыҡ районында илдең башҡалаһы, Хартум урынлашҡан. Бөтә йылғалар ҙа [[Нил]] бассейнына ҡарай. Илдең төньяғында — [[Ливия]] һәм Нубий сүллеге, ул үҫемлектәрҙән мәхрүм тиерлек (ул сүллектәрҙә бар: иген һәм ҡоро үлән, һирәк ағастар, ярымсүл һәм оазистар). Илдең үҙәгендә һәм көньяғында — саванна һәм һирәк урман. Көнсығыш һәм көнбайышта — тауҙар. Көньяҡта климат субэкваториаль, төньяҡта — эҫе сүллек климат. Төп экологик проблемалары — тупраҡ эрозияһы һәм сүлләнеү. Территорияның яҡынса 10 процентын урмандар биләй. Хайуандарҙан һаҡланып ҡалғандары: антилопа орикс, ғәзәлдәр, жирафтар, фил, леопард, арыҫлан, бегемот, страус, туғаҙаҡ, марабу, цесарка, ҡош-секретары, питондар, крокодилдар, ике төрлө һулаусы протоптерус, күп ҡанатлы балыҡ, нил алабуғаһы, юлбарыҫ балығы, термиттар, цеце себене һ.б<ref name="БСЭ"/>. Этник һәм тарихи үҙенсәлектәргә һәм айырымалыҡтарға эйә булған илдең эре төбәктәре булып Дарфур, Кордофан, Сеннар, Беджа тора. ==Административ бүленеше== [[Файл:WN 06-0142-39 - Flickr - NZ Defence Force.jpg|thumb|Хартум]] [[Файл:Bazaro en Omdurman 001.jpg|thumb|Омдурман]] Административ яҡтан Судан 18 провинцияға бүленә, улар ҡайһы берҙә штат тип тә атала: * [[Аҡ Нил]] * Көнсығыш Дарфур * Гедареф * [[Зәңгәр Нил]] * Көнбайыш Дарфур * Көнбайыш Кордофан (2013 йылда тергеҙелә) * Кассал * [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] * [[Нил]] * Төньяҡ провинция * Төньяҡ Дарфур * Төньяҡ Кордофан * Сеннар * Үҙәк Дарфур * Хартум * Әл-Ғәзир («Утрау») * Көньяҡ Дарфур * Көньяҡ Кордофан ==Халҡы== [[2015 йыл]]дың июль айы баһаһы буйынса Судан халҡы 40 234 882 тәшкил итә<ref name=UN>Оценка (прогноз) [[Департамент по экономическим и социальным вопросам ООН|Департамента по экономическим и социальным вопросам ООН]] на 1 июля 2015 года: [http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Excel%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS Total Population — Both Sexes. De facto population in a country, area or region as of 1 July of the year indicated. Figures are presented in thousands. (Medium fertility, 2015—2100).xls] // [http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/ Population Division Download Files]</ref>; 2010 йылдың июленә — 30,89 млн кеше (Көньяҡ Суданды иҫәпләмәйенсә). Йыллыҡ үҫеш 2,15 % кимәлендә. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — ҡатын-ҡыҙға 4,4 самаһы тыуым тура килә. Сабыйҙар үлеме — 1000 балаға 78. Ир-аттың уртаса ғүмер оҙайлығы 54,2 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 56,7 йәш тәшкил итә. Ҡала халҡы һаны — 43 процент. Грамоталылыҡ ирҙәр араһында 71 процент, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 50 % тәшкил итә (2003 йылғы баһа буйынса). Халыҡтың 70 процентын ғәрәптәр<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html Africa :: Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |date=2019-02-05 }}</ref>, беджалар (кушиттар) — 6 %, башҡа халыҡ 3 % тәшкил итә. Иң таралған телдәр — ғәрәп, нилот, нубий, беджа телдәре. Ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр булып тора. Төньяҡ Судан халҡының күпселеге сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота (95 процент), христианлыҡ — 1 %, аборигендар культы — 4 %. ==Дәүләт ҡоролошо== Республика. [[2005 йыл]]дан ваҡытлыса конституция эшләй. Хөкүмәт һәм дәүләт башлығы — президент. Ике палаталы парламент — провинция советы (провинцияларҙың идара органдары тарафынан 50 урын 6-йыллыҡ срокҡа һайлана) һәм Милли ассамблея (450 урын [[2005 йыл]]да президент тарафынан тәғәйенләнә — 360 урын тултырыла: 355 урын президент партияһы Милли конгресстан һәм 5 партияһыҙ). [[2010 йыл]]дың 11-15 апрелендә президент һәм парламент һайлауҙары үтә. Президент һайлауҙарында еңеүсе тип Ғүмәр Хәсән әл-Бәшир (68,24 %) иғлан ителә. Парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса иң күп тауыш йыйған партия Судандың Милли конгрессы. ==Судандың ҡораллы көстәре== Дәүләттең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән Судан Республикаһының хәрби ойошмаһы ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ көстәре, һауа көстәре һәм халыҡ оборонаһы көстәренән тора. ==Иҡтисады== Илдә ауыл хужалығы, шулай уҡ нефть табыу төп килем килтерә<ref name=autogenerated1>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Rassohin_disser.pdf С. 22</ref>. [[1999 йыл]]да Хеглигтан (Көньяҡ Кордофан) һәм Юнитинан (Көньяҡ Судан) Порт-Хартумға нефть үткәргес торбалар үтә<ref name=autogenerated1 />. Сәнәғәт насар үҫешкән. [[2008 йыл]]дың икенсе яртыһына тиклем Судан иҡтисады тиҙ үҫешә (2006 һәм [[2007 йыл]]дарҙа эске тулайым продукт үҫеше 10 процент) — был нефть сығарыу (нефткә хаҡтар юғары була) һәм сит ил инвестициялары арҡаһында. Судан [[1999 йыл]] аҙағынан нефть экспортлай башлай. Ауыл хужалығы Судан иҡтисадының мөһим секторы булып ҡала — 80 % тиерлек эшсе эшләй, был тулайым продукттың өстән бер өлөшө тиерлек. Эске тулайым продукт 2009 йылда йән башына — 2,3 мең доллар. (донъяла 181-се урын). Фәҡирлек кимәле — 40 % халҡы (2004 йыл). Эшһеҙлек кимәле — 18,7 процент (2002 йылда). Инфляция — 14,3 % (2008 йыл). Сәнәғәт — нефть сығарыу һәм эшкәртеү, мамыҡ, туҡымалар эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, аяҡ кейемдәре етештереү, автомобилдәр йыйыу. [[Файл:Camel Market (8626639754).jpg|thumb|Дөйә баҙары]] Ауыл хужалығы — мамыҡ, арахис, сорго, тары, бойҙай, гуммиарабик, шәкәр ҡамышы, кассава (тапиока), манго, папайя, банан, татлы картуф; һарыҡ, һыйыр, кәзә үрсетеү; балыҡсылыҡ. ==Тышҡы сауҙаһы== Экспорт — 11,7 миллиард доллар. (2008 йылда) — нефть һәм нефть продукттары; мамыҡ, мал, арахис, гуммиарабик, шәкәр. Төп һатып алыусылар — Ҡытай 48 %, Япония 32,2 %, Индонезия 5,3 %, Рәсәй 7,8 %. Импорт — 8,2 миллиард доллар. (2008 йылда) — аҙыҡ-түлек, сәнәғәт тауарҙары, транспорт саралары, дарыуҙар һәм химпродукция. Төп һатып алыусылар — Ҡытай 20,3 %, Сәғүд Ғәрәбстаны 8,5 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге 6,3 %, Мысыр 5,6 %, Һиндостан 5,1 %, Италия 4,1 %. Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ Океан илдәренең Халыҡ-ара ойошмаһәна инә. Тышҡы бурысы — 36,3 миллиард доллар. (2009 йыл аҙағына). 2007 йылдың ғинуарынан Суданда яңы валюта индерелә— судан фунты (судан динар урынына — 100 динар = 1 фунт). ==Транспорты== [[Файл:Kosti locomotive.jpg|thumb|Суданда тепловоздар]] Автомобиль юлдарының ҙур өлөшө ҡаты япмаға эйә булмауы менә хас, шуның өсөн ямғырҙар миҙгелендә үтеп булмай. Асфальт автомобиль юлдарының оҙонлоғо — 4,6 мең км. Традицион транспорт төрҙәре үҫешкән— артмаҡлы йөк ташыу, йөк ташыусылар ярҙамында ташыу. [[Нил]] йылғаһында судоходство 3,7 мең км. оҙонлоғонда башҡарыла. Авиаташыуҙар — Хартумдағы халыҡ-ара аэропорты аша башҡарыла. Тимер юл селтәре оҙонлоғо — 4,7 мең км (ҡара: Судандың тимер юл транспорты). Иң ҙур диңгеҙ порты — Порт-Судан. ==Дарфурҙағы конфликт== [[Файл:Map of Darfur 2011.png|right|thumb|Судан картаһында Дарфур (өс провинция)]] Дарфур регионында төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, уларҙы ике төркөмгә берләштерергә була — ҡара тәнле африканлылар һәм ғәрәп ҡәбиләләре. Ике төркөм дә ислам динен тота, әммә, күп быуаттар дауамында ике этник төркөм араһында мөнәсәбәттәр даими көсөргәнеш менән айырылып торған һәм ҡораллы бәрелештәргә килтергән. [[XX быуат]]ҡа тиклем Дарфур ҡолдар һатыу үҙәге булып тора, өҫтәүенә, ҡара тәнле һәм ғәрәп ҡол һатыусылары ҡолдарҙы эләктереп алыу өсөн баҫып алыуҙа һәм артабан Африка яры буйҙарында һатып ебәреү өсөн бер-береһе менән ярыша. Этник төркөмдәр сикләнгән ер һәм һыу ресурстары өсөн дә низағлаша. [[XX быуат]] аҙағында ғәрәп-күскенселәре урынлашҡан йәшәүгә яраҡлы элекке ерҙәр сүлгә әйләнә һәм улар көньяҡҡа күсеп ултыра, был төркөмдәрҙең этник-ара мөнәсәбәттәренең киҫкеләшеүенә килтерә. Хәҙерге заман конфликттарының төп сәбәбе — Хартум һәм Көньяҡ баш күтәреүселәренең нефть сығарыу килемдәрен бүлеү тураһында килешеүе тора. Дарфурҙың ҡара тәнле халҡы килешеүҙә уларҙың иҡтисади мәнфәғәте иҫәпкә алынмай тип һанай. [[2003 йыл]]да Судан хөкүмәтенә ҡаршы ике хәрбиләштергән төркөм сығыш яһай: «Дарфурҙы азат итеү фронты», һуңынан ул Судан азатлыҡ хәрәкәте тип үҙгәртелә (SLM/СО), һәм «Ғәҙеллек һәм тигеҙлек өсөн хәрәкәт» (JEM). Судан азатлыҡ хәрәкәтенең төп халҡы фур, загава һәм масалиттарҙан тора<ref name="WhoAre">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7039360.stm BBC Staff (24 February 2009) «Who are Sudan’s Darfur rebels?» ''BBC News'']</ref>. Баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәш һылтауы менән, Судан хөкүмәте урындағы ғәрәп телле күскенселәрҙән ойошторолған «Джанджавид» ополчениеһын эшләтә башлай, уның һалдаттары африка граждандары халҡына ҡаршы даими яза биреүсе рейдтар үткәрә. «Джанджавид» отрядтарына регуляр армия ярҙам итә, мәҫәлән, Судандың хәрби-һауа көстәре самолеттарын һәм вертолеттарын ҡулланып, тыныс халыҡты бомбаға тотоу тураһында факттар билдәле. Урындағы негроид халҡының ғәрәп ҡораллы отрядтары тарафынан геноциды арҡаһында Дарфур 2003 йылдан гуманитар катастрофа торошонда һәм ғәҙәттән тыш хәлдә була. [[2010 йыл]]дың июлендә төбәктең киләсәге тураһында референдум үтергә тейеш була. Килгән кешеләр Дарфур өс айырым провинциянан торһонмо әллә Дарфур үҙенең конституцияһы һәм хөкүмәте менән бер автономиялы төбәк тәшкил итһенме тигән һорауға яуап бирергә тейеш була. ==Күрше дәүләттәр менән биләмәләр буйынса бәхәсе== ===Халаиб өсмөйөшө=== [[Мысыр]] һәм Судан араһында «Халаиб өсмөйөшөнөң» сығышы буйынса бәхәс бара. [[1899 йыл]]да [[Бөйөк Британия]] һәм [[Мысыр]] Суданды үҙҙәренең кондоминиумы тип иғлан итә. Илдең төньяҡ сиге 22-се параллель буйынса раҫлана, Халаиб ҡалаһы формаль рәүештә Мысырға күсә. [[1902 йыл]]да Англия бер яҡлы тәртиптә сикте үҙгәртә, «өсмөйөштө» Суданға тапшыра. [[1955 йыл]]дың 12 ноябрендә Судан бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1958 йылда Мысыр Халаиб районын баҫып ала. Һуңынан «өсмөйөш» Суданға файҙаланыуға бирелә. [[1992 йыл]]да Судан «өсмөйөштөң» яр буйҙарын канада нефть компанияһы International Petroleum Corporation концессияһына биреп, Мысырҙың киҫкен ризаһыҙлығын тыуҙыра. [[1993]]—[[1994 йыл]]дарҙа Мысыр һәм Судан сигендәге ҡораллы бәрелештәр була. [[1995 йыл]]да Мысыр төбәккә ғәскәрҙәрен юнәлтә һәм Халаиб ҡалаһынан тыш бөтә бәхәсле ерҙәрҙе үҙ контроле аҫтына ала. [[2002 йыл]]дың авгусында Судандың президенты Ғүмәр әл-Бәшир [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на бәхәсле ерҙәрҙе ҡайтанан ҡарау буйынса мөрәжәғәтнәмә ебәреүе тураһында матбуғатҡа хәбәр итә, сөнки «Халаиб өсмөйөшө» Судан территорияһы була<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2003/19-02-03.htm Юрченко В. П. «О ситуации в районе Красного моря»]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=399462 Ъ-Власть. «Географические страницы»]</ref>. ===Абьей районы=== [[2004 йыл]]да Бөтөнөһөн эсенә алған тыныслыҡ килешеүе сиктәрендә (шуның менән Суданда Икенсе граждандар һуғышы тамамлана) Абьей конфликтын көйләү буйынса протоколға ярашлы районға «махсус административ статус» бирелә<ref name="protocol">[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/SZIE-5ZJR4Z?OpenDocument «Protocol on the resolution of Abyei conflict»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519125710/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/SZIE-5ZJR4Z?OpenDocument |date=2010-05-19 }}, Government of the Republic of Sudan and the Sudan People’s Liberation Movement/Army, 26 May 2004 (hosted by reliefweb.int)</ref>. Абьей районының административ үҙәге булып Абьей ҡалаһы тора. Территорияһына [[Көньяҡ Судан]] дәғүә итә, әммә Төньяҡ хөкүмәт контролдә тота. ===Ҡафия-Кинг районы=== [[1956 йыл]]дың ғинуары мәғлүмәттәре буйынса, был территориялар Бахр-әл-Ғәзәл өлөшө була<ref>[http://www.pca-cpa.org/upload/files/GoS%20Memorial.pdf Страница XII — карта административного деления Судана по состоянию на 1 января 1956 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415073643/http://www.pca-cpa.org/upload/files/GoS%20Memorial.pdf |date=2012-04-15 }}</ref>, [[1960 йыл]]да ғына Дарфур составына тапшырыла. [[1956 йыл]]дың 1 ғинуарына сиктәрҙә Судан Республикаһы хөкүмәте [[2011 йыл]]дың 9 (8) июлендә яңы [[Көньяҡ Судан]] дәүләтен таный<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/07/09/52987723.html Южный Судан провозгласил свою независимость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819094938/http://rus.ruvr.ru/2011/07/09/52987723.html |date=2011-08-19 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта, найваш килешеүенә ярашлы, һүҙ ул ваҡыттағы административ сиктәр тураһында бармай, ә Төньяҡ һәм Көньяҡ араһын сикләүсе һыҙыҡтар тураһында бара. Билдәле булыуынса, был сикләүсе һыҙыҡ кәм тигәндә бер урында (Абьей районында) төньяҡ һәм көньяҡ провинциялар араһында [[1956 йыл]]ғы сиктәр менән тап килмәй. Ниндәй административ сик (1956 йәки 1960) үҙенең көнбайыш өлөшөндә сикләүсе һыҙыҡҡа тап килгәне билдәһеҙ: АҠШ [[1956 йыл]]ғы сикте таный (ЦРУ картаһында ҡаралған биләмә [[Көньяҡ Судан]]дың өлөшө булараҡ билдәләнә)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/maps/large/od-map.gif Официальный сайт ЦРУ. Карта Республики Южный Судан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081742/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/maps/large/od-map.gif |date=2016-03-04 }}</ref>). [[Рәсәй]] генә шул фактты таный: провинцияларҙың сиктәре илдең бүленеү ваҡытына күп өлөштә [[1956 йыл]]ғы сикләүсе һыҙыҡтарға тап килә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй сит ил эштәре министрлығының һәм Росреестрҙың сикләүсе һыҙыҡтарҙың теүәл үтеүе тураһында мәғлүмәттәре юҡ һәм булған сиктәрҙе һөйләшеүҙәр тамамланыуға тиклем ваҡытлыса тип ҡарай<ref>[[:Файл:Росреестр - О границе между Суданом и Южным Суданом.jpg|Росреестр — О границе между Суданом и Южным Суданом]]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Российско-суданские отношения]] == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} * [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] Санайская группа сотрудничества: результаты и перспективы // Дипломатическая служба. 2009, № 2. * Густерин П. Раз Судан, два Судан // Трибуна. — 2014, № 10515 (11 июня 2014 г.). — C. 5. == Һылтанмалар == * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2839000/2839615.stm Судан на BBC: краткая справка] * [http://muslimpolitic.ru/2014/10/politicheskie-perspektivy-sudana-chast-pervaya-yug-eto-tolko-nachalo/ Политические перспективы Судана] * [http://www.freeworldmaps.net/africa/sudan/map.html Карта — Судан] * [https://web.archive.org/web/20130523221340/http://www.geopoesia.ru/ru/map/sudan/historic/admin.html Административная карта Судана] * [http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan Деятельность МККК в Судане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605092613/http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan |date=2009-06-05 }} * [https://web.archive.org/web/20160304200734/http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#sudan Материалы по новейшей истории Судана] * [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] [http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721175426/http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 |date=2017-07-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ғәрәп илдәре лигаһы}} {{Африка илдәре}} {{Башланғыс}} [[Категория:Африка илдәре]] nq7pd8bcs95y5ktyj1o12usyzxtykzy Ғәлимов Айҙар Ғәни улы 0 25634 1310330 1265565 2026-11-11T10:41:40Z Айсар 10823 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ өҫтәмә мәғлүмәт 1310330 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Имя = Айҙар Ғәлимов | Подпись = | Изображение = | Описание_фото = | Ширина = 150px | Полное_имя = Ғәлимов Айҙар Ғәни улы | Дата рождения = 23.2.1967 | Место рождения = {{ТУ|Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда}}, Целиноград өлкәһе | Дата смерти = | Место смерти = | Страны = | Профессии = Йырсы | Певческий_голос = | Инструменты = | Жанры = Эстрада | Псевдонимы = | Коллективы = «Айдар» театр-студияһы | Тематика песен = | Сотрудничество = | Лейблы = | Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|2017}}{{Салауат Юлаев ордены|2022}} {{!}} {{Башҡортостандың халыҡ артисы|2011}}{{!!}}{{Народный артист Республики Татарстан|2008}} {{!}}} Башҡортостан (1995) һәм Татарстандың (1996) атҡаҙанған артисы | Сайт = {{URL|aidar.ru}} }} {{фамилиялаш|Ғәлимов}} '''Ғәлимов Айҙар Ғәни улы''' ([[23 февраль]] [[1967 йыл]]) — йырсы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1995) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1996) атҡаҙанған артисы. Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2008) халыҡ артисы. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2017) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2022) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Айҙар Ғәни улы Ғәлимов [[Ҡаҙағстан]]дың Целиноград (хәҙерге Астана) өлкәһе Мәҙәниәт ауылында 1967 йыл)дың 23 февралендә тыуған. Бер йылдан һуң ата-әсәһе [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]] [[Оло Кәркәле]] ауылына күсеп ҡайта. Бала сағы шунда үтә. 1986 йылда ''Өфө автотранспорт техникумын'' тамамлай, һуңынан, әрме сафтарына саҡырылып, 7-се гвардия һауа-десант дивизияһында хеҙмәт итә. 1993 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай. Икенсе юғары белемен Ҡазан дәүләт педагогия университетында ала. [[Өфө]] ҡалаһында йәшәй. Рәсми вазифаһы — «"Айдар" театр-студияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. 2022 йылдың 23 февралендә 55 йәше айҡанлы йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-02-23/aydar-galimov-na-svoy-55-letniy-yubiley-poluchil-orden-salavata-yulaeva-iz-ruk-glavy-bashkirii-2704073 Айдар Галимов на свой 55-летний юбилей получил орден Салавата Юлаева из рук Главы Башкирии. ИА «Башинформ», 23 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|23|02|2022}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == == Дискография == {{колонки|2}} * 1996 — ''Туган көнең белән!'' * 1998 — ''Абага чәчәге'' * 1998 — ''Вакытларны булмый туктатып…'' * 1999 — ''Айдар 2000'' * 2000 — ''Сезнең белән 10 ел бергә'' * 2001 — ''Бәхет бит ул'' * 2002 — ''Яшәргә икән, яшәргә!'' * 2004 — ''Дәрвиш юлы'' * 2005 — ''Син — минем җанымның яртысы'' (CD/DVD) * 2005 — ''Еллар. Юллар. Жырлар'' (Live) * 2007 — ''Лучшие песни 1990—1995'' (сборник) * 2008 — ''Син булганда…'' * 2008 — ''Моң артыннан моңлы сәяхәт'' (DVD) * 2009 — ''Гомер буйлап барам'' * 2010 — ''Безнең кино'' (DVD) * 2010 — ''Алтын коллекция 1990—2000'', ''Алтын коллекция 2000—2010 (МРЗ) * 2011 — ''Сөю юлы'' (DVD) * 2013 — Бер мизгел (DVD) * 2014 — Язган язмышыбыз (СD) {{конец|колонки}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2011 йылдың 13 мартында, [[Берҙәм Рәсәй]] сәйәси партияһы кандидаты булараҡ, Иглин бер мандатлы һайлау округынан, 86 процент тауыш йыйып, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты итеп һайлана. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Салауат Юлаев ордены (2022) * Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2017)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/66951.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Официальный сайт Главы Республики Башкортостан, 2017, 17 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223000006/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/66951.html |date=2017-02-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|02|2017}}</ref><ref>[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.02.17).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Орден Дружбы народов. Галимов Айдар Ганиевич - директор ООО «Театр-студия «Айдар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429203328/http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.02.17).pdf |date=2017-04-29 }}{{ref-ru}}{{V|23|02|2017}}</ref> * Башҡортостандың халыҡ артисы (2011) * Татарстандың халыҡ артисы (2008) * Татарстандың атҡаҙанған артисы (1996) * Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1995) * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Оборона министрлығының «Советтар Союзы флоты адмиралы С. Г. Горшков» миҙалы (2026)<ref>{{cite web|author=Инсаф Хужабирганов|datepublished=11 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-11/narodnyy-artist-bashkirii-aydar-galimov-poluchil-medal-ot-minoborony-4671463|title=Народный артист Башкирии Айдар Галимов получил медаль от Минобороны |lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-11}}{{ref-ru}}</ref>. == Йырсы матбуғатта == * Низамова Р. Халыктан аерылгысыз җырчы. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]], 2017 йыл, 23 февраль<ref>[http://kiziltan.ru/kultura/4909-halyktan-aerylgysyz-yrchy.html Халыктан аерылгысыз җырчы. «Кызыл таң» гәзите, 2017 йыл, 23 февраль]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Романов В. 23 февраля «золотой» юбилей Айдара Галимова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 23 февраль.{{ref-ru}}<ref>[http://www.bashinform.ru/news/963951-23-fevralya-zolotoy-yubiley-aydara-galimova/ 23 февраля «золотой» юбилей Айдара Галимова. {{Башинформ}}, 2017, 23 февраль]{{ref-ru}}{{V|27|02|2017}}</ref> * Галиев Д. Будни и праздники Айдара Галимова. Статус дедушки для певца дороже всех наград. Улыбчивый и доброжелательный на концертах, таким же он остается и в жизни. [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]], 2017, 21 февраль<ref>[http://www.resbash.ru/stat/2/10139 Будни и праздники Айдара Галимова. «Республика Башкортостан» гәзите, 2017, 21 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919150315/http://resbash.ru/stat/2/10139 |date=2017-09-19 }}{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == *{{БЭ2013|84640}}{{V|03|09|2022}} * [http://www.bashinform.ru/bash/801999/ Башҡортостанда тыуып үҫкән артистар — татар эстрадаһының иң популяр йырсылары иҫәбендә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]{{V|29|12|2015}} [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] k3rbjet4hht0ofsf7w3tw31srfztpft 1310331 1310330 2026-11-11T10:43:32Z Айсар 10823 /* Йырсы матбуғатта */ күренеште төҙәтеү 1310331 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Имя = Айҙар Ғәлимов | Подпись = | Изображение = | Описание_фото = | Ширина = 150px | Полное_имя = Ғәлимов Айҙар Ғәни улы | Дата рождения = 23.2.1967 | Место рождения = {{ТУ|Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда}}, Целиноград өлкәһе | Дата смерти = | Место смерти = | Страны = | Профессии = Йырсы | Певческий_голос = | Инструменты = | Жанры = Эстрада | Псевдонимы = | Коллективы = «Айдар» театр-студияһы | Тематика песен = | Сотрудничество = | Лейблы = | Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|2017}}{{Салауат Юлаев ордены|2022}} {{!}} {{Башҡортостандың халыҡ артисы|2011}}{{!!}}{{Народный артист Республики Татарстан|2008}} {{!}}} Башҡортостан (1995) һәм Татарстандың (1996) атҡаҙанған артисы | Сайт = {{URL|aidar.ru}} }} {{фамилиялаш|Ғәлимов}} '''Ғәлимов Айҙар Ғәни улы''' ([[23 февраль]] [[1967 йыл]]) — йырсы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1995) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1996) атҡаҙанған артисы. Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2008) халыҡ артисы. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2017) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2022) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Айҙар Ғәни улы Ғәлимов [[Ҡаҙағстан]]дың Целиноград (хәҙерге Астана) өлкәһе Мәҙәниәт ауылында 1967 йыл)дың 23 февралендә тыуған. Бер йылдан һуң ата-әсәһе [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]] [[Оло Кәркәле]] ауылына күсеп ҡайта. Бала сағы шунда үтә. 1986 йылда ''Өфө автотранспорт техникумын'' тамамлай, һуңынан, әрме сафтарына саҡырылып, 7-се гвардия һауа-десант дивизияһында хеҙмәт итә. 1993 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай. Икенсе юғары белемен Ҡазан дәүләт педагогия университетында ала. [[Өфө]] ҡалаһында йәшәй. Рәсми вазифаһы — «"Айдар" театр-студияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. 2022 йылдың 23 февралендә 55 йәше айҡанлы йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-02-23/aydar-galimov-na-svoy-55-letniy-yubiley-poluchil-orden-salavata-yulaeva-iz-ruk-glavy-bashkirii-2704073 Айдар Галимов на свой 55-летний юбилей получил орден Салавата Юлаева из рук Главы Башкирии. ИА «Башинформ», 23 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|23|02|2022}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == == Дискография == {{колонки|2}} * 1996 — ''Туган көнең белән!'' * 1998 — ''Абага чәчәге'' * 1998 — ''Вакытларны булмый туктатып…'' * 1999 — ''Айдар 2000'' * 2000 — ''Сезнең белән 10 ел бергә'' * 2001 — ''Бәхет бит ул'' * 2002 — ''Яшәргә икән, яшәргә!'' * 2004 — ''Дәрвиш юлы'' * 2005 — ''Син — минем җанымның яртысы'' (CD/DVD) * 2005 — ''Еллар. Юллар. Жырлар'' (Live) * 2007 — ''Лучшие песни 1990—1995'' (сборник) * 2008 — ''Син булганда…'' * 2008 — ''Моң артыннан моңлы сәяхәт'' (DVD) * 2009 — ''Гомер буйлап барам'' * 2010 — ''Безнең кино'' (DVD) * 2010 — ''Алтын коллекция 1990—2000'', ''Алтын коллекция 2000—2010 (МРЗ) * 2011 — ''Сөю юлы'' (DVD) * 2013 — Бер мизгел (DVD) * 2014 — Язган язмышыбыз (СD) {{конец|колонки}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2011 йылдың 13 мартында, [[Берҙәм Рәсәй]] сәйәси партияһы кандидаты булараҡ, Иглин бер мандатлы һайлау округынан, 86 процент тауыш йыйып, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты итеп һайлана. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Салауат Юлаев ордены (2022) * Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2017)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/66951.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Официальный сайт Главы Республики Башкортостан, 2017, 17 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223000006/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/66951.html |date=2017-02-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|02|2017}}</ref><ref>[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.02.17).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Орден Дружбы народов. Галимов Айдар Ганиевич - директор ООО «Театр-студия «Айдар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429203328/http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.02.17).pdf |date=2017-04-29 }}{{ref-ru}}{{V|23|02|2017}}</ref> * Башҡортостандың халыҡ артисы (2011) * Татарстандың халыҡ артисы (2008) * Татарстандың атҡаҙанған артисы (1996) * Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1995) * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Оборона министрлығының «Советтар Союзы флоты адмиралы С. Г. Горшков» миҙалы (2026)<ref>{{cite web|author=Инсаф Хужабирганов|datepublished=11 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-11/narodnyy-artist-bashkirii-aydar-galimov-poluchil-medal-ot-minoborony-4671463|title=Народный артист Башкирии Айдар Галимов получил медаль от Минобороны |lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-11}}{{ref-ru}}</ref>. == Йырсы матбуғатта == * Низамова Р. Халыктан аерылгысыз җырчы. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]], 2017 йыл, 23 февраль. * Романов В. 23 февраля «золотой» юбилей Айдара Галимова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 23 февраль.{{ref-ru}}<ref>[http://www.bashinform.ru/news/963951-23-fevralya-zolotoy-yubiley-aydara-galimova/ 23 февраля «золотой» юбилей Айдара Галимова. ИА «Башинформ», 2017, 23 февраль]{{ref-ru}}{{V|27|02|2017}}</ref> * Галиев Д. Будни и праздники Айдара Галимова. Статус дедушки для певца дороже всех наград. Улыбчивый и доброжелательный на концертах, таким же он остается и в жизни. [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]], 2017, 21 февраль<ref>[http://www.resbash.ru/stat/2/10139 Будни и праздники Айдара Галимова. «Республика Башкортостан» гәзите, 2017, 21 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919150315/http://resbash.ru/stat/2/10139 |date=2017-09-19 }}{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == *{{БЭ2013|84640}}{{V|03|09|2022}} * [http://www.bashinform.ru/bash/801999/ Башҡортостанда тыуып үҫкән артистар — татар эстрадаһының иң популяр йырсылары иҫәбендә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]{{V|29|12|2015}} [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] dm73c7gutsntgsouaxb7gir8qph7myh Шафиҡ Әминев-Тамъяни 0 25948 1310332 1200971 2026-11-11T10:44:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310332 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Шафиҡ Әминев-Тамъяни | Төп исеме = | Рәсеме = | Ҡултамғаһы = | Тыуған ваҡыттағы исеме = | Тыуыу датаһы = 19.03.1858 | Тыуған урыны = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} {{ТУ|Верхнеурал өйәҙе|Верхнеурал өйәҙендә}}<ref name="БР">хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Әбйәлил районы}}</ref> [[Әбделғәзе (Әбйәлил районы)|Әбделғәзе]] ауылы | Вафат булыу датаһы = 1936 | Вафат булған урыны = | Гражданлығы = {{Рәсәй империяһы}}<br> {{USSR}} | Эшмәкәрлек төрө = сәсән | Премиялары = | Наградалары = | Викикитапхана = }} {{фш|Әминев}} '''Әминев-Тамъяни Шафиҡ''' (тулы исеме '''Әминев Шафиҡ Әмин улы'''; [[19 март]] [[1858 йыл]] — [[1936 йыл]]) — башҡорт сәсәне. == Биографияһы == Шафиҡ Әмин улы Әминев 1858 йылдың 19 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Тамъян-Түңгәүер олоҫо <ref name="БР" />Әбделғәзе ауылында тыуған. Башта ауыл мәҙрәсәһендә, унан Троицкийҙа һабаҡ алған. Ҡышын уҡырға аҡса йүнләр өсөн, йәйгеһен ҡаҙаҡ далаларына китеп балалар уҡытҡан. Шул йылдарҙа ата-әсәһе вафат булғанлыҡтан уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр булған. Сөнки кесе туғандарын ҡарарға кәрәк булған. Ул күпмелер тау араларында игенселек менән шөғәлләнеп ҡарай. Иген уңмағас, урман, төрлө кәсеп эшенә тотона. Дегет ҡайната, һал ағыҙа. Ул бик уҡымышлы, бай телле була. Уңғанлығы, аҡылылығы, ғәҙеллеге арҡаһында халыҡ араһында абруй яулай. Уны мулла тип йөрөткәндәр. 1936 йылда вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Кирәй Мәргән|Мәргән К.]], [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]'' Шафиҡ Тамъяни шиғырҙары //Әҙәбиәт. Фольклор. Әҙәбиәт мираҫы. 1‑се кит. — Өфө, 1975. * ''[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]'' Шафиҡ Әминев әҫәрҙәрен текстологик барлау //Башҡорт әҙәбиәтенең текстологияһы мәсьәләләре. — Өфө, 1979. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20191224125732/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/8639-aminev-tamyani-shafik.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224125732/https://web.archive.org/web/20191224125732/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/8639-aminev-tamyani-shafik.html |date=2019-12-24 }} Башкирская энциклопедия — Аминев-Тамьяни Шафик]{{ref-ru}}{{V|10|03|2018}} [[Категория:Башҡорт сәсәндәре]] [[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] s9c9khrynssavhl1fsovkzije95gjn1 Тамға 0 26458 1310118 1280308 2026-11-10T21:17:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310118 wikitext text/x-wiki '''Тамға''' — төрки халыҡтарҙың нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килгән ырыу билдәһе. [[Ҡарасайҙар|Ҡарасай]], [[Балҡарҙар|балҡар]], [[башҡорттар|башҡорт]], [[ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]], [[ҡырғыҙҙар|ҡырғыҙ]], [[осетиндар|осетин]], [[ноғайҙар|ноғай]], [[татарҙар|татар]] халыҡтарында киң таралған. Тамға малды, солоҡ ағастарын, ыҙандарҙы һ. б. билдәләгәндә, рәсми документтарға ҡул ҡуйғанда файҙаланылған. [[Башҡорттар]]ҙа тамға бер йәки бер нисә һыҙыҡҡа ҡарата симметриялы геометрик һүрәтте сағылдыра. Ырыу бүлексәләренең (аймаҡ, ара, түбә) тамғаһы ырыу тамғаһы уртаҡ элементын һаҡлаған: үҫәргән ҡәбиләһе тамғаһы — [[Рәсем:Userganaj tribsignoj.JPG]] үҫәргән ҡәбиләһенең бишәй ырыуы тамғаһы — [[Рәсем:Тамга-рода-бишей.JPG]] бишәй ырыуының ибанай араһы тамғаһы — [[Рәсем:Ибанай-араһы-тамғаһы.JPG]] ибанай араһының ғаилә тамғаһы — [[Рәсем:Ибанай_араһының_ғаилә_тамғаһы.JPG]] Башҡортостандың көнсығыш-да ҡайһы бер ҡәбилә һәм ырыуҙарҙа бер тамға бөтөн ырыу бүлексәһе йәки ауыл өсөн уртаҡ булған. Көнбайыш Башҡортостанда ғаилә тамғаһы күп төрлөрәк. Уларҙың төп тамғаһын тик шартлы рәүештә генә билдәләргә мөмкин. == Әҙәбиәт == * Соколов Д. Н. О башкирских тамгах (с приложением таблицы башкирских тамг) //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Т.1З. Оренбург, 1904. * Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974. == Һылтанмалар == * ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007. * * [https://web.archive.org/web/20071128024802/http://www.history.kz/ru.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128024802/https://web.archive.org/web/20071128024802/http://www.history.kz/ru.php |date=2007-11-28 }} Казахские тамги] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡорт ырыуҙары]] [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] ngfvgd5jamx2i04rgfmz1gn1svurbdm Фредерик Шопен 0 27526 1310242 1273218 2026-11-11T05:36:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310242 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Фредерик Шопен |Оригинал имени = Fryderyk Chopin, Frédéric Chopin |Изображение = Chopin, by Wodzinska.JPG |Ширина = 250px |Описание изображения = Шопен, 1835 |Фон = non_vocal_instrumentalist |Дата рождения = 01.03.1810 |Место рождения = Желязова-Воля, {Варшава герцоглығы |Дата смерти = 17.10.1849 |Место смерти = {{МестоСмерти|Париж|Парижда}}, [[Франция]] |Страна = {{POL}} <br> {{FRA}} |Профессии = {{Композитор|Польша|XIX быуат}} |Инструменты = Фортепиано |Жанры = |Викисклад = }} '''Фридери́к Шопе́н'''<ref>Традиционная в русском языке транскрипция. См.: Музыкальная энциклопедия (том 6, 1983), Музыкальный энциклопедический словарь (1990), Большая российская энциклопедия (том 34, 2017) и др.</ref><ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/music/text/4945046 |title=Шопен Фридерик |author=А.О. Митина |date= |website=Большая российская энциклопедия |publisher= |accessdate=2018-02-18 |lang= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218210521/https://bigenc.ru/music/text/4945046 |date=2018-02-18 }}</ref>, тулы исеме — Фридерик Францишек Шопен ({{lang-pl|Fryderyk Franciszek Chopin}}, шулай уҡе {{lang-pl|Szopen}})<ref>В польском языке ударение падает на второй от конца слова слог, Фреде́рик Франци́шек Шо́пен</ref>; тулы исеменең француз телендә яҙылышы — Фредери́к Франсуа́ Шопе́н ({{lang-fr|Frédéric François Chopin}})<ref>Французское написание фамилии — ''Chopin'' — проистекает от фамилии его отца, француза по национальности, см. ''Wincenty Łopaciński'' Chopin, Mikołaj / Polski słownik biograficzny, vol. III. — Kraków.: Polska Akademia Umiejętnosści, 1937, pp. 426-27</ref> ([[1 март]]<ref>[https://books.google.ru/books?id=lvI8AQAAIAAJ&q=шопен+дата+рождения Краткие сообщения. Объёмы 7-13. Институт славяноведения (Академия наук СССР). Наука, 1952]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=UPvcOrq-8P0C&pg=PA283 Биографическая библиотека Ф. Павленкова: Жизнь замечательных людей: В 3 т. Т.3, С. 283]</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 22 февраль<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=Y3n0AwAAQBAJ&pg=PA296 |title=Chopin Complete Piano Sheet Music |accessdate=2015-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150202160035/https://books.google.ru/books?id=Y3n0AwAAQBAJ&pg=PA296 |archivedate=2015-02-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202160035/https://books.google.ru/books?id=Y3n0AwAAQBAJ&pg=PA296 |date=2015-02-02 }}</ref>) [[1810 йыл]], Варшава герцоглығының [[Варшава]] ҡалаһы янындағы Желязова-Воля ауылы — [[17 октябрь]] [[1849 йыл]], [[Франция]]ның [[Париж]] ҡалаһы) — [[Польша]] композиторы, виртуоз-пианист һәм педагог. [[1831 йыл]] Францияла йәшәй һәм эшләй. [[Көнбайыш Европа]]лағы [[романтизм осоро музыкаһы]]ның күренекле аәкилдәренең береһе, [[Польша|поляк]] милли композитор мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Донъя музыкаһы үҫешенә һиҙелерлек өлөш индереүсе. == Биографияһы == '''Сығышы һәм ғаиләһе''' Композиторҙың атаһы — Николя Шопен (1771—1844), ябай ғаиләнән<ref>[http://en.chopin.nifc.pl/chopin/persons/detail/cat/9/page/1/id/6363 Институт Фредерика Шопена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614204609/http://en.chopin.nifc.pl/chopin/persons/detail/cat/9/page/1/id/6363 |date=2019-06-14 }}</ref>, йәш саҡта уҡ Франциянан Польшаға күсеп килгән. 1802 йылдан алып граф Скарбек Желязов-Воляның балаларын тәрбиәләгән. [[Файл:Poland_Zelazowa_Wola.jpg|thumb|right|Желязов-Волялағы Фредерик Шопен тыуған йорт.]] 1806 йылда Николя Шопен Скарбектарҙың алыҫ туғаны Текла Юстина Кшижановскаяға (1782—1861) өйләнә. Кшижановскийҙар нәҫеле бик боронғо була (XIV быуаттан) һәм Кшижаново исемле ауылға эйә булалар. Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр буйынса, буласаҡ композиторҙың әсәһе яҡшы белем ала, француз телен белә, фортепьянола уйнай, йырлай. 1810 йылдың көҙөндә Николя Шопен Варшаваға күсә. Варшава лицейында ул француз һәм немец телен һәм француз әҙәбиәтен уҡыта, лицей уҡыусылары өсөн пансионат тота. Ғаиләлә балалар бик һәләтле булып үҫәләр. Фридериктан башҡа Шопендар ғаиләһендә өс апа-һеңлеләре була: Людвика, Изабелла һәм Эмилия. '''Бала сағы''' Шопен бала саҡтан уҡ иҫ китмәле музыкаль һәләткә эйә була. Моцарт кеүек, ул да эргә-тирәләрҙе тыумыштан килгән һәләтлеге менән хайран калдыра. Музыка тәьҫире аҫтында ул илай, төн уртаһында тороп, фортепианола иҫендә ҡалған көйҙө йәки аккордты уйнай һала. 1818 йылда бер Варшава гәзите башланғыс класында ғына уҡыған композиторҙың музыкаль пьесаһы тураһында яҙып сығара. Ул саҡта Фредерикка 8 йәш кенә була. Йәш Шопенға бик ҙур өмөттәр бағлайҙар. Пианист Войцех Живный (1756—1842), сығышы буйынса чех, 7 йәшлек малай менән шөғөлләнә башлай. Күнегеүҙәр бик етди бара. Ун ике йәшенә Шопен күренекле поляк пианистарҙан ҡалышмай, һуңынан Живный, башҡаса уны бер нәмәгә лә өйрәтә алмайым тип, күнегеүҙәрҙән баш тарта. '''Үҫмер сағы''' Училищены биш йыл дауамындағы Живныйҙан алған дәрестәрен тамамлағандан һуң Шопен теория дәрестәрен композитор Юзеф Юльснерҙа дауам итә. [[Файл:Zamek Ostrogskich.jpg|thumb|Острожскийҙар һарайы —Варшавала Шопен музейы.]] Кенәз Антона Радзивилл һәм кенәз Четвертинскийҙар ҡурсауы менән Шопен юғары ҡатлам йәмғиәтенә инеп китә, барыһы ла Шопендың төҫ-ҡиәфәтенә һәм ҡупшы манераларына хайран ҡала. Берлин, Дрезден, Прага ҡалаларындағы күренекле музыканттарҙың концерттары, опера театрҙары һәм картина галереяларында булыуы уның артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. '''Сит илдә''' [[Файл:Stamps of Kazakhstan, 2010-18.jpg|left|150px|thumb| Шопен [[Казахстан]] почта маркаһында, 2010]] 1829 йылдан Шопендың артист эшмәкәрлеге башлана. Ул Венала, Краковта сығыштар яһай. 1830 йылда ул Варшаванан сит илгә сыға. Тыуған яғын ташлап китеү уны мәңгелек һағышҡа һала. Польшала 1830 йылда ихтилал ҡубыуы тураһында ишеткәс, Шопен тыуған иленә ҡайтып, алыштарҙа ҡатнашырға теләй<ref>{{cite web|author=Армен Казарян|authorlink=|datepublished=|url=http://ekav.info/notes/read/44/Chopin-i-polskoe-vosstanie-1830|title=Шопен и польское восстание 1830|format=|work=|publisher=|accessdate=06.04.2018|lang=|description=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612212234/http://ekav.info/notes/read/44/Chopin-i-polskoe-vosstanie-1830 |date=2018-06-12 }}</ref>. Юлда ул ихтилалдың баҫтырылыуы һәм етәксеһе ҡулға алыныуы тураһында хәбәр ала. 1831 йылда ул Парижға килеп етә. Үҙенең уй-кисерештәрен Шопен көндәлегендә («Штутгарт көндәлеге») теркәй бара. Шопен, уның музыкаһы тыуған халҡын еңеүгә әйҙәр, тип ышана. «Булыр Польша һоҡландырғыс, ҡөҙрәтле, бойондороҡһоҙ!» — тип яҙған ул көндәлегендә. Ошо осорҙа Шопен үҙенең киң билдәле «Революцион этюд» исемле әҫәрен ижад итә. Парижда беренсе концертын Шопен ҙур уңыш менән 22 йәшендә бирә. Концерттарҙа Шопен һирәк сығыш яһай, әммә поляк колонияһы һәм француз аристократияһы салондарында уның даны артҡандан-арта бара. Парижда Шопен йәш талантлы кешеләр менән мөнәсәбәттәр булдыра, улар ҙа, Шопен кеүек, сәнғәткә ғашик кешеләр була. Уның даирәһенә пианист Фердинанд Гиллер, виолончелист Франкомм, гобоист Бродт, флейтист Тюлон, пианист Стамати, виолончелист Видаль, альтист Урбандар инә. Шулай уҡ ул күренекле Европа композиторҙары (Мендельсон, Беллини, Лист, Берлиоз, Шуман) менән бәйләнештәр булдыра. Ваҡыт үтеү менән Шопен үҙе лә уҡыта башлай, фортепианола уйнауға өйрәтеүгә ул бик күп ваҡытын сарыф итә. 1837 йылда Шопен тәүге тапҡыр үпкә ауырыуы менән сирләй башлай. Өҫтәүенә Жорд Сандҡа (Аврора Дюпен) тоҡанған мөхәббәте кәләше менән айырылыуға алып килә, Шопен бик ныҡ ҡайғыра. Мальоркала (Майорка) Жорж Санд менән бергә булыуы Шопендың һаулығын бик ныҡ ҡаҡшата. Шуға ҡарамаҫтан, бик күп бөйөк әҫәрҙәре, шул иҫәптән, 24 прелюдияһы, ошо испан утрауында ижад ителә. Ун йылдан һуң, 1847 йылда, Шопен Жорж Санд менән ташлаша, ул Ноандта ял итеү мөмкинлеген юғалта. 1848 йылдың апрелендә Шопен Лондонға юллана. Был сәйәхәт уның аҙаҡҡы сәйәхәте булып сыға. Күмәк кеше алдында уның һуңғы 1848 йылдың 16 ноябрендә Лондонда үтә. Уңышлы концерттан һуң Парижға ҡайтҡас, Шопен 1849 йылдың 5 (17) ноябрендә вафат була. Шопендың теләге буйынса, уны ерләгән ваҡытта ул ваҡыттағы күренекле артистар Моцарттың «Реквиемын» башҡаралар. Пер-Лашез зыяратында Шопен Луиджи Керубини һәм Беллини ҡәберлектәре араһында ята. Композиторҙың васыяты буйынса, уның йөрәге Варшаваға ебәрелә, унда уны Изге Тәре сиркәүе колоннаһына көпләп ҡуялар. == Ижады == [[Файл:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 043.jpg|thumb|125px|left| Шопен портреты. Эжен Делакруа, 1838]] [[Файл:Chopin1849opt02.jpg|thumb|125px|Шопен 1849 йылда — композиторҙың берҙән-бер һаҡланып ҡалған фотографияһы.]] Шопен — фортепиано өсөн күп һанлы әҫәрҙәр ижад иткән автор. Поляк музыка сәнгәтенең күренекле вәкиле. Ул күп кенә жанрҙарға йөн өрөүсе булараҡ таныла: музыкаль әҫәрҙең инеш өлөшөн (прелюдия) романтик нигеҙҙә яңынан тыуҙыра, фортепиано өсөн баллада ижад итә, мазурка, полонез, вальс бейеүен драмалаштыра, скерцоны айырым әҫәр итә. Гармония һәм фактураны байыта; классик форманы моңға һәм фантазияға байыта. Шопендың әҫәрҙәре араһында: 2 концерт (1829, 1830), 3 соната (1828—1844), фантазия (1842), 4 баллада (1835—1842), 4 скерцо (1832—1842), экспромттар, ноктюрндар, этюдтар, вальстар, мазуркалар, полонездар, прелюдиялар һәм фортепиано өсөн башҡа әҫәрҙәр; шулай уҡ йырҙар. Уның вальстары ижадында айырым урын биләй һәм композиторҙың шәхси тормошо менән бәйле (Рәсәй музыка белгесе Изабелла Хитрик фекере буйынса, улар — «лирик көндәлектәр»). Шопен күҙгә салынып бармаған, ул хатта бер аҙ йомоҡ кеше булған, шуға күрә уның шәхесе тулыһынса тик музыканы яҡшы белгәндәргә генә асыла. Күп кенә ул замананың билдәле артистары һәм яҙыусылары, композиторҙар Ференц Лист, Роберт Шуман, Феликс Мендельсон, Джакомо Мейербер, Игнац Мошелес, [[Гектор Берлиоз]], певец Адольф Нурри, шағирҙар [[Генрих Гейне]] һәм [[Адам Мицкевич]], рәссам Эжен Делакруа, журналист Агатон Гиллер һәм башҡалар Шопен таланты алдында баш эйҙеләр. Шопендың оппоненттары ла була: бер уның конкуренты Сигизмунд Тальберг, һөйләүҙәренсә, Шопендың концертынан һуң урамға сығып ҡысҡыра башлаған, аптыраған юлдашына: кис буйы бер piano булды, хәҙер саҡ ҡына булһа ла forte кәрәк, тигән<ref>Уильям Мейсон (William Mason). [http://www.archive.org/stream/memoriesofmusica00masouoft#page/62/mode/2up Memories of a musical life] — NY: The Century Co., 1901. — P. 75-76.{{ref-en}}</ref> (замандаштары фекеренсә, Шопен бер нисек тә ''форте'' уйнай алмаған, сөнки уның динамик диапазонының үрге сиге яҡынса ''меццо-форте'' булған<ref>Г. Нейгауз. Об искусстве фортепианной игры. // Государственное музыкальное издательство. Москва. 1958 г.</ref>.) == Әҫәрҙәре == === Ансамбль йәки оркестр менән фортепиано өсөн === {{кол}} * Фортепиано, скрипка һәм виолончель өсөн трио Op. 8 g-moll (1829) * «Дон-Жуан» операһы темаларына вариациялар Op. 2 B-dur (1827) * Rondo a la Krakowiak Op. 14 (1828) * «Поляк темаларына ҙур фантазия» Op. 13 (1829—1830) * Оркестр менән фортепиано өсөн концерт Oр. 11 e-moll]] (1830) * Оркестр менән фортепиано өсөн концерт Oр. 21 f-moll]] (1829) * «Andante spianato» һәм артабанғы «Оло һоҡландырғыс полонез» Ор. 22 (1830—1834) * Виолончель өсөн соната Op. 65 g-moll (1845—1846) * Виолончель өсөн полонез Op. 3 {{конец}} === Мазуркалар (58) === {{кол}} * Op.6 — 4 мазурка: fis-moll, cis-moll, E-dur, es-moll (1830) * Op.7 — 5 мазурка: B-dur, a-moll, f-moll, As-dur, C-dur (1830—1831) * Op.17 — 4 мазурка: B-dur, e-moll, As-dur, a-moll (1832—1833) * Op.24 — 4 мазурка: g-moll, C-dur, A-dur, b-moll * Op.30 — 4 мазурка: c-moll, h-moll, Des-dur, cis-moll (1836—1837) * Op.33 — 4 мазурка: gis-moll, D-dur, C-dur, h-moll (1837—1838) * Op.41 — 4 мазурка: cis-moll, e-moll, H-dur, As-dur * Op.50 — 3 мазурка: G-dur, As-dur, cis-moll (1841—1842) * Op.56 — 3 мазурка: H-dur, C-dur, c-moll (1843) * Op.59 — 3 мазурка: a-moll, As-dur, fis-moll (1845) * Op.63 — 3 мазурка: H-dur, f-moll, cis-moll (1846) * Op.67 — 4 мазурка: G-dur, g-moll, C-dur, № 4 a-moll 1846 (1848?) * Op.68 — 4 мазурка: C-dur, a-moll, F-dur, № 4 f-moll (1849) {{конец}} === Полонездар (16) === {{кол}} * Op. 22 Оло һоҡландырғыс полонез Es-dur (1830—1832) * Op. 26 № 1 cis-moll; № 2 es-moll (1833—1835) * Op. 40 № 1 A-dur (1838); № 2 c-moll (1836—1839) * Op. 44 fis-moll (1840—1841) * Op. 53 As-dur (Героик) (1842) * Op. 61 As-dur, «Полонез-фантазия» (1845—1846) * WoO. № 1 d-moll (1827); № 2 B-dur (1828); № 3 f-moll (1829) {{конец}} === Ноктюрндар (бөтәһе 21) === [[Файл:Chopin op62 no2 new.jpg|thumb|right|400px|Фредерик Шопендың 18-се «Ноктюрны» башы Ми мажор, Op.62 № 2.MIDI форматындатауыш үрнәген тыңлағыҙ: [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Chopin-op62-no2-new.mid Тәүге такттары.]] * Op. 9 b-moll, Es-dur, H-dur (1829—1830) * Op. 15 F-dur, Fis-dur (1830—1831), g-moll (1833) * Op. 27 cis-moll, Des-dur (1834—1835) * Op. 32 H-dur, As-dur (1836—1837) * Op. 37 g-moll, G-dur (1839) * Op. 48 c-moll, fis-moll (1841) * Op. 55 f-moll, Es-dur (1843) * Op. 62 № 1 H-dur,№ 2 E-dur (1846) * Op. 72 e-moll (1827) * Op. posth. cis-moll (1830), c-moll === Вальстар (14) === {{кол|3}} * Op. 18 «Оло һоҡландырғыс вальс» Es-dur (1831) * Op. 34 № 1 «Һоҡландырғыс вальс» As-dur (1835) * Op. 34 № 2 a-moll (1831) * Op. 34 № 3 «Һоҡландырғыс вальс» F-dur * Op. 42 «Оло вальс» As-dur * Op. 64 № 1 Des-dur (1847) * Op. 64 № 2 cis-moll (1846—1847) * Op. 64 № 3 As-dur * Op. 69 № 1 As-dur * Op. 69 No. 2 in B minor * Op. 69 № 10 Н-moll * Op. 70 № 1 Ges-dur * Op. 70 № 2 f-moll * Op. 70 № 2 Des-dur * Op. posth. e-moll, E-dur, a-moll {{конец}} === Фортепиано өсөн сонаталар (бөтәһе 3) === [[Файл:Похоронный марш Шопена, обложка первого издания (1854).jpg|thumb| Фредерик Шопендың Траур (ерләү) маршының ноталар китабы тышы, ошо исем аҫтында айырым әҫәр булараҡ нәшер ителә. Брейткопф һәм Гертель, Лейпциг, 1854 (баҫма таҡтаһы Breitkopf & Härtel № 8728)]] * Op. 4 № 1, c-moll]] (1828) * Op. 35 № 2 b-moll]] (1837—1839), Траурный (ерләү) маршын үҙ эсенә ала (3-сө өлөш: Marche Funèbre) * Oр. 58 № 3 h-moll (1844) === Прелюдиялар (бөтәһе 26) === * 24 прелюдия Op. 28 (1836—1839) * cis-moll op','45 (1841) прелюдияһы * ля-бемоль мажор B. 86 прелюдияһы === Экспромттар (бөтәһе 4) === * Op. 29 As-dur (около 1837) * Op, 36 Fis-dur (1839) * Op. 51 Ges-dur (1842) * Op. 66 «Фантазия-экспромт» cis-moll (1834) === Этюдтар (бөтәһе 27) === * Op. 10 C-dur, a-moll, E-dur, cis-moll, Ges-dur, es-moll, C-dur, F-dur, f-moll, As-dur, Es-dur, [[Революционный этюд (Шопен)|c-moll]] (1828—1832) * Op. 25 As-dur, f-moll, F-dur, a-moll, e-moll, gis-moll, cis-moll, Des-dur, Ges-dur, h-moll, a-moll, c-moll (1831—1836) * WoO f-moll, Des-dur, As-dur(1839) === Скерцолар (бөтәһе 4) === {{кол}} * Op. 20 h-moll (1831—1832) * Op. 31 b-moll (1837) * Op. 39 cis-moll (1838—1839) * Op. 54 E-dur (1841—1842) {{конец}} === Балладалар (бөтәһе 4) === * Ор. 23 g-moll (1831—1835) * Op. 38 F-dur (1836—1839) * Op. 47 As-dur (1840—1841) * Op. 52 f-moll (1842—1843) === Башҡа әҫәрҙәр === * Фантазия Op. 49 f-moll (1840—1841) * Баркарола Op. 60 Fis-dur (1845—1846) * Бишек йыры Op. 57 Des-dur (1843) * Концерт Allegroһы Op. 46 A-dur (1840—1841) * Тарантелла Op. 43 As-dur (1843) * Болеро Op. 19 C-dur (1833) * Виолончель һәм фортепиано өсөн соната Op. 65 g-moll * Йырҙар Op. 74 (бөтәһе 19)(1829—1847) * Рондо (бөтәһе 4) == Шопен музыкаһының эшкәртеүҙәре == * А. Глазунов. Шопениана, сюита (одноактный балет) из сочинений Ф. Шопена, соч. 46. (1907). * Жан Франсе. Оркестровка 24-х Прелюдий Ф. Шопена (1969). * С. Рахманинов. Вариации на тему Ф. Шопена, соч. 22 (1902—1903). * М. А. Балакирев. Экспромт на темы двух прелюдий Шопена (1907). * М. А. Балакирев. Переложение для фортепиано соло Романса (II части) из Концерта для фортепиано с оркестром e-moll Ф. Шопена (1910). * М. А. Балакирев. Сюита для оркестра из сочинений Ф. Шопена (1908). * Ф. Бузони. Девять вариаций на тему прелюдии Шопена до минор * Ф. Момпу. Вариации на тему Ф. Шопена * Ф. Лист. Транскрипции шести польских песен Шопена для фортепиано (Желание, Весна, Колечко, Пирушка, Моя баловница, Жених) * А. Корто. Фортепианная транскрипция Largo из Сонаты для фортепиано и виолончели == Хәтер == [[Файл:Pere-Lachaise Chopin grave.jpg|thumb|200px|Эвтерпа. Шопендың ҡәберташындағы лирик шиғриәте һәм музыкаһы музаһы. Париж, Пер-Лашез (Скульптор О. Клезингер, 1850)]] [[Файл:1960 CPA 2505.jpg|200 px|right|thumb| СССР Почта маркаһы, 1960 йыл]] * 2018 йылда Варшавала тәүге тапҡыр тарихи фортепианола Шомен исемендәге Халыҡ-ара конкурсы * Шопен күп кенә пианистарҙың репертуарында төп композиторҙарҙың береһе булып тора. Уның әҫәрҙәре иң эре тауыш яҙыу кампаниялары каталогтарында урын алған. 1927 йылдан Варшавала Шопен исемендәге Халыҡ-ара конкурс үткәрелә. Уның еңеүселәре араһында — күренекле пианистар Лев Оборин, Яков Зак, Белла Давидович, Галина Черны-Стефаньска, Маурицио Поллини, Марта Аргерих. * 1934 йылда Варшавала Шопен исемендәге университет асыла, һуңынан ул Шопен исемендәге йәмғиәт итеп үҙгәртелә. Йәмғиәт күп тапҡыр Шопендың әҫәрҙәрен һәм уның тураһындағы мәҡәләләр нәшер итә<ref>[https://chopin.um.warszawa.pl/ru/page/organizatsii-zanimayushchiesya-populyarizatsiei-tvorchestva-shopena Организации, занимающиеся популяризацией творчества Шопена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222102253/https://chopin.um.warszawa.pl/ru/page/organizatsii-zanimayushchiesya-populyarizatsiei-tvorchestva-shopena |date=2015-12-22 }}</ref>. * 1949—1962 йылдарҙа польским музыка белгесе Людвик Бронарский Шопендың әҫәрҙәренең тулы йыйынтығын әҙерләп сығара — «Fr. Chopin, Dzieła wszystkie», PWM, Kraków<ref>[http://www.ozon.ru/person/7479583/ Людвиг Бронарский]</ref>. * Шопен исеме Меркурий планетаһындағы кратерға бирелә<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/1197 Planetary Names: Crater, craters: Chopin on Mercury // Gazetteer of Planetary Nomenclature / International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)]</ref>. * 1960 йылда СССР-ҙа Шопенға арналған почта маркаһы сығарыла * 1998 йылда — Мәскәү дәүләт музыкаль башҡарыу колледжы, ә 2011 йылда Иркутск музыкаль колледжы Ф. Шопен исемен йөрөтә башланы.. * 2001 йылда Варшава аэропортына Фредерик Шопен исеме бирелә<ref>[http://www.avianews.com/airlines/airport/warszawa_waw.htm Аэропорт Варшавы Окенче/Окенче/Port lotniczy Warszawa-Okęcie. WAW/EPWA :: Аэропорты<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Польша Сеймы ҡарарына ярашлы 2010 йыл Шопен йылы итеп иғлан ителде<ref>[http://www.chopin.poland.pl/2010/ 2010 — The Year of Fryderyk Chopin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323042727/http://www.chopin.poland.pl/2010 |date=2010-03-23 }}</ref>. * 2010 йылдың 1 мартында Варшавала реконструкция һәм яңыртыуҙан һүн Фредерик Шопен музейы (композиторҙың 200 йыллығына). 2010 йылда Бешкәктә [[Ҡырғыҙстан]] иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла һәм бер урамға Ф. Шопен исеме бирелә. * 2010 йылдың 2 декабрендә [[Алматы]]ла Ҡурманғазы исемендәге Ҡаҙаҡ Милли Консерваторияһына Польша илселеге тарафынан Шопен йылы айҡанлы Фредерик Шопен исемендәге концерт залы асыла<ref>[http://www.kazuniart.kz/university/halls/ Концертный зал им. Шопена имеет 140 посадочных мест и общую площадь 137 кв. м. В начале декабря, во время прохождения Саммита ОБСЕ, посольством Польши в честь Года Шопена в Казахстане, Малому концертному залу официально присвоено имя великого польского композитора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421231428/http://www.kazuniart.kz/university/halls/ |date=2012-04-21 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.kazuniart.kz/university/halls/}}</ref>, ә "Ҡаҙаҡ почтаһы " Фредерик Шопендың 200 йыллығына арналған иҫтәлекле почта маркаһын сығара. * 2010 йылда Рәсәй пианисты Рэм Урасин Шопендың бөтә әҫәрҙәрен башҡара (11 концерттан торған цикл)<ref>{{cite web |url=http://www.muzklondike.ru/announc/162 |title=Рэм Урасин: Мне удалось воплотить мечту – сыграть всего Шопена |author= |date=01.12.2015 |website=Музыкальный Клондайк |publisher= |accessdate=2017-11-16 |ref=}}</ref>. * Польша ҡалаларында Ф. Шопенға бик күп һәйкәл ҡуйылған, шул иҫәптән, Варашавала, Познандә, Желязово-Воляла, Краковта, шулай уҡ Парижда, Шанхайҙа, Тиранда һәм башҡа ҡалаларҙа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Асафьев Б. В.'' Шопен (1810—1849). Опыт характеристики. — Москва, 1922 год. * {{книга|автор = Богданов-Березовский Валериан Михайлович|часть = |заглавие = Шопен. Краткий очерк жизни и творчества|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л.|издательство = Тритон|год = 1935|том = |страницы = |страниц = 46|серия = |isbn = |тираж = }} * {{публикация|книга|автор=Бэлза Игорь Фёдорович|заглавие=Фридерик Францишек Шопен|ответственный=Академия наук СССР |ответственный2=Институт истории искусств|место=М.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1960|ref=Бэлза|страниц=463}} * ''Вахранёв Ю., Сладковская Г.'' Этюды Ор. 10 Ф. Шопена. — Харьков, 1996. * Венок Шопену. — М. 1989. * {{книга|автор=Давыдова Лидия Карловна|заглавие=Фр. Шопен: Его жизнь и музыкальная деятельность|ссылка=http://az.lib.ru/t/tuganbaranowskaja_l_k/text_1892_chopin.shtml|место={{СПб.}}|издательство=Тип. С. Н. Худекова|год=1892|страниц=76|серия=Жизнь замечательных людей (1890—1924): Биографическая библиотека Ф. Павленкова|ref=}} * ''Егорова М.'' Сонаты Шопена. — М., 1986. * ''Ежевская З.'' Фридерик Шопен. — Варшава, 1969. * ''Зенкин Константин Владимирович'''' Система жанров фортепианной миниатюры Шопена. — М., 1985.'' * ''Зенкин К. В.'' Фортепианная миниатюра Шопена. — М., 1995. * ''Ивашкевич Я.'' Шопен. — М., 1963. * ''Кремлев Ю. А.'' Фредерик Шопен. — М., 1960. * ''Лист Ф. Ф.'' Шопен. — М., 1956. * ''Мазель Л. А.'' Исследования о Шопене. — М., 1971. * ''Мильштейн М. И.'' Очерки о Шопене. — М., 1987. * ''Николаев В.'' Шопен-педагог. — М., 1980. * ''Раковец Т.'' Этюды Шопена. — М., 1956. * ''Синявер Л.'' Жизнь Шопена. — М., 1966. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Шопен, Фредерик|Соловьёв Николай Феопемптович]], }} * ''Соловцов А.'' Фредерик Шопен: Жизнь и творчество. — М., 1960. * ''Тюлин Ю. Н.'' О программности в произведениях Шопена. — М., 1968. * Фридерик Шопен. Статьи и исследования советских музыковедов. — М., 1960. * Фридерик Шопен: Збірка статей / Ред.-упорядник Я. Якубяк. — Львів: Сполом, 2000. ISBN 966-7445-57-7 * ''Хитрик И.'' Лирический дневник Шопена: Книга для музыкантов и любителей музыки. — Москва — Париж — Нью-Йорк: «Третья волна», 2001. * ''Цыпин Г. М.'' Шопен и русская пианистическая традиция. — М., 1990. * ''Шопен Ф.'' Письма: в 2-х т. / Сост. Г. С. Кухарский.— 4-е изд.— М.: Музыка. 1989. * Шопен, каким мы его слышим / Сост. С. М. Хентова. — М., 1970. * Отзвуки Шопена в русской культуре / Отв. ред. Н. М. Филатова. — М.: Индрик, 2012. ISBN 978-5-91674-173-5 == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Шопен, Фредерик |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Шопен, Фредерик |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [http://fchopin.ru/2.php Семья и детство Шопена] * [http://chopindiary.narod.ru Подробная биография композитора. Разбор его вальсов] * [http://www.chopin.pl Биография композитора]{{ref-pl}} * [http://chopindiary.narod.ru Монография Изабеллы Хитрик «Лирический дневник Шопена»] * [http://www.rian.ru/culture/20100301/211428775.html А.Золотов. Вседневное бессмертье.] * [http://artofpiano.ru/person.php?p=chopin mp3 записи Шопена на сайте ArtOfPiano.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924072857/http://www.artofpiano.ru/person.php?p=chopin |date=2008-09-24 }} * Фредерик Никс (Frederick Niecks). [http://books.google.com/books?id=yloLO2f6080C Frederick Chopin as a Man and Musician]. — Plain Label Books, 1888. * [https://web.archive.org/web/20120623034031/http://ppjournal.ru/fotopodporka/618-shopen-museum Музей Фредерика Шопена в Варшаве. Фото] * [http://www.proza.ru/2011/06/01/1287 Ноктюрны Шопена, глава из книги] * {{IMSLP|id=Chopin%2C_Frederic|cname=Шопен}} * [http://chebyshev.jimdo.com/музыка/ Андрей Чебышев Вздох о Шопене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806230835/http://chebyshev.jimdo.com/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/ |date=2013-08-06 }} Этюд фа минор для двух роялей * [http://harmonia.tomsk.ru/pages/secret/?27 Нежный гений гармонии … ] Статья Бориса Пастернака о творчестве композитора [[Категория:Польшала тыуғандар]] [[Категория:Романтизм]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] czbw41f11az6zs4e2to2pi0p6f2m2ff Себер дәүләт фән һәм технологиялар университеты 0 28112 1309994 1284350 2026-11-10T13:57:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309994 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = М.Ф. Решетнёв ис. Себер дәүләт фән һәм технологиялар университеты Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы |сокращение = СибГУ |эмблема = |изображение = [[Рәсем:SibSAU(H).jpg|300px]] |оригинал = |междуназвание = [[:en:Siberian State Aerospace University|Siberian State Aerospace University]] (SibSAU) |прежнее = Завод-втуз — филиал КПИ <small>([[1960]]-[[1989]])</small><br> Красноярск космос техникаһы институты <small>([[1989]]-[[1992]])</small><br> Себер аэрокосмос академияһы <small>([[1992]]-[[2002]])</small><br> |девиз = Ҡаршылыҡтар аша йондоҙҙарға<br>(Через тернии — к звёздам)<br> ({{lang-la|Per aspera ad astra}})<ref>{{cite web|url=http://www.idrenome.ru/magazine.php?id=2006-03/tema.3|title=Космические стандарты СибГАУ|author=Анна Борисова.|date=|work=|publisher=Renome, № 03 2012|accessdate=2012-04-19|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6895C7N7l|archivedate=2012-06-03}}</ref> |основан = [[1960]] |закрыт = |реорганизован = [[Красноярск политехник институты]]нан айырылған |год реорганизации = [[1989]] |тип = дәүләт |наименование должности = |фио должности = |президент = |научный руководитель = |ректор = Игорь Владимирович Ковалёв<ref>{{cite web|url=http://nsk.sibnovosti.ru/dossiers/142898-kovalev-igor|title=Ковалёв Игорь|author=|date=|work=|publisher=САН|accessdate=2012-04-20|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6895CvSPs|archivedate=2012-06-03}}</ref> |студенты = 11 500<ref>{{cite web|url=http://www.sibsau.ru/index.php/sibgau-segodnya|title=СибГАУ сегодня|author=|date=|work=|publisher=SibSAU.RU|accessdate=2012-04-19|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6895EWrgw|archivedate=2012-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319145833/http://www.sibsau.ru/index.php/sibgau-segodnya |date=2012-03-19 }}</ref><ref name=autogenerated5>{{cite web|url=http://csr-nw.ru/upload/file_content_325.pdf|title=Участие СибГАУ в развитии региональной инновационной сети|author=|date=|work=|publisher=ЦСР «Северо-Запад»|accessdate=2012-04-22|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6895Fgfi8|archivedate=2012-06-03}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = 327 |докторантура = 20 |доктора = |профессора = |преподаватели = 800-ҙән артыҡ |расположение = [[Рәсем:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|border|20px]] [[Красноярск]] |метро = |кампус = |адрес = пр. Красноярский рабочий, 31 |сайт = [http://www.sibsau.ru/ www.sibsau.ru] |награды = |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 0 |lat_sec = 42 |lon_dir = E |lon_deg = 92 |lon_min = 58 |lon_sec = 25 |CoordScale = 100000 |edu_region = RU |Commons = Siberian State Aerospace University |Commons-text = }} '''Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт фән һәм технологиялар университеты''' ('''СибГУ имени академика М. Ф. Решетнёва'''; халыҡ телендә — ''«Решетнёвка»''<ref name="trk7" />, ''«Аэроко́с»''<ref name="trk7" />) — [[Красноярск]] ҡалаһындағы [[юғары уҡыу йорто]].{{sfn|Терра|2006|с=79}} Рәсәй төбәк университеттарының береһе.<ref>* [http://www.interfax.ru/russia/558865 Список опорных вузов в России пополнили 22 региональных университета] // [[Интерфакс]], 18.04.2017 * Макеева А. [http://www.kommersant.ru/doc/3274633 Вызов для вузов] // [[Коммерсантъ]], 17.04.2017 * [http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/9919 По итогам второго конкурсного отбора программы создания опорных университетов 22 вуза станут опорными] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427193320/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/9919 |date=2017-04-27 }} // [[Министерство образования и науки Российской Федерации]], 18.04.2017 года.</ref> 2017 йылдың 12 майында, Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэрокосмик университетын (СибГАУ имени академика М. Ф. Решетнёва) [[Себер дәүләт технология университеты]] менән берләштергәндән һуң — Академик М. Ф. Решетнёв имемендәге Себер дәүләт фән һәм техноогиялар университеты (СибГУ имени М. Ф. Решетнёва). СибГАУ-на [[1960 йыл]]да нигеҙ һалына. 1960 йылдан алып [[2002 йыл]]ға тиклем университет исемдәре: 1960 — [[1989]] — завод-втуз (Красноярск дәүләт техник университеты филиалы); 1989 — [[1992]] — Красноярск космик техника институты (КИКТ); 1992 — 2002 — Себер аэрокосмик академияһы (САА); 2002 — 2017 — Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэрокосмик университеты (СибГАУ); Күренекле СССР һәм Рәсәй конструкторы [[Решетнёв, Михаил Фёдорович|М. Ф. Решетнёва]] исеме юғары уҡыу йортона [[1996 йыл]]да бирелә. Университет аэрокосмик, урман сәнәғәте һәм ҡатнаш тармаҡтар өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләй<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/08/06/reg-enisey/kosmos.html|title=Израильский спутник связи изготовят красноярские студенты|publisher=[[Российская газета|РГ]]|accessdate=2012-06-04|lang=}}</ref>, фәнни тикшеренеүҙәр һәм тәжрибә-конструктор эштәрен үткәрә, [[Рәсәй]], [[БДБ]] һәм сит илдәрҙең билдәле юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә. Шулай уҡ Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге СибГУ, үҙенең асыштары һәм проекттары, инновацион эшмәкәрлеге арҡаһында, РФ Мәғариф министрлығының рейтингында Рәсәйҙең иң перспектив 100 вузы иҫәбенә индерелгән<ref>{{cite web|url=http://www.24rus.ru/more.php?UID=75854|title=СибГАУ — в сотне лучших вузов России по итогам рейтинга Министерства образования и науки РФ|author=|date=2011-11-03|work=|publisher=НИА|accessdate=2012-04-20|lang=|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. == Университет тарихы == [[СССР]]-ҙың [[космонавтика]] һәм ракета төҙөү тармағында уңыштары юғары квалификациялы кадрҙар әҙрләү ихтыяжын тыуҙыра. [[1959 йыл]]да Красноярск машиналар төҙөү заводы базаһында [[ОКБ-1]] филиалы булдырыла, һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре һәм ракета техникаһын төҙөү бурысы ҡуйыла. Оборона техникаһы производствоһының Баш комитеты бойороғо менән бәйле, Михаил Фёдорович Решетнёв етәкселегендә [[Красноярск-26]] (Железногорск) ябыҡ ҡалаһына күсерелә. 1959 йылдың декабрендә СССР Министрҙар Советының (Хөкүмәте) 1425-се производствонв юғары квалификациялы кадрҙар менән тәьмин итерлек завод-втуздар төҙөлә башлай. Красмашзавод ракета-космик комплексҡа белем биреү базаһы булырлыҡ предприятиеларҙың береһе итеп тәғәйенләнә. === Красноярск политехник институтының филиалы === 1960 йылдың 1 сентябрендә Красноярск политехник институтының филиалы — завод-втуз төҙөлә. Уҡыу йортоноң төп бурысы булып производствонан айырылмайса инженер тармағы белгестәр әҙерләү тора. РСФСР Минвузы бойороғо менән беренсе директор Капустянский Евгений Николаевич ҡуйыла. Институттың матди-техник базаһын булдырыуҙа Красмашзавод директоры Сысоев Пётр Александрович ҙур ярҙам күрһәтә, [[1966]] йылда ул удостоившийся звания [[Герой Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була. ==== 1960-сы йылдар: эшмәкәрлек башы ==== 960 йылда завод-втуз 200 студент ҡабул ителә, уларҙы уҡытыу эше менән профессиональ преподавателдәр һәм завод инженерҙары уларҙы уҡытыу эше менән шөғөлләнә. Студенттарҙың яртыһы беренсе уҡыу йылында уҡ производство практикаһына йәлеп ителә. Шулай уҡ филиал советы, [[комсомол]] һәм [[профсоюз]] ойошмалары, тәүге формировались первые кафедралар формалаша башлай: юғары математика кафедраһы, физика, химия, металдар технологияһы кафедралары һ. б. Уҡытыусыларҙы илде башҡа вуздарынан күсерәләр<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1960-1970-gg|title=История СибГАУ: 1960-1970 гг.|author=|date=|work=|publisher=SibSAU.RU|accessdate=2012-04-15|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6895KdNj6?url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1960-1970-gg#|archivedate=2012-06-03|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501003346/http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1960-1970-gg |date=2012-05-01 }}</ref>. 1960-сы йыдарҙа ил оборонаһын тәьмин итеү менән бер рәттән йыһан киңлеген үҙләштереү өҫтөнлөклө йүнәлешкә әйләнә. Ошо яғы уҡыу йортона белгестәрҙең иғтибарын йәлеп иткән. Втуза яңы бина бүленә (хәҙерге административ корпус), өҫтәмә ҡоролмалар, лабораториялар төҙөлә, белгестәргә торлаҡ бирелә<ref name=autogenerated1 />. ==== 1970-се йылдар: фәнни потенциалды үҫтереү ==== 1966 йылда беренсе сығарылыш (149 кеше) була, күп кенә тамамлаусылар Красмашта, НПО ПМ йә втузда эшләргә ҡала. Сысоев [[Мәскәү]]гә күсерелгәс, Борис Николаевич Гуров етәкселек итә. Уның килеүе производствоның модернизацияланыуына килтерә: уртаса алыҫлыҡҡа осоусы [[Р-14]] баллистик ракета етештереүҙән завод диңгеҙ базированиелы баллистик һыу аҫты кәмәләре — [[РСМ-25]], артабан тағы ла ҡатмарлы һәм камилыраҡ ракеталар: [[РСМ-40]] һәм [[РСМ-50]] етештерә башлай<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Книга:СКБ-385}}</ref>. [[1969]]—[[1974]] йылдарҙа заводты Владилен Петрович Котельников етәкләй. Алюминий иретмәләренән нескә ҡалынлыҡтағы герметик корпус конструкциялары, юғғары баҫымлы тиҙ йөрөшлө йылытыу насостары һәм газ турбиналары, ракета кораустары (аргон-дуғалы һәм электрон-нур иретеп йәбештереү ярҙамында). Күп асыштар донъя кимәлендәге ҡаҙаныш булып тора<ref name=autogenerated1 />. [[1977 йыл]]да 2-се майҙансыҡ базаһында КБ ПМ һәм Механик завод формалаша. [[Михаил Фёдорович Решетнёв]] НПО ПМ-дың генераль директоры итеп тәғәйенләнә, уның беренсе урынбаҫарҙары Григорий Маркелович Чернявский һәм Анатолий Ефимович Митрофанов була, һәм завод-втуз һәм НПО ПМ төрлө яҡлы хеҙмәттәшлек итә. Ректор Павлов А. Г., бөтә союз конференцияларында һәм семинарҙарында ҡатнашып, втуз хеҙмәткәрҙәренең фәнни әүҙемлеген арттырыуға һәм аэрокосмик өлкәлә тикшеренеүҙәрҙең ыңғай һөҙөмтәләренә этәргес бирә<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1970-1980-gg|title=История СибГАУ: 1970-1980 гг.|author=|date=|work=|publisher=SibSAU.RU|accessdate=2012-04-15|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6895LlAB3?url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1970-1980-gg#|archivedate=2012-06-03|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501002118/http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1970-1980-gg |date=2012-05-01 }}</ref>. 1976 йылда ректор Всеволод Николаевич Севастьянов завод-втуз үҙ аллы статусҡа эйә булыуын теләй. то было возможно только при условии, что будет увеличен Профессор-уҡытыусылар составын, дәрәжәләргә лайыҡ уҡытыусыларҙы арттырырға кәрәк була, уларҙың һаны СССР-ҙа уртаса 45 % булған кимәлә етергә тейеш була<ref name=autogenerated2 />. Ректорат втуз белгестәрен һәм уҡытыусыларын әҙерләү сифатына ҙур иғтибар итә. Завод-втузда 2 300 студент белем алған. ==== 1980-се йылдар ==== [[1980 йыл]]дан ректор Владимир Михайлович Осипов. [[1982 йыл]]дан Минвуз барлыҡ юғары уҡыу йорттарының да дисциплиналар буйынса уҡытыу-методик комплексы (УМКД) булырға тейеш тигән талап ҡуя<ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1980-1990-gg|title=История СибГАУ: 1980-1990 гг.|author=|date=|work=|publisher=SibSAU.RU|accessdate=2012-04-15|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6895MrOhF?url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1980-1990-gg|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402140143/http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1980-1990-gg |date=2012-04-02 }}</ref>. Владимир Осипов студенттарҙың фәнни эшмәкәрлегенә, уларҙың ғилми-тәжрибә эштәрендә ҡатнашыуына, конференция һәм семинарҙарҙа сығыш яһауына ҙур иғибар менән ҡарай. 1982 йылда Красноярск завод-втузында Бөтә Союз завод-втуздары студенттарының фәнни конференцияһы уҙғарыла. [[1983 йыл]]да Геннадий Павлович Беляков ректор вазифаһына тәғәйенләнә. Ул вузды КПИ-нан айырырға һәм абруйлы, көнәркәшлеккә һәләтле үҙ аллы юғары уҡыу йорто кимәлендә күргеһе килә. Беляков хеҙмәтенең һөҙөмтәһе — ҙур булмаған завод-ВТУЗ Красноярскиҙа иң ҙур уҡыу йортона әйләнәе<ref name=autogenerated3 />. 1980-се йылдарҙың 1-се яртыһында Геннадий Беляков белем биреүҙә теория һәм практики бер-береһенә йоғонто яһап эшләүенә иғтибар итә. Шуның менән бер рәттән уҡыу процесына иҫәпләү техникаһын (информатика кафедраһы асыла) индереп, вуздың матди-техник базаһы нығытыла, илдең профилле вуздары (Мәскәү авиация институты МАИ, [[Мәскәү энергетика институты]], Мәскәү авиацион технологияһы институты, Ленинград политехник институты, Ленинград инженер-иҡтисад институты, Новосибирск дәүләт университеты) менән партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштыра. === Красноярск космик техника институты === [[Файл:Школа космонавтики (Железногорск, 2012).jpg|thumb|250px|right|Железногорск ҡалаһында Космонавтика мәктәбе, [[С. П. Королёв]] бюсы]] [[Файл:Rocket SibSAU.jpg|thumb|250px|right|СибГУ бинаһы алдына ҡуйылған ракета-йөрөтөүсе Космос-3М моделе]] [[1989 йыл]]дың 12 июнендә СССР Министрҙар Советы 470-се «Красноярск космос техникаһы институты — завод-втуз булдырыу тураһында» ҡарары менән Красмашзавод ҡарамағындағы уҡыу йорто үҙ аллы Красноярск политехник институты статусын ала. 1989 йылда яңы специальностар, фәнни-тикшеренеү лабораториялары барлыҡҡа килә, аспирантура асыла, административ бина эргәһендә яңы корпус төҙөлә башлай. === Себер аэрокосмик академия === [[1992 йыл]]да Фән министрлығының 1119-сы бойороғо менән КИКТ Себер аэрокосмик академияһы (САА) тип атала. Был осорҙа институтта 6 факультет, 24 кафедра, информатика һәм иҫәпләү техникаһы уҡыу үҙәге, инженер-һынау полигон һәм фәнни-инженер үҙәге була. Профессорҙар, уҡытыусылаар һаны ике тапҡырҙан ашыуға арта (30 доктор һәм профессор, 2 [[академик]], 4 [[ағза-корреспондент]], 8 [[Ленин премияһы]] лауреаты)<ref name=autogenerated4>{{cite web|url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1990-2000-gg|title=История СибГАУ: 1990-2000|author=|date=|work=|publisher=SibSAU.RU|accessdate=2012-04-22|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6895O4W7B?url=http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1990-2000-gg#|archivedate=2012-06-03|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103121701/http://www.sibsau.ru/index.php/obshchaya-informatsiya/istoriya/1990-2000-gg |date=2012-01-03 }}</ref>. СССР тарҡалғандан һуң, 1990-сы йй. САА-ға ҡыйынлыҡтарҙы еңергә тура килә. Хәрби производство конверсиялана, ракета-космос тармағы яйлап позицияларын юғалта башлай. Граждандар авиацияһы сәнәғәтенә ярҙам ит. СССР Минобщемаш, Красмаш һәм НПО ПМ ярҙам күрһәтә. Вузды техник яҡтан киңәйтеү пландары ла тормошҡа ашырыла, хатта ҡорамал һәм установкалар төп средстволарҙың баланс хаҡын 6 тапҡыр арттырыу мөмкин була. База предприятиелары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек ярҙамында уҡыу процесында күп подразделениеларҙың матди ресурстарын файҙаланды<ref name=autogenerated4 />. [[1996 йыл]]да вузға академик [[Михаил Фёдорович Решетнёв]] исеме бирелә. ИВТ, системалы анализ, [[менеджмент]]а, машиналар төҙөү тармаҡтарында стандартизация һәм сертификация, мәғлүмәтте автоматлаштырылған эшкәртеү системалары һәм идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһы өлкәһендә яңы һөнәрҙәр барлыҡҡа килә. АҠШ университеттары менән берлектә 1996 йылда Теоретик һәм ғәмәли физика халыҡ-ара институты һәм Бизнес юғары мәктәбе барлыҡҡа килә; Красмаш вуз балансына Йөҙөү бассейны, спортзал, ятаҡ һәм ял базаһын бүләк итә. САА-на космонавттар Крикалёв Сергей Константинович, Серебров Александр Александрович, Зудов Вячеслав Дмитриевич, Севастьянов Виталий Иванович, Горбатко Виктор Васильевич, Соловьёв Анатолий Яковлевич килә;<ref name=autogenerated4 />. [[2000 йыл]]ға академия 23 специальность һәм дипломлы [[бакалавр]] һәм [[магистр]]ҙар әҙерләүҙең өс йүнәлешендә эшләй, выпустила около 130 специалистов в области граждандар авиацияһы өлкәһендә 130 белгес сығарған. === Себер дәүләт аэрокосмик университет === [[Файл:Photo SibSAU Front (im Jahre 2011).gif|thumb|Новый корпус Н рядом с главным зданием СибГУ-ның төп бинаһы янындағы яңы корпус Н]] [[Файл:День космонавтики в СибГАУ.jpg|thumb|250px|right|Студенты СибГУ перед зданием вуза в [[День космонавтики]]]] [[23 мая]] [[2002 год]]а Сибирская аэрокосмическая академия получила статус университета, вуз стали именовать — Сибирский государственный аэрокосмический университет имени академика М. Ф. Решетнёва. В [[2003 год]]у СибГАУ участвовал в выездном заседании президиума [[Федерация космонавтики России|Федерации космонавтики России]], которое проводил [[лётчик-космонавт]] и дважды [[Герой Советского Союза]] [[Владимир Васильевич Ковалёнок]]. В данном заседании принимали участие руководители предприятий [[Красноярский край|Красноярского края]], представители [[Красноярский научный центр СО РАН|Красноярского научного центра СО РАН]] и Администрации. По итогам заседания было принято обращение к обеим палатам [[Парламент России|Парламента]] и [[Правительство РФ|Правительству РФ]], призванное выработать дальнейшую стратегию развития аэрокосмической отрасли и подготовки кадров. В 2006 году СибГАУ и КНЦ СО РАН подписали соглашение о сотрудничестве, что позволило вузу укрепить свои связи с академической наукой в Красноярске. В том же году университет получил лицензию [[Федеральное космическое агентство|Федерального космического агентства]]. === Сибирский государственный университет науки и технологий === В 2016 году с целью создания в Красноярске [[Региональный опорный университет|опорного университета]] начался процесс реорганизации [[Сибирский государственный технологический университет|Сибирского государственного технологического университета]] путём его присоединения к СибГАУ.<ref>[http://www.krasrab.com/archive/2016/06/07/news/all_news На кого опираться университету] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307151410/http://www.krasrab.com/archive/2016/06/07/news/all_news |date=2021-03-07 }} // [[Красноярский рабочий (газета)|Красноярский рабочий]], 07.06.2016</ref><ref>Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации № 225 от 17.03.2016 [https://disk.sibsau.ru/website/files/documents/Prikaz_225_ot_17.03.2016.pdf «О реорганизации федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего образования „Сибирский государственный аэрокосмический университет имени академика М. Ф. Решетнёва“ и федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего образования „Сибирский государственный технологический университет“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121093754/https://disk.sibsau.ru/website/files/documents/Prikaz_225_ot_17.03.2016.pdf |date=2022-01-21 }} ([http://www.edu.ru/db/mo/Data/d_16/m225.pdf копия])</ref> 12 мая 2017 года объединённый университет получил название ''Сибирский государственный университет науки и технологий имени академика М. Ф. Решетнева''. == Ректорҙары == * Капустянский Евгений Николаевич (1960—1968) * Павлов Анатолий Георгиевич (1968—1976) * Севастьянов Всеволод Николаевич (1976—1980) * Осипов Владимир Михайлович (1980—1983) * Беляков Геннадий Павлович (1983—2010) * Ковалёв Игорь Владимирович (2010—2017) * Деревянных Дмитрий Николаевич (2017—2018) (и. о.)<ref>[https://www.sibsau.ru/page/2000-year 2000—2016 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202212117/https://www.sibsau.ru/page/2000-year |date=2019-02-02 }}</ref> * Аҡбулатов Әдһам Шуҡриевич (2020 йылдан; 2018—2019 йй. — вазифа башҡарыусы) == Институттары һәм факультеттары == {{main|Институты и факультеты СибГАУ}} Университет имеет пять институтов и шесть факультетов. Основной упор в преподавании делается на [[физика|физико]]-[[Математика|математические]] и [[инженерия|инженерно]]-[[техника|технические]] дисциплины, связанные с аэрокосмической отраслью. Эту задачу в основном выполняют [[факультет машиноведения и мехатроники СибГАУ|факультет машиноведения и мехатроники]], [[факультет гражданской авиации и таможенного дела СибГАУ|факультет гражданской авиации и таможенного дела]], [[Институт космической техники СибГАУ|Институт космической техники]] и [[Институт космических исследований и высоких технологий СибГАУ|Институт космических исследований и высоких технологий]]. Подготовка специалистов в области [[Экономика (наука)|экономики]], [[финансы|финансов]], [[информатика|информатики]] и [[вычислительная техника|вычислительной техники]], [[маркетинг]]а и [[менеджмент]]а осуществляется на [[инженерно-экономический факультет СибГАУ|инженерно-экономическом]] (в филиалах — финансово-экономический) и [[гуманитарный факультет СибГАУ|гуманитарном факультетах]], в [[международная школа бизнеса СибГАУ|Международной школе бизнеса]] и [[Институт информатики и телекоммуникаций СибГАУ|Институте информатики и телекоммуникаций]]. === Институттары === В число институтов СибГУ входят: [[Институт космической техники]] (ИКТ), [[Институт информатики и телекоммуникаций]] (ИИТК), [[Научно-образовательный центр "Институт космических исследований и высоких технологий"]] (НОЦ «ИКИВТ»), [[Инженерно-экономический институт]] (ИЭИ), [[Институт гражданской авиации и таможенного дела]] (ИГАиТД), [[Институт социального инжиниринга]] (ИСИ), [[Институт машиноведения и мехатроники]] (ИММ), Институт заочного обучения (ИЗО), Военный институт (ВИ) и Институт дополнительного образования (ИДО). === Факультеттары === В СибГУ входят 8 факультетов: [[Лесоинженерный факультет]] (ЛИФ), [[Лесохозяйственный факультет]] (ЛХФ), [[Факультет механической технологии древесины]] (МТД), [[Факультет очно-заочного обучения]] (ФОЗО), [[Факультет переработки природных соединений]] (ППС), [[Факультет физической культуры и спорта СибГАУ|Факультет физической культуры и спорта]] (ФФКС), [[Факультет химических технологий]] (ФХТ) и [[Факультет экономики и управления бизнес-процессами]] (ФЭУБ). == Сибирский журнал науки и технологий == оздан в 2000 году как ''«Вестник Сибирской аэрокосмической академии имени академика М. Ф. Решетнёва»''<ref>[https://elibrary.ru/title_about.asp?id=27943 Вестник Сибирской аэрокосмической академии имени академика М. Ф. Решетнёва] // [[eLIBRARY.RU]]</ref>. В 2002 году переименован в ''«Вестник Сибирского государственного аэрокосмического университета имени академика М. Ф. Решетнёва»''<ref>[https://elibrary.ru/title_about.asp?id=9569 Вестник Сибирского государственного аэрокосмического университета имени академика М. Ф. Решетнёва] // [[eLIBRARY.RU]]</ref>. С 2005 года включён в [[Список ВАК|список рецензируемых научных журналов и изданий ВАК]]. Также включён в [[Ulrich’s Periodicals Directory]] и [[РИНЦ]]. В мае 2017 года в связи с переименованием университета получил название ''«Вестник СибГУ»'', а в июле того же был переименовал в ''«Сибирский журнал науки и технологий»''<ref>[https://elibrary.ru/contents.asp?issueid=424052 Сибирский журнал науки и технологий] // [[eLIBRARY.RU]]</ref>. Выпуск журнала включает в себя четыре раздела: * 1 раздел. Математика, механика, информатика. * 2 раздел. Авиационная и ракетно-космическая техника. * 3 раздел. Технологические процессы и материалы. * 4 раздел. Экономика. === Тәнҡит === == Логотибы == [[Файл:SIBGAULOGO.jpg|thumb|Логотип СибГАУ имени академика М. Ф. Решетнёва]] [[Файл:Логотип СибГУ имени академика М. Ф. Решетнёва.png|thumb|слева|Логотип СибГУ имени академика М. Ф. Решетнёва]] В 2002 году в связи с переименование Сибирской аэрокосмической академии имени академика М. Ф. Решетнёва в СибГАУ имени академика М. Ф. Решетнёва был разработан логотип. В сентябре 2018 года СибГУ имени академика М. Ф. Решетнёва получил новый логотип, заменивший старый и логотип [[СибГТУ]], разработанный ООО «Новая марка» ([[Пенза]]), представляющий собой соединение 3 кольцевидных геометрических фигур символизирующих лес (дерево; «науки о земле и природе»), химия (молекула; «науки о строении всего живого на земле») и космос (спутник; «науки о космосе и желание обрести знания обо всём неизведанном и недоступном»), что должно показать широту областей научных исследований «от молекулы до космической техники», а «большая концентрация визуальных элементов в нижней части логотипа означает стремление вперед и вверх». зеленый, синий и серый цвета. Каждое из колец окрашено в определённый цвет: зелёный («символизирует жизнь и обновление, заботу об окружающей среде»), синий («ассоциируется с уверенностью и успехом») и серый («означает простоту и гармонию»)<ref name="trk7">[http://www.trk7.ru/news/86490.html Дерево, молекула и спутник: у СибГУ появился новый логотип] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302080619/https://trk7.ru/news/86490.html |date=2021-03-02 }} // [[7 канал Красноярск]], 18.09.2018</ref><ref>Бачина О. [http://www.gornovosti.ru/news/novosti/item/sibgu-prezentoval-novyj-logotip-i-firmennyj-stil/ СибГУ презентовал новый логотип и фирменный стиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918123656/http://www.gornovosti.ru/news/novosti/item/sibgu-prezentoval-novyj-logotip-i-firmennyj-stil/ |date=2018-09-18 }} // [[Городские новости]], 18.09.2018</ref><ref>[https://krsk.sibnovosti.ru/society/369213-sibgu-im-m-f-reshetneva-predstavlyaet-novyy-firmennyy-stil СибГУ им. М. Ф. Решетнева представляет новый фирменный стиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918113607/https://krsk.sibnovosti.ru/society/369213-sibgu-im-m-f-reshetneva-predstavlyaet-novyy-firmennyy-stil |date=2018-09-18 }} // [[Сибирское агентство новостей]], 18.09.2018</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Гуров Б. Н.|заглавие=Привилегия работы в оборонной промышленности: автобиографические заметки|место=Железногорск и др.|издательство=Прикладные технологии|год=2007|страниц=137}} * {{книга |автор= |часть=Красноярск |ссылка часть= |заглавие=[[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия: В 62 томах]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Терра (издательство)|Терра]] |год=2006 |том=24 |страницы=79—80 |столбцы= |страниц=592 |серия= |isbn=5-273-00432-2 |тираж= |ref=Терра}} * {{БРЭ |статья=Сибирский государственный аэрокосмический университет имени академика М. Ф. Решетнёва|id=3660333|автор= |том= 30|страницы=132 |год= 2015|ref=БРЭ}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.sibsau.ru|title=Сайт Сибирского государственного аэрокосмического университета имени академика М. Ф. Решетнёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-04-20|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/67g6lKwuu?url=http://www.sibsau.ru/#|archivedate=2012-05-15|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419122928/http://www.sibsau.ru/ |date=2012-04-19 }} * {{cite web|url=http://www.newslab.ru/abitura/vuz/sgau|title=Аэрокосмический университет|author=|date=|work=|publisher=Абитуриент|accessdate=2012-05-24|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/68hOGwSrr?url=http://www.newslab.ru/abitura/vuz/sgau#|archivedate=2012-06-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815121111/http://www.newslab.ru/abitura/vuz/sgau |date=2012-08-15 }} * {{cite web|url=http://fak.ru/baza/info-752.html|title=Сибирский государственный аэрокосмический университет им. М. Ф. Решетнёва|author=|date=|work=|publisher=FAK.ru|accessdate=2012-06-13|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/68hOI7uYY?url=http://fak.ru/baza/info-752.html#|archivedate=2012-06-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028195132/http://fak.ru/baza/info-752.html |date=2012-10-28 }} * {{cite web|url=http://afisha.yandex.ru/kry/places/49939/|title=СибГАУ|author=|date=|work=|publisher=Яндекс.Афиша|accessdate=2012-04-22|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/67g6lkuAz?url=http://afisha.yandex.ru/kry/places/49939/#|archivedate=2012-05-15|deadlink=no}} * {{cite web|url=http://www.krasrab.net/wordpress/post/tag/sibgau|title=Архив новостей: СибГАУ|author=|date=|work=|publisher=[[Красноярский рабочий (газета)|Красноярский рабочий]]|accessdate=2012-04-22|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/67g6n3TZL?url=http://www.krasrab.net/wordpress/post/tag/sibgau#|archivedate=2012-05-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/67g6n3TZL?url=http://www.krasrab.net/wordpress/post/tag/sibgau |date=2012-05-15 }} {{Commons}} {{СибГАУ}} {{Региональные опорные университеты России}} {{Вузы Красноярска}} {{ВС}} [[Категория:Космонавтика России]] [[Категория:Космонавтика СССР]] [[Категория:Авиационные учебные заведения России]] [[Категория:СибГАУ им. академика М. Ф. Решетнёва| ]] [[Категория:Консорциум аэрокосмических вузов России]] tur9v9m2qvgdj5ublxo18zolmkgach1 Сталин Иосиф Виссарионович 0 28216 1310046 1299972 2026-11-10T17:46:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310046 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель2 |имя = КОБА ГАМАРДЖОБА ДЖУГАШВИЛИ |оригинал имени = Иосиф Виссарионович Джугашвили <br> {{lang-ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} |изображение = |титул = СССР Министрҙар Советы председателе |флаг = Coat of arms of the Soviet Union (1946-1956).svg |порядок = 1 |периодначало = [[19 март]] [[1946]] |периодконец = [[5 март]] [[1953]] |предшественник = ''Вазифа раҫланған; СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы председателе'' |преемник = [[Маленков Георгий Максимилианович |Георгий Максимилианович Маленков]] |титул_2 = СССР Ҡораллы Көстәре Халыҡ комиссары |флаг_2 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_2 = 1 |периодначало_2 = [[25 февраль]] [[1946]] |периодконец_2 = [[3 март]] [[1947]] |предшественник_2 = ''Вазифа раҫланған; СССР-ҙың Оборона Халыҡ комиссары'' |комментарий_2 = [[15 март]] [[1946]] — СССР Ҡораллы Көстәре министры |преемник_2 = [[Булганин Николай Александрович|Николай Александрович Булганин]] |титул_3 = СССР Оборона Халыҡ комиссары |флаг_3 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |периодначало_3 = [[19 июль]] [[1941]] |периодконец_3 = [[25 февраль]] [[1946]] |предшественник_3 = [[Тимошенко Семён Константинович|Семён Константинович Тимошенко]] |преемник_3 = ''Вазифа бөтөрөлә; СССР Оборона Халыҡ комиссары'' |премьер_3 = |порядок_3 = 3 |титул_4 = СССР Халыҡ комиссарҙары Советы председателе |флаг_4 = USSR COA 1936.png |порядок_4 = 4 |периодначало_4 = [[6 май]] [[1941]] |периодконец_4 = [[15 март]] [[1946]] |предшественник_4 = [[Молотов Вячеслав Михайлович |Вячеслав Михайлович Молотов]] |преемник_4 = ''Вазифа бөтөрөлә; СССР Халыҡ комиссарҙары Советы председателе '' |титул_5 = РСФСР эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһы Халыҡ комиссары |флаг_5 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_5 = 1 |периодначало_5 = [[24 февраль]] [[1920]] |периодконец_5 = [[25 апрель]] [[1922]] |предшественник_5 = ''Вазифа раҫлана; РСФСР дәүләт контроле халыҡ комиссары'' |преемник_5 = [[Цюрупа Александр Дмитриевич| Александр Дмитриевич Цюрупа]] |титул_6 = РСФСР дәүләт контроле халыҡ комиссары |флаг_6 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_6 = 2 |периодначало_6 = [[30 март]] [[1919]] |периодконец_6 = [[7 февраль]] [[1920]] |предшественник_6 = [[Ландер Карл Иванович]] |преемник_6 = ''Вазифа бөтөрөлә; РСФСР эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһы Халыҡ комиссары'' |титул_7 = РСФСР милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссары |флаг_7 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_7 = 1 |периодначало_7 = {{СС|8|ноябрь|1917|26|октябрь}} |периодконец_7 = [[7 июль]] [[1923]] |предшественник_7 = ''Вазифа бөтөрөлә'' |преемник_7 = ''Вазифа бөтөрөлә'' |титул_8 = ЦК ВКП(б) Генераль секретары |флаг_8 = Hammer and sickle red on transparent.svg |порядок_8 = 1 |периодначало_8 = [[3 апрель]] [[1922]] |периодконец_8 = [[10 февраль]] [[1934]] |предшественник_8 = ''Вазифа булдырыла'' |преемник_8 = ''Вазифа бөтөрөлә'' |партия = [[Советтар Союзының Коммунистар партияһы|КПСС]] ([[1898]]—[[1953]]) |вероисповедание = |похоронен = В. И. Ленин һәм И. В. Сталин мавзолейы (1953—1961); Кремль стенаһында некрополь (1961) |дата рождения = 21.12.1879 |место рождения = {{МестоРождения|Гори|Грузияла}}, [[Тифлисс губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 5.3.1953 |место смерти = Волынское, Кунцев районы, {{МестоСмерти|Мәскәү өлкәһе}}, [[СССР]] |супруга = [[Сванидзе Екатерина Семёновна]] (1904—1907)<br>[[Аллилуева Надежда Сергеевна]] (1919—1932)| |отец = [[Виссарион Иванович Джугашвили]] |мать = [[Екатерина Георгиевна Геладзе]] |дети = '''улдары:''' [[Джугашвили Яков Иосифович|Яков]] (1907—1943) и [[Сталин Василий Иосифович|Василий]] (1921-1962)<br>'''дочь:''' [[Аллилуева Светлана Иосифовна|Светлана]] (1926—2011) <br>'''''приёмный сын:''''' [[Сергеев, Артём Фёдорович|Артём]] (1921-2008) | годы службы = [[1918]]—[[1922]]<br>[[1941]]—[[1953]] | принадлежность = {{Флагификация|РСФСР|1918}}<br>{{Флагификация|СССР|армия}} | звание = {{СССР, Генералиссимус}} |Генералиссимус | командовал = РВСР ағзаһы (1918—1922) <br>Төньяҡ Кавказ хәрби округы (1918) <br> Көньяҡ фронта хәрби революцион советы председателе (1918)<br> СССР Ҡораллы Көстәренң Главнокомандующийы (1941 йылдан)<br> СССР)|ГКО]] (1941—1945) |награды = {{(!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Золотая Звезда|1945}}{{!}}{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1939}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Победа}} {{!!}} {{Орден Победа}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Орден Ленина|1939}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1945}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1949}}{{!}}{{!}}{{Орден Красного Знамени|19}} {{!}}- {{!}}{{Орден Красного Знамени|1919}}{{!}}{{!}}{{Орден Красного Знамени|1930}}{{!}}{{!}}{{Орден Суворова 1 степени|06.11.1943}}{{!}}{{!}}{{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии|1938}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За оборону Москвы|1944}}{{!}}{{!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.|1945}}{{!}}{{!}} {{Медаль За победу над Японией|1945}}{{!}}{{!}}{{Медаль В память 800-летия Москвы|1947}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Герой МНР|1949}}{{!!}}{{Орден Республики (Тува)|1943}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Орден Сухэ-Батора|1945}}{{!!}}{{Орден Сухэ-Батора|1949}}{{!!}}{{Медаль За Победу над Японией (Монголия)|1945}}{{!!}}{{медаль 25 лет Монгольской Народной Революции|1946}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Орден Белого льва|1945}}{{!!}}{{Орден Белого льва За Победу 1 степени|1945}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Чехословацкий Военный крест 1939}} (ике тапҡыр) {{!)}} [[Рәсем:Знак депутата ВС СССР.jpg|35px|Депутат ВС СССР]] |автограф = Stalin Signature.svg |викисклад = Joseph Stalin }} '''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин''' (ысын фамилияһы — '''Джугашви́ли''', {{lang-ka|იოსებ ჯუღაშვილი}}; {{СС2|18|декабрь|1878|6}} (рәсми мәғлүмәт буйынса {{ДатаРождения|21|12|1879|9}}), Гори, [[Тифлис губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — {{ДатаСмерти|5|3|1953}}, Волынское, Кунцев районы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[СССР]]) [[Рәсәй империяһы]] — революционер, совет сәйәси, дәүләт, хәрби һәм партия эшмәкәре; Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре, марксизм-ленинизмдың теоретигы һәм пропагандисы. Сталин йәшәгән осорҙа уның 1934 йылға тиклем яҙылған әҫәрҙәре 13 томда нәшер ителә. 1920 йылдарҙың аҙағынан [[1953 йыл]]да үлгәнгә тиклем СССР-ҙың алыштырғыһыҙ етәксеһе. Сталин хакимыҡ иткән дәүерҙә СССР һәм донъя тарихында мөһим ваҡиғалар була: индустриалләштереү, коллективлаштырыу, кулактарҙы юҡҡа сығарыу, оло террор, репрессиялар, халыҡтарҙы депортациялау, ГУЛАГ лагерҙары булдырыу, 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ, Финляндияға баҫып инеү, СССР-ҙы Милләттәр Лигаһынан сығарыу, Ҡыҙыл Армияла репрессиялар, [[Икенсе донъя һуғышы]], Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Азия илдәрендә социалистик ҡоролош төҙөү, шәхес культы, тоталитаризм диктатураһы<ref name="encyclopediae">Большой энциклопедический словарь. / ''Под ред. А. М. Прохорова.'' 2-е изд. — М.: Норинт, 2004. ISBN 5-7711-0004-8</ref>, совет атом бомбаһын эшләү, [[һалҡын һуғыш]] башланыу. Һаналған ваҡиғалар буйынса йәмғиәт фекере төрлөлөгө һәм күп осраҡта ҡапма-ҡаршылығы менән айырыла. == Сығышы == === Генеалогияһы === Иосиф Джугашвили грузин ғаиләһендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа{{Efn|Существует версия, согласно которой фамилия Джугашвили — не грузинская, а [[Осетины|осетинская]]. Версии об осетинском происхождении семьи Сталина рассматриваются в работе российского историка [[Островский, Александр Владимирович (историк)|А. В. Островского]] (см.: {{книга|автор=Островский А. В.|заглавие=Кто стоял за спиной Сталина?|nodot=1|страниц=638|ссылка=https://books.google.com/books?id=uKzx-htVB0YC&pg=PA81&dq=%22Фамилия+Джугашвили+буквально+означает%22&cd=1#v=onepage&q=%22Фамилия%20Джугашвили%20буквально%20означает%22&f=false|isbn=5-7654-1771-X ; 5-224-02997-X|место=М.; СПб.|издательство=[[Олма медиа групп|Олма-Пресс]]; Нева|год=2002}}). Одноклассник Иосифа Джугашвили по семинарии [[Иремашвили, Иосиф|И. Иремашвили]] в своей книге «Сталин и трагедия Грузии», изданной в Германии на немецком в [[1932 год]]у в издательстве [[Verfasser]], утверждает, что отец Сталина Бесо Иванович Джугашвили ''«по национальности осетин»''}} Сталиндың ата-бабалары осетин сығышлы булған тип яҙыла) Тифлис губернаһы Гори ҡалаһында тыуған һәм сығышы буйынса түбән ҡатламдан булған<ref name=ReferenceE>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 12.</ref>. Сталин иҫән саҡта (һәм уның вафатынан һуң оҙайлы ваҡыт дауамында) ул 1979 йылдың 9 (21) декабрендә тыуған, тип һанала, әммә һуңынан тикшеренеүселәр<ref name="Когда родился и. В. Сталин">''Китаев И., Мошков Л., Чернев А.'' [http://www.hrono.ru/libris/stalin/16-17.php Когда родился И. В. Сталин] // [[Известия ЦК КПСС]], 1990. № 11.</ref><ref name=chernyavskij>''Георгий Чернявский.'' [http://kackad.com/kackad/когда-на-самом-деле-родился-сталин-и-по/ Когда на самом деле родился Сталин и почему это важно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602172605/http://kackad.com/kackad/%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BC-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE/ |date=2019-06-02 }} // Каскад, № 210, 26.03.2004.</ref>Иосифтың тыуған датаһы — 1878 йылдың 6 (18) декабре һәм суҡыныу датаһы 1878 йылдың 17 (29) декабре, тип билдәләйҙәр{{Efn|Историк [[Чернявский, Георгий Иосифович|Г. И. Чернявский]] пишет, что в книге регистраций Успенского собора в г. Гори значится имя Иосифа Джугашвили и далее следует запись: ''«1878. Родился 6 декабря. Крестился 17-го декабря. Родители — жители города Гори крестьянин Виссарион Иванов Джугашвили и его законная жена Екатерина Георгиевна. Крёстный отец — житель Гори крестьянин Цихатришвили»''. Им делается вывод, что подлинной датой рождения Сталина является {{OldStyleDate|18|декабря|1878|6}} года. Отмечается, что, по сведениям Санкт-Петербургского губернского жандармского управления, датой рождения И. В. Джугашвили значится [[6 декабря]] [[1878 год]]а, а в документах Бакинского жандармского управления годом рождения помечен [[1880 год]]. В то же время встречаются документы полицейского ведомства, где годом рождения Иосифа Джугашвили значатся [[1879]] и [[1881 год]]ы. В документе, собственноручно заполненном И. В. Сталиным в декабре 1920 года, — анкете шведской газеты ''{{iw|Folkets Dagblad Politiken||en|Folkets Dagblad Politiken}}'' — значится год рождения — 1878-й. Существует мнение, что дата рождения была перенесена на год вперёд самим Сталиным, поскольку 1928 г. мало подходил для празднования 50-летнего юбилея: в стране происходили волнения крестьян в связи с [[Ножницы цен (1923)|искусственным повышением цен на промышленные товары]], имелись и другие проблемы. Лишь к 1929 году Сталину удалось окончательно укрепить режим личной власти <!-- (см. [[Сталинская революция]])-->. Поэтому этот год и был выбран для празднования юбилея, соответственно чему была выбрана и подходящая официальная дата рождения(''Марк Крутов.'' [http://www.svoboda.org/content/article/1909503.html Когда родился Сталин?] // [[Радио «Свобода»]], 14 апреля 2014.)}}. Сталиндың тән зәғифлектәре була: һул аяғында икенсе һәм өсөнсө бармаҡтары ҡушылған, йөҙө шаҙра<ref name=ReferenceE />. 1885 йылда Иосифты фаэтон бәреп китә<ref name="autogenerated6">''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С. Ю.]]'' Сталин. / 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2010. — ([[ЖЗЛ]]) — С. 11. — ISBN 978-5-235-03281-1</ref>, малайҙың аяғы һәм ҡулы ныҡ йәрәхәтләнә; бынан һуң ғүмере буйы уның һул ҡулы терһәктә тураймай һәм шуға күрә ситтән һул ҡулы уң ҡулынан бер аҙ ҡыҫҡараҡ күренә. === Ата-әсәһе === [[Файл:Vissarion Jughashvili.jpg|left|thumb|210x210px|Джугашвили Виссарион Иванович (яҡынса 1850—1909)]] Атаһы — Виссарион (Бесо), Тифлис губернаһының Диди-Лило ауылы крәҫтиәндәренән, һөнәре буйынса итексе. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, эскелеккә бирелгән атай кеше ныҡ ярһыу хәленә инеп<ref name=autogenerated20130422-1>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 68.</ref>, Екатеринаны һәм бәләкәй Сосоны ҡаты туҡмаған. Бала, әсәһен яҡлайым тип, атаһына бысаҡ ташлаған һәм үҙе сығып ҡасҡан осраҡ була<ref name="Allilueva">''Аллилуева С.'' Только один год. N.Y.: Harper & Row Publishers, 1969. С. 360.</ref>. Гориҙағы бер полицейскийҙың улы хәтерләүенсә<ref>''Davrichewy J.'' Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979. P. 36—37</ref>, икенсе тапҡыр Виссарион Екатерина һәм бәләкәй Сосо булған йортҡа бәреп инә һәм уларҙы туҡмай башлай һәм баланың башын йәрәхәтләй. Иосиф ғаиләлә өсөнсө бала булып тыуа, тәүге икәүһе{{Efn|Михаил һәм Георгий}} сабый саҡта үлә. Иосиф тыуғандан һуң бер аҙ ваҡыттан атаһының эштәре хөртәйә, һәм ул эсә башлай<ref name="rybas10">''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С. Ю.]]'' Сталин. / 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2010. — ([[ЖЗЛ]]) — С. 10.</ref>. Ғаилә бик йыш йәшәү урынын алмаштыра. Ахырҙа Виссарион ҡатынын ташлай, бер үк ваҡытта улын үҙе менән алып китергә маташа, әммә әсәһе уны бирмәй<ref name="rybas10"/>. Cocoға ун бер йәш булғанда, Виссарион «иҫерек ҡан-ҡойошта һәләк була — кемдер уға бысаҡ менән сәнсә»<ref>''Аллилуева С.'' Двадцать писем к другу. N.Y.: Harper & Row, 1967. P. 145</ref>. Ул осорға Сосо үҙе лә күп ваҡытын Гори йәш хулигандарының урам компанияһында уҙғара<ref>''Davrichewy J.'' Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979.</ref>. Бер нисә тикшеренеүсе, Виссарион Иванович 1909 йылдың 25 авгусында Тифлис хәстәханаһында туберкулёздан, колиттан һәм хроник пневмониянан үлгән, тип белдерә. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Телавила ерләнгән, әммә ҡәберлек урыны аныҡланмаған. [[Файл:Ekaterina Dzhugashvili.jpg|left|thumb|197x197px|Джугашвили Екатерина Георгиевна (1858—1937)]] Әсәһе — Екатерина Георгиевна — Гамбареули ауылындағы крепостной крәҫтиән (баҡсасы) Геладзе ғаиләһенән булған, көнлөксө булып эшләй. Бик ауыр эштән йонсоған ҡатын йыш ҡына үҙенең берҙән-бер иҫән ҡалған балаһын туҡмаған<ref name=autogenerated20130422-1 />, әммә уны сикһеҙ яратҡан<ref>''Iremaschuiili J.'' Stalin und die Tragodie Georgiens: Erinnerungen. В., 1932. p. 10—12, 28.</ref><ref>''Allilueva S.'' Only one year. N.Y., 1969., P. 360.</ref><ref>''Allilueva S.'' Twenty letters to a friend. N.Y., 1967., P. 153.</ref>. Сталиндың баласаҡ дуҫы Давид Мачавариани хәтерләүенсә, «Като Иосифты артығынан тыш әсә һөйөүе менән уратып алған, һәм, әсә-бүре кеүек, уны бөтәһенән яҡлаған. Ул, үҙенең иркә балаһын бәхетле итер өсөн, үҙен эш менән әлһерәгән хәлгә еткергән»<ref>''Davrlchewy J.'' Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. P., 1979., P. 34.</ref>. Шулай ҙа, ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, Екатерина улы священник булып китмәгәненә бик ныҡ көйгән<ref name=autogenerated20130422-1 /><ref>{{начало цитаты}}''«Она осталась религиозной до последних своих дней и, когда отец навестил её, незадолго до её смерти, сказала ему: „А жаль, что ты так и не стал священником“… Он повторял эти её слова с восхищением; ему нравилось её пренебрежение к тому, чего он достиг — к земной славе, к суете…»'' — С. Аллилуева, Из воспоминаний. [history.wikireading.ru/195643]{{конец цитаты}}</ref>.<br><br> == Үҫмер йылдары, революционер юлына баҫыу == {{Main|Сталиндың революцияға тиклемге биографияһы}}[[Файл:Stalin 1894 Colour.jpg|thumb|left|238x238px|<small>Сосо́ Джугашвили — Тифлис рухани семинарияһы уҡыусыһы (1894)</small>]]{{also|Тбилиси дини семинарияһы|Сталиндың уҡыу даирәһе}} 1886 йылда Екатерина Георгиевна Иосифты Гори православие рухани училищеһына уҡырға бирергә ниәтләй, әммә улы уҡырға инә алмай, сөнки бөтөнләй урыҫ телен белмәй. 1886—1888 йылдарҙа, әсәһе үтенесе буйынса, Иосифты урыҫ теленә өйрәтергә священник Христофор Чарквианиның балалары тотона. Һөҙөмтәлә 1888 йылда Сосо училище ҡарамағындағы беренсе әҙерлек класына түгел, ә икенсе әҙерлек класына ҡабул ителә, киләһе йылдың сентябрендә беренсе класҡа алына, һәм училищены 1894 йылдың июнендә тамамлай. 1894 йылдың сентябрендә Иосиф ҡабул итеү имтихандарын тапшыра һәм православие Тбилиси дини семинарияға уҡырға инә. Тап шунда ул тәүге тапҡыр [[марксизм]] менән таныша һәм 1895 йылдың башына ҡарата Кавказ аръяғына хөкүмәт тарафынан һөрөлгән революцион марксистарҙың подполье төркөмдәре менән бәйләнештәргә инә. Һуңғараҡ Сталин үҙе хәтерләй: ''«Революцион хәрәкәтенә мин, Кавказ аръяғында ул ваҡытта йәшәгән урыҫ марксистарының подполье төркөмдәре менән танышҡас, 15 йәштән индем. Был төркөмдәр миңә бик ҙур йоғонто яһанылар һәм йәшерен марксистик әҙәбиәтенә ылыҡтырҙылар»''<ref>''Сталин И. В.'' Сочинения. Т. 13. — {{М.}}: [[Политиздат|Государственное издательство политической литературы]], 1951. — С. 113.</ref>. [[Файл:Свидетельство Сталина.jpg|thumb|330x330px|И. Джугашвилиның Гори рухани училищеһын тамамлау тураһындағы таныҡлығы (1894)]] Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре фекеренсә, Сталин, бөтә предметтарҙан: математика, дини тәғлимәт, грек теле, урыҫ теленән юғары баһалар алған ифрат һәләтле уҡыусы була. Сталинға шиғриәт оҡшай, һәм ул үҙе үҫмер саҡта грузин телендә шиғырҙар яҙа<ref name="autogenerated20130630-6">{{Cite web|lang=ru|url=https://inosmi.ru/panorama/20060728/229102.html|title=Секреты жизни и смерти Сталина|author=|website=|date=2006-07-28|publisher=ИноСМИ.Ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, шиғырҙары күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә<ref name="semanovkardashov" />. 1931 йылда немец яҙыусыһы [[Эмиль Людвиг]] менән интервьюһында: «Һеҙҙе нимә оппозиционлыҡҡа этәрҙе? Бәлки, ата-әсәйегеҙ яғынан насар мөнәсәбәттәрҙер?»'' тигән һорауына Сталин: ''«Юҡ. Ата-әсәйем миңә ҡарата һәйбәт мөғәмәлә булдылар. Башҡасараҡ эш — ул ваҡытта мин уҡыған рухани семинария. Мыҫҡыллаусан режимға һәм семинарияла булған иезуит ысулдарға ҡаршы протест йөҙөнән, мин революционер, марксизмды яҡлаусы булырға әҙер инем һәм ысынында булдым да…» тип яуаплай''<ref>Беседа Сталина с писателем Эмилем Людвигом // [[Огонёк]], № 23, 1932</ref>. 1898 йылда Джугашвили революционер Вано Стуруа фатирында эшселәр менән осрашыу ваҡытында пропагандасы тәжрибәһен үҙләштерә һәм тиҙҙән йәш тимер юлы эшселәренән торған түңәрәк менән етәкселек итә башлай<ref name="Островский">{{Google books|uKzx-htVB0YC|Островский А. В. Кто стоял за спиной Сталина?|страница=130}}</ref>, ул бер нисә эшселәр түңәрәктәрендә занятиелар үткәрә һәм хатта занятиелар үткәреү өсөн марксистик программаһы төҙөй<ref name="semanovkardashov" />. Шул уҡ йылдың авгусында Иосиф «Месаме-даси» («Өсөнсө төркөм») грузин социал-демократик ойошмаһына инә<ref>[http://simvolika.rsl.ru/index.php?doc=369 Всемирный биографический энциклопедический словарь.] — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998</ref>. В. З. Кецховели һәм А. Г. Цулукидзе менән бергә Джугашвили ошо ойошманың күпселеге «легаль марксизм» позицияларында торған һәм милләтселеккә тартылған революцион аҙсылығы йәҙрәһен ойоштора<ref name="ReferenceB">''[[Балаян, Лев Ашотович|Лев Балаян]].'' Сталин и Хрущёв. — М.: [[Эксмо]]; [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2009. — ISBN 978-5-699-38331-3</ref>. 1899 йылдың 29 майында, семинарияның бишенсе курсында, ''«билдәһеҙ сәбәп буйынса имтиханға килмәгән өсөн»'' (ысынында, Иосиф Джугашвилиның семинарсылар һәм тимер юлы оҫтаханалары эшселәре араһында марксизмды пропагандалау буйынса эшмәкәрлеге уҡыуҙан ҡыуыу сәбәбе булыуы ихтимал<ref name="ReferenceC">''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Сталин Иосиф Виссарионович // Политические деятели России, 1917 г. Биографический словарь. / Ред. [[Волобуев, Павел Васильевич|П. В. Волобуев]] и др. — М.: [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]], 1993. — 432 с. — ISBN 5-85270-137-8</ref><ref name=autogenerated1>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Сталин|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>) семинариянан ҡыуыла. Ҡулына бирелгән таныҡлыҡта дүрт класс тамамлауы һәм башланғыс училищеларҙа уҡытыусы булып эшләй алыуы тураһында яҙыла<ref name=autogenerated6 />. Семинариянан ҡыуылғандан һуң Джугашвили бер аҙ ваҡыт репетиторлыҡ ярҙамында икмәк-тоҙлоҡ аҡса эшләй<ref name="semanovkardashov" />. Уның уҡыусылары араһында, мәҫәлән, уның иң яҡын баласаҡ дуҫы Симон Тер-Петросян (буласаҡ революционер [[Камо (большевик)|Камо]]) була. [[Файл:Stalin 1902.jpg|thumb|left|250x250px|Коба, марксистик түңәрәге ағзаһы (1902)]] 1899 йылдың аҙағынан Джугашвили Тифлис физик обсерваторияһына тикшереүсе — иҫәпләп сығарыусы сифатында ҡабул ителә<ref name="semanovkardashov">''[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]], [[Кардашов, Владислав Иванович|Кардашов В. И.]]'' [http://stalin-irk.narod.ru/index.files/STALIN_1/Stalin_5/I_Stalin/stalin.html Иосиф Сталин: жизнь и наследие.] — М.: Новатор, 1997. — ISBN 5-85862-057-4</ref>{{rp|с.25}}. 1900 йылдың 23 апрелендә Иосиф Джугашвили, [[Стуруа Иван Фёдорович|Вано Стуруа]] һәм [[Чодришвили Захар|Закро Чодришвили]] эшселәр маёвкаһын ойошторалар, унда 400—500 эшсе йыйыла. Башҡалар араһында митингыла Иосиф үҙе лә сығыш яһай. Әлеге сығыш Сталиндың күмәк кеше алдында тәүге күренеүе була. Шул уҡ йылдың авгусында Джугашвили Тифлис эшселәренең ҙур сығышын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша — Баш тимер юлдары оҫтаханалары стачкаһында. Эшселәр протестарын ойоштороуҙа эшсе-революционерҙар: [[Калинин Михаил Иванович|М. И. Калинин]] (Петербургтан Кавказға һөрөлгән), [[Аллилуев Сергей Яковлевич|С. Я. Аллилуев]], ә шулай уҡ [[Бочоридзе Михаил Захарьевич|М. З. Бочоридзе]], [[Окуашвили Аракел Григорьевич|А. Г. Окуашвили]], [[Стуруа Иван Фёдорович|В. Ф. Стуруа]] ҡатнашалар. 1 августан 15 августҡа тиклем забастовкала дүрт меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Һөҙөмтәлә биш йөҙҙән ашыу кеше ҡулға алына. 1901 йылдың 21 мартында полиция Джугашвили эшләгән һәм йәшәгән физик обсерваторияла тентеү үткәрә. Үҙе ул шулай ҙа ҡулға алыуҙан ҡотолоп ҡала һәм легаль булмаған хәлгә күсеп, революционер-подпольщик булып китә<ref name="semanovkardashov"/>{{rp|с.26—27}}. == Власҡа юл == 1901 йылдың сентябрендә [[Баҡы]]ла Ладо Кецховели ойошторған «Нина» типографияһында легаль булмаған «Брдзола» («Көрәш») гәзите сыға башлай. Беренсе һанының баш мәҡәләһен егерме ике йәшлек Иосиф Джугашвили яҙа. Әлеге мәҡәлә Сталиндың тәүге билдәле сәйәси хеҙмәте булып тора<ref name="semanovkardashov"/>{{rp|с.28}}. 1901 йылдың ноябрендә ул РСДРП-ның Тифлис комитеты составына индерелә, уның йүнәлтеүе буйынса шул уҡ айҙа [[Батум]]ға ебәрелә, унда ул СДК ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша<ref name="semanovkardashov" />. Партийная кличка '''Ко́ба'''. 1903 йылда, Рәсәй социал-демократтарының [[большевиктар]]ға һәм [[меньшевиктар]]ға тарҡалғандан һуң, Сталин большевиктарға ҡушыла<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Stalin|title=Joseph Stalin {{!}} Biography, World War II, & Facts|publisher=Encyclopedia Britannica|lang=en|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1905 йылдың декабрендә РСДРП-ның Кавказ союзы делегаты булараҡ [[Тампер|Таммерфорста]] ([[Финляндия]]{{Efn|Финляндия ул ваҡытта Рәсәй империяһы составына инә}}) РСДРП-ның I конференцияһында ҡатнаша, унда тәүге тапҡыр шәхсән [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинды]] осрата. 1906 йылдың майында Тифлистан делегат булып [[Стокгольм]]да РСДРП-ның IV съезында ҡатнаша, был уның тәүге сит ил сәйәхәте була. [[Файл:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|200x200px|left|[[Сванидзе Екатерина Семёновна|Екатерина Сванидзе]] — Сталиндың беренсе ҡатыны]] 1906 йылдың 16 июле төнөнә ҡарата Тифлистағы Изге Давид сиркәүендә Иосиф Джугашвили [[Сванидзе Екатерина Семёновна|Екатерина Сванидзе]] менән никахҡа инә. Был никахтан 1907 йылда Сталиндың тәүге улы — [[Джугашвили Яков Иосифович|Яков]] тыуа. Шул уҡ йылдың аҙағында Сталиндың ҡатыны [[тиф]] ауырыуынан вафат була. 1907 йылда Сталин — [[Лондон]]да РСДРП-ның V съезы делегаты. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, 1907 йылдың йәйендәге «[[Тифлис экспроприацияһы]]» ваҡиғаларына Сталиндың ҡағылышы бар<ref>''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С. Ю.]]'' Сталин. / 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]. 2010. — С. 29. —([[Жизнь замечательных людей]]) — ISBN 978-5-235-03496-9</ref> (урланған (экспроприацияланған) аҡса<ref name=autogenerated6 /><ref name="autogenerated5">''[[Радзинский, Эдвард Станиславович|Edvard Radzinsky]].'' Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia’s Secret Archives, Anchor, (1997) ISBN 0-385-47954-9, p. 61</ref> партия ихтыяжына тәғәйенләнә). [[Файл:FichaPolicialDeStalinEnBakú19100323.jpg|thumb|Баҡы, 1910 йылдың 23 марты.]] 1909—1911 йылдарҙа Сталин ике тапҡыр Вологда губернаһы Сольвычегодск ҡалаһында һөргөндә була — 1909 йылдың 27 февраленән 24 июнненә тиклем һәм 1910 йылдың 29 октябренән алып 1911 йылдың 6 июленә тиклем<ref>{{Cite web|url=https://www.politpros.com/journal/read/?ID=152&journal=33|title=З.Н.Мехреньгина. О музее И.В.Сталина в Сольвычегодске {{!}} POLITPROS.COM|publisher=Онлайн-журнал Politpros.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1909 йылда һөргөндән ҡасҡандан һуң, 1910 йылдың мартында Сталин ҡулға алына һәм Баҡыла алты ултырғандан һуң ҡабаттан Сольвычегодсиға ебәрелә. Ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, Сольвычегодск һөргөнөндә Сталиндың никахтан тыш улы тыуа — [[Кузаков Константин Степанович|Константин Кузаков]]<ref>''Торчинов В. А., Леонтюк А. М.'' Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. Санкт-Петербург, 2000.</ref><ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kuzakov.php Константин Степанович Кузаков] // [[Хронос (сайт)|Хронос. Биографический указатель]]</ref><ref>{{книга |автор = {{nobr|Гусляров Е. Н.}} |заглавие = Сталин в жизни : систематизированный свод воспоминаний современников, документов эпохи, версий историков: |ссылка = https://books.google.com/books?id=ap9AOAFweE0C |издательство = [[Олма медиа групп|Олма-Пресс]] |год = 2003 |серия = Биографические хроники |страниц = |язык = |isbn = 9785948500348 |ref = }}</ref>. Һөргөн срогы тамамланғандан һуң Сталин 1911 йылдың 6 сентябренә тиклем Вологдала йәшәй, унан, баш ҡалаларҙа йәшәү тыйылыуға ҡарамаҫтан, үҙенең Вологдалағы танышы, элекке ваҡытта шулай уҡ һөргөнсө, Петр Чижиковтың паспорты буйынса Санкт-Петербургка юллана; 1911 йылдың 5 декабрендә Петербургта сираттағы тотолоуҙан һуң ҡабаттан Вологдаға һөрөлә, унан 1912 йылдың 28 февралендә ҡаса<ref>{{статья|автор=Шубин С. И.|заглавие=Сольвычегодская ссылка Сталина|издание=Вестник Северного (Арктического) федерального университета. Серия: Гуманитарные и социальные науки|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/solvychegodskaya-ssylka-stalina|год=2009|выпуск=№ 4|страницы=25—32}}</ref>. 1910 йылдан алып Сталин — партия Үҙәк комитетының Кавказ буйынса вәкиле («ЦК агенты»)<ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Сталин|год=1998|автор=|язык=ru}}</ref>. 1912 йылдың ғинуарында ошо уҡ айҙа уҙғарылған РСДРП-ның Бөтә Рәсәй VI (Прага) конференцияһынан һуң үткән РСДРП, Үҙәк комитеты пленумында<ref name=autogenerated1 />, по предложению Ленина<ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/localtxt/gra/nd/rus/sia/ns/7.htm|title=100 великих россиян (7)|publisher=www.booksite.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> Сталин ситтән тороп КПСС Үҙәк комитетына һәм РСДРП %ҙәк Комитетының урыҫ бюроһына кооптациялана. Уның биографы [[Святослав Рыбас]] Сталиндың әлеге һайланыуын уның сәйәси фигура булараҡ барлыҡҡа килеүе тип билдәләй<ref>[http://svom.info/events/ События — Свободная мысль<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929081842/http://svom.info/events/ |date=2020-09-29 }}</ref>. 1912 йылда<ref name="psevd">''Похлёбкин В. В.'' [https://web.archive.org/web/20080927230913/http://www.geocities.com/capitolhill/parliament/7231/pohleb/pohleb.htm Великий псевдоним.]{{Dead link |url=http://www.geocities.com/capitolhill/parliament/7231/pohleb/pohleb.htm |id=20010406064035}} — М.: ТОО «ЮДИТ», КП «Алтай», — 1996, 158 с.</ref> Иосиф Джугашвили тулыһынса ''«Сталин»'' псевдонимын ҡабул итә<ref>''[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. В.]]'' [http://hrono.ru/biograf/bio_p/pohlebkin.php Как случилось, что И. В. Джугашвили избрал себе псевдоним «Сталин»? ]</ref>. 1912 йылдың апрелендә полиция тарафывнан ҡулға алына һәм Себергә һөргөнгә ебәрелә<ref name="О побеге из Нарыма">''Озолиньш, Эрнест''. [http://colonelcassad.livejournal.com/2422078.html Как Сталин бежал из Нарыма.] Воспоминания старого большевика. ([[Рига]]: «Латвиешу Балсс», 2002).</ref>. Был юлы һөргөн урыны булып Томск губернаһы [[Нарым]] ҡалаһы билдәләнә ([[Обь|Урта Обь]]). Бында, башҡа революцион партиялары вәкилдәренән башҡа, [[Смирнов Александр Петрович (дәүләт эшмәкәре)|Смирнов]], [[Свердлов Яков Михайлович|Свердлов]] һәм башҡа ҡайһы бер билдәле большевиктар йәшәйҙәр. Нарымда Сталин 41 көн була—1912 йылдың 22 июленән 1 сентябренә тиклем<ref name="О побеге из Нарыма" /><ref>{{Cite web|url=https://www.tomsk.ru/news/view/122436|title=Фотопутешествие в Парабельский район: месторождения, ссылка, курорт...|publisher=Городской портал tomsk.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203021839/http://www.tomsk.ru/news/view/122436 |date=2018-02-03 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.parabel.tomsk.ru/polits.html|title=Парабельский район :: Нарымский музей политссылки|publisher=www.parabel.tomsk.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, шунан һуң ул һөргөндән ҡаса. Ул, охранканың күҙенә эләкмәйенсә, пароходта [[Обь]] һәм [[Томь]] йылғалары буйлап [[Томск]] ҡалаһына тиклем барып етеүгә өлгәшә, унда ул поездға ултыра һәм ялған паспорт менән Рәсәйҙең Европа өлөшөнә юллана. Артабан кисекмәҫтән [[Швейцария]]ға китә һәм унда [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] менән осраша. Томск һөргөнән ҡасҡандан һуң, 1912 йылдың һуң көҙөнән алып 1913 йылдың яҙына тиклем, [[Санкт-Петербург]]та эшләй һәм беренсе большевистик «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитенең төп хәҙмәткәрҙәрҙең береһе була. 1913 йылдың мартында Сталин сираттағы тапҡыр ҡулға алына, төрмәгә ябыла һәм этап буйлап Йәнәсәй губернаһы Турухан крайына һөрөлә, унда ул 1916 йылдың аҙағына тиклем тотола Һөргөндә ул Ленин менән хатлаша. Һуңғараҡ Сталиндың һөргөнө Ачинск ҡалаһында дауам итә һәм унан ул 1917 йылдың 12 мартында Петербургка әйләнеп ҡайта. === Февраль — октябрь 1917 === {{Төп мәҡәлә|Октябрь революцияһы}} [[Февраль революцияһы]] һөҙөмтәһендә азат ителеп, Сталин Петроградҡа ҡайта. [[Ленин Владимир Ильич|Лениндың]] эмиграциянан ҡайтыуына тиклем ул РСДРП Үҙәк Комитеты һәм большевиктарҙың Петербург партия комитеты етәкселәренең береһе була, «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзите мөхәрририәтенә инә. Башта Сталин, демократик революцияның әле тамамланмауын һәм хөкүмәтте ҡолатыу практик бурыс булып тормауын иҫәпкә алып, [[Ваҡытлы хөкүмәт]]кә теләктәшлек белдерә<ref>''[[Ричард Пайпс]]''. Русская революция. Книга 2. Большевики в борьбе за власть 1917—1918.</ref>. Петроградта 28 мартта уҙғарылған большевиктарҙың Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә меньшевиктарҙың берҙәм партияға берләшеү мөмкинлеге тураһында башланғысы буйынса бәхәстә Сталин, «Циммервальд-Кинталь линияһы буйынса берләшеү мөмкин», тип белдерә. Әммә Ленин Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң Сталин уның ''«буржуаз-демократик»'' февраль революцияһының пролетар социалистик революцияһына әүерелеү лозунгын яҡлап сыға. [[Файл:Stamp Soviet Union 1954 CPA 1749.jpg|thumb|220x220px|<small>Сталин В. А. Серовтың ''«Ленин Совет власын иғлан итә»'' картинаһында. СССР маркаһы, 1954 йыл</small>]] 14—22 апрелдә большевиктарҙың I Петроград дөйөм ҡала конференцияһы делегаты була. 24—29 апрелдә [[РСДРП (б)-ның VII (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһында доклад буйынса пренияларҙа ағымдағы мәл тураһында сығыш яһай, лениндың ҡараштарына теләктәшлек белдерә, милли мәсьәлә буйынса сығыш яһай; РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref name="ReferenceC"/>. Май — июнь айҙарында һуғышҡа ҡаршы пропагандалауҙа ҡатнаша; Советтарҙы ҡабаттан һайлау буйынса ойоштороусыларҙың береһе була һәм Петроградта муниципаль кампанияла ҡатнаша. 3—24 июндә делегат булараҡ [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы]]нда ҡатнаша; большевиктар фракцияһынан ВЦИК һәм ВЦИК бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Шулай уҡ 10 июнгә тәғәйенләнгән һәм үткәрелмәгән демонстрацияны һәм 18 июндәге демонстрацияны әҙерләүҙә ҡатнаша; «Правда» һәм «Солдатская правда» гәзиттәрендә бер нисә мәҡәлә баҫтыра<ref name="ReferenceC"/>. Лениндың мәжбүри рәүештә подпольеға китеүе арҡаһында, Сталин РСДРП(б)-ның VI съезында (июль — август 1917) Үҙәк Комитетының отчет доклады менән сығыш яһай. 5 августа [[КПСС Үҙәк Комитеты|РСДРП(б) Үҙәк Комитеты]] ултырышында Үҙәк Комитетының тар составына һайлана. Август — сентябрь айҙарында башлыса ойоштороу-журналистика эшен алып бара. 10 октябрҙә РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында ҡораллы ихтилал тураһындағы резолюция өсөн тауыш бирә, «яҡын арала сәйәси етәкселек өсөн» булдырылған Сәйәси бюроһы ағзаһы итеп һайлана<ref name="ReferenceC"/>. 6 октябргә ҡараған төндә Үҙәк Комитеттың киңәйтелгән ултырышында ихтилал тураһындағы ҡарарға ҡаршы тауыш биргән [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевтар]]ҙың позицияһына ҡаршы сығыш яһай<ref name="ReferenceC"/>, шул уҡ ваҡытта л избран членом [[Петроград хәрби-революцион үҙәге]] ағзаһы итеп һайлана, әлеге үҙәк [[Петроград хәрби-революцион комитеты]] составына инә<ref>[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]</ref>. 24 октябрҙә (6 ноябрҙә), юнкерҙар тарафынан «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзите типографияһы ҡыйратылғандан һуң, Сталин гәзиттең сығыуын тәьмин итә, унда ул Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыу һәм уны «эшселәр, крәҫтиәндәр һәм һалдаттар вәкилдәре» һайлаған Совет хөкүмәте менән алыштырыу өндәүе менән «Беҙгә нимә кәрәк?» исемле мәҡәләһен баҫтыра{{Efn|См.: ''Сталин И.'' [http://www.hrono.info/libris/stalin/3-76.html Что нам нужно?] // www.hrono.info}}. Шул уҡ көндө Сталин һәм [[Троцкий Лев Давидович|Троцкий]] большевиктар — [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы]] делегаттары кәңәшмәһен үткәрәләр, унда Сталин сәйәси ваҡиғалар барышы тураһындағы доклад менән сығыш яһай. 25 октябргә (7 ноябргә) ҡараған төндә яңы. совет хөкүмәтенең атамаһын һәм структураһын билдәләгән РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында ҡатнаша<ref name="ReferenceC"/>. [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар]]ҙа Петроград баш ҡала округы буйынса РСДРП(б)-нан делегат итеп һайлана. === 1917—1924 === {{Төп мәҡәлә|Сталиндың роле Граждандар һуғышында}} {{См. также|Царицын конфликты}} [[Октябрь революцияһы ]] еңгәндән һуң Сталин вошёл в [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]на (СНК) милләттәр буйынса халыҡ комиссары булараҡ инә (1912—1913 йылдар аҙағында уҡ Сталин «Марксизм һәм милли мәсьәлә» исемле мәҡәлә яҙа һәм шул ваҡыттан милли мәсьәләләр буйынса белгес тип иҫәпләнә). 29 ноябрҙә Сталин РСДРП(б) Үҙәк Комитеты Бюроһына, Ленин, Троцкий һәм Свердлов менән берлектә, инә. Был органға ''«бөтә ашығыс эштәрҙе хәл итеү хоҡуғы бирелә, әммә шул мәлдә Смольныйҙа булған бөтә Үҙәк Комитеты аҙзаларын мотлаҡ рәүештә йәлеп итеү шарты менән»''. 1918 йылдың яҙында Сталин икенсе тапҡыр өйләнә{{Efn|В то время в партийной среде мало уделяли внимания формальностям. Брак официально был зарегистрирован только [[24 марта]] [[1919 год]]а}}. Уның ҡатыны урыҫ революционеры [[Аллилуев Сергей Яковлевич|С. Я. Аллилуевты]]ң ҡыҙы — [[Аллилуева Надежда Сергеевна|Надежда Аллилуева]] була. 1918 йылдың 8 октябренән алып 1919 йылдың 8 июленә тиклем һәм 1920 йылдың 18 майынан алып 1922 йылдың 1 апреленә тиклем Сталин [[Революцион хәрби совет|РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы]] ағзаһы булып тора. Сталин шулай уҡ Көнбайыш, көньяҡ, Көньяҡ-көнбайыш фронттары Реввонсоветтары составына инә. Тарих һәм хәрби фәндәре доктоы [[Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы|М. Ә. Гәрәев]] фекеренсә, Граждандар һуғышы ваҡытында Сталин күп кенә фронттарҙа бик ҙур ғәскәрҙәр менән хәрби-сәйәси етәкселек тәжрибәһен ала ([[Царицын оборонаһы]], Петроград, на фронтах против Деникинға, Врангелгә, аҡ поляктарға ҡаршы һәм башҡа фронттарҙа)<ref>''М. Гареев, президент Академии военных наук, генерал армии.'' [https://vpk-news.ru/articles/779 Сталин как верховный главнокомандующий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525063904/https://vpk-news.ru/articles/779 |date=2018-05-25 }} // [[Военно-промышленный курьер (газета)|ВПК]], 2 февраля 2005</ref>. {{main|Царицын конфликты}} Күп кенә тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Царицынды обороналау ваҡытында Сталин һәм Ворошилов наркомвоенмор Троцкий менән үҙ-ара шәхсән талашалар. Һәр яҡ бер-береһенә ҡарата ғәйепләү һүҙҙәрен әйтә; Троцкий Сталин менән Ворошиловты буйһонмауҙа ғәйепләһә, яуап итеп «контрреволюцион» хәрби белгестәргә артыҡ ышаныс белдергән өсөн шелтәләнә. 1919 йылда Сталин «Хәрби оппозицияға» теләктәшлек белдерә, әммә рәсми рәүештә уға ҡушылып китмәй, был төркөмдө РКП(б)-ның VIII съезында Ленин шәхсән үҙе тәнҡитләй. [[Кавбюро]] лидерҙары Орджоникидзе һәм Киров йоғонтоһо аҫтында Сталин 1921 йылда Грузияны советлаштырыу буйынса ыңғай сығыш яһай. 1921 йылдың 24 мартында Мәскәүҙә Сталиндың улы тыуа — [[Сталин Василий Иосифович|Василий]], ул ғаиләлә ошо уҡ йылда данъяға килгән [[Сергеев Артём Фёдорович|Артём Сергеев]] менән бергә тәрбиәләнә, Артемды Сталин үҙенең яҡын дуҫы — революционер [[Сергеев Фёдор Андреевич|Ф. А. Сергеев]] һәләк булғандан һуң уллыҡҡа ала. 1922 йылдың 3 апрелендә РКП(б) Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин РКП(б) Үҙәк Комитеты Оргбюроһына һәм Политбюроһына, шулай уҡ РКП(б) Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана. Башта был вазифа партия аппараты менән етәкселек итеү өсөн булдырыла, ә партия һәм хөкүмәт лидеры итеп РСФСР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Ленин һанала. 1922 йылдан алып, ауырыу сәбәпле, Ленин ысынында сәйәси эшмәкәрлектән ситләшә. Политбюро эсендә Сталин, Зиновьев һәм Каменев Троцкийға ҡаршы тәьҫир итеү өсөн нигеҙләнгән ''«тройка»'' ойошторалар. Өс партия лидеры ла ул мәлдә бер нисә мөһим вазифалар биләйҙәр. Зиновьев абруйлы Петроград партойошмаһын етәкләй, бер үк ваҡытта Коминтерн Башҡарма комитеты рәйесе булып тора. Каменев возглавлял Мәскәү партойошмаһын етәкләй һәм бер үк ваҡытта бер нисә мөһим наркоматтарҙы берләштергән Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесе булып тора. Лениндың сәйәси эшмәкәрлектән ситләшеүе менән тап Каменев уның урынына Совнарком ултырыштарында рәйеслек итә. Сталин бер үк ваҡытта Секретариат һәм Үҙәк Комитеты Оргбюроһы етәкселеген берләштерә, ошо уҡ ваҡытта Рабкрин (Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы) һәм РСФСР-ҙың милләттәр буйынса нарком (Милләттәр буйынса халыҡ комиссариаты) вазифаларын биләй. «Тройкаға» ҡаршы булараҡ Троцкий Хәрби-диңгеҙ наркомы һәм Революцион-хәрби Советы рәйесе вазифаларында Ҡыҙыл Армияға етәкселек итә. 1922 йылдың сентябрендә Сталин тәүге тапҡыр сағыу рәүештә традицион рәсәй дәүләтселегенә (великодержавие) үҙенең ынтылышын күрһәтә.Үҙәк Комитеты ҡушыуы буйынсаул, милләттәр эштәре буйынса нарком булараҡ, Мәскәүҙең элекке Рәсәй империяһының советлашҡан милли төбәктәре менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса үҙенең тәҡдимдәрен әҙерләй. Сталин «автономиялаштырыу» планын тәҡдим итә (төбәктәрҙе РСФСР составына автономиялар хоҡуҡтарында индереү), мәҫәлән, Грузия Кавказ аръяғы республика составында ҡалырға тейеш була. Әлеге план Украинала бик ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай, һәм бигерәк тә Грузияла, һәм Лениндың шәхсән баҫымы аҫтында кире ҡағыла. Сит төбәктәр (окраины) совет федерацияһы составына бөтә дәүләтселек атрибуттары менән союздаш республикалар хоҡуҡтарында инәләр. Федерация исеменән («СССР») «Рәсәй» һүҙе һәм башҡа географик атамалар алып ташлана. 1922 йылдың декабрь аҙағында — 1923 йылдың ғинуар башында Ленин «[[Съезға хат]]» яҙҙыра, унда ул партия буйынса үҙенең иң яҡын көрәштәренә, шул иҫәптән, Сталинға, тәнҡит ҡылыҡһырламалары бирә һәм Сталинды генераль секретары вазифаһынан бушатырға тәҡдим итә. Ситуацияны Лениндың һуңғы айҙарында Сталин менән [[Крупская Надежда Константиновна|Крупская Н. К]] араһындағы талаш ҡатмарлаштыра. Лениндың хаты 1924 йылдың майында уҙғарылған РКП(б)-ның XIII съезы алдынан Үҙәк комитеты ағзалары араһында уҡып ишеттерелә. Сталин отставкаға бирә, әммә уны ҡабул итмәйҙәр. Съезд ваҡытында һәр делегацияға хатты уҡып ишеттерәләр, әммә съезд һөҙөмтәләре буйынса Сталин үҙ вазифаһында тороп ҡала. == Партия эсендәге көрәштә ҡатнашыу == XIII съезда (1924) Троцкий емергес еңелеүгә дусар ителә. Съездан һуң Сталин «тройка» буйынса үҙенең элекке союздаштарына һөжүмен башлай. «Троцкизм менән әҙәби дискуссиянан» һуң (1924) Троцкий Ревленсовет рәйесе вазифаһынан отставкаға китергә мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта Сталиндың Зиновьев һәм Каменев менән блогы тарҡала. XIV съезда (декабрь 1925 йыл) шулай уҡ «4-ҙең платформаһы» (Зиновьев, Каменев, Сокольников һәм Крупская (бер йылдан оппозициянан ситләшә) булараҡ билдәле булған «Ленинград оппозицияһы» тәнҡит утына тотола. Улар менән көрәшеү өсөн Сталин ул замандағы иң билдәле партия теоретиктарының береһе Н. И. Бухаринға һәм уға яҡын Рыков һәм Томскийға (һуңынан — «уң уклонистар») таяныуҙы кәрәкле таба. Съезд ғауғалы үтә. Ҡаршы яҡтар бер-береһен төрлө уклондарҙа ғәйепләй (Зиновьев, айырыуса «Байыйығыҙ» лозунгыһына иғтибарын йүнәлтеп, Сталин— Бухарин төркөмөн «яртылаш троцкизмда» һәм «кулак уклонында» ғәйепләй; яуап итеп ул «аксельродовщинала» һәм « середнякты баһалап етмәүҙә» ғәйепләүҙәр ала), Лениндың бай мираҫынан бер-беренә ҡаршы торған цитаталарын ҡулланалар. Эшкә шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡлы таҙартыуҙар һәм контртаҙартыуҙарҙа ғәйепләүҙәр китә; Зиновьевты туранан-тура Ленинград «наместниғына» әүерелеүҙә һәм Ленинград делегацияһынан «сталинсылар» репутациялы кешеләрҙән таҙартып бөтөүҙә ғәйепләйҙәр. Каменевтың, что «Сталин иптәш большевистик штабын берләштереүсе ролен башҡара алмай» тигән белдереүе урындарҙан: «Фаш ителдегеҙ!», «Беҙ һеҙгә юғары етәкселек бирмәйәсәкбеҙ!», «Сталинды! Сталинды!», «Бына ҡайҙа партия берләшә! Большевистик штаб берләшергә тейеш!», «Үҙәк Комитет йәшәһен! Ура!» тигән күмәк тауыштар менән бүлдерелә. Сталин Генераль секретарь булараҡ төрлө вазифалар һәм ташламалар, хатта санаторийҙарға пүтевкаларға тиклем, бүлеп биреүсегә әүерелә. Был хәлде ул илдәге бөтә мөһим вазифаларға үҙ фекерҙәштәрен ултыртыуға һәм партия съездарында ныҡлы күпселекте тәьмин итеү өсөн оҫта файҙалана. 1924 йылғы «Ленин призывы» һәм партияға ярым наҙан эшселәрҙе партияға массауи рәүештә ҡабул итеүҙәр (улар !«партияны эшселәндереү») лозунгы аҫтында үтә) Сталиндың еңеүенә айырыуса булышлыҡ итә. Тикшеренеүсе Восленский М. С. билдәләүенсә, «Ленинизм нигеҙҙәре тураһында» исемле үҙенең хеҙмәтенең беренсе битендә Сталин «демонстратив рәүештә»: «Ленин призывына арнайым», тип яҙа. «Ленин призывы новобранецтары» башлыса ул ваҡыттағы ҡатмарлы идеологик бәхәстәрҙе аңлап етмәй һәм Сталин өсөн тауыш биреүҙе яҡшыраҡ күрә. Партия ағзаларының яҡынса 75 % башланғыс белемле була, улар хатта уҡый-яҙа белмәй, тап ошо ваҡытта үтә ҡатмарлы теоретик дебаттар башлана. 1926 йылдың февралендә Сталиндың Светлана исемле ҡыҙы тыуа (киләсәктә — тәржемәсе, филолгия фәндәре кандидаты, мемуарсы). Троцкий Сталиндың, бер илдә социализмдың еңеүе мөмкин, тигән теорияһын хупламай һәм 1926 йылдың апрелендә Зиновьев һәм Каменевҡа ҡушыла. «Берләштерелгән оппозиция» тип исемләнгә төркөм барлыҡҡа килә, ул «утты уң яҡҡа — нэпманға, кулакка һәм бюрократҡа» ҡаршы йүнәлтәбеҙ" лозунгын иғлан итә. 20-се йылдарҙың партия эсендәге көрәштә Сталин «яраҡлаштырыусы» («миротворец») ролен уйнарға тырыша. 1924 йылдың аҙағында ул хатта Троцкийҙы Зиновьевтың ғәйеп ташлауҙарынан яҡлай, Зиновьев Троцкийҙы хәрби түңкәрелеш әҙерләҙә ғәйепләп, партиянан сығарыуҙы талап итә. Сталин «салями тактиһын» (ҙур булмаған дозалы һөжүмдәр) ҡулланыуҙы өҫтөн күрә. Уның ысулдары 1926 йылдың 15 июнендәге Молотовҡа һәм Бухаринға яҙған хатынан асыҡ күренә, был хатта Сталин «Гришаның кәрәген бирергә» (Зиновьевтың) һәм Троцкий менән унан «Шляпников кеүек мөртәттәр» эшләргә йыйына (Шляпников — элекке «эшселәр оппозицияһы» лидеры, бик тиҙ арала маргинал булып китә). 1927 йылда Сталин шулай уҡ үҙен «яраҡлаштырыусы» итеп күрһәтеүен дауам итә. Уның союздаштары, киләсәктә «уң уклонистар» Рыков һәм Томский, был ваҡытта унан да ҡанһыҙыраҡ сығыштар яһайҙар. XV съезындағы сығышында (1927) Рыков асыҡтан-асыҡ һул оппозицияны төрмәгә ябырға кәрәк тиһә, Томский 1927 йылдың ноябрендәге Ленинград өлкә конференцияһында «пролетариат диктатыраһы хәлендә ике йәки дүрт партия булыуы мөмкин, әммә бер шарт менән: бер партия власта була, ә ҡалғандары — төрмәлә» тип белдерә<ref>[http://trst.narod.ru/rogovin/t1/xxxvi.htm#ftnref_03 XXXVI. Что осталось от «атмосферы горных высот» — Была ли альтернатива? — В. Роговин]</ref>. 1926—27 йылдаҙа партия эсендәге мөнәсәбәттәр айырыуса киҫкенләшә, Сталин яйлап, әммә эҙмә-эҙлекле оппозицияны легаль ялан сиктәренән ҡыҫырыҡлайУның сәйәси дошмандары араһында революцияға тиклемге тәжрибелә бик күп кеше була. Агитация әҙәбиәтне нәшер итеү өсөн ппозиционерҙар легаль булмаған типография булдыралар. Октябрь революциһы йыллығына, 1927 йылдың 7 ноябрендә, улар «параллель» оппозиционн демонстрация үткәрә. Был ғәмәлдәр өсөн Зиновьев һәм Троцкий партиянан сығарыла (1927 йылдың 16 ноябрендә). 1927 йылда ҡапыл совет-инглиз мөнәсәбәттәре киҫкенләшә., илдә хәрби психоз башлана. Сталин өсөн бындай хәл һулдарҙы тар-мар итеүгә бик уңайлы шаррттар тыуҙыра. Әммә киләһе йылда хәлдәр ҡырҡа үҙгәрә. 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө йоғонтоһо арҡаһында Сталин, НЭП-тың кире яҡтары менән ҡәнәғәт булмаған студент йәштәре һәм радикаль эшселәр араһында һаман популяр булған троцкистик лозунгыларын үҙләштереп, «һул боролош» яһай. 1928—1929 йылдарҙа Сталин Бухаринды һәм уның союздаштарын «уң уклонда» ғәйепләй һәм НЭП-ты бөтөрөү һәм тиҙләтелгән индустриялләштереү буйынса ысынбарлыҡта «һулдарҙың» программаһын бойомға ашыра башлай. Тар-мар итеүсе «уңдар» араһында «троцкист-зиновьевсылар блогы» тип исемләнгән төркөм менән әүҙем көрәшеүсе Рыков, Томский, Угланов һәм Рютин һәм бик күп башҡалар була, улар троцкистарҙы Мәскәүҙә ҡыйратыу менән етәкселек итә. РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының өсөнөсө рәйесе Сырцов та оппозиционер булып китә. Сталин 1929 йылды «бөйөк боролош» тип нарыҡлай. Стратегик дәүләт бурыстары итеп индустриялләштереү, коллектилаштырыу һәм мәҙәни революция иғлан ителә. Рютин төркөмө иң ааҙҡҡы оппозицияларҙың береһе була. В своей программной работе 1932 йылда үҙенең программа рәүешендәге «Сталин и кризис пролетарской диктатуры» («Рютин платформаһы» булараҡ киң билдәле) хеҙмәтендә автор тәүге тапҡыр шәхси Сталинға етди ғәйепләүҙәр менәнсығыш яһай. Сталин был хеҙмәтте терроризмға өндәү тип ҡабул итеүе һәм Рютинға атып үлтереү хөкөмөн сығарыуҙы талап итеүе билдәле. Әммә ул ваҡытта был тәҡдимде ОГПУ кире ҡаға һәм Рютинды 10 йылға хөкөм (һуңғараҡ, 1937 йылда, атып үлтерелә). [[Файл:17th Congress AUCP-4.jpg|thumb|right|300x300px|Сталин Үҙәк Комитеттың рәсми сәйәси отчеты менән ВКП(б)-ның XVII съезында сығыш яһай. 1934 йыл]] Ричард Пайпс сталинизм режимының күсәгтлешлегенә иғтибар итә. Власҡа килеү өсөн Сталин уға тиклемге механизмдарҙы ҡуллана. Партия эсендәге ниндәй булһа ла оппозицияларҙы тыйыуға яйлап күсеү шәхсән Ленин баҫымы аҫтында Х съезда (1921) ҡабул ителгән «Партияның берҙәмлеге» тарихи резолюцияһына таяна. Уға ярашлы яңы партияларға әүерелә алған фракциялар тарҡалышҡа алып килеү ихтималлығын көсәйтә, сөнки улар дөйөм партия программаһынан айырмалы рәүештә айырым фракция органдарын һәм хаттта үҙҙәренең фракцияпрограмма документтарын булдыра аласаҡ һәм фракция эсендәге дисциплинаны дөйөм партия дисциплинаһынан өҫтән ҡуясаҡ. Пайпс баһаһы буйынса, Ленин партия эсенә башҡаса фекер йөрөтөүҙе баҫтырыу режимын индерә, ә партиянан ситтә был режим инде урынлаштырылған булған. 1927 йылда Зиновьевты һәм Троцкийҙы партиянан сығарыу 1921 йылда эшселәр оппозицияһы менән көрәшеү маҡсатында Ленин тарафынан шәхсән әҙерләнгән механизм ярҙамында эшләнә — Х съезда ҡабул ителгән «Партия берҙәмлеге тураһында»ғы резолюцияһына ярашлы Үҙәк Комитеты һәм партия контроле органдарының берлектәге пленумында. Сталиндың власть өсөн көрәштә бөтә төп конкуренттары үҙе кеүек демократияның дошмандары булалар.. Троцкий 1919—20 йылдарҙа «Терроризм һәмкоммунизм» исемле хеҙмәт яҙа, әлеге хеҙмәт иң ҡаты диктатура апологетикаһы менән тулы, уны ул Граждандар һуғышының ауыр шарттары менән аҡлай. X съезда (1921) Троцкий, «эшселәр оппозицияһы» «демократизм» лозунгыһынан «фетиш» яһай, һәм партия эшселәр исеменән үҙ диктатураһын яҡларға ниәтләнә, тип белдерә. Аҙсылыҡта ҡалғас, Троцкий бик тиҙ демократия тураһында иҫләй башлай. Зиновьев һәм һуңынан «уңдар» ошондай уҡ эволюция юлын үтәләр; власть башында торған саҡта оппозицияның ауыҙын ябалар. Үҙҙәре оппозицияға әйләнгәс, кисекмәҫтән демократия һәм фекерҙәр азатлығы төшөнсәләрен иҫкә төшөрәләр. Ленинградтағы урта мәктәп директоры Р. Куллэ яҙғанынса<ref>''[[Измозик, Владлен Семёнович|Измозик В. С.]], [[Старков, Борис Анатольевич|Старков Б. А.]], Рудник С., Павлов Б. А.'' Подлинная история РСДРП-РКПб-ВКПб. Краткий курс. Без умолчаний и фальсификаций. С. 275.</ref>: {{Цитата башы}} 1925 йылдың 30 декабре. Нимә өсөн улар һуғышып бөттөләр, белергә ине. Ситтән ҡараһаң, Лениндың шул уҡ иҫке ыштанынан: кем уның еҫен яҡшыраҡ һиҙә; 1926 йылдың 1 авгусы… Донъя диктаторҙы көтә… Алыш шәхес өсөн генә: кем кемде ашар.{{Цитата аҙағы}} «Еңеүселәр съезы» тип нарыҡланған ВКП(б)-ының XVII съезы (1934) Х съезд резллюцияһы тулыһынса үтәлде, партияла башҡа оппозициялар юҡ, тип тәүге тапҡыр беолерә. Күп кенә элекке оппозиционерҙар күмәк кеше алдында «үҙ ғәйебен танығандан һуң» партияға кире алыналар. Үҙ вазифаларын бушатмаҫ өсөн, ошондай уҡ телмәрҙәр менән Зиновьев, Каменев, Карл Радек, Бухарин, Рыков, Томский, Пятаков, Преображенский, Ломинадзе сығыш яһайҙар. Күп кенә делегаттарҙың сығыштары Сталин адресына маҡтау һүҙҙәрен ҡыҫтырыу менән айырыла. Роговин В. З. иҫәпләүенсә, Сталиндың исеме съезда 1500 апҡыр телгә алына. Сталин алдында шәхсән Зиновьевтың телмәре айырыуса ҡолдарса була, Каменев үҙен «сәйәси мәйет» тип нарыҡлай, ә Преображенский күп кенә ваҡытын үҙенең элекке көрәштәше Троцкийҙы ғәйепләүгә сарыф итә. 1928 йылда Сталинды Сыңғыҙханға тиңләгән Бухарин съезда уны «пролетар көстәре фельдмаршалы» тип исемләй. Радектың тәүбә итеү телмәре генә бер аҙ айырылып тора, ул бик күп шаярта, уның телмәре бер нисә тапҡыр көлөү менән аралаша. == Сәйәси ҡараштары == [[Файл:Сталин Иосиф Виссарионович, партийный билет.jpg|thumb|300px|0000002-cе партия билеты, 1936 йыл]] Грузияла меньшевизм бик популяр булыуына ҡарамаҫтан, йәш Сталин большевиктарға ылыға. Ул заманда полиция эҙәрлекләүе арҡаһында сит илдә булырға мәжбүр булған большевистик партияһында идеологик һәм етәкселек иткән йәҙрә була. Эмиграцияла ғүмеренең байтаҡ өлөшөн үткәргән большевизм лидерҙары Ленин, Троцкий йәки Зиновьевтан айырмалы рәүештә Сталин Рәсәйҙә легаль булмаған партия эшендә ҡалыуҙы хуп күрә , бер нисә тапҡыр һөрөлә. Сталиндың революцияға тиклемге сит илгә бер нисә генә сәфәре тураһында билдәле: Таммерфорс, Финляндия (РСДРП-ның I конференцияһы, 1905), Стокгольм (РСДРП-ның IV съезы, 1906), Лондон (РСДРП-ның V съезы, 1907), Краков һәм Вена (1912—1913). Сталин үҙен һәр саҡ «практик» тип нарыҡлай һәм ярһыу идеологик ҡапма-ҡаршылыҡлы революцион эмиграция мөхитенә ерәнеү тойғоһон кисерә. 1909 йылда «Баҡы пролетарийы» гәзитенең ике һанында баҫтырылған Үҙенең тәүге хеҙмәттәренең береһе — «Партия көрсөгө һәм беҙҙең бурыстар» мәҡәләһендә Сталин «урыҫ ысынбарлығынан» айырымланған сит ил етәкселек үҙәген бер аҙ тәнҡитләй. Большевик В. С. Бобровскийға 1911 йылдың 24 ғинуарында бер хатында: «Сит илдә „бер стакан һыуҙағы дауыл“ тураһында, әлбиттә, блоктар ишетте: бер яҡтан — Ленин менән Плехановты һәм икенсе яҡтан — Троцкий-Мартов-Богдановты. Эшселәрҙең беренсе блокка мәнәсәбәте, минең белеүемсә, бик ыңғай. Әммә сит илгә эшселәр кәмһетеп ҡарай башлайҙар: „Әйҙә, йәнәһе, күңелдәре булғансы, тырышһындар, ә беҙҙеңсә, кемгә хәрәкәттең мәнфәғәттәре ҡәҙерле, ул эшләй, ә ҡалғандары ҡушылыр“. Был, минеңсә, яҡшыға ғына», — тип яҙа. Йәш саҡта уҡ Сталин грузин милләтселегенән баш тарта, йылдар үтеү менән уның ҡараштары Рәсәй бөйөк дәүләтселегенә көслөрәк тартыла башлай. Ричард Пайпс яҙыуынса, {{начало цитаты}} ул әллә ҡасандан коммунизм төп көсөн урыҫ халҡынан алыуын аңлаған. 1922 йылда партиялағы 376 мең ағанан 270 меңе йәки 72 %, урыҫ булған, ә ҡалғандарының күпселек өлөшө — яртыһы урыҫлашҡан йәки ассмиляциялаған украиндар һәм өстән ике өлөшө йәһүдтәр. Бынан тыш, Граждандар һуғышы барышында һәм унан да асығыраҡ Польша менән һуғышта коммунизм һәм урыҫ милләтселеге төшөнсәләрнең аңғармаҫтан ҡушылыуы күҙәтелә. Совет дәүләтен Рәсәй ҡеүәтенең берҙән-бер яҡлаусыһы һәм уның эмигранттарын тыуған илгә ҡайтырға өндәүсеһе булараҡ, урыҫ сит иленең консерватив өлөшө араһында популярлыҡ яулаған «Дәүерҙәр алмашыныуы» хәрәкәте бының иң сағыу күренеше булып тора… Сталин кеүек шөһрәт-дан яратҡан сәйәсмән өсөн бындай үҫеш ҡурҡыныс хәл булып түгел, ә, киреһенсә, бындай хәлдәрҙең бергә тура килеүе бик уңайлы була. Партия карьераһының иң башынан һәм үҙенең диктаторлығының һәр йылынан Сталин торған һайын милли аҙсылыҡтар мәнфәғәттәренә зыян итеп, урыҫ милләтселеге позицияларына<ref>''[[Пайпс, Ричард|Ричард Пайпс]].'' [http://www.krotov.info/libr_min/16_p/ay/ps_43.htm Русская революция]</ref>.'' {{конец цитаты}} Әммә шул уҡ ваҡытта Сталин үҙен һәр саҡ интернационалист итеп күрһәтергә тырыша. Үҙенең бер нисә мәҡәләһендә һәм сығыштарында ул «бөйөк урыҫ шовинизмы ҡалдыҡтары» менән көрәшергә саҡыра, «дәүерҙәр алмашыныу» идеологияһын тәнҡитләй (хәрәкәткә нигеҙ һалыусы Устрялов Н. В. 1937 йылда атып үлтерелә). Сталиндың иң яҡын даирәһе үҙ составы буйынса ғәйәт интернациональ була; улар араһында урыҫтар, грузиндар, йәһүдтәр, әрмәндәр бик күп. {{начало цитаты}} Тик урыҫ коммунистары ғына бөйөк урыҫ шовнинизмы менән көрәште үҙ өҫтөнә ала һәм уны аҙағына тиклем еткерә алалар. Урыҫ шовинизмына ҡаршы тайпылыш юҡ тип кем әйтә ала? Бөтә съезд бит үҙ күҙе менән күреп, урындағы шовинизм, грузин, башҡорт һәм башҡалар барына, уның менән көрәшергә кәрәклегенә ышанды. Урыҫ коммунистары татар, грузин, башҡорт шовинизмы менән көрәшә алмай, сөнки, әгәр урыҫ коммунисты үҙ өҫтөнә татар йәки грузин щовинизмы менән ауыр бурысты үҙ өҫтөнә алһа, был көрәш бөйөк урыҫ шовинистының татарҙарға һәм грәзиндарға ҡаршы көрәш булараҡ баһаланасаҡ. Был бөтә эште бутар ине. Тик татар, грузин һәм башҡа коммунистар татар, грузин һәм башҡа шовинизмға ҡаршы көрәшә ала, тик грузин коммунистары үҙенең грузин милләтселеге йәки шовинизмына ҡаршы уңышлы көрәшә ала. Урыҫ булмаған коммунистарҙың бурысы шул<ref>Заключительное слово по докладу о национальных моментах в партийном и государственном строительстве на XII съезде РКП(б) 25 апреля 1923 г.</ref>. {{конец цитаты}} Сталиндың төп булмышы уның 1922 йылда партия аппараты башлығы вазифаһына тәғәйенләү менән күренә. Ул ваҡыттағы иң билдәле большевиктарҙың береһе лә бындай эшкә һәләтле булманы, башҡа партия лидерҙары «күңелһеҙ» тип табалар: хатлашыуҙы алып барые, күп һанлы персональ тәғәйенләштәр, көндәлек канцеляр эше. Был тәғәйенләнеүгә бер кем көнләшмәй. Әммә Сталин үҙенең Генераль секретары вазифаһын үҙ фекерҙәштәрен илдәге мөһим урындарға ҡуйыу өсөн бик оҫта файҙалана. Үҙен Лениндың алмаштырыусыһы итеп күрһәтеп, Сталин тиҙҙән, ул замандағы ҡараштар буйынса, бындай роль эре теоретик һәм идеолог репутацияһын талап итеүен аңлап ҡала. Ул бер нисә эш яҙа, улар араһында, мәҫәлән, «Ленинизм нигеҙҙәре тураһында» (1924), «Ленининзм мәсьәләләренә» (1927) кеүек эштәрҙе билдәләп була. «Ленинизм, дөйөм алғанда, пролетар революцияһының теорияһы һәм практикаһы һәм пролетариат диктатураһының теорияһы һәм практикаһы» тип билдәләп, Сталин үҙәк урынға «пролетариат диктатураһының марксистик доктринаһын ҡуя. Сталиндың идеологик эҙләнеүҙәре өсөн максималь рәүештә ябайлаштырылған һәм популялаштырылған схемаларҙың өҫтөнлөгө хас, сөнки партия ағзаларының 75 % иң түбән белемле була. Сталин өсөн дәүләт — ул „машина“. В подходе Сталина государство это „машина“. В Организационном отчёте ЦК на XII съезда (1923) Үҙәк Комитеттынң ойоштороу отчетында ул эшселәр синыфын „партия армияһы“ тип нарыҡлай һәм партия йәмғиәт менән „приводлы билдектәр“ ярҙамында нисек идара итеүен тасуирлай. 1921 йылда Сталин үҙенең ҡаралмаларында (наброски) компартияны „меченосецтар ордены“ тип атай»<ref>''[[Боффа, Джузеппе|Боффа Дж.]]'' История Советского Союза. НЭП. Сталин. Генеральный секретарь. «Орден меченосцев» и «приводные ремни»</ref>. Дж. Боффа, бындай идәяларҙа ул ваҡытта бер ниндәй яңылыҡ булмаған, атап әйткәндә, «приводлы билдектәр» төшөнсәһе шул уҡ контекста элегерәк, 1920 һә 1921 йылдарҙа, Ленин тарафынан да ҡулланған, тип билдәләй. Сталин өсөн хас булған хәрби-командалыҡ, милитаристик фразеология һәм демократияға ҡаршы ҡараштар донъя һәм граждандар һуғыштарын үткән ил өсөн ярайһы уҡ ғәҙәти хәл була. Партияның күп кенә вазифаларында командлыҡ тәжрибәле кешеләр торған. Улар хатта тышҡы ҡиәфәтендә хәрбилекте һаҡлаған. Большевизмдың диктатураны урынлаштырыу факты шулай уҡ көтөлгән хәл була; 1921 йылда Мартов, Лениндың Рәсәйҙә демократлашыуҙан баш тартыу осрағында, Рәсәйҙә «Хәрби-бюрократик диктатура» урынлашасаҡ тип туранан-тура әйтә; Троцкий 1904 йылда уҡ, Лениндың партия төҙөлөшө ысулдары «партия үҙе менән Үҙәк Комитетты алыштырыу һәм, ниһайәт, диктатор үҙе менән Үҙәк Комитетты алыштырыу» менән тамамланасаҡ, тип фаразлай. 1924 йылда Сталин «айырым алынған илдә социализм төҙөү» доктринаһын уйлап таба һәм тулыһынса «донъя революцияһы» идеяһынан баш тарта. Әлеге доктрина төп иғтибарҙы рәсәйгә йүнәлтә. Был ваҡытта Европала революцион тулҡыны яйлап һүнә бара. Большевиктар башҡаса Германиялағы революцияның тиҙ еңеүенә өмөтөн юғалталар. Партия илдә тулы ҡанлы дәүләт идаралығын ойоштороуға, хужалыҡ проблемаларҙы хәл итеүгә күсергә мәжбүр була. 1928 йылда, 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө һәм крәҫтиән сығыштары көсәйеүе йоғонтоһо аҫтында Сталин «социализм төҙөү барышында синфи көрәштең көсәйеү» доктринаһы менән сығыш яһай. Әлеге доктрина террорҙы идеологик аҡлау өсөн бик уңайлы була, һәм тик Сталиндың вафатынан һуң компартия етәкселеге тарафынан кире ҡағыла Тикшеренеүсе Михаил Александров үҙенең «Сталиндың тышҡы сәйәсәт доктринаһы» исемле эшендә, 1928 йылда Үҙәк Комитетының ноябрь пленумында Сталин урыҫ батшаһы Бөйөк Петрҙың модернизаторлыҡ эшмәкәрлеге тураһында маҡтап һөйләй. 1930-сы йылдарҙа Сталин тарихсы-марксист М. Н. Покровскийҙың хеҙмәттәрен тыйыуға булышлыҡ итә<ref>[http://mkonf.iriran.ru/papers.php?id=119 ''Гордина Елена Дмитриевна''. (доктор исторических наук, профессор, завкафедрой «Методология, история и философия наук») «„Историческую науку — на уровень великих задач“: „поворот к патриотизму“ и советская историография в середине 1930-х годов»]</ref>. 1934 йылда Энгельстың оты Энгельстың «Урыҫ батшалығының тышҡы сәйәсәте тураһында» исемле эшен «Большевик» журналында баҫтырыуғка ҡаршы сыға<ref>[https://www.google.com/books/edition/Кючук_кайнарджийский/A6MsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Сталин+«О+внешней+политике+русского+царизма»&pg=PA8&printsec=frontcover ''Дружинина Е. И.'' Кючук-кайнарджийский мир 1774 года (его подготовка и заключение)]</ref><ref>''Романовский Н. В.'' (доктор исторических наук, профессор). [http://ecsocman.hse.ru/data/233/864/1217/006_romanovskij.pdf «Сталин и Энгельс: забытый эпизод кануна Великой Отечественной»] // [[Социологические исследования]] 2005, № 5</ref>. 1940-сы йылдарҙа Сталин тулыһынса Рәсәй бөйөк дәүләтселеге яғына боролош яһай. 1941 йылдың 3 июлендә үк уның сығышында коммунистик риторика булмай һәм коммунист өсөн ғәҙәти булмаған «аға-энеләр һәм апай-һеңлеләр» һүҙбәйләнеше ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта триадицион рәсәй патриотизмына ишаралар яһала. Ошо курсҡа ярашлы, һуғыш, 1812 йылғы Ватан һуығышы менән аналогия буйынса, рәсми рәүештә «Бөйөк Ватан» исемен ала. 1935 йылда уҡ рмияла персональ хәрби званиелар индерелә, 1936 йылда казак ғәскәрҙәре тергеҙелә. 1942 йылда ғәскәрҙәрҙә комиссарҙар институты бөтөрөлә һәм, ниһайәт, 1943 йылда РККА-ның команда-етәкселек составы рәсми рәүештә «офицер» тип исемләнә башлай, ә айырыу билдәләре сифатында погондар тергеҙелә. Һуғыш йылдарында шулай уҡ агрессив дингә ҡаршы кампанияһәм һәм сиркәүҙәрҙе ябыу туҡтатыла. Сталин РПЦ-ның юрисдикцияһын мөмкин тиклем киңәйтеү яҡлы була; мәҫәлән, 1943 йылда дәүләт тулыһынса яңырыу /обновленчество хәрәкәтенә булышлыҡ итеүҙән баш тарта (Троцкий фаразлауынса, ул РПЦ-ла протестантизмдың католик сиркәүгә ҡарата ролен үтәргә тейеш була), Украинала грек-католик сиркәүенә баҫым ойошторола. Шул уҡ ваҡытта , Сталиндың йоғонтоһо аҫтында, РПЦ 1943 йылда Грузин православие сиркәүенең автокефалияһын тулыһынса таный. 1943 йылда Сталин Коминтернды тарҡата. Уға ҡарата Сталиндың ҡарашы скептик була; ул әлеге ойошманы — «лавочка», ә уның функционерҙарын — файҙаһыҙ «нахлебниктар» тип атай. 1945 йылда Сталин «Урыҫ халҡы өсөн!» тип тост күтәрә һәм уны «Советтар Союзы составына ингән бөтә милләттәр араһында иң күренекле милләт» тип атай. Ысынында, тостың йөкмәткеһе ике мәғәнәле; тикшеренеүселәр уның йөкмәткеһенә бөтөнләй төрлө, шул иҫәптән, ҡапма-ҡаршылыҡлы, мәғәнә һала. == Ил башында == === Коллективлаштырыу. Аслыҡ === Төп мәҡәләләр: [[СССР-ҙа коллективлаштырыу]] һәм [[СССР-ҙа аслыҡ]] (1932—1933) ''Шулай уҡ ҡарағыҙ:'' [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]] ВКП(б)-ның XV съезында (1927 йылдың 2 декабренән 19 декабренә тиклем үтә) СССР-ҙа ауыл хужалығын коллективлаштырыуын үткәреү буйынса ҡарар ҡабул ителә — шәхси крәҫтиән хужалыҡатрын бөтөрөү һәм уларҙы коллектив хужалыҡтарға(колхоздарға) берләштереү. Коллективлаштырыу 1928—1933 йылдарҙа үткәрелә<ref name="kollektivizatsiya">{{книга |автор= |часть= Коллективизация СССР|заглавие= Большой Энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= 2000|том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>(Украина һәм белоруссияның көнбайыш райондарында, ә шулай уҡ 1939—1940 йылдарҙа СССР-ға ҡушылдырылған Молдавияла, Эстонияла, Латвияла һәм Литвала — һуғыштан һуңғы 1949—1950 йылдарҙа). Коллективлаштырыуға күсеү өсөн 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө булышлыҡ итә, илдәге хәлде хәрби психоз һәм беренсе кәрәк-яраҡ тауарҙарын күпләп һатып алыу ҡатмарлаштыра. Крәҫтиәндәр, икмәккә хаҡты күтәреү өсөн, уны һатмайҙар (кулак икмәк стачкаһы) кеүек фекерҙәр нығына. 1928 йылдың 15 ғинуары — 6 февралендә Сталин шәхсән үҙе Себергә сәфәр ҡыла, уның барышында ул «спекулянттарға һәм кулактарға» баҫымды көсәйтеүҙе талап итә<ref>{{Cite web|url=http://zaimka.ru/shishkin-stalin/|title=Поездка И.В. Сталина в Сибирь (15 января - 6 февраля 1928 г.)|author=Шишкин В.И|date=2013-04-01|publisher=Сибирская Заимка|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1926—1927 ылдарҙа «троцкист-зиновьевсылар блогы» «генераль линияһын» яҡлаусыларын кулак хәүефлеген баһалап етмәүҙә ғәйепләй, ауылдағы етеш ҡатламдар араһында ҡаты хаҡтар буйынса «мәжбүри икмәк заемын» ойоштороуҙы талап итә. Сталин ысынында хатта «һулдарҙың» талаптарын күпкә арттыра, имәкте тартып алыу күләме бик ныҡ арттырыла һәм бөтә ауырлыҡ урта хәллеләргә төшә. Быға шулай уҡ статистиканы фальсификациялау булышлыҡ итә, сөнки мәғлүмәттәр буйынса крәҫтиәндәр ысынлап та бик күп иген булыуы хаҡында ялған һүҙ таратыла. Граждандар һуғышы тәжрибәһенән сығып, шулай уҡ ауылдың бер өлөшөн икенсе өлөшөнә һөсләтеү ҡулланыла; тартып алынған игендең 25 % тиклеме ауыл ярлыларына бирелә. Мәҫәлән, Лев Троцкий үҙенең «Сталиндың енәйәттәре» исемле китабында яҙа: <blockquote>…Әммә 1931—1932 йылдарҙа, илдең бөтә организмы мәжбүри һәм тотанаҡһыҙ коллективлаштырыуҙың иҫ киткес эҙемтәләре арҡаһында ҡанһыраған саҡта, Зиновьев һәм Каменев, күп кенә башҡалар кеүек, баштарын күтәрҙе һәм үҙ-ара яңы дәүләт сәйәсәте ҡурҡыныстары тураһында сәйнәшә башланылар.</blockquote> Коллективлаштырыу «кулактарҙы эҙәрлекләү» (ҡайһы бер «крәҫтиәндән сығарыу» тураһында һүҙ йөрөтә<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/594569-echo/|title=Интервью / Сталинское раскрестьянивание. Политика. Практика. Цена / Сергей Красильников|author=Красильников Сергей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>)) — сәйәси репрессиялар менән оҙатыла<ref name="vsrfraskulachivanie">Определение Верховного Суда РФ от 30.03.1999 // «Бюллетень Верховного Суда РФ», 1999, № 7</ref>, улар 1930 йылдың 30 ғинуарындағы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» исемле ҡарарына ярашлы административ рәүештә урындағы власть органдары тарафынан<ref name="vsrfraskulachivanie"/>. [[Файл:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|right|СССР-ҙағы аслыҡ картаһы (1932—1933)|349x349пкс]] ОГПУ-ның 1930 йылдың 6 февралендәге 44.21-се бойороғона ярашлы «беренсе категориялы» 60 мең кулакты ҡулға алыу буйынса операция башлана. Беренсе көндә үк ОГПУ 16 мең кешене ҡулға ала, 1930 йылдың 9 февраленә ҡарата 25 мең кеше «тотола». Бөтәһе 1930—1931 йылдар эсендә, ГУЛАГ ОГПУ-һының күсенеүселәр буйынса Бүлеге белешмәһендә күрһәтелеүенсә, махсус ултыраҡтарға дөйөм һаны 1 803 392 кешенән торған 381 026 ғаилә күсерелә. 1932—1940 йылдарҙа махсус ултыраҡтарға тағы ла 489 822кеше өҫтәлә. Властарҙың коллективлаштырыуҙы үткәреү буйынса саралары крәҫтиәндәр араһында массауи ҡаршылашыуҙы булдыра 1930 йылдың бер март айында ғына ОГПУ 6500 боланы иҫәпкә ала, уларҙың һигеҙ йөҙөн ҡорал ҡулланып баҫтыралар. Дөйөм алғанда, 1930 йыл дауамында яҡынса 2,5 миллион крәҫтиән коллективлаштырыуға ҡаршы 14 мең сығышта ҡатнаша<ref>{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = [[Чёрная книга коммунизма]] |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страницы = 158 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>. 1929—1932 йылдарҙа илдәге хәл граждандар һуғышын хәтерләтә. ОГПУ хәбәрәҙренә ярашлы, болаларҙа ҡайһы бер осраҡтарҙа урындағы совет һәм партия хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша, ә бер осраҡта — хатта район ОГПУ вәкиле. Ҡыҙыл Армияның составы демографик сәбәптәр арһында башлыса крәҫтиәндәрҙән тороуы хәлде киҫкенләштерә. 1930 йылдың 2 мартында Сталин «Правда» гәзитендә «Уңыштарҙан баш әйләнеүе. Колхоз хәрәкәте мәсьәләләренә» тигән мәҡәләһен баҫтыра, мәҡәләлә бөтә яуаплылыҡты ул үтә ныҡ әүҙем башҡарыусыларға йөкмәтә. 1932—1933 йылдарҙа СССР-ҙың ҡайһы бер төбәктәрен (Украина, Поволжье, Кубань, Белоруссия,Көньяҡ Урал,Көнбайыш Себер һәм Ҡаҙағстан) аслыҡ баҫа. С лета 1932 йылдың йәйенән алып дәүләт аслыҡ кисергән райондарға «продссуда», «семссуд» рәүешендә байтаҡ ярҙам күрһәтә, иген әҙерләү пландары бер нисә тапҡыр кәметелә, әммә хатта кәметелгән рәүештә лә улар үтәлмәй ҡала. Архивтарҙа, мәҫәлән, Днепропетровск обкомы секретары Хатаевичтың 1933 йылдың 27 июнендәге шифротелеграммаһы һаҡлана, унда Хатаевич өлкәгә өҫтәмә рәүештә 50 мең бот икмәк биреүҙе үтенә; документта Сталиндың резолюцияһы бар: «Бирергә кәрәк. И. Ст.»<ref>{{Cite web|url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1003087|title=Шифротелеграмма секретаря Днепровского обкома КП(б)У М.М. Хатаевича секретарю ЦК ВКП(б) И.В. Сталину с просьбой выделить дополнительную продовольственную ссуду|publisher=www.alexanderyakovlev.org|accessdate=2019-11-25}}</ref>. СССР-ҙа аслыҡтан ошо осорҙа 4 миллиондан 8 миллионға тиклем кеше ҡырыла (төрлө баһалар буйынса). Британника энциклопедияһының электрон версияһы 6 миллиондан 8 миллионға тигән һан килтерә<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine {{!}} History, Geography, People, & Language|publisher=Encyclopedia Britannica|lang=en|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Брокгауз энциклопедияһы 4—7 миллион һанын бирә.<ref>Данный абзац в статье «Украина», раздел «История» энциклопедии Брокгауз выглядит следующим образом (перевод с немецкого): {{начало цитаты}} Сталин проводил насильственную коллективизацию сельского хозяйства в СССР (с 1929 года) с использованием государственного террора, что привело, особенно в УССР, к высоким потерям населения. После плохих урожаев 1931 и 1932 годов были произведены, часто с применением войск, изъятия запасов зерна, принадлежащего крестьянам. При этом от голода погибли от 4 до 7 млн человек.{{конец цитаты}} Brockhaus Enzyklopädie. 21. Aufl. in 30 Bde. Leipzig-Manheim, 2006. — Bd. 28, S.243. ISBN 3-7653-4128-2</ref>. Билдәле яҙыусы М. А. Шолохов Сталинға бер нисә хат яҙа, уларҙа ул Төньяҡ Кавказ крайы Вёшенск районындағы катастрофа тураһында туранан-тура бәйән итә. Ивницкий билдәләүенсә, 1933 йылдың 4 апрелендәге Шолоховтың хатына яуап итеп Сталин телеграмма һуға: «Һеҙҙең хатты алдым ун бишендә. Хәбәр өсөн рәхмәт. Мөмкин булғандың барыһын да эшләрмен. Кәрәкле ярҙам күләметураһында хәбәр итегеҙ. Һанын яҙығыҙ», шунан ул Молотовҡа «Шолоховтың үтенесен тулыһынса ҡәнәғәтләндерергә» тигән күрһәтмә бирә, Вешенс районына 120 мең бот һәм Үрге Донға 40 мең бот аҙыҡ-түлек ярҙамы биреләИке аҙнана, 1933 йылдың 6 майында, Сталин Шолоховҡа оҙон хат юллай, хатта ул, ҡайһы берҙә беҙҙең хеҙмәткәрҙәр, дошманды еңәп тип, яңылыш дуҫтарға бәреләләр һәм садизмға тиклем барып төшәләр, тип таный, әммә шул уҡ ваҡытта крәҫтиәндәрҙе, ҡалаларҙы һәм армияны икмәкһеҙ ҡалдарырға теләүҙә — «итальян забастовкаһында» ғәйепләй. Ивницкий яҙыуынса, 1933 йылдың 4 июлендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы Вешенск районындағы «перегибтарҙы» таныған ҡарар ҡабул итә, әммә «ысынында уларҙы аҡлау» рәүешендә таныу булып сыға. Иң әүҙем башҡарыусарҙың береһе Пашинский партиянан сығарыла һәм атып үлтереүҙә хөкөм ителә, әммә был суд ҡарары юҡҡа сығарыла, һәм Пашинскийға ҡаты выговор биреү менән сикләнәләр. В. В. Кондрашин фекеренсә, первопричиной голода 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтың төп сәбәбе — сталинизмдың булмышы һәм Сталиндың шәхесе менән бәйле колхоз төҙөлөшөн һәм сәйәси режимды репрессиялар аша менән нығытыу<ref>{{Cite web|url=http://scepsis.net/library/id_2241.html|title=3. Ложные утверждения // Александр Дюков|publisher=scepsis.net|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Ошо уҡ ваҡытта ҡалаларҙа Торгсиндың бик күп вәкиллектәре асыла, унда граждандар иркен рәүештә алтынға. көмөшкә һәм валютаға аҙыҡ-түлек һатып ала. Шулай итеп, Октябрь революцияһынан, Граждандар һуғышынан һуң һаҡлап ҡалынған һәм НЭП осоронда йыйылған бөтә "валюта байлыҡтары индрустриаллек пландарын үтәү өсөн халыҡтан тартып алыу иҫәбенә эшләнә. Табыштың күпселек өлөшө 1932—1933 йылдарҙағы ҡаты аслыҡ ваҡытында аҙыҡ-түлек һатыу иҫәбенә алына<ref name=":5">[[Осокина, Елена Александровна|Осокина Е. А.]]'' Алхимия советской индустриализации: время Торгсина. — М.: Новое литературное обозрение, 2019.''</ref>. Ошо уҡ ваҡытта СССР-ҙан иген экспорты кәмеүгә ҡарамаҫтан, ошо осорҙа ла туҡтатылмай һәм йылына бер нисә миллион тонна тәшкил итә. Украинала аслыҡтан һәләк булыусылар һаны (3 миллион 941 мең кеше) 2010 йылдың 13 ғинуарындағы Киев ҡалаһы Апелляция суды хөкөмөнөң УКраин ССР-нда 1932—1933 йылдарҙа массауи аслыҡты ойоштороусыларға — Иосиф Сталинға һәм СССР һәм УССР власының башҡа вәкилдәренә — ҡарата ғәйепләү өлөшөнә инә<ref>[https://web.archive.org/web/20120725001041/http://www.memory.gov.ua/ua/509.htm Постановление Апелляционного Суда г. Киева]{{ref-uk}}</ref><ref name="Суд">{{Cite web|url=http://khpg.org/index.php?id=1266828078|title=Постановление апелляционного суда г. Киева по уголовному делу по факту совершения геноцида в Украине в 1932–1933 гг.|publisher=Права Людини в Україні|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Тәүге таҡыр троцкист иҡтисадсыһы Е. А. Преображенский уйлап тапҡан «баштағы социалистик байыу» доктринаһына ярашлы 1925—1926 йылдарҙа ауыл унан средстволар һәм дәүләт ихтыяжына эш көсөн тартып алыу өсөн резервуарға әүерелә. Коллективлашыу арҡаһында бөлгөнлөккә төшкән крәҫтиәндәр миллионлап индустриаллек төҙөлөштәрҙә эшләү өсөн ҡалаларға юлланырға мәжбүр ителә. Шейла Фицпатрик күрһәтеүенсә, коллективлаштырыу СССР-ҙа бығаса булмаған халыҡ миграцияһына килтерә: 1920-се йылдар аҙағында ауылдарҙан ҡалаларға уртаса 1 млн тирәһе кеше күсһә, 1930 йылда — 2,5 млн, 1931 йылда 4 млн кеше күсенә. 1928—1932 йылдар осоронда ҡалаларға яҡынса 12 млн кеше күсенә<ref>[https://web.archive.org/web/20120725001041/http://www.memory.gov.ua/ua/509.htm Постановление Апелляционного Суда г. Киева]{{ref-uk}}</ref><ref name="Суд"/>. Беренсе биш йыллыҡ шарттарында эшсе ҡулдары етешмәү шарттарында элекке крәҫтиәндәрҙең күбеһе үҙенә эште бик еңел таба. Рәсәй өсөн ғәҙәти булған аграр өҫтөнлөгө юҡҡа сыға. Ашаусылар һаны артыуы сәбәпле 1929 йылда икмәккә карточка системаһы индерелә — миграция һөҙөмтәләренең береһе. 1932 йылдың декабрендә революцияға тиклемге паспорт системаһын тергеҙеү миграцияның икенсе һөҙөмтәһе булып тора. Ошо уҡ ваҡытта тиҙ үҫешкән сәнәғәт эшсе ҡулдарын ауылдарҙан ҡалаларға килеүен талап итә. Миграцияға бер аҙ тәртип «оргнабор» ярҙамында 1931 йылда индерелә. Ауыл өсөн, дөйөм алғанда, эҙемтәләр фажиғәле булып сыға. Коллективлаштырыу һөҙөмтәләре буйынса баҫыу майҙандары 1/6 өлөшөнә артыуға ҡарамаҫтан, игендең тулайым йыйыуы, һөт, ит етештереүе кәмей, ә уртаса иген уңышы түбәнәйә. Ш. Фицпатрик фекеренсә, ауыл тарҡала башлай. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәре араһында крәҫтиән хеҙмәтенең абруйы ныҡ төшә, яҡшы тормош артынан ҡалаға китер кәрәк тигән фекер нығына. Беренсе биш йыллыҡ осороноң фажиғәһе 1933 йылда ғына рәткә инә башлай, сөнки ошо йылда бик күп иген йыйыла<ref>С. Рудник, Борис Арсеньевич Павлов, Борис Анатольевич Старков, Владлен Семёнович Измозик: «Подлинная история РСДРП-РКПб-ВКПб. Краткий курс. Без умолчаний и фальсификаций» с. 296</ref>. 1934 йылда Сталиндың хәле тотороҡлана, нығына. 1930-сы йылдар аҙағында аграр секторында эштәр яйға һалына. Ауыл хужалығы етештереүе үҫә бара. Электрификация һәм механизация индерелеү менән хеҙмәт етештереүсәнлеге лә арта (мәҫәлән, 1940 йылда СССР-ҙа 182 мең иген комбайны эшләй). Хеҙмәт етештереүсәнлегенең артыуы 18, 5 млн кешене бушата, улар сәнәғәт һәм төҙөлөш эшселәренә әүреләләр<ref>''[[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|Нефёдов С. А.]]'' О предпосылках сталинской коллективизации // Россия XXI. — 2012. — № 6. — С. 107.</ref>. Тарихсы С. А. Нефёдов билдәләүенсә, коллективлаштырыу сәйәсәте илдең индустриаль үҫешенә, ә шунан сығып, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә лә булышлыҡ итә<ref name="Нефёдов - итоги коллективизации">{{книга |автор=[[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|Нефёдов С. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Аграрные и демографические итоги сталинской коллективизации |ссылка=http://book.uraic.ru/elib/Authors/NEFEDOV/Science/Russia/collectivization.pdf |викитека= |ответственный=Ответственный редактор: доктор исторических наук, профессор В. В. Канищев |издание= |место=Тамбов |издательство=Издательство ТГУ |год=2013= |страницы=252 |серия= |isbn=978-5-89016-883-2 |тираж=500 }}</ref>. === Индустриалләштереү һәм ҡала төҙөлөшө === {{main|Индустриалләштереү СССР-ҙа|Сталин архитектураһы}} 1928 йылда Сталин тарафынан раҫланған 1,5 завод төҙөү буйынса биш йыллыҡ план сит ил технологияларын һәм ҡоролмаларҙы һатып алыу өсөн бик күп аҡса талап итә<ref name=autogenerated20130630-3>Профессор Принстонского университета Роберт Такер / Robert Tucker. «Сталин. История и личность. Путь к власти. 1879—1929. У власти. 1928—1941» / Весь мир, 2006. С. 383</ref>. Көнбайыштан һатып алыуҙы финанслау өсөн Сталин снймал экспортын, башлыса нефть, тире, шулай уҡ иген экспортын арттырыу буйынса<ref name=autogenerated20130630-3 /> ҡарар итә. Иген етештереү проблемаһы хәлде баер аҙ ҡатмарлаштыра. Мәҫәлән, 1913 йылда революцияға тиклемге Рәсәй 10 млн тонна иген сығарһа, 1925—1926 йылдарҙа йыл һайын 2 млд тонна ғына экспортлана<ref>Baykov Alexander. Soviet Foreign Trade. Princeton. 1946. App.Table IV.</ref>. Сталин фекеренсә<ref name=autogenerated20130630-3 />, колхоздар иген экспортын тергеҙеү өсөн ойошторола, уның ярҙамы менән хәрби ихтыяждарына йүнәлтелгән индустриаллекте финанслау өсөн кәрәкле ауыл хужалығы продукцияһын дәүләт ауылдан тартып ала<ref name=autogenerated20130630-3 />, В. З. Роговин күрһәтеүенсә, иген экспорты СССР экспорт килеменең төп статьяһы булмаған. Мәҫәлән, 1930 йылда ил иген экспортынан барыһы 883 млн һум ала, нефтепродукттар һәм урман материалдары — 1 млрд 430 млн, тире һәм етен яҡынса 500 млн һум биргән. 1932—33 йылдарҙағы һөҙөмтәләр буйынса иген экспорт килеменең 8 % ғына биргән. Индустриалләштереү һәм коллективлаштырыу бик ҙур социаль үҙгәрештәргә алып килә. Миллионлаған кеше колхоздарҙан ҡалаларға юллана. Эшселәр һәм хеҙмәткәрҙәр һаны 1928 йылдағы 9 млн кешенән 1940 йылда 23 миллионға тиклем арта. Ҡала халҡы һаны ҡырҡа арта, мәҫәлән, Мәскәүҙә 2 миллиондан 5 миллионға тиклем, Свердловскиҙа — 150 меңдән 500 меңгә тиклем. Бер үк ваҡытта торлаҡ төҙөү темптары ҡала халыҡ һанынан күпкә ҡалыша. 30-сы йылдарҙа коммуналь фатирҙар һәм барактар, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа ер өйҙәре/землянкалар, ғәҙәти торлаҡҡа әйләнә. 1933 йылда Үҙәк Комитеттың ғинуар пленумында Сталин, беренсе бишъйыллыҡ 4 йыл һәм 3 ай эсендә үтәлде, тип белдерә. Беренсе бишъйыллыҡ йылдарында 1500 тирәһе яңы предприяте төҙөлә, яңы тармаҡтар (тракторҙар эшләү, авиация сәнәғәте һәм башҡалар) барлыҡҡа килә. Әммә ысынында үҫеш «А» сәнәғәт төркөмө иҫәбенә үтәлә, «Б» төркөмө буйынса план үтәлмәй йәки 50 % күләмендә генә үтәлә. Бынан тыш, ауыл хужалығы етештереүе ҡырҡа кәмей. Мәҫәлән, эре мөгөҙлө мал иҫәбе 1927—1932 йылдарҙа 20—30 %-ҡа артырға тейеш була, әммә уның урынына ике тапҡырға кәмей. Беренсе бишъйыллыҡ эйфорияһы план күрһәтмәләрен артырыуға сәбәпсе була. Роговинға ярашлы, XVI партконференцияла һәм Советтарҙың V Съезында ҡабул ителгән һәм XVI съезында (1930) раҫланған беренсе бишъйыллыҡ планы ысынында үтәлмәй ҡала. Мәҫәлән, 10 млн суйын урынына 6,2, 1932 йылда 100 мең автомобиль урынына 23, 9 мең етештерелә. «А» сәнәғәт төркөмөнөң төп күрһәтмәләре буйынса план заданиелары 1933—1935 йылдарҙа ғына үтәлә, ә суйын, тракторҙар һәм автомобилдәр буйынса арттырып алынған пландар — 1950, 1956 һәм 1957 йылдарҙа. Рәсми пропаганда производство алдынғыһы Стахановты, осоусы Чкаловты, Магнит, Днепрогэс, Уралмаш төҙөлөштәрен арымай-талмай данлай, маҡтай. Икенсе бишъйыллыҡ осоронда СССР-ҙа торлаҡ, һәм, мәҙәни революция барышында, театрҙар һәм ял итеү йорттарын төҙөүҙә һиҙелерлек үҫеш күҙәтелә. Стаханов хәрәкәте башы менән күренгән Тормош кимәленең бер аҙ күтәрелеүен һыҙыҡ аҫтына алып, 1935 йылдың 17 ноябрендә «[[Йәшәүе яҡшыраҡ булып китте, йәшәүе күңеллерәк булып китте!]]» тип әйтә. Ысынлап та, ошо белдереүҙән бер ай элек кенә СССР-ҙа карточкалар бөтөрөлә. Әммә шул уҡ ваҡытта 1913 йылғы тормош кимәленә ҡабаттан тик 50-се йылдарҙа ғына өлгәшелә (рәсми статистика буйынса, 1913 йылғы тормош кимәленә 1934 йылда өлгәшелә). 1936 йылда совет пропагандаһында шулай уҡ яңы лозунг барлыҡҡа килә: «[[Иптәш Сталинға беҙҙең бәхетле баласаҡ өсөн рәхмәт!]]». Сталин иҡтисади моделе иҡтисади үҫештең юғары темптарын тәьмин итә. Атап әйткәндә, беренсе һәм икенсе бишъйыллыҡтар йылдарында СССР-ҙың тулайым эске продукты (ВВП) йылына 14—15 % арта бара<ref name="Милов">История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков; А. И. Вдовин; С. В. Воронкова; под ред. [[Милов, Леонид Васильевич|Л. В. Милова]]. — М.: Эксмо, 2006. — 960 с. — ISBN 5-699-18159-8.</ref>, мәҙәни революция сәйәсәтен әүҙемләштерә<ref>{{книга |автор=[[Фицпатрик, Шейла|Sheila Fitzpatrick]]|заглавие=Cultural revolution in Russia, 1928-1931|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oOYNAQAAMAAJ&dq=culture+revolution+ussr&hl=ru&source=gbs_book_similarbooks|место=USA|издательство=[[Indiana University Press]]|год=1984|страниц=|страницы=|isbn=0-253-20337-6}}</ref>. Импорт ҡырҡа әҙәйә, эшһеҙлек бөтөрөлә. Икенсе бишъйыллыҡ аҙағына сәнәғәт продукция күләме буйынса СССР, АҠШ-тан ҡалышып, донъяла икенсе урын биләй<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/forsirovannaya-modernizatsiya-sovetskoy-ekonomiki-demodernizatsiya-ili-industrialnyy-proryv|автор=Мальцев А. А.|заглавие=Форсированная модернизация советской экономики: «Демодернизация» или индустриальный прорыв?|год=2010|издание=Известия Уральского государственного экономического университета|номер=6|страницы=91—97}}</ref>. [[1941 йыл]]ға яҡынса 9 мең яңы завод төҙөлә<ref name="Проблемы современной экономики. 2002">''[[Колесов, Николай Дмитриевич|Колесов Н. Д.]]'' [http://www.m-economy.ru/art.php?nArtId=119 Экономический фактор победы в битве под Сталинградом] // Проблемы современной экономики. 2002. № 3.</ref>. Н. Д. Колесов фекеренсә, Советтар Союзы барыһы 13 йыл эсендә Сталин индустриаллегенә тиклем булған ҡалышыуҙы бөтөрөүгә өлгәшә<ref name="Проблемы современной экономики. 2002" />. Шуның менән бергә, индустриаллек төҙөлөштәренең ғәҙәттән тыш үҙенсәлеге, төҙөлөштәргә килгән кисәге крәҫтиәндәрҙең юғары булмаған белем кимәле йышы ҡына түбән хеҙмәт һаҡлау кимәленә, производство аварияларына, ҡиммәтле ҡоролмаларҙың боҙолоуына килтерә. Пропаганда аварияларҙы фетнәселәр — ҡоротҡостарҙың эше тип һанай, Сталин шәхсән үҙе, синыфтар, капиталистик даирә булған саҡта, ҡоротҡостар бар һәм булыр, тип белдерә. [[Файл:Christ saviour explosion.jpg|thumb|left|200x200px|Христос Ҡотҡарыусы Храмын емереү. (1931)]] Эшселәрҙең тормош кимәле түбән булыуы ярайһы уҡ яҡшыраҡ йәшәгән техник белгестәренә ҡарата дөйөм ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Илдә «белгестәр» истерияһы башлана, ул [[Шахты эше]]ндә (1928) һәм тағы бер нисә артабанғы процеста ([[Промпартия эше]] (1930), [[Хеҙмәт крәҫтиән партияһы]] һәм башҡа бик күп процестарҙа үҙ сағылышын таба. Сталин осоронда башланған төҙөлөш объекттары араһында [[Мәскәү метрополитены]] була. Стратегик дәүләт маҡсаттарҙың береһе тип мәҙәни революция иғлан ителә. Уның сиктәрендә [[ликбез]] кампаниялары уҙғарыла (1920 йылда башланалар), мәктәптәр, техникумдар, вуздар селтәре киңәйтелә. 1930 йылдан алып илдә тәүге тапҡыр дөйөм башланғыс белем иғлан индерелә. 30-сы йылдар аҙағынанаҙанлыҡ менән көрәштә байтаҡ уңыштарға өлгәшелә: 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡтың белемле өлөшө 87,4 % тәшкил итә<ref>Грамотность // Большая Советская Энциклопедия М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.</ref>. Ял итеү йорттары, музейҙар, парктар менән бер рәттән шулай уҡ агрессив рәүештә дингә ҡаршы кампания үткәрелә. [[Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы]] (1925 йылда нигеҙләнә) 1932 йылда «Аллаһыҙ бишъйыллыҡ» иғлан итә. Сталин ҡушыуы буйынса Мәскәүҙә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында йөҙләгән сиркәүҙәр шартлатыла<ref>{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 36 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>. Атап әйткәндә Христос Ҡотҡарыусы храмы шартлатыла, уның урынында Советтар һарайын төҙөү күҙаллана. == Репрессив сәйәсәт == ''Төп мәҡәләләр:'' [[Сталин репрессиялары]] һәм [[Оло террор]] Большевизмдың оҙайлы дәүләт терроры тарихы була. Октябрь революцияһы алдынан ил өс йылдан ашыу кеше ғүмерен осһоҙландырған донъя һуғышында ҡатнаша, йәмғиәт күмәк үлемгә һәм үлем язаһына өйрәнә. 1918 йылдың 5 сентябрендә рәсми рәүештә «ҡыҙыл террор» иғлан ителә. Граждандар һуғышы ваҡытында төрлө ғәҙәттән тыш, судтан тыш органдары хөкөмдәре буйынса 140 мең тирәһе кеше атып үлтерелә. 1920-се йылдарҙа ла дәүләт репрессиялары үҙ күләмен кәметһә лә, тулыһынса туҡтамай, ә 1937—1938 осоронда айырыуса емергес көс менән тоҡана, 1934 йылда Кировты үлтергәндән һуң «килешеү» курсы яйлап ифрат аяуһыҙ репрессиялар курсына алышына. Марксистик синфи ҡарашҡа ярашлы коллектив яуаплылыҡ принцибынан сығып, ттотошлай халыҡ төркөмдәре: элекке «кулактар», төрлө партия эсендәге оппозицияларҙа ҡатнашыусылар, «икеләтә лояллектәге» шикле сит ил граждандары (айырыуса «поляк линияһы» буйынса репрессиялар киң тарала), һәм хатта хәрбиҙәр шик аҫтына эләгә. Күп кенә хәрби начальниктар 1923 йылғы партия эсендәге дискуссия осоронда Троцкийға теләктәшлек күрһәтәләр. Роговин шулай уҡ, РККА составы буйынса башлыса крәҫтиәндәрҙән торған һәм уның мөхитенә коллективлашыу һөҙөмтәләре менән ҡәнәғәтһеҙлек үтеп инә, тип билдәләй<ref>''[[Роговин, Вадим Захарович|В. Роговин]].'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t4/xlvi.htm 1937. XLVI. Причины расправы с генералами]</ref>. Ниһайәт, НКВД үҙе лә ниндәйҙер кимәлдә шик аҫтына эләгә; Наумов, уның структураһында ҡәтғи структуралы ҡыйшайыуҙар күҙәтелә, тип яҙа, мәҫәлән, уның составында большевистик сығышлы булмаған хеҙмәткәрҙәр 38 % тәшкил итә,социаль составы буйынса эшселәр һәм 25 % була<ref>''[[Наумов, Леонид Анатольевич (историк)|Наумов Л. А.]]'' [http://www.fedy-diary.ru/?page_id=4680 Сталин и НКВД. Ч. I.]</ref>. [[Файл:Иосиф Сталин на выборах (1937).png|thumb|left|300px|Сталин, Молотов, Ворошилов һәм Ежов 1937 йылғы һайлауҙарҙа]] Тарихсы В. Н. Земскова мәғлүмәттәренә ярашлы, 1937—1938 годах төрлө енәйәттәр өсөн 1 344 923 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән юғары үлем хөкөмөнә — 681 692 кеше<ref>{{Cite web|url=https://www.politpros.com/journal/read/?ID=783|title=О масштабах политических репрессий в СССР|author=В.Н. Земсков|website=Онлайн-журнал Politpros.com, №1 (66)|date=2012|publisher=POLITPROS.COM|accessdate=2021-02-19}}</ref>. Таҙартыуға күрһәтмә ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-марттағы пленумында бирелә; үҙенең «Партия эшенең етешһеҙлектәре һәм троцкист һәм башҡа двурушниктарҙы юҡҡа сығарыу саралары тураһында» исемле докладында Сталин определил троцкистарҙы эшселәр синыфы эсендәге хәрәкәт итеп түгел, ә сит ил дәүләттәре разведкалау органдары мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән уның дошмандар бандаһы тип нарыҡлай. «Хәҙерге троцкизм менән көрәштә иҫке ысулдар түгел, ә яңы ысулдар, фашлау һәм ҡоротоу ысулдары кәрәк», — тип әйтеп, ул хуш күңеллелектән баш тартырға һәм Советтар Союзы дошманса капиталистик ҡамауында йәшәүен һәм үҫешеүен иҫтә тоторға саҡыра<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/30245|title=3 марта 1937 г. Вечернее заседание. Доклад т. Сталина.|author=Материалы февральско-мартовского пленума ЦК ВКП (б) 1937 года|website=istmat.info|date=1995|publisher=Проект «Исторические Материалы», «Вопросы истории», 1995, № 3, стр. 3-15|accessdate=2021-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228071214/http://istmat.info/node/30245 |date=2021-02-28 }}</ref>. 1937—1938 йылдарҙағы «Оло террор» йәки «ежовсылыҡ» совет етәкселегенең быға тиклем булмаған күләмдәрҙә үҙ-үҙен юҡҡа сығарыуға әүерелә; мәҫәлән, 1937 йылғы февраль-март пленумында сығыш яһаған 73 кешенән 56 кеше атып үлтерелә. Шулай уҡ ВКП(б)-ның XVII съезы делегаттарының абсолют күпселеге һәм ошо съезд һайлаған Үҙәк Комитеты составының 78 % һәләк була. НКВД органдары дәүләт террорының төп һөжүм көсө булыуына ҡарамаҫтан, улар үҙҙәре лә иң ҡаты таҙартыу ҡорбандары була; репрессияларҙың төп ойоштороусыһы нарком Ежов үҙе лә таҙартыуҙар ҡорбанына әүерелә. Таҙартыу барышында Сталиндың иң яҡын даирәһендәге кешеләр һәләк була; уның иң яҡын дуҫы [[Енукидзе Авель Сафронович|Енукидзе А. С.]] атып үлтерелә, ә [[Орджоникидзе Серго Константинович|Орджоникидзе Г. К.]] әлегә тиклем асыҡланмаған хәлдәрҙә вафат була. Н. Верт һәм уның «Коммунизмдың ҡара китабы» буйынса авторҙаштары фекеренсә, массауи репрессиялар Сталин дәүерендә дәүләт һәм йәмғиәт менән идара итеү формаһы була<ref>{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=[[Чёрная книга коммунизма]]|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=Три века истории|год=2001|страницы=257|isbn=2-221-08-204-4}}</ref>. [[Каганович Лазарь Моисеевич|Каганович Л. М.]] террорға ошолай аңлатма биргән: {{начало цитаты}} ''…улар бит бөтәһе лә хөкүмәт ағзалары ине. Троцкист хөкүмәте булды, зиновьвсылар хөкүмәте булды, рыковсылар хөкүмәте булды, былар барыһы ла бик хәүефле һәм ошолай ҡалдырып булмай ине. Сталинға ҡаршы тороусыларҙан өс хөкүмәт барлыҡҡа килеүе бар ине… Нисек итеп уларҙы иректә ҡалдыраһың? …яҡшы ойоштороусы булараҡ Троцкий ихтилалды етәкләй ала ине… Ҡарт, тәжрибәле конспираторҙар булараҡ, большевистик конспираторлығын һәм большевистик ойошмаһының бөтә булған тәжрибәһен файҙаланып, ошо кешеләр үҙ-ара бәйләнештәр булдырмаҫ һәм ойошма төҙөмәҫ тип кем ышана алыр ине?'' {{конец цитаты}} Таҙартыуҙарҙа иң әүҙемдәр Сталиндың иң яҡын даирәһенән булалар, мәҫәлән, Молотов, Каганович, Жданов, Маленков. Сталин террорҙың төп «идарасыһы» була<ref name=autogenerated20130630-6 />. Атап әйткәндә, ул яңғырауыҡлы суд процестары өсөн үҙе шәхсән ғәйепләү телмәрҙәрен яҙа<ref name=autogenerated20130630-6 />. Имеются сотни записок, сделанных рукой Сталин ҡулы менән эшләнгән йөҙләгән яҙмаларбар, уларҙа ул чекистарҙан үлем язаһын күберәк биреүҙе талап итә<ref name=autogenerated20130630-6 />. Хөкөмдө ул ҡыҙыл ҡәләм менән күрһәтә. Ҡайһы бер исемдәр тапҡырына ул: «Тағы өҫтәгеҙ», — тип яҙа. Күп һанлы биттәрҙең аҫҡы өлөшөндә: «Бөтәһен дә атып үлтерергә», — тип яҙыла<ref name=autogenerated20130630-6 />. Ҡайһы бер көндәрҙә Сталин үлем язаһына 3000 халыҡ дошманын тарттыра<ref name=autogenerated20130630-6 />. Мемориал ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 1936—1938 йылдарҙа ғына Сталин һәм ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалары исемлектәргә индерелгән 43 768 кешене хөкөм итәләр{{Efn|Цифра ориентировочная: «…Реальное число людей в списках, по нашим подсчётам, — 43 768 (или меньше, так как часть повторов мы могли не обнаружить — например, из-за опечаток)».<br>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Состав и численность осуждённых по спискам в 1937—1938 гг.]}}, уларҙың күпселеге атып үлтереүгә дусар ителә<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Состав и численность осуждённых по спискам в 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030307054059/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |date=2003-03-07 }}</ref>, әлеге исемлектәр «[[Сталин исемлектәре]]» булараҡ билдәле. Оло террор осоронда НКВДбашлығы Николай Ежов Сталинға һәр регион өсөн атып үлтереү йәки ГУЛАГ-ка һөрөү буйынса исемлектәр ебәрә, һәм Сталин «таҙартыуҙарҙың» статистик планын билдәләй<ref name=autogenerated20130630-6 />. Урындарҙа, райондарҙа планды үтәү буйынса ярыш бара. Һәм һәр саҡ план үтәлгәндән һуң, урындағы НКВД хеҙмәткәре «пландан тыш язалауға» рөхсәт һорай<ref name=autogenerated20130630-6 />, һәм һәр саҡ Сталин рөхсәт итә<ref name=autogenerated20130630-6 />. {{См. также|Сталин исемлектәре}} Ю. Н. Жуков фекеренсә, репрессиялар Сталиндың ҡатнашлығынан тыш үткәрелеүе бар. 1934 йылға тиклем партияла репрессиялар фракциялар көрәшен сиктәренән сыҡмай һә башлыса юғары вазифаларҙан төшөрөү һәм партия эшенең абруйһыҙ участкаларына күсереү менән сикләнгән, йәғни, ҡулға алыуҙар булмаған. Эшселәр, крәҫтиәндәр һәм интеллигенцияға ҡарата репрессияларға килгәндә, Ю. Н. Жуков фекеренсә, башлыса интеллигенцияға ҡаршы, инженерҙарға ҡаршы йүнәлтелгән 1920-се йылдарҙағы процестар [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] башланғысы менән үткәрелә, ул СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ эшмәкәрлеген контролдә тотҡан һәм бөтә ҡулға алыуҙарға, бөтә сәйәси процестарға санкциялар биргән<ref name="Sabov">{{Cite web|url=http://stalinism.ru/stalin-i-gosudarstvo/zhupel-stalina.html|title=Жупел Сталина|publisher=stalinism.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Профессор О. Хлевнюк, Сталиндың террорға ҡыҫылышы булмау «көсһөҙ диктатор» һәм юлбашсының демократик ниәттәре тураһындағы теория бер ниндәй факттар һәм документтар менән раҫланмаған, тип билдәләй. Шулай уҡ, Сталин репрессиялары коррупцияға ҡаршы йүнәлтелгән тигән фекерҙәр шулай уҡ уйҙырма булып тора. Ысынында номенклатура чиновниктары репрессиялар ҡорбандары араһында бик мөсһөҙ процент тәшкил итә. Хрущев пропагандаһы партияны террорға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләүҙән яҡлау өсөн был мифты уйлап сығарған<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru//mneniya-column/istoriya/305279-stalin-istoricheskii-mif-i-sotsialnaya-otvetstvennost|title=Сталин: исторический миф и социальная ответственность {{!}} Мнения|author=Олег Хлевнюк|website=Forbes.ru|date=2015-11-11|publisher=|accessdate=2021-02-13}}</ref>. Роговин В. З., архив мәғлүмәттәренә һылтанып, террор ҡорбандарының киләһе һанын күрһәтә<ref name="autogenerated16">{{Cite web|url=https://shalamov.ru/context/4/|title=Партия расстрелянных // Вадим Роговин|publisher=shalamov.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>: * СССР генпрокуроры [[Руденко Роман Андреевич|Руденко]], эске эштәр министры [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] юстиция министры [[Горшенин Константин Петрович|Горшениндар]]ҙың 1954 йылдың февралендәге аңлатма запискаһында, 1921 йылдың 1 февраленән 1954 йылдың 1 февраленә тиклем «контрреволюцион енәйәттәр» тип исемләнгән ғәйепләүҙәр буйынса 3 770 380 кеше хөкөм ителгә, шул иҫәптән юғары язаға төрөнә 642 980,в лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотоуға 2 369 320, һөргөнгә һәм ҡыуыуға 765 180 кеше хөкөм ителгән, тип яҙыла; * КГБ хеҙмәткәрҙәре «1990-сы йылдар башындағы» мәғлүмәттәргә ярашлы 3 778 234 кеше репрессияларға дусар ителгән, уларҙан 786 098 кеше атып үлтерелгән; * Рәсәй Федерацияһы Хәүефһеҙлек министрығының архив бүлеге 1992 йылда биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 1917—1990 йылдар осоронда дәүләт енәйәттәрендә ғәйепләү буйынса 3 853 900 кеше хөкөм ителә, уларҙан 827 995 кеше атып үлтерелә. Роговин күрһәтеүенсә, 1921—1953 йылдар осоронда ГУЛАГ аша яҡынса 10 млн кеше үткән, уның һаны 1938 йылда 1882 мең кеше тәшкил итә; ГУЛАГ-та тотҡондарҙың максималь һаны 1950 йылда 2561 мең кеше тәшкил итә. 1930—1953 йылдар осоронда, төрлө тикшереүселәр мәғлүмәттәре буйынса, сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса ғына 3,6 миллиондан 3,8 миллион кешегә тиклем ҡулға алына, улар араһынан 748 меңдән 786 меңгә тиклем кеше атып үлтерелгәнтысяч<ref name=litvin>''[[Литвин, Алтер Львович|Алексей Литвин]].'' [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm Российская историография большого террора]</ref><ref name="vysshaya">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php|title="Высшая мера наказания"|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php|title=Статистика политических репрессий|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. [[Файл:Element-652515-misc-Postanovlenie-proekt-2.jpg|thumb|344x344px|<small>СССР Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары Советының «Бәлиғ булмаған енәйәтселәр менән көрәш тураһында»ғы ҡарар проекты (И. Сталиндың өҫтөмөлөре менән)</small>]] 1935 йылда Сталин '«бәлиғ булмағандар араһында енәйәтселекте бөтөрөү маҡсатында»'' СССР Үҙәк башҡарма комитетының һәм Халыҡ комиссарҙары Советының 12 йәштән алып ҡаты язалар ҡаралған «Бөлиғ булмағандар араһында енәйәтселек менән көрәш саралары тураһында» исемле ҡарарға ҡул ҡуя<ref>{{статья|автор=Кудин В. А., Гутман М. Ю.|заглавие=Профилактика безнадзорности и преступности несовершеннолетних: исторический опыт правового регулирования|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/profilaktika-beznadzornosti-i-prestupnosti-nesovershennoletnih-istoricheskiy-opyt-pravovogo-regulirovaniya/viewer|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета МВД России|место=СПб.|издательство=Изд-во [[СПбУ МВД РФ]]|год=2016|номер=4 (72)|страницы=20|issn=2071-8284}}</ref>. Ул иректән мәхрүм итеүҙе 10 йылдан 25 йылға тиклем арттыра, ә айырыуса ауыр енәйәттәр өсөн — юғары яза сараһын (атып үлтереү). Үлем язаһы бәлиғ булмағандар өсөн ғәҙәттән тыш осраҡтарҙа ғына ҡулланғанға күрә<ref>{{статья|автор=Окунева А. А.|заглавие=Развитие законодательства об уголовной ответственности несовершеннолетних в советской России (1918—1940 годы)|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-zakonodatelstva-ob-ugolovnoy-otvetstvennosti-nesovershennoletnih-v-sovetskoy-rossii-1918-1940-gody/viewer|издание=Историко-правовые проблемы: Новый ракурс|место=Курск|издательство=Изд-во [[Курский государственный университет|КГУ]]|год=2013|выпуск=6|страницы=138—141|issn=2309-1592}}</ref>, уның ҡулланыуы ''«айырыуса ентекле контроль аҫтына» ҡуйыла''. Уны сығарыу алдынан СССР Генарль прокурорына һәм СССР Юғары суды рәйесенә хәбәр итергә кәрәк<ref>{{статья|автор=Васильева Т. В., Мальцев Н. С.|заглавие=Правовое регулирование смертной казни в СССР|ссылка=https://tksu.ru/upload/iblock/1af/1afa2ea09234515c060ba173b3cdbc99.pdf#page=10|издание=Вестник Калужского университета|место=Калуга|издательство=[[Калужский государственный университет имени К. Э. Циолковского|КГУ им. К. Э. Циолковского]]|год=2018|номер=2|страницы=12|issn=1819-2173}}</ref>. Ҡарар ул ваҡытта бәлиғ булмағандар араһында урлау, көсләү, тән йәрәхәттәре эшләү, үлтереү йәки үлтерергә матшыу кеүек киң таралған енәйәттәргә ҡағыла. Әммә ысынында ул декларатив һәм ҡурҡытыу характер йөрөтә һәм практик саралар менән тәьмин ителмәгән була<ref>{{статья|автор=Крюкова Н. И.|заглавие=История развития уголовного законодательства об ответственности несовершеннолетних|ссылка=http://правовая-наркология.рф/uu/doc/JJ-6-2013.pdf#page=23|издание=Вопросы ювенальной юстиции|место=М.|издательство=Юрист|год=2013|номер=6 (50)|страницы=25|issn=2072–3695}}</ref><ref>{{статья|автор=Дынько А. П.|заглавие=Законодательное регулирование юридической ответственности несовершеннолетних и предупреждение преступлений с их стороны в советском государстве|ссылка=http://ksei.ru/netcat_files/userfiles/NAUKA/jounals/epp/Ekonomika._Pravo._Pechat_4722016.pdf#page=22|издание=Экономика. Право. Печать. Вестник КСЭИ|место=Краснодар|издательство=Изд-во {{abbr|КСЭИ|Кубанский социально-экономический институт|Кубанский социально-экономический институт}}|год=2016|номер=4 (72)|страницы=23—25|issn=2307-3209}}</ref>.1935 йылдың 9 апрелендәге «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитендә ''«Ошо ҡарарҙы киң таратыу бөтә комсомол, пионер һәм мәктәп ойошмалары бурысы булырға тейеш „'', тип яҙыла<ref>{{статья|автор=|заглавие=Покончить с детской преступностью и её пособниками!|ссылка=|издание=[[Правда (газета)|Правда]]|место=М.|издательство=|год=1935, 9 апреля|номер=98 (6344)|страницы=1}}</ref>. Сталин үҙе француз йәмәғәт эшмәкәре [[Роллан Ромен|Р. Роллан]] менән әңгәмәлә 1935 йылда, ''“әлеге декрет тик педагогик әһәмиәткә эйә»'', ә шулай уҡ, ''«быға тиклем енәйәтсе балаларға ҡарата был декреттың киҫкен статьяларын ҡулланыуҙың бер осрағы ла булманы һәм булмаҫ та, тип өмөтләнәбеҙ»' тип аңлата'. Ошо ҡарар менән бер үк ваҡытта фин бысаҡтарын һәм кинжалдарҙы һатыу-һатып алыу һәм йөрөтөгә тыйылыу индерелә<ref>{{статья|автор=|заглавие=Беседа т. Сталина с Ромэн Ролланом|ссылка=|ответственный=отв. ред. {{ы|[[Пихоя, Рудольф Германович|Р. Г. Пихоя]]}}|издание=Источник: Документы русской истории|место=М.|издательство=Родина|год=1996|номер=1 (20)|страницы=146}}</ref>{{sfn|Кардашов, Семанов|1997|с=445—446}}. [[Сталин репрессиялары]] барышында киң күләмдә таныу күрһәтмәләрен алыу өсөн язалауҙар ҡулланыла<ref>The breaking of bodies and minds: Torture, psychiatric abuse, and the health professions / E. Stover, E. 0. Nightingale. N.Y., 1985.</ref><ref>''Blackstock P. W.'' Agent of deceit: Frauds, forgeries and political intrigue among nations. Chicago, 1966. P. 48—83</ref><ref>''Peter E.'' Torture. N.Y., 1985.</ref><ref>Amnesty International. Torture in the eighties. L., 1984.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm|title=Приказ министра внутренних дел СССР Л.П.Берии "О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия"|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm|archivedate=2016-12-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm |date=2016-12-25 }}</ref>. Сталин язалауҙар тураһында белеп кенә ҡалмаған, шәхсән үҙе «халыҡ дошмандарына» ҡаршы «физик баҫым сараларын» ҡулланырға ҡуша һәм ҡайһы берҙә хатта, ниндәйерәк язалау төрөн ҡулланыуҙа аныҡлыҡ индерә<ref>''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р.]]'' К суду истории: генезис и последствия сталинизма / D. Joravsky, G. Haupt. N.Y., 1973. P. 296—297</ref><ref>''[[Хрущёв, Никита Сергеевич|Хрущёв H. С.]]'' Хрущёв о Сталине. — [[Нью-Йорк]], 1988. — С. 39.</ref>. Ул тәүге булып сәйәси тотҡондарға ҡарата язалауҙарҙы ҡулланырға ҡуша; урыҫ революционерҙары, ул бойороҡ сығарғанға тиклем, был саранан баш тарталар<ref name=autogenerated20130425-1>''[[Фромм, Эрих|Эрих Фромм]].'' Анатомия человеческой деструктивности=The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, С. 188.</ref>. Сталин заманында СССР НКВД-һы ысулдары үҙенең төрлөлөгө һәм аяуһыҙлығы менән батша полицияһының бөтә уйлап табылған язалауҙарын артта ҡалдырҙы<ref name=autogenerated20130425-1 />. Тарихсы [[Антонов-Овсеенко Антон Владимирович|Антон Антонов-Овсеенко]]: "Ҡоралһыҙ подданныйҙарҙы юҡ итеү буйынса оперцияларҙы ул планлаштыра, әҙерләй һәм үҙе башҡара. Ул ҙур теләк менән техник деталдәргә инә, уны дошмандарҙы «фашлауҙа» туранан-тура ҡатнашыу мөмкинлеге ҡыуандыра. Шәхси осрашыуҙар генсекка айырыуса ләззәт килтерә, һәм ул күп тапҡыр үҙен әлеге иблис тамашалары менән иркәләтә " тип белдерә<ref>''Антонов-Овсеенко А.'' Портрет тирана. — Нью-Йорк, 1980. — C. 167.</ref>. [[Файл:Gulag Location Map.png|thumb|250x250px|1923 йылдан 1967 йылға тиклем ғәмәлдә булған ГУЛАГ системаһы лагерҙарының интеграль картаһы, "Мемориал ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса]] ГУЛАГ системаһы Сталндың шәхси бойороғона ярашлы булдырыла<ref name="stroyka">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/657435-echo/|title=Интервью / Гулаг на «Великих стройках коммунизма» / Леонид Бородкин|author=Бородкин Леонид|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, которую он расценивал как экономический ресурс<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php|title=Лагеря, колонии и тюрьмы|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="stroyka" />. Ысынында Гулаг тотҡондары хеҙмәте ифрат файҙаһыҙ була, ә етештереүсәнлек — бик аҙ. Әйтәйек, граждан секторы менән сағыштырмаса ГУЛАГ-та төҙөлөш-монтаж эштәрендә бер кешегә выработка яҡынса 2 тапҡырға түбәнерәк була<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/662472-echo/|title=Интервью / Об альтернативах сталинской индустриализации / Юрий Голанд|author=Голанд Юрий|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="stroyka" />. ГУЛАГ үҙен-үҙе тәьмин итә алмай һәм дәүләт яғынан дотациялар талап итә, ә талаптар даими рәүештә арта бара<ref name="stroyka" />. ГУЛАГ системаһы Сталин тере булған саҡта уҡ үҙ-үҙен аҡламай һәм тәрән көрсөктә була, һәм, Сталиндан башҡа, бөтәһе лә быны яҡшы аңлайҙар ине<ref name="autogenerated20130421-4">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/628849-echo/|title=Интервью / Иосиф Сталин: последние годы / Олег Хлевнюк|author=Хлевнюк Олег|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Бер нисә миллион кеше төрлө штрафтарға хөкөм ителә. Лагерь һаҡсыларын ғына яҡынса 300 мең кеше тәьмин итергә кәрәк була, был һанға конвой ғәскәрҙәре һәм Дәүләт хәүефһеҙлеге министрлығы хеҙмәткәрҙәре инмәй. Роговин, архив мәғлүмәттәренә һылтанып, ГУЛАГ аша, дөйөм алғанда, 10 миллион кеше үткән, тип һанай, махсус ултыраҡтарҙа 1937 йылдың 1 февраленә ҡарата 1, 8 миллион кеше тура килһә, 1939 йылдың 21 февраленә ҡарата — 2,6 миллион кеше. 1950 йылда махсус поселениеларҙа 3 миллион кеше көн күрә, уларҙың күпселеге һуғыш ваҡытында депортацияланған халыҡтар вәкилдәре<ref name=autogenerated16 />. 1937—1938 йылдарға массауи репрессиялар осоро тура килә, уны йыш ҡына «Оло террор» тип исемләйҙәр. Кампания шәхсән Сталин башланғысы менән ойошторола<ref name=autogenerated7>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 30.</ref> и нанесла чрезвычайный вред экономике и военной мощи Советского Союза<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/620506-echo/|title=Интервью / Историческое наследие сталинской эпохи / Алексей Кара-Мурза|author=Кара-Мурза Алексей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1920-се — 1930-сы йылдарҙа партия эсендәге мөнәсәбәттәр өлкәһендә белгес О. В. Хлевнюк раҫлауынса: , {{начало цитаты}}«Оло террорҙы» Политбюро (ысынында Сталиндың) ҡарарҙары нигеҙендә «антисовет элементтарын» һәм «контрреволюцион милли контингенттарҙы» юҡ итеү буйынса үткәрелгән һәм үҙәкләштерелгән, планлаштырылған серия тип әйтергә беҙҙең бөтә сәбәптәр бар. Халыҡ-ара хәлдең киҫкенләшеү һәм һуғыш хәүефе артыу шарттарында «бишенсе колоннаны» юҡ итеү уларҙың маҡсаты булып тора… Террор артыуын ойоштороуҙа Сталиндың роле бер ниндәй шик тыуҙырмай һәм тулыһынса бөтә документтар менән дәлилләнә. … 1937—1938 йылдарҙағы массауи операцияларҙы әҙерләү һәм үткәреү тураһында бөтә нәмә бөгөн билдәле булыуы, Сталин бойороҡтарынан тыш «оло террорҙың» булыуы мөмкин түгел, тип әйтергә мөмкинлек бирә…<ref>''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: [[РОССПЭН]], 2012. — С. 12—13. — ISBN 978-5-8243-1314-7.</ref>{{конец цитаты}} Ю. Н. Жуков фекеренсә, {{начало цитаты}}Сталин, уның үҙәге яңы Конституция булырға тейеш демократлашыуғакурсы уңышһыҙлыҡҡа тарыр тип ҡурҡа башлай. Һәм уны нисек енә булһа ла үткәрергә әҙер булып, хатта аяуһыҙ репрессиялар юлы менән булһа ла, НКВД-ның ҡулдарын ысҡындыра<ref>''Жуков Ю. Н.'' [http://www.nash-sovremennik.ru/p.php?y=2004&n=12&id=4 Сталин: иной взгляд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717190248/http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2004&n=12&id=4 |date=2020-07-17 }} // [[Наш современник]], № 12, 2004.</ref>.{{конец цитаты}} [[Файл:5marshals 01.jpg|thumb|250px|<small>Тәүге биш Советтар Союзы Маршалдары (һулдан уңға) ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]] (атып үлтерелгән<ref>''[[Колодный, Лев Ефимович|Лев Колодный]].'' [https://web.archive.org/web/20070611183456/http://www.mk.ru/blogs/idmk/2006/04/06/mk-daily/72915/ Где стреляли в затылок, там должен быть музей Смерти]</ref>), [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Егоров, Александр Ильич|Егоров]] (атып үлтерелгән); торалар: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм [[Блюхер Василий Константинович|Блюхер]] (ҡулға алына, Лефортов төрмәһендә язалауҙарҙан үлә)<ref>''[[Великанов, Николай Тимофеевич|Н. Великанов]].'' Измена маршалов. Ссылка на документ «Из акта судебно-медицинского исследования трупа заключённого № 11».</ref>)</small>]] [[Файл:Repression in the Red Army resolution for the execution of 138 people.jpg|thumb|250px|<small>1938 йылдың 26 июлендәге СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы судына бирелгән кешеләр исемлеге Сталиндың шәхси ҡултамғаһы һәм «За расстрел всех 138» тигән комментарийы менән<ref>[http://stalin.memo.ru/spiski/pg09211p.htm «За расстрел всех 138 человек. Сталин» (Т. 9. Л. 211.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313105545/http://stalin.memo.ru/spiski/pg09211p.htm |date=2013-03-13 }}</ref></small>]] {{Кратное изображение |зона = right |направление = vertical |заголовок = |изобр1 = |250px|До |подпись1 = Сталин НКВД башлығы [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] (1940 йылда атып үлтерелә) менән |изобр2 = |подпись2 = Язалауҙан һуң фото совет цензорҙары тарафынан мөхәррирләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=2008-07-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuPWQ5gr?url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|archivedate=2013-07-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm |date=2008-06-11 }}</ref>. }} 1937—1938 йылдарҙа РККА һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының команда һәм етәкселек составына ҡарата киң күләмле сәйәси репрессиялар үткәрелә, уларҙы тикшеренеүселәр СССР-ҙағы «Оло террор» сәйәсәтенең бер төрө тип һанайҙар. Ысынында 1936 йылда башланалар, әммә Тухачевскийҙың эшенән һуң киң ҡолас ала. 1937—1938 йылдарға уларҙың иң юғары нөктәһе тура килә. 1939—1941 йылдарҙа улар күпкә әҙерәк интенсивлыҡ менән дауам ителә. Тарихсылар, Сталин репрессиялары РККА-ла оборона һәләтлегенә етди зыян килтерҙе, тип һанайҙар<ref>''[[Сувениров, Олег Федотович|Сувениров О. Ф.]]'' Трагедия РККА 1937—1938. — М.: [[Терра (издательство)|ТЕРРА]], 1998. — С. 3, 311.</ref><ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/630084-echo/|title=Интервью / Репрессированная статистика / Ален Блюм|author=Блюм Ален|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> һәм, башҡа факторҙар менән бер рәттән, Бөйөк ватан һуығышының тәүге этабында байтаҡ юғалтыуҙарға килтерә. Ул ваҡытта биш Советтар Союзы Маршалынан өсәүһе репрессиялана, шулай уҡ 1-се һәм 2-се ранг 20 командарм, 69 комкор, 1-се һәм 2-се ранг флот флагмандары, 153 комдив, 247 комбриг<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — М.: ТЕРРА, 1998. — С. 315.</ref>. Тарихсылар араһында әлегә тиклем репрессиялар күләме буйынса уртаҡ фекер юҡ<ref name="repr">[https://web.archive.org/web/20091211111657/http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/17/Liter/20-30-1.pdf Репрессии в Красной армии. Итоги новейших исследований]</ref>. Эксперттар, репрессияланғандарҙың теүәл һанын аныҡлауы ҡыйын, сөнки Ҡыҙыл Армияла репрессиялар бик ҡаты конспирация шарттарында үткәрелә. Һөҙөмтәлә теүәл мәғлүмәттәр әлегә тиклем билдәһеҙ<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — М.: ТЕРРА, 1998. — С. 298.</ref>. == Икенсе донъя һуғышындағы роле == === Һуғыштан алдағы тышҡы сәйәсәт === {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Совет-фин һуғышы (1939—1940)}} Большевистик партияһы өсөн яңы ҙур һуғыштың ҡотолғоһоҙлоғо шик аҫтына ҡуйылмай. Мәҫәлән, Каменев Л. Б. яңы тағы ла ҡурҡынысыраҡ, тағы ла һәләкәтлерәк һуғышты көтөргә кәрәклеген 1921 йылда РКП(б)-ның Х съезында «Капиталистик уратыу тураһында» исемле докладында иҫкәртә. Михаил Александров үҙенең «Сталиндың тышҡы сәйәсәт доктринаһы» тигән эшендә, 1925 йылдың 30 майында Коммунистик интернационалдың башҡарма комитетында Сталин шулай уҡ «Европа һуғыш башланасаҡ һәм улар унда, һис шикһеҙ, мотлаҡ рәүештә үҙ-ара һуғышып бөтәсәк» тип белдерә, тип яҙа. XIV съезда (декабрь 1925) Сталин, Германия Версаль солохо шарттары менән килешмәйәсәк, тип белдерә. Гитлер власҡа килгәндән һуң Сталин ғәҙәттәге совет сәйәсәтен үҙгәртә: әгәр ул элек Версаль системаһына ҡаршы Германия менән берләшеүгә, ә Коминтерн буйынса — төп дошман булараҡ социал-демократтар менән көрәшкә (Сталиндың шәхсән «социал-фашизм» теорияһы) йүнәлтелһә<ref name="aapronin">''[[Пронин Александр Алексеевич|Пронин А. А.]]'' [http://www.studfiles.ru/preview/461145/ Советско-германские соглашения 1939 года. Истоки и последствия.] — [[Екатеринбург]]: Изд-во [[Уральский государственный юридический университет|УрГЮА]], 1998. — 136 с. — ISBN 5-7845-0071-6</ref>), хәҙер ул «коллектив хәүефһеҙлек» системаһын булдырыуҙы хәстәрләй, был системаға СССР һәм Германияға ҡаршы элекке Антанта илдәре инә, шулай уҡ коммунистарҙың фашизмға ҡаршы бөтә һул көстәр менән берләшеүе күҙаллана («халыҡ фронты» тактикаһы). Әлеге позиция башта эҙмә-эҙлекле рәүештә үткәрелмәй: 1935 йылда Германия-Польшаның үҙ-ара килешеүенн шөрләп, Сталин йәшерен рәүештә Гитлерға һөжүм итмәү пактына ҡул ҡуйырға тәҡдим яһай, әммә уның тәҡдиме кире ҡағыла<ref name=ahmann>''Рольф Аманн.'' [http://www.pereplet.ru/history/Author/Engl/A/Ahmann/Articles/pakt.htm Пакт между Гитлером и Сталиным. Оценка интерпретаций советской внешней политики, включая новые вопросы и новые исследования]</ref>. 1941 йылдың 5 майында хәрби академиялар сығарылыусылары алдындағы сығышында Сталин 1930-сы йылдарҙа ғәскәрҙәрҙе ҡабаттан ҡораллауына һығымталар яһай һәм Германия армияһы еңелмәҫлек армия түгел тигән ышаныс белдерә. Волкогонов Д. А. Был телмәрҙе ошо рәүештә аңлата: «Башлыҡ, киләсәктә һуғыш ҡотолғоһоҙ, тип асыҡ әйтә. Герман фашизмын һис шикһеҙ еңәсәгебеҙгә әҙер булыр кәрәк. Һуғыш дошман территорияһында барасаҡ, һәм еңеүгә аҙ көстәр менән өлгәшәсәкбеҙ». Шуның менән бергә, Сталин ике төп көнбайыш державалары альянстары араһында оҫта тайпылыу юлдарын эҙләй. Германияның 1939 йылда Англия һәм Франция менән бәрелешеүенән файҙаланып, СССР Көнбайыш Белоруссия һәм көнбайыш Украина территорияларын баҫып ала һәм Финляндия менән һуғыш башлай, бының өсөн 1939 йылдың декабрендә агрессор сифатында Милләттәр лигаһынан сығарыла. Финляндияға ҡуйылған талаптарҙы аҡлау өсөн СССР, Германия Рәсәйгә Финляндия яғынан һөжүм итергә йыйына, тип белдерә. Гитлерҙың һөжүменә тиклем Советтар Союзы Нацистик Германия менән хеҙмәттәшлек итә. Хеҙмәттәшлек буйынса күп һанлы документаль раҫлауҙар бар: дуҫлыҡ һәм әүҙем сауҙа килешеүҙәрҙән алып берлектәге парадтар һәм НКВД һәм гестапо конференцияларына тиклем<ref name=Coatney>''Louis Robert Coatney.'' [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/wwii/special.studies/katyn.massacre/katynlrc.txt The Katyn massacre]</ref>. Дуҫлыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғанға тиклем Сталин Риббентропҡа әйтә<ref>{{книга|часть=Приложение. Документ № 23. Из записи бесед И. фон Риббентропа с И. В. Сталиным и В. М. Молотовым |заглавие=1941-й год. Книга вторая |ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1012187 |ответственный=Сост.: [[Решин, Леонид Евгеньевич|Л. Е. Решин]], [[Безыменский, Лев Александрович|Л. А. Безыменский]], В. К. Виноградов |место=М. |издательство=МФД |год=1998 |серия=Россия XX век |isbn=5-89511-012-6}}</ref><ref>{{книга|автор=|заглавие=Россия и Германия: в годы войны и мира (1941—1995)|ответственный=Ред.: [[Проэктор, Даниил Михайлович|Д. М. Проэктор]], [[Прудков, Олег Николаевич|О. Н. Прудков]], [[Случ, Сергей Зиновьевич|С. З. Случ]], [[Лезер, Йохен|Й. Лезер]], {{не переведено|Якобсен, Ханс-Адольф|Х.-А. Якобсен|de|Hans-Adolf Jacobsen}}|место=М.|издательство=Гея|год=1995|страницы=80|страниц=566|isbn=5-85589-005-8}}</ref>: {{начало цитаты}} Әммә, әгәр, көтөлгәнгә ҡаршы, Германия ауыр хәлгә тарыһа, ул совет халҡы Германияға ярҙамға килеренә һәм Германияны быуырға бирмәҫенә ышанырға тейеш. Советтар Союзын көслө Германия ҡыҙыҡһындыра һәм Германияны ҡолатыуға юл ҡуймаясаҡ… {{конец цитаты}} [[Икенсе донъя һуғышы]] 1939 йылда башлана һәм 1941 йылдың июненә тиклем ике йыл тиерлек Гитлер һәм Сталиндың рәсми дуҫлығы билдәһе аҫтында бара<ref name="hitlerstalin">{{Cite web|url=http://www.izvestia.ru/pobeda/article3103943/|title=Договаривались ли Генералиссимус и Гитлер о войне с союзниками?|author=|website=|date=2007-05-09|publisher=Известия|accessdate=2019-11-25|archiveurl=http://archive.is/WgFzR|archivedate=2013-06-29}}</ref><ref name="krovyu">''Олег Хлебников.'' [http://www.novayagazeta.ru/data/2009/092/22.html Скреплённые кровью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822044337/http://www.novayagazeta.ru/data/2009/092/22.html |date=2010-08-22 }} // [[Новая газета]], № 92, 24 августа 2009 г.</ref><ref>{{Книга|автор=Norman Davies |год=1996 |isbn=978-0-19-820171-7 |страниц=1428 |издательство=Oxford University Press |заглавие=Europe: A History |ссылка=https://books.google.com/books?id=jrVW9W9eiYMC&pg=RA1-PA1001&lpg |язык=en}}</ref>. 1939 йылдың декабрендә үҙенең 60 йыллығына Сталин Риббентропҡа яуап бирә: {{начало цитаты}} Министр әфәнде, һеҙгә рәхмәтемде белдерәм. Германия һәм Советтар созының ҡан менән беркетелгән дуҫлығы оҙайлы һәм ҡаҡшамаҫ булыуына шик юҡ<ref name="hitlerstalin"/><ref name="krovyu"/><ref>[http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/sssr_germany1939.txt Оглашению подлежит: СССР-Германия 1939—1941 (Документы и материалы)] / Сост. [[Фельштинский, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Фельштинский]]. — М.: [[Московский рабочий]], 1991. — ISBN 5-239-01154-0</ref>. {{конец цитаты}} 1940 йылда Советтар Союзының бөтә экспортының 52 % Германияға йүнәлтелә<ref name="autogenerated20130630-1">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/613969-echo/|title=Интервью / Пакт Молотова-Риббентропа / Сергей Случ|author=Случ Сергей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1940 йылдың 1 авгусында Юғары Советы сессияһында Молотов, Советтар Союзынан төп ярҙамды Германия көнсығыштағы ышаныс тойғоһо рәүешендә ала, тип әйтә<ref name=autogenerated20130630-1 />. Шуның менән бергә илдәр араһындағы мөнәсәбәттәр хәүеф-хәтәрһеҙ булмай. И. Хоффман 1940 йылдың ноябрендә Сталин Германияға Румыния, Югославия, Болгария, Греция, Венгрия һәм Финляндияға совет йоғонтоһо зонаһын киңәйтеү буйынса үҙенең талаптарын тапшыра, тип белдерә<ref>{{cite web|url=http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/hoffman.html|title=Хоффман И. Подготовка Советского Союза к наступательной войне. 1941 год.|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726055131/http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/hoffman.html|archivedate=2011-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726055131/http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/hoffman.html |date=2011-07-26 }}</ref>. Был талаптар Германия хөкүмәте арафынан сиктән тыш дошманлыҡ тойғоһо менән ҡабул ител һәм 1941 йылдың 22 июнендә Советтар Союзына һөжүм итеүҙең төп сәбәбе булып тора. Ҡайһы бер тарихсылар Сталинды шәхсән Советтар Союзының һуғыш әҙерлекһеҙ булыуында һәм айырыуса һуғыш башындағы бик ҙур юғалтыуҙарҙа ғәйепләйҙәр һәм Сталинға күп кенә сығанаҡтар 1941 йылдың 22 июнендә һуғыш башланасағын атайҙар, тип күрһәтәләр<ref name=autogenerated20130630-6 /><ref>''Яременко В. А.'' [http://ricolor.org/history/rsv/how/22_06/ Неуёмные амбиции Сталина. О них надо помнить в любом историческом споре о дне 22 июня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220140246/http://ricolor.org/history/rsv/how/22_06/ |date=2008-02-20 }} // Военно-промышленный комплекс, № 25 (191), 4—10 июля 2007 г.</ref>. Шул уҡ ваҡытта сығанаҡтарҙа төрлө һөжүм итеү даталары һәм төрлө бомбаға тотоу нөктәләре күрһәтелә: үҙ ваҡытында разведка Германия 1941 йылдың апрелендә үк СССР-ға һөжүм итә, тип хәбәр итә. 1941 йылдың 16 июнендә В. Н. Меркулов Сталинға «Старшина» (ысын исеме Харро Шульце-Бойзен) исеме аҫтындағы Берлин резидентураһы агентынан алынған мәғлүмәтте еткерә: Мәскәүҙә немец авиацияһы яғынан, тәү сиратта, «Свирь-3» элект станцияһы һәм автомобиль һәм авиация запчастарын етештергән заводтар бомбаға тотоласаҡ. Шульце-Бойзендың документында шулай уҡ Альфред Розенбергүҙенең күмәк кеше алдындағы «Советтар Союзы» картанан юйырға саҡырҙы һәм ашығыс рәүештә СССР территорияһында буласаҡ рейхскомисариаттар менән идара итеү өсөн кадрҙар һайлай башланы тип яҙыла. Әммә 30 апрелдә үк «Старшина» исемле агенттан алдағы ай-ай ярым эсендә һөжүм көтөлә тигән хәбәр һәм яңы бомбаға тотоу нөктәләре исемлеге килгәнгәндән һуң, Сталин 17 июндә норматив булмаған лексикалы резолюция яҙа<ref name="Топтыгин">{{книга|автор=[[Топтыгин, Алексей Васильевич|А.В.Топтыгин]] |заглавие=Неизвестный Берия |год=2002 |издательство=ОЛМА-Пресс |страницы=100—101}}</ref>. Бынан һуң Меркулов 1940 йылдың сентәбренән алып 1941 йылдың июненә тиклем немец ҡораллы көстәре ғәмәлдәре тураһында бөтә мәғлүмәттәр тупланған «Корсиканец һәм Старшина хәбәрҙәре календарына» ҡул ҡуйыуҙан баш тарта. Зоя Рыбкина был документты ҡыҫҡа резюме менән тамамлай (ул йыш ҡына Шульце-Бойзен авторлығында күрһәтелә): «СССР-ға ҡаршы ҡораллы сығышты әҙерләү буйынса Германияның бөтә хәрби ғәмәлдәре тулыһынса тамамланды, һәм һөжүмде теләһә ниндәй ваҡытта көтөп була»<ref>{{Cite web|url=http://svr.gov.ru/history/stage04.htm|title=Внешняя разведка в предвоенный период (1935—1941)|accessdate=2013-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm|archivedate=2014-03-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm |date=2014-03-25 }}</ref><ref>''Александр Витковский.'' [http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318160@fsbPublication.html Внезапность, которую ждали и… не верили] // [[Парламентская газета]], 20.06.2001.</ref><ref name="hrono.info">{{Cite web|url=http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19410617merk.php|title=Меркулов - Сталину|publisher=www.hrono.info|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>[https://archive.is/20130629042925/www.izvestia.ru/hystory/article3143129/ Адольф Гитлер — Иосифу Сталину: О провокациях немедленно сообщайте мне…]</ref><ref name="Топтыгин"/>. === Катындә поляк офицерҙарын атып үлтереү === {{Төп мәҡәлә|Катынь атып үлтереүе}} 1940 йылдың яҙында СССР НКВД хеҙмәткәрҙәре тарафынан 21 857 поляк әсирҙәре атып үлтерелә<ref name="memorial">{{Cite web|url=https://polit.ru/article/2008/03/19/katin/|title=Катынь: хроника событий - ПОЛИТ.РУ|publisher=polit.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 2010 йылдың 26 ноябрендә Рәсәй Дәүләт Думаһы<ref name="BBC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/russia/2010/11/101126_duma_katyn_statement.shtml|title=Дума признала расстрел в Катыни преступлением Сталина|publisher=BBC News Русская служба|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> заявление «Катынь фажиғәһе һәм уның ҡорбандары тураһында» исемле белдереү ҡабул итә, унда Катынь атып үлтереүҙе Сталин һәм башҡа совет етәкселәренең тура күрһәтмәһе буйынса башҡарылған енәйәте тип таныла һәм мәрхәмәт күрһәтә<ref>{{Cite web|url=https://polit.ru/article/2010/11/26/katyn/|title=О Катынской трагедии и её жертвах - ПОЛИТ.РУ|publisher=polit.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. == Сталин Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә == Шулай уҡ ҡарағыҙ: НКВД һәм НКГБ тотҡондарын атып үлтереү (1941) 22 июндең 5 сәғәт 45 минутында уҡ Сталин Кремлдәге үҙ кабинетында СССР сит ил наркомы В. М. Молотовты, эске эштәр наркомы Л. П. Берияны, оборона наркомы С. К. Тимошенконы, СССР Халыҡ комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары Л. З. Мехлисты һәм РККА Генераль штабы начальнигы Г. К. Жуковты ҡабул итә<ref>На приёме у Сталина. Тетради (журналы) записей лиц, принятых И. В. Сталиным (1924—1953 гг.)]. — {{М}}: Новый хронограф, 2008</ref>. Һуғыш башланғандың иртәгәһенә (23 июнь 1941) СССР Халыҡ комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)Үҙәк комитетының берлектәге ҡарарына ярашлы [151] СССР Ҡораллы көстәренең Баш Ставкаһы ойошторола, уның составына Сталин инә, уның рәйесе итеп оборона министры Советтар Союзы Маршалы С. К. Тимошенко тәғәйенләнә. 24 июндә Сталин подписывает постановление ЦК ВКП(б) Үҙәк Комитетының СССР ХКС янында Эвакуация буйынса совет булдырыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя, уның буйынса СССР-ҙың көнбайыш өлөшөнән «халыҡты, учреждениеларҙы, хәрби һәм башҡа йөктәрҙе, предприятиелар ҡоролмалары һәм башҡа ҡиммәттәрҙе» эвакуациялау ойошторолорға тейеш була. 28 июндә Минск ҡалаһын фашистар яулап алғандан һуң Сталин прострацияға китә<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/602468-echo/|title=Интервью / Сталин и начало Великой Отечественной Войны (1939-1941 гг.) / Сергей Кудряшов|author=Кудряшов Сергей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="autogenerated20130630-6" /><ref>McCauley M. Stalin and stalinism. Burnt Mill, England, 1983.. P. 45</ref><ref>Medvedev A A On Stalin and stalinism. Oxford, 1979. P. 122</ref><ref>UlamA. Stalin: The man an his era. N.Y., 1973. P. 540</ref><ref name=autogenerated20130630-4>Рангур-Лаферриер Д.: Психика Сталина. Прогресс-Академия. 1996. С. 173</ref><ref>Whaley B. Codeword BARBAROSSA. Cambridge, 1973.. P. 218</ref><ref>Fromm E. The anatomy of human destractiveness. N.Y., 1973. P. 203</ref>. 29 июдә Сталин Кремлгә килмәгәнгә күрә, уға яҡын кешеләр бик ныҡ тулҡынланыу кисерә. 30 июндең икенсе яртыһында Политбюро буйынса уның коллегалары Кунцево баралар. Сталин килеп сыға — төҫө ҡасҡан, йонсоған — һәм киң билдәле һүҙҙәр әйтә: «Ленин беҙгә бөйөк империяны ҡалдырҙы, ә беҙ уны {{comment|юҡҡа сығарҙыҡ|просрали}}»<ref >Сергей Мироненко, научный рук. Госархива РФ (Эхо Москвы, 11.05.2021)</ref>.. Уның янына килеүселәрҙең фекеренсә, Сталин, уны ҡулға алырға килгәндәр, тип уйлаған<ref name="autogenerated20130630-6" /><ref name="kabinet" >{{Cite web |url=http://ni-journal.ru/archive/2005/n3_05/dosie305/kabstal305/ |title=Кабинет Сталина. 22 июня 1941 года |accessdate=2016-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130219034218/http://ni-journal.ru/archive/2005/n3_05/dosie305/kabstal305 |archivedate=2013-02-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219034218/http://ni-journal.ru/archive/2005/n3_05/dosie305/kabstal305 |date=2013-02-19 }}</ref>. Бында Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ойоштороу буйынса ҡарар ителә. «Беҙ Сталин ил эштәрендә бер тәүлектән сак кына ашыу ваҡыт ҡатнашмағанын күрәбеҙ», — тип яҙа Р. А. Медведев<ref name="kabinet" />. == Хәрби етәкселек == [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-020-1268-36, Russland, russischer Gefallener, Panzer BT 7,.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышы, 1941 йылдың июне|250x250пкс]] Һуғыш башында Сталин насар стратег булараҡ бик күп компетентһыҙ ҡарарҙар ҡабул итә<ref name=autogenerated20130630-6 />. Мәҫәлән, доктор Саймон Сибег-Монтефиоре ошондай миҫал итеп 1941 йылдың сентябрендәге хәлде килтерә: бөтә генералдар үтенестәренә ҡарамаҫтан, ул Киев тирәһендәге биш армиянан торған хәрби төркөмдө нацистар «тоғона» төшөрөргә мөмкинлек бирә<ref name=autogenerated20130630-6 />. Шул уҡ ваҡытта Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] фекеренсә, [[Сталинград алышы]]нан башлап Сталин үҙен ''«…фронт операциялары һәм фронттар төркөмдәре операцияларын ойоштороу мәсьәләләре менән эш иткән һәм ҙур стратегик мәсьәләләрҙә лә ҙур оҫталыҡ менән етәкселек иткән»'' һәм шулай уҡ ''«стратегик хәлдә төп звеноны таба»'' алған кеше һымаҡ күрһәтә башланы. Дөйөм алғанда, Г. К. Жуков Сталинды ''«лайыҡлы Юғары Баш командующий»'' булараҡ баһалай. Бынан тыш, Г. К. Жуков Сталинға ''«операцияларҙы тәьмин итеүҙә, создании стратегик резервтар булдырыуҙа, хәрби техникаһын етештереүҙе ойоштороуҙа һәм ғөмүмән һуғыш алып барыу өсөн бөтә кәрәкле нәмәләрҙе булдырыуҙа»'' күренекле ойоштороусы булараҡ тейешле баһа биреү яҡлы<ref>{{Cite web|url=http://militera.lib.ru/memo/russian/zhukov1/11.html|title=Воспоминания и размышления|author=Жуков Г. К.|website=|date=|publisher=militera.lib.ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102114903/http://militera.lib.ru/memo/russian/zhukov1/11.html |date=2013-01-02 }}</ref>. Бер үк ваҡытта Г. К. Жуков Сталинды илде оборонаға әҙерләүҙәге хаталары; фашистик Германияның һөжүм итеү хәүефен инҡар итеүе; Сталиндың күрһәтмәһенән тыш бер кем үҙаллы ҡарар сығара алмаған идара итеү системаһын булдырыуы; Оборона наркоматын тарҡатыуы; шикләнеүсәнлеге һәм хәрби кадрҙарға ышанмауы өсөн тәнҡитләй. Ул Сталиндың полководец һәләтлеген, бигерәк тә Бөйөк Ватан һуғышы башында, кире яҡтан баһалай: «…''һуғыш башында Сталин оператив-тактик мәсьәләләрҙә бик насар төшөнә… Ул, фронттарҙағы хәлдәр деталдәрен белмәйенсә, булдыҡһыҙ күрһәтмәләр бирә, эре контрсараларҙы төплө планлаштырыу тураһында һүҙ ҙә йөрөтөп булмай…''». Жуков Сталиндан айырмалы рәүештә еңеүҙә совет халҡының хеҙмәтен юғары баһалай: "''һәм тик совет халҡының һәм уның Ҡораллы көстәренең үҙенең Ватанына бөйөк патриотик… беҙҙең партия етәкселеге аҫтында һуғыштың тәүге осоронда Сталин етәкселегенең хаталары һәм арҡаһында барлыҡҡа килгән ауыр хәлдән сығырға , ә һуңынан дошмандан инициативаны тартып алырға, һуғыш барышында үҙебеҙҙең файҙаға боролош эшләргә һәм уныбөтә донъя-тарихи әһәмиәтендәге иҫ киткес еңеү менән тамамларға мөмкинлек бирә… Хәрби ваҡиғалар тасуирламаларында операцияларҙы туранан-тура планлаштырған һәм ғәскәрҙәрҙең хәрби ғәмәлдәре менән етәкселек иткән хәрби начальниктар коллективы исемдәре юҡ тиерлек. Шәхес культы тупһыҙ рәүештә ысын геройҙарҙың исемдәрен тарихтан юйып ташлай, ә уларҙың коллектив хеҙмәте Сталин тарафынан хаяһыҙ үҙләштерелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2013/03/13/jukov.html|title=Проект выступления Георгия Жукова на Пленуме ЦК КПСС 1956 года|website=Российская газета|accessdate=2021-01-15}}</ref>. [[Файл:Red Army purge 1941.jpg|thumb|190px|left|<small> 1942 йылдың 29 ғинуарындағы «СССР НКВД-һында иҫәптә торған ҡулға алынғандар» исемлегенең тәүге бите. И. Сталиндың резолюцияһы: ''«Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.»''</small>]] ==== Һуғыштың тәүге осоро ==== Һуғыш башланғандан һуң бер аҙнанан (30 июнь 1941) Сталинәле генә ойошторолған Дәүләт оборона комитеты (ГКО) рәйесе итеп тәғәйенләнә. 3 июлдә Сталин совет халҡына радио аша мөрәжәғәт итә, телмәрен ул: ''«Иптәштәр, граждандар, туғандар, беҙҙең армия һәм флоттың яугирҙары! Һеҙгә мөрәжәғәт итәм мин, дуҫтарым минең!»''<ref> тигән һүҙҙәрҙән башлай{{Cite web|url=http://www.hrono.info/libris/stalin/15-7.html|title=Архивированная копия|accessdate=2013-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130721130149/http://www.hrono.info/libris/stalin/15-7.html|archivedate=2013-07-21|deadlink=yes}}</ref> 1941 йылдың 10 июлендә Баш Командование Ставкаһы Юғары Командование Ставкаһы (СВК) тип үҙгәртелә, һәм Тимошенко урынына уның рәйесе итеп Сталин тәғәйенләнә. 1941 йылдың 19 июлендә Сталин Тимошенконы СССР оборона наркомы вазифаһында алыштыра<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР «О назначении Председателя Совета народных комиссаров тов. И. В. Сталина народным комиссаром обороны СССР» от 19.07.1941 г. // «[[Правда (газета)|Правда]]», № 199 (8607), 20.07.1941.</ref>. 1941 йылдың 8 авгусынан Сталин СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы СССР Ҡораллы көстәренең Юғары Баш командующийы итеп, ә Юғары Командование Ставкаһы Юғары Баш Командованиеһы Ставкаһы (СВГК) тип үҙгәртелә. 1941 йылдың 31 июлендә Сталин АҠШ президенты [[Франклин Рузвельт]]тың шәхси вәкиле һәм иң яҡын кәңәшсеһе [[Гарри Гопкинс]ты ҡабул итә]<ref>[http://istmat.info/node/2117 На приёме у Сталина. Тетради (журналы) записей лиц, принятых И. В. Сталиным (1924—1953 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319060118/http://istmat.info/node/2117 |date=2021-03-19 }} — {{М}}: Новый хронограф, 2008.</ref>. 16—20 декабрҙә Мәскәүҙә СталинБөйөк Британияның сит ил министры Э. Иден менән Германияға ҡаршы һуғышта СССР һәм Бөйөк Британия араһында килешеү төҙөү мәсьәләһе һәм һуғыштан һуңғы хеҙмәттәшлек буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. 1941 йылдың 16 авгусында Сталин Юғары Баш Командованиеһы Ставкаһы ның 270-се бойороғона ҡул ҡуя, унда яҙыла: ''«Алыш ваҡытында үҙҙәренән айырыу билдәләрен тартып алған һәм тылға ҡасҡан йәки дошманға пленға бирелгән командирҙарҙы һәм политработниктарҙы үтә уҫал дезертирҙар тип һанарға һәм үҙ Ватанына хыянат иткән һәм хәрби анты боҙған дезертиҙар булараҡ уларҙың ғаиләләрен ҡулға алырға» (см.: [[s:Приказ СВГК СССР от 16.08.1941 № 270|Приказ № 270]])''. {{Викитека|Доклад Сталина И. В. на торжественном заседании 6 ноября 1941 г.|1941 йылдың 6 ноябрендәге тантаналы ултырышта И. В. Сталиндың доклады}} Мәскәү өсөн алышта, Мәскәү хәрби хәлдә тип иғлан ителгәндән һуң, Сталин баш ҡалала ҡала<ref>{{Cite web|url=http://rusmi.su/news/10-2015/news6499.html|title=В 1941 году И.В. Сталин остался в Москве!|publisher=Русский Код|lang=ru|accessdate=2019-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223074304/http://rusmi.su/news/10-2015/news6499.html |date=2019-02-23 }}</ref>, 1941 йылдың 6 ноябрендә ул метроның «Маяковская» станцияһында үткәрелгән ултырышта сығыш яһай, ул Октябрь революцияһының 24-се йыллығына арнала. Үҙенең телмәрендә Сталин Ҡыҙыл Армия өсөн уңышһыҙ һуғыш башын, мәҫәлән, ''«танкылар һәм өлөшләтә авиация етеүмәүе»'' менән аңлата<ref name="Stalin_1941-11-06">''Сталин И. В.'' [http://www.hrono.ru/libris/stalin/15-12.html Доклад на торжественном заседании Московского совета депутатов трудящихся с партийными и общественными организациями города Москвы. 6 ноября 1941 года] // «Правда», 7.11.1941.</ref>. Иртәгәһенә, 1941 гйылдың 7 ноябрендә, Сталин ҡушыуы буйынса Ҡыҙыл майҙанда традицион хәрби парад үткәрелә. {{Викитека|Выступление И.В.Сталина на параде 7 ноября 1941 г.| И. В. Сталиндың 1941 йылдың 7 ноябрендәге парадта сығышы}} 1942 йылдың 30 майында Сталин Дәүләт оборона комитеты ҡарамағындағы Үҙәк партизан хәрәкәте штабын ойоштороу буйынса ҡарарға ҡул ҡуя. 1942 йылдың 5 сентябрендә «Партизан хәрәкәте бурыстары тураһында» тигән бойороҡ сығара, ул баҫҡынсылар тылында артабанғы көрәш ойоштороуҙа төп документ булып тора<ref>{{Cite web|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11203644@cmsArticle|title=Центральный штаб — партизанский|author=Энциклопедия МО РФ|publisher=encyclopedia.mil.ru|accessdate=2019-02-22}}</ref>. 1942 йылдың 28 июлендә Сталин оборона наркомы сифатында 227-се бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡ Ҡыҙыл Армияла тәртипте ҡатыландырыуға йүнәлтелә, етәкселектең бойороғонан тыш ғәскәрҙәрҙең сигенеүен тыя, фронттар составына штраф батальондары һәм армиялар составына штраф роталары индерә, ә шулай уҡ армиялар составына тотҡарлыҡ итеүсе отрядтары. Заградотрядтарҙы Сталин уйлап тапмаған; бындай ысулдарҙы большевиктар Граждандар һуғышында ҡулланалар. Тикшеренеүселәр В. Краснов һәм В. Дайнес, Сталиндың 227-се бойороғо Троцкийҙың Көньяҡ фронты буйынса 1918 йылдың 24 ноябрендәге 65-се бойороғон ҡабатлаай, тип раҫлайҙар. 65-се бойороҡ әлегә тиклем үҙенең аяуһыҙлығы менән хайран ҡалдыра; ул дезертирҙарҙы ғына түгел, ә уларҙы йәшереүселәрҙе атып үлтереүҙе һәм өйҙәрен яндырыуҙы талап итә. === Бөйөк Ватан һуғышында боролош === Сталинград алышында башланған боролош 1943 йылдың ҡышындағы һөжүм барышында дауам итә. Курск алышында Бөйөк Ватан һуышында ғына түгел, бөтә Икенсе донъя һуғышында боролош тамална. 1943 йылдың 11 февралендә Сталин Дәүләт оборона комитетының атом бомбаһын булдырыу буйынса эштәрҙе башлау тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя. [[Файл:Teheran conference-1943.jpg|thumb|250x250px|Сталин, [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Д. Рузвельт]] һәм [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] [[Тегеран конференцияһы]]нда]] === Һуғыштың тамамланыуы === 1945 йылдың 4 — 11 февраляендә Сталин участвует союздаш державаларҙың Ялта конференцияһында ҡатнаша, унда һуғыштан һуңғы донъя ҡоролошо тураһында һүҙ бара. Черчилль, киләсәккә сәйәси фекерҙәрҙе күҙ уңында тотоп, Рузвельтты Ҡыҙыл Армияһынан алдараҡ Берлин, Прага һәм Вена кеүек мөһим ҡалаларҙы үҙ көстәре менән яуларға кәрәк тип, ә шулай уҡ демаркацион линияһын Көнсығышҡа табан алыҫыраҡ этергә өндәй. Ҡайһы бер сәйәси эшмәкәрҙәрҙән башҡа, ошо уҡ фекерҙә британ фельдмаршалдары А. Ф. Брук һәм Б. Л. Монтгомери ныҡыйҙар. Әммә союздаш көстәренең баш командующийы генерал Д. Д. Эйзенхауэр һәм башҡа хәрбиҙәр, хәрби-стратегик һәм тактик фекерҙәрҙән сығып, быға ҡаршы сығалар<ref>{{книга|автор=[[Бивор, Энтони|Beevor A.]]|заглавие=The Fall of Berlin 1945|ссылка=|место={{N. Y.}} — {{L.}}|издательство=[[Viking Press]]|год=2002|pages=84—85|язык=en|isbn=0-670-03041-4}}</ref><ref>{{книга|автор=Folly M. H.|заглавие=The Palgrave Concise Historical Atlas of World War II|ссылка=|ответственный=|издание=|место=N. Y.|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2004|pages=96—94|серия=Palgrave Concise Historical Atlases|isbn=1-4039-0285-2|isbn2=1-4039-0286-0|язык=en}}</ref>. Һөҙөмтәлә 1945 йылдың яҙына ҡарата Берләштерелгән штаб начальниктары штабында АҠШ һәм Бөйөк Британия союздаш көстәренең артабанғы планы буйынса яңғырауыҡлы ҡапма-ҡаршылыҡтар булып үтә{{sfn|Ambrose|1967|pp=53—55}}. 1945 йылдың 27 мартында пресс-конференцияла репотерҙарҙың береһе Эйзанхауэрҙан: «Нисек һеҙ уйлайһығыҙ, кем беренсе булып Берлинға инә: урыҫтармы әллә беҙме?» — тип һорағас, Эйзенхауэр, ниндәй булһа ла прогноздарҙан баш тартһа ла, шулай ҙа, «Берлин уларҙан — 33 миль һәм 250 миль беҙҙән алыҫлыҡта ята», һәм «Ҡыҙыл Армияға немец ғәскәрҙәренең төп көстәре ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, уны бик ҡыҫҡа уҙыш көтә», — тип әйтә. Ошо уҡ ваҡытта американ бригада генералы О. Брэдли, союздаш ғәскәрҙәре Берлинды штурмлау осрағында, 100 мең кеше юғалтасаҡ, тип фаразлай{{sfn|Ambrose|1967|pp=88—89}}. Дж. Боффа, генерал Эйзенхауэр пландарына айырмалы рәүештә, «Черчилль һәм британ генералдары нисек кенә булһа ла урыҫтарҙан алда Берлинға барып етергә ынтылдылар» тип билдәләй: {{начало цитаты}} Апрель башында [1945 йылдың], шулай итеп, Сталин ҡулында ике бер-береһен инҡар иткән документ барлыҡҡа килә: Эйзенхауэрҙың хаты һәм совет разведкаһының Монтгомери ғәскәрҙәре Берлинға һөжүм әҙерләүе тураһындағы белдермәһе. Сталин Эйзенхауэрҙың лояллеген бик юғары баһалай, әммә шулай ҙа мәкерлеккә барырға була. Американ генералына биргән яуапта ул уның пландарын хуплай һәм бер үк ваҡытта, Берлин «үҙенең элекке стратегик әһәмиәтен юғалтты» һәм ошоноң менән бәйле совет ғәскәрҙәре ҡаланы яулау өсөн икенсе дәржәләге көстәр төркөмөн ебәрәсәге тураһында белдерә. Ысынында ул әле генә Германияның баш ҡалаһына был һуғыштағы аҙаҡҡы эре һөжүмде үткәреү буйынса директиваға ҡул ҡуя. Совет кешеләре өсөн Берлинды алыу еңеүҙең тейешле нөктәһе булырға тейеш була. Эш абруйҙа ғына түгел. Берлиндың уларҙың ҡулында булыуы, СССРГермания яҙмышын хәл иткәндә башҡаларҙы үҙенең фекеренә ҡолаҡ һалырға мәжбүр итеүҙең гарантияһы була ала ине<ref>[http://scepsis.net/library/id_3176.html Победа и её теневые стороны] // [[Боффа, Джузеппе|Боффа Д.]] История Советского Союза: в 2-х тт. Т. 2. От Отечественной войны до положения второй мировой державы. Сталин и Хрущёв. 1941—1964 гг. — 2-е изд. — М.: [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]], 1994. — 632 с. </ref>.'' [[Файл:Attlee, Truman and Stalin at Potsdam.jpg|thumb|[[Потсдам конференцияһы]]|250x250пкс]] {{конец цитаты}} {{Викитека|Выступление И. В. Сталина по поводу окончания Великой Отечественной войны 9 мая 1945 г.|Выступление И. В. Сталина 9 мая 1945 г.}} Тикшеренеүсе Кынин Г. П. шулай уҡ, Сталин инглиз-американ союздаштарының пландары тураһында белеп, юрый, совет ғәскәрҙәренең төп һөжүме «майҙың икенсе яртыһына тәғәйенләнгән» тип яңылыш мәғлүмәт бирә (ысынында һөжүм, 2-се Белорус фронты әҙерләнеп өлгөрмәүгә ҡарамаҫтан, 16 апрелдә башлана. 1945 йылдың 1 апрелендәге үҙенең Рузвельтҡа яған хатында Черчиль асыҡтан-асыҡ: «…сәйәси яҡтан беҙгә Германияла беҙгә мөмкин тиклем көнсығышҡараҡ барыр кәрәк, һәм, ошо осраҡта, Берлин беҙгә яҡыныраҡ булһа, беҙ уны шис шикһеҙ яуларға тейешбеҙ», — тип яҙа. Генерал Эйзенхауэр Черчилдең хәүефләнеүенә: «Әлбиттә, ниндәйҙер бер мәлдә ҡаршылашыу бөтә фронт буйынса ҡапыл юҡҡа сығарылһа, беҙ алға ынтыласаҡбыҙ, һәм Любек һәм Берлин беҙҙең мөһим маҡсаттар иҫәбендә буласаҡтар», — тип яуап бирә. Ҡыҙыл Армия 1945 йылдың 16 апрелендә Берлин операцияһын башлағас, Черчилль инглиз-американ ғәскәрҙәре ул мәлдә бер нисек тә берлинға барып етә алмауын аңлап, Любекты яулауға уй-фекерен туплай. 1945 йылдың 12 апрелендә Ф. Д. Рузвельт вафат булғандан һәм шундуҡ АҠШ президенты вазифаһына Трумэн тәғәйенләнгәндән һуң Гитлерға ҡаршы коалиция эсендә АҠШ сәйәсәте үҙгәрә. Трумэн, Сталиндан алыҫлашып, күп кенә мөһим хәрби һәм сәйәси мәсьәләләр буйынса уға ҡаршы сығыш яһай башлай. Шундай уҡ курсты Черчилль, дә ала һәм, шулай итеп, Ҙур тройка эсендәге көстәр ҡуйылышын үҙгәртә. Үҙ сиратында Сталин сәйәси көрсөктән сығыу өсөн ниндәй булһа ла көйләү юлдарын эҙләргә маташмай{{sfn|Иванов|2005|с=418—419}}. Лондон университеты профессоры Орландо Файджес Discovery Civilisation телеканалы эфирында совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы еңеүендә, 1941 йылға ҡарата совет дәүләте һуғышҡа әҙер булмауын иҫәпкә алып, Сталиндың ҡаҙаныштарын инҡар итә<ref name="autogenerated20130709-1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_tocHNH8bME|title=Иосиф Сталин - Величайшие злодеи мира|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name=autogenerated20130709-1 />. == Халыҡтарҙы депортациядау == Төп мәҡәлә: СССР-ҙа халыҡтарҙы депортациялау Тотошлай депортациялауға бик күп халыҡтар дусар ителә, улар араһында: корейҙар, немецтар, финдар, фин-ингерманландтар,ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, чечендар. Ингуштар, балҡарҙар, ҡырым татарҙары һәм төрөк-месхетиндар. Шулар араһынан ете халыҡ — немецтар, ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, ингуштар, чечндар, балҡарҙар һәм ҡырым татарҙары үҙҙәренең милли автономияларынан баш ҡаҡтылар. СССР-ҙа депортациялауға совет граждандарының тағы ла бик күп этник, этникүконфессиональ һәм социаль категориялары дусар була: казактар, төрлө милләтле кулактар, [[поляктар]], [[әзербайжандар]], [[курдтар]], [[ҡытайҙар]], [[урыҫтар]], ирандар, [[йәһүдтәр]], [[украиндар]], молдавандар, литвалар, латыштар, эстондар, гректар, болгарҙар, [[әрмәндәр]], ҡабарҙалар, [[төрөктәр]], тажиктар һәм башҡалар<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20091114/193419498.html|title=Депортация народов в СССР. Справка|date=20091114T1000+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. == Һуғыштан һуңғы йылдар == 1943 йылдың 25 ноябрендә Сталин СССР сит ил эштәре наркомы В. М. Молотов һәм Дәүләт оборона комитеты ағзаһы, СССР Халыҡ комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары К. Е. Ворошилов оҙатыуында Сталинград һәм Баҡыға китә. Унан самолетта (тәүге һәм аҙаҡҡы тапҡыр) Таһранға оса (Иран). 1943 йылдың 28 ноябренән 1 декабренә тиклем Сталин Таһран конференцияһында ——СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия илдәре лидерҙарының Икенсе донъя һуғышы йылдарындағы тәүге «Ҙур тройка» конференцияһында ҡатнаша. === Социаль-иҡтисади сәйәсәт. Хәрби-сәнәғәт комплексы үҫеше === Төп мәҡәләләр: СССР-ҙа аслыҡ (1946—1947), СССР-ҙа 1947 йылғы аҡса реформаһы, Сталиндың тәбиғәтте үҙгәртеү планы, Бөйөк коммунизм төҙөлөштәре һәм Совет атом бомбаһын булдырыу [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң илдә эшселәр ҡулдары, мал һәм техника дефициты күҙәтелә. Властар ауыл хужалығына капитал һалымды күтәрергә<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/selskoe-hozyaystvo-sssr-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny|автор=Зельднер А.Г.|заглавие=Сельское хозяйство СССР в годы Великой Отечественной войны|год=2010|язык=|издание=Вестник экономической безопасности|тип=|месяц=|число=|том=|номер=6|страницы=24—28|issn=1997-1001}}</ref>, ауылда механизациялау һәм электрлаштырыу эштәрен киңәйтергә мәжбүр булалар[174]. Ошоға ҡарамаҫтан, ҡоролоҡ<ref>{{Статья|ссылка=https://web.archive.org/web/20070929204231/http://www.auditorium.ru/books/4521/ch1.pdf|автор=И.М.Волков|заглавие=Засуха, голод 1946-1947 годов. История СССР|год=1991|язык=|издание=Наука|тип=|месяц=|число=|том=|номер=4|страницы=3—19|issn=}}</ref>, властар сәйәсәте (сит илгә иген экспорты, продразверстка планын нисек кенә булһа ла үтәү) арҡаһында<ref>{{Книга|автор=В. Ф. Зима|заглавие=Голод в СССР 1946—1947 годов: Происхождение и последствия|ответственный=|год=1996|издание=|место=Москва|издательство=Институт Российской истории РАН|страницы=|страниц=|isbn=5-201-00595-0}}</ref>, дөйөм хәрби бөлгөнгөлөгө һәм ауыл хужалығының көсһөҙлөгө арҡаһында аслыҡ барлыҡҡа килә, уның иң юғары нөктәһе 1946—1947 йылдарға тура килә<ref name=":0" />. Аслыҡ һөҙөмтәһендә, төрлө баһалар буйынса, 200 мең тирәһе кешенән 1, 5 миллион кеше һәләк була. Бер нисә миллион кеше дистрофияға һәм башҡа бик ауыр сирҙәргә дусар ителә<ref name=":0" />. Аслыҡ айырыуса ныҡ балаларҙы ҡыра. 1947 йылда Түбәнге Волга буйында сабыйҙар араһындағы үлем кимәле 1946 йыл менән сағыштырғанда 1,8 тапҡырға күберәк. [[Сталинград]]та 1947 йылда үлгәндәр араһында балаларҙың һаны 41 % тәшкил итә. Көнбайыш Себерҙә һәләк булғандарҙың яртыһы тиерлек 16 йәшкә тиклемге балалар була. Аслыҡ бигерәк тә ауыл ерендә халыҡты һәм социаль яҡтан яҡланмаған халыҡ ҡатламдары (күп балалы ғаиләләр, яңғыҙаҡ әсәләр, бик ҡартайған кешеләр) ҡыра<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sibran.ru/upload/iblock/76b/76b2f89b05ab723d17710c518a638cc5.pdf|автор=Лапердин В. Б.|заглавие=Последствия голода 1946—1947 гг. в Омской области|год=2013|издание=Гуманитарные науки в Сибири|номер=4|страницы=38—42}}</ref>. Ошо осорҙа Сталин үҙенең етәкселек методтарына тоғролоғон күрһәтә — ашығыс рәүештә бик ҡаты закондар ҡабул ителә, мәҫәлән, 1947 йылдың 4 июнендәге уғрылыҡ менән көрәш тураһындағы указ, сөнки улар буйынса лагерҙарға 25 йылға тиклемге оҙайлы сроктар ҡаралған. 1947—1952 йылдарҙа уғрылыҡ өсөн 2 миллиондан ашыу кеше хөкөм ителә<ref name=":0" />. [[Файл:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|thumb|Сталин [[Мао Цзэдун]], [[Булганин Николай Александрович|Булганин]], [[Ульбрихт Вальтер|Ульбрихт]] һәм [[Юмжагийн Цэдэнбал|Цэдэнбал]] менән президиумда, 21 декабрь 1949|250x250пкс]] 1946 йылдың йәйендә паек һәм коммерция хаҡтары араһында байтаҡ ҡына айырма күҙәтелә, уның ниҫбәте 1:8 тәшкил итә. 1946 йылдың көҙөндә карточка системаһын бөтөрөүгә әҙерлек сиктәрендә паек һәм коммерция хаҡтарын яҡынайтыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Осенью 1946 йылдың көҙөндә паек хаҡтары 3 тапҡырға арттырыла, ә икмәк хаҡы хатта 3,8 тапҡырға арта. Коммерция хаҡтары ныҡ түбәнәймәй һәм 30-40 % тәшкил итә. Һөҙөмтәлә паек һәм коммерция хаҡтарының ниҫбәте 1:2,5 тәшкил итә. Эш хаҡын түләмәү (ике айға тиклем) шулай уҡ граждандарҙың йәйәш кимәленә бик ҙур йоғонто яһай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа түбән хаҡ алыусы хеҙмәткәрҙәр эш хаҡын биргәндән һуң предприятиеға бурыслы булып ҡалалар (мәҫәлән, Урта Урал баҡыр заводында (Ревда ҡалаһы) ай һайын яҡынса 70 кешенең ошондай бурысы була{{efn|Как пример, настройщик Кузьмин в ноябре 1946 года заработал 246 руб., получил аванс 200 руб., вычет за заем и подоходный налог – 70 руб., остался должен цеху 31 руб}})<ref name=":4" />. 1947 йылдың 14 декабрендә Сталин СССР Министрҙар Советының һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының «Аҡса реформаһын үткәреү һәм аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙарына карточкаларҙы бөтөрөү тураһында» 4004-се Ҡарарына ҡул ҡуя<ref>{{Cite web|url=http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=42378&PrintVersion=1|title=Постановление Совмина СССР, ЦК ВКП(б) от 14.12.1947 № 4004 // текст правового акта|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120214042305/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=42378&PrintVersion=1|archivedate=2012-02-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214042305/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=42378&PrintVersion=1 |date=2012-02-14 }}</ref>, был ҡарарҙа шулай уҡ берҙәм хаҡтарҙың яңы кимәле билдәләнә. Аҡса реформаһы деноминация (валютаны тотороҡландырыу һәм иҫәпләшеүҙәрҙе ябайлаштырыу маҡсатында аҡсаның үҙендә күрһәтелгән хаҡын үҙгәртеү) рәүешендә үткәрелә. Ул конфискацияға нигеҙләнә (1944—1948 йылдарҙа Европа илдәренә оҡшаш аҡса реформалары үткәрелә<ref>[http://www.bonistikaweb.ru/KNIGI/den-20.htm Денежная реформа 1947 г. в СССР и конфискационные денежные реформы в Европе 1944−1948 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408092122/http://www.bonistikaweb.ru/KNIGI/den-20.htm |date=2020-04-08 }}</ref>) һәм аҡса әйләнешендә һуғыш һөҙөмтәләрен юҡҡа сығара. Артабан 1948—1954 йылдарҙа күмәк ҡулланыу тауарҙарына йыл һайын ваҡлап һатыу хаҡтары тәбүнәйтелә<ref name=":3">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/s-kazhdym-godom-zhit-vse-luchshe-fenomen-snizheniya-poslevoennyh-tsen|автор=Лазарева Л. Н.|заглавие=«С каждым годом жить все лучше…» (феномен снижения послевоенных цен)|год=2018|язык=|издание=Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки|тип=|месяц=|число=|том=|номер=3|страницы=138—146|issn=2072-8360}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/o-sovremennom-sposobe-deystviya-zakona-rosta-proizvoditelnosti-truda-i-zabytom-ekonomicheskom-otkrytii-i-v-stalina|автор=Корняков В. И.|заглавие=О современном способе действия закона роста производительности труда и забытом экономическом открытии И. В. Сталина|год=2014|язык=|издание=Теоретическая экономика|тип=|месяц=|число=|том=|номер=3|страницы=8—21|issn=2221-3260}}</ref>. 1948 йылда реаль эш хаҡтары уртаса һуғышҡа тиклемге кимәлдән 20 % -ҡа түбәренәк булһа, 1952 йылда улар һуғышҡа тиклемге кимәлдән 25 %-ҡа арта һәм 1928 йылғы кимәленә сыға<ref>{{Статья|автор=Janet G. Chapman |год=1954 |doi=10.2307/1924665 |issn=0034-6535 |выпуск=2 |страницы=134—156 |издание=The Review of Economics and Statistics |заглавие=Real Wages in the Soviet Union, 1928-1952 |ссылка=http://www.jstor.org/stable/1924665 |том=36}}</ref>. Айырыуса һиҙелерлек хаҡтар сәнәғәт тауарына төшөрөлә (патефондар, велосипедтар һәм башҡа тауарҙар), аҙыҡ-түлек тауарҙарына хаҡтар ул тиклем һиҙелерлек булмай<ref name=":2">{{Книга|автор=Зубкова Е.Ю.|заглавие=Послевоенное советское общество: политика и повседневность, 1945-1953|год=1999|издательство=РОССПЭН|страницы=78—89|isbn=5-8243-0069-0}}</ref>. Ошо уҡ ваҡытта эш хаҡтары күпкә яйыраҡ темп менән үҫә һәм хеҙмәткәрҙәрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Табыш өлөшөн юғалтҡанбюджетты тотороҡландырыу маҡсатында күп кенә учреждениеларҙаштаттарҙы ҡыҫҡартыуға баралар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1129647|title=«Снижение цен в целях агитации»|author=Жирнов Е.|website=Коммерсантъ Власть №10|date=2009-03-16|pages=с.56|access-date=2021-04-20}}</ref>. 1947—1948 йылдарҙа республика һәм урындағы буйһоноу предприятиеларында хеҙмәткәрҙәр штаттары ныҡ ҡына ҡыҫҡартыла. Дәүләт аҡсаһын исраф итмәү өсөн әлеге кадрҙар сәйәсәте административ һәм ярҙамсы персоналы иҫәбенә башҡарыла, һәм бер аҙ етәксеелк вазифаларын ҡыҫҡартыу иҫәбенә. Ул өҫтөмө рәүештә сәнәғәттәге кадрҙар проблемаһын хәл итеүгә булышылыҡ итә: унда һаман эшсе ҡулдары етешмәй. 1948 йылда хөкүмәт шулай уҡ коммуналь-көнкүреш, почта, бәйләнеш, транспорт уңайлыҡтарын хеҙмәтләндереү, балаларҙы балалар баҡсаларында тәрбиәләү өсөн тарифтарҙы арттырыу буйынса бер нисә ҡарар ҡабул итә. Ошоноң иҫәбенә ҡала халҡының хеҙмәтләндереүгә тотонлған сығымдары 40-60 %-ҡа арта. 1948 йылда хөкүмәт үткәргән «экономия» сәйәсәте халыҡтың хеҙмәт килем-төшөмө бик ныҡ кәмей (премиялар бик ныҡ ҡыҫҡартыла(25-50 %), өлөшләтә стипендиялар, пенсиялар кәметелә, эшләп сығарыу күләме арттырыла һәм эш күләменән түләнә торған хеҙмәткә хаҡтар түбәнәйтелә<ref name=":4" />. 1948 йылдың ғинуарынан номенклатура хеҙмәткәрҙәренең айлыҡ эш хаҡы байтаҡ күтәрелә 3 окладҡа тиклем айына «ваҡытлыса аҡсалата тәьмин итеү» түләнә башлай, уларҙан һалымдар һәм взностар алынмай. Был тәртип номенклатура өсөн 1956 йылға тиклем ғәмәлдә була<ref>{{Книга|автор=Барсенков А. С., Вдовин А. И.|заглавие=История России. 1917–2009|год=2010|издательство=Аспект Пресс}}</ref>. 1948 йылғы хаҡтарҙы төшөрөү ысынында халыҡтың йәшәү кимәлен яҡшыртмай, сөнки хаҡтар тик ҡиммәтле сәнәғәт тауарҙарына, араҡыға һәм һәм башҡа спиртлы эсемлектәргә ҡағыла. 1946—47 йылдарҙағы бөтә социаль-иҡтисади комплексы башлыса дәүләт пробемаларын хәл итеүгә йүнәлтелә. Последующее наиболее масштабное снижение цен в 1950 йылда үткәрелгән масштаблы хаҡтарҙы төшөрөү халыҡтың һатып алыу һәләтлеген күпкә арттыра һәм граждандарҙың йәшәйеш кимәлен бер аҙ арттыра. 1947 йылғы кимәл менән сағыштырмаса аҙыҡ-түлектең минималь йыйымы ике тапҡырға кәмей. Шуға ҡарамаҫтан ваҡлап һатыу тауарҙарына хаҡтар 1950-се йылдар башында ла 1940 йылғы кимәленән 38 %-ҡа артығыраҡ була. «Ирекле-мәжбүри» зайымдар халыҡтан йылына уртаса бер эш ҡаҡын тәшкил итә һәм ысынында 1940-1950-се йылдарҙа өҫтәмә һалым булып тора һәм граждандарҙың йәшәйеш кимәленә хаҡтар төшөрөү эффектын 60 %-ҡа кәметәләр. Ул заманда киң таралған «таҙа зыян» тезисы популистик алым ғына булып ҡала, сөнки хөкүмәт аҡса реформаһынан һәм, дөйөм алғанда, ул ваҡыттағы социаль-иҡтисади сәйәсәтенән бик ҙур табыш ала. 1940-сы йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдар башындағы иҡтисади модель режим терәгенең (производство алдынғылары, бюрократия, ғилми һәм ижади интеллигенция) йәшәйеш кимәлен күтәреүгә йүнәлтелә. Лишь смена политической конъюнктуры в середине 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында сәйәси конъюктураның алмашыныуы илдең социаль-иҡтисади курсын үҙгәртеүгә булышлыҡ итә һәм бөтә халыҡтың матди хәлен яҡшыртыуға алып килә<ref name=":4">{{Книга|ссылка=http://www.ihist.uran.ru/files/Klinova_dissertatsiya_na_sayt.pdf|автор=Клинова М.А.|заглавие=Экономические стратегии городского населения РСФСР (1946–1956 ГГ.)|год=2020|место=Екатеринбург}}</ref>. Тарихсы О. Хлевнюк фекеренсә, 1947 йылғы аҡса реформаһы — Сталин системаһы көҙгөһө. Һуғыштан һуңғы иҡтисади көрсөктө халыҡтың йыйылған аҡса иҫәбенә еңеп сығыу юлы һайлана. Башта реформа 1946 йылға планлаштырыла, әммә массауи аслыҡ башланыуы менән бәйле уны тағы бер йылға күсерәләр. Социализмдың өҫтөнлөктәрен күрһәтеү өсөн карточкаларҙы бөтөрөү ҡыҫҡа сроктарҙа үткәрелергә тейеш була. Ябай граждандарҙа реформаның популяр булмауын иҫәпкә алып, властар бик ҙур мәғлүмәти кампания ойошторалар һәм халыҡҡа, реформа спекулянттарға һәм хәлле граждандарға ҡаршы үткәрелә, тип еткерелә, шулай уҡ капиталистик илдерендә эшселәрҙең ауыр хәле тураһында телгә алырға онотмайҙар. Сталин формулировкалар өҫтөндә үҙе эшләй. Белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, аҡса реформаһынан башлыса крәҫтиәндәр ыҙа сигә, ә күләгә иҡтисады эшҡыуарҙары һәм коррупцияға бирелгән чиновниктар ҙур зыян күрмәйҙәр. Карточкаларҙы бөтөрөү һәм дефицит тауарҙарҙың ирекле һатыуы бер нисек тә һатып алыу һәләтенең кәмеүен (яҡынса 8 тапҡырға) йомшарта алмай. Махсус тәьминат саралары тик эре ҡалаларға (башлыса [[Мәскәү]] һәм [[Ленинград]]) ҡағыла. Башҡалаларҙан башҡа карточкаларҙы бөтөрөү тәьминәттең өҙөклөктәренә килтерә<ref name=":0" />. Партия, совет һәм хужалыҡ етәкселеге өсөн ябыҡ аҙыҡ тәьминәте карточка системаһы бөтөрөлгәндән һуң да ғәмәлдә булып ҡала<ref name=":4" />. Аҡса реформаһы яуаплы совет хеҙмәткәрҙәре араһында СССР-ҙағы коррупцияның ҙур ҡатламын аса<ref name=":0" />. Партия, совет органдары хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡреспублика һәм өлкә идаралыҡтарының Дәүләт хәүефһеҙлеге министрлығы һәм Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре үҙ байлығын төрлө законға ҡаршы ысулдар менән йәшерәләр. Ябай совет граждандарынан айырмалы рәүештә улар араһынан бик һирәктәр тейешле яза ала<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2076507|title=Дело о подрыве денежной реформы|author=ЕВГЕНИЙ ЖИРНОВ|website="Коммерсантъ Деньги" №49|date=2012-12-10|accessdate=2021-02-27}}</ref><ref name=":1">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/korruptsiya-na-srednem-urale-v-period-provedeniya-denezhnoi-reformy-1947-goda|автор=Сластнёв С. Б.|заглавие=Коррупция на Среднем Урале в период проведения денежной реформы 1947 года|год=2014|издание=Актуальные проблемы научного обеспечения государственной политики Российской Федерации в области противодействия коррупции|выпуск=1}}</ref><ref name=":2" />. Аҡса реформаһы менән «күләгә иҡтисады» эшҡыуарҙары ла файҙаланып өлгөрә һәм хатта үҙ байлыҡтарын күҙгә күренерлек рәүештә арттыралар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://rgae.ru/publikacii/pushkarev-denezhnaya-reforma-1947-g-i-chernyi-rynok.shtml|title=Денежная реформа 1947 г. и "черный рынок"|author=В.С. Пушкарёв.|website=rgae.ru|date=2013|publisher=Российский государственный архив экономики,|accessdate=2021-02-27}}</ref>. Күпселек иҡтисади күрһәткестәр буйынса Һуғышҡа тиклемге кимәлгә СССР 1948 йылда уҡ сыға, бынан һуң тулайым эске продукт (ВВП) бик йылдам үҫешен дауам итә. 1940-сы йылдар аҙағында — 1950-се йылдарҙа совет иҡтисады башлыса интенсив юл буйынса үҫешә. Күпселегендә был үҙәкләштергән иҡтисади моделдең нығып еткән үҙенсәлеге, уның хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү һәм үҙҡиммәттен кәметеү менән сикләнә<ref name="Ханин">''[[Ханин, Григорий Исаакович|Ханин Г. И.]]'' [http://saint-juste.narod.ru/hanin_sov_chudo.htm Советское экономическое чудо: миф или реальность?] // [[Свободная мысль (журнал)|Свободная мысль]], 2003, № 7, 8, 9, 11.</ref>. 1939 йылдан 1956 йылға тиклем уникаль хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү ысулы ғәмәлдә була<ref>{{Статья|ссылка=http://avu.usaca.ru/ru/issues/69/articles/1666|автор=Потехин В.Н|заглавие=Опыт развития государственного управления экономикой|год=2014|язык=|издание=Аграрный вестник Урала|тип=|месяц=|число=|том=|номер=10 (128)|страницы=98—104|issn=}}</ref>. 1948 йылдың 20 октябрендә СССР Министрҙар Советының һәм ВКП(б)Үҙәк Комитетының «СССР-ҙың Европа өлөшөндә юғары тотороҡло уңыш тәьмин итеү өсөн баҫыу һаҡлағыс урман, үлән сәсеү системаһы, быуа һәм һыу ятҡылыҡтары төҙөү планы тураһында» исемле 3960-сы ҡарар ҡабул ителә<ref>{{Cite web|url=http://www.ng.ru/science/2008-11-26/14_forests.html|title=Государственная лесополоса / Наука / Независимая газета|publisher=www.ng.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, ул тарихҡа «Сталин тәбиғәтте үҙгәртеү планы» булараҡ инә. Сәнәғәт электр станцияларын һәм каналдарҙы төҙөү был ғәйәт ҙур пландың бер өлөшө булып тора, улар «Бөйөк коммунизм төҙөлөштәре» исеме аңтында билдәлелек ала. Сталин вафат булған йылда ауыл хужалығы хеҙмәткәренең уртаса тәүлек диетаһы калорийлығы 1928 йыл кимәленән 17 % түбәнерәк була<ref>{{Статья|автор=[[Уиткрофт, Стивен|Stephen G. Wheatcroft]] |год=2009-01-01 |doi=10.1016/j.eeh.2008.06.002 |issn=0014-4983 |выпуск=1 |страницы=24—52 |издание=Explorations in Economic History |заглавие=The first 35 years of Soviet living standards: Secular growth and conjunctural crises in a time of famines |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014498308000259 |том=46}}</ref>. Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса (ЦСУ) революцияға тиклемге туҡланыу кимәле көнөнә тура килгән калорийлыҡ һаны буйынса тик 50-се йылдар аҙағында — начале 60-сы йылдар аҙағында еткерелә<ref name="autogenerated20130427-4">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/639907-echo/|title=Интервью / Цена достижений советской индустриализации / Андрей Маркевич|author=Маркевич Андрей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1954 йылда бер кеше йәненә 74 % аҡһым, 58 % май, 50 % А витамины, 61 % С витамины тура килә<ref name=":3" />. Сталин осоронда хатта яҡшы тип һаналған йылдарҙа совет гражданының туҡланыуы бик ярлы булып ҡала һәм башлыса икмәк-картуфтан тора. Халыҡтың күпселеге насар йәшәү шарттарында көн күрә, сөнки Сталин ваҡытында торлаҡ ҡалдыҡ принциптарында төҙөлә. 1953 йылдың башына бер ҡала кешеһенә уртаса 4,5 квадрат метр торлаҡ тура килә. Ҡалаларҙа торлаҡ фондының яртыһында ғына һыу үткәргестәр һәм канализация үткәрелгән була. Яҡынса 4 млн кеше барактарҙа теркәлгән була<ref name=":0" />. Һуғыштан һуңғы йылдарҙың ауырлығына ҡарамаҫтан, Сталин хөкүмәте дәүләт бюджетыннан мәғариф һәм фән өлкәләренә финанслауҙы арттыра. Дүртенсе бишъйыллыҡ йылдарында яҡынса өстән бер өлөшкә фәнни-тикшеренеүсе институттарҙың һаны арта, фәндәр академиялары Ҡаҙағстанда, Латвияла һәм Эстонияла асыла. 1951 йылдан ете йыллыҡ мәкәтәп белеме мотлаҡ булып һанала<ref>История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков; А. И. Вдовин; С. В. Воронкова; под ред. [[Милов, Леонид Васильевич|Л. В. Милова]]. — М.: Эксмо, 2006. — Глава 11, § 3.</ref>. Милли институттар һәм мәктәптәр асыла, уларҙа СССР халыҡтарының телдәре, әҙәбиәте һәм төрлө мәҙәни традициялары уҡытыла {{sfn|Shearer|2006|p=192}}. Шунынң менән бергә һаулыҡ һаҡлау үҫеше һәм Сталин модернизацияһы арҡаһында 1940-сы йылдарҙың аҙағынан демографик ситуация яҡшыра башлай: сабыйлыҡ үлеме кәмей һәм уртса йәшәү кимәле (1926 йылда СССР-ҙа уртаса йәшәү кимәле 44йыл тәшкил итһә, 1938 йылда — 47 йыл,ә 1953 йылда — 63 йыл)<ref>История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков; А. И. Вдовин; С. В. Воронкова; под ред. [[Милов, Леонид Васильевич|Л. В. Милова]]. — М.: Эксмо, 2006. — Глава 12, § 2.</ref><ref>{{Книга|автор=Риер Яков Григорьевич|заглавие=Историческая демография: учебное пособие|издание=2-е изд. доп.|место=Могилев|издательство=[[Могилёвский государственный университет|МГУ им. A. A. Кулешова]]|год=2006|страницы=134|страниц=160|isbn=985-480-206-X}}</ref><ref>Мотревич В. П. Историческая демография России. Екатеринбург: Изд-во Уральского университета, 2000. — С. 61.</ref><ref name=":8">''Авдеев А.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2010/0433/analit03.php Младенческая смертность и история охраны материнства и детства в России и СССР] / Историческая демография: Сборник статей; под ред. Денисенко М. Б., Троицкой И. А. — М.: МАКС Пресс, 2008. — С. 36.</ref><ref>Воронцов А. В., Глотов М. Б. Демография. — М.: Юрайт, 2017. — С. 158.</ref>. Шуны әйтергә кәрәк, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге уңыштар күбеһенсә медицинала антибиотиктарҙы асыу һәм ҡулланыу һөҙөмтәһе булып<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr5.htm|title=ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ СССР И РОССИИ В ЗЕРКАЛЕ ПОКОЛЕНИЙ|author=Вишневский А.|website=НАСЕЛЕНИЕ и ОБЩЕСТВО, № 70|date=Март-Апрель 2003 года|publisher=Информационный бюллетень Центра демографии и экологии человека Института народнохозяйственного прогнозирования РАН|access-date=2021-05-14}}</ref><ref name=":8" />. 1945 йылдың 24 июлендә Потсдамда Трумэн Сталинға, АҠШ-тың ''«хәҙер иҫ китмәле емергес көсө булған ҡоралы бар»'', тип әйтә. Черчилль хәтерләүенсә, Сталин йылмая, әммә ентекләп һорашып тормай. Ошонан сығып, Черчилль, Сталин бер нимә лә аңламаған һәм бер нимә лә белмәй, тигән һығымтаға килә<ref name="njГУБАРЕCjobvlb.ru">[http://www.dya.ru/museum/mr8_01.phtml Сталин и советский атомный проект. И. И. Никитчук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218224457/http://www.dya.ru/museum/mr8_01.phtml |date=2007-12-18 }}</ref>. Шул уҡ кисәт Сталин Молотовҡа, [[Курчатов Игорь Васильевич|Курчатов]] менән атом проекты буйынса эштәрҙе тиҙләтеү тураһында һөйләшергә ҡуша. 1945 йылдың 20 авгусында атом проекты менән етәкселек итеү өсөн Дәүләт оборона комитеты СССР Министрҙар Советы ҡарамағында Махсус комитет төҙөй, уның етәксеһе итеп [[Берия Лаврентий Павлович|Л. П. Берия]] тәғәйенләнә. Махсус комитет эргәһендә башҡарма орган — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Беренсе баш идаралығы (ПГУ) булдырыла. Сталин Директиваһы ПГУ-ға уран һәм плутоний атом бомбаларын 1948 йылда булдырыу бурысын. 1946 йылдың 25 ғинуарында Сталин тәүге тапҡыр атом бомбаһын эшләүсе академик И. В. Курчатов менән осраша; осрашыуҙа атом энергияһын ҡулланыу буйынса Махсус комитеттың рәйесе [[Берия Лаврентий Павлович|Л. П. Берия]], сит ил наркомы [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], СССР Дәүләт планы рәйесе [[Вознесенский Николай Алексеевич|Н. А. Вознесенский]], Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары [[Маленков Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]], тышҡы сәйәсәт наркомы [[Микоян Анастас Иванович|А. И. Микоян]], ВКП(б) Үҙәк комитеты Секретары [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]], СССР Фәндәр академияһы президенты [[Вавилов Сергей Иванович|С. И. Вавилов]], СССР Фәндәр академияһы академигы [[Кафтанов Сергей Васильевич|С. В. Кафтанов]] ҡатнашалар. 1946 йылда Сталин атом фәнен һәм техникаһы үҫешен билдәләгән алтмышҡа яҡын документҡа ҡул ҡуя, уларҙы үтәү һөҙөмтәһендә 1949 йылдың 29 авгусында Ҡаҙағстандың Семипалатинск полигонында беренсе атом бомбаһы уңышлы һынау үтә 1954 йылда Обнинскиҙа беренсе атом электр станцияһы төҙөлә. === Вафаты === {{main| Сталинды ерләү}} Сталин үҙенең рәсми резиденцияһ — Ближняя дачала вафат була, ул унда һуғыштан һуңғы осорҙа даими рәештә йәшәй. 1953 йылдың 1 мартында һаҡсыларҙың береһе уны кесе ашхана иҙәнендә ятҡан ерҙә тап итә. 2 март өнө иртәнсәк Ближняя дачаға табиптар килә һәм уң яҡ кәүҙә [[паралич]]ы диагнозын ҡуялар. 5 мартта 21 сәғәт 50 минутта Сталин вафат була<ref name=stalin>{{Cite web |url=http://www.stalin.su/hronology.php?action=period&id=9 |title=ПОСЛЕДНИЕ ГОДЫ ЖИЗНИ И. В. СТАЛИНА (1950—1953) |accessdate=2013-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509103030/http://www.stalin.su/hronology.php?action=period&id=9 |archivedate=2013-05-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509103030/http://www.stalin.su/hronology.php?action=period&id=9 |date=2013-05-09 }}</ref>. Медицина һығымтаһы буйынса, мейеһенә ҡан һауыу арҡаһында үлә. Медицина картаһы һәм үләкһә ярыу һөҙөмтәләренә ярашлы, Сталиндың бер нисә [[инсульт|ишемия инсульты]] (лакунар, әммә атеротромбик булыуы ла ихтимал) булған, Бөтә донъя неврологтар федерацияһы президенты В. Хачински фекеренсә, ҡан тамыры системаһының когнитив үҙгәрештәренә килтереүҙән тыш, психика боҙолоуыуын көсәйтә<ref name="Hachinski">{{Статья|автор=Vladimir Hachinski |год=1999 |doi=10.1111/j.1468-1331.1999.tb00004.x |issn=1468-1331 |выпуск=2 |язык=en |страницы=129—132 |издание=European Journal of Neurology |заглавие=Stalin's last years: delusions or dementia? |ссылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-1331.1999.tb00004.x |том=6}}</ref>. Сталиндың бальзамланған күҙәһе [[Ленин Мавзолейы]]на урынлаштырыла, ул 1953—1961 йылдарҙа «В. И. Ленин һәм И. В. Сталин мавзолейы» тип исемләнә. 1961 йылдың 30 октябрендә [[КПСС-тың XXII съезы]], постановил, что ''«Ленин васыяттарын етди рәүештә боҙған өсөн… уның кәүҙәһе янында Сталиндың табутын Мавзолейҙа ҡалдырыу мөмкин түгел»'', тигән ҡарарға килә. 1961 йылдың 31 октябренән 1 ноябргә ҡараған төндә Сталиндың кәүҙәһе Мавзолейҙан сығарыла һәм Кремль диуары янындағы некрополдә ерләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.diletant.ru/articles/7800412/|title=Вынос тела Сталина из Мавзолея|author=|website=|date=2012-10-31|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201195759/http://www.diletant.ru/articles/7800412/|archivedate=2013-02-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201195759/http://www.diletant.ru/articles/7800412/ |date=2013-02-01 }}</ref>. == Сталин шәхесе баһалары == === Ыңғай яҡтары === {{Төп мәҡәлә|Сталинизм|Неосталинизм}} Сталин менән шәхсән аралашҡан замандаштар йыш ҡына уға ҡапма-ҡаршылыҡлы баһа бирә. Үҙенең «Икенсе Донъя һуғышы» исемле китабында Уинстон Черчилль бер нисә тапҡыр Сталиндың ҡәтғи, хатта ҡайһы берҙә тупаҫ, аралашыу манераһына акцент яһай, әммә шул уҡ ваҡытта Черчилль Сталиндың стратегик һәләттәрен юғары баһалай: {{начало цитаты}}Ошо моментта Сталин, күрәһең, ҡапыл «Торч» операцияһының стратегик өҫтөнлөктәрен баһалай. Ул уның файҙаһына дүрт төп дәлил килтерә. <…> Был иҫ киткес иҫкәртмә миңә тәрән тәьҫир итте. Ул, урыҫ диктаторы быға тиклем уның өсөн яңы булған проблемаға тиҙ һәм тулыһынса төшөнөүен, күрһәтә. Беҙ бер нисә ай дауамында баш ватҡан уй-фекерҙәрҙе бер нисә минут эсендә аңлаған кешеләр бик һирәктер. Ул быларҙың бөтәһен дәйәшен тиҙлегендә баһаланы{{конец цитаты|источник=Уинстон Черчилль<ref>{{книга |автор=[[Уинстон Черчилль]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Вторая Мировая война |оригинал= |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=XF_lAgAAQBAJ&pg=PT1583&dq=В+этот+момент+Сталин |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Альпина Паблишер |год=1998 |том=4 |страницы=218 |столбцы= |страниц=2636 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>}} Маршал Г. К. Жуков үҙенең «Хәтирәләр һәм уй-фекерҙәр» исемле хеҙмәтенең 11 главаһында Сталин шәхесенең тасуираламаһына бик күп иғтибар бүлә һәм, дөйөм алғанда, уның ойоштороу һәм лидерлыҡ сифаттарын танып, юғары баһа бирә. Шул уҡ ваҡытта Сталиндың ауыр холҡона акцент яһала.. {{начало цитаты}}Ғәҙәттә тыныс һәм аҡыл менән эш иткән, ул ваҡыты-ваҡыты менән бик ныҡ ҡуҙғыуға бирелә ине. Ул саҡта объективлығын юғалта һәм күҙ алдында киҫкен рәүештә үҙгәрә ине, ул тағы ла нығыраҡ ағарына, ҡарашы ауыр, ҡаты булып китә. Сталин һөжүменә ҡаршы торорға батырсылыҡ иткән һәм яуап бирә алған кешеләрҙе мин аҙ беләм{{конец цитаты|источник=Г. К. Жуков<ref>{{книга |автор=Г. К. Жуков |часть= |ссылка часть= |заглавие=Воспоминания и размышления |оригинал= |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ICsWAQAAMAAJ&q=Обычно+спокойный+рассудительный |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Новости |год=1992 |том=2 |страницы=110 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>}} [[Альберт Шпеер]] хәтерләүенсә, Гитлер шулай уҡ Сталинға юғары баһа биргән: {{начало цитаты}} Сталин тураһында Гитлер ҙур ихтирам менән ҡарай ине һәм айырыуса улар эләккән һәм уларҙан ныҡ нервылар талап икән ситуацияларҙың оҡшашлығын билдәләй. <…> Ҡабаттан еңеү ышанысын тойған осраҡта, ул ирония менән, Рәсәй еңелгәндән һуң уның етәкселегенә Сталинды ҡуйыр кәрәк, ти ине — әлбиттә уның герман властарына буйһоноу шарты менән, сөнки ул ғына урыҫ халҡы менән идара итә ала. Ғөмүмән, ул Сталинда уҙаҡташын күрә ине һәм, күрәһең, уға ихтирам йөҙөнән уның пленға эләккән улы менән яҡшы мөғәмәлә итергә ҡуша {{конец цитаты|источник=''Альберт Шпеер''. «Воспоминания» (1969).}} 1953 йылдың 6 мартында И. В. Сталиндың вафаты айҡанлы некрологта британ журналисты, Поляк социалистик партия ағзаһы [[Исаак Дойчер]] Сталин идаралығына баһа бирә һәм иҡтисади йәһәттән Советтар Союзының артта ҡалған илдән донъяның икенсе индустриаль үҫешкән ил кимәленә әүерелеүен уның төп ҡаҙанышы тип һанай: {{Врезка | Заголовок = | Содержание = Сталиндың тарихи ҡаҙаныштарының асылы Рәсәйҙе һуҡанан ҡабул итеп, уны ядер реакторҙары менән ҡалдырыуында тора. Ул Рәсәйҙе икенсе донъя индустриаль державаһы кимәленә тиклем күтәрҙе. Был тик матди прогресс һәм ойоштороу һөҙөмтәһе генә булманы. Бындай ҡаҙаныштар бөтөнөһөн үҙ эсенә алған СССР-ҙағы мәҙәни революцияһыҙ булмаҫ ине, уның барышында бөтә халыҡ мәктәпкә йөрөй һәм бик көсөргәнешле уҡый. | Подпись = ''The Manchester Guardian. 6 March 1953.'' | Оригинал =The core of Stalin's historic achievements consists in this, that he had found Russia working with wooden ploughs and is leaving her equipped with atomic piles. He has raised Russia to the level of the second industrial Power of the world. This was not a matter of mere material progress and organization. No such achievement would have been possible without a vast cultural revolution, in the course of which a whole nation was sent to school to undergo a most intensive education. | Язык оригинала =en | Источник оригинала = ''[[Дойчер, Исаак|Isaac Deutscher]].'' End of Stalinism. // The Manchester Guardian. — 1953. — 6 March | Выравнивание = | Ширина = | Высота = | Размер шрифта = | Фон = | Без разрывов = }} 1956 йылда уның һуҡа һәм атом реакторы тураһындағы фразаһы Британ энциклопедияһының «Сталин» мәҡәләһенә индерелә<ref>Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge. — [[Лондон|London]], 1956. — V. 21. — p.303<br>''The year 1945 marked the climax in Stalin’s crowded and chequered career. As generalissimo and uncontested leader he was surrounded by an adulation and a cult which assumed its most grotesque forms toward the end of his life. Soviet scientists, writers, musicians, linguists, philosophers and others were made to accept his judgment as final. Underlying the bizarre cult were Stalin’s indubitable achievements. He was the originator of planned economy; he found Russia ivorking with wooden plows and left it equipped with atomic piles; and he was «father of victory.»''</ref>. [[Файл:May Day in London.jpg|thumb|right| [[Лондон]]дағы маевка, 1 май 2009 йыл|250x250пкс]] Бер нисә тарихсы һәм иҡтисадсы (М. М. Горинов<ref>{{книга |автор=М. М. Горинов |часть= |ссылка часть= |заглавие=НЭП: поиски путей развития |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=Знание |год=1990 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=62 |серия= |isbn=5-07-000717-3 |тираж= |ref= }}</ref>, Н. Д. Колесов<ref name="Kolesov">''Колесов Н. Д.'' [http://www.m-economy.ru/art.php?nArtId=119 Экономический фактор победы в битве под Сталинградом] // Проблемы современной экономики. 2002. № 3.</ref>, Г. А. Черемисинов<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-mobilizatsionnoy-modeli-i-makroekonomicheskaya-dinamika-sssr-v-gody-pervoy-pyatiletki-i-velikoy-otechestvennoy-voyny|автор=Черемисинов Г. А.|заглавие=Формирование мобилизационной модели и макроэкономическая динамика СССР в годы первой пятилетки и Великой отечественной войны|год=2015|язык=|издание=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|том=|номер=4 (34)|страницы=19—35|issn=1998-9938}}</ref> и др.) 1920-се йылдар аҙағында иҡтисади сәйәсәт өлкәһендә Сталин стратегик яҡтан дөрөҫ тиҙләтелгән индустриәлләштереү һәм планлы иҡтисад моделен булдырыу юлын һайлаған, ә индустриәлләштереү һәм коллективлаштырыуҙы үткәреү өсөн ҡулланылған ҡаты ысулдар мәжбүри булған, сөнки ул замандағы хәрби хәүеф шарттарында (Японияның Көнсығыш азияла ССР сиктәренә яҡын экспансияһы<ref name="Нефёдов - итоги коллективизации" /> һәм Японияның 1920-се- 1930-сы йылдар сиктәрендә СССР-ға һөжүм итеүгә әҙерлеге<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-rossiyskaya-i-zarubezhnaya-istoriografiya-o-podgotovke-sovetskoy-ekonomiki-k-velikoy-otechestvennoy-voyne|автор=Кондрашин М. В.|заглавие=Современная российская и зарубежная историография о подготовке советской экономики к Великой отечественной войне|год=2015|язык=|издание=Вестник Самарского государственного университета|том=|номер=4 (126)|страницы=127—133|issn=}}</ref>).) совет дәүләтенең йәшәйешен ҡайғыртырға кәрәк була, тип билдәләйҙәр<ref>{{Книга|автор=Лев Лопуховский, Борис Кавалерчик|год=2019-07-25|isbn=978-5-457-24370-5|страниц=876|издательство=Litres|заглавие=Июнь 1941. Запрограммированное поражение|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s25M7qTwco8C&pg=PT32&dq=%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%B0+1927&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj41pKbnbjmAhVG_SoKHWs_AjsQ6AEINTAB#v=onepage&q=%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%B0%201927&f=false}}</ref>, барыһы ун йыл тирәһе ваҡыт эсендә сәнәғәт үҫеше һөҙөмтәһендә Көнбайыш илдәренән артта ҡалыу радикаль рәүештә кәметелә, абсолют күрһәткестәр буйынса СССР стал донъяла икенсе урын ала (АҠШ-тан һуң). Индустриалләштереү СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында еңеүендә төп факторы булып тора<ref name="Kolesov" />. 1920-се йылдар аҙағында булдырылған Сталин иҡтисади моделе (Сталин үҙе уның «төп архитекторы» булып тора) өс тиҫтә йыл ғәмәлдә була (1950-се йылдар аҙағына тиклем) һәм үҙенең бөтә дауамында юғары иҡтисади үҫеш юлында була, уларҙы, Григорий Ханин фекеренсә, «совет иҡтисади мөғжизәһе» тип атап була. Ошо уҡ ваҡытта Сталин моделенең аҙаҡҡы осоронда (1940-сы йылдар аҙағынан 1950-се йылдар аҙағына тиклем) иҡтисади сәйәсәттең эффектлығы артыуы арҡаһында экстенсив үҫештән интенсив үҫешкә күсеш башлана<ref name="Ханин" />. Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре фекеренсә, Сталин бик ҙур интеллектуаль һәләттәргә эйә була: мәҫәлән, [[Платон]]ды оригиналда уҡыған. Когда Сталин власҡа килгәндә, тип дауам итә тарихсы, ул һәр саҡ телмәрҙәрен һәм мәҡәләләрен үҙе яҙа<ref name="autogenerated20130630-6" />. Наҙан Сталин тураһында уйҙырманы [[Троцкий Лев Давидович|Троцкий]] тыуҙырған. Ысынында Сталиндың китапханаһы 20 000 том тәшкил итә, ул көн һайын күп сәғәттәр дауамында китап уҡыу артында үткәрә, уларҙың биттәрендә иҫкәрмәләр эшләй һәм уларҙың каталогын төҙөй. Үҙенең мемуарҙарында Г. К. Жуков шулай уҡ Сталиндың китап уҡырға яратыуын телгә ала: «Күп уҡый һәм төрлө белем өлкәләрендә үҙен хәбәрҙар булыуын күрһәтә». Ошо уҡ ваҡытта китап уҡыу йәһәтенән ҡыҙыҡһыныуы эҙмә-эҙлекһеҙ була: [[Мопассан Ги де|Мопассан]], [[Уайльд Оскар|Уайльд]], [[Гоголь Николай Васильевич|Гоголь]], [[Гёте Иоганн Вольфганг фон|Гёте]], [[Золя Эмиль|Золя]]. Бынан тыш, уға шиғриәт оҡшай (үҫмер сағында ул үҙе грузин телендә шиғырҙар яҙа). Сталин киң белемле кеше була — ул [[Библия]]нан, [[Бисмарк Отто фон|Бисмарк]], [[Чехов Антон Павлович|Чехов]] әҫәрҙәренән өҙөктәр килтерә, [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]] менән һоҡлана һәм уны иҫ киткес психолог тип һанай<ref name="autogenerated20130630-6" />. Инглиз яҙыусыһы Чарльз Сноу шулай уҡ Сталиндың белем кимәлен ярайһы уҡ юғары баһалай: <blockquote> ''«Сталинға ҡағылышлы булған ҡыҙыҡ хәлдәрҙән: ул уға замандаш булған дәүләт эшмәкәрҙәре араһынан әҙәби йәһәттән күпкә белемлерәк була. Уның менән сағыштырғанда [[Ллойд Джордж]] һәм [[Уинстон Черчилль]] — иҫ китерлек наҙан кешеләр. [[Франклин Делано Рузвельт|Рузвельт]] та улар рәтендә»''<ref>{{Cite web|url=http://vlastitel.com.ru/stalin/itog/snou.html|title=Чарльз П. Сноу Сталин - Великие властители прошлого|publisher=vlastitel.com.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. </blockquote> === Кире яҡтары === [[Файл:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|1989 год, митинг в [[Куропаты|Куропатах]], [[Белоруссия]].|250x250пкс]] Ҡайһы бер тарихсылар, Сталин шәхсән диктатураһын булдыра, тип һанаһа<ref name="Volkogonov">''Волкогонов Д. А.'' [http://militera.lib.ru/bio/volkogonov_dv/05.html Сталин. Политический портрет. В 2-х книгах. Гл. 5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313155545/http://militera.lib.ru/bio/volkogonov_dv/05.html |date=2008-03-13 }} — М.: Новости, 1992. — ISBN 5-7020-0097-8</ref><ref name="Bakunin-AV">''Бакунин А. В.'' История советского тоталитаризма. В 2-х кн. — [[Екатеринбург]]: [[Институт истории и археологии УрО РАН]], 1996. Т. 1; 1997. Т. 2. — ISBN 5-7851-0053-3</ref><ref name="Khlevnuk">''Хлевнюк О. В.'' 1937-й. Сталин, НКВД и советское общество. — М.: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — ISBN 5-250-01537-9</ref>; башҡалары, 1930-сы йылдар уртаһына тиклем диктатура коллектив характер йөрөтә, тип иҫәпләй<ref name="Sabov_2002-11-18">{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/22677/22077/|title=Жупел Сталина|author=Комсомольская правда {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|date=2002-11-19|publisher=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Тарихсы О. В. Хлевнюк фекеренсә<ref name="Khlevniuk">{{Статья|автор=Oleg Khlevniuk |год=2001 |doi=10.1353/kri.2008.0052 |issn=1538-5000 |выпуск=2 |язык=en |страницы=319—327 |издание=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History |заглавие=Stalinism and the Stalin Period after the "Archival Revolution" |ссылка=https://muse.jhu.edu/article/234071 |том=2}}</ref>, Сталин диктатураһы сиктән тыш үҙәкләштергән режимдан ғибәрәт, ул башлыса көслө партия-дәүләт структураларына, террор һәм көсләүгә таяна, ә шулай уҡ йәмғиәт менән идеологик алымдарға, өҫтөнлөклө төркөмдәр һәм прагматик стратегиялар булдырыуға. Оксфорд университеты профессоры Р. Хингли буйынса, сирек быуат ваҡыт дауамында үҙенең вафатына тиклем Сталин тарихта бер кем эйә булмаған ҙур сәйәси хакимлыҡҡа эйә була<ref name="Britannica">''Hingley R. F.'' Stalin, Joseph. // [[Энциклопедия Британника]]. [[Чикаго|Chicago]]: Encyclopædia Britannica, 2007. Vol. 28, No. 628</ref>. Ул режимдың символы ғына булып ҡалмай, ә уның лидеры була һәм принципиаль ҡарарҙар ҡабул итә һәм ниндәй булһа мөһим дәүләт сараларының инициаторы була<ref name="Khlevniuk" />. Һәр Политбюро ағзаһы Сталин ҡабул иткән ҡарарҙар менән риза булырға тейеш, шул уҡ ваҡытта уларҙы үтәү өсөн яуаплылыҡты үҙенә буйһонған кешеләргә йөкмәтә<ref name="Gregory-05">''[[Грегори, Пол|Gregory P.]], Harrison M.'' Allocation under Dictatorship: Research in Stalin’s Archives // Journal of Economic Literature. 2005. Vol. 43. P. 721. {{cite web |url=http://web.nps.navy.mil/~relooney/00_New_631.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215145322/http://web.nps.navy.mil/~relooney/00_New_631.pdf |archivedate=2010-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215145322/http://web.nps.navy.mil/~relooney/00_New_631.pdf |date=2010-02-15 }}{{ref-en}}</ref>. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр, фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, социлогтар, ә шулай уҡ Мәскәү патриархаты<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=357667|title=РПЦ считает, что победа состоялась не благодаря, а вопреки Сталину|publisher=vesti.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> еңеү Сталин арҡаһында түгел, ә уға ҡарамаҫтан булды, тигән фекер йөрөтәләр. 25 совет фәне, әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәрҙәренең асыҡ хатында, һуғышҡа әҙерлекһеҙ булыу өсөн,Сталиндың яуаплылығы тураһында һүҙ бара<ref>{{Cite web |url=http://www.novayagazeta.ru/data/2010/018/24.html |title=Письмо 25 деятелей советской науки, литературы и искусства |accessdate=2012-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819184203/http://novayagazeta.ru/data/2010/018/24.html |archivedate=2011-08-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819184203/http://novayagazeta.ru/data/2010/018/24.html |date=2011-08-19 }}</ref>. 2010 йылдың 20 апрелендәге аысҡ хатта года ветерандар шулай Сталинды тәнҡит утына тоттолар һәм уның Гитлер менән килешеүен «енәйәт» булараҡ ҡылыҡһырланылар<ref name="pismoveteranov">{{Cite web|url=https://svpressa.ru/society/article/24241/|title=Ветераны назвали Сталина военным преступником|date=2010-04-20|publisher=svpressa.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/social/article/2010/04/19/471339-portretam-stalina-ne-mesto-na-ulitsah-moskvyi.html|title=Портретам Сталина не место на улицах Москвы|publisher=[[Московский комсомолец]]|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре буйынса, һуғыш башында Сталин «компетентһыҙ ҡарарҙар ҡабул итә. Улар бик күп. Улар араһында иң ҡот осҡосо: 1941 йылдың сентябрендә, бөтә генералдар Киев тирәһенән ғәскәрҙәрҙе сығарыуҙы үтенгәндә, ул нацистарға уларҙы „ҡапҡанға“ алырға һәм биш армиянан торған хәрби төркөмдө тар-мар итергә мөмкинлек бирә. Һуғыштың аҙағына ғына Сталин хәрби статтегка әйләнә һәм илда еңеүгә алып килә ала. Әммә ниндәй хаҡ менән!»<ref name="autogenerated20130630-6" />. Ю. Левада фекеренсә, Сталин тупаҫ, наҙан, алдан күрә белмәгән, әхләҡи критерийҙарҙан һәм шик-шөбһәләрҙән азат кеше. Уның баҫма әҫәрҙәренә аргументтар, полемик алымдар, тел примитивлығы хас<ref>''Ю. Левада'' Сталинские альтернативы // Осмыслить культ Сталина. — М., Прогресс, 1989. — Тираж 100000 экз. — с. 448</ref>. Сталин заманында тотош ғилми йүнәлештәр баҫтырыла һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола<ref name="ReferenceD">{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж.-Л. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = Три века истории |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 12 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>, ул ил фәненә һәм мәҙәниәтенә иҫ киткес ҙур зыян килтерә<ref name="ReferenceD"/>. Ҡайһы бер осраҡтарҙа әлеге кампаниялар [[антисемитизм]] менән бәйле була<ref name="Костырченко">''Геннадий Костырченко.'' [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм]</ref>. Теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыу физика<ref>''Барсенков А. С., Вдовин А. И.'' История России. 1917—2007. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 417. — ISBN 978-5-7567-0491-4</ref>, химия<ref name="sonin">{{статья |автор = Сонин А. С. |заглавие = Печальный юбилей одной кампании |ссылка = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |язык = |издание = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]] |тип = |год = 1991 |том = 61 |номер = 8 |страницы = 96—107 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |archivedate = 2010-05-05 |архив = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |архив дата = 2010-05-05 |deadlink = yes }}</ref>, астрономия<ref>Астрономия на крутых поворотах XX века. / Ред.-сост. А. И. Еремеева. — Дубна: Феникс+, 1997. — ISBN 5-87905-026-2</ref>, языкознание<ref name="ReferenceD"/><ref name="Alpatov">''[[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]]'' История одного мифа. Марр и марризм. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1991. — ISBN 5-02-017117-4</ref>, статистика<ref>{{Книга|автор=David Salsburg |год=2002-05 |isbn=978-0-8050-7134-4 |страниц=356 |издательство=Macmillan |заглавие=The Lady Tasting Tea: How Statistics Revolutionized Science in the Twentieth Century |ссылка=https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&pg=PA147&dq=lady+with+tea+soviet+statistics&as_brr=3&ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1}}</ref>, әҙәбиәт ғилеме<ref name="ReferenceD"/>, философия<ref>{{Cite web|url=https://iphras.ru/institute.htm|title=Об Институте философии РАН|publisher=iphras.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, социология<ref name="eaw8-9">''Элизабетр Анн Вайнберг.'' Развитие социологии в Советском Союзе. Тэйлор & Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&pg=PA8&vq=sociology+disappeared&dq=sociology+%22Soviet+Union%22&lr=&as_brr=3&source=gbs_search_s&cad=0 Google Print, с. 8—9].</ref>, демография<ref name="demo1">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php|title=Время большой лжи|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, экономика<ref name="ReferenceD"/>, генетика<ref>{{книга |автор = [[Лорен Грэхэм]] |часть = Лысенкоизм после 1948 г. Гл. IV. Генетика |заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |ссылка = http://scepsis.ru/library/id_800.html |издание = |ответственный = Послесл. [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Стёпина]] |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год = 1991 |страницы = |страниц = 480 |isbn = 5-250-00727-9 }}</ref>, педология<ref name="blim">{{статья | автор = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]] | заглавие = Советская цензура эпохи большого террора | ссылка = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html | автор издания = | издание = [[Индекс/Досье на цензуру]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | выпуск = | том = | номер = 2 | страницы = | issn = 18133541 }}</ref>, тарих<ref name="nekrich">{{статья | автор = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]] | заглавие = Отрешись от страха | ссылка = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM | издание = [[Нева (журнал)|Нева]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1995 | номер = 6 | страницы = | isbn = }}</ref> һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. Үҙәк статистик идаралығының билдәле демографтары<ref name="demo1" /><ref>{{Cite web|url=http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html|title=Microform Collection: The all-union population census, [1937 and] 1939 {{!}} Yale University Library Slavic and East European Collection|publisher=www.library.yale.edu|accessdate=2019-11-25}}</ref>СССР-ҙа халыҡтың аслыҡтан бик күп юғалтыуҙарын күрһәткән<ref name="sv">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/1602745.html|title=Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский|publisher=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре Сталинға оҡшамағанлыҡтан атып үлтерелә<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php|title=Создан Институт демографии ГУ-ВШЭ|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html|title=Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>''Кваша А.'' Цена побед // СССР: демографический диагноз / Сост. [[Мукомель, Владимир Изявич|В. И. Мукомель]]. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1990. — С. 241—251. — ISBN 5-01-002569-8</ref><ref name="sv"/>. Һөҙөмтәлә 1950-се йылдар уртаһына тиклем Сооветтар Союзына нисә кеше йәшәгәнен бер кем белмәй<ref name="sv" />. {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Антисемитизм СССР-ҙа}} Тарих фәндәре докторы Геннадий Костырченко, Сталинға шәхси антисемтиизм хас була, улар Октябрь революцияһына тиклем ук, 1920-се йылдарҙа троцкистар оппозицияһы меннә көрәштә күҙәтелә, тип раҫлай<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/551813-echo/|title=Интервью / Сталин против космополитов / Геннадий Костырченко|author=Костырченко Геннадий|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Сталиндың сәйәси эшмәкәрлеге башында уҡ шәхсән антисемитлығы хаҡында бер нисә шаһитлыҡ бар. Атап әйткәндә, Сталин менән революцияға тиклем бер һөргөндә булған [[Свердлов Яков Михайлович|Яков Свердловтың]] ялыуы буйынса һөргөнсөләр намыҫы суды Сталинға антисеминтлыҡ өсөн шелтә яһай<ref name="eleven">{{ЭЕЭ|13935|Сталин}}</ref>. Свердловтан тыш, Сталиндың антисеминтлығын үҙенең хәтирәләрендә уның ҡыҙы [[Аллилуева Светлана Иосифовна|Светлана Аллилуева]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wonder.ru/alex/rogovin/t4/xix.htm|title=XIX. Антисемитский подтекст московских процессов - 1937 - В. Роговин|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928201709/http://www.wonder.ru/alex/rogovin/t4/xix.htm|archivedate=2007-09-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928201709/http://www.wonder.ru/alex/rogovin/t4/xix.htm |date=2007-09-28 }}</ref>, уның элекке секретары [[Бажанов Борис Георгиевич|Борис Бажанов]] һәм тағы ла уны яҡшы белгән бер нисә яҡын кешеләре билдәләй<ref name="eleven" />. Ошо хаҡта мемуарҙарында поляк генералы Владислав Андерс яҙа<ref>{{статья|автор=[[Андерс, Владислав|Андерс В.]] |заглавие=Без последней главы |ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=1345 |автор издания=Пер. с польск. Т. Уманской; послесл. Н. Лебедевой |издание=[[Иностранная литература]] |год=1990 |номер=11 |страницы=231—255}}</ref>. Сталин үҙенең сәйәси оппоненттарының, мәҫәлән, Троцкийҙың, йәһүдлеген не телгә алырға тартынмай. Ҡыҫҡаса йәһүд энциклопедияһына ярашлы, 1927 йылда оппозицияны эҙәрлекләү өлөшләтә антисентлыҡ кампанияһы төҫөн ала<ref name="eleven" />. Күмәк кеше алдында Сталин 1931 йылда антисемитлыҡты ҡаты фашлаған рәсми белдереү менән сығыш яһай<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/stalin/13-21.htm «Правда», № 329, 30 ноября 1936 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105005816/http://www.magister.msk.ru/library/stalin/13-21.htm |date=2007-11-05 }}</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң 1948—1953 йылдарҙа СССР-ҙа бер нисә репрессив акция һәм кампания, тикшеренеүселәр фекеренсә, йәһүдтәргә ҡаршы төҫ ала. Бындай акциялар араһында иң билдәлеләре — «[[космополитизм менән көрәш]]», [[Фашизмға ҡаршы йәһүд комитеты эше]] һәм «[[табиптар эше]]»<ref name="CCCP">{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945—53 гг.}}</ref><ref>{{книга|автор=Кимерлинг А. С. |заглавие=Террор на излёте. «Дело врачей» в уральской провинции |ссылка=http://www.hse.ru/data/2011/10/05/1270325509/kimmerling.pdf |место=Пермь |издательство=Пермский государственный институт искусства и культуры |год=2011 |страниц=163 |isbn=978-5-91201-074-3 |страница=39}}</ref><ref>{{статья|автор=[[Смиловицкий, Леонид Львович|Смиловицкий Л. Л.]] |заглавие=«Дело врачей» в Белоруссии: политика властей и отношение населения (январь-апрель 1953) |издание=Репрессивная политика Советской власти в Беларуси |тип=Сборник научных работ |издательство=[[Мемориал (организация)|Мемориал]] |год=2007 |выпуск=2 |страницы=270 |страниц=377}}</ref><ref name="rap1">{{книга|автор = [[Раппопорт, Яков Львович|Раппопорт Я. Л.]] |заглавие = На рубеже двух эпох. Дело врачей 1953 года |часть = Предисловие автора |место = {{М.}} |издательство = Пушкинский Фонд |серия = Время и судьбы |год = 2003 |ссылка =https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |страниц = 280 |isbn = 5-89803-107-3 |тираж = 2000 |архив = https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |архив дата = 2010-12-02}} {{Cite web |url=http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |title=Архивированная копия |accessdate=2013-04-23 |archive-date=2010-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |date=2010-12-02 }}</ref>. Геннадий Костырченко яҙыуынса, , «СССР-ҙа 1953 йылдың башындағы рәсми антисемитлыҡ күләмдәре ул ваҡытта рөхсәт ителгән сәйәси-идеологик системаһы сиктәрендә үткәрелә»<ref>{{Cite web|url=https://lechaim.ru/ARHIV/125/kost.htm|title=ДЕПОРТАЦИЯ – МИСТИФИКАЦИЯ Геннадий Костырченко|publisher=lechaim.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Әлеге акциялар хатта халыҡ-ара коммунистик хәрәкәте мөхитендә протесттар тыуҙыра. Шулай, Говард Фаст белдереүенсә, 1949 йылда АҠШ Коммуниар партияһының Милли Комитеты рәсми рәүештә Советтар Союзы компартияһын 1921—1941 йылдарҙағы «ҡот осҡос антисемитлыҡ акттарҙа» ғәйепләй<ref>''[[Фаст, Говард Мелвин|Фаст Г.]]'' [http://magazines.russ.ru/druzhba/2001/11/fast-pr.html Как я был красным]</ref>. Профессор А. А. Кара-Мурза «[[Эхо Москвы]]» радиостанцияһы эфирында, Сталин үҙе хакимлыҡ йылдары дауамында, 1953 йылдың мартына тиклем, Сталин культын булдырыу менән шәғәлләнгән, тип әйтә<ref name="ReferenceA" />. Профессор фекеренсә, культ биографияһын төҙәтеү, яңы дәреслектәр сығарыу, ниндәй булһа фәндәргә, сәнғәткә һәм мәҙәниәткә ҡыҫылыу юлы менән ойошторола<ref name="ReferenceA" />. Ю. Н. Жуков фекеренсә, КПСС -тың ХХ съезында ''«эволюция артҡа… барлыҡҡа килде. Консерватив партократия өлөшө шул тиклем нығына, хатта вафат булған диктатор культына бөтә яуызлыҡтары өсөн яуаплылыҡты бер үҙенә йөкмәтеп, үҙҙәрен ҡорбан сифатында күрһәтергә батырсылыҡ итә»''<ref name="Sabov" />. Культ идеяһы<ref name="autogenerated20130709-1" /> — бөтә совет халҡының бөтә нимә өсөн партияға, дәүләткә һәм үҙенең башлығына бурыслы булыуында<ref name="autogenerated20130709-1" />. Һәм Сталинға, мәҫәлән, социаль хеҙмәтләндереү өсөн һәм ғөмүмән һиндә булған бөтә нимә өсөн рәхмәт әйтеү кәрәклеге ошо система «бүләктәренең» бер аспекты булып тора<ref name="autogenerated20130709-1" />. Джонс Хопкинс университетының урыҫ тарихы профессоры Джеффри Брукс билдәләүенсә, «[[Сталин иптәшкә беҙҙең бәхетле баласаҡ өсөн рәхмәт! ]]» тигән билдәле һүҙбәйләнеш, Сталин уларға бәхетле баласаҡты тәьмин иткән өсөн генә балалар бәхетле тигәнде аңлата<ref name="autogenerated20130709-1" />. «Рәсәйҙең иҡтисади үҫеше өсөн кәрәк булған микән Сталин?» исемле тикшеренеүендә иҡтисади фәндәр докторы Сергей Гуриев башҡа иҡтисадсылар менән берлектә, Сталин иҡтисады ҡыҫҡа перспективала һәм шулай уҡ оҙайлы перспективала ла альтернатив үҫеш сценарийҙарын уҙҙырмаған, тигән һығымтаға киләләр. Мәҫәлән, япон иҡтисады һуғышҡа тиклем сағыштырмаса шул уҡ кимәлдә була һәм СССР-ҙағы кеүек үҫеш темптарын күрһәтә. СССР-ҙан айырмалы рәүештә Япония индустриалләштереүҙе үткәрә һәм ошо уҡ ваҡытта репрессияларһыҙ һәм ауыл хужалығын емермәйенсә күпкә юғарыраҡ етештереү кимәленә һәм граждандарҙың етешлегенә өлгәшә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://republic.ru/posts/34931|author=Сергей Гуриев, {{нп4|Голосов, Михаил|Михаил Голосов||Mikhail Golosov}}, {{нп4|Цывинский, Олег|Олег Цывинский||Aleh Tsyvinski}}, Антон Черёмухин|title=Был ли нужен Сталин для экономического развития России?|website=republic.ru|accessdate=2020-09-20}}</ref>. Ошоға оҡшаш фекерҙе Юғары иҡтисад мәктәбе профессоры Олег Вьюгин да әйтә, ул Сталин иҡтисад системаһын эффектив тип һанамай. Уның фекеренсә, Сталин иҡтисадын «һаҡһыҙ, маҡсаттарға ирешеү өсөн матди һәм кешелек ресурстарын ашаған» иҡтисад тип иҫәпләй, сөнки баҙар иҡтисадлы башҡа илдәр ошо уҡ маҡсаттарға күпкә әҙерәк юғалтыуҙарһыҙ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/08/02/727592-effektivnii-menedzher|title=Эффективный менеджер и выдающаяся историческая личность|author=Олег Вьюгин|website=Ведомости|date=02 августа 2017|publisher=|accessdate=2021-02-13}}</ref>. 1951—1952 йылдарҙа капиталь төҙөлөш программаларының сиктән тыш артыуы совет иҡтисадын инвестицион көрсөккә алып килә. Сығымдарҙы арттырыу тамамланмаған төҙөлөштә юғалтыуҙар менән оҙатыла. Капиталь төҙөлөшө пландары үтәлмәй, яңы предприятеларҙың асылыу сроктары һуҙыла. Ауыл хужалығы һәм социаль өлкәһендәге торғонлоҡ күренеште тулыландыра.<ref name=":4" />. Сталин мобилизацион иҡтисади модель матди яҡтан тик өҫтөнлөклө йәмғиәт ҡатламдарына ярҙам итә, уларҙы ул үҙенең терәге тип (бюрократия, ижади һәм ғилми интеллигенция, производство алдынғылары)<ref name=":4" /> Ҡалған халыҡ, айырыуса ауыл халҡы, мәрхәмәтһеҙ иҙелә, хатта көслө аслыҡ ваҡытында ла<ref name=":0" />. Халыҡ дәүләт иҡтисады ресурсы булып тора (карточка тәьминәтендәге контингентты ҡыҫҡартыу, аҡса реформаһын үткәреү, хаҡтарҙы һәм тарифтарҙы арттырыу һәм башҡа саралар аша үткәрелә) һәм дәүләт килемен тулыландырыу сығанағы булған «ирекле-мәжбүри» заемдар<ref name=":5" /> йәки халыҡтан аслыҡ йылдарында, мәҫәлән Торгсин аша, аҙыҡ-түлек һатыу иҫәбенә байлыҡтарын тартып алыуаша үткәрелә[72]. Халыҡ араһында ҡатламдар барлыҡҡа килә. Сталиндың вафатынан һуң ғына дәүләт социаль курсты бөтә граждандар мәнфәғәтенә бора<ref name=":4" /> {{Шулай уҡ ҡарағыҙ |СССР-ҙа коррупция}} Сталиндың массауи репрессиялар буйынса системалы рәүештә дәүләт органдарын ришүәтселәрҙән һәм ҡаҙна талаусыларҙан таҙартыу булараҡ киң таралған фекергә<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26153.3/3041378/|title=Как Сталин победил коррупцию|author=Сайт «Комсомольской правды»|website=kp.ru - Сайт «Комсомольской правды»|date=2013-10-31|accessdate=2020-09-21}}</ref>, коррупция менән көрәш Сталин дәүерендә башлыса декларатив төҫ ала. Совет һәм партия чиновниктары коррупция ғәйепләнеүҙәр менән судҡа киң матбуғат сараларында яҡтыртылған йәки оппоненттарҙы юҡҡа сығарыу өсөн сәйәси кампаниялар осраҡтарында эләгәләр. Номенклатура һәм яуаплы партия хеҙмәткәрҙәренең бик бәләкәй өлөшө генә коррупция һәм дәүләт мөлкәтен талау өсөн енәйәт язаһы ала. Йышыраҡ уларға шелтә бирәләр йәки вазифаһынан<ref>{{Статья|ссылка=http://modernhistory.ru/d/govorov.pdf|автор=И. В. Говоров|заглавие=Коррупция в условиях послевоенного сталинизма (на материалах Ленинграда и Ленинградской области)|год=2011|язык=|издание=Новейшая история России|тип=|месяц=|число=|том=|номер=1|страницы=66—81|issn=}}</ref><ref name=":1" />. Корупция при Сталине носила повседневный характер и считалась нормой<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-provintsialnoy-sovetskoy-korruptsii-v-1946-1953-godah-na-materiale-molotovskoy-oblasti|автор=Кимерлинг Анна Семеновна|заглавие=Особенности провинциальной советской коррупции в 1946-1953 годах на материале Молотовской области|год=2012|издание=Вестник Пермского университета. Серия: История|выпуск=3 (20)|страницы=101–108|issn=2219-3111}}</ref>. Номенлатура хеҙмәткәре өсөн төп сифат — Сталинға шәхсән сикһеҙ лояллек һәм һис һүҙһеҙ күрһәтмәләрҙе үтәү. О. Хлевнюк үҙенең «Сталин. Жизнь одного вождя» исемле китабында бер генә миҫал килтерә: Сталин Әзербайжан Үҙәк Комитетының беренсе секретары М. Д. Багировты Әзербайжан етәкселәренең массауи ришуәтлек һәм законһыҙ байыу факттары асыҡланғандан һуң, уны бер аҙ шелтәләү менән сикләнә (1948 йылда Дәүләт контроле министрлығы тикшереүенән һуң). Артабан Сталин әлеге министрлыҡтың ведомстволарҙы һәм төбәктәрҙе тикшергән саҡтағы хоҡуҡтарын бик ныҡ ҡыҫҡарта<ref name=":0">{{Книга|ссылка=|автор=Хлевнюк, О. В|заглавие=Сталин. Жизнь одного вождя|ответственный=|год=2017|издание=|место=М|издательство=Corpus (АСТ)|страницы=|страниц=|isbn=978-5-17-087722-5}}</ref>. Ошоға оҡшаш осраҡ маршал Григорий Кулик менән дә була, Кулик Сталин менән Царицынды обороналаған саҡтан таныш була һәм генерал-майор дәрәжәһенә тиклем генә төшөрөлә һәм вазифаларынан бушатыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1862626|title="Злоупотребляя званием маршала Советского Союза"|author=Е.Жирнов|website=Коммерсантъ Власть №7|date=2012-02-20|publisher=|accessdate=2020-11-11}}</ref>. Сталин осоро, дөйөм алғанда, ҙур демографик юғалтыуҙар менән ҡылыҡһырлана. Аслыҡ арҡаһында 1933 йылғы беренсе демографик көрсөк биш йыллыҡ тәбиғи тыуымды юғалтыуға килтерә (1935 йылда СССР халҡының һаны 1930 йылдағы күрһәткестәрҙән айырылмай)<ref name="Нефёдов - итоги коллективизации" />. Шулай уҡ 1946—1947 йылдарҙағы аслыҡ былай ҙа һуғыш һөҙөмтәләре айҡанлы ауыр демографик эҙемтәләрен юғары сабый үлеме иҫәбенә киҫкенләштерә һәм яҡынса 1 миллион кеше үлеменә килтерә<ref name=":10" />. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, РСФСР-ҙа 100,9 млн кеше йәшәгән (һуңынан тапшырылған территориялар иҫәбе менән 92,7 млн). Массауи репрессиялар һөҙөмтәһендәге негатив демографик эҙемтәләр; лагерҙарҙа юғары үлем; кулактарҙы һөргөнгә ебәреү һәм халыҡтарҙы депортациялау; Икенсе донъя һуғышында бик ҙур юғалтыуҙар арҡаһында 100 млн кеше билдәһенә республика тик 1948 йылда ҡайта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/6036200|title=Динамика изменения населения России с 1897 года|website=ТАСС|access-date=2021-05-15}}</ref> . 1926 йылда Сталин власҡа килгәндә Рәсәйҙә 93 млн кеше йәшәй, уның вафатына ҡарата барыһы 107 млн кеше иҫәпләнә. А. Вишневский баһалауынса, Сталин осоронда кәрәгенән артыҡ юғалтыуҙарһыҙ рәсәйлеләрҙең һаны 1953 йылда 40 миллионға артыҡ булыр ине. Сталин осоронда халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр дәүләт серенә әүерелә, халыҡ иҫәбе һөҙөмтәләре бер нисә тапҡыр үҙгәртелә (мәҫәлән, 1937 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр ҡортоҡос тип иғлан ителә)<ref name=":9" /><ref name=":10">{{Книга|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/modern/modernizacija_ch5.pdf|автор=Вишневский А. (ред)|заглавие=Демографическая модернизация России: 1900-2000|год=2006|издательство=Новое издательство|страницы=406—444}}</ref>. === Музейҙар һәм һәйкәлдәр === {{Основная статья|Сталин һәйкәлдәре| Сталин музейҙары}} [[Файл:Goristatue.JPG|thumb|250px|Сталин һәйкәле. Гори, [[Грузия]]]] [[Файл:Stalin haus in Gori.jpg|thumb|250x250px|Сталин йорто. Гори]] Сталин йәшәгән ваҡытта совет пропагандаһы уның тирәләй «бөйөк юлбашсы һәм уҡытыусы» ореолын булдыра. Күп кенә предприятиелар үҙенең исеменә «И. В. Сталин исемендәге» тигән өҫтәмә ала; Сталиндың исемен 1930—1950-се йылдарҙа сығарылған совет техникаһы исемдәрендә осратып була (Сталинец-1, Паровозов ИС, Сталинец-60, ИС-1 һәм ИС-2 танкылары). Сталин осорондағы матбуғатта уның исеме Маркс, Энгельс һәм Ленин исемдәре менән бер рәттән телгә алына. Сталин тураһында йырҙар яҙыла: шағир А. А. Сурков һүҙҙәренә «Нас воля Сталина вела» йыр башҡарыла (композитор В. И. Мурадели) һәм «Сталин тураһында йыр» (М. И. Блантер музыкаһы). 1939 йылда композитор С. С. Прокофьев Сталинға арналған «Здравица» кантатаһын ижад итә. Сталин исеме бик күп әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм нәфис фильмдарҙа телгә алына. Сталин исеме шулай уҡ күп кенә донъя илдәрендәге географик объекттарға бирелә. Сталиндың вафатынан һуң Сталин тураһындағы йәмғиәт фекере башлыса СССР һәм Рәсәй рәсми кешеләре ҡараштарына бәйле формалаша. КПСС-тың XX съезынан һуң совет тарихсылары Сталинға СССР идеологик органдары ҡараштары иҫәбенән сығып баһа бирәләр. 1974 йылда баҫтырылған Ленин әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы исемлегендә Сталин тураһында ошолай яҙылған<ref>См. заметку о Сталине в указателе имён к изданию: ''Ленин В. И.'' [http://vilenin.eu/t35/p540 Полное собрание сочинений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720173430/http://vilenin.eu/t35/p540 |date=2011-07-20 }} — М: 1974, Т. 35, С. 540</ref>: {{начало цитаты}} Сталин эшмәкәрлегендә ыңғай яҡтары менән бер рәттән кире яғы ла була. Мөһим партия һәм дәүләт вазифаларын биләп, Сталин Ленин коллектив етәкселеге һәм партия тормошо нормалар принциптарын, социалистик законлығын тупаҫ боҙоуға, Советтар Союзының күренекле дәүләт, сәйәси һәм хәрби етәкселәренә һәм башҡа намыҫлы совет кешеләренә ҡаршы нигеҙләнмәгән массауи репрессияларға юл ҡуя. {{конец цитаты}} Карнеги Фонды докладында (2013), 1989 йылда иң бөйөк тарихи шәхестәр исемлегендә Сталиндың «рейтингы» минималь булһа (12 %, Ленин — 72 %, Пётр I — 38 %, Александр Пушкин — 25 %), 2012 йылда ул 49 % менән беренсе урынға сыға, тип яҙыла<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/russia/04mar2013/stalin.html|title=Социологи порассуждали над загадкой Сталина в связи с годовщиной смерти - и "кровавый тиран", и "мудрый вождь"|date=2013-03-04|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 2006 йылдың 18 — 19 февралендә Фонды үткәргән йәмғиәт һорауламаһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй халҡының 47 % Сталиндың тарихтағы ролен ыңғай яҡтан баһалай, 29 % — кире<ref name="fom">{{Cite web|url=https://bd.fom.ru/report/map/of060822|title=База данных ФОМ > XX съезд КПСС: разоблачение культа личности|publisher=bd.fom.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. «Рәсәй» телеканалы Рәсәй тарихында иң баһаланған, күренекле һәм символик шәхесте билдәләү маҡсатында үткәрелгән йәмғиәт һорауламаһы барышында (2008 йылдың 7 майы — 28 декабре, Сталин ҙур айырма менән алдынғы урындарҙы биләй. Һөҙөмтәлә, ике тарихи шәхестән яҡынса 1 % тауышҡа ҡалышып, өсөнсө урын ала (ҡарағыҙ: «Имя Россия»). Заманса Рәсәйҙә һәм Кавказ аръяғында Сталин роленең баһаһы тураһындағы Карнеги Фонды докладында (2013)<ref>{{Cite web|url=http://potok.ua/novost-dnya/56183-stalin-zhiv.html|title=Сталин жив? » ИИИ "Поток" {{!}} Главные новости дня|publisher=potok.ua|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117054607/http://potok.ua/novost-dnya/56183-stalin-zhiv.html |date=2019-11-17 }}</ref> уның шәхесе әлегә тиклем постсовет киңлектәрендә бик күп кешене хайран ҡалдыра, тип билдәләнә. «Ниндәй һүҙҙәр менән һеҙҙең фекерҙе Сталинға ҡарата тасуирлай алаһығыҙ?» һорауға яуап биргәндә, күпселек рәсәйлеләр, әрмән һәм әзербайжан битарафлыҡ (32 %, 25 и 15 %) һүҙен һайлайҙар, грузиндар иһә — ихтирам (27 %), рәсәйлеләрҙә һәм әрмәндәрҙә ихтирам — 21 и 16 %. Доклад авторҙары, респонденттарҙың күпселеге Советтар Союфашистик германияны еңеүҙә сталиндың өлөшөн юғары баһалай, шул уҡ ваҡытта күпселек Сталин репрессияларына ҡырҡа кире ҡарашта — һорауламала ҡатнашыусыларҙың яртыһы тиерлек уларға аҡлау юҡ, тип һанай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан яҡынса 20 %, репреесияларҙа, бәлки, сәйәси ихтыяж булғандыр, тип яуаплай. Докладта шулай уҡ ике ҡапма-ҡаршылыҡлы тенденция тураһында әйтелә: бер яҡтан, «Рәсәйҙә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Сталиндың роле арта», икенсе яҡтан — йәштәр бәхәс тыуҙырған тарихи шәхесенә индифферентлыҡ күрһәтә. 2015 йылдың башында «Левада-Центр», рәсәйлеләрҙең Иосиф Сталинға ыңғай ҡарашы үҙ максимумына етә (52 % респондент), тип билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2015/01/21/za-stalina-carya-i-otechestvo|title=Россияне положительно оценивают и Сталина, и Николая II - «Левада-центр»|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. === Психик һаулығы === {{Төп мәҡәлә: Сталиндың психик һаулығы}} Психик һаулығы психоаналитиктар<ref name=autogenerated10>''Эрих Фромм (Erich Fromm).'' Анатомия человеческой деструктивности=The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, С. 11.</ref><ref name=autogenerated15>''[[Быховский, Густав|Bychowski G.]]'' Dictators and disciples: From Caesar to Stalin. N.Y., 1969. P. 233.</ref><ref>''Moraitis G.'' The psychoanalyst’s role in the biographer’s quest for self-awareness // Introspection in biography / S. Baron, C. Pletsch. Hillsdale, N.J., 1985. P. 336.</ref>, психиатрҙар<ref name=autogenerated15 />, психотерапевтар<ref name=autogenerated8>[https://www.youtube.com/watch?v=KpswwVICyCg Кандидат психологических наук, член Европейской Ассоциации Психотерапии] [[Сосланд, Александр Иосифович|Александр Сосланд]] о параноидальности Сталина</ref>, неврологтар<ref name="Hachinski"/>, социологтар<ref>''Lasswell H. D.'' Psychopathology and politics: A new edition with afterthoughts by the author. N.Y., 1960.</ref> һәм тарихсылар<ref name="Шукман">[https://www.youtube.com/watch?v=_tocHNH8bME Старший научный сотрудник] [[Ноттингемский университет|Ноттингемского университета]] д-р [[Шукман, Гарольд|Гарольд Шукман]]. 2 минуты 42 секунды</ref><ref name=autogenerated12>[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ Профессор истории Института современной истории при] [[Национальный центр научных исследований|Национальном центре научных исследований]] [[Верт, Николя|Николя Верт]] в эфире программы «Именем Сталина»</ref><ref name=autogenerated14>[https://www.youtube.com/watch?v=_tocHNH8bME Британский историк, специалист по русской истории, профессор] [[Файджес, Орландо|Орландо Файджес]]. 10 минут 57 секунд.</ref><ref name=autogenerated11>''[[Такер, Роберт Чарльз|Tucker R. С.]]'' A twentieth-century Ivan the Terrible // Stalin / Т. Н. Rigby. Englewood Cliffs, N.J., 1966.</ref> кеүек эксперттарҙың тикшеренеү объекты булып тора. Тикшеренеүселәр Сталин характерында нарциссизм<ref name=autogenerated13>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 60.</ref>, маһайыусанлыҡ<ref>''[[Суварин, Борис|Souvarine В.]]'' Stalin: A critical survey of bolshevism N.Y., 1939.</ref><ref>''[[Лайонс, Юджин|Lyons E.]]'' Assignment in Utopia. N.Y., 1937.</ref><ref>''Эрих Фромм (Erich Fromm).'' Анатомия человеческой деструктивности=The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, С. 78.</ref>, социопатия<ref>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 12, 98.</ref>, садист ғәҙәттәре<ref name=autogenerated13 /><ref>''Siomopoulos V., Goldsmith J.'' Sadism revisited // [[American Journal of Psychotherapy]]. 1976. № 3U.</ref><ref>''[[Лассуэлл, Гарольд Дуайт|Lasswell H. D.]]'' Psychopathology and politics: A new edition with afterthoughts by the author. N.Y., 1960. P. 75.</ref>, эҙәрлекләү манияһы<ref>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 33, 161.</ref> һәм параноидаллек<ref name="Hachinski"/><ref name=autogenerated8/><ref name=autogenerated12/><ref name=autogenerated14/><ref name=autogenerated9>''[[Такер, Роберт Чарльз|Tucker R. С.]]'' [https://www.jstor.org/stable/2009322 The dictator and totalitarianism] // Word politics. 1965. Vol. 17, No. 4. P. 555.</ref><ref>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' — Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 53.</ref> кеүек һыҙаттарҙы билдәләйҙәр. Деструктивлыҡ һәм садизм кимәле буйынса Эрих Фромм Сталинды Гитлер һәм Гиммлер менән рәттән ҡуя<ref name=autogenerated10 />. Тарихсы Роберт Такер, Сталин аҡыл яғынан ауырыу<ref name=autogenerated11 /><ref>''[[Хорни, Карен|Horney К.]]'' The neurotic personality of our time. N.Y.: Norton, 1994.</ref> («паранойя тип билдәләнгән патологик шәхес») булған тип раҫлай<ref name=autogenerated9 />. Ауырыу тарихы һәм үләкһә ярыу һөҙөмтәләре Сталин бер нисә ишемия инстультын үткәреүен күрһәтә, былар барыһы ла, Бөтә донъя неврологтар федерацияһы президенты Владимир Хачински фекере буйынса, когнитив үҙгәрештәрҙән тыш инсульттар психика боҙолоуына килтерә<ref name="Hachinski"/>. === Сталин СССР һәм Рәсәй етәкселәре баһаһында === [[Файл:Dmitry Medvedev in Kyiv - 17 May 2010.jpeg|thumb|200px|[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] һәм [[Янукович Виктор Фёдорович|Виктор Янукович]] Украиналағы аслыҡ ҡорбандарын хөрмәтләп иҫкә ала, 2010 йыл]] — ЦК КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущёв КПСС-тың XX съезында «Шәхес культы һәм уның эҙемтәләре» исемле докладында, Сталин «идея көрәше ҡарашынан административ баҫтырыу юлына, массауи репрессиялар юлына, террор юлына күсә. Ул каратель органдары аша киңерәк һәм ныҡышмалыраҡ эш итә, шул уҡ ваҡытта йыш бөтә булған әхләҡ нормаларын һәм совет закондарын» тип белдерә<ref>''Хрущёв Н. С.'' О культе личности и его последствиях. Доклад XX съезду КПСС // [[Известия ЦК КПСС]], 1989 г., № 3.</ref>. — СССР экс-президенты М. С. Горбачёв позицияһына ярашлы, «Сталин — ҡанға батҡан кеше»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6XlkfHHJkuk|title=Горбачев о Сталине|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. — 2009 йылда Рәсәй Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин , Сталин етәкселегендә ил «аграрҙан индустриаль илгә әүерелә. Һүҙ юҡ, крәҫтиәнлек ҡалмай, әммә индустриаллек ысынлап та барлыҡҡа килә. Беҙ Бөйөк Ватан һуғышында еңдек. Һәм кем нимә тип кенә әйтмәһен, еңеүгә өлгәшелде.». шул уҡ ваҡытта Рәсәй Премьер-министры репрессияларҙы «дәүләт идараһының килешмәгән ысулы» тип атай<ref>{{Cite web|url=http://premier.gov.ru/ru/events/news/8412/|title=Специальная программа «Разговор с Владимиром Путиным. Продолжение»|author=|website=АРХИВ САЙТА ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РФ В.В.ПУТИНА 2008-2012|date=|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=http://archive.is/GHfH|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120713192644/http://premier.gov.ru/ru/events/news/8412/ |date=2012-07-13 }}</ref>. — Рәсәй Президенты Д. А. Медведев, Катынь фажиғәһе тураһында һөйләп, был «Сталиндың һәм уның ярандарының енәйәте» тине<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100418213030.shtml Д. Медведев: Трагедия с самолётом Л. Качиньского под Смоленском может сблизить Россию и Польшу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817054304/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100418213030.shtml |date=2017-08-17 }} // www.rbc.ru</ref>. Президент, «Сталин үҙ халҡына ҡаршы бик күп енәйәттәр эшләне… Һәм, күп эшләүенә ҡарамаҫтан, уның етәкселеге аҫтында ил уңыштарға өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, үҙ кешеләренә ҡарата эшләнгәне ғәфү итерлек түгел» тип билдәләй<ref name="medved">{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/7659|title=Интервью Дмитрия Медведева газете «Известия»|publisher=Президент России|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name=rbc>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/05/2010/404058.shtml |title=Коммунисты установили бюст И. Сталина в Тамбове // Top.rbc.ru |accessdate=2010-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100511084907/http://top.rbc.ru/politics/08/05/2010/404058.shtml |archivedate=2010-05-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511084907/http://top.rbc.ru/politics/08/05/2010/404058.shtml |date=2010-05-11 }}</ref>. === Халыҡ-ара ғәйепләү === Шулай уҡ ҡарағыҙ: Европа сталинизм һәм нацизм ҡорбандары көнө — Украина: 2010 йылдың 13 ғиуарында Киев Апелляция суды<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/world/13jan2010/golodomor.html|title=Украинский суд признал Сталина, Молотова и других большевиков виновными в голодоморе. И закрыл дело|date=2010-01-13|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>[http://vened.org/world/3085-2010-01-14-04-22-36.html Суд Киева признал Сталина виновным в геноциде украинского народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324180309/http://www.vened.org/world/3085-2010-01-14-04-22-36.html |date=2012-03-24 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rian.com.ua/politics/20100114/78271622.html|title=Апелляционный суд Киева признал Сталина виновным в геноциде украинцев|author=R. I. A. Novosti|date=20100114T0812+0200Z|publisher=РИА Новости Украина|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> Сталинды һәм башҡа совет етәкселерен 1932—1933 йылдарҙа украин халҡы геноцидында ғәйепле, тип таный, уның һөҙөмтәһендә, судья таныуы буйынса, Украинала 3 млн 941 тыс. Кеше һәләк була<ref name="Суд" /><ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/news.aspx?DocsID=1303081|title=Киевский суд признал Сталина виновным в геноциде украинцев|author=|website=|date=|publisher=Ъ-Новости|accessdate=2019-11-25|archiveurl=http://archive.is/SF4H|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120804011709/http://www.kommersant.ru/News/1303081 |date=2012-08-04 }}</ref>. Суд, И. В. Сталин һәм башҡалар судҡа тиклемге тикшереү органы тарафынан ғәйепләнмәгән, ә ғәйепләү хөкөмө уларға ҡарата әлеге енәйәт эшенде сығарылмаған. Суд Сталин И. В. һәм башҡаларҙың вафаты айҡанлы геноцид факты буйынса асылған енәйәт эшен ябырға ҡарар итә<ref name="Суд" />. — Европа берлеге: Европейская организация ПАСЕ Европа ойошмаһы шулай уҡ Сталин сәйәсәтен хөкөм итә, ул, ПАСЕ фекеренсә, миллионлаған кешенең асылығына һәм һәләк булыуына килтерә<ref>[http://top.rbc.ru/politics/29/04/2010/401008.shtml ПАСЕ осудила политику Сталина, которая привела к голодомору] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501133315/http://top.rbc.ru/politics/29/04/2010/401008.shtml |date=2010-05-01 }} // top.rbc.ru</ref>. 2009 йылдың 2 апрелендә Европа парламенты 23 август көнөн Сталинизм һәм нацизм ҡорбандары иҫтәлеге көнө тип тәҡдим итеү тураһындағы Декларация ҡабул итә<ref name="resolution">{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2008-0439+0+DOC+XML+V0//EN|title=Texts adopted - Tuesday, 23 September 2008 - European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism - P6_TA(2008)0439|publisher=www.europarl.europa.eu|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Декларация «хәрби енәйәттәр һәм кешелелеккә ҡаршы категорияға ҡараған сталинизм һәм нацизм яғынан агрессия акттары контекстында башҡарылған массауи депортациялар, үлтереүҙәр һәм иҙеү акттарын исемләй. Халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, юллау срогының һуҙымы хәрби енәйәттәргә һәм кешелеклеккә ҡаршы хәрби енәйәттәргә ҡарамай». == Өҫтәмә мәғлүмәт == — Хәҙерге ваҡытта Сталин Ческе-Будеёвице (Чехия ҡалаһының почетлы гражданы тип иҫәпләнә)<ref>{{Cite web|url=https://apn-nn.com/news/gitler-stalin-i-slozhnosti-s-istoriey/|title=Гитлер, Сталин и сложности с историей|publisher=Агентство Политических Новостей - Нижний Новгород|lang=ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202212146/http://apn-nn.com/news/gitler-stalin-i-slozhnosti-s-istoriey/ |date=2019-02-02 }}</ref>. 1947 йылдың 7 ноябренән 2004 йылдың 29 апреленә тиклем Сталин Будапешт ҡалаһының почетлы гражданы тип һанала<ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=https://rg.ru/2004/04/09/Stalin.html|title=Сталина не могут лишить почётного гражданства|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="autogenerated2">История. Большой справочник. / Под ред. Н. А. Полторацкой. — М.: [[Дрофа (издательство)|Дрофа]], 1998. — С. 90. — ISBN 5-7107-1916-1</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/world/29apr2004/stalin.html|title=Сталина лишили звания Почётного гражданина Будапешта|date=2004-04-29|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1947 йылдан алып 2007 йылға тиклем шулай уҡ Кошице словак ҡалаһының почетлы гражданы була<ref>{{Cite web|url=https://for-ua.com/world/2007/10/26/172041.html|title=Словацкий город исключил Сталина из списков почётных жителей (Законодательное собрание Кошице, Словакия, исключило Иосифа Сталина из числа почётных жителей города)|publisher=for-ua.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. — 1940 йылдың 1 ғинуарында американ журналы Time Сталинды «йыл кешеһе» (1939) тип иғлан итә. Журнал мөхәрриәте үҙенең һайлауын һөжүм итмәү тураһындағы «нацист-коммунистик» пактына ҡул ҡуйыуы һәм совет-фин һуғышын башлауы менән аңлата, уның һөҙөмтәһендә, Time фекеренсә, Сталин радикаль рәүештә сәйәси көстәр балансын үҙгәртә һәм агрессия буйынса Гитлерҙың партнерына әүрелә<ref name="Time-1940">{{Статья|год=1940-01-01 |issn=0040-781X |язык=en |издание=[[Time]] |заглавие=RUSSIA: Man of the Year, 1939 |ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,763293,00.html |тип=magazine}}</ref>. 1943 йылдың 4 ғинуарында журнал икенсе тапҡыр Сталинды «йыл кешеһе» тип иғлан итә<ref>{{Статья|год=1943-01-04 |issn=0040-781X |язык=en |издание=[[Time]] |заглавие=INTERNATIONAL: Die, But Do Not Retreat |ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,790648,00.html |тип=magazine}}</ref>. Был ваҡиға тураһындағы мәҡәләлә ошолай яҙыла: «Ни тиклем Рәсәй 1942 йылда еңелеүгә яҡын булғанын тик Иосиф Сталин ғына белә. Һәм Рәсәй еңеп сыҡһын өсөн уға нимә эшләргә тура килгәнен тик Иосиф Сталин ныҡлап белә…»<ref>{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2306/|title=04 января 1943 года {{!}} Хронограф {{!}} Вокруг Света|publisher=www.vokrugsveta.ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510073644/http://vokrugsveta.ru/chronograph/2306/ |date=2013-05-10 }}</ref>{{Efn|Оригинал текста (англ.): ''«Only Joseph Stalin fully knew how close Russia stood to defeat in 1942, and only Joseph Stalin fully knew how he brought Russia through».''}} — Сталиндың туған теле грузин теле була. Урыҫ телен Сталин һуңғараҡ өйрәнә һәм һәр саҡ тиерлек билдәле грузин акценты менән һөйләшә. Сталин үҙе анкеталарҙа, немец һәм инглиз телдәрендә уҡыйым, тип яҙа<ref>''Максименков Л.'' [http://ricolor.org/history/rsv/good/lit/ Очерки номенклатурной истории советской литературы. Западные пилигримы у сталинского престола (Фейхтвангер и другие)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515095630/http://ricolor.org/history/rsv/good/lit/ |date=2013-05-15 }}</ref>. — 1942 йылда Америка индеецтары конфедерацияһы Сталинға «күренекле яугир» булараҡ индеецтар башлығының баш кейемен бүләк итә<ref>{{cite web | url = https://news.google.com/newspapers?nid=2506&dat=19420222&id=CpNIAAAAIBAJ&sjid=cgkNAAAAIBAJ&pg=4629,5228495 | title = The News and Courier — Google News Archive Search }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/news/273250|title=Сталин - вождь всех индейских племен|author=Николай Молок|date=2003-02-20|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/2003/02/20/ivstalinvper.shtml|title=И. В. Сталин в перьях|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/368877|title=У племени в плену|date=2003-03-03|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. — Сталиндың иң яратҡан анекдоты. Анекдот геройҙары — профессор һәм фатир буйынса уның күршеһе, чекист. Бер саҡ профессор, күршеһенең наҙанлығын күреп, уға: "Их, һеҙ! Һеҙ бит «Евгений Онегинды» кем яҙғанын да белмәйһегеҙ! — тигән, ти. Чекист ысынлап белмәгән һәм үпкәләгән. Тиҙҙән ул профессрҙы ҡулға алған һәм таныштарына: «Ул таныны! Ул үҙе автор икән!» — тип һөйләгән<ref>''[[Аллилуева, Светлана Иосифовна|Аллилуева С. И.]]'' Один год дочери Сталина. — М., Алгоритм, 2014. — с. 293</ref>. Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''Совет фәнендә идеологик күҙәтеү'' һәм ''Лысенковсылыҡ'' {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Сталин исемлектәре}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Иосиф Сталин библиографияһы]] * [[Сталин хөрмәтенә ҡушылған объекттар исемлеге]] * [[Сталин һәм дин]] * [[Сталин һәм шахмат]] * [[Сталин премияһы]] * [[Сталиндың тәбиғәтте үҙгәртеп ҡороу планы]] * [[Сталиндың персональ дачалары исемлеге]] * [[Сталиниана|И. В. Сталин образы совет сәнғәтендә]] * [[Ерёмин хаты]] == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{иҫкәрмәләр|group="lower-alpha"}} === Сығанаҡтар === {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә {{refbegin|2}} * {{БСЭ3 |статья= Сталин, Иосиф Виссарионович|автор= |том=24а|страницы= |ref=БСЭ}} * И. В. Сталин сам о себе. Редакционная правка собственной биографии // [[Известия ЦК КПСС]]. 1990. № 9. * [[Белади, Ласло|Белади Л.]], [[Краус, Тамаш|Краус Т.]] Сталин. М.: [[Издательство политической литературы]], 1989. * {{книга|автор=Кардашов В. И., [[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Иосиф Сталин: жизнь и наследие|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Новатор|год=1997|страниц=528|серия=РОСС — Российские судьбы|isbn=5-85862-057-4|isbn2=5-85862-096-5|ref=Кардашов, Семанов}} * {{книга|автор=[[Иванов, Роберт Фёдорович|Иванов Р. Ф.]]|заглавие=Сталин и союзники: 1941—1945 годы|ссылка=|издание=|место=М.|издательство=[[Вече (издательство)|Вече]]|год=2005|страницы=|страниц=480|серия=Эпоха Сталина|isbn=5-9533-0517-6|ref=Иванов}} * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Кто стоял за спиной Сталина? (статья) // Из глубины времён. Выпуск 1. СПб., 1992. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Родственные связи первой жены Сталина (беседа с Р. М. Монаселидзе) (литературная запись и комментарии) // Из глубины времён. Выпуск 7. СПб., 1996. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Джугашвили Мачабели (к биографии И. В. Сталина) // Известия Русского генеалогического общества. Выпуск 7. СПб., 1997. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Предки Сталина // Генеалогический вестник. Выпуск 1. СПб., 2001. С. 39—47. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Кто стоял за спиной Сталина? — (Серия «Архив») — М.: Нева: ОЛМА-пресс, 2002. — 638 с. — ISBN 978-5-7654-1771-3. М.-СПб, 2003 (допечатка); 2-е изд. М.-СПб., 2004. — 642 с. (с именным указателем). * ''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас. С. Ю.]]'' Сталин. — (Серия «Жизнь замечательных людей») М.: «Молодая гвардия», 2009. — 901 с. ISBN 978-5-235-03281-1 * [[Спирин, Леонид Михайлович|Спирин Л. М.]] Когда родился Сталин: поправки к официальной биографии // Известия ЦК КПСС. 1990. № 11 * {{Книга|автор=Секретно |заглавие=Народное хозяйство СССР за 1913-1955 года |ссылка=http://istmat.info/files/uploads/36699/narodnoe_hozyaystvo_sssr_za_1913-1955_gg.pdf |ответственный= |издание= |место= |издательство=ЦСУ СССР |год=1955 |страницы= |страниц=251 |isbn= |isbn2= |ref=ЦСУ СССР}} * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' О Сталине и сталинизме. — М., Прогресс, 1990. — 488 c. * {{книга|автор=[[Такер, Роберт Чарльз|Роберт Такер]]|заглавие= Сталин. Путь к власти. 1879—1929 |оригинал= Tucker, R. C. Stalin as Revolutionary: 1879—1929|ссылка= |ответственный= В. С.Лелельчук|место=М. |издательство= [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1991|страниц=479|серия=|isbn=985-438-591-4|тираж=100 тыс.|ref= Такер}} {{refend}} ; башҡа телдәрҙә {{refbegin|2}} * {{книга|автор={{нп3|Амброз, Стивен|Ambrose S. E.||Stephen E. Ambrose}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Eisenhower and Berlin, 1945: The Decision to Halt at the Elbe|ссылка=https://archive.org/details/eisenhowerberlin00ambr|ответственный=Under the Gen. Editorship of {{ы|{{нп3|Займам, Гарольд|H. M. Hyman||Harold Hyman}}}}|издание=|место=N. Y.|издательство=[[W. W. Norton & Company]]|год=1967|allpages=119|язык=en|ref=Ambrose}} * {{книга |год=2014 |заглавие=Stalin: Paradoxes of Power, 1878—1928 |место=London |издательство=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9944-0 |ref=Kotkin |автор=[[Коткин, Стивен|Kotkin S.]]}} * {{книга |год=2017 |заглавие=Stalin: Waiting for Hitler, 1929—1941 |место=London |издательство=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9945-7 |ref=Kotkin |автор=Kotkin, Stephen }} * {{Книга: The Cambridge History of Russia|автор=Shearer D. R.|часть=Stalinism, 1928—1940|id=217|том=3|страницы=192—216|ref=Shearer}} {{refend}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11312-stalin-iosif-vissarionovich|автор=Калашников Ю. В.}} {{Навигация |Портал = СССР |Викицитатник = Иосиф Виссарионович Сталин |Викитека = Иосиф Виссарионович Сталин }} * ''Сенников Е''. [https://gorky.media/context/prochti-etu-knigu-obyazatelno/ Прочти эту книгу обязательно. Библиотека Иосифа Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030150834/https://gorky.media/context/prochti-etu-knigu-obyazatelno/ |date=2017-10-30 }} // «[[Горький (сетевое издание)|Горький]]», 04.10.2017 * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/intro.html Revelations from the Russian Archives] — [[Library of Congress]]{{ref-en}} * [http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/ Electronic archive of Stalin’s letters and presentations]{{ref-en}} * [http://www.spartacus-educational.com/RUSstalin.htm Stalin Biography from Spartacus Educational]{{ref-en}} * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Total%20Biblio/Stalin%20Bibliography.htm A List of Key Documentary Material on Stalin]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Иосиф Сталин}} {{Wikidata/FamilyTree|descendants=1|ancestors=4}} {{СССР башлыҡтары}} {{КПСС етәкселәре}} {{Советтар Союзы Маршалдары}} {{«Победа» ордены кавалерҙары}} {{Рәсәй Премьер-министрҙары}} {{Рәсәй Генералиссимустары}} [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Сәйәси псевдонимдар]] [[Категория:Иосиф Сталин]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] d256l4tlpsvi835wy12nqehldyogx48 Хеллинген 0 29636 1310264 1292197 2026-11-11T06:51:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310264 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Хеллинген |төп исеме = Hellingen |ил = Германия |герб = DEU Hellingen (Heldburg) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Норберт Виршинг |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 44,56 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 299 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1048 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98663 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 019 |Commons-тағы категория = Hellingen |сайт = http://www.heldburg.de/hellingen/default.htm |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хеллинген''' ({{lang-de|Hellingen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 1048 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 44,56 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 299 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98663 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.heldburg.de/hellingen/default.htm Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} javftyr7tsdweisj4kma4x45guyombc Тойхерн 0 30130 1310147 1290955 2026-11-10T23:21:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310147 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Тойхерн |төп исеме = Teuchern |ил = Германия |герб = Wappen _Teuchern.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 1|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = ҡала үҙәге һәм 5 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Лотар Гилер<br />([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 16,61 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 175 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 8859 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 06680–06682 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BLK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 490 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тойхерн''' ({{lang-de|Teuchern}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8859 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 16,61 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06680–06682 һәм автомобиль коды — BLK. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 6u2ichkl6e7tkyysyoo27jnozfjzvfa Требниц (Саксония-Анхальт) 0 30372 1310155 1290958 2026-11-11T00:04:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310155 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Требниц (Саксония-Анхальт) |төп исеме = Trebnitz (Burgenlandkreis) |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 6|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 4|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Рюдигер Ландграф |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 6,71 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 182 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 880 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6682 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WSF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 505 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Требниц (Саксония-Анхальт)''' ({{lang-de|Trebnitz (Burgenlandkreis)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 880 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 6,71 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 182 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — WSF. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8q7t652sdb6jok1jjifrsrsvzxex1yf Хәмитов Рөстәм Зәки улы 0 30997 1310299 1186450 2026-11-11T07:58:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310299 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Хәмитов Рөстәм Зәки улы | оригинал имени = | изображение = Башҡортостан Республикаһы Башлығы.jpg | ширина = 250px | описание изображения = | титул = [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2= Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[19 июль]] [[2010]] | периодконец = [[11 октябрь]] [[2018]] | предшественник = [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]] | преемник =[[Хәбиров Радий Фәрит улы]] | премьер = Үҙе (2010—2011)<br /> [[Илембәтов Азамат Фәттәх улы]] (2011—2012)<br /> Үҙе (2012—2015)<br /> [[Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы]] (2015—әлеге ваҡытҡа тиклем) | титул_5 =[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] етәксеһе | порядок_5 = 1 | флаг_5 = Flag of Russia.svg | периодначало_5 = [[22 март]] [[2004]] | периодконец_5 =[[20 май]] [[2009]] | преемник_5 = Марина Валерьевна Селиверстова | президент_5 = [[Путин Владимир Владимирович]]<br />[[Медведев Дмитрий Анатольевич]] | премьер_5 = Зубков Виктор Алексеевич <br /> [[Путин Владимир Владимирович]] | титул_4 = [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Премьер-министры | порядок_4 = 6 | флаг_4 = Flag of Bashkortostan.svg | периодначало_4 = [[20 июль]] [[2010]] | периодконец_4 = [[19 май]] [[2011]] | предшественник_4 = [[Сарбаев Раил Сәлих улы]] | преемник_4 = [[Илембәтов Азамат Фәттәх улы]] | президент_4 = үҙе | титул_3 = [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Премьер-министры | порядок_3 = 8 | флаг_3 = Flag of Bashkortostan.svg | периодначало_3 = [[6 август]] [[2012]] | периодконец_3 = [[26 ноябрь]] [[2015]] | предшественник_3 = [[Илембәтов Азамат Фәттәх улы]] | преемник_3 = [[Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы]] | президент_3 = үҙе | дата рождения = 18.08.1954 | вероисповедание = | место рождения = [[СССР]], {{МестоРождения|Кемерово өлкәһе}} Ленинск-Кузнецкий районы Драченино ауылы, | профессия = инженер-механик | образование = Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты | ученая степень=техник фәндәр докторы | дата смерти = | место смерти = | партия = [[Берҙәм Рәсәй]] | награды ={{Почётная грамота Правительства Российской Федерации}} | автограф = | отец = Зәки Сәлим улы (1930—1993) | мать = Рәйсә Синиәтулла ҡыҙы | супруга = Гөлшат Ғәфүр ҡыҙы | дети = Камил, Нурия | внуки = 1 }} {{ФШ|Хәмитов}} '''Хәмитов Рөстәм Зәки улы''' ([[18 август]] [[1954 йыл]]) — [[Рәсәй]] дәүләт эшмәкәре, [[2010 йыл]]дың [[19 июль|19 июленән]] — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]<ref>http://www.rian.ru/politics/20100719/256173004.html</ref>, [[2015 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан [[2018 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябренә]] тиклем — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]. Техник фәндәр докторы. == Биографияһы == Рөстәм Зәки улы Хәмитов 1954 йылдың 18 авгусында [[Кемерово өлкәһе]] Драченино ауылында тыуған<ref>[http://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }} Официальный сайт Главы Республики Башкортостан {{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811232103/https://glavarb.ru/rus/hamitov/biografiya/ |date=2018-08-11 }}</ref>. Милләте буйынса үҙен [[башҡорт]] тип таный<ref>[http://vechufa.ru/?param1=1963&tab=2 Диалог с властью. Один за всех, а если все за одного?..]</ref><ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1503803 «Посадки будут. Будут разные „интересные“ процессы»]// КоммерсантЪ</ref><ref name="bashinform">[http://www.bashinform.ru/news/309867/ Рустэм Хамитов одним из первых принял участие в переписи]</ref>, туған теле — [[башҡорт теле]], [[рус теле]]н юғары кимәлдә белә, [[инглиз теле]]ндә иркен аралаша<ref>[http://www.rian.ru/society/20101014/285417328.html Президент Башкирии сообщил переписчикам, что владеет тремя языками]</ref>. Атаһы — Хәмитов Зәки Сәлим улы [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балтас районы]] [[Штәнде]] ауылында тыуған. 1973—1980 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) «Машиналар ремонтлау» кафедраһы мөдире, ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы булып эшләне. Әcәһе — Рәйсә Ғиниәтулла ҡыҙы ғүмер буйы математика уҡытыусыһы булды, хәҙер хаҡлы ялда. Ҡустыһы Рәшит [[Өфө]]лә водитель булып эшләй. 1969 йылда, мәктәптә уҡығанда, Саксонияла экскурсияла була<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1009095/ Рөстәм Хәмитов Саксония Ландтагы делегацияһы менән осрашты]</ref>. == Белеме == * 1971 йылда [[Өфө]] ҡалаһының 115-се урта мәктәбен тамамлай. * 1977 йылда Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһенда (хәҙер Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) «инженер-механик» һөнәре ала. == Хеҙмәт юлы == Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1977 йылда [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]ндә башлай. * 1978—1986 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]нда эшләй. * 1990 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советына]] депутат итеп һайлана. Экология, тәбиғәт ресурстарын файҙаланыу буйынса комиссия рәйесе була. * 1994—1996 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса министры. * 2000—2003 йылдарҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] Президентының [[Волга буйы федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппаратында — Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль инспектор. * 2003—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында, Һалымдар буйынса федераль хеҙмәттә эшләй. * 2004 йылда [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] етәксеһе итеп тәғәйенләнә. * 2009 йылдан — «[[Русгидро]]» йәмғиәте идарһы ағзаһы.<ref>http://www.omet-ufa.ru/index.php?id=102 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113150810/http://www.omet-ufa.ru/index.php?id=102 |date=2019-11-13 }}</ref> * 2010 йылдың 19 июленән — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]. * 2015 йылдың 1 ғинуарынан — 2018 йылдың 11 октябренә тиклем [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1223160-rustem-khamitov-obyavil-o-dosrochnom-slozhenii-svoikh-polnomochiy/ Рустэм Хамитов объявил о досрочном сложении своих полномочий. ИА «Башинформ», 2018, 11 октября]{{ref-ru}}{{V|11|10|2018}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1223772-rustem-khamitov-rasskazal-chem-zaymetsya-posle-otstavki/ Рустэм Хамитов рассказал, чем займется после отставки. ИА «Башинформ», 2018, 13 октября]{{ref-ru}}{{V|14|10|2018}}</ref>. * Александр Невский ордены<ref>[https://news.mail.ru/politics/24140840/?frommail=1 Рустэма Хамитова наградили орденом Александра Невского. Сайт Новости Mail.Ru]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ҒаиләҺе == Өйләнгән, ике балаҺы бар. Ҡатыны — Гөлшат Ғәфүр ҡыҙы, һөнәре буйынса табип. Улы — Камил Хәмитов. Ҡыҙы — Нурия Хәмитова. Балалары [[Мәскәү]]ҙә йәшәй.<ref name="kommersant"/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15528-kh-mitov-r-st-m-z-ki-uly}}{{V|17|08|2019}} * [http://www.presidentrb.ru/bash/press_serv/novosti/23538.html «Халыҡ өсөн эшләү» Мөрәжәғәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919114548/http://presidentrb.ru/bash/press_serv/novosti/23538.html |date=2013-09-19 }} * [http://www.presidentrb.ru/bash/press_serv/intervyu_news/50686.html «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире Нияз Сәлимовҡа интервью]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Библиоинформация}} {{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Президенттары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлыҡтары]] [[Категория:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы субъекттары башлыҡтары]] [[Категория:«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] 2ldcqiteyclyd0dh78mqh2ewxv0f1ij Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur 3 42584 1310082 1306816 2026-11-10T19:41:33Z Leaderbot 42465 /* Notice of expiration of your interface-admin right */ яңы бүлек 1310082 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #DFDFDF; padding:0em 1em 1em 1em; background-color:#E0 FF FF;"> [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende/Архив |<small>'''Архив'''</small>]] </div> == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:57, 11 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:09, 3 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:05, 18 июнь 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == Help == Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:50, 23 июнь 2026 (UTC) == Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! == <div style="background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;"> [[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Feminism and Folklore organisers, We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition! The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period. In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate. Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle. '''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.''' This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation. If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org. Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition! '''Wiki Loves Folklore International team''' </div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:54, 3 октябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=31123349 --> == Notice of expiration of your interface-admin right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "interface-admin" (Интерфейс хакимдары) will expire on 2026-11-17 06:27:57. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Ҡатнашыусы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Leaderbot|фекер алышыу]]) 19:41, 10 ноябрь 2026 (UTC)</div> jkhjygxhu2uetxfi3zeeu34mjak4wwb 1310083 1310082 2026-11-10T19:41:35Z Leaderbot 42465 /* Notice of expiration of your sysop right */ яңы бүлек 1310083 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #DFDFDF; padding:0em 1em 1em 1em; background-color:#E0 FF FF;"> [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende/Архив |<small>'''Архив'''</small>]] </div> == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:57, 11 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:09, 3 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:05, 18 июнь 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == Help == Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:50, 23 июнь 2026 (UTC) == Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! == <div style="background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;"> [[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Feminism and Folklore organisers, We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition! The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period. In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate. Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle. '''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.''' This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation. If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org. Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition! '''Wiki Loves Folklore International team''' </div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:54, 3 октябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=31123349 --> == Notice of expiration of your interface-admin right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "interface-admin" (Интерфейс хакимдары) will expire on 2026-11-17 06:27:57. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Ҡатнашыусы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Leaderbot|фекер алышыу]]) 19:41, 10 ноябрь 2026 (UTC)</div> == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Хакимдар) will expire on 2026-11-17 06:27:57. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Ҡатнашыусы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Leaderbot|фекер алышыу]]) 19:41, 10 ноябрь 2026 (UTC)</div> l5eldpi3kexlgfedeu9crknlqqftku0 Франсиско Гойя 0 59212 1310240 1279872 2026-11-11T05:32:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310240 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Франсиско Гойя |оригинал имени = |имя при рождении = Франсиско Хосе де Гойя-и-Лусьентес |изображение = (Castres) Autoportrait aux lunettes, Francisco de Goya y Lucientes, Musée Goya.jpg |ширина = |описание изображения = Автопортрет |дата рождения = 30.03.1746 |место рождения = Фуэндетодос (Сарагосаға яҡын) |дата смерти = 16.04.1828 |место смерти = [[Бордо]], {{ВБУ|Франция|Францияла}} |происхождение = |подданство = |гражданство = |жанр = рәссам, гравёр |учёба = |стиль = романтизм, тәнҡитле реализм |работы = |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = |звания = |премии = |сайт = |викисклад = Category:Francisco de Goya y Lucientes }} '''Франси́ско Хосе́ де Го́йя-и-Лусье́нтес''' ({{lang-es|Francisco José de Goya y Lucientes}}; [[30 март]] [[1746 йыл]] — [[16 апрель]] [[1828 йыл]], [[Бордо]]) — [[Испания|испан]] рәссамы һәм гравюрасыһы, һынлы сәнғәттә [[романтизм]]дың иң тәүге һәм балҡыу оҫталарының береһе. [[Файл:Zaragoza-Goya.jpg|thumb|left| Сарагоселағы Гоя һәйкәле]] [[Файл:Francisco Bayeu, por Goya.jpg|thumb|150px|Портрет Франсиско Байеу]] Франсиско Гойя Лусьентес [[1746 йыл]]да Арагондың (испан автономияһы) баш ҡалаһы Сарагос ҡалаһында урта хәлле ғаиләлә тыуа. Әсәһе ярлы идальго (дворян)ҡыҙы. Франсиско тыуғас, ҡалалағы фатирға ремонт үткәргән ваҡытта, ғаилә Сарагостан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы Фуендетодос ауылына күсеп китә. Был ауылда улар 1749 йылға тиклем (башҡа сығанаҡтар буйынса 1760 йылға тиклем) йәшәй. Франсиско ғаиләлә төпсөк ул була. Иң өлкән ағаһы Камилло дин буйынса китә, уртансыһы Томас атаһының һөнәрен һайлай. Хосе Гойя әйберҙәрҙе алтын менән ялатыу оҫтаһы була. Уның балаларының белеме бик һай була. Франсиско Гойя ғүмер буйы хаталы яҙа. [[1763 йыл]]да Франсиско Силендың гипс фигураһы рәсемен эшләү конкурсында ҡатнаша. 1764 йылдың 15 ғинуарында уның эше өсөн бер тауыш та бирмәйҙәр. Һуңынан ул гипс күсермәләрҙе яратмауы тураһында әйтә. 1766 йылда [[Мадрид]]та Сан-Фернандо нәфислек академияһында тағы бер һынау үтә, бында ла еңелеү көтә. Конкурс эштәре король Альфонсо X -ның аҡыллылығын, киң күңеллелеген һәм XVI быуат яугирҙәренең батырлығын күрһәтергә тейеш була. Был сюжеттар Гойяны илһамаландырмай. === Италияға сәйәхәт === [[Файл:Ramón Pignatelli.jpg|thumb|150px|Рамон Пиньятелли портреты]] [[1766]] йылдың июле менән [[1771]] йылдың апрель айынаса Франсисконың [[Рим]]дәге тормошо йомаҡ булып ҡала. рус сәнғәт белгесе [[Сомов, Андрей Иванович|А. И. Сомов]] фекеренсә, Италияла рәссам «''һынлы сәнғәт эштәре һәм Италия оҫталарының эштәрен күсереү менән генә түгел, уларҙың сараларын һәм алымдарын өйрәнеү менән дә шөғөлләнә''»<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гойя-и-Луциентес, Франциско|[[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]]}}</ref>. [[1771 ]] йылдың яҙында Парма академияһының антика темаһы буйынса конкурсында үҙен Рим кешеһе һәм Байеу уҡыусыһы тип танытып, ҡатнаша. [[Парма]]ның ул саҡтағы хакимы принц Филипп Бурбон-Парм, Испан короле [[Карл III (король Испании)|Карл III]] ҡустыһы, була. 27 июндә {{Не переведено 3|Паоло Боррони|Паоло Борони|fr|Paolo Borroni}}ға «нескә , килешле колорит» өсөн берҙән-бер премия бирелә, ә Гойяны «артыҡ айырылып торған тондар» өсөн тәнҡитләйҙәр, «ул яҙған [[Ганнибал]] фигураһының мөһабәт булыуын» таныйҙар{{sfn|Батикль|2006|с=18}}. Ул Парма Сәнғәт академияһының икенсе премияһын ала, уның картинаһы өсөн алты тауыш бирелә. == Гойя Мадридта (1775—1792) == [[Файл:El cacharrero, por Francisco de Goya.jpg|thumb|left|«Һауыт-һаба һатыусы»]] [[Файл:The Duke of Osuna by Goya.jpg|thumb|150px|Педро де Алькантар Тельес Хирон, маркиза де Пеньяфель, герцог Осун портреты, 1785]] [[Файл:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|150px|Герцог һәм герцогиня Осун ғаиләһенең портреты, 1788, [[Прадо]] музейы, Мадрид]] [[1775]] йылда Гойя [[Мадрид]]та, үҙенең ҡайнағаһы [[Байеу, Франсиско|Франсиско Байеу]] янына күсә, уның оҫтаханаһында эшләй башлай. Байеу ул саҡта Испания короле [[Карл III (король Испании)|Карл III]] һарай рәссамы була. Гойя [[1775]] йылда королдән тәүге заказ ала - ул Астурия принцының (буласаҡ Испания короле Карл IV) Эскориал һарайындағы ашханаһы өсөн шпалерҙар серияһына картон (һүрәттәр) эшләргә тейеш була. Уларҙа һунар күренештәре һынландырылған, Гойя үҙе лә һунарҙы бик яратҡаан{{sfn|Батикль|2006|с=22}}. Франсиско 5 композиция ижад итә һәм улар өсөн 8 000 реал хаҡ ала. [[Файл:Las gigantillas.jpg|thumb|left|«[[Великаны (Гойя картинаһы)|Алпамышалар]]», 1792]] Мадридта Гойя король, уның яҡындары өсөн ҙур күләмле эштәр башҡара. Католик сиркәүҙәре стеналарын, көмбәҙҙәрен биҙәгән дини сюжетлы әҫәрҙәр ижад итә. [[1789]] йылда король [[Карл III (король Испании)|Карл III]] вафат булғас, [[Карл IV (король Испании)|Карл IV]] һарай рәссамына , ә [[1799]] йылдан уның беренсе рәссамына әйләнә. Был вазифаға тәғәйенләнгәндән һуң, ул королдең һәм уның хәләл ефете Мария-Луиза Пармдың бер нисә әллә ни шәп булмаған портретын яҙа{{sfn|Батикль|2006|с=64}}. Бөйөк француз революцияһы менән бәйле ваҡиғаларҙы ҡурҡып күҙәткән король ярандарының үҙ һарайҙарын матурлау ҡайғыһы бөтә — хәҙер Гойяның шпалералар эшләргә заказдары юҡ. Мәғрифәтсе испандарға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана : уның бер нисә дуҫы ҡулға алына, йә һөргәнгә ебәрелә. Гойяның үҙен [[1790]] йылдың июлендә « диңгеҙ һауаһын һуларға» [[Валенсия]]ға ебәрәләр. Ләкин октябрь айында уҡ Гойя [[Сарагоса|Сарагос]]ла үҙенең дуҫы {{Не переведено 3|Мартин Сапатер|Мартин Сапатер|es|Martín Zapater}}ҙың портретын яҙа, был яңғыҙаҡ һәм бай негоциант менән Франсиско [[1775 год|1775]] — [[1801]] йылдарҙа даими хат алыша. Мадридҡа ҡайтҡас, Гойя үҙенә ҡаршы һарай рәссамы Маэлья ҡорған тоҙаҡҡа эләгә, тик [[Франсиско Байеу|Байеу]]ның яҡлашыуы ғына Франсискоға һарайҙағы урынын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. [[1791 ]] йылдың майында ул Эскориалдағы король кабинетына тип тәғәйенләнгән шпалера өсөн картон эскизын тамамлай (« Ауыл туйы »). Король талабы буйынса ул социаль күҙлектән ҡарағанда, элекке «Паяц»тан айырмалы рәүештә, нейтраль була . Октябрҙә Гойя яңынан [[Сарагоса]]ла, бында ул каноник (рухани) Рамон Пиньятелли портретын яҙа. Декабрҙә инде шпалералар өсөн 7 [[панно]] эшләй (уның һуңғы картондары). Королдән һәм башҡа шәхси заказдар булмағас, Сапатер менән хат алышыу бөтөнләй туҡтай яҙғас, Гойяның [[1792]] йылдағы яҙмышы әҙ билдәле{{sfn|Батикль|2006|с=67}}. == 1793—1799 йылдар. Ауыр сире һәм ижады == [[1793]] йылда Гойяны фалиж һуға, ул [[Кадис]]та {{нп3|Мартинес и Перес, Себастьен|Себастьен Мартинес|es|Sebastián Martínez y Pérez}} исемле сауҙәгәр һәм коллекционер өйөндә ята. Бынан тыш Гойя һаңғырауланып ҡала. Еҙ пластинкаларҙа ябай халыҡ темаһаны бер нисә картина эшләй. Был осорҙа Испания менән Франция араһында һуғыш бара, уға Испания армияһының күренекле командирҙарын яҙырға заказ килә. [[1794]] йылда актриса {{нп3|Росарио дель Фернандес, Мария|Мария Росарио дель Фернандес|es|María del Rosario Fernández}}( «Ла Тирана» тип йөрөтөлгән) портретын , [[1795]] йылда Гойя герцог Альбаның, һуңыраҡ уның ҡатынының портреттарын яҙа. [[1795]] йылдың июлендә Гойяның ҡайнағаһы [[Франсиско Байеу]] үлеп китә. Франсиско 4 000 реал эш хаҡы менән Сан-Фернандолағы академияның һүрәт сәнғәте бүлеге директоры итеп билдәләнә . [[1796]] йылда Гойя яңынан сирләп китә һәм [[Кадис]]та ята, Санта-Куэва ораторийы (Oratorio de la Santa Cueva (Cádiz)) өсөн 3 ҙур картина ижад итә, уларҙа Христос тормошон яңыса итеп һүрәтләй . Ошо ваҡытта Гойяның тәбиғәт күренештәрен асыҡ һауала төшөргән тәүге һүрәттәренән Санлукар альбомы булдырыла . [[1797]] йылда Гойя «Герцогиня Альба мантильяла» портретын яҙа , герцогиня маха кейемендә (ҡара мантилья менән итәк), ә уның аяҡ аҫтындағы ҡомда «Solo Goya» (тик Гойя) тип яҙылған. Франсиско Академияла бүлек етәксеһе вазифаһынан ауырыуына һылтанып, баш тарта . Ошо уҡ ваҡытта ул «Капричос» тигән офорттар серияһын башлай. [[1797 год|1797]]-[[1798]] йылдарҙа Гойя {{нп3|Ириарте, Бернардо де|Бернардо де Ириарте|es|Bernardo de Iriarte}} һәм [[Ховельянос, Гаспар Мельчор де|Гаспар Ховельянос]] заказын үтәп, уларҙың портреттарын яҙа. [[1798]] йылда Карл IV Гойяға үҙенең ҡаланан ситтәге резиденцияһындағы {{нп3|церковь Сан Антонио де ла Флорида| Сан Антонио де ла Флорида|es|Ermita de San Antonio de la Florida}} сиркәүе көмбәҙен картиналар менән биҙәргә ҡуша . [[1798]] йылдың июнендә Гойя герцог Осунаға ҙур булмаған 6 картина тапшыра, уларҙың сюжеты һуңыраҡ эшләнгән «Капричос»тың сюжетын алдан һөйләгән кеүек, бигерәк тә « Ҙур кәзә тәкәһе, йәки мәскәйҙәр йыйыны». [[1799]] йыл башында «Христосты ҡулға алыу» башта Академияла , һуңыраҡ Толедолағы соборҙа күрһәтелә, унда төнгө яҡтылыҡ быға тиклем күрелмәгәнсә оҫта итеп башҡарылғанын барыһы ла таный{{sfn|Батикль|2006|с=79}}. [[1799 ]] йылдың 6 ,19 февралендә «Капричос»тың сығыуы тураһында хәбәр итәләр, уларҙы Десэнганьо,1 адресы буйынса прфюмер кибетендә һатып алырға була. Тик барлығы 27 комплект һатылып өлөгөрә, сөнки инквизиция ҡамасаулай. Шул уҡ йылда Гойя француз илсеһе Фердинанд Гиймарде менән уның һөйәркәһе маркиза де Санта-Крус ( ҡыҙ саҡтағы исеме- Марианна Вальдштейн) портреттарын яҙа. Хәҙер был портреттар бер- береһенә ҡапма-ҡаршы [[Лувр]]ҙа эленеп тора. ==Быуаттың тәүге йылдарында Гойя тормошо (1799—1808)== Монархтар өсөн иһә «Капричос»тың сығыуы һиҙелмәйенсә ҡала. 1799 йылдың сентябрендә королева Гойяга үҙенең мантильяла һүрәтләнгән портретына заказ бирә. Ә инде бер айҙан һуң ул атлы портрет өсөн дә бер ҡиәфәттә тора. 1799 йылдың 31 октябрендә Гойяны йылына 50 000 реал эш хаҡы менән беренсе һарай рәссамы итеп тәғәйенләйҙәр. Шул уҡ йылда «Ла Тирана» актрисаһы һәм шағир Леандро де Моратиндың портреттарын яҙа. Һуңғыһы менән компанияла Гойя 1800 йылдың ғинуарында үҙенә яңы апартаменттар эҙләй, сөнки уның йортон Годой үҙенең һөйәркәһе Пепита Тудо өсөн һатып ала{{sfn|Батикль|2006|с=85}}. Апрелдә Гойя Годойҙың ҡатыны, дон Луистың ҡыҙы, графиня де Чинчондың портретын яҙа. 1800 йылдың июнендә Гойя 234000 реалға Вальверде һәм Десэнганьо урамдары мөйөшөндәге йортто һатып ала. Шул уҡ йылдың ноябрендә Годой һарайы апартаменттарында «[[Маха обнажённая]]» күренә. [[1801 йыл]]дың июненә Гойя күренекле «[[Портрет семьи Карла IV]]» картинаһын тамамлай (унда батша ғаиләһенең бөтә ағзаларын психологик дөрөҫлөк менән һынландыра), король һәм королеваның бөтә буй-һынлы портреттары һәм Мария Луис портретына ҡарағанда бик үк уңышлы булмаған «Карл IV атлы портреты»{{sfn|Батикль|2006|с=87}}. 1801 йылдың майында Гойя шулай уҡ вальяж позала Годойҙың, шул ваҡытта «Әфлисун һуғышының» шикле триумфатораының портретын яҙа. 1801—1803 йылдарҙа Франсиско үҙ йорто өсөн дә 4 тондо яҙа. [[1802 йыл]]да «[[Маха одетая]]» барлыҡҡа килә, унда ла «Маха обнажённая» картинаһындағы кеүек үк шул уҡ модель шул уҡ позала һүрәтләнә. [[1802 йыл]]дың июлендә Гойяның ҡурсалаусыһы герцогиня Альба үлә, герцогиня өсөн кәшәнә проекты менән Гойяның һүрәте һаҡланған. [[1803 йыл]]дың июлендә Гойя королгә уның гравёрлау оҫтаханаһы өсөн «Капричос» баҡыр таҡталарын һәм файҙаланылмаған офорттарҙы тәҡдим итә. Шул ваҡыттан алып, 1808 йылға тиклем, Гойя һарайҙан заказдар алмай башлай, ләкин эш хаҡын һаҡлап ҡала. Уның финанс торошо де лос Рейес урамынан тағы бер йорт һатып алырға мөмкинлек бирә. Шул уҡ [[1803 йыл]]да Сапатер үлә, уның менән Гойя [[1799 йыл]]дан алып хатлашмаған була. 1803 йылдан 1808 йылға тиклем Гойя тик портреттарҙы ғына төшөрә: йәш граф де Фернан Нуньесты (Карл III яҡын дуҫының улын), маркиз де Сан Адрианды (Кабаррустың дуҫын) маркиза де Вильяфранктың (Альба ғаиләһе ағзаһын), ханым Исабель де Лобо-и-Порсель һәм герцог Оундың ҡыҙының портреты. 1805 йылда Гойя үҙенең 21 йәшлек улы Хавьерҙың ҙур баск финансистарының туғаны Гумерсинда Гойкоэчеа менән туйын ойоштора. Гойя өйләнешеүселәрҙең бер нисә һүрәтен төшөрөп, уларға де лос Рейес урамындағы йортон бүләк итә. Был ваҡытта Испанияла барлыҡҡа килгән ҙур буржуазия{{sfn|Батикль|2006|с=91}}: Порсель, Фелис де Асара (натуралист), Тереса Суреда (Буэн-Ретиро фарфор мануфактураһы идарасыһы ҡатыны), Сабаса Гарсия, Педро Мокарте һәм башҡалар -портреттарға заказ биреүсе була. [[1806 йыл]]да халыҡта резонанс тыуҙырған бандит Марагато ҡулға алына. Гойя был уңайҙан 6 полотно булдыра. == «Һуғыш бәләләре» (1808—1814) == [[1808 йыл]] бөтөн [[Испания]] өсөн тетрәнеү йылы була. Уны француздар баҫып ала, Мадридта оҙайлы партизандар һуғышына килтергән ихтилал башлана. Яңы король Фердинанд VII Байоннаға китер алдынан (бында Король ғаиләһе менән бергә ҡулға алына) Сан-Фернандо академияһы Гойға уның портретын яҙырға ҡуша. Әммә сеанс ҡыҫҡартыла һәм һуңғыһы булып сыға, шуға күрә Гойяға хәтерҙән портрет яҙырға тура килә{{sfn|Батикль|2006|с=99}}. Һуғыш йылдарында Гойя бер нисә күренекле жанр картиналарын төшөрә ала: «Махи на балконе», «Девушки, или Письмо», «Старухи, или Que tal?», «Кузница (картина Гойи)|Кузница» һәм «Ласарильо де Тормес». Әммә Гойя илдә барған хаос тәьҫирендә йәнә ҡоралына тотона, һәм «Бедствия войны» офорттарын циклын төҙөй. Был серияның һуғыш ҡурҡыныстарына һәм [[Наполеон I|Наполеон]]дың «ирекһеҙ» ҡорбандарына нәфрәт менән һуғарылған сюжеттары шул осорҙағы Гойяның һүрәттәрендә сағылған<ref>Меткая формулировка [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкина]]</ref>.Тик 2 генә картинаһы был рәттән һуғыш һүрәте менән айырылып тора: «Литьё пуль» һәм «Изготовление пороха в горах Сьерра де Тардиента». 1812 һәм 1819 йылдар араһында төшөрөлгән «[[Похороны сардинки]]» картинаһы ла төптә ятҡан мәғәнә менән байытылған. Июндә Гойя тол ҡала, Хосефа вафат була. Гойя менән уның улы Хавьер араһындағы мөлкәттең һуңғы бүленеше беҙҙең өсөн 1800 йылда Сапатер үлгәндән һуң Гойяның көндәлек тормошо тураһында берҙән-бер мәғлүмат сығанағы булып ҡала. [[1812 йыл]]да [[Мадрид]]ҡа Веллингтон инә, Гойяға уның портретын яҙырға ҡушалар. Әммә улар араһында асыҡтан асыҡ дошманлыҡ барлыҡҡа килә, модель Гойяның эшенән ҡәнәғәт булмай, был саҡ улар араһындағы киҫкен ыҙғшыҡа килтермәй{{sfn|Батикль|2006|с=111}}. Испания француздарҙан бөтөнләй азат ителгәс, Гойя Мадрид ихтилалы ваҡиғаларын ике күренекле рәсемдә һүрәтләй: «Восстание 2 мая 1808 года в Мадриде (картина)|Восстание на Пуэрта дель Соль 2 мая 1808 года» һәм «Третье мая 1808 года в Мадриде|Расстрел мадридских повстанцев в ночь на 3 мая 1808 года» (икеһе лә 1814 й., Мадрид, Прадо). == Испан Бурбондарын реставрациялау (1814—1819) == [[1814 йыл]]дың 18 майында Фердинанд, 1812 йылғы Конституцияны ғәмәлдән сығарып, Кортестарҙы тарҡата, бер нисә либераль депутатты төрмәгә ултырта. Килеп тыуған диктатура һәм эҙәрлекләү шарттарында Гойя шедеврҙарының күбеһе Сан-Фернандо Академияһында урынлаштырыла. Гойя менән иһә француз илбаҫарҙары менән хеҙмәттәшлек итеүгә шиктәр алына (баҫып алынғанда ул хатта эш хаҡы ла ала алмай) һәм Фердинанд Гойяға дошмандарса ҡараһа ла, тыныс ҡына эшләргә мөмкинлек бирә. [[1815 йыл]]дың [[30 май]]ында батша Филиппин компанияһының генераль советында рәйеслек итә һәм ҙур ссуда ала. Гойяға был ваҡиғаны «Филиппиан советы»нда мәңгеләштерергә ҡушалар, унда ул киңлекте һәм яҡтылыҡ эффекттарын оҫта һүрәтләй{{sfn|Батикль|2006|с=112}}. Гойя айырым компания ағзалары Мигель де Лардисабаль, Иньясио Омульриан һәм Хосе Муньярристың портреттарын төшөрә. Уның ҡарауы «Герцог де Сан-Карлос портреты»нда полихромияның бөтә өҫтөнлөктәрен файҙалана. 1815 йылда үҙен «Погрудной портреты»нда һүрәтләй. 1816 йылда ул «Тавромахия» офорттарының яңы серияһын ижад итә. В [[1816 год]]у он создал новую серию офортов «Тавромахия (серия офортов Гойи)|Тавромахию». Гойяның үҙенең элекке ҡурсалаусыларының балалары портреттарына заказ бирә башлай: «Дон Франсиско де Борха Тельес Хирон», 10-сы герцог Осундың портреты, йәки уның апалары герцогиня Абрантестар. [[1818 йыл]]дың ғинуарында Гойя Севилья соборы өсөн ике изге ҡурсалаусы Хуста һәм Руфинаның һүрәтләүсе ике ҙур картинаны тамамлай. [[1819 йыл]]дың 19 февралендә Гойя 60000 реалға Сан-Исидро туғайы яғынан Сеговияға алып барыусы күпер артында урынлашҡан «Һаңғырау Йорто» тип аталған ауыл йортон һатып ала. Августа ул Мадридтағы Эскуэлас Пиас сиркәү өсөн «Последнее Причастие св. Иосифа Каласанского» картинаһын тамамлай. Был картина өсөн Гойя 16000 реал аҡса ала, шуларҙың 6800 реалын картинаның геройы приораға хөрмәт йөҙөнән кире ҡайтара һәм үҙенең тағы бер бәләкәй «Моление о чаше» картинаһын бүләк итә{{sfn|Батикль|2006|с=122}}. == «Ҡара картиналары», Бордола тормошо һәм үлеме (1820—1828) == [[1820 йыл]]дың башында Гойя ҡаты сирләй башлай. 4 апрелдә ул һуңғы тапҡыр академик ултырышта ҡатнаша. [[1823 йыл]]дың яҙында йәки йәйендә Гойя үҙенең «Һаңғырауҙар йорто» стеналарын ҙур пейзаждар өҫтөнән мәңгелек аҡылһыҙлыҡты һәм кешелек ташҡындарын ҡамап алған күренештәр менән биҙәй. Ул эшҡыуар Исидро Вейстың ҡатыны Леодия де Вейс менән таныша, ул һуңынан ире менән айырылыша. Уның Гойянан Росарита исемле ҡыҙы тыуа. [[Испания]]ның яңы хөкүмәте эҙәрләүҙәрҙән ҡурҡып, 1824 йылда Гойя Леокадия һәм бәләкәй Росаритаһы менән бергә [[Франция]]ға юллана, унда хәҙер Людовик батшалыҡ итә (1824 йылдың 16 сентябренән - Карл Х). Был илдә Гойя һуңғы дүрт йыл ғүмерен уҙғара. 1823-1824 йылдарҙағы ҡышында үҙенең именлеге өсөн борсолоп, Гойя аббат Дуасола һыйыныу урыны таба. 1824 йылдың майында Пломбьер һыуҙарына барыуға рөхсәт ала, әммә ысынында Гойя Бордоға күсеп китә һәм унда уның бик күп дуҫтары ла һыйыныу урыны таба. Шул уҡ йылдың йәйендә ул [[Париж]]да була, унда «Коррида»ны һәм дуҫтары Хоакин Феррерҙың һәм уның ҡатынының портреттарын төшөрә. Бордоға ҡайтҡас Гойя, литографияның яңы техникаһына тотона: «Портрет гравёра Голона» һәм «Бордосские быки» тип аталған 4 бит. Гойяға Францияла отпускыһын ваҡыты-ваҡыты менән оҙайтып торалар. 1825 йылдың майында Франсиско тағы ҡаты сирләй, әммә тиҙ генә һауыҡҡас, фил һөйәгендә 40-ҡа яҡын миниатюра яһай{{sfn|Батикль|2006|с=124}}. [[1826 йыл]]да Гойя Мадридҡа ҡайта һәм, эш хаҡын һаҡлау, ял итергә һәм Францияға барыу мөмкинлегенә рөхсәт ала. [[1827 йыл]]да Бордола Гойя үҙенең финанстар идарасыһы банкир Сантьяго Галостың портретын, шулай уҡ, ктлененең туғаны, испан сауҙагәре Хуан Баутист Мугироның портретын яҙа. Шул уҡ йылдың йәйендә Гойя һуңғы тапҡыр Мадридта була, унда 21 йәшлек ейәне Мариано Гойяны төшөрә. Бордоға ҡайтыу менән Гойя үҙенең һуңғы шедеврҙарын яҙа: Мадридтың элекке алкальды Пио де Молин портреты һәм «Молочница из Бордо» картинаһының эскизы. [[1828 йыл]] башында Гойя Парижға юлланыусы улы һәм уның ҡатыны менән осрашыуға әҙерләнә. Франсиско уларҙы үҙендә март аҙағында ҡабул итә, ә [[1828 йыл]]дың 16 апрелендә Бордола Фоссе де л’Интенданс апартаментында вафат була. [[Файл:Zaragoza-Goya.jpg|thumb|left|Сарагоста Гойя һәйкәле]] == Әҫәрҙәре == === Һүрәт сәнғәте === [[Файл:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|thumb|200px|Мадридта 1808 йылдың 2 майындағы күтәрелеш]] [[Файл:La familia de Carlos IV, Francisco de Goya.jpg|thumb|200px|Карл IV-се ғаиләһе]] [[Файл:Retrato de la Marquesa de Santa Cruz.jpg|thumb|200px|Маркизы Санта-Круз портреты]] Төрлө төҫтәргә бай һәм композиция яғынан иркен, тәбиғи булған , ябай ғына көндәлек тормош һәм халыҡ байрамдары күренештәре. (Барыһы ла [[Мадрид]] ҡалаһы Прадо музейында. * ''«Ҡулсатыр»'', [[1777]]; * ''«Һауыт-һаба һатыусы»'' и ''"Мадрид баҙары "'', [[1778]]; * ''«Пелота уйыны»'', [[1779]]; * ''«Йәш үгеҙ»'', [[1780]]; * ''«Яралы ташсы»'', [[1786]]; * ''«Һәпәләк уйыны»'', [[1791]]. С начала [[1780]]-х годов Гойя получает известность и как портретист: * ''Портрет графа Флоридабланка'',[[1782]]-[[1783|83]] (банк Уркихо, [[Мадрид]]) * ''«Семья герцога Осуна»'', [[1787]], (Прадо); * ''Портрет маркизы А. Понтехос'', около [[1787]] (Национальная галерея искусства, [[Вашингтон (Колумбия округы)|Вашингтон]]); * ''Сеньора Бермудес'' (Музей изобразительных искусств, [[Будапешт]]); * ''Франсиско Байеу'' (Прадо), ''Доктор Пераль'' (Национальная галерея, [[Лондон]]) оба [[1796]] г. ; * ''Фердинанд Гиймарде'', [[1798]] ([[Лувр]], [[Париж]]), * ''«Ла Тирана»'', [[1799]] (АХ, [[Мадрид]]); * ''«Семья короля Карла IV»'' [[1800]] (Прадо); * ''Сабас Гарсия'', около [[1805]] (Национальная галерея искусства, Вашингтон); * ''Исабель Ковос де Порсель'', около [[1806]] (Национальная галерея, [[Лондон]]); * ''портрет Т. Переса'', ([[1820]] (Метрополитен-музей); * ''П. де Молина'', [[1828]] (собрание О. Рейнхарта, Винтертур). == Гойя тураһында фильмдар == * «Обнажённая Маха» (''The Naked Maja''), 1958, производство США — [[Италия]] — [[Франция]]. Режиссёр Генри Костер; в роли Гойи — Энтони Франчоза. * «Гойя, или Тяжкий путь познания», 1971, производство [[СССР]] — [[ГДР]] — [[Болгария]] — [[Югославия]]. По одноимённому роману [[Фейхтвангер Лион|Лиона Фейхтвангера]]. Режиссёр Конрад Вольф; в роли Гойи — [[Донатас Банионис]]. * «Гойя в Бордо» (''Goya en Burdeos''), 1999, производство [[Италия]] — [[Испания]]. Режиссёр Карлос Саура; в роли Гойи — Франсиско Рабаль. * «Обнажённая Маха» (''Volaverunt''), 1999, производство [[Франция]] — Испания. Режиссёр Бигас Луна; в роли Гойи — Хорхе Перугоррия. * «Призраки Гойи», 2006, производство Испания — [[АҠШ]]. Режиссёр Милош Форман; в роли Гойи — Стеллан Скарсгорд. == Библиография == ;рус телендә * '''Левина И. М.''', ''Гойя'', Л. — М., 1958; * '''Прокофьев В. Н.''', ''«Капричос» Гойи'', М., 1970; * {{книга |автор = Прокофьев В. Н. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Гойя в искусстве романтической эпохи |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Искусство |год = 1986 |том = |страницы = |страниц = 216, [142] |серия = Из истории мирового искусства |isbn = |тираж = 25&nbsp;000 }} * '''Фейхтвангер Л.''', ''Гойя''. ;Сит ил телдәрендә * Cardera, Valentin. Biografia de D.Francisco Goya, pintor. El Artista, 2 [[1835]] * El Libro de Los. CAPRICHOS. Francisco de Goya. Мадрид. 1999. ISBN 84-87317-82-0 * '''Mayer A.''', ''Francisco de Goya'', Munch., [[1923]]; * '''Klingender F. D.''', ''Goya in the democratic tradition'', L., [[1948]], 2 ed., N. Y., [[1968]]; * '''Sanchez Canton F. J.''', ''Vida у obras de Goya'', Madrid, [[1951]]; * '''Holland V.''', ''Goya. A pictorial biography'', L., [[1961]]; * '''Harris Т.''', ''Goya. Engravings and litographs'', v. 1-2, Oxf., [[1964]]: * '''Wyndham Lewis D. B.''', ''The world of Goya''. L., [[1968]]: * '''Gudiol J.''', ''Goya'', L. — N. Y., [[1969]]; * ''Goya. Konigliche Gemaldegalerie «Mauritshuis».'' Katalog, Haag, [[1970]] (библ.). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Франсиско Гойя |Викицитатник = :ru:Франсиско Гойя |Викисклад = Francisco de Goya y Lucientes }} * [http://www.goia.ru Творчество Франциско Гойя] — О художнике, о его драматическом жизненном пути и небывалом по форме творчестве. * [http://www.elrelojdesol.com/zoomable-paintings/francisco-de-goya/index.htm Francisco de Goya — Zoomable Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928010545/http://www.elrelojdesol.com/zoomable-paintings/francisco-de-goya/index.htm |date=2007-09-28 }} * [http://www.elrelojdesol.com/francisco-de-goya/gallery/index.htm Francisco de Goya’s Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061120053551/http://www.elrelojdesol.com/francisco-de-goya/gallery/index.htm |date=2006-11-20 }} * [http://www.mir-dali.ru/goja.html О выставке «Сны разума». Франсиско Гойя и Сальвадор Дали] * [http://www.museum.ru/museum/1812/Painting/Goya/index.html Франсиско Гойя (1746—1828) ОФОРТЫ ИЗ СЕРИИ «БЕДСТВИЯ ВОЙНЫ»] * [http://www.peoples.ru/art/painter/frantsisko_hose_goya/index.html Франциско Хосе де Гойя. Биография] * [http://slovari.yandex.ru/%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%8F/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%BE%D0%B9%D1%8F%20%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%20%D0%A5%D0%BE%D1%81%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5/ Гойя Франсиско Хосе де] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006142815/http://slovari.yandex.ru/%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%8F/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%BE%D0%B9%D1%8F%20%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%20%D0%A5%D0%BE%D1%81%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5/ |date=2013-10-06 }} — Большая советская энциклопедия * [https://web.archive.org/web/20201201121919/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/1032-goya-and-lusentes-francisco-de Гойя-и-Лусьентес. Картинная галерея.] [https://web.archive.org/web/20201028115203/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/373-francisco-jose-de-goya Биография.] * [http://www.dali-genius.ru/Les-Caprices-de-Goya.html Офорты Сальвадора Дали: переработанные иллюстрации «Капричос» Гойи] {{DEFAULTSORT:Гойя, Франсиско}} [[Категория:Испанияла тыуғандар]] [[Категория:Испания рәссамдары]] [[Категория:Романтизм рәссамдары]] nkme4d5x9w14g0wihfjx99othw3q5px Стравинский Игорь Фёдорович 0 60183 1310054 1301677 2026-11-10T18:08:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310054 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Стравинский Игорь Федорович''' ({{OldStyleDate2|17|июнь|1882|5}} — [[6 апрель]] 1971 йыл) — урыҫ композиторы. Франция (1934) һәм АҠШ (1945) гражданы. [[XX быуат|ХХ быуат]]та донъя музыка мәҙәниәтенең иң эре вәкиле. Стравинский музыкаһына стилистик төрлөлөк хас: ижадының тәүге осоронда (айырыуса уның репертуарға ингән әҫәрҙәрендә) уның музыкаһы стиле рус мәҙәни традицияларының сағыу эҙҙәрен йөрөтә. Һуңғы әҫәрҙәренең стилистикаһы неоклассицизм һәм Яңы вена мәктәбенең додекафония стилистикаларын хәтерләтә. == Биографияһы == Игорь Стравинский [[1882 йыл]]да [[Санкт-Петербург|Петербург]] янындағы [[Ломоносов (ҡала)|Ораниенбаумдың]] Швейцария урамында тыуған. Уның атаһы, Федор Игнатьевич Стравинский — опера йырсыһы, Мария театры солисы, әсәһе — пианист һәм йырсы Анна Кирилловна Холодовская (11.08.1854 — 7.06.1939), иренең концерттарында даими концертмейстер була. Стравинскийҙарҙың Петербургтағы өйҙәрендә һәр саҡ музыканттар, артистар, яҙыусылар ҡабул ителгән, улар араһында [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]] ҙа булған. [[Файл:Stravinsky-parents.jpg|слева|мини|235x235пкс|Игорь Стравинскийҙың ата-әсәһе: Федор һәм Анна, [[Одесса]], 1874]] Стравинский А. П. Снеткованан һәм Л. А. Кашперованан [[фортепиано]] буйынса дәрестәр ала. Һуңынан композитор билдәләне: «Мадемуазель Кашперованың, педагог булараҡ, берҙән-бер идиосинкразияһы — педаль менән файҙаланыуҙы тулыһынса тыйыу була; өндәрҙе мин, органда уйнағандарса, бармағым менән тотоп һуҙырға тейеш инем; моғайын был минең өсөн юғарынан төшкән күрһәтмә булғандыр, сөнки мин бер ваҡытта ла музыка яҙғанда, педаль ярҙамында музыканы көсәйтеүҙе талап итмәнем». Стравинскийҙың был осорҙа музыкаль зауығының формалашыуына композитор һәм пианист В. И. Покровский ҙур йоғонто яһаусы була, ул Стравинскийҙы көнбайыш европа музыкаһы, беренсе сиратта француз (Ш. Гуно, [[Жорж Бизе|Ж. Бизе]], Л. Делиб, Э. Шабрие һәм башҡалар) музыкаһы менән таныштыра, уға шул ваҡыттағы музыкаль академизм йоғонтоһонан ҡотолорға ярҙам итә. Үҙенең «Диалогтар»ында Стравинский, Покровский менән 1897—1899 йылдарҙа иң тығыҙ аралашыу уның тормошона «хәл иткес йоғонто» яһай: «Беҙ уның менән осрашҡан мәлдә мин әле гимназияла уҡыйым, ә ул инде университет тамамлаған һәм минең өсөн абруйлы кеше ине. Покровский минең өсөн һоҡландырғыс [[Шарль Бодлер|Бодлер]] кеүек күренә ине. Бер аҙ ваҡыттан мин уның менән бөтә ваҡытымды, хатта мәктәп дәрестәре иҫәбенә, үткәрә башланым», — тип яҙа. 19 йәшендә Гуревич гимназияһын тамамлағандан һуң, Стравинский ата-әсәһенең талабы буйынса Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә<ref>[http://andron.sitecity.ru/ltext_3101202117.phtml?p_ident=ltext_3101202117.p_3101212045 Из расходной книги Ф. И. Стравинского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231024/http://andron.sitecity.ru/ltext_3101202117.phtml?p_ident=ltext_3101202117.p_3101212045 |date=2013-12-02 }}</ref>, бер үк ваҡытта музыкаль-теоретик дисциплиналарҙы үҙаллы өйрәнергә тотона . 1904—1906 йылдарҙа Стравинский Игорь[[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Н. А. Римский-Корсаковтан]] шәхси дәрестәр ала. Композитор Игоргә аҙнаһына ике тапҡыр дәрестәр тәҡдим итә, был дәрестәр бер үк ваҡытта Стравинскийҙың В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Калафатиҙан дәрестәр алыуы менән бергә бара. [[Файл:Stravinsky_Igor_Postcard-1910.jpg|слева|мини|250x250пкс|Йәш Игорь Стравинский. ''(1910 йыл)'']] 1906 йылда Стравинский Екатерина Гавриловна Носенкоға, үҙенең яҡын туған һеңлеһенә өйләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.artrz.ru/places/1804660654/1805086698.html|title=Искусство и архитектура русского зарубежья - Стравинская (урожд. Носенко) Екатерина Гавриловна|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8y2vJsQ?url=http://www.artrz.ru/places/1804660654/1805086698.html|archivedate=2013-03-15}}</ref>. [[1907 йыл]]да уларҙың беренсе улы, рәссам Федор Стравинский тыуа, [[1910 йыл]]да икенсе улдары, композитор һәм пианист Святослав Сулима-Стравинский тыуа. 1900—1910 йылдарҙа Стравинскийҙарҙың ғаиләһе уларҙың Устилугалағы имениеһында йәшәй. Римский-Корсаков етәкселегендә 1906 йылда Стравинский беренсе әҫәрҙәрен — скерцо һәм [[фортепиано]] өсөн [[соната]], шулай уҡ оркестр өсөн тауышлы «Фавн и пастушка» [[сюита]]һын — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең премьераһын йәш композиторҙың талантын юғары баһалаған Сергей Дягилев ҡарай. Бер аҙ ваҡыттан һуң Дягилев Стравинскийға [[1910 йыл]]да [[Париж]]да үтәсәк «Рус миҙгелдәре»ндә ҡуйыу өсөн балет яҙырға тәҡдим итә. Дягилев труппаһы менән өс йыл дауамында хеҙмәттәшлек иткән осоронда Стравинский уға донъя билдәлелек килтергән өс балетын: «Жар-птица» ({{Год в театре|1910}}), «Петрушка» ({{Год в театре|1911}}) һәм «Весна священная» ({{Год в театре|1913}}) — яҙа . Был йылдарҙа Стравинский (башлыса Догилев әҫәрҙәрен сәхнәләштереү менән бәйле) Парижға бер нисә тапҡыр бара. [[Файл:Debussy_Stravinsky_1910.PNG|мини|Дебюсси һәм Стравинский (Э. Сати фотоһы, 1910)]] [[1911 йыл]]дың июнендә, Парижда үткән «Петрушка» һәм Дягилевтың «Рус балеттары» премьераһынан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Стравинский Эрик Сати менән таныша,<ref name="Correspondance">{{Китап||автор=Erik Satie|заглавие=Correspondance presque complete|ссылка=|место=Paris|издательство=Fayard/Imec|год=2000|страницы=1131}}</ref> был кешене композитор «иң сәйер кеше», һәм «иң һоҡланғыс» һәм « зирәк һәм тапҡыр аҡыллы» кеше тип атай<ref>''Стравинский И. Ф.'' Диалоги. — Л.: 1971, с.99.</ref>. Шул уҡ йылдың көҙөндә улар икәүһе Клод Дебюсси йортонда тарихи фотоға төшәләр ,<ref name="Correspondance" /> бында музыкалағы импрессионизм стиленә туранан-тура мөнәсәбәтле өс композитор дуҫтарса төшкө аш ашайҙар, был стилдең башында, уға нигеҙ һалыусы Эрик Сати ,<ref>''[[Коллар, Поль|Paul Collaer]]'', Stravinski. — Bruxelles, 1930</ref><ref>''[[Коллар, Поль|Paul Collaer]]'', «La Musique modern». — Paris/Bruxelles, 1955 & 1963.</ref><ref>''[[Ландорми, Поль|Landormy P.]]'' «La musique française après Debussy». — P.: Gallimard, 1943. 380 p., — pag. 53</ref><ref>{{Китап|автор=[[Сати, Эрик|Эрик Сати]], [[Ханон, Юрий|Юрий Ханон]]|часть=|заглавие=«Воспоминания задним числом»|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Центр Средней Музыки & [[Лики России (издательство)|Лики России]]|год=2010|том=|страницы=60—61|страниц=682|серия=|isbn=978-5-87417-338-8|тираж=}}</ref> стилдең барыһы тарафынан да танылған башлығы Клод Дебюсси һәм уларға эйәреүсе, оҙаҡламай башҡа стилдәргә ҡарата үҙ хәрәкәтен башлаусы урыҫ композиторы Игорь Стравинский<ref name="Штейнпресс">{{Китап|автор=Штейнпресс&nbsp;Б.&nbsp;С., Ямпольский&nbsp;И.&nbsp;М.|часть=|заглавие=Энциклопедический музыкальный словарь|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=«Советская Энциклопедия»|год=1966|том=|страницы=493|страниц=632|серия=|isbn=|тираж=100000}}</ref><ref>''Н.Александрова, О.Атрощенко''. «[http://megapredmet.ru/1-37428.html Пути русского импрессионизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618175312/http://megapredmet.ru/1-37428.html |date=2018-06-18 }}». — М.: СканРус., 2003 г.</ref><ref>''А. Т. Садуова''. «Импрессионизм в русской музыке рубежа XIX—XX веков : истоки, тенденции, стилевые особенности». — [http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/impressionizm-v-russkoj-muzyke-rubezha-xix-xx-vekov-istoki-tendencii.html стр.129-132] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618175303/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/impressionizm-v-russkoj-muzyke-rubezha-xix-xx-vekov-istoki-tendencii.html |date=2018-06-18 }}</ref> тора. Дебюсси фекеренсә, «йәш рус мәктәбе» сит ил йоғонтоһо аҫтына эләккән: «ә Стравинский үҙе Шенберг яғына ауышҡан, әммә, был осорҙоң иң мөғжизәле оркестр механизмы булып ҡала»<ref>{{Китап|автор=Кремлёв Ю. А|заглавие=Клод Дебюсси|ответственный=|издание=|место=М.:|издательство=Музыка|год=1965|страницы=677—678|страниц=792|isbn=}}. Цитата из письма Дебюсси к Годе (неустановленной даты).</ref>. Рус композиторы һуңғараҡ Дебюссиҙың был һүҙҙәре менән таныша һәм уларҙы Шенбергтың «Лунный Пьеро» вокаль-инструменталь циклын (был әҫәрҙе Стравинский 1912 йылда Берлинда тыңлаған була) ҙур энтузиазм ҡабул итеүе менән бәйләй. Рус композиторының фекеренсә, Шернберг әҫәре уның тормошонда оло ваҡиға була<ref>Диалоги, с. 81.</ref>. Сати һәм Стравинскийҙың 1913 йылдан алып яҙышҡан хаттары тиҫтәләрсә иҫәпләнә<ref name="Satie" />:279 Сати ижадын тикшеренеүсе Ю. Ханон, Сатиҙың ҡайһы бер әҫәрҙәре, бигерәк тә «Парад» балеты (1917) һәм «Сократ» кантатаһы (1918, автор уны «симфоник драма тип атаған»), Стравинский ижадына һиҙелерлек йоғонто яһаған, тип иҫләй.<ref name="Satie">{{Китап|автор=[[Эрик Сати]], [[Ханон, Юрий|Юрий Ханон]]|часть=|заглавие=«Воспоминания задним числом»|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Центр Средней Музыки & [[Лики России (издательство)|Лики России]]|год=2010|том=|страницы=321|страниц=682|серия=|isbn=978-5-87417-338-8|тираж=}}</ref>. Г.Филенко фекеренсә, [[Антиклыҡ|антик]] теманы асыуҙағы үҙенсәлекле боролош, музыканың телен боронғоса яңғыратыу һәм «Сократ» кантатаһында музыка конструкцияларының бөтөнләй яңы ысулдарын ҡулланыу башҡа композиторҙар өсөн бик уңышлы өлгө була һәм алдағы ун йылда Онеггерҙың «Антигона»һының ([[1924 йыл|1924]]), шулай уҡ Стравинскийҙың «Аполлон Мусагет» һәм «Царь Эдип» (1929—1930 йылдарҙа) әҫәрҙәренең неоклассицизмына юл һала, алдан уҡ яңы стилдең төп һыҙаттарын күрһәтә<ref name="Фил">{{Китап||автор=[[Филенко, Галина Тихоновна|Филенко Г.]]|заглавие=«Французская музыка первой половины XX века»|ссылка=|место=Л.|издательство=Музыка|год=1983|страниц=232|страницы=76}}</ref>:76. Стравинский Сатиҙың «Сократ»ына ҡарата һөнәрҙәшенең профессиональ оҫталығы тураһында бик тыйнаҡ һәм скептик баһа бирә:{{Цитата башы}}Не думаю, чтобы он хорошо знал инструментовку и предпочитаю «Сократа» в том виде, в каком он играл мне [на фортепиано], нескладной оркестровой партитуре. Я всегда считал сочинения Сати ограниченными «литературщиной». Заголовки у них литературные, но тогда как названия картин [[Клее, Пауль|Клее]], тоже взятые из литературы, не стесняют его живопись, у Сати, мне кажется, это случается, и при повторном прослушивании его вещи теряют большую долю интереса. Беда «Сократа» в том, что он наскучивает одним своим [[Метр (музыка)|метром]]. Кто может вынести это однообразие? И все же музыка смерти Сократа трогательная и по-своему благородна. {{конец цитаты|источник=Стравинский. Диалоги<ref>''Стравинский И.Ф.'' Диалоги. Л., 1971, с.100.</ref>}} {{Цитата башы}} «Поскольку Шестёрка чувствовала себя свободной от своей доктрины и была исполнена восторженного почитания к тем, против кого выставляла себя в качестве эстетического противника, то и никакой группы она не составляла. „[[Весна священная]]“ произросла мощным деревом, оттесняя наш кустарник, и мы собирались было признать себя побеждёнными, как вдруг Стравинский вскоре ''сам присоединился'' к нашему кругу приёмов, и необъяснимым образом в его произведениях даже чувствовалось влияние Эрика Сати.»<ref name = "Петух">{{книга|автор = [[Кокто, Жан|Жан Кокто]]|часть = |заглавие = «Петух и Арлекин»|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = «Прест»|год = 2000|том = |страницы = 79|страниц = 224|серия = |isbn = |тираж = 500}}</ref> {{Конец цитаты|источник=[[Кокто, Жан|Жан Кокто]], «к юбилейному концерту Шестёрки в 1953 году»}} 1914 йылдың башында, [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан Стравинский ғаиләһе менән [[Швейцария|Швейцарияға]]. Һуғыш башланғандан һәм Рәсәйҙә революция булғандан һуң Стравинскийҙар Рәсәйгә ҡайтмай. 1915 йылдың яҙында композитор ғаиләһе менән Лозанна янындағы Моржда, ә 1920 йылдан алып — башлыса [[Париж]]да йәшәй. Был ваҡытта яҙған опера әҫәрҙәре араһында — [[Андерсен Ханс Кристиан|Андерсендың]] «Соловей» исемендәге әкиәте буйынса шул исемдәге операһы ([[1914 йыл|1914]]) һәм «История солдата» ([[1918 йыл|1918]]) яҙыла. Шул уҡ ваҡытта Стравинский француҙдарҙың «Алтау» төркөмө менән яҡынлаша. Һуғыш тамамланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Стравинский [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]гә күсеп ҡайтырға ҡарар ҡабул итә алмай һәм [[Франция]]ла ҡалырға була. [[1919 йыл]]да композитор Дягилев заказы буйынса «Пульчинелла» балетын яҙа, «Пульчинелла» бер йылдан һуң сәхнәлә ҡуйыла. 1922 йылда композиторҙың әсәһе, Анна Холодовская, Рәсәйҙән ул йәшәгән йортҡа күсеп килә һәм Парижда [[1939 йыл]]да вафат була, Сент-Женевьев-де-Буа зыяратында ерләнә. Игорь Стравинский, уға арнап, К. Бальмонттың шиғыры һүҙҙәренә фортепиано һәм вокал өсөн «Незабудочка-цветочек» йырын ижад итә. 1940 йылға тиклем Стравинский [[Франция]]ла йәшәй. Бында һуңғы рус әҫәрҙәренең премьераһы була — «Мавра» камералы опера ([[1922 йыл|1922]]) һәм бәләкәй генә «Свадебка» ([[1923 йыл|1923]]) хореография кантатаһы, шулай уҡ неоклассик манерала яҙылған әҫәрҙәре, улар араһында «Пульчинелла» ([[1920 йыл|1920]]) һәм «Поцелуй феи» балеттары ([[1928 йыл|1928]]) сәхнәлә күрһәтелә. Ул тәүге тапҡыр Парижда рухи музыкаға мөрәжәғәт итә — «Отче наш» әҫәрен хор менән башҡарыу өсөн яҙа ([[1928 йыл|1928]]) һәм данлыҡлы «Симфония псалмов»ын ([[1930 йыл|1930]]) Псалтирҙың латин тексына яҙа (1930; тәүге тапҡыр был әҫәрҙе шул уҡ йылдың декабрь айында [[Брюссель|Брюссел]]дә Э. Ансерме башҡара). 1915 йылда Стравинский үҙ әҫәрҙәренең дирижеры сифатында әленән-әле сығыш яһай. [[1924 йыл]]да композитор беренсе тапҡыр пианист сифатында үҙенең фортепиано һәм тынлы оркестр өсөн яҙған концертында Сергей Кусевицкий дирижерлығында сығыш яһай. 1930-сы йылдарҙа Стравинский оркестр менән скрипка һәм ике фортепиано өсөн концерттар яҙа. 1933—1934 йылдарҙа Ида Рубинштейн заказы буйынса Андре Жид менән берлектә Стравинский «Персефона» мелодрамаһын яҙа. 1934 йылда композитор [[Франция]] гражданлығын ҡабул итә, 1935 йылда француз телендә «Минең тормошомдоң хроникаһы» тигән мемуарҙар китабын нәшер итә. Һуңғараҡ Стравинский Парижда йәшәгән йылдарын тормошоноң иң бәхетһеҙ осоро тип хәтерләй. [[1938 йыл]]да өлкән ҡыҙы Людмила, [[1939 йыл]]да ҡатыны (Париждың Сент-Женевьев-де-Буа зыяратында ерләнгән) һәм үҙенең әсәһе вафат була. [[1940 йыл]]дың 9 мартында, Стравинский 1922 йылда уның менән таныш булған Вера Судейкинаға өйләнә. 1936 йылдан алып Стравинский әленән-әле гастролдәр менән [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] йөрөй, был илдәр менән ижади бәйләнештәре нығый. 1937 йылда [[Нью-Йорк|Нью-йорктың]] Метрополитен-опера театрында композиторҙың «Игра в карты» балеты ҡуйыла, бер йыл үткәс, «Дамбартон-Окс» тигән концерты үтә. Стравинскийҙы [[Гарвард университеты]]на<nowiki/>лекциялар курстарын уҡырға саҡыралар{{Асыҡларға|о чём?}}<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="Википедия:Избегайте неопределённых выражений">ҡасан?</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыу арҡаһында Стравинский АҠШ-ҡа күсергә ҡарар ҡабул итә (1939)<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>. Тәүҙә ул [[Сан-Франциско|Сан-Францискола,]] ә аҙаҡ [[Лос-Анджелес]]та йәшәй. [[1945 йыл]]да америка гражданлығы ала. Был осорҙағы әҫәрҙәре — «Похождения повесы» (1951) неоклассик осорҙоң апофеозы була, «Орфей» (1948) балетын, Симфония до мажор (1940) һәм Өс өлөшлө симфония (1945), кларнет һәм джаз-оркестр өсөн Эбони-концерт (1946) яҙа. 1944 йылдың ғинуарында, [[Бостон]]да Америка гимнын ғәҙәти булмаған аранжировкаға һалып башҡарыуы менән бәйле, урындағы полиция Стравинскийҙы ҡулға ала һәм иҫкәртә: гимнды боҙған өсөн яуаплылыҡҡа тарттырып, штраф түләтә<ref>According to Michael Steinberg, Liner notes to ''Stravinsky in America'', RCA 09026-68865-2, the police «removed the parts from Symphony Hall.»{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=31d5lYCsKsUC&pg=PA50&lpg=PA50&dq=Musician+as+Interpreter|заглавие=The Musician as Interpreter|издательство={{Нп3|Penn State University Press|Penn State Press|en|Penn State University Press}}|isbn=9780271031989|автор=Paul Thom|год=2007}} page 50</ref>. Был тарихты композитор үҙе инҡар итә<ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=uzXtKwJQv1gC&lpg=PA152&dq=Stravinsky%20Arres%20%22Star-Spangled%20Banner%22&pg=PA152#v=onepage&q|заглавие=Stravinsky: The Second Exile: France and America, 1934-1971|издательство=[[University of California Press]]|isbn=9780520256156|автор=Stephen Walsh|год=2008}}, page 152</ref>. 1950-се йылдар башынан алып Стравинский үҙ ижадында сериялы принциптарҙы ҡуллана башлай. Ошо принципҡа күсеүҙең башланғысы булып аноним инглиз шағирҙарының шиғырҙарына яҙған Кантатаһы тора, был әҫәрендә композитор музыканы тотош полифонизациялай башлаған була. Беренсе сериялы әҫәре Септет була ([[1953 йыл|1953]]). Сериялы әҫәрҙәрендә Стравинский тональностан бөтөнләй баш тарта, шундай әҫәрҙәр булып «Threni» (Плач пророка Иеремии, 1958) тора. Сериялы принципҡа тотош буйһонған әҫәре — фортепиано һәм оркестр өсөн яҙылған «Движения» әҫәре ([[1959 йыл|1959]]) һәм Олдос Хаксли иҫтәлегенә оркестр өсөн вариациялар. Стравинский [[1966 йыл]]да «Заупокойные песнопения» (''Requiem canticles'') — камера стилле ҙур булмаған әҫәрен (романтиктарҙың масштаблы «патетик» реквиемынан айырмалы әҫәрен) яҙа, уны үҙ ижад карьераһын тамамлаусы әҫәр, тип иҫәпләй<ref>"…"Заупокойные песнопения" завершили всю мою творческую картину… Реквием в моём возрасте слишком задевает за живое…, «…сочиняю шедевр своих последних лет» (Стравинский).</ref>. Тиҫтә йылдар дауамында Стравинский башлыса үҙ әҫәрҙәренең дирижеы булараҡ Европа һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] буйлап гастролдәргә әүҙем йөрөй. Ул үҙ әҫәрҙәрен башҡарыу нюанстарына (бигерәк тә темп, динамикаға, акценттарға) ғәҙәттән тыш талапсан булыуы менән айырылып тора, композитор шулай уҡ аудиояҙмаларға ҙур әһәмиәт бирә. 1950-1960-сы йылдар башында ''Columbia Records'' лейблы аҫтында автор идаралығында уның күпселек әҫәрҙәре аудиояҙмала сыға<ref>Позже были выпущены в виде масштабных компиляций на лейблах Sony/BMG, на компакт-дисках.</ref>. Стравинский-дирижерҙың автор үҙе башҡарған аудиояҙмалары уның бөтә әҫәрҙәрен яңы башҡарыусыларға интерпретациялау өсөн мөһим йүнәлеш күрһәтеүсе булып хеҙмәт итә. [[1962 йыл]]дың 21 сентябрендә Стравинский [[Мәскәү]]ҙә була, унда үҙенең әҫәрҙәренә дирижерлыҡ итә (октябрҙә — Ленинградта). Композиторҙың концертын илдең музыкаль йәмәғәтселеге һоҡланып ҡаршы ала<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>. Стравинскийҙың һуңғы тамамланған әҫәре — Хуго Вольфтың рухлы йырҙарының ике камера оркестры өсөн эшкәртмәһе (1968). [[Йоһанн Себастьян Бах|И. С. Бахтың]] яҡшы темперирланған клавирынан фуга һәм оркестр өсөн дүрт прелюдияһы (1968—1970) тамамланмай ҡалған, шулай уҡ фортепиано өсөн ниндәйҙер бер әҫәрҙең эскиздары һаҡланған. [[Файл:Stravinsky_graves.jpg|мини|Ире-ҡатынлы Стравинскийҙарҙың ҡәберҙәре]] [[1971 йыл]]дың [[6 апрель|6 апрел]]ендә Стравинский йөрәк өйәнәгенән вафат була. Ул [[Венеция]]ла (Италия) Сан-Микеле зыяратының «урыҫ» өлөшөндә, Сергей Дягилев ҡәберенән алыҫ түгел ерләнгән. [[1982 йыл]]да уның ҡәбере менән йәнәш Стравинскийҙың ҡатыны Вера Босс ерләнә. == Ижады == Стравинский үҙ заманындағы барлыҡ жанрҙарҙа ла тиерлек эшләй. Уның ижади мираҫында опералар, балет, симфониялар, оратория һәм кантата, яңғыҙ инструменттар менән оркестр өсөн концерттар, инструменталь һәм вокал камера музыкаһы бар. Уның ижади карьераһын өс осорға бүләләр — рус, неоклассика һәм сериялы осорҙары. Был шартлы һәм ҡаршылыҡлы бүлеү, әлбиттә, мәҫәлән, «урыҫ темаһына» әҫәрҙәре («Отче наш», «Верую», «Богородице Дево радуйся», «Скерцо в русском стиле» һәм башҡалар Стравинский неоклассика тип һаналған осоронда яҙған, ә үткән замандар темаһына мөрәжәғәт итеүе («Агон» балеты, Реквием хоры) неоклассика осоро өсөн генә түгел, әммә сериялы осор өсөн дә хас булмаған була. «Похождения повесы» операһы ([[1951 йыл|1951]]) «неоклассика» тип һаналһа ла, ул «сериялы» йылдарҙа ижад ителгән һәм неоклассик «Пульчинелла»нан (1920) ныҡ айырылып тора. === Рус осоро === [[Файл:Stravinsky_rimsky-korsakov.jpg|мини|Стравинский һәм Римский-Корсаков (һулдан бергә ултыралар) 1908 йыл]] Стравинский музыка карьераһындағы беренсе этап (уның ҡайһы бер тәүге эштәрен иҫәпкә алмағанда) үҙ эсенә «Фейерверк» оркестр фантазияһын һәм С. Дягилев өсөн яҙылған өс [[балет]]ты: («Жар-птица», «Петрушка» һәм «Весна священная»ны) — ала. Был әҫәрҙәргә оҡшаш һыҙаттар хас: улар барыһы ла оло оркестр менән башҡарыуға иҫәп тотоп яҙылған, һәм уларҙың барыһында ла рус фольклор темалары һәм мотивтары әүҙем ҡулланылған. Шулай уҡ был әҫәрҙәрҙә стиль үҙенсәлектәренең үҫеше ныҡ күҙәтелә — «Жар-птица» балетында [[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Римский-Корсаков]] ижадының акценттары сағылдырылған, уның ирекле диатоник көйҙәре ныҡ һиҙелә (бигерәк тә өсөнсө шаршауҙа), «Петрушка» балетына политональность хас, ә «Весна священная» балетында полиритмия һәм диссонанстың тупаҫ сағылышы күҙәтелә. [[Файл:Igor_Stravinski_6_slika_1915_žak_emil_blanš.jpg|слева|мини|261x261пкс|Жак-Эмиль Бланш, Стравинский Игорь портреты, 1915 йыл.]] Авторҙың һуңғы әҫәрҙәрендә ҡайһы бер авторҙар (мәҫәлән, Нил Уэнборн) Стравинский, үҙенә күрә «тамуҡ» атмосфераһын тыуҙырырға тырышып, диссонанс һәм полиритмия ҡулланған, тиҙәр. Бындай фекер менән ризалашҡанда «Весна священная» балетының [[1913 йыл|1913 йылдағы]] премьераһын ярайһы уңышлы булған тип һанарға мөмкин: премьера бик шау-шыулы үткән, аҙаҡ үҙенең автобиографияһында Стравинский был балетын «ғауға, янъял» ({{Lang-fr|scandale}})<ref>Stravinsky 1936</ref> тип атаған. Айырым шаһиттар әйтеүенсә, тамаша залында урын-урын ыҙғыш-бәрелештәр күҙәтелгән, ә икенсе шаршау күрһәтелгәндә залда полицияның булыуы кәрәк булған. Тикшеренеүселәр, шулай ҙа, ваҡиғаларҙың ҡапма-ҡаршы төрлө версияларына иғтибар итәләр<ref>См., например: Eksteins 1989, pp. 10-16.</ref>. Юғарыла һанап үтелгән әҫәрҙәренән тыш, был осор ижадына Стравинскийҙың «Соловей» (1916) операһын һәм музыкаль театр өсөн өс әҫәрен индерәләр — «История солдата» (1918), «Байка про лису, петуха, кота да барана» (1916), «Свадебка» (1923), уларҙың һәр береһе автор үҙе билдәләгән үҙенсәлекле жанр булып тора. === «Неоклассик» осоро === Стравинскийҙың беренсе неоклассик балеты йыр менән бергә алып алып барылған «Пульчинелла» балеты (1920), унда XVIII быуат итальян композиторҙары музыкаһына, бигерәк тә Дж. Перголези музыкаһына таянып, Стравинский үҙ музыкаһын (гармония, ритм, оркестрлауҙы) классицизм стиле манераһында ижад иткән. Композиторҙың күп дәрәжәлә юғары үҙенсәлелеге «Мавра» камера операһында (1922) күҙәтелә; ҡайһы бер белгестәр тап ошо сәбәптәр буйынса «Мавра» балетын рус әҫәрҙәре осорон тамамлаусы һәм «неоклассик» осорҙо башлаусы әҫәр, тип атай<ref>Как например, [[Тарускин, Ричард|Р. Тарускин]] в книге «Стравинский и русская традиция: биография его сочинений вплоть до „Мавры“» (Taruskin 1996); см. также Walsh 2001</ref>. Боронғоноң (барокко, классицизм, романтизмдың) оҫта стилләштерелгән диапазонын неоклассицизмға тиклем тәрән аңлашылыуын «Царь Эдип» опера-ораторияһында (1927, латин текст), «Поцелуй феи» (1928, П. И. чайковский музыкаһын ҡулланып), «Дамбартон-Окс» камера оркестры өсөн концерт (1938 әҫәрҙәрендә күрергә мөмкин. Антик темаға ([[боронғо грек мифологияһы]]на таянып) яҙылған «Мусагет Аполлон» ([[1928 йыл|1928]]), «Орфей» ([[1947 йыл|1947]]) балеттары һәм «Персефона» ([[1933 йыл|1933]]) мелодрамаһының композиция техникаһының классик, йәғни антик техникаһы менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ, шуға күрә улар Стравинский әҫәрҙәрен неоклассицизмға индерә лә инде. Шулай уҡ ошо осор сиктәрендә өс симфония ижад ителгән: «Симфония псалмов» (1930), Симфония in C (1940) һәм «Өс өлөшлө симфония» (1945). === Һуңғы, йәки «сериялы» осор === 1950 йылда композитор үҙ әҫәрҙәрендә сериялы техника ҡуллана башлай. 1952—1953 йылдарҙа сериялы техниканың тәүге тәжрибәһе ҙур булмаған «Кантата», «Септет» һәм «Вильям Шекспирҙың өс йыры» композицияларында күҙәтелә. [[1955 йыл]]да яҙылған «Canticum sacrum» әҫәренең бер өлөшө (''Surge Aquilo'') тулыһынса додекафонлы ижад ителгән була<ref>Straus 2001, p. 4.</ref>. Һуңынан композитор «Агон» ([[1957 йыл|1957]]), «Плач пророка Иеремии» ([[1958 йыл|1958]]), «Проповедь, притча и молитва» ([[1961 йыл|1961]]) исемле үҙенең әҫәрҙәрендә сериялы техника ҡуллана (һуңғы икеһе [[библия]] текстарына һәм мотивтарына нигеҙләнгән)<ref>White 1979, p. 510.</ref>, шулай уҡ «Потоп» (1962) мистерияһы «Бытие китабынан» алынған өҙөмтәләрҙең һәм урта быуат инглиз мистерияларының синтезы була; «Потоп»та композитор шулай уҡ католиктарҙың Те Deum гимнының тексын ҡуллана. == Стиль == Стравинскийҙың стилен, Вена классиктары Моцарт йәки Шопендыҡы кеүек итеп, ҡыҫҡа һәм бер төрлө генә итеп һүрәтләү мөмкин түгел. Бының төп сәбәбе — композиторҙың ғүмер буйына үҙ ижады барышында өҙлөкһөҙ стиль эҙләү һәм композиция-техник тәжрибәләр ҡуйыу. Композиция-техник тәжрибәләр ҡуйғанлығы һәм стилдәрен үҙгәрткәнлеге өсөн Стравинскийҙы көнбайыш тарихнамәһе «Егерменсе быуаттың Протейы» тип атай. === «Урыҫ» Стравинскийы Стравинскийҙың әҫәрҙәрендә урыҫ тематикаһы, мелодикаһы ярылып ята, сөнки композитор ғүмере буйына үҙен урыҫмын тип һанай. «Русское» в музыке Стравинского, наиболее заметное в использовании им характерных особенностей жанров крестьянского и городского фольклора (как в песенных сборниках «Прибаутки» и «Кошачьи колыбельные», в «Свадебке», в «Петрушке») — мелодики, гармонии, ритмики, фактуры и т. д. — не ограничивается опусами так называемого русского периода. Явные и латентные отголоски «русского» находятся во многих сочинениях «неоклассического» периода (прямые, например, в вокальных сочинениях на церковнославянские тексты «Верую», «Богородице Дево радуйся» и «Отче наш», в инструментальном «Русском скерцо»; скрытые, например, в «Симфонии псалмов»). Сам Стравинский считал себя русским на протяжении всей жизни, даже с учётом поздней, вполне додекафонной, музыки. На склоне лет, во время поездки в 1962 в Россию композитор дал интервью одной из центральных газет, в котором, как бы отвечая на советские упреки в «формализме», настаивал: {{Цитата башы}}Я всю жизнь по-русски говорю, у меня слог русский. Может быть, в моей музыке это не сразу видно, но это заложено в ней, это — в её скрытой природе{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Я всю жизнь по-русски говорю, у меня слог русский. Может быть, в моей музыке это не сразу видно, но это заложено в ней, это — в её скрытой природе<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Интервью газете «Комсомольская правда» (сентябрь 1962)<ref>Цит. по: [https://cyberleninka.ru/article/n/russkie-traditsii-v-stilistike-i-f-stravinskogo ''Островская Г. И.'' Русские традиции в стилистике Стравинского] // Gaudeamus 2002, № 2, с.187.</ref>.</cite></div></blockquote>Один из лучших российских интерпретаторов Стравинского [[Рождественский, Геннадий Николаевич|Г. Н. Рождественский]] в книге, посвящённой в том числе изучению его техники композиции, писал: {{Цитата башы}}…в каждой партитуре Стравинского (включая опусы последних лет) можно услышать интонации русской музыкальной речи, интонации русского фольклора, Мусоргского, Чайковского{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> …в каждой партитуре Стравинского (включая опусы последних лет) можно услышать интонации русской музыкальной речи, интонации русского фольклора, Мусоргского, Чайковского<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>''Рождественский Г. Н.'' Дирижёрская аппликатура. Л., 1978, с. 8.</cite></div></blockquote> === «Сериялы» Стравинский === Стравинскийҙың һуңғы ижадына композитор- коллегаларының (мәҫәлән, Д. Д. Шостакович менән П. Булездың) һәм тәнҡитселәрҙең реакцияһы төрлөсә була. Стравинскийҙың сериялы музыка тәжрибәһе ҡайһы берҙәр тарафынан «формалистик» тренд, милли традицияларҙан «тулыһынса өҙөлөү», икенселәре тарафынан — «музыка телен объективлаштырыу»ға тырышыу һәм музыка теленә «универсаль» характер бирергә һуңлаған ынтылыш яһау тип һанала<ref>«Для меня Стравинский выступает во всем блеске, когда он что-либо иллюстрирует, когда он рассказывает истории <…> как в балетах „Жар-птица“, „Петрушка“, „Весная священная“ <…>. Но когда он пытается писать слишком абстрактную музыку, она гораздо менее убедительна, потому что у него нет чутья к разработке подобного Брамсу, Брукнеру или Бетховену — это не в его характере» (Интервью П. Булеза в буклете к компакт-диску CSOR 901918 [2010], с.3).</ref>. Композиция техникаһына ҡараш яңы вена мәктәбе музыканттары (Шёнберг, Веберн һәм Берг) ҡарашынан айырмалы рәүештә, Стравинский серия техникаһына бик иркен<ref>Стравинский И. Ф. // Музыкальный энциклопедический словарь. М., 1990, с.523.</ref> мөрәжәғәт итә, ҡыҫҡа ғына сериялар яҙа (барлыҡ 12 тондың бөтәһен дә файҙаланмай), тондарҙы ҡабатлай, төрлө бейеклектәге өндәрҙе «псевдо-трезвучия»ға берләштерә, серияны бөтә әҫәрҙәрендә лә киң ҡулланмай, бары тик әҫәренең айырым өлөшөн генә сериялы техника менән ижад итә. Знакомство Стравинского в 1957 йылда Стравинский Э. Кшенектың «Плач пророка Иеремии» әҫәрендә сериялы ротация менән таныша һәм уны үҙенең<ref>{{Мәҡәлә|автор=Glivinsky V.|заглавие=Stravinsky, Krenek and Serial-Rotational Technique|ссылка=|язык=|издание=Notes on Art Criticism, Kiev, Ukraine|тип=|год=2015|том=|номер=28|страницы=23—34|issn=2226-2180}}</ref> «Хәрәкәт» (1959) тигән фортепиано менән оркестр өсөн әҫәрендә, «Проповедь, притча и молитва» (1961) кантатаһында, «Потоп» ([[1962 йыл|1962]]) музыкаль тамашаһында, «Авраам и Исаак» ([[1963 йыл|1963]]) изге балладаһында, оркестр өсөн «Вариации памяти Oлдоса Хаксли» ([[1964 йыл|1964]]), «Памяти Т. С. Элиота» ирҙәр хоры һәм камера ансамбле өсөн ([[1965 йыл|1965]]), «Заупокойные песнопения» ([[1966 йыл|1966]]) әҫәрҙәрендә ҡуллана. Э. Кшенектан айырмалы рәүештә, Стравинский алты өндө генә түгел, ә дүрт өндө лә ротациялай, шулай уҡ, төп сериялы формаларҙың ун ике өнлө сегменттарына өҫтөнлөк биреп, уларҙы «хроматически» («диатоник») ротациялай, был алымды ул бары бер тапҡыр ғына «Движения» әҫәрендә ҡуллана)<ref>{{Китап|автор=Гливинский В.В.|заглавие=Позднее творчество И.Ф. Стравинского. Исследование|ответственный=|издание=|место=Донецк|издательство=Донеччина|год=1995|страницы=30—48|страниц=|isbn=5-7707-7987-X}}</ref>. Ротация сегменттарының аккорд вертикалдәренә ойошоуы һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге Стравинскийҙың һуңғы ижадының сериялы гармонияһы нигеҙенә һалынған<ref>{{Китап|автор=Гливинский В.В.|заглавие=Позднее творчество И.Ф. Стравинского. Исследование|ответственный=|издание=|место=Донецк|издательство=Донеччина|год=1995|страницы=48—80|страниц=|isbn=5-7707-7987-X}}</ref>. Полифониянан акцентты 12-тонлы рәтле гармония ысулына күсереү композиторға серия техникаһының индивидуаль-автор вариантын булдырырға мөмкинлек бирә. В. В. Гливинский фекеренсә, «Стравинскийҙың һуңғы ете партитуралары тексын төп тыуҙырыусы сериялы ротация табицалары хәҙерге замандың мәғлүмәти технологиялары өлкәһендә ҡулланылған мәғлүмәт базаларына оҡшашлығын күрһәтә»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Гливинский В.В.|заглавие=И. Ф. Стравинский и современные компьютерно- информационные технологии|ссылка=|язык=|издание=Opera musicologicа|тип=научный журнал Санкт-Петербургской консерватории|год=2010|том=|номер=2(4)|страницы=41—57|issn=2075-4078}}</ref>. === Яңынан көйгә һалыуҙар, эшкәртеүҙәр === Стравинский бөтә тормошо дауамында үҙенең һәм сит кешеләрҙең әҫәрҙәрен (автор композицияларын, православие ҡулланған музыканы, халыҡ йырҙарын) эшкәртеү менән шөғөлләнә. Иң тәүҙә ул үҙенең элек яҙған әҫәрҙәрен яңы инструменттар менән башҡарыу өсөн эшкәртә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уға үҙенсәлекле музыканы үҙгәртергә тура килә (уны йә ҡыҫҡарта, йә көйҙө киңәйтә, йә яңыртып көйләй), бындай осраҡтарҙа бер әҫәрҙең ике редакцияһы барлыҡҡа килә. Бының миҫалы булып «Петрушка» балеты тора, композитор уға бер нисә тапҡыр кире ҡайта. 1911 йылда әҫәрҙең «беренсе редакцияһы», йәки «үҙенсәлекле редакцияһы» тамамлана һәм артабан төрлөсә эшкәртеүгә дусар ителә: 1921 йылда (фортепиано өсөн өс номер эшкәртелә), 1932 (скрипка һәм фортепиано өсөн «Русский танец» эшкәртелә), 1947 йылда (балеттың икенсе редакцияһы барлыҡҡа килә), 1947 йылда (симфоник оркестр өсөн сюита), [[1965 йыл]]да (балеттың өсөнсө редакцияһы булдырыла). Стравинскийҙың ҡайһы бер эшкәртеүҙәре парадоксҡа әйләнә. Мәҫәлән, иҫке славян телендә яҙылған «Отче наш» (1926), «Символ веры» (1932) һәм «Богородице Дево радуйся» (1932) православие ҡануни текстары 1949 йылда композитор тарафынан латин телендәге Pater noster, Credo һәм Ave Maria католик ҡануни текстары менән алмаштырыла, рус стилендә яҙылған музыкаһы бөтөнләй үҙгәрешһеҙ көйөнсә ҡала. Башҡа композиторҙарҙың яҙмалары һәм халыҡ йырҙарын да Стравинский ирекле эшкәртә — мәҫәлән, (Гуго Вольфтың рухи йырҙарын, Карло Джезуальдоның мадригалдарын, рус халыҡ йыры «Дубинушка»ны), ә ДЖ. Б. Пергозизи музыкаһына («Пульчинелла»ны, П. И. Чайковскийҙың «Поцелуй феи» әҫәрҙәрен авторҙарынан айырмалы үҙгәртә. == Исемдәре == * Швеция Король музыка академияһының ағзаһы (1951) == Әҙәби әҫәрҙәре == * (авторҙашы: W. Nouvel) минең ғүмерем хроникаһы ({{Lang-fr|Chroniques de ma vie}}. Paris, 1935; урыҫ. тәржемә: Мәскәү, 2005). * (Сувчинский менән авторҙашлыҡта П.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;) Музыкаль поэтика ({{Lang-fr|Poétique musicale}}. Cambridge, ОКСФОРДТАҒЫ, 1942; ингл. назва тәржемә аҫтында. Poetics of Music, 1947; урыҫ. тәржемә: Мәскәү, 2004). * Крафт менән әңгәмә. London & New York, 1958—1969: # Conversations Stravinsky with Igor (1958); # Commentaries and Memories (1960); # Developments Expositions and (1962); # Episodes and Themes (1966); # Diary and a Dialogues (1968); # Conclusions Retrospectives and (1969). : Диалоги. Перевод В. А. Линник под ред. Г. А. Орлова и М. С. Друскина. Ленинград, 1971. <small>Перевод (во фрагментах) первых четырёх книг. Полного перевода всех шести книг бесед Крафта со Стравинским на русском языке нет</small>. * Хроника. Поэтика // Составление, комментарии, перевод, указатели, заключительная статья С. И. Савенко. М.: РОССПЭН, 2004. 368 с. == Ғаиләһе == * Ағаһы — Роман (1874 — май 1897). * Ағаһы — Юрий (1878 — май, 1941), архитектор. * Ағаһы — Гурий (12 август (30 июль) 1884 — апрель 1917), Мария театры артисы, бас-баритон, [[Беренсе донъя һуғышы]] йылдарында Көньяҡ фронтта Яссыла тифтан һәм перитониттан вафат булған, атаһының ҡәберенә ерләнгән. * И. Ф. Стравинскийҙың ҡыҙы Людмилаға (1908—1938) шағир Юрий Мандельштам өйләнгән була. Уларҙың етем ҡалған ҡыҙҙары Екатерина (Китти) Мандельштам (1937—2002) олатаһының ғаиләһендә — Стравинский Федор Игоревичтарҙа тәрбиәләнә (1907—1989)<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12888 Мария Елачич-Стравинская: «Я — последняя из Стравинских в Европе»]</ref>. == Адрестары == Санкт-Петербургта: * 5 июнь 1882—1908 — М. Ф. Немков йорто — Крюков каналы яр буйы, 6 (хәҙер 8), 66-сы фатир. * 1909—1910 йылдарҙа — өйләнгәс, Стравинский Игорь Федорович Инглиз проспектының 26-сы йортонда йәшәй. Композитор ижады өсөн был йорт әһәмиәтле була: тап бында ул «Жар-птица» балетын яҙа; Нью-Йоркта: * Ғүмеренең аҙағында{{Асыҡларға}} Essex House апартаменттарында йәшәй ({{Тәржемәһеҙ 5|Marriott Essex House|JW Marriott Essex House|en|JW_Marriott_Essex_House}}) — {{Тәржемәһеҙ 5|Central Park South|Central Park South|en|Central Park South}}, 160. == Хәтер == Уның хөрмәтенә почта маркалары һәм тәңкәләр сығарылған, улар араһында — 150 һум номиналлы платина тәңкәне [[Рәсәй Банкы]] (1993) сығарған; [[Меркурий|Меркурийҙағы]] кратер һәм [[астероид]] 4382 Стравинский (Stravinsky 4382) исемен йөрөтә<ref>{{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=4382|title=(4382) Stravinsky // IAU Minor Planet Center|author=|date=|publisher=www.minorplanetcenter.net|accessdate=2019-01-12}}</ref>. Лозаннала уның исемендәге аллея бар, Амстердамда — урам ({{Тәржемәһеҙ 5|Strawinskylaan||nl|Strawinskylaan (Amsterdam)}}й.), [[Ломоносов (ҡала)|Ломоносовта]] — майҙан бар. [[Ломоносов (ҡала)|Ломоносовта]] һәм Монтрела музыка мәктәптәре уның хөрмәтенә аталған. [[Париж|Париждағы]] [[Помпиду үҙәге|Жорж Помпиду Үҙәгендәге]] шул уҡ исемдәге майҙанда Стравинский фонтаны бар. [[2019 йыл]]да [[Киев]]тың Лютеран урамында Стравинскийҙың барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла. «Коко Шанель и Игорь Стравинский» нәфис фильмы 2009 йылғы Канн кинофестивален яба. «Аэрофлот — Рәсәй авиалиниялары» компанияһының теркәү номеры VP-BDO булған А-319 самолеты Стравинскийҙың исемен йөрөтә. Игорь Стравинскийҙың иң беренсе музейы [[Украина]]ның Устилуга (Волынь өлкәһе) ҡалаһында 1990 йылда асыла. [[1994 йыл]]дан алып Волынь ҡалаһында Стравинский исемендәге музыкаль фестиваль уҙғарыла. Стравинскийҙың «Весна священная» әҫәре «Вояджера»ның Алтын пластинкаһында яҙылған. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Адамович Г.'' Встреча с Игорем Стравинским // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1971.— 20 апреля (№ 22225).— С. 3; Русская мысль.— Париж, 1971.— 22 апреля (№ 2839).— С. 4. * ''Андриссен Луи и Шёнбергер Элмер''. Часы Аполлона. О Стравинском / Перевод с нидерландского Ирины Лесковской.— СПб., 2003. — 300 с. ISBN 5-7331-0041-9 * ''[[Джордж Баланчин|Баланчин Джордж]]'': «Стравинский планировал, а я импровизировал»: Фрагмент из книги «Чайковский Баланчина» [С. Волкова]: К 75-летию начала творческого сотрудничества Дж. Баланчина и И. Стравинского / Фото М. Волковой // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 2000.— 25 февраля (№ 31378).— С. 32: ил.; 28 февраля (№ 31380).— С. 15. * ''Бахрах А.'' Потонувший мир: [О выставке, посвященной И. Ф. Стравинскому, в Парижской национальной библиотеке] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1980.— 23 декабря (№ 25385).— С. 5. * ''Berger A.'' Problems of pitch organization in Stravinsky // Perspectives of New Music 2 (1963), pp. 11-42; репринт в кн.: Perspectives on Schoenberg and Stravinsky, ed. B. Boretz and E.T. Cone. New York, 1972, pp. 123—154. * ''Гендлин Л''. Стравинский о себе и о других // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1977.— 4 декабря (№ 24431).— С. 2: портр. * ''Гливинский В. В.'' Позднее творчество И. Ф. Стравинского. Исследование.— Донецк: Донеччина, 1995.— 192 c., нот., схем. * ''Гливинский В. В.'' И. Ф. Стравинский и современные компьютерно-информационные технологии // Opera musicologica: научный журнал Санкт-Петербургской консерватории, № 2(4), 2010. C.41-57. * ''Glivinsky V.'' Stravinsky, Krenek and Serial-Rotational Technique // Notes on Art Criticism, issue 28, 2015. Kiev, Ukraine. P. 23-34 * <nowiki><i id="mwA5A">Друскин М.С</i></nowiki>. Игорь Стравинский: Личность. Творчество. Взгляды.— Л.; М.: Советский композитор. 1974.— 221 с.; 2-е изд., испр. и доп.— Л.: Советский композитор, 1979.— 230 с; 3-е изд., 1982. 208 с. * ''Друскин М. С.'' Стравинский // Музыка XX века: Очерки. 1917—1945.— М.: Музыка.1984.— Кн. 4, ч. 2.— С. 203—229. * ''Евангулов Г''. Чествование в Гамбурге Игоря Стравинского: Спектакль в Государственной опере // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 4 июля (№ 18013).— С. 3. * ''Завалишин В''. «Стравинский и искусство танца» (Выставка в галерее Вильденштейна) // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 12 мая (№ 17960).— С. 4. * ''В. З-н'' [''Завалишин В.'']. Музей памяти Стравинского и Дягилева // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1973.— 7 июня (№ 23004).— С. 3. * ''Зорин Ю''. Вновь обретаемый профиль // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1976.— 15 августа (№ 24023).— С. 7: ил. * ''Коряков М''. Листки из блокнота: …Новая книга Игоря Стравинского [«Expositions and Developments»] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 8 марта (№ 17895).— С. 3. * ''Коряков М''. Листки из блокнота: Возвращение Игоря Стравинского; Ужин у [[Фурцева Екатерина Алексеевна|Фурцевой]] [По материалам дневника Роберта Крафта] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1963.— 23 июня (№ 18367).— С. 3; 30 июня (№ 18374).— С.3. * ''Коряков М''. Листки из блокнота: «Пламя споров о Стравинском…» // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1976.— 29 февраля (№ 23878).— С. 3. * ''[https://dommuseum.ru/old/index.php?m=dist&pid=8757 Лишке А] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125112244/https://dommuseum.ru/old/index.php?m=dist&pid=8757 |date=2021-11-25 }}''. Стравинский, 1882—1971 // Русская мысль.— Париж, 1971.— 15 апреля (№ 2838).— С. 11: портр. * ''Манусевич В.'' Стравинский один из немногих // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1946.— 24 марта (№ 12382).— С. 5, 8. * ''Марголин Ю''. Игорь Стравинский в Израиле // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 9 сентября (№ 18080).— С. 4, 8. * ''Могилянский М''. Встречи с И. Ф. Стравинским; ''Гольдштейн М''. Игорь Стравинский и его родина // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1982.— 13 июня (№ 25847).— С. 3, 6: портр. — (К 100-летию со дня рождения И. Ф. Стравинского). * ''Сабанеев Л''. Игорь Стравинский (Письмо из Парижа) // Рабис.— 1927.— № 6.— С. 4. * ''Сабанеев Л''. Игорь Стравинский. (Впечатления встречи) // Рабис.— 1927.— № 22.— С. 5. * ''Сабанеев Л''. «Эдип» Стравинского (Письмо из Парижа) // Рабис.— 1927.— № 25.— С. 4. * ''Савенко&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;И.'' Мир Стравинского.— М.: Композитор. 2001.— 328 с.— ISBN 5-85285-492-1 * ''Савенко С. И.'' Игорь Стравинский.— Челябинск: Аркаим, 2004.— 288 с.— ISBN 5-8029-0511-5 * ''Савенко С''. Музыка Стравинского в зеркале русской зарубежной прессы // Мир искусств: Альманах.— СПб.: Алетейя, 2004.— Вып. 5.— С. 183—197.— ISBN 5-89329-701-6 * ''Свет Г.'' Сенсация Берлинского концертного сезона: Скрипичный концерт Стравинского… // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1931.— 23 ноября (№ 6875).— С. 3. * ''Г. С.'' [''Свет Г.''] Игорь Стравинский и советские музыканты // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 18 марта (№ 17905).— С. 4. * ''Свет Г.'' Игорь Стравинский // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 17 июня (№ 17996).— С. 4, 5. * ''Свет Г''. Пятьдесят лет спустя…: [Стравинский и Монтэ в Альберт-Холле в 50-летие «Весны Священной»] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1963.— 11 июня (№ 18355).— С. 3. * ''Свет Г.'' Музыкальные заметки: …Произведение Стравинского — народу Израиля // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1964.— 23 января (№ 17905).— С. 3. * ''С-т Г.'' [''Свет Г.''] «Авраам и Исаак» Стравинского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1964.— 30 августа (№ 18801).— С. 5. * ''Северный Л''. Москвич, очаровавший Нью-Йорк: (Прощальная беседа с И.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Добровейным) // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1933.— 15 января (№ 7294).— С. 3. * ''А. С''. [''Седых А''.] Фестиваль Стравинского [в Линкольн Сентер] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1972.— 8 марта (№ 22548).— С. 3. * ''Седых А''. Открылся фестиваль Стравинского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1972.— 20 июня (№ 22652).— С. 3. * ''Седых А''. Стравинский в Метрополитен Опера // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1981.— 9 декабря (№ 25687).— С. 6: ил. * ''Седых А''. Заметки редактора: Судьба архива Игоря Стравинского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1983.— 14 июня (№ 26159).— С. 3: портр. * Архив Стравинского останется в США // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1983.— 18 июня (№ 26163).— С. 2. * ''Стравинская К. Ю.'' О И. Ф. Стравинском и его близких.— Л.: Музыка, 1978.— 232 с.: ил. * ''Rousseau-Plotto, Étienne''. Stravinsky à Biarritz. Anglet, Séguier, 2001, seconde édition corrigée et augmentée. Biarritz, Atlantica, 2016.— 192 p. ISBN 978-2-7588-0238-9 * ''Stravinsky V., Craft R.'' Stravinsky in Pictures and Documents.— New York: Simon and Schuster, 1978. * ''Fantastic Cities and Other Paintings by Vera Stravinsky.''— Boston: David R. Godine, 1979. * ''Igor and Vera Stravinsky: A Photograph Album 1921 to 1971'' / Text from Stravinsky’s Interview, 1912—1963; 258 photographs selected by Vera Stravinsky and Rita McCaffrey; Captions by Robert Craft.— New York: Thames and Hudson, 1982. * ''Dearest Bubushkin: The Correspondence of Vera and Igor Stravinsky, 1921—1954, ''with Excerpts from Vera Stravinsky’s Diaries, 1921—1971 / Ed. by R. Craft.— New York: Thames and Hudson, 1985. * ''The Salon Album of Vera Sudeikin-Stravinsky'' / Ed. and tr. by J. E. Bowlt.— Princeton: Princeton University Press, 1995.— XXXI, 114 p. * Муза. Отрывки из дневника и другие тексты Веры Судейкиной (Стравинской) // Experiment / IMRC. Vol. 13: Los Angeles, 2007. С. по указ. * Игорь Федорович Стравинский = Igor Fyodorovich Stravinsky: Аннотированный библиографический указатель / Моск. гос. консерватория им. П. И. Чайковского, Науч. муз. б-ка им. С. И. Танеева.— Москва: Моск. гос. консерватория, 2005.— Вып. 1: И. Ф. Стравинский в зеркале русской прессы, 1901—1922.— 229 с.— ISBN 5-89598-155-0 * ''Straus J.N.'' Stravinsky’s serial «mistakes» // The Journal of Musicology 17 (1999), pp. 231—271. * ''Straus J.N.'' Stravinsky’s late music. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-80220-2. * ''Taruskin R.'' Stravinsky and the Russian traditions: a biography of the works through Mavra. Oxford: Oxford Univ. Press, 1996. * ''White, Eric Walter''. Stravinsky: The composer and his works''.—'' Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1979. — ISBN 0-520-03983-1, ISBN 0-520-03985-8 ''([https://books.google.co.uk/books?id=rZVRysD6FJsC&lpg=PA92&dq=The%20Phenomenon%20of%20Stravinsky%22.%20The%20Musical%20Quarterly&pg=PP1#v=onepage&q&f=false '' фрагмент в Гугл-букс)'']'' * ''Шлецер Б''. Игорь Стравинский // Последние новости.— Париж, 1921.— 28 июля (№ 392).— С. 2—3. * ''Шлецер Б''. «Царь Эдип» // Последние новости.— Париж, 1927.— 23 июля (№ 2313).— С. 3. * ''Энгель Р''. «Соловей» и «Жар-птица» Стравинского в Берлине // Сегодня.— Рига, 1927.— 22 декабря (№ 289).— С. 8. == Һылтанмалар == * [http://www.kcatalog.org/index.php#top-c Аннотированный каталог сочинений Стравинского Х. Кирхмейера (многоязычный)] * [http://www.mymusicbase.ru/PPB/ppb3/Bio_363.htm Игорь Стравинский]{{Ref-en}}{{Ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20130601023112/http://nashagazeta.ch/news/12141 «Семейный круг Стравинских». Некоторые биографические данные об одном из ярчайших русских композиторов 20 века, имя которого носит самый большой в Швейцарии концертный зал. Статья в «Нашей газете» от 10.08.2011.] Автор Иван Грезин * [http://harmonia.tomsk.ru/pages/secret/?49 Творческая весна Игоря Стравинского] (популярная биография, 1973) * [http://operachic.typepad.com/opera_chic/2007/03/igor_stravinsky.html Выставка, посвящённая Игорю Стравинскому в Зальцбурге (2007)] * [http://www.nytimes.com/2010/04/18/arts/music/18stravinsky.html ''Taruskin R.'' Just how Russian was Stravinsky?] (Статья в газете Нью-Йорк Таймс, 16.04.2010; [https://www.novayagazeta.ru/articles/2010/04/23/3662-stravinskiy-taynyy-russkiy сокращенный русский перевод], опубликованный в «Новой газете» * [https://web.archive.org/web/20181028033932/http://www.nekhamkin.net/stravinsky.php ''Нехамкин Э.'' Эйнштейн музыки] (биографический очерк о Стравинском) [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат дирижёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса пианистар]] [[Категория:АҠШ композиторҙары]] [[Категория:Франция композиторҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы композиторҙары]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1882 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 июндә тыуғандар]] 2ahktfkyokm39cm2mkfj61wueexh5u5 Федерико Феллини 0 64880 1310226 1292453 2026-11-11T04:56:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310226 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Федерико Феллини |оригинал имени = Federico Fellini |изображение = Federico Fellini NYWTS.jpg |ширина = 300px |описание изображения = |имя при рождении = |дата рождения = 20.1.1920 |место рождения = {{ТУ|Римини|Италияла}} |дата смерти = 31.10.1993 |место смерти = {{ВБУ|Рим|Римда}} |профессия = {{кинорежиссёр|Италия|XX быуат}}, {{сценарист|Италия|XX быуат}} |гражданство = {{ITA}} |годы активности = [[1945]]—[[1992]] |направление = |киностудия = |награды = [[Оскар (премия)|«Оскар»]] (1956, 1957, 1963, 1974, 1993){{Большой крест ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}} |imdb_id = 0000019 |сайт = http://www.federicofellini.it/ }} '''Федери́ко Фелли́ни''' ({{lang-it|Federico Fellini}}; {{ДатаРождения|20|1|1920}}, [[Римини]] — {{ДатаСмерти|31|10|1993}}, [[Рим]]) — [[Италия]] кинорежиссёры. 5 тапҡыр «[[Оскар (премия)|Оскар]]» премияһын яулаған. Хөрмәтенә Римини аэропорты исемләнгән. == Биографияһы == === Иртә йылдары === [[Файл:Fellinichild.jpg|thumb|300px|left|Феллини ғаиләһе]] Федерико Феллини 1920 йылдың 20 ғинуарында [[Римини]] ҡалаһында тыуған. Уның ата-әсәһе, Урбано Феллини (1894–1956) һәм Ида Барбиани (1896–1984), 1918 йылда [[Рим]]дә өйләнешә, шунан һуң Римини ҡалаһына күсеп килә, унда атаһы коммивояжёр булып эшләй башлай. Федериконан һуң ғаиләлә тағы ике бала, Рикардо (1921–1991) һәм Мария Маддалена (1929–2002) тыуа. Федерико сырхау бала була. Бала сағында тамашалар ҡуйырға ярата: битлектәр әҙерләй, ҡурсаҡтарҙы биҙәй, костюмдар тегә. Уға гастролдәргә килгән цирк ҙур йоғонто яһай. Федерико Фаола монастыр мәктәбен тамамлап, классик белем ала. [[1937 йыл]]да [[Флоренция]]ға килә, унда репортёрға уҡый һәм үҙенең танышы Демос Бонниниҙың «Фебо» фирмаһында карикатурасы булып аҡса эшләй. [[1938 йыл]]да Феллини Рим ҡалаһына килә. Вокзалдан алыҫ түгел, сауҙа итеүсе ҡытайлылар, бурҙар менән йәнәш йәшәй. Үҙенең ябыҡлығы арҡаһында Федерико «Ганди» ҡушаматы ала. Был ваҡытта ул гәзит һәм журналдар өсөн һүрәттәр эшләп, йәшәр өсөн аҡса таба, варьете, реклама һәм ҙур булмаған радиопостановкалар өсөн текстар яҙа. [[1938 йыл]]дан [[1942 йыл]]ға тиклем Феллини үҙенең антифашистик ҡараштары менән билдәле «Марк Аврелий» тип аталған атаҡлы юмористик журналда баҫтырылып сыға. Уға сценарий яҙырға тәҡдим иткәндәренә тиклем уның ете йөҙгә яҡын әҫәрҙәре донъя күрә. === Хәрби йылдары === Армияла хеҙмәт итеүҙән ҡасыу өсөн, Федерикоға ауырыу булып ҡыланырға тура килә. [[1943 йыл]]да Рим радиоһының береһендә Федерико Феллини яҙған ғашиҡтарҙың — Чико һәм Полинаның тормошо тураһында мәҙәкле тапшырыу яңғырай. Тиҙҙән уға был тарихты экранда күрһәтергә тәҡдим итәләр, һәм Феллини постановканы үҙ өҫтөнә ала. Башҡарыусыларҙың береһе булып сибәр Джульетта Мазина була. Ул Федерико Феллиниҙың берҙән-бер ҡатыны булып китә. Ул уны үҙенең илһамының төп сығанағы тип атай. Туйҙан һуң бер нисә аҙна үткәс, Джульетта ауырға ҡала, ләкин осраҡлы йығылыуҙан һуң бала төшә. [[1945 йыл]]дың мартында парҙарҙың улы тыуа, уға атаһы хөрмәтенә Федерико тип ҡушалар. Әммә бәләкәй Федерико бик сибек була һәм тыуғандан һуң ике аҙна үткәс үлә. Ғаиләнең башҡа балалары булмай. === Ижади йылдары === Рим ҡалаһына союздаш ғәскәрҙәр ингәндә, Феллини үҙенең дуҫы менән ҙур булмаған кибеттә еңеүселәргә шарждар менән сауҙа итә. Бер ваҡыт уларға Роберто Росселлини килә. Ул дон Морозини- немецтар тарафынан атып үлтерелгән рухани тураһында ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрөргә йыйына. Феллинитеманы киңәйтә һәм Серджо Амидеи һәм Роберто Росселлини менән бергә «Рим — открытый город» фильмына сценарий яҙа. Уңыш ҙур була. Фильм неореализмға башланғыс була. Федерико билдәле сценарий яҙыусы булып китә. Феллини тағы бер нисә сценарий яҙа, мәҫәлән, Роберто Росселлиниҙың «Пайза» фильмына. Шулай уҡ Феллини 1948 йылда Росселлиниҙың «Любовь» лентаһында төшә. [[1950 йыл]]да Федерико Альберто Латтуада менән бергә «Огни варьете» тип аталған фильм ҡуя. Феллин яңы «Белый шейх» фильмы өсөн ([[1952]]) сценарий яҙа, уның режиссёры Антониони булырға тейеш була, әммә тегенеһе был сценарий буйынса төшөрөргә баш тарта. Шуға күрә Феллини фильмды үҙе төшөрә. Был фильм уңыш ҡаҙанмай, әммә киләһе ике — «Маменькины сынки» һәм «Любовь в городе» (икеһе лә — [[1953 йыл]]ғы) тамашасы һәм тәнҡитселәр тарафынан йылы ҡабул ителә. «Маменькины сынки» Венеция кинофестивалендә 1953 йылда «Көмөш арыҫлан» премияһын ала һәм иң үҙенсәлекле сценарий булараҡ «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһына номинациялана. ==== Юл ==== [[Файл:Federico Fellini.jpg|250px|thumb|left]] [[1949 йыл]]да әле Федерико Феллини «Дорога» фильмына сценарий яҙған була, әммә уны төшөрөү өсөн аҡса таба алмай. Ниһайәт, продюсер табылғас, Феллини [[1953 йыл]] аҙағынан [[1954 йыл]]дың яҙына тиклем эште башлай, ваҡыттың күп өлөшөн тәбиғәттә төшөрә. Төп ролдәрҙә үҙенең ҡатыны Джульетта Мазина һәм актёр Энтони Куиннды төшөрә. Был фильмдың эшенән һуң Феллиниҙың психик һынылыш булып ала, уны режиссёр үҙе һуңынан «Күңел Чернобыле» тип атай. Бөтә тырышлыҡтар өсөн бүләк булып фильмдың тулы һәм бер һүҙһеҙ уңышы тора. Илленән ашыу бүләк, шулар иҫәбендә Венеция кинофестивалендә «Көмөш арыҫлан» һәм [[1957 йыл]]да иң яҡшы сит ил фильмы өсөн «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһы. Итальян режиссёрының көсө һәм таланты буйынса иҫ киткес әҫәре реализмдан символик мәҫәл яғына китеүҙе билдәләй; бөгөн дә һис һүҙһеҙ кинематография шедевры булып ҡала. Фильм коммерция уңышына ла эйә була, был Феллиниға бик зиннәтле йәшел Рим районының Париоли ҡалаһында яҡшы фатир алырға мөмкинлек бирә. == Фильмография == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1950|[[Огни варьете (фильм)|Огни варьете]]|Luci del Varietà|режиссёр (Альберто Латтуада менән берлектә), сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1952|[[Белый шейх (фильм)|Белый шейх]]|Lo Sceicco Bianco|режиссёр}} {{ВФильме|1953|[[Маменькины сынки (фильм)|Маменькины сынки]]|I Vitelloni|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1954|[[Дорога (фильм, 1954)|Дорога]]|La Strada|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1955|[[Мошенники (фильм, 1955)|Мошенники]]|Il bidone|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1957|[[Ночи Кабирии]]|Le notti di Cabiria|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1960|[[Сладкая жизнь (фильм)|Сладкая жизнь]]|La Dolce Vita|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1963|[[Восемь с половиной (фильм)|Восемь с половиной]]|8½|режиссёр|lang=it}} {{ВФильме|1965|[[Джульетта и духи (фильм)|Джульетта и ду́хи]]|Giulietta degli Spiriti|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВдФильме|1969|[[Дневник режиссёра (фильм)|Дневник режиссёра]]|Block-notes di un regista|режиссёр, сценарист, камео|lang=it}} {{ВФильме|1969|[[Сатирикон Феллини]]|Fellini — Satyricon|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВдФильме|1970|[[Чао, Федерико !]]|Ciao Federico !|lang=fr|камео (фильм Гидеона Бахмана ({{lang-de|Gideon Bachmann}}) о съёмках «[[Сатирикон Феллини|Сатирикона]]»)}} {{ВтФильме|1970|[[Клоуны (фильм)|Клоуны]]|I Clowns|режиссёр, сценарист, төп роль|lang=it}} {{ВФильме|1972|[[Рим (фильм)|Рим]]|Fellini Roma|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1973|[[Амаркорд (фильм)|Амаркорд]]|Amarcord|режиссёр}} {{ВФильме|1976|[[Казанова Федерико Феллини]]|Il Casanova di Federico Fellini|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1978|[[Репетиция оркестра (фильм)|Репетиция оркестра]]|Prova d’Orchestra|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1980|[[Город женщин (фильм)|Город женщин]]|La Citta' delle Donne|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1983|[[И корабль плывёт…]]|E la Nave Va|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1986|[[Джинджер и Фред]]|Ginger e Fred|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1987|[[Интервью (фильм, 1987)|Интервью]]|Intervista|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильме|1990|[[Голоса Луны (фильм)|Голоса Луны]]|La Voce della Luna|режиссёр, сценарист|lang=it}} {{ВФильмеНиз}} === Киноальманахтарҙа эпизодтар === * [[1953]] — [[Любовь в городе (фильм)|Любовь в городе]] / ''L’Amore in Città'' (эпизод «Брачное агентство» / ''«Agenzia matrimoniale»'') * [[1962]] — [[Боккаччо-70 (фильм)|Бокаччо-70]] / ''Boccaccio '70'' («Искушение доктора Антонио», эпизод / ''«Le Tentazioni Del Dottor Antonio»'') * [[1968]] — [[Три шага в бреду (фильм)|Три шага в бреду]] / ''Histoires Extraordinaires'' («Тоби Даммит», эпизод / ''«Toby Dammit»'') == Приздар һәм премиялар == * [[1957]] — Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн «Оскар» пермияһы, («Дорога») * [[1958]] — Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн «Оскар» пермияһы, («Ночи Кабирии») * [[1960]] — «Сладкая жизнь» фильмы өсөн Канн кинофестиваленең «Алтын палма ботағы» * [[1963]] — «Восемь с половиной» фильмы өсөн Мәскәү кинофестиваленең төп призы * [[1964]] — Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн «Оскар» пермияһы, («Восемь с половиной») * [[1966]] — «Джульетта и духи» фильмы өсөн «Алтын Глобус» премияһы * [[1976]] — Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн «Оскар» пермияһы, («Амаркорд») * [[1977]] — «Казанова» фильмында иң яҡшы костюмдар дизайны өсөн Оскар премияһы * [[1978]] — «Казанова» фильмы өсөн [[BAFTA (кинопремия)|BAFTA]] премияһы * [[1985]] — Кино сәнғәтенә ҙур өлөш индергәне өсөн Венеция кинофестиваленең Почётлы алтын арыҫланы * [[1987]] — «Интервью» фильмы өсөн Мәскәү кинофестиваленең алтын призы * [[1990]] — [[Император премияһы]] (Япония) * [[1993]] — «Кино сәнғәтенә өлөш индергәне өсөн» почетлы Оскар премияһы == Әҙәбиәт == * {{книга|автор = Бачелис Т.|часть = |заглавие = Феллини|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Наука |год = 1972 |том = |страницы = |страниц = 384|серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Федерико Феллини|часть = |заглавие = Делать фильм|оригинал = |ссылка = |ответственный = Пер. с ит. и коммент. Ф. М. Двин |издание = |место = Москва |издательство = Искусство |год = 1984 |том = |страницы = |страниц = 287|серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Федерико Феллини|часть = |заглавие = Феллини о Феллини : статьи, интервью, воспоминания, сценарии: [[:ru:Восемь с половиной (фильм)|«8/1/2»]], [[:ru:Рим (фильм)|«Рим»]], [[:ru:Джинджер и Фред (фильм)|«Джинджер и Фред»]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Радуга |год = 1984 |том = |страницы = |страниц = 487|серия = |isbn = ISBN 5-05-002304-1|тираж = }} * {{книга|автор = Федерико Феллини, Шарлотта Чэндлер|часть = |заглавие = Мой трюк — режиссура|оригинал = |ссылка = http://zmiersk.ru/fellini-federiko/moj-trjukrezhissura.html |ответственный = |издание = |место = |издательство = Радуга |год = |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|0000019}} * [http://www.federicofellini.it/ Фонд Феллини] Официальный сайт Фонда Федерико Феллини{{ref-it}} * [http://www.film.ru/afisha/person.asp?name=%D4%E5%E4%E5%F0%E8%EA%EE+%D4%E5%EB%EB%E8%ED%E8 Федерико Феллини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206014740/http://www.film.ru/afisha/person.asp?name=%D4%E5%E4%E5%F0%E8%EA%EE+%D4%E5%EB%EB%E8%ED%E8 |date=2007-02-06 }} на сайте [[film.ru]] * [http://oldcinema.110mb.com/fel1.htm Федерико Феллини — Биография, фильмография на Oldcinema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429215954/http://oldcinema.110mb.com/fel1.htm |date=2009-04-29 }} * [http://inoekino.ru/author.php?id=6005 Фильмы Федерико Феллини на сайте InoeKino.ru] * [http://www.cinematheque.ru/post/142174 Интервью с Феллини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617004119/http://www.cinematheque.ru/post/142174 |date=2013-06-17 }} * [http://www.artpages.org.ua/interesnosti/pornokarikaturi-federiko-fellini.html Карикатуры Феллини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316072431/http://artpages.org.ua/interesnosti/pornokarikaturi-federiko-fellini.html |date=2010-03-16 }} * [http://www.goodcinema.ru/?q=node/1980 Фотогалерея Федерико Феллини и Джульетты Мазины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018200237/http://goodcinema.ru/?q=node%2F1980 |date=2010-10-18 }} * {{YouTube|1Xs5kbd6gtE|Феллини на церемонии награждения}} * [https://web.archive.org/web/20130109052426/http://www.federico-fellini.ru/ Сайт о Федерико Феллини] [[Категория:Япония император премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] [[Категория:«Давид ди Донателло» премияһы лауреаттары]] {{director-stub}} bnewvyzt8a8whga2qa2cg2s8v3pcnpn Тымыҡ океан 0 64890 1310174 1209661 2026-11-11T01:37:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310174 wikitext text/x-wiki {{Море |Название = Тихий океан |Изображение = Pacific Ocean.png |Подпись = |lat_dir = N|lat_deg = 009|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 157|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 99000000 |Площадь = 179,7 млн |Наибольшая глубина = 10 994<ref name="oceanographers.ru">[http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1760&Itemid=133 Oceanographers.ru. Обнаружены «мосты» через Марианскую впадину. Экспедиция также провела точные измерения «Бездны Челленджера», самой глубокой точки в океане. Полученная глубина составила 10 994 +/- 40 метров.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208144156/http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1760&Itemid=133 |date=2015-12-08 }}</ref> |Средняя глубина = 3984 |Длина береговой линии = |Объём = 710,4 млн |Площадь водосбора = |nocat = 1 }} '''Тымыҡ океан''' — Ер шарында океандарҙың майҙаны буйынса иң ҙуры һәм иң тәрәне. Көнбайышта [[Евразия]] һәм [[Австралия]], көнсығышта [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]], көньяктан [[Антарктида]] ҡитғалары араһында урынлашҡан. Тымыҡ океан төньяҡтан көньяҡҡа 15,8 мең км һәм көнсығыштан көнбайышҡа 19,5 км йәйелгән. Диңгеҙҙәр менән майҙаны — 179,7 млн км², уртаса тәрәнлеге — 3984 м, һыу күләме — 723,7 млн км³ (диңгеҙҙәрҙе иҫәкә алмайынса: 165,2 млн км², 4282 м һәм 707,6 млн км³). Тымыҡ океандың иң тәрән урыны (донъя океаныныңда) — Мариан уйпатында 10 994 м Тымыҡ океанда яҡынса 180-се [[меридиан]] буйлап дата күсереү һыҙаты үтә. == Этимологияһы == Океанда беренсе күргән европалы испан конкискодоры Бальбоа булған. 1513 йылда ул юлдаштары менән [[Панама муйыны]]н үтеп океанға сыға. Улар көньяҡҡа асыҡ ҡултыҡҡа сыҡҡанға күрә, Бальбоа Көньяҡ океан тип атай (исп. [[:es:Mar del Sur|Mar del Sur]]).1520 йылдың 28 ноябренде асыҡ океанға [[Фернан Магеллан]] сыға. Ул океанда 3 ай 20 көндә [[Утлы Ер]]ҙән [[Филиппин утрауҙары]]на тиклем үтеп сыға. Бөтә сәйәхәт барышында тымыҡ һауа торошо булғанлыҡтан, Магеллан океанды Тымыҡ океан тип атай. 1753 йыда француз географы Ж. Н. Бюаш ([[Француз теле|фр.]] [[:fr:Jean-Nicolas Buache|Jean-Nicolas Buache]]), океандарҙың иң ҙуры булғанға күрә, Бөйөк океан тип атарға тәҡдим яһай. Был исем дөйөм танылыу тапмай һәм донъя географияһында океан Тымыҡ океан тип атала. Инглиз телле илдәрҙә океан {{lang-en|Pacific Ocean}} тип атала. 1917 йылға тиклем Рәсәй карталарында Көнсығыш океан тигән исем менән йөрөй. [[Астероид]] [[(224) Океан]] Тымыҡ океан хөрмәтенә аталған<ref>Schmadel Lutz D. 2003</ref>. == Физик-географик характеристика == {| class="standard" align="right" style="margin-left:15px" |+Океандарҙың төп морфологик характеристикаһы<ref name="Атлас Океанов">Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С. 84—85</ref> !Океандар !Һыу<br />өҫтө<br />майҙаны, млн км² !Күләме,<br />млн км³ !Уртаса <br />тәрәнлеге <br />м !Океандың <br />иң тәрән урыны, <br />м |- |[[Атлантик океан|Атлантик]] | align="right"| 91,66 | align="right"| 329,66 | align="right"| 3597 | align="right"| Пуэрто-Рико уйпаты (8742) |- |[[Һинд океаны|Һинд]] | align="right"| 76,17 | align="right"| 282,65 | align="right"| 3711 | align="right"| Зонд уйпаты (7729) |- |[[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]] | align="right"| 14,75 | align="right"| 18,07 | align="right"| 1225 | align="right"| [[Гренландия диңгеҙе]] (5527) |- |Тымыҡ | align="right"| 179,7 | align="right"| 710,36 | align="right"| 3984 | align="right"| [[Мариан уйпаты]] (11 022) |- |- |Донъя | align="right"| '''361,26''' | align="right"| '''1340,74''' | align="right"| '''3711''' | align="right"| '''11 022''' |} === Дөйөм мәғлүмәт === Тымыҡ океан планеталағы иң ҙур океан, ул Донья океанының 49,5 % майҙанын һәм 53 % һыу күләмен алып тора. Көнсығыштан көнбайышҡа 19 мең км-ға һуҙылған һәм төньяҡтан көньяҡҡа — 16 км-ға. Уның һыуҙарының күп өлөшө көньяҡ киңлектә, әҙерәге — төньяҡ киңлектә урынлашҡан<ref name="Физическая география материков и океанов">{{книга|заглавие =Физическая география материков и океанов|ответственный =Под общей ред. А. М. Рябчикова|место =М.|издательство =Высшая школа|год =1988|страницы =516—521}}</ref>. 1951 йылда инглиз экспедицияһы «Челленджер» фәнни-тикшереү судноһында эхолот ярҙамында 10 863 метр иң тәрән урынды билдәләй<ref name="ReferenceA">{{книга|автор = Кравчук П. А.|заглавие = Рекорды природы|место = Любешов|издательство = Эрудит|год = 1993|страницы = 23—24|страниц = 216|isbn = 5-7707-2044-1}}</ref> 2011 йылдағы һуңғы тикшереүҙәр — 10 994 м ±40 м тигән мәғлүмәт бирә<ref>{{cite web|date=8 декабря 2011|url=http://science.compulenta.ru/650057/|title=Марианскую впадину «углубили»|publisher=[[compulenta.ru]]|accessdate=2011-11-08|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113041018/http://science.compulenta.ru/650057/ |date=2012-01-13 }}</ref><ref name="multiple">{{cite web|url=http://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|title=«Ученые обнаружили горы на дне Марианской впадины»|author=РИА Новости|date=14:34 08-02-2012|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/684CghKIQ|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Шулай итеп «Челленджер упҡыны» {{lang-en|Challenger Deep}}тип аталған иң тәрән урын, иң бейек [[Джомалугма]] тауынан [[диңгеҙ кимәле]] менән сағыштырғанда алыҫыраҡ ята<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15845550|title=Oceans' deepest depth re-measured|publisher=BBC|accessdate=2012-09-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkVocnd|archivedate=2012-10-14}}</ref>. Океан үҙенең көнсығыш сиге менән [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]] ярҙарын йыуа, көнбайыш сиге менән [[Австралия]] һәм [[Евразия]]ның көнсығыш ярҙарын йыуа, көньяҡ сиге [[Антарктида]]ны йыуа. === Диңгеҙҙәре === Тымыҡ океандың диңгеҙҙәре, ҡултыҡтары, боғаҙҙары майҙаны 31,64 млн км² (дөйөм океан майҙанының 18 %), һыу кәуләме 73,15 миллион км³ (10 %). Диңгеҙҙәрҙең күп өлөшө океандаң көнбайыш өлөшөндә [[Евразия]] буйлап урынлашҡан: [[Беринг диңгеҙе]], [[Охот диңгеҙе]], [[Япон диңгеҙе]], [[Япония эске диңгеҙе]], [[Һары диңгеҙ]], [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]], [[Филиппин диңгеҙе]]; [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] уртауҙары араһындағы диңгеҙҙәр: [[Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе]], [[Ява диңгеҙе]], [[Сулу диңгеҙе]], [[Сулавеси диңгеҙе]], [[Бали диңгеҙе]], [[Флорес диңгеҙе]], [[Саву диңгеҙе]], [[Банда диңгеҙе]], [[Серам диңгеҙе]], [[Хальмахере диңгеҙе]], [[Молукк диңгеҙе]]; [[Австралия]] яры буйлап: [[Яңы Гвинея диңгеҙе]], [[Соломон диңгеҙе]], [[Мәрйен диңгеҙе]], [[Фиджи диңгеҙе]], [[Тасман диңгеҙе]]; [[Антарктида]] янындағы диңгеҙҙәр (уларҙы ҡайһы ваҡытта [[Көньяҡ океан]]да тип иҫәпләйҙәр): [[Дюрвиль диңгеҙ]]е, [[Сомов диңгеҙе]], [[Росса диңгеҙе]], [[Амундсен диңгеҙе]], [[Беллинсгаузен диңгеҙе]]. [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]] буйлап диңгеҙҙәр юҡ, әммә унда ҙур ҡултыҡтар урынлашкан: [[Аляска ҡултығы|Аляска]], [[Калифорния ҡултығы|Калифорния]], [[Панама ҡултығы]]<ref name="Атлас Океанов"/>. === Уртауҙар === Вулкан атылыу нәтижәһендә Тымыҡ океанда бер нисә мең утрау барлыҡҡа килгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре кораллдар менән үҫеп, кире диңгеҙгә батҡандар, үҙҙәренән һуң [[атолл]] ҡулсаларын ҡалдырып<ref name="Физическая география материков и океанов"/>. Утрауҙар һаны (10 меңгә яҡын) һәм дөйөм майҙаны буйынса тымыҡ океан беренсе урында тора. Океанда Ерҙә ҙурлығы буйынса икенсе һәм өсөнсө урындағы утрауҙар урынлашҡан: [[Яңы Гвинея]] (829,3 мең км²) и [[Калимантан]] (735,7 мең км²); иң ҙур утрауҙар төркөмө: [[Ҙур Зонд утрауҙары]] (1485 мең км², шул иҫәптән ҙур уртауҙар: [[Калимантан]], [[Суматра]], [[Сулавеси]], [[Ява]], [[Банка]]). Башҡа ҙур утрауҙар һәм архипелагтар: Яңы Гвинея утрауҙары [[(Яңы Гвинея]], Колепом), Япон утрауҙары ([[Хонсю]], [[Хоккайдо]], [[Кюсю]], [[Сикоку]]), Филиппин утрауҙары (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), Яңы Зеландия ([[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ]] һәм [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяк]] утрауҙар), [[Кесе Зонд утрауҙары]] (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), [[Сахалин]], Молукка утрауҙары (Серам, Хальмахера), Бисмарк архипелагы ([[Яңы Британия]], Яңы Ирландия), Соломон утрауҙары (Бугенвиль), Алеут утрауҙары, [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Хайнань, Ванкувер, Фиджи утрауҙары (Вити-Леву), [[Гавай утрауҙары]] (Гавай), Яңы Каледония, Кадьяк архипелагы, Курил утрауҙары, Яңы Гебридтар, Королева Шарлотта утрауҙары, Галапагосс утрауҙары, Веллингтон, Изге Лаврентия, Рюкю утрауҙары, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д‘Антркасто утрауҙары, Самоа утрауҙары, Ревилья-Хихедо, Палмер архипелагы, Шантар утрауҙары, Магдалена, Луизиада архипелагы, Линга архипелагы, Луайоте утрауы, Карагинский, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор утрауҙары<ref name="Атлас Океанов"/>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Yuzhno kurilsk00.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Файл:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|500x165px]] |width="25%"|[[Файл:Storm in pacifica 6.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Файл:TERN1.JPG|center|500x165px]] |- |Южно-Курильскта байыш |[[Оло Барьерлы риф]]. Космостан күренеш |Калифорния янында океанда шторм |[[Росс диңгеҙе]]ндә контейнер ташыусы судно |} == Климаты == Тымыҡ океандың климаты ҡояш радияцияһының зоналарға бүленеүе һәм атмосфера циркуляцияһы, һәм шулай уҡ Азия материгының көҫлө йөғонтоһо аҫтында формалаша. Океанда, [[төньяҡ поляр бүлкәт]]тән тыш, бөтә климат зоналары урын алған. Уның һауаһы дымға туйынған. Экватор янында 2000 миллиметрға тиклем яуым-төшөм була. [[Төньяҡ Боҙло океан]]дан Тымыҡ океанды ер һәм һыу аҫты һырттары һаҡлап тора. Океандың төньяҡ өлөшө көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда йылыраҡ. Океандың үҙәк өлөшөндә ''пасса''ттар иҫә. Көнбайышында көслө ''муссон''дар иҫә. Ҡышын материктар ҡоро һәм һалҡын муссон килеп, океан климатына йоғонто яһай, диңгеҙҙәрҙең бер өлөшө туңыр боҙ менән ҡаплана. Көнбайыш өлөшөндә емергес ''тайфун''дар була. Уртаса кинлектә штормдар ҡотора. Океандың төньяғында һәм ҡоньяғында 30 метрға еткән тулҡындар булғылай. === Гидрологик режим === <center> {| |{{Течения Тихого океана (карта изображений)|550|right|bottom-right}} |} </center> ==== Өҫкө һыуҙарҙың әйләнмә хәрәкәте ==== Тымыҡ океандың һыу ағымы әйләнмә хәрәкәте тәртибен дөйөм атмосфера ағымы билдәләй. Төньяҡ ярымшарҙағы төньяҡ-көнсығыш пассат төньяҡ-пассат ағымын барлыҡҡа килтерә, ул ағым Үҙәк Америка ярҙарынан Филиппин утрауҙарына тиклем киҫеп сыға. == Флора һәм фауна == Тымыҡ океанға [[Донъя океаны]]ның 50 % биомассаһы тура килә. Океанда тереклек бай һәм күп төрлө, айырыуса Азия һәм Австралия араһындағы тропик һәм субтропик зонала бик ҙур территориялар коралл рифтары һәм мангр әрәмәлектәре менән ҡапланған. Океандың тропик һәм экваториаль киңлектәре, [[мәрйен рифтары]] араһында, тереклек бай. Уның был үҙенсәлеген океандың ҙурлығы, тәбиғәт шарттарының төрлөлөгө, океандың боронғолоғо менән аңлатыла. Төньяк өлөшөндә [[Һөмбаш һымаҡтар|һөмбаш]] балыҡ төрҙәре күп. Һыу массаһы бик уңдырышлы, шуға күрә [[үҫемлектәр]] һәм [[хайуандар]] планктоны үрсей. Планктон менән [[анчоус]], [[ставрида]], [[скумбрия]] һ.б. балыҡ төрҙәре туҡлана. Бындағы [[ҡоштар]]: [[баклан]]дар, [[пеликан]]дар, [[пингвин]]дар балыҡ менән туҡлана. [[Кит]]тар, [[диңгеҙ бесейе|диңгеҙ бесәйҙәре]], [[диңгеҙ ҡондоҙо|диңгеҙ ҡондоҙҙары]] күпләп тереклек итә. [[Мәрйендәр]], [[диңгеҙ терпеләре]], [[молюскылар]] кеүек умыртҡаһыҙар күпләп тереклек итә. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Laminariasetchellii2.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Файл:Buff-banded Rail Fafa Island.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Файл:Callorhinus ursinus and harem.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Файл:Caesio teres and Caesio caerulaurea.jpg|center|500x155px]] |- |Диңгеҙ ылымыҡтары үҫентеләре <br> Калифорния яр буйы, АҠШ |Буйлы һыу тауығы, <br> Тонга утрауы |[[Диңгеҙ бесәйе|Диңгеҙ бесәйҙәре]] колонияһы <br>Аляскала |[[Оло Барьерлы риф]] мәрйендәре, <br> [[Австралия]] |} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"| |width="25%"|[[Файл:Marine debris on Hawaiian coast.jpg|center|500x180px]] |width="25%"|[[Файл:Bathyscaphe Trieste with USS Lewis (DE-535) over the Marianas Trench, 23 January 1960 (NH 96797).jpg|center|500x180px]] |width="25%"|[[Файл:1959 Советское научно-исследовательское судно «Витязь».jpg|center|500x180px]] |- |Кон-Тики һалы. <br>1947 йылғы фото |Гавайа пляжындә сүп-сар <br> |«Триест» батискафы һыуға төшөр алдынан, <br>23 ғинуар 1960 йыл |СССР почта маркаһы. 1959 год.<br>Совет фәнни-тикшереү судноһы <br> "Витязь" |} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220121044816/https://www.poi.dvo.ru/doc/2007/1197934477_pdf.pdf Исследования Тихого океана и дальневосточных морей России] == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == * Коринская В.А. Материктар һәм океандар герграфияһы: дөйөм белем биреү уҡыу йорттары өсөн дереслек. -Өфө; Китап: М. Дрофа, 2006. -ISBN 5-295-03891-2 {{Океандар}} {{Яҡшы мәҡәлә|География}} [[Категория:Тымыҡ океан]] [[Категория:Океандар]] e1957slpw1ftaydpn3aw78o6bgpck7l Тубыл (ҡала) 0 65540 1310160 1309790 2026-11-11T00:19:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310160 wikitext text/x-wiki {{БМ|Тубыл (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ҡала | русское название = Тубыл | оригинальное название = {{lang-sty|Себертора}} | герб = Герб Тобольска.svg | флаг = Flag of Tobolsk.svg | описание герба = Тубыл гербы | описание флага = Тубыл флагы | ширина герба = 100 | ширина флага = 180 | lat_deg = 58 |lat_min = 11 |lat_sec = 43 | lon_deg = 68 |lon_min = 15 |lon_sec = 29 | CoordAddon = type:city_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&slices=1&mapX=7597881&mapY=7336188&descx=7597881&descy=7336188&scale=6&text=%D2%EE%E1%EE%EB%FC%F1%EA | климат = континенталь | регион = Төмән өлкәһе | регион в таблице = Төмән өлкәһе | вид района = <!-- городской округ --> | район = <!-- Городской округ город Тобольск --> | район в таблице = <!-- Городской округ город Тобольск{{!}}город Тобольск --> | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = хакимиәт башлығы | глава = Владимир Владимирович Мазур | дата основания = 1587 | первое упоминание = 1587 йыл | прежние имена = Тоболеск-Ладейный, Тоболеск | статус с = 1587 йыл{{!}}1587 йылдан | площадь = 222 | высота центра НП = 90 | население = {{ Население | Тобольск | тс }} | год переписи = {{ Население | Тобольск | г }} | агломерация = <!-- Название агломерации --> | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Тобольск | ч }} / 222 round 2 ) }} | национальный состав = [[урыҫтар]] (75,6 %)<br />[[татарҙар]] (16,0 %)<br />[[украиндар]] (2,5 %)<br />др. (5,9%) | конфессиональный состав = [[православ]]<br />[[ислам]]<br />[[протестантизм]]<br />[[католицизм]] | этнохороним = | часовой пояс = +6 | почтовый индекс = 626150 | почтовые индексы = 626128, 626150 - 626159 | телефонный код = 3456 | автомобильный код = 72 | цифровой идентификатор = 71410 | сайт = http://tobolsk.admtyumen.ru/ | add1n = «Мой город» энциклопедияла | add1 = [http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/tobolsk/index.html Тобольск] |add2n = ҡала көнө |add2 = июнден һуңғы йәкшәмбеһе |add3n = Домен |add3 = http://www.admtobolsk.ru/ | add4n = бүләктәр | add4 = {{Орден «Знак Почёта»|тип=город}} }} '''Тубыл''' ({{lang-ru|Тобольск}}; {{lang-sty|Себертора}}<ref>{{cite web|title=Радлов В.В. Образцы народной литературы Тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Наречия барабинцев, тарских, тобольских и тюменских татар. Ч. 4., 1872, с. 212.|url=https://elib.rgo.ru/handle/123456789/217649}}</ref> ) — [[Төмән өлкәһе]]нең Тубыл районы үҙәге. Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә, [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы [[Иртыш]]ҡа ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡалаға 1587 йылда Себерҙе үҙләштерү үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1590 йылда уға Себер тарафтарында беренсе булып ҡала статусы бирелә. 1708 йылдан [[Себер губернаһы]]ның административ үҙәге була. Тубылдан 17 км алыҫлыҡта ҡасандыр [[Себер ханлығы]]ның баш ҡалаһы '''Ҡашлыҡ''' урынлашҡан булған. Ҡалала бөйөк химик [[Дмитрий Иванович Менделеев]] тыуған. == Географик урыны == Тубыл — кеше һаны буйынса [[Төмән өлкәһе]]нең икенсе ҡалаһы. Тубыл, Уват, Вагай райондары өсөн иҡтисад үҙәге. ==== Климат ==== * Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +0,9&nbsp;°C * Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 75 % * Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,9 м/с <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Тубыл |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28275.htm Погода и климат] | Янв_ср=-17.1 | Янв_ср_осад=23 | Фев_ср=-15.6 | Фев_ср_осад=17 | Мар_ср=-7.0 | Мар_ср_осад=17 | Апр_ср=1.8 | Апр_ср_осад=24 | Май_ср=10.2 | Май_ср_осад=44 | Июн_ср=16.7 | Июн_ср_осад=57 | Июл_ср=18.7 | Июл_ср_осад=67 | Авг_ср=15.3 | Авг_ср_осад=73 | Сен_ср=9.0 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=2.2 | Окт_ср_осад=40 | Ноя_ср=-8.2 | Ноя_ср_осад=34 | Дек_ср=-14.9 | Дек_ср_осад=27 | Год_ср=0.9 | Год_ср_осад=476 | Янв_ср_мин=-21.6 | Янв_ср_макс=-12.7 | Фев_ср_мин=-20.7 | Фев_ср_макс=-10.3 | Мар_ср_мин=-12.6 | Мар_ср_макс=-1.4 | Апр_ср_мин=-3.2 | Апр_ср_макс=7.3 | Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=16.3 | Июн_ср_мин=11.4 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=23.9 | Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.4 | Сен_ср_мин=4.9 | Сен_ср_макс=13.7 | Окт_ср_мин=-1.2 | Окт_ср_макс=6.1 | Ноя_ср_мин=-11.8 | Ноя_ср_макс=-4.7 | Дек_ср_мин=-19.3 | Дек_ср_макс=-10.7 | Год_ср_мин=-3.8 | Год_ср_макс=5.9 | Янв_а_макс=5.5 | Янв_а_мин=-48.5 | Фев_а_макс=5.5 | Фев_а_мин=-47.7 | Мар_а_макс=14.7 | Мар_а_мин=-41.8 | Апр_а_макс=29.5 | Апр_а_мин=-30.3 | Май_а_макс=35.7 | Май_а_мин=-14.6 | Июн_а_макс=37.2 | Июн_а_мин=-2.2 | Июл_а_макс=36.1 | Июл_а_мин=1.2 | Авг_а_макс=33.8 | Авг_а_мин=-2.9 | Сен_а_макс=30.1 | Сен_а_мин=-6.5 | Окт_а_макс=23.0 | Окт_а_мин=-34.4 | Ноя_а_макс=12.3 | Ноя_а_мин=-40.1 | Дек_а_макс=4.5 | Дек_а_мин=-51.8 | Год_а_макс=37.2 | Год_а_мин=-51.8 |}} </div> == Тарих == [[Файл:Prokudin-Gorskii-31.jpg|thumb|right|300px|Преображен серкәүҙән Тубыл күренеше 1912 йыл. С. М. Прокудин-Горский]] [[Файл:Tobolsk Russia-v1-p266.jpg|thumb|300px|right|Тобольск. [[1880]]. Альфреда Рамбо «Живописная история древней и новой России» китабынан һүрәт]] [[Файл:Tobolsk maps1700.jpg|thumb|300px|right|1701 йыл. Тубыл картаһы]] {{Яҙырға}} == Халҡы == {{ Население | Тобольск | Столбцов=13}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 400 лет Тобольску. Сборник архивных документов. — Свердловск, 1987. * {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|место=Тюмень|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}} * ''Барабанова Л. П.'' Этюды о заповедном городе: [400-летию Тобольска посвящается] . — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1986. * ''Голодников К.'' Город Тобольск и его окрестности: Исторический очерк. — Тобольск, 1887. 139 с. * ''Кириллов В. В.'' Тобольск. — М., 1984. * ''Копылов Д., Прибыльский Ю.'' Тобольск. — Свердловск, 1975. 264 с. * {{книга |автор = Кочедамов В. И. |заглавие = Тобольск (как рос и строился город) |место = Тюмень |издательство = Кн. изд-во |год = 1963 |страницы = |страниц = 156 |серия = |тираж = 5&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Найдёнов Н. А.'' Тобольск. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий. — М., 1885. * Тобольская антология. Кн. 1-2. — Верона, 2002. ''(серия «Памятники Отечества. Вся Россия»; кн. № 56, 57)'' * ''Шапп Ж. О.'' Путешествие в Сибирь. — Париж, 1768. В 3-х томах. * [http://russian-family.ru/biblioteka-genealoga/spiski-naselennyh-mest-rossiyskoy-imperii-i-sssr/tobolskaya-guberniya.-spisok-naselyonnyh-mest-1869.htmlТобольская губерния. Список населённых мест по сведениям 1868—1869 годов (СПб.1871)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Тубыл |Викицитатник = ru:Тобольск |Викитека = ru:Устав города Тобольска |Викиновости = |Викисклад = Category:Tobolsk |Метавики = }} * [http://tobolsk.admtyumen.ru/ Официальный сайт администрации г. Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319105133/https://tobolsk.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} * [http://www.tobolsk.info/spravka/o-gorode Из истории города на сайте городской интернет-газеты «Тобольск-Информ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134448/http://tobolsk.info/spravka/o-gorode |date=2012-10-31 }}. * [http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404/ Рассказов С. В. Тобольск в шести приближениях // География. Издательский дом «Первое сентября»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217014912/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404%2F |date=2018-12-17 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=ru&geocode=&q=Тобольск&sll=55.827359,37.966561&sspn=0.005906,0.014462&ie=UTF8&ll=58.199311,68.252456&spn=0.00277,0.007231&t=k&z=17&om=1 Кремль, собор, Рентерея со спутника] * [http://sibrelic.ucoz.ru/photo/remezovs_u/khorograficheskaja_chertezhnaja_kniga/vid_goroda_tobolska/2-0-4 "Вид города Тобольска « из Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в.]. * [https://web.archive.org/web/20221205081401/http://photofile.ru/users/teleman/115515922/ Фотографии Тобольска]. * [https://web.archive.org/web/20130119021054/http://www.towns.ru/towns/tobolsk.html Малые города России, Тобольск] * [http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ Памятники архитектуры Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219163954/http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.vtobolsk.ru Тобольск для туристов и гостей города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630070054/http://www.vtobolsk.ru/ |date=2013-06-30 }} [[Категория:Иртыш буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл (ҡала)]] [[Категория:XVI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] m28pbc2r8ha3k6g1jtj3uw0ok4g3gmd 1310172 1310160 2026-11-11T01:19:21Z ~2026-59946-27 49459 1310172 wikitext text/x-wiki {{БМ|Тубыл (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ҡала | русское название = Тубыл | оригинальное название = | герб = Герб Тобольска.svg | флаг = Flag of Tobolsk.svg | описание герба = Тубыл гербы | описание флага = Тубыл флагы | ширина герба = 100 | ширина флага = 180 | lat_deg = 58 |lat_min = 11 |lat_sec = 43 | lon_deg = 68 |lon_min = 15 |lon_sec = 29 | CoordAddon = type:city_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&slices=1&mapX=7597881&mapY=7336188&descx=7597881&descy=7336188&scale=6&text=%D2%EE%E1%EE%EB%FC%F1%EA | климат = континенталь | регион = Төмән өлкәһе | регион в таблице = Төмән өлкәһе | вид района = <!-- городской округ --> | район = <!-- Городской округ город Тобольск --> | район в таблице = <!-- Городской округ город Тобольск{{!}}город Тобольск --> | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = хакимиәт башлығы | глава = Владимир Владимирович Мазур | дата основания = 1587 | первое упоминание = 1587 йыл | прежние имена = Тоболеск-Ладейный, Тоболеск | статус с = 1587 йыл{{!}}1587 йылдан | площадь = 222 | высота центра НП = 90 | население = {{ Население | Тобольск | тс }} | год переписи = {{ Население | Тобольск | г }} | агломерация = <!-- Название агломерации --> | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Тобольск | ч }} / 222 round 2 ) }} | национальный состав = [[урыҫтар]] (75,6 %)<br />[[татарҙар]] (16,0 %)<br />[[украиндар]] (2,5 %)<br />др. (5,9%) | конфессиональный состав = [[православ]]<br />[[ислам]]<br />[[протестантизм]]<br />[[католицизм]] | этнохороним = | часовой пояс = +6 | почтовый индекс = 626150 | почтовые индексы = 626128, 626150 - 626159 | телефонный код = 3456 | автомобильный код = 72 | цифровой идентификатор = 71410 | сайт = http://tobolsk.admtyumen.ru/ | add1n = «Мой город» энциклопедияла | add1 = [http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/tobolsk/index.html Тобольск] |add2n = ҡала көнө |add2 = июнден һуңғы йәкшәмбеһе |add3n = Домен |add3 = http://www.admtobolsk.ru/ | add4n = бүләктәр | add4 = {{Орден «Знак Почёта»|тип=город}} }} '''Тубыл''' ({{lang-ru|Тобольск}} ) — [[Төмән өлкәһе]]нең Тубыл районы үҙәге. Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә, [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы [[Иртыш]]ҡа ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡалаға 1587 йылда Себерҙе үҙләштерү үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1590 йылда уға Себер тарафтарында беренсе булып ҡала статусы бирелә. 1708 йылдан [[Себер губернаһы]]ның административ үҙәге була. Тубылдан 17 км алыҫлыҡта ҡасандыр [[Себер ханлығы]]ның баш ҡалаһы '''Ҡашлыҡ''' урынлашҡан булған. Ҡалала бөйөк химик [[Дмитрий Иванович Менделеев]] тыуған. == Географик урыны == Тубыл — кеше һаны буйынса [[Төмән өлкәһе]]нең икенсе ҡалаһы. Тубыл, Уват, Вагай райондары өсөн иҡтисад үҙәге. ==== Климат ==== * Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +0,9&nbsp;°C * Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 75 % * Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,9 м/с <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Тубыл |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28275.htm Погода и климат] | Янв_ср=-17.1 | Янв_ср_осад=23 | Фев_ср=-15.6 | Фев_ср_осад=17 | Мар_ср=-7.0 | Мар_ср_осад=17 | Апр_ср=1.8 | Апр_ср_осад=24 | Май_ср=10.2 | Май_ср_осад=44 | Июн_ср=16.7 | Июн_ср_осад=57 | Июл_ср=18.7 | Июл_ср_осад=67 | Авг_ср=15.3 | Авг_ср_осад=73 | Сен_ср=9.0 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=2.2 | Окт_ср_осад=40 | Ноя_ср=-8.2 | Ноя_ср_осад=34 | Дек_ср=-14.9 | Дек_ср_осад=27 | Год_ср=0.9 | Год_ср_осад=476 | Янв_ср_мин=-21.6 | Янв_ср_макс=-12.7 | Фев_ср_мин=-20.7 | Фев_ср_макс=-10.3 | Мар_ср_мин=-12.6 | Мар_ср_макс=-1.4 | Апр_ср_мин=-3.2 | Апр_ср_макс=7.3 | Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=16.3 | Июн_ср_мин=11.4 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=23.9 | Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.4 | Сен_ср_мин=4.9 | Сен_ср_макс=13.7 | Окт_ср_мин=-1.2 | Окт_ср_макс=6.1 | Ноя_ср_мин=-11.8 | Ноя_ср_макс=-4.7 | Дек_ср_мин=-19.3 | Дек_ср_макс=-10.7 | Год_ср_мин=-3.8 | Год_ср_макс=5.9 | Янв_а_макс=5.5 | Янв_а_мин=-48.5 | Фев_а_макс=5.5 | Фев_а_мин=-47.7 | Мар_а_макс=14.7 | Мар_а_мин=-41.8 | Апр_а_макс=29.5 | Апр_а_мин=-30.3 | Май_а_макс=35.7 | Май_а_мин=-14.6 | Июн_а_макс=37.2 | Июн_а_мин=-2.2 | Июл_а_макс=36.1 | Июл_а_мин=1.2 | Авг_а_макс=33.8 | Авг_а_мин=-2.9 | Сен_а_макс=30.1 | Сен_а_мин=-6.5 | Окт_а_макс=23.0 | Окт_а_мин=-34.4 | Ноя_а_макс=12.3 | Ноя_а_мин=-40.1 | Дек_а_макс=4.5 | Дек_а_мин=-51.8 | Год_а_макс=37.2 | Год_а_мин=-51.8 |}} </div> == Тарих == [[Файл:Prokudin-Gorskii-31.jpg|thumb|right|300px|Преображен серкәүҙән Тубыл күренеше 1912 йыл. С. М. Прокудин-Горский]] [[Файл:Tobolsk Russia-v1-p266.jpg|thumb|300px|right|Тобольск. [[1880]]. Альфреда Рамбо «Живописная история древней и новой России» китабынан һүрәт]] [[Файл:Tobolsk maps1700.jpg|thumb|300px|right|1701 йыл. Тубыл картаһы]] {{Яҙырға}} == Халҡы == {{ Население | Тобольск | Столбцов=13}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 400 лет Тобольску. Сборник архивных документов. — Свердловск, 1987. * {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|место=Тюмень|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}} * ''Барабанова Л. П.'' Этюды о заповедном городе: [400-летию Тобольска посвящается] . — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1986. * ''Голодников К.'' Город Тобольск и его окрестности: Исторический очерк. — Тобольск, 1887. 139 с. * ''Кириллов В. В.'' Тобольск. — М., 1984. * ''Копылов Д., Прибыльский Ю.'' Тобольск. — Свердловск, 1975. 264 с. * {{книга |автор = Кочедамов В. И. |заглавие = Тобольск (как рос и строился город) |место = Тюмень |издательство = Кн. изд-во |год = 1963 |страницы = |страниц = 156 |серия = |тираж = 5&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Найдёнов Н. А.'' Тобольск. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий. — М., 1885. * Тобольская антология. Кн. 1-2. — Верона, 2002. ''(серия «Памятники Отечества. Вся Россия»; кн. № 56, 57)'' * ''Шапп Ж. О.'' Путешествие в Сибирь. — Париж, 1768. В 3-х томах. * [http://russian-family.ru/biblioteka-genealoga/spiski-naselennyh-mest-rossiyskoy-imperii-i-sssr/tobolskaya-guberniya.-spisok-naselyonnyh-mest-1869.htmlТобольская губерния. Список населённых мест по сведениям 1868—1869 годов (СПб.1871)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Тубыл |Викицитатник = ru:Тобольск |Викитека = ru:Устав города Тобольска |Викиновости = |Викисклад = Category:Tobolsk |Метавики = }} * [http://tobolsk.admtyumen.ru/ Официальный сайт администрации г. Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319105133/https://tobolsk.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} * [http://www.tobolsk.info/spravka/o-gorode Из истории города на сайте городской интернет-газеты «Тобольск-Информ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134448/http://tobolsk.info/spravka/o-gorode |date=2012-10-31 }}. * [http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404/ Рассказов С. В. Тобольск в шести приближениях // География. Издательский дом «Первое сентября»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217014912/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404%2F |date=2018-12-17 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=ru&geocode=&q=Тобольск&sll=55.827359,37.966561&sspn=0.005906,0.014462&ie=UTF8&ll=58.199311,68.252456&spn=0.00277,0.007231&t=k&z=17&om=1 Кремль, собор, Рентерея со спутника] * [http://sibrelic.ucoz.ru/photo/remezovs_u/khorograficheskaja_chertezhnaja_kniga/vid_goroda_tobolska/2-0-4 "Вид города Тобольска « из Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в.]. * [https://web.archive.org/web/20221205081401/http://photofile.ru/users/teleman/115515922/ Фотографии Тобольска]. * [https://web.archive.org/web/20130119021054/http://www.towns.ru/towns/tobolsk.html Малые города России, Тобольск] * [http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ Памятники архитектуры Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219163954/http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.vtobolsk.ru Тобольск для туристов и гостей города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630070054/http://www.vtobolsk.ru/ |date=2013-06-30 }} [[Категория:Иртыш буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл (ҡала)]] [[Категория:XVI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] 4bswcstwyr8036ue1j5is17qnozjccd Әл-Мәғүн сүрәһе 0 65678 1310038 1280180 2026-11-10T16:53:05Z Atcovi 9718 v1 1310038 wikitext text/x-wiki {{Карточка суры |Название суры = Әл-Мәғүн сүрәһе |Арабское название = سورة الماعون |Изображение = Sura107.pdf |Классификация = [[Мәккәләге сүрә|Мәккәләге]] |Значение названия = Хәйер-саҙаҡа |Другие названия = |Время ниспослания = |Номер суры = 107 |Число аятов = 7 |Джуз = 30 |Хизб = |Число поясных поклонов = 1 |Число земных поклонов = |Число слов = |Число букв = |Число букв мукатта = |Тематических аятов = |Предыдущая сура = [[Ҡурәйш сүрәһе]] |Следующая сура = [[Әл-Кәүҫәр сүрәһе]] |Аудио = |Название аудио = |Описание аудио = }} [[Файл:Chapter 107, Al-Ma'un (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|мини|әл-Мәғүн сүрәһе]] '''әл-Мәғүн сүрәһе''' ({{lang-ar|سورة الماعون}}) (Хәйер-саҙаҡа), Ҡөрьән Кәримдең 107-се [[сүрә]]һе, 7 аяттан тора, Мәккәлә үәхи ителгән. == Ғәрәпсәһе == <br /><br /> <font size="6"> بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ <br /><br /><br /> # أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ <br /><br /> # فَذٰلِکَ الَّذِیۡ یَدُعُّ الۡیَتِیۡمَۙ <br /><br /> # وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ <br /><br /> # فَوَیۡلٌ لِّلۡمُصَلِّیۡنَۙ <br /><br /> # الَّذِیۡنَ ہُمۡ عَنۡ صَلَاتِہِمۡ سَاہُوۡنَۙ <br /><br /> # الَّذِیۡنَ ہُمۡ یُرَآءُوۡنَۙ <br /><br /> # وَ یَمۡنَعُوۡنَ الۡمَاعُوۡنَ </font><br /> == Транскрипцияһы == Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим! # Ә раьәйтә-лләҙии йукәҙ-ҙибү биддиин # Фәҙәәликә-лләҙии йәдүғғүл-йәтиим # Үә ләә йәхудду ғәләә тәғәәмил-мискиин # Фәүәйлүл-лилмүсаллиин # Әлләҙиинә һүм ғәң саләәтиһим сәәһүүн # Әлләҙиинә һум йурааүүн # Үә йәмнәғүүнәл мәәғүүн == Тәржемә == <blockquote> Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән... # (Мөхәммәт ғ.с.) Яза көнөнә ышанмаған кешене (Әбү Йәһелде) күрҙеңме? # Был кеше йәтимде үҙ янынан ебәрә, уға шәфҡәт итмәй, # Үҙе лә фәҡир һәм мохтаждарға тәғәм бирмәҫ һәм башҡаларҙы ла был эшкә ылыҡтырмаҫ. # Намаҙҙарын ғафил итеп, # иғтибарһыҙ уҡыусыларға (монафиҡтарға) ҡаты ғазап! # Улар үҙҙәренең ғәмәлдәрен кешегә күрһәтеп ҡылалар. # малдарынан зәкәт бирмәйҙәр. Йәки һорап килгән кешеләргә өй кәрәк-яраҡтарын бирмәйҙәр </blockquote> == Һылтанмалар == {{Навигация1 |Портал =Ислам |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Ҡөрьән |Викитека = Ҡөрьән |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} * [http://sufism.ru/quaran/sura_107.html СУРА 107. ПOДAЯHИE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525001440/http://sufism.ru/quaran/sura_107.html |date=2012-05-25 }} * [http://www.falaq.ru/quran/arab/107 107 сура (Аль-Маун)] на арабском и в переводах на русский язык * [http://islamist.ru/%d0%b0%d0%bb%d1%8c-%d0%bc%d0%b0%d1%83%d0%bd/ Сура 107 АЛЬ-МА&#8217;УН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033835/http://islamist.ru/%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%BD/ |date=2016-03-05 }} в Исламской энциклопедии == Әҙәбиәт == * Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр. * Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит. * Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004 {{Сүрә}} {{Quran-stub}} [[Категория:Ҡөрьән сүрәләре]] thijx9y9mkhxzkc7mrm3admf8p5azlv Сочи 0 66176 1310043 1292410 2026-11-10T17:28:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310043 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ҡала |русское название = Сочи<br /><br /> |герб = Coat_of_Arms_of_Sochi_(Krasnodar_krai).svg |флаг = Flag_of_Sochi_(Krasnodar_krai).svg |описание флага = Сочиның флагы |ширина флага = 170px |lat_deg = 43|lat_min = 35|lat_sec = 07|lon_dir = |lon_deg = 39|lon_min = 43|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты страны = |размер карты региона = 350 |карта региона = |регион = Краснодар крайы |регион в таблице = Краснодар крайы |размер карты региона = |вид района = Муниципаль берәмеге |район = |район в таблице = |размер карты района = |внутреннее деление = 4 район |вид главы = |глава = Пахомов Анатолий Николаевич |дата основания = 1838 йыл |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 3502 |высота центра НП = |климат = Субтропик климаты |официальный язык = урыҫ |официальный язык-ref = |население = {{ Население | Сочи | тс }} |год переписи = {{ Население | Сочи | г }} |плотность = {{ #expr: ({{ Население | Сочи | ч }} / 176.77 round 2) }} |агломерация = 437&nbsp;604 |национальный состав = [[урыҫтар]] (67,5 %), <br /> [[әрмәндәр]] (20,2 %), <br /> [[украиндар]] (3,7 %), <br /> [[грузиндар]] (2,4 %), <br /> [[гректар]] (0,9 %), <br /> [[белорустар]] (0,7 %), <br /> [[шапсугтар]] (0,6 %), <br /> [[адығтар]] (0,54 %); 2002 г.<ref name="КК2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkrasnodarskiy.html Этносостав населения Краснодарского края. 2002]</ref> |конфессиональный состав = Православ, Армян апостол серкәүе, Ислам |этнохороним = сочинсылар |часовой пояс = +4 |почтовый индекс = |почтовые индексы = 354000—354999 |телефонный код = 862 |автомобильный код = 23, 93, 123 |цифровой идентификатор = 03426 |категория в Commons = |сайт = http://sochiru.ru |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = Девиз |add1 = Халыҡҡа-сәләмәт! |add2n = Халыҡ исемдәре |add2 = йәйге баш ҡала, <br />көньяҡ баш ҡала, <br />курорт баш ҡала, <br />олимпия баш ҡалаһы |add3n = бүләктәр |add3 = {{Орден Ленина|тип=город}} {{Орден Отечественной войны 1-й степени|тип=город}}<br /> Хәрби дан ҡалаһы ({{lang-ru| Город воинской славы»}}) }} [[Файл:View on Sotsji from black sea.jpg|мини|300px|Сочи ҡалаһының диңгеҙҙән күренеше]] '''Со́чи''' — [[Краснодар крайы]]ндағы ҡала. [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Европа]]ның иң ҙур шифахана-ҡалаһы. Сочиҙа 360 мең кеше йәшәй, Көньяк федераль округы ҡалалары араһында [[Дондағы Ростов]], [[Волгоград]], [[Краснодар]] һәм [[Әстрәхән]]дан һуң 5-се, [[Рәсәй Федерацияһы]] буйынса 49-сы урында. Ҡара диңгеҙ буйында урынлашҡан ҡалалар араһында ла шулай уҡ 5-се урында тора, унан алда [[Одесса]], Самсун, [[Трабзон]] һәм [[Севастополь]] килә. Сочи 4 районға бүленә: * Үҙәк * Хоста * Адлер * Лазарев == Климаты == {{Климат города |Город_род=Сочи |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/37171.htm Погода и климат] | Янв_ср=6.1 | Янв_ср_осад=184 | Фев_ср=6.0 | Фев_ср_осад=135 | Мар_ср=8.2 | Мар_ср_осад=121 | Апр_ср=12.1 | Апр_ср_осад=120 | Май_ср=16.0 | Май_ср_осад=110 | Июн_ср=20.2 | Июн_ср_осад=104 | Июл_ср=23.2 | Июл_ср_осад=128 | Авг_ср=23.6 | Авг_ср_осад=121 | Сен_ср=20.0 | Сен_ср_осад=127 | Окт_ср=15.8 | Окт_ср_осад=167 | Ноя_ср=11.1 | Ноя_ср_осад=201 | Дек_ср=8.1 | Дек_ср_осад=185 | Год_ср=14.2 | Год_ср_осад=1703 | Янв_ср_мин=3.6 | Янв_ср_макс=9.6 | Фев_ср_мин=3.3 | Фев_ср_макс=9.9 | Мар_ср_мин=5.2 | Мар_ср_макс=12.2 | Апр_ср_мин=9.0 | Апр_ср_макс=16.6 | Май_ср_мин=12.7 | Май_ср_макс=20.6 | Июн_ср_мин=16.7 | Июн_ср_макс=24.6 | Июл_ср_мин=19.7 | Июл_ср_макс=27.4 | Авг_ср_мин=19.9 | Авг_ср_макс=27.9 | Сен_ср_мин=16.4 | Сен_ср_макс=24.7 | Окт_ср_мин=12.5 | Окт_ср_макс=20.4 | Ноя_ср_мин=8.1 | Ноя_ср_макс=15.3 | Дек_ср_мин=5.5 | Дек_ср_макс=11.8 | Год_ср_мин=11.1 | Год_ср_макс=18.4 | Янв_а_макс=21.2 | Янв_а_мин=-13.4 | Фев_а_макс=23.8 | Фев_а_мин=-12.6 | Мар_а_макс=30.0 | Мар_а_мин=-6.9 | Апр_а_макс=31.6 | Апр_а_мин=-5.0 | Май_а_макс=34.3 | Май_а_мин=3.0 | Июн_а_макс=35.5 | Июн_а_мин=7.1 | Июл_а_макс=39.4 | Июл_а_мин=12.6 | Авг_а_макс=36.3 | Авг_а_мин=10.4 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=2.7 | Окт_а_макс=32.1 | Окт_а_мин=-3.2 | Ноя_а_макс=29.1 | Ноя_а_мин=-5.4 | Дек_а_макс=23.4 | Дек_а_мин=-8.3 | Год_а_макс=39.4 | Год_а_мин=-13.4 | Янв_вода=9.2 | Фев_вода=8.6 | Мар_вода=8.6 | Апр_вода=10.7 | Май_вода=16.6 | Июн_вода=20.1 | Июл_вода=23.2 | Авг_вода=24.1 | Сен_вода=22.2 | Окт_вода=18.4 | Ноя_вода=14.8 | Дек_вода=11.8 | Год_вода=15.7 |}} '''Максимальная и минимальная среднемесячная температура<ref>[http://pogoda.ru.net/monitor.php Климатический монитор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815041942/http://www.pogoda.ru.net/monitor.php |date=2012-08-15 }}</ref>''' {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Месяц ! Ғин ! Фев ! Мар ! Апр ! Май ! Июн ! Июл ! Авг ! Сен ! Окт ! Ноя ! Дек |- ! Самый тёплый, °C | 12,3 | 10,2 | 11,9 | 16,1 | 19,1 | 23,5 | 26,4 | 27,0 | 23,4 | 19,8 | 16,1 | 12,0 |- ! Самый холодный, °C | 0,7 | 0,8 | 3,0 | 8,3 | 13,8 | 17,8 | 20,1 | 20,4 | 16,5 | 11,2 | 6,5 | 4,3 |- |} ==Иҡтисад == Сочи иҡтисады нигеҙендә саүҙа (59 %), [[төҙөлөш]] (15%), курорт һәм туризм (11%),сәнәғәт (10,6%) секторҙары тора <ref name="econ1">{{cite web | author = | datepublished = 3 сентября 2015 | publisher = sochiru.com | url = http://www.sochiru.com/item/3340 | title = Инфографика: экономика города-курорта Сочи в цифрах | accessdate = 2016-07-07 }}</ref>. Ҡалала донъяла танылыу тапҡан ҡунаҡхана селтәре эшләй ([[Swissotel]], [[Radisson Hotels & Resorts|Rezidor]], [[Hyatt]], [[Accor]], [[Marriott International|Marriott]], Rixos).<ref name="econ2">{{cite web | author = | datepublished = | publisher = Администрация города Сочи | url = https://www.sochiadm.ru/gorodskaya-vlast/administration-city/deyatelnost/ekonomika/reestr/76672/ | title = Аналитическая записка об итогах социально-экономического развития города Сочи за 2016 год | accessdate = 2016-07-07 }}</ref>. Сочиҙа күп ҡунаҡханалар һәм шифаханалар бар. Ҡалала шулай уҡ эшләй: * Ит комбинаты * Балыҡ консервалары комбинаты * Адлер ҡошсолоҡ фабрикаһы * Форель балығын етештереү комбинаты * Диңгеҙ яны ҡошсолоҡ фабрикаһы * Дагомыс сәй фабрикаһы * Лазарев кораблдәр төҙөү верфы * Сочи ремонт-механик заводы * Сочиморстрой * Икмәк комбинаттары (Сочи, Адлер, Дагомыс) Сочи эргәһендә цитрус, сәй, фейхоа, мушмулла, киви үҫтерәләр. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:RIAN archive 145991 Chernomorye holiday hotel.jpg|center|270px]] |width="25%"|[[Файл:Санаторий Орджоникидзе (г.Сочи) 01.jpg|center|270px]] |width="25%"|[[Файл:Primorskaya hotel.jpeg|center|250x180px]] |width="25%"|[[Файл:RIAN archive 391306 Breeze Hotel.jpg|center|280x180px]] |- | «Черноморье» шифаханаһы | Орджоникидзе шифаханаһы | «Приморская» шифаханаһы | «Сочи-Бриз-Отель» шифаханаһы |} Ҡалала [[Адлер ТЭС-ы]] һәм [[Сочи ТЭС-ы]] эшләй. == Фән һәм мәғариф == * Сочи дәүләт университеты * Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университының филиалы * Рәсәй фәндәр академияһының Сочи ғилми-тикшеренеү үҙәге (НИЦ РАН) * Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ғилми-тикшереү үҙәге * Рәсәй Тәбиғи ресурстар министрлығының урман ғилми-тикшеренеү үҙәге * Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының ғилми-тикшеренеү үҙәге * Курортология һәм реабилитация ғилми-тикшеренеү үҙәге == Ҡаланың дуҫлыҡ бәйләнештәре == === Сочи ҡалаһында вәкиллектәр === * {{Флаг|Башкортостан|размер=20px}}[[Башҡортостан]] (бөтөрөлгән) * {{Флаг|Чечня|размер=20px}} [[Чечен Республикаһы]] 2011 йылдан * {{Флаг|Армения|размер=20px}} [[Әрмәнстан]] * {{Флаг|Италия|размер=20px}} [[Италия]] === Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәр === * [[2017 йыл]]дың мартында Сочи менән [[Өфө]] араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәк<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/975622/ Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. {{Башинформ}}, 2017, 23 март]{{V|24|03|2017}}</ref>. == Карталар == * {{Карта|K-37-20}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20211003113737/https://sochi.ru/ Сочи ҡалаһының рәсми сайты] * [https://wikiway.com/russia/sochi/photo/ Сочи Фотоһүрәттәр] * [http://museumsochi.ru/ Сочи ҡалаһы тарихы музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219195724/http://museumsochi.ru/ |date=2022-02-19 }} * [https://sochiartmuseum.com/ Сочи художество музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011125703/https://sochiartmuseum.com/ |date=2020-10-11 }} * [https://sochi.jsprav.ru/ Сочи ойошмаһы белешмә] {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} {{Краснодар крайы}} {{Ҡышҡы Олимпия уйындары баш ҡалалары}} [[Категория:Сочи|*]] [[Категория:Ҡышҡы Олимпия уйындары баш ҡалалары]] [[Категория:Рәсәй шифаханалары]] kc2dfh1njdrskd02w1u890w189vrbqx Силәбе 0 66679 1310017 1301660 2026-11-10T14:55:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310017 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Силәбе |оригинальное название = Челябинск |изображение = Chelyabinsk-view-20-october-2011.jpg |герб = CoA of Chelyabinsk (2000).svg |флаг = Flag of Chelyabinsk.svg |описание флага = Флагы |lat_deg = 55|lat_min = 09|lat_sec = |lon_deg = 61|lon_min = 24|lon_sec = |CoordAddon = type:city(1092000)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=2704 |размер карты региона = 300 |размер карты района = |регион = Силәбе өлкәһе |вид района = |район = |внутреннее деление = 7 район |вид главы = |Глава города = Мошаров, Станислав Иванович |дата основания = 1736 |первое упоминание = |прежние имена = Силәбе кәлғәһе |статус с = 1787 |площадь = 500,91<ref name="База данных муниц">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=75701000201020112012 База данных показателей муниципальных образований. Росстат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203162458/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=75701000201020112012 |date=2013-12-03 }}</ref> или 501,57<ref>[http://cheladmin.ru/sites/default/files/n/page/3382/upload/polozheniya.doc Основные положения Генерального плана города Челябинск.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005848/http://cheladmin.ru/sites/default/files/n/page/3382/upload/polozheniya.doc |date=2016-03-05 }} (стр.46)</ref> или 530<ref>{{cite web|url=http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya|title=Челябинск сегодня - Визитная Карточка|publisher=Администрация г. Челябинска|archiveurl=http://www.webcitation.org/65AdlZtjA|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126160645/http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya |date=2012-01-26 }}</ref> |высота центра НП = |климат = уртаса-континенталь |население = {{Рост}} 1 156 471<ref name="gks">[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/96fb7c004e73dab7ae5dbfcc5af035be/Предварительная+численность+населения++на+01.01.13+года.pdf Численность постоянного населения Челябинской области на 01.01.2013 года<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216205833/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/96fb7c004e73dab7ae5dbfcc5af035be/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%BD%D0%B0+01.01.13+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf |date=2015-02-16 }}</ref> |год переписи = 2013 |плотность = 2254 |агломерация = |национальный состав = урыҫтар 86,5%, татарҙар 5%, башҡорттар 3,1%, украиндар 1,4% һәм башҡалар <ref name="chelstat.gks.ru">http://chelstat.gks.ru/perepis_2010/perepis/Итоги%20ВПН-2010%20по%20Челябинской%20области.aspx?PageView=Shared/НАИБОЛЕЕ{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} МНОГОЧИСЛЕННЫЕ НАЦИОНАЛЬНОСТИ</ref> |конфессиональный состав = |этнохороним = силәбеләр |часовой пояс = +5 |почтовые индексы = 454000—454999 |телефонный код = 351 |автомобильный код = 74, 174 |цифровой идентификатор = 75401 |категория в Commons = Chelyabinsk |сайт = http://www.cheladmin.ru/ |add1n = бүләктәр |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}}<ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=1682 НАГРАЖДЕНИЕ ЧЕЛЯБИНСКА ОРДЕНОМ ЛЕНИНА - Энциклопедия "Челябинск"<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |add3n = [[Рәсми булмаған исемдәр]] |add3 = Көньяҡ Урал баш ҡалаһы <br /> Танкоград<br /> Челяба<br /> Че. }} [[Файл:Челябинск 14.10.2008.jpg|right|thumb|343px|Силәбе]] ''' Силәбе''' ({{lang-ru|Челябинск}}) — [[Силәбе өлкәһе]] үҙәге. «Силәбе» — башҡорт теленән топоним. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы<ref>[https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy Города Трудовой Доблести и Славы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327003350/https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy |date=2022-03-27 }}</ref>. == Тарихы == Силәбе ҡәлғәһе 1736 йылда башҡа ҡәлғәләр һымаҡ ([[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]) башҡорт тарханы [[Таймаҫ Шәһимов]] рөхсәте менән һалына<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Таймас Шаимов в энциклопедии Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408063706/http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm |date=2023-04-08 }}</ref><ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Витевский Н. В., И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С.134.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}</ref><ref name="vesn">[http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html В. А. Весновский. Карманный справочник «Весь Челябинск и его окрестности» — Челябинск: Тип. Л. Б. Бреслиной. 1909. −138 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424050323/http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html |date=2011-04-24 }}</ref>. Шул ҡәлғәнең урынында, элек Силәбе тигән башҡорт ауылы булған, ләкин шул ауыл [[Башҡорт ихтилалдары|1735-1740 йылдарҙағы]] ваҡиғалар арҡаһында яндырылып ер менән тигеҙләнә.<ref name="Витевский">{{Книга |автор = Витевский В. Н. |заглавие = И. И. Неплюев, верный слуга своего отечества, основатель Оренбурга и устроитель Оренбургского края: биографическо-исторический очерк |место = Казань |издательство = типография Императорского университета |год = 1891 |страниц = 230 }}</ref> 1743—1781 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Иҫәт провинцияһы]] үҙәге. 1804—1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]]ның Силәбе өйәҙе үҙәге, 1919—1924 йылдарҙа [[Силәбе губернаһы]] үҙәге. 1906 йылда Силәбелә тәүге [[Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы (Силәбе)|бушлай мосолман китапханаһы]] ойошторола. == Иҡтисады == * [[Беренсе йөк ташыу компанияһы]] филиалы * Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы * [[Мобиль ТелеСистемалар]], Элемтә һәм телекоммуникация * Ростелеком ==Халҡы== 1,15 млн. кеше. Урыҫтар - 86,5%, татарҙар - 5%, башҡорттар - 3,1%, украиндар - 1,4% һәм башҡалар <ref name="chelstat.gks.ru"/> == Билдәле шәхестәре == * [[Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы]] (29.03.1959), ғалим-офтальмолог. 1982 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]нда эшләй, 2003 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212906/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly |date=2016-04-05 }}{{V|28|03|2019}}</ref>. * [[Ғөзәйеров Морат Баҡый улы]] (22.10.1950), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[2003]]—[[2014 йыл]]дарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. * [[Хәмбәлеева Әлфиә Саяр ҡыҙы]] (2.02.1960—3.07.2013), башҡорт опера йырсыһы (драматик сопрано). 1994—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (1996). Вокалсыларҙың Михаил Глинка исемендәге халыҡ‑ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1995). * [[Юлашев Игорь Сахиевич]] (13.08.1938—8.02.2012), хужалыҡ эшмәкәре. 1967—2001 йылдарҙа [[Туймазы]] тәжрибә урман хужалығы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[РСФСР]]-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1932-yulashev-igor-sakhievich.html Башкирская энциклопедия — Юлашев Игорь Сахиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224070342/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1932-yulashev-igor-sakhievich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|10|08|2018}}</ref>. == Университеттар == * [[Силәбе дәүләт педагогия университеты]] 1934 йылда асылған. * [[Силәбе дәүләт университеты]] * [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты]] * Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы * Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы. * [[Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты]] === Административ бүленеш === {| align="right" |- | {| class="standard" |- | [[Файл:chelyabinsk districts.svg|thumb|center|200px|Силәбенең административ бүленеше]]|| |- |} |} * [[Силәбенең Калинин районы]] * [[Силәбенең Курчатов районы]] * [[Силәбенең Ленин районы]] * [[Силәбенең Металлург районы]] * [[Силәбенең Совет районы]] * [[Силәбенең Трактор заводы районы]] * [[Силәбенең Үҙәк район]] == Климаты == {{Климат города |Город_род=Силәбенең|Источник=[http://www.chelpogoda.ru/ Челябинский гидрометеоцентр] [http://urc.ac.ru/Chelyabinsk/City/weather/ УРЦ FreeNet] | Янв_ср=-14.1 | Янв_ср_осад=19 | Фев_ср=-12.5 | Фев_ср_осад=16 | Мар_ср=-4.8 | Мар_ср_осад=18 | Апр_ср=4.7 | Апр_ср_осад=27 | Май_ср=12.1 | Май_ср_осад=47 | Июн_ср=18.3 | Июн_ср_осад=58 | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад=87 | Авг_ср=17.1 | Авг_ср_осад=43 | Сен_ср=10.9 | Сен_ср_осад=41 | Окт_ср=4.1 | Окт_ср_осад=30 | Ноя_ср=-5.2 | Ноя_ср_осад=26 | Дек_ср=-11.1 | Дек_ср_осад=21 | Год_ср=3.2 | Год_ср_осад=429 | Янв_ср_мин=-21.0 | Янв_ср_макс=-10.8 | Фев_ср_мин=-19.3 | Фев_ср_макс=-8.1 | Мар_ср_мин=-12.2 | Мар_ср_макс=-0.6 | Апр_ср_мин=-0.8 | Апр_ср_макс=10.2 | Май_ср_мин=6.2 | Май_ср_макс=18.4 | Июн_ср_мин=11.5 | Июн_ср_макс=22.8 | Июл_ср_мин=14.2 | Июл_ср_макс=24.5 | Авг_ср_мин=11.4 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=6.4 | Сен_ср_макс=17.5 | Окт_ср_мин=-1.0 | Окт_ср_макс=8.5 | Ноя_ср_мин=-9.3 | Ноя_ср_макс=1.6 | Дек_ср_мин=-16.9 | Дек_ср_макс=-7.7 | Год_ср_мин=-2.5 | Год_ср_макс=7.5 | Янв_а_макс=4.1 | Янв_а_мин=-48.1 | Фев_а_макс=8.0 | Фев_а_мин=-45.0 | Мар_а_макс=15.3 | Мар_а_мин=-36.0 | Апр_а_макс=30.5 | Апр_а_мин=-26.3 | Май_а_макс=35.7 | Май_а_мин=-11.1 | Июн_а_макс=37.3 | Июн_а_мин=-2.9 | Июл_а_макс=41.0 | Июл_а_мин=3.3 | Авг_а_макс=36.0 | Авг_а_мин=0.2 | Сен_а_макс=32.5 | Сен_а_мин=-10.1 | Окт_а_макс=25.5 | Окт_а_мин=-24.0 | Ноя_а_макс=16.1 | Ноя_а_мин=-36.4 | Дек_а_макс=6.5 | Дек_а_мин=-42.6 | Год_а_макс=41.0 | Год_а_мин=-48.1 |}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://prochelyabinsk.ru/ Ҡала Силәбе] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе|*]] [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] [[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары]] [[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]] eaeqzxrfqodkze7qvj36lv0uh58efi8 Тапма 0 67253 1310120 1062111 2026-11-10T21:23:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310120 wikitext text/x-wiki {{Болезнь | Name = Тапма | Image = P vivax trophozoite4.jpg| Caption = ''P.vivax'' менән зарарланған эритроциттар| ICD10 = {{ICD10|B|50}}{{ICD10|B|51}}{{ICD10|B|52}} {{ICD10|B|53}} {{ICD10|B|54}} | ICD9 = {{ICD9|084}} | OMIM = 248310 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1385 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|305}} {{eMedicine2|ped|1357}} | MeshName = Malaria | MeshNumber = C03.752.250.552 | }} '''Тапма''' (''биҙгәк, тотанаҡ, һуғылма''<ref>Русско-башкирский словарь терминов народной медицины (Р. Н. Каримова, 2005)</ref>, {{lang-ru|Малярия}}, [[урта быуаттар]]ҙа {{lang-it|mala aria}} — «насар һауа»<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Тапма}}</ref> — {{langi|la|Anopheles}} төрөндәге «тапма серәкәйе» тешләгәндән һуң кешегә йоҡҡан транмиссив йоғошло ауырыу. Биҙгәк тотоу, ҡалтыраныу, [[спленомегалия]] (талаҡ (селезёнка) ҙурайыу), [[гепатомегалия]] (бауыр ҙурайыу), [[анемия]] — был сир билдәләре; тапма плазмодийы тыуҙырған биҙгәкле ауырыу<ref>Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981)</ref><ref>Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)</ref>. Йыл һайын тапма менән сирләгән 350—500 миллион кеше теркәлә, уларҙың 1,3—3 миллионы үлем менән тамамлана<ref>Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005</ref>. Ауырыу йоҡтороу осраҡтарының 85—90 % Африкала, Сахаранан көньяҡтараҡ теркәлә<ref>Scott P. Layne, M.D. UCLA Department of Epidemiology, «[https://web.archive.org/web/20050911060946/http://www.ph.ucla.edu/epi/layne/Epidemiology%20220/07.malaria.pdf Principles of Infectious Disease Epidemiology / EPI 220]»</ref>, шуларҙың күп өлөшө 5 йәшкә тиклем балалар.<ref name="greenwood2005">{{Статья | автор=Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA | заглавие=Malaria | журнал=Lancet | год=2005 | том=365 | страницы=1487-1498 | id=PMID 15850634}}</ref> Киләһе 20 йылда үлем осрағы ике тапҡырға артыуы көтөлә.<ref name="hull2006">[http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029 Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062938/http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029 |date=2009-02-11 }}</ref> == Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы == Тапма менән кешеләр 50 000 йылдан артыҡ ауырый тигән фараз бар<ref>''Joy D, Feng X, Mu J, Furuya T, Chotivanich K, Krettli A, Ho M, Wang A, White N, Suh E, Beerli P, Su X'' Early origin and recent expansion of Plasmodium falciparum. // Science — 2003—300 (5617) — 318-21</ref>. Ауырыуҙың килеп сыҡҡан ере булып Үҙәк һәм Көнбайыш [[Африка]] һанала. Тапма тыуҙырған биҙгәк тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт [[Ҡытай]]ҙа табыла. Был йылъяҙмалар [[Ся династияһы]] осоронда, б. э. т. 2700 йылда, яҙылған<ref>Cox F (2002). «History of human parasitology.». Clin Microbiol Rev 15 (4): 595—612.</ref>. Женева табибы Мортон 1696 йылда ауырыуҙы айырым төр итеп билдәләй һәм дауалағанда хин ағасы ҡабығын ҡулланыу файҙаһын иҫбатлай (Перу индеецтарына ағастың был сифаты мәғлүм була). 1717 йылда Италия табибы Ланцизи биҙгәк килеп сығыуҙың һаҙлы урындар менән бәйләнешен иҫбатлай. Француз А. Лаверан ауырыу сығанағын тасуирлай (1830). И. И. Мечников ауырыу сығанағын Protozoa тибына ҡарай тип билдәләй (1887). Р. Росс ауырыуҙың күсеү юлдарын асыҡлай (1897), Ф. И. Гизе дауалау өсөн хинин кристалын булдыра (1816). [[XX быуат]] уртаһында хлорохон синтезлана. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы биҙгәкте бөтөрөү буйынса глобаль программа ҡабул итә һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, донъяла ауырыу ике тапкырға кәмей. Биҙгә́к ауырыуы́, макрофагаль-моноцитар система (организмды һаҡлау системаһы) күҙәнәктәре һәм эротроциттарҙың күп өлөшө зарарланыуы сәбәпле, сирлелә антропоз, протозой, трансмиссив инвазия күренеше, биҙгәк өйәнәге, анемия һәм гепотопиленомегалия күренеше күҙәтелә. Киң таралған ауырыу. Биҙгәк ауырыуының ауыр формалары: церебраль формалағы менингизм, коматоз ; гемоглобин аҙайыу йә иһә көслө гемолиз һәм гемолитик һары гемоглобинур менән бәйле ҡара һыу биҙгәге; йоғошло — ағыуланыу шогы, алгид формаһы, бөйөр зарарланыуы; фиброз панкреатит (һеңерҙәр ауыруы). Тапма — айырыуса [[Азия]], [[Океания]], [[Африка]], Үҙәк һәм [[Төньяҡ Америка]] илдәрендә киң таралған паразитик ауырыу. == Сирҙең билдәләре == Ауыр һәм оҙаҡҡа һуҙылған ауырыу ваҡытында [[бауыр]] һәм [[талаҡ]]тың ҙурайыуы һөҙөмтәһендә аҙ ҡанлылылыҡ билдәләре күҙәтелә. Йоҡҡандан һуң ауырыу башланғансы 7-25 көн уҙа. Әммә беренсе өйәнәктәр хатта 8-14 айҙан һуң да башланыуы ихтимал. Сирҙең айырым билдәһе — көн дә йәки ике, өс көндән һуң ҡабатлана торған биҙгәк өйәнәктәре. Шулай уҡ [[нервы системаһы]], бөйөр, [[бауыр]] һәм башҡа органдар зарарланыуы ихтимал. Өйәнәктәрҙең туҡтап тороуы сирленең тулыһынса һауығыуын аңлатмай. Бер аҙ ваҡыттан һуң сирҙең яңырып китеүе бар. == Таралыу юлдары == Биҙгәк ваҡытында тән температураһы бик тиҙ 40 градусҡа күтәрелә, кешене биҙгәк тота башлай, ул тирләй, хәле бөтә, башы ауырта, бауыры, талағы ҙурая. Был хәл, ғәҙәттә, 3-4 көнгә һуҙыла. Тропик тапма ваҡытында кеше, организмы ағыуланып, мәрткә китеүе йәки үлеп китеүе бар. Ауырыу сығанағы — паразит йөрөтөүсе, ҡанында плазмодий гаметоциттары булған, биҙгәктең беренсел һәм көслө билдәләре булған ауырыу кеше. Тапма ауырыу кешенән тапмалы [[серәкәй]] тешләү юлы менән күсә. Эҫе ваҡытта серәкәйҙәр айырыуса актив. Тапма хәүефе янаған территорияларға ҡарамаған урындарҙа ла был ауырыуҙы йоҡтороу ҡурҡынысы бар. Ауырыуҙың беренсе билдәләре күренгәс тә, киҫекмәҫтән табибҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк. Үҙ ваҡытында дауаланһаң, ауырыу оҙаҡҡа һуҙылмай. == Профилактика == Биҙгәк ауырыуын киҫәтеү плазмодий-серәкәй-кеше биоценозын өҙөүҙән ғибәрәт: Росс ысулы менән серәкәйҙәрҙе юҡ итеү йә иһә кешене уларҙан айырыу, Кох ысулы менән кеше организмындағы сығанаҡтарҙы юҡ итеү. Зарарланған районда шәхси һаҡланыу яйланмаларын булдырыу зарур. [[Серәкәйҙәр]]ҙең артыуы һыулыҡтарҙа ғына түгел, йыйылған һыуҙарҙа, ағас төптәрендә, сүплектә, консерва банкаларында ла була. Серекәйҙәр ҡараңғылыҡты яратыусы йән эйәләре. [[Ҡояш]] байығас урамға сыҡһағыҙ, оҙон еңле кейем кейергә тырышығыҙ, тәнегеҙҙең асыҡ ҡалған өлөштәренә серәкәйҙәрҙе өркөтә торған махсус кремдар һөртөгөҙ. [[Малайзия]], [[Вьетнам]], [[Һиндостан]], [[Көньяҡ Америка]] илдәренә барғанда бигрәк тә һаҡ булырға кәрәк. Ул илдәрҙә тапманың тропик формаһын эләктереү ҡурҡынысы ҙур. Шуныһын да иҫтә тоторға кәрәк: тропик һәм субтропик илдәрҙә булып ҡайткандан һуң, өс йыл дауамында, тән температураһы күтәрелгән һайын киҫекмәҫтән табибҡа мөрәжәғәт итергә һәм элегерәк тропик илдә булыуығыҙҙы иҫкәртергә кәрәк. == Дауалау == Хәҙерге заманда ла элекке кеүек үк тапманан төп дарыу булып [[хинин]] ҡала. Бер осор уның урынына [[хлорохин]] ҡулланалар, ләкин хәҙер хинин яңынан йыш ҡулланыла башланы. Бының сәбәбе- [[Азия|Азия]] , Африка һәм башҡа ерҙәрҙә хлорохинға бирешмәй торған мутациялы''[[Plasmodium falciparum]]'' таралыу . Бынан тыш башҡа препартаттар ҙа бар. Улар ошо өлкәләрҙә таралған паразиттарҙың был препараттарға бирешеүенә ҡарап ҡулланыла. Хәҙерге заманда артемезинин ҡушып эшләнгән көслө дарыуҙар бар <ref>[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs094/ru/index.html Малярия] / ВОЗ</ref>. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы резолюцияһы (WHA60.18 ,май 2007) был препараттарҙы ҡулланыуҙы талап итә, ләкин улар Рәсәйҙә регистрацияланмаған һәм ҡулланылмай. {| class="wide" |+ Основные антималярийные препараты !Препарат||Англ. название||Профилактика||Лечение||Примечания |- |[[Артеметер]]/[[люмефантрин]]||[[:en:Atovaquone/proguanil|Artemether/lumefantrine]]||-||+||коммерческое название Коартем (в некоторых странах - Риамет) |- |[[Артезунат]]/[[амодиахин]]||[[:en:Artesunate/amodiaquine|Artesunate/amodiaquine]]||+||-|| |- |[[Атовакуон]]/[[прогуанил]]||[[:en:Atovaquone/proguanil|Atovaquone/proguanil]]||+||+||коммерческое название Маларон (в некоторых странах - Маланил) |- |[[Хинин]]||Quinine||-||+|| |- |[[Хлорохин]]||Chloroquine||+||+||после появления резистентности использование ограничено коммерческое название Делагил |- |[[Котрифазид]] ||Cotrifazid||+||+|| |- |[[Доксициклин]]||Doxycycline||+||+ |- |[[Мефлохин]]||Mefloquine||+||+||коммерческое название Лариам |- |[[Прогуанил]]||Proguanil||-||+||коммерческое название Саварин |- |[[Примахин]] ||Primaquine||+||-|| |- |[[Сульфадоксин]]/[[пириметамин]]||[[:en:Sulfadoxine/pyrimethamine|Sulfadoxine/pyrimethamine]]||+||+|| коммерческое название Фансидар |} ''Artemisia annua (Полынь однолетняя)'' үләненән алынған [[артемизинин]] һәм уның синтетик аналогтары көслө дарыуҙар, ләкин бик ҡыйбат тора. Ғалимдар әле артемизинин ҡулланып яңы препарат эшләргә тырыша (2006).<ref>«[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/4615023.stm Malaria drug resistance warning]», BBC News, 2005-06-06</ref> Француз һәм Көньяҡ Африка табибтары G25 һәм TE3 препараттарын эшләп, [[приматы|приматтар]]ҙа ҡулланып ҡараны.<ref name="bbcnewdrug2002">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/1821686.stm Malaria drug offers new hope]. BBC News, 2002-02-15.</ref><ref>Salom-Roig, X. ''et al''. (2005) [http://www.bentham.org/cchts/samples/cchts8-1/0007A.pdf Dual molecules as new antimalarials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614014258/http://www.bentham.org/cchts/samples/cchts8-1/0007A.pdf |date=2007-06-14 }}. ''Combinatorial Chemistry & High Throughput Screening'' 8:49-62.</ref> Тапмаға ҡаршы дарыуҙар булһа ла, был сирҙең тәбиғи таралыу өлкәләрендә ул һаман кеше ғүмеренә янаусы ауыр бәлә. «Табибтарға сик юҡ» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса ҡайһы бер Африка илдәрендә тапмаға ҡаршы көрәшкә кеше башына бүленгән аҡса ни бары 0,25—2,40 $ тәшкил итә .<ref name="msf">Medicins Sans Frontieres, «[http://www.msf.org/content/page.cfm?articleid=44247857-6A39-4D9C-8FA7E54299FF1D4D What is the Cost and Who Will Pay?]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.msf.org/content/page.cfm?articleid=44247857-6A39-4D9C-8FA7E54299FF1D4D|id=20070221}}»{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{wiktionary|:ru:малярия|Тапма}} {{Навигация|Тема=Фото һәм Видео|}} * {{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/13154-tapma|Тапма|автор=Рожкова Е. В., Хунафина Д. Х.}} * [http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D3%99%D0%BA-%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305192618/http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D3%99%D0%BA-%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B |date=2016-03-05 }}{{ref-tt}} * [http://tatmedia.com/tt/component/k2/item/43208-malyariya-%E2%80%93-kurkyinyich-avyiru.html Тапма — ҡурҡыныс ауырыу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305170159/http://tatmedia.com/tt/component/k2/item/43208-malyariya-%E2%80%93-kurkyinyich-avyiru.html |date=2016-03-05 }}{{ref-tt}} [[Категория:Протозойлы инфекциялар]] [[Категория:Трансмиссив ауырыуҙар]] [[Категория:Тропик ауырыуҙар]] 2xhszj1yb6oaxh7x0kbmb8n6uv1fiq1 Тверь 0 67802 1310134 1306030 2026-11-10T22:28:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310134 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=ҡала |русское название=Тверь |оригинальное название= |герб=Coat_of_Arms_of_Tver_(Tver_oblast).png |флаг=Flag of Tver.png |описание флага= |изображение= On the Volga river.jpg|300px| thumb|Затверецкая ярына һәм Свято-Екатерининский монастырғә күренеш |описание герба= |lat_deg=56|lat_min=51|lat_sec=28.18 |lon_deg=35|lon_min=55|lon_sec=18.94 |CoordAddon= |CoordScale= |ЯндексКарта=http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=1729 |размер карты региона= |размер карты района= |регион=Тверь өлкәһе |регион в таблице= Тверь өлкәһе |вид района= |район= Тверь |внутреннее деление=4 район |вид главы= |глава= |дата основания= 1135 |первое упоминание= |прежние имена=Калинин (20.11.1931 — 16.07.1990) |статус с= |площадь=152,22<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=28701000200620072008200920102011 БД ПМО Тверской области. Город Тверь]</ref> |высота центра НП=146 |население = {{ Население | Тверь | тс }} |год переписи = {{ Население | Тверь | г }} |плотность= {{ #expr: ( {{ Население | Тверь | ч }} / 152.22 round 2 ) }} |национальный состав=[[урыҫтар]] 92,5 %<br />[[украиндар]] 1,7 %<br />[[карелдар]] 1 %<br />[[белорустар]] 0,6 % и др. |этнохороним=тверсылар, тверсы |часовой пояс=+4 |почтовый индекс= |почтовые индексы=17xxxx |телефонный код=4822 |автомобильный код=69 |цифровой идентификатор=28401 |категория в Commons=Tver |сайт=http://www.tver.ru |add1n=Награды |add1={{орден Трудового Красного Знамени|тип=город}} }} '''Тверь''' ([[1931]]—[[1990]] йылдарҙа — '''Кали́нин''') —[[Рәсәй]]ҙен Тверь өлкәһе һәм [[Тверь өлкәһе]]нең Калинин районы үҙәге. [[Волга]]ға Тьмака һәм Тверца йылғалары ҡушылған урында, [[Мәскәү]]ҙән 158 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарих == Тверь 1135 йылда һалына. 1247 йылдан Бөйөк Тверь кнәзлеғе үҙәге. Татар-монгол ғәскәрҙәре баҫылып 1304 йылда Михаил Ярославич Тверской кнәзе хандарҙың яҙма бойороғон алып Тверзе урыҫ ерҙәренең үҙәге тип эшләй. 1488 йылдан — Мәскәү дәүләте (артабан Рәсәй) составына Мәскәү кнәзе менән индерелә. 1796—1929 йылдарҙа Тверь губернаһы үҙәге. 1935 йылдан Калинин өлкәһе үҙәге. 1941 йылдын октябрь-декабрҙә ҡала немец окупанттар менән баҫылған. Майҙан — 152,22 км²<ref name="tver.ru">[http://www.tver.ru/about/passport/territory.html Территория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922120535/http://www.tver.ru/about/passport/territory.html |date=2012-09-22 }}</ref>. Ҡалала [[Тверь йәмиғ мәсете|мәсет]] бар (1906 йылда асылды). == Фән һәм мәғариф == # Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы. # Тверь университеты === Климат === {{Климат города |Город_род=Тверҙен (1981 - 2010 й. уртаса температура) |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/27402.htm Погода и климат], tvermeteo.ru |Янв_ср=-7.4| Янв_ср_осад=41 |Фев_ср=-7.6| Фев_ср_осад=36 |Мар_ср=-1.8| Мар_ср_осад=30 |Апр_ср=5.8 | Апр_ср_осад=33 |Май_ср=12.4| Май_ср_осад=58 |Июн_ср=16.3| Июн_ср_осад=78 |Июл_ср=18.7| Июл_ср_осад=83 |Авг_ср=16.4| Авг_ср_осад=76 |Сен_ср=10.7| Сен_ср_осад=63 |Окт_ср=4.9 | Окт_ср_осад=64 |Ноя_ср=-1.6| Ноя_ср_осад=49 |Дек_ср=-6.0| Дек_ср_осад=43 |Год_ср=5.1 | Год_ср_осад=654 |Янв_ср_мин=-10.3|Янв_ср_макс=-4.6 |Фев_ср_мин=-11.3|Фев_ср_макс=-4.2 |Мар_ср_мин=-5.7 |Мар_ср_макс=2.1 |Апр_ср_мин=1.0 |Апр_ср_макс=10.8 |Май_ср_мин=6.5 |Май_ср_макс=18.0 |Июн_ср_мин=11.0 |Июн_ср_макс=21.5 |Июл_ср_мин=13.2 |Июл_ср_макс=24.1 |Авг_ср_мин=11.5 |Авг_ср_макс=21.5 |Сен_ср_мин=6.6 |Сен_ср_макс=15.2 |Окт_ср_мин=1.9 |Окт_ср_макс=8.3 |Ноя_ср_мин=-3.7 |Ноя_ср_макс=0.7 |Дек_ср_мин=-8.6 |Дек_ср_макс=-3.5 |Год_ср_мин=1.0 |Год_ср_макс=9.2 |Янв_а_макс=9.0 |Янв_а_мин=-39.7 |Фев_а_макс=8.4 |Фев_а_мин=-41.6 |Мар_а_макс=17.5 |Мар_а_мин=-36.4 |Апр_а_макс=27.2 |Апр_а_мин=-21.4 |Май_а_макс=33.7 |Май_а_мин=-7.4 |Июн_а_макс=34.0 |Июн_а_мин=-2.3 |Июл_а_макс=37.3 |Июл_а_мин=2.2 |Авг_а_макс=38.8 |Авг_а_мин=-2.2 |Сен_а_макс=32.6 |Сен_а_мин=-7.1 |Окт_а_макс=24.5 |Окт_а_мин=-17.4 |Ноя_а_макс=13.2 |Ноя_а_мин=-29.2 |Дек_а_макс=9.4 |Дек_а_мин=-43.8 |Год_а_макс=38.8 |Год_а_мин=-43.8 |}} <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Год !Янв !Фев !Мар !Апр !Май !Июн !Июл !Авг !Сен !Окт !Ноя !Дек !Год |- !Абсолютного максимума |2007 |1989 |2007 |1950 |2007 |1999 |2010 |2010 |1938 |1999 |2010 |2006 |2010 |- !Абсолютного минимума |1940 |1900 |1942 |1955 |1918 |1916 |1986 |1966 |1976 |1912 |1951 |1978 |1978 |- |} </center> [[Файл: Tver COA (Tver Governorate) (1780).png|thumb|150px|Герб (1780)]] [[Файл:Mikh yar 3.jpg|thumb|Тверҙә Михаил Ярославич һәйкәле]] == Транспорт == {|class="graytable" style="text-align:center" |+Транспорт в Твери<br /><span class="subcaption"></span> |width="25%"|[[Файл:Railway station Tver.JPG|220px]] |width="25%"|[[Файл:Tver ship.jpg|220px]] |width="25%"|[[Файл:Tver tramway.jpg|220px]] |width="25%"|[[Файл:Tverskoj valtakatu.jpg|220px]] |- | [[Рәсәй тимер юлдары]]ның Тверь станцияһы]] |Теплоход Тверь йылға вокзалда]] |[[Тверь трамвайы |Маршрут таксиһы |} === Әлемтә һәм телекоммуникациялар === {| | valign=top | * Тверской филиал «ЦентрТелеком», Домолинк * Наука-Связь * АН-НЕТ * Домашние Интернет сети (ДИС) * ТСК * Academy-NET * Sky@Net * Горсеть * И-Нет * КАНССТЕЛ * Beeline | valign=top | * Компания СФТ * Объединённая телекоммуникационная корпорация * Престиж Telecom * Простор Телеком * Ратмир Телеком * Неолит * Цифра Один * Сеть Делового Обслуживания * COTEC | valign=top | * Стелс * Стрим-ТВ * Чайка-Net * ТверьЛайн * ТТКС * Фаст Линк * Элвис-Телеком Тверь * ЭР-Телеком * Ювенком * Домолинк |} Сотовый операторҙар: {| | valign=top | * [[Sky Link]] | valign=top | * [[МегаФон]] | valign=top | * [[Билайн]] | valign=top | * [[МТС]] | valign=top | * [[Tele2 Россия|TELE2]] |} [[Файл:Tver duma dusk.JPG|thumb|240px|Тверь ҡала Дума йорто]] [[Файл:Administration of Tver region.jpg|thumb|260px|Тверь Губернаторы йорто]] == Халҡы == {{ Население | Тверь | Оформление=standard| Столбцов=11}} <timeline> ImageSize = width:900 height:400 PlotArea = left:50 right:50 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:500000 ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1685 color:gray1 width:1 from:0 till:4600 width:15 text:4,6 textcolor:red fontsize:8px bar:1787 color:gray1 width:1 from:0 till:15100 width:15 text:15,1 textcolor:red fontsize:8px bar:1897 color:gray1 width:1 from:0 till:53500 width:15 text:53,5 textcolor:red fontsize:8px bar:1917 color:gray1 width:1 from:0 till:107600 width:15 text:107,6 textcolor:red fontsize:8px bar:1929 color:gray1 width:1 from:0 till:119800 width:15 text:119,8 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:216100 width:15 text:216,1 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:194300 width:15 text:194,3 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:261000 width:15 text:261,0 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:345100 width:15 text:345,1 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:411000 width:15 text:411,0 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:450800 width:15 text:450,8 textcolor:red fontsize:8px bar:1992 color:gray1 width:1 from:0 till:459000 width:15 text:459,0 textcolor:red fontsize:8px bar:2001 color:gray1 width:1 from:0 till:452300 width:15 text:452,3 textcolor:red fontsize:8px bar:2005 color:gray1 width:1 from:0 till:406700 width:15 text:406,7 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:410400 width:15 text:410,4 textcolor:red fontsize:8px bar:2013 color:gray1 width:1 from:0 till:408900 width:15 text:408,9 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Бюджет == {| class="standard" !йыл || 1995 || 2000 || 2005 || 2006 || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 2013<ref>Решение Тверской городской думы № 417 от 27.12.2011 «О бюджете города Твери на 2012 год и на плановый период 2013 и 2014 годов»</ref> |- | Ҡала бюджетының килем, млн. [[Һум]] || 326 || 1 047 || 2 345 || 3 061 || 4 288 || 5 316 || 4 900 || 5 407 || 5 786 || 4 977 || 5900 |- | Ҡала бюджетының сығымдар, млн. [[Һум]] || 329 || 1 087 || 2 200 || 2 987 || 4 256 || 4 506 || 5 087 || 6 001 || 6 258 || 5 423 || 6300 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.tver.ru/ Официальный сайт местного самоуправления города Твери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070420011525/http://www.tver.ru/ |date=2007-04-20 }} * [http://www.mojgorod.ru/tversk_obl/tver/index.html Тверь в энциклопедии «Мой город»] * [http://www.tis.tver.ru/ Интерактивная карта города и области.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218173502/http://tis.tver.ru/ |date=2014-12-18 }} * [https://tver-gid.ru/ Ҡала Тверь] * [http://www.tver.ru/share/about/passport/812.jpg Генеральный план Твери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024305/http://www.tver.ru/share/about/passport/812.jpg |date=2016-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20130916201700/http://www.tverplanet.ru/ Достопримечательности города Тверь] * [http://dl.dropbox.com/u/10849186/spisok_obektov_ist-kult_nasledia.pdf Официальный список объектов историко-культурного наследия Тверской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, памятники Твери на стр. 1-35. {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] [[Категория:Волга буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Тверь өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Хәрби дан ҡалалары]] nbte9da7x6sv3y3msmci1glodhzn7xj 14 ноябрь 0 68076 1310050 1309954 2026-11-10T17:56:15Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1310050 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 318-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Пассажирҙар көнө. ** Етемдәр көнө. ** Шәкәр ауырыуы (диабет) менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хәүефһеҙлек ҡайышы көнө. ** Маринадланған [[ҡыяр]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Китап]] көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Колумбия ҡатын-ҡыҙҙары көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Сыңғыҙхан]] тыуған көн. * {{POL}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Һиндостан}} [[Һиндостан]]: [[Бала]]лар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: [[Эндокринология|Эндокринолог]]тар көнө. ** Логопедтар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Операция шәфҡәт туташтары көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Тимер]]селәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Социология|Социологтар]] көнө. ** {{comment|Төрлө ҡап, банка-һауыттар дизайнеры көнө|День дизайнера упаковки}}. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла электрокардиограф уйлап сығарыла. * [[1919 йыл]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Үҙәк статистика идаралығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла. * [[1936 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай. * [[1960 йыл]]: [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы]] — [[ОПЕК]] ойошторола. * [[1968 йыл]]: Беренсе тапҡыр [[үпкә]]не күсереп ҡарайҙар. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]] (1890—31.05.1927), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм эске эштәр халыҡ комиссары. * [[Самцов Владимир Александрович]] (1905—1.01.1974), [[фән|ғалим]]-патофизиолог. 1934—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1945 йылдан патологик физиология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1948—1954 йылдарҙа дауалау факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1947). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1953, 1961). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Классен Эрих Гергардович]] (1935), ғалим-философ. [[Философия]] фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 1966 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалы уҡытыусыһы, 2008 йылдан гуманитар һәм социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире; 1976 йылдан [[Норильск]] индустриаль институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1989 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2005 йылдарҙа [[Германия]]ла йәшәй. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Черно-Озёрное ауылынан. * [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы]] (1950), [[журналистика]] ветераны, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1975 йылдан [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985 йылдан — бүлек мөдире; 1986 йылдан — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның яуаплы секретары, 1996 йылдан — [[«Башҡортостан» гәзите]]нең, 2011 йылдан — [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтәхетдин Аҡмулла]] (2005) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуртдинов Нурмөхәмәт Нуртдин улы]] (1911—24.08.1994), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәлмәтова Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы]] (1916—1995), хирург-[[фән|ғалим]], офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1965—1980 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты (1963). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы (1965). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1958). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ушков Геннадий Александрович]] (1931—7.04.1994), [[еңел атлетика]] буйынса [[тренер]], йәмәғәтсе. 1971 йылдан Салауат Юлаев исемендәге спорт клубының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, 1983 йылдан Башҡортостан Юғары спорт оҫталығы мәктәбе, бер үк ваҡытта еңел атлетика буйынса Башҡортостан (1961 йылдан), РСФСР (1971—1991) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры. 1965 йылдан Башҡортостан Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. РСФСР-ың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категорияһындағы судья (1963). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987). * [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы]] (1941), [[музыка]] белгесе. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] лекторы. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың ҡыҙы. * [[Разуваева Наталия Николаевна]] (1951), [[тарих]]сы-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның тышҡы бәйләнештәр буйынса проректоры. Тарих фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы]] (1956), зоотехник-ғалим. 1983 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2006 йылдан хайуандарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — биология-технология факультеты, 2012—2016 йылдарҙа биотехнологиялар һәм ветеринария факультеты деканы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Янюкин Геннадий Алексеевич]] (1956), эшсе. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] токары. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены кавалеры. * [[Полянская Наталья Юрьевна]] (1976), [[хоҡуҡ|юрист]], юғары мәктәп һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1999—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның өлкән уҡытыусыһы; 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығының бүлек начальнигы, министр урынбаҫары, ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры, 2024 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары — ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2021) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2021). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] (1922—7.12.2020), [[фән|ғалим-инженер]], [[нефть|нефтсе]]. 1952 йылдан Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигының производство буйынса урынбаҫары, баш инженер; 1970—1983 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]-ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Матюшин Геральд Николаевич]] (1927—7.08.2000), ғалим-[[археология|археолог]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1986—2000 йылдарҙа Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллина Заһира Миңлейәр ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй районы]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаһы мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы, шул иҫәптән Бәләбәйҙең 1-се мәктәбенең элекке директоры. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙанлытамаҡ]] ауылынан. * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (1957), педагог. 1979 йылдан [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] ауылындағы хәҙерге [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). * [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] (1972), [[бейеү]]се. 1993 йылдан Сибай концерт-театр берекмәһе филармонияһының [[балет]] артисы, бер үк ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең балет буйынса репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Крашенинников Николай Александрович]] (1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. * [[Алпаров Ғибаҙулла Хәбибулла улы]] (1888—31.07.1936), [[Педагогика|педагог]], [[төркиәт]]се-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], профессор, [[татар теле]] [[грамматика]]һына, [[Ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре [[орфография]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай (Ауырғазы районы)|Ҡорманай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Урядов Иван Иванович]] (1893—20.03.1962), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1934 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1943). * [[Ракшин Дмитрий Сергеевич]] (1913—9.01.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт расчеты командиры, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылынан. * [[Дьяконова Мария Ивановна]] (1918—2.04.2005), табип. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[РСФСР]]-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Ҡотлоғәлләмов Иштуған Ишбулат улы]] (1918—28.06.1991), [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы, танкист, лейтенант. 1947—1950 һәм 1956—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы]], 1952—1953 йылдарҙа — Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1973—1976 йылдарҙа «Баймаҡ» ял йорто директоры. РСФСР Юғары Советы Президиумының (1957) һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1957) Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. [[Темәс]]тең почётлы гражданы (1991), сығышы менән ошо ауылдан. * [[Савина Клавдия Фёдоровна]] (1918—5.06.1995), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1939 йылдан [[Ишембай]]ҙағы 1-се нефть промыслаһы технигы, нефть сығарыу мастеры ярҙамсыһы; 1941 йылдан ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының икенсе, 1942—1946 йылдарҙа — беренсе секретары; 1948 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Ишембай ҡала комитеты рәйесе урынбаҫары, 1950 йылдан — рәйесе; 1960—1978 йылдарҙа [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының дүрт Почёт грамотаһы (1943, 1952, 1957, 1960) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Егорьевка (Көйөргәҙе районы)|Егорьевка]] ауылынан. * [[Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы]] (1918—20.03.2004), педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1974—1989 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Салют» шифахана тибындағы пионер лагерының директор урынбаҫары, дәреслектәр авторы. Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Никифоров Кузьма Фёдорович]] (1924—3.08.1986), сауҙа өлкәһе хеҙмәткәре. 1955 йылдан Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте союзы (Башпотребсоюз) ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа — [[Дыуан районы|Дыуан райпоһының]] идара рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Кулагин Юрий Захарович]] (1929—20.10.1983), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], дендроэколог. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лемаев Николай Васильевич]] (1929—24.12.2000), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер‑технолог. 1950—1960 йылдарҙа [[Башнефть-Новойл|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында]] цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1963 йылдан — «Нижнекамскнефтехим» берекмәһенең генераль директоры, 1985 йылдан — [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, 1985—1990 йылдарҙа СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры. [[РСФСР]]-ҙың VIII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Пестравка районының Ҡыҙылъяр ауылынан. * [[Самодумова Маргарита Васильевна]] (1929—29.07.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1955—2005 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Кострома]] ҡалаһынан. * [[Водопьянов Владимир Васильевич]] (1949), ғалим-математик. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан — дөйөм фәндәр факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2009), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Порт-Артур ҡалаһынан. * [[Грешнов Владимир Михайлович]] (1949), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1719 йыл]]: Леопольд Моцарт, [[Австрия]] композиторы, [[Вольфганг Амадей Моцарт]]тың атаһы. * [[1889 йыл]]: Джавахарлал Неру, [[Һиндостан]]дың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1903 йыл]]: Косарев Александр Васильевич, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1904 йыл]]: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). * [[1906 йыл]]: Абрикосов Андрей Львович, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). * [[1907 йыл]]: Астрид Линдгрен, [[Швеция]]ның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия). * [[1910 йыл]]: Колотыркин Яков Михайлович, СССР [[фән|ғалимы]], химия фәндәре докторы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). * [[1918 йыл]]: Павлик Морозов, герой пионер. * [[1924 йыл]]: Коган Леонид Борисович, [[скрипка]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1965) * [[1930 йыл]]: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, [[Татарстан]] композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар). * [[1949 йыл]]: Кургинян Сергей Ервандович, [[Рәсәй]] политологы. * [[1950 йыл]]: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). * [[1954 йыл]]: Кондолиза Райс, [[АҠШ]]-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009). * [[1959 йыл]]: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант. * [[1963 йыл]]: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1716 йыл]]: [[Готфрид Лейбниц]], [[Германия]] математигы. * [[1831 йыл]]: [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]], Германия философы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1985 йыл]]: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик. * [[1990 йыл]]: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). * [[1997 йыл]]: [[Хәким Ғиләжев]], башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2009 йыл]]: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, [[Туймазы районы]]ның элекке Нарыш ауылында (хәҙер [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л14]] [[Категория:14 ноябрь]] dtoxxkpi1923peibpzjjm53ylu6jfrh 15 ноябрь 0 68086 1310053 1260033 2026-11-10T18:06:19Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1310053 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө. ** [[Шоколад]] кексы көнө. ** Географик мәғлүмәт системалары көнө (ноябрҙең өсөнсө шаршамбыһы). ** [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] менән көрәш көнө (ноябрҙең өсөнсө шаршамбыһы). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө. ** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө. * {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө. * {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө. * {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө. ** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө. ** [[Һөт]] коктейле көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө. ** [[Барабан]]сы көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө. ** [[Финанс]]истар көнө. * {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1917]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. * [[1917]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1932]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет. * [[1932]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә. * [[1950]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла. * [[1971]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә. * [[1988]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010). * [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), хужалыҡ эшмәкәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007). * [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), бөтә Рәсәй «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977). * [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), хеҙмәт ветераны, [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[фән|ғалим]]-тарихсы-этнограф. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм этнология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). * [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 2-се республика клиник дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), хеҙмәт ветераны. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]] ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм алдынғыһы. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Салауат исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан. * [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан. * [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), ғалим-невролог. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан. * [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. * [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). * [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997). * [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015 йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. * [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан. * [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан. * [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. * [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. * [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1891]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1630]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1787]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1912]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. * [[1938]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. * [[1964]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты. * [[2009]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1988). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|Л15]] [[Категория:15 ноябрь]] kb22yssr7pj8us3kp05niahy0b5j8ic 1310059 1310053 2026-11-10T18:35:30Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1310059 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө. ** [[Шоколад]] кексы көнө. ** Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө. ** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө. * {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө. * {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө. * {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө. ** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө. ** [[Һөт]] коктейле көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө. ** [[Барабан]]сы көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө. ** [[Финанс]]истар көнө. * {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1917 йыл]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. * [[1917 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1932 йыл]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет. * [[1932 йыл]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә. * [[1950 йыл]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла. * [[1971 йыл]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә. * [[1988 йыл]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010). * [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007). * [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977). * [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), хеҙмәт ветераны, [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[фән|ғалим]]-тарихсы-этнограф. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм этнология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). * [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 2-се республика клиник дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), хеҙмәт ветераны. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]] ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм алдынғыһы. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Салауат исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан. * [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан. * [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), ғалим-невролог. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан. * [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. * [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). * [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997). * [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015 йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. * [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан. * [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан. * [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. * [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. * [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1891]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1630]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1787]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1912]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. * [[1938]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. * [[1964]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты. * [[2009]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1988). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|Л15]] [[Категория:15 ноябрь]] 8eoc8k5jqw2wxt2a5ljnbksm3vk1ybw 1310231 1310059 2026-11-11T05:07:45Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1310231 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө. ** [[Шоколад]] кексы көнө. ** Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө. ** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө. * {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө. * {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө. * {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө. ** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө. ** [[Һөт]] коктейле көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө. ** [[Барабан]]сы көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө. ** [[Финанс]]истар көнө. * {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1917 йыл]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. * [[1917 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1932 йыл]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет. * [[1932 йыл]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә. * [[1950 йыл]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла. * [[1971 йыл]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә. * [[1988 йыл]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010). * [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007). * [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977). * [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), хеҙмәт ветераны, [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[фән|ғалим]]-тарихсы-этнограф. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм этнология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). * [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 2-се республика клиник дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), хеҙмәт ветераны. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]] ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм алдынғыһы. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Салауат исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан. * [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан. * [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), ғалим-невролог. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан. * [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. * [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). * [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997). * [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015 йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. * [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан. * [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан. * [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. * [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. * [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862 йыл]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1891 йыл]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1630 йыл]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1787 йыл]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1912 йыл]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. * [[1938 йыл]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. * [[1964 йыл]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты. * [[2009 йыл]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|Л15]] [[Категория:15 ноябрь]] pi9k1c52tjj1m917nkw30gmzjzzwghh Чечен Республикаһы 0 68160 1310317 1276446 2026-11-11T09:38:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310317 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации |RuNm = Чечен Республикаһы |OfNm1 = Нохчийн Республика |FSCtrWhat = Баш ҡала |FSCtrNm = [[Грозный]] |FSFlag = [[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|200px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of Arms of Chechnya (2020-).svg|150px]] |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Chechnya.svg|350px|Чечен Республикаһы]] |AreaRnk = 75-се |TotArea = 17 647 |WaterPrcnt = 0,8 |PopRnk = 38-се |PopQty = 1 324 767 |PopCtDate = 2013 |PopDens = 84.67 |GDP = 69,7 млрд. [[Һум]] |GDPCtDate = 2010 |GDP(PPP) = 53,6 мең [[Һум]] |GDPRnk = 72-се |RBI = 56,9 млрд [[Һум]] <ref>[http://www.minfinchr.ru/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=9&Itemid=27 ЗАКОН ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ О РЕСПУБЛИКАНСКОМ БЮДЖЕТЕ НА 2010 ГОД]</ref> |RBICtDate = 2010 |RBIFBGrants= 52,0 млрд. [[Һум]] |FedDistrNm = |EcRegNm = |CadNo = 20 <!-- 95 код ГИБДД --> |LangLangs = s |OfLangs = [[урыҫ]], чечен |HeadTtl = Республика башлығы |HeadNm = Рамзан Кадыров |ViceTtl = Хөкүмәт рәйесе |ViceNm = Хучиев, Муслим |LegislTtl = Парламент рәйесе |LegislNm = Даудов, Мохьмад Хожахмедович |FSAnthem = }} ''' Чечен Республикаһы''' (''Чечня́''; {{lang-ce|Нохчийн Республика, Нохчийчоь}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] составындағы республика<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>. Баш ҡалаһы — [[Грозный]] ({{lang-ce|Соьлжа-ГIала}}). [[Файл:Карта Чеченской республики.svg|right|350px|Чечен Республикаһы]] [[Файл:RU034 09.jpg|250px|center|thumb|Рсәйҙең почта маркаһы, 2009 йыл]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == <ref name="Аслаханова">{{публикация|статья|автор=Аслаханова С. А.|заглавие=Развитие туризма в Чеченской Республике, его преимущества и недостатки|издание=Вестник Чеченского государственного университета|год=2017|номер=2|том=26|страницы=148—151}}</ref> * {{публикация|статья | автор = Аслаханова С. А. | заглавие = Развитие туризма в Чеченской Республике, его преимущества и недостатки | вид = | издание = Вестник Чеченского государственного университета | место = | год = 2017 | том = 26 | номер = 2 | страницы = 148-151 | ref = Аслаханова }} * {{публикация|книга | автор = Анчабадзе Георгий Зурабович | заглавие = Вайнахи | вид = монография | ответственный = Ред. Н. В. Гелашвили | место = [[Тбилиси]] | год = 2001 | страниц = 84 | ref = Анчабадзе }} * {{публикация|статья | автор = Нунуев Саид-Хамзат Махмудович | заглавие = Туризм в Чеченской Республике: перспективы развития | ссылка = | издание = 6 Ежегодная итоговая конференция профессорско-преподавательского состава Чеченского Государственного университета | ответственный = | место = | год = 2017 | страницы = 146-149 | ref = Нунуев }} * {{публикация|книга | автор = Пономарёва И. З., Цирлина Р. Н., Воробьёв О. А. | заглавие = Грозный. Город, каким мы тебя помним | ответственный = | место = Москва | издательство = Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы | год = 2012 | страниц = 148 | страницы = 135 | isbn = 978-5-91821-028-4 | тираж = 1000 | ref = Пономарёва, Цирлина, Воробьёв }} * {{публикация|статья | автор = Чахкиев Г. Г., Кривцова М. К., Судибье А.О. | заглавие = Перспективы социально-экономического развития Республики Чечня | ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=21705709 | место = | издание = Труд и социальные отношения | год = 2014 | выпуск = 6 |issn = 2073-7815 | страницы = 29—38 | ref = Чахкиев, Кривцова, Судибье }} * {{публикация|книга | автор = Штернберг Лев Яковлевич | часть = [[s:ЭСБЕ/Чеченцы|Чеченцы]] | часть вид = [[Статья (научная)|ст]]. | заглавие = [[ЭСБЕ]] | оригинал = Энциклопедическій словарь | вид = Энциклопедия | томов = 86 (84 + 2 доп.) | ответственный = Под ред. Арсеньева Константина Константиновича и Петрушевского Фёдора Фомича | место = СПб. | издательство = Изд-во Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона | год = 1903 | том = XXXVIII<sup>A</sup> (Человек — Чугуевский полк) | страницы = 785—786 | страниц = 483-958, 2, [20 б/н] с ил., карт. | ref = Чеченцы // ЭСБЕ. Т. XXXVIII<sup>A</sup> }} == Һылтанмалар == * [http://chechnya.gov.ru/ Президент и Правительство Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030807164429/http://chechnya.gov.ru/ |date=2003-08-07 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=20 Республика Чечня в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504040817/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=20 |date=2008-05-04 }} * [http://www.minfinchr.ru/ Министерство финансов Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217122602/http://minfinchr.ru/ |date=2014-12-17 }} * [https://web.archive.org/web/20220630214936/http://chechnya.spektr.info/ Чеченская республика на Открытом портале Юга России] * [http://www.chechenpress.info/ichkeria/history/big/glava_4.shtml ИСТОРИЯ ЧЕЧЕНО-ИНГУШЕТИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212072726/http://chechenpress.info/ichkeria/history/big/glava_4.shtml |date=2009-02-12 }} * [http://kadyrov2012.org/ Сайт о Главе Чеченской Республике — Р. Кадырове и о самой республике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229172519/http://kadyrov2012.org/ |date=2014-12-29 }} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Чечен Республикаһы]] o62hghb8sh138vhnsylcjla8vrd526k Туҡай районы 0 68200 1310169 1204988 2026-11-11T01:07:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310169 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Русское название = Тукай районы |Оригинальное название = {{lang-ru|Тукаевский район}} |Герб = |Флаг = Flag of Tukaevsky rayon (Tatarstan).png |Герб киңлеге = |Описание флага = Тукай районы флагы |Страна = {{RUS}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Гимн = |Статус = [[муниципаль район]] |Регион төрө = [[Республика]] |Входит в = [[Татарстан]] |Столица = [[Сарман]] |Өлкән ҡалалар = |Нигеҙләү = [[10 август]] [[1930 йыл]] |Юҡҡа сыгыу = |Глава = Хажиев Вәсил Ғәрип улы улы<ref>http://tukay.tatarstan.ru/tat/info.php?id=119967</ref> |Название главы = Район башлығы |Башлыҡ2 = |Башлыҡ исеме2 = |ТЭП = |ТЭП йылы = |ТЭП буйынса урын = |Кеше башына ТЭП = |Кеше башына ТЭП буйынса урын = |Тел = |Телдәр = |Население = 36 681 кеше |Год переписи = 2010 |Халыҡтан % = 1,0 |Халыҡ һаны буйынса урын = |Халыҡ тыгыҙлығы = |Халыҡ тыгыҙлығы буйынса урын = |Милли состав = |Дини состав = |Площадь = 1 744 |Майҙандан % = 2,6 |Майҙан буйынса урын = |Максималь бейеклеге = |Урта бейеклеге = |Минималь бейеклеге = |Киңлек = |Оҙонлоҡ = |Карта = Location of Tukayevsky District (Tatarstan).svg |Харита ҙурлығы = 350px |Административ берәмлек харитасы = |Харита зурлығы айы = |Сәгәт урауы = MSK (UTC+4) |Аббревиатура = |ISO = |Телефон коды = |Почта индекстары = |Интернет домены = |Код автомобильных номеров = 16, 116 |Сайт = http://tukay.tatarstan.ru |Commons-та төркөм = |Иҫкәрмә = }} {{see also|Туҡай}} '''Туҡай районы''' ({{lang-ru|Тукаевский район}}) — [[Татарстан Республикаһы]]ның төньяҡ-көнсығышындағы [[муниципаль район]]. Район хакимиәте башлығы — Хөрмәтуллин Таһир Нурулла улы. == География == Туҡай районының майҙаны — 1744 км². Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 245 метр. === Махсус һаҡланыулы тәбиғи территориялар === «Түбән Ҡама» һәм «Боровецк шишмәләре» милли парктары. == Халҡы == {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! [[1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php</ref> !! [[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php</ref> !! [[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php</ref> !! [[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php</ref> !! [[2002]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg1.php</ref> !! [[2010]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus10_reg1.php</ref> |- class='bright' | 48 682 || 65 566 || 26 316 || 27 334 || 29 864 || 36 561 |} === Милли составы === {| class='standard' style='text-align: center;' width=63% |- class='bright' ! Милләт !! [[1970]]<ref name="ВОТ">Мустафин М.Р, Хузеев Р. Г. Всё о [[Татарстан]]е (Экономико-географический справочник). — [[Казань]], [[1994]]</ref> !! [[1979]]<ref name="ВОТ"/> !! [[1989]]<ref name="ВОТ"/> !! [[2002]]<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml 2002 ел сан алу базасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111042357/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |date=2017-11-11 }}</ref>!! [[2010]]<ref>http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192537/http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |date=2013-10-29 }}</ref> |- class='bright' | [[татарҙар]] || 81,0 % || 73,7 % ||76,0 % || 74,9 %||71,1 % |- class='bright' | [[урыҫтар]] || 18,0 % || 23,2 % || 20,7 % || 22,5 %||24,3 % |- class='bright' | [[сыуаштар]] || ? || ? || 1,1 % || 1,2 % || 1,2 % |} == Тарихы == Район [[1930 йыл]]да Яр Саллы районы булараҡ ойошторола. РСФСР Юғары Советы Президиумының [[1976 йыл]]дың [[20 апрель]] Указы менән район атамаһы Туҡай районы итеп үҙгәртелә. == Административ-территориаль төҙөлөшө == # [[Әймәкәй ауыл советы]] # [[Бәтке ауыл советы]] # [[Биклән ауыл советы]] # [[Бойырған ауыл советы]] # [[Борҙо ауыл советы]] # [[Иштирәк ауыл советы]] # [[Ҡалмаш ауыл советы]] # [[Калмия ауыл советы]] # [[Князь ауыл советы]] # [[Комсомолсы ауыл советы]] # [[Круглое Поле ауыл советы]] # [[Күзәкәй ауыл советы]] # [[Кесе Шилнә ауыл советы]] # [[Мәләкәс ауыл советы]] # [[Мусабай-Завод ауыл советы]] # [[Түбән Һыуыкһыу ауыл советы]] # [[Яңа Троицкий ауыл советы]] # [[Сәмәкәй ауыл советы]] # [[Иске Абдул ауыл советы]] # [[Иске Дөрөш ауыл советы]] # [[Теләнсе-Тамаҡ ауыл советы]] # [[Шилнәбаш ауыл советы]] # [[Яңы Бүләк ауыл советы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.tatar.ru/files/laws/laws_48392.pdf 2010 елның 29 июнендәге 41-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20071110041623/http://info.tatcenter.ru/regions/50.htm TatCеnter.ru сайтында район турындагы бит] {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы]] 1sfj1phtw32aagjyrbzv5b5oxrhtr1p Тәржемә 0 68651 1310182 1301693 2026-11-11T02:11:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310182 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rosetta Stone BW.jpeg|мини|1779 йылда [[Мысыр]]ҙа Розетта ҡалаһы эргәһендә ([[Александрия]]нан алыҫ түгел) табылған Розетта ташы. Уға мәғәнәһе буйынса оҡшаш өс текст сүкелгән. Уларҙың икеһе — боронғо Мысыр, береһе боронғо грек телендә. 1802 йылдан алып таш Британия музейында һаҡлана.]] '''Тәржемә''' — бер [[тел]]дән икенсе телгә текст мәғәнәһен интерпретациялау эшмәкәрлеге; бер телдән икенсе телгә әйләндереү эше<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)</ref>; телдән әйтелгән фекерҙең йәки текст йөкмәткеһенең икенсе бер тел ярҙамында бирелеше<ref>Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)</ref>; бүтән телдәрҙә яңы, төп нөхсәгә тиң (эквивалент) текст яһау. Бынан бер нисә тиҫтә йыл элек тәржемә фәҡәт кеше тарафынан ғына үтәлһә, хәҙер автоматлаштырылған (башлыса компьютер яһаған) тәржемә лә бар ({{lang-en|CAT}} — computer aided translation). Тәржемәнең маҡсаты — төп текст менән тәржемә ителгән текстың бер мәғәнәлә булыуы. == Яҙма һәм телдән тәржемә == Яҙма һәм телдән тәржемә итеү араһында айырмалыҡтар бар. Мәҫәлән, телдән тәржемәне ымдар формаһында ла башҡарыу мөмкин. Тәржемә тарихынан сығып ҡарағанда, телдән тәржемәне яҙма тәржемәнең бер төрө тип әйтергә була. Шулай ҙа, көндәлек ысынбарлыҡ уларҙың икеһенә ике төрлө йәғни айырым ҡараш кәрәклеген күрһәтә. Тәржемә хеҙмәте төрлө телдә һөйләшеүселәрҙең аралашыу ихтыяжын ҡәнәғәтләндергәнлектән, был йүнәлеш коммерциялаштырылған: тәржемәнең төрлө төрҙәре коммерция маҡсатында файҙаланыла. Тәржемә менән шөғөлләнгән махсус ойошмалар бар. Улар аралашыу ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндереү һәм аралашыуҙа булған ҡыйынлыҡтарҙан ҡотолоу өсөн тәржемәнең төрлө төрөн файҙалана (яҙма, телдән, телдән синхрон һ. б.). == Тәржемә тарихы == Рәсәйҙә тәүге тәржемәселәрҙең береһе тип Максим Грек һанала. [[Петр I]] ваҡытында тәржемә технологияһы һиҙелерлек камиллаштырыла, сөнки күпселек фәнни һәм техник китаптар сит телдәрҙә була. [[XIV быуат]]та фәнни китап беренсе тапҡыр халыҡ теленә (латин теленән исланд теленә) ауҙарыла. Ул Сакробоско<ref>Депман И. Я. История Арифметики. — изд. «Просвещение», Москва, 1965, стр.92</ref> исеме аҫтанда билдәле инглиз Джон Холивудтың йәки Халифакстың [[арифметика]] буйынса ҡулланма китабы була. [[XIX быуат]]ҡа тиклем тәржемәселәр тексты матурлау ысулдарын ҡуллана, ҡайһы бер мәлдәрҙе алып ташлай, хатта персонаждарға икенсе исем бирә (Мэри урынына — Маша). [[XIX быуат]] һуңында — [[XX быуат]] башында төп нөсхәнән аныҡлығы һәм дөрөҫлөгө менән айырылмаған тәржемә мәҙәниәте (буквалистар) барлыҡҡа килә. Был ике төп принцип тәржемәселәрҙең ныҡлы ҡанунына әүерелә, быға тиклем булған матурлау, арттырыуҙан ныҡлы һаҡлау гарантияһы була. Әммә [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарында был мәктәп Иван Кашкин етәкселегендәге төркөм тарафынан ҡаты тәнҡитләнә. Улар буквалистар телдең һүҙен тапшырып, авторҙың фекерен, китаптың атмосфераһын бирә алмай, сөнки фекерҙе икенсе телдәге шуға тап килгән һүҙ менән генә биреп була, тип раҫлай. Шуға күрә текст үҙенең образлылығын, йәнлелеген юғалта һәм уҡыусыны йәлеп итмәй. Профессионал һәм юғары мәҙәниәт эйәһе булараҡ тәржемәсе статусы тап совет эпохаһында барлыҡҡа килә. Һуғыштан һуңғы 10 йыл эсендә айырым исемдәге мәктәптәр урынына профессональ берләшмәләр ойошторола. Бында, һис шикһеҙ, планлы хужалыҡ та үҙ ролен уйнай: тәржемә ителгән авторҙарҙың исемлеге, күләм, раҫланған тираж, ваҡыт — барыһы ла раҫлана һәм был эште атҡарып сығыу өсөн раҫланған күләмдә раҫланған кешеләр һәм уларға раҫланған эш хаҡы талап ителә. 70-се йылдарҙа исемле мәктәптәргә алмашҡа инициатив төркөмдәр килә. Мәҫәлән, Испанияның, Португалияның һәм Латин Америкаһының «Художестволы әҙәбиәт» нәшриәтендәге славян редакцияһы һәм әҙәбиәт редакцияһы. 90-сы йылдарҙа, [[СССР]] тарҡалғандан һуң, был өлкәгә бик күп дилетанттар килә, һөҙөмтәлә күпселек китаптарҙың тәржемә кимәле элек йәшәп килгән сифат талаптарына тура килмәй. Тәржемәселәр баҙарында юғары дәғүәселек һәм эш хаҡының түбән булыуы арҡаһында был эшкә бик йыш тәжрибәһеҙ кешеләр тотона. Синхрон тәржемә беренсе тапҡыр 1945—1946 йылдарҙа Нюрнберг процесында күпләп ҡулланыла. Артабан ул [[БМО]]-ла телдән тәржемә итеүҙең төп формаһына әүерелә. [[Компьютер]]ҙар барлыҡҡа килеү менән тәүҙә электрон һүҙлектәр, һуңынан автоматлаштырылған тәржемә программалары күренә башланы. Әммә уларҙың тәржемә сифаты текстың семантикаһын айырмай һәм проблема яһалма интеллекттың фекер ҡоролошо менән ауаздаш. Автоматлаштырылған тәржемәсе миҫалының береһе булып Google Translate сервисы тора. == Тәржемә процесы == [[Файл:Ufa Wiki-Conference 2014 (photos by HalanTul; 2015-04) 143.JPG|260px|справа| Һүҙлектәр]] Тәржемә процесында, уның телдән йәки яҙма булыуына ҡарамаҫтан, түбәндәге этаптарҙы айырырға була: 1 Кодын үҙгәртеү йәки тексты яҙылған телдә аңлау (уҡыу, тыңлау), 2 Тәржемә, 3 Тексты тәржемә ителгән телдә кодлаштырыу (яҙыу, уҡыу). Текст мәғәнәһенең кодын үҙгәртеү өсөн тәржемәсе тәүҙә тәржемә берәмген, йәғни текстың сегментын (һүҙ, фраза, бер-нисә һөйләм) билдәләргә тейеш. Был мәғәнә берәмеге булып ҡараласаҡ. Бик һирәк кенә фонемалар (һүҙҙән түбән кимәлдә) һәм абзацтан юғарыраҡ кимәлдә (ҡатмарлы синтаксик һөйләм) тәржемә эшләү талап ителә. Ошо тәү ҡарашҡа ябай ғына булып күренгән процедура артында комплекслы уйлау операцияһы ята. Төп текстың кодын үҙгәртеү өсөн тәржемәсе аңлы һәм методик рәүештә уның барлыҡ үҙенсәлектәрен интерпретацияларға, анализларға тейеш. Был процесс грамматиканы, семантиканы, синтаксисты һәм идиомаларҙы һәм текст телен, ул тел мәҙәниәтен, шулай уҡ дөрөҫ мәғәнә һалыр өсөн тексты тәржемә иткән телде лә төплө белергә тейеш. Тап бында телдән һәм яҙма тәржемә араһында айырмалыҡтар күренә лә инде. Тәржемәселәр яҙма тексты (мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙе) ошо телдә һөйләшкән кеше тәржемә итергә тейешлеген белә. Сөнки белгес кенә түгел, әҙерлекле уҡыусы ла тексты үҙ теленә сит ил кешеһе тәржемә иткәнен шунда уҡ аңлаясаҡ. Телдән тәржемәлә бөтөнләй кире күренеш күҙәтелә (шулай уҡ, тейешле ҡатмарлыҡта — синхрон тәржемә йәки яуаплы сараларҙы эҙмә-эҙлекле тәржемә булыуына ҡарап). Был осраҡта тәржемәсегә сит телгә эшләүе уңайлыраҡ. Шуға күрә ике яҡлы осрашыуҙың ике ҡатнашыусыһы ла һөйләшеүҙәргә үҙ тәржемәсеһе менән килә. Уларҙың бурысы — үҙ докладсыһының фекерен сит телгә мөмкин тиклем тулы һәм аңлайышлы итеп тапшырыу. Был күренеш бик ябай аңлатыла. Сит телгә тәржемә иткәндә, тәржемәсе автоматик рәүештә ятлап алған конструкцияларҙы ҡуллана, ә туған теленә тәржемә иткәндә мөмкин булған варианттар араһында буталып, оптималь булған варианттан алыҫ торғанында туҡталырға мәжбүр була. Текста һүҙ барған предмет тураһында белеү бик мөһим. Һуңғы йылдарҙа, когнитив лингвистика тикшеренеүҙәре арҡаһында тәржемә процесының фекерләү яғын аңлауҙа билдәле аҙым яһалды. == Тәржемә сифаты == Тәржемәнең маҡсаты булып төп нөсхә менән тәржемә ителгән текстың оҡшашлығы тора. Уңышлы тип ике критерийға тап килгән тәржемә һанала: 1 Теүәллек һәм дөрөҫлөк. Тәржемәнең төп текст мәғәнәһен ни тиклем асып биреүен, быға өлгәшеү өсөн мәғәнәнән нимәнелер алып ташлау йәки көсәйтеү йәки көсһөҙләндереү элемнттарын файҙаланып башҡарылыуы менән ҡылыҡһырлана. 2 Асыҡлыҡ. Тәржемәне үҙ телендә уҡыусы төп нөсхә итеп ҡабул итә, текст тәржемә ителгән телдең грамматик, синтаксик, идиоматик нормаларына яуап бирә. 3 Беренсе талапҡа яуап биргән тексты «дөрөҫ тәржемә» тип әйтергә була, икенсе талапты үтәгәне идиоматик тәржемә булараҡ ҡабул ителә. Тәржемәнең дөрөҫлөгөн баһалауҙа ҡулланылған талаптар текстың тематикаһына, төп нөсхәнең аныҡлығына, төрөнә, функцияһына һәм текстың ҡулланылышына, уның әҙәби сифаттарына, социаль һәм тарихи контексына ҡарап айырыла. Тәржемәнең асыҡлыҡ талаптары ябай кеүек күренә: идиоматик булмаған тәржемә ҡолаҡты ярып бара, ә машина тәржемәһе системаһын ҡулланып һүҙ буйынса тәржемә эшләгәндә, бөтөнләй аңлайышһыҙ әйбер килеп сыға. Шуға ҡарамаҫтан, айырым осраҡтарҙа тәржемәсе аңлы рәүештә тексты һүҙмә-һүҙ тәржемә итеүе ихтимал. Мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙе һәм дини текстарҙы тәржемә итеүселәр бик йыш төп нөсхәнән бик ситләшмәй. Был маҡсатта улар аңлы рәүештә тәржемә иткән телдең сиктәрен «һуҙып», идиоматик булмаған текст тыуҙыра. Аныҡлыҡ һәм асыҡлыҡ төшөнсәләре хәҙерге тәржемә теорияларында төрлөсә ҡарала. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә эшләнгән тәржемә оригиналдағы кеүек үк ижади һәм үҙенсәлекле булырға тейеш тигән идея өҫтөнлөк итә. Был төшөнсә Көнбайыш өсөн изге. Әммә башҡа мәҙәниәттәрҙә был талапҡа артыҡ иғтибар бирелмәй. Мәҫәлән, һиндтарҙың Рамаяна эпосы [[Һиндостан]]дың төрлө телдәрендә үҙ версияһына эйә һәм тарих бик йыш бер-береһенән ныҡ айырыла. Әгәр Һиндостан телдәрендә (һиндарий йәки дравидий), һүҙҙәргә иғтибар иткәндә, уларҙа тәржемәсегә бирелгән иреклекте тойорға мөмкин. Әгәр тәржемәсенең талап ителгән критерийҙарға ниндәй кимәлдә тап килгәнен белгегеҙ килһә, уның төп философияһын анализлап ҡарағыҙ. Философия айырым биттәр булып та (миссия, күҙаллау, ҡиммәттәр) сағылыш табыуы мөмкин, әммә бында текстың «матурлыҡ» өсөн эшләнеүе лә ихтимал. "[[Философия]]"ның мөрәжәғәттәрҙә сағылыш табыуы, документтар аша үтеүе — иң ышаныслыһы. Әлбиттә, иң яҡшы вариант — рекомендациялар. == Тәржемә ауырлыҡтары == Эшмәкәрлек төрө булараҡ, тәржемә ҡатмарлы. Бынан тыш, эш барышында тәржемәсе бик күп кәртәләрҙе үтергә тейеш, был тәржемә процесын тағы ла ауырлаштыра. === Төп нөсхә проблемалары === 1 Төп нөсхә һуңғы вариант булып тормай һәм тәржемә эшләнгән ваҡытта күсереп яҙыла 2 Текст аңлайышһыҙ яҙыла 3 Текста орфографик хаталар бар 4 Текст өҙөмтә генә булып тора 5 Текст уңышлы төҙөлмәгән 6 Текста һылтанмалар юҡ (мәҫәлән, булмаған фотолар аҫтына текст яҙырға тейеш). === Хәрефме, рухмы? === Тәржемәнең мөһим проблемаһы булып тәржемәсе алдында китаптың атмосфераһын, рухын һаҡларғанмы, әллә барыһын да төп нөсхәлә булғанса, һүҙмә-һүҙ тәржемәләргәме тигән һорау тора. Был проблема тәржемә сифатының һәм уның оригиналға яҡын булыу талаптары менән бәйле. Шулай уҡ тәржемәсенең азатлығы мәсьәләһе лә бар. Тәржемәселәр араһында шундай әйтем йөрөүе лә юҡҡа түгел: «Тәржемә — ҡатын-ҡыҙ кеүек: тоғроһо (дөрөҫө) — матур түгел, матуры — тоғро түгел». === Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш === Бик йыш, ҡайһы бер һүҙҙәрҙе тәржемә итеп булмаймы, тигән бәхәстәр яңғырай. Ваҡыты-ваҡыты менән ундай һүҙҙәрҙең исемлеге баҫыла. Тәржемәселәр бер үк грамматик категорияла ҡалырға теләгәндә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең тәржемәһе ауырлыҡ тыуҙыра. Лингвистар серле һүҙҙәрҙе өйрәнә һәм уларҙы «тәржемә итеп булмай» тип атай. Ысынбарлыҡта иһә шундай мәҙәни һыҙатлы һүҙҙәр «әсәй» тигән кеүек ябай ғына тәржемә ителә. Был тәржемә ителәсәк телдә бындай һүҙҙәрҙе тәржемә тимәй ҡалдырыу тәжрибәһе менән аңлатыла; был маҡсатта һүҙҙе алып торорға мөмкин. Мәҫәлән, Англияла француз рестораны менюһында Fat liver paste эквиваленты булыуға ҡарамаҫтан Pâté de foie gras тип яҙасаҡтар. Ҡайһы бер осраҡта бары тик транскрипция ғына кәрәк: わさび япон һүҙе [[инглиз теле]]нә wasabi тип транскрипциялана. Тәржемәһе инде япон керәнен аңлата. Һүҙҙә ни тиклем мәҙәни һыҙат нығыраҡ тойола, уны шул тиклем тәржемә итеүе еңелерәк. Мәҫәлән, Ҡытай (中国) инглиз телендә China, әммә башҡа телдәрҙә Cina, Chine һ.б. Тәржемә итә торған телдә һүҙҙең аналогы булмауы ла ауырлыҡтар тыуҙыра. Бик йыш проблема тәржемәне айыра белмәүгә һәм мәғәнәгә тап килгән һүҙҙе һүҙлектән эҙләп ултырырға ваҡыт бүлмәүгә бәйле. Бынан тыш бик күп ауырлыҡтар бар, шулай уҡ диалект һүҙҙәр һәм неологизмдар, аңлатылмаған акронимдар һәм аббревиатуралар, аңлашылмаған жаргон һүҙҙәре лә ҡатмарлыҡ тыуҙырыуы мөмкин. Шуны ла билдәләп китергә була: ваҡыт үтеү менән мәҙәниәт тә, тел дә үҙгәрә һәм тәржемәләр ҙә көнүҙәклеген юғалтып, иҫкерә. Тәржемәлә проблемаларға юл ҡуймау өсөн бер нисә мәлгә иғтибар итергә кәрәк: Тәржемә эшләгәндә берҙәм һүҙҙәр ҡулланырға (бер үк һүҙ өсөн синоним формаларын ҡулланмаҫҡа). Тексты аудиторияны иҫәпкә алып тәржемә итергә. Белем нигеҙен булдырырға. Әгәр тәржемәне һеҙ түгел, башҡа кеше (ойошма) эшләй икән — тәржемә ителмәҫкә тейешле йәки тәржемә ителәләр икән, билдәле бер тәртиптә генә тәржемә ителгән терминдар исемлеген төҙөгөҙ. Фекерегеҙҙе һәм тәржемә асылын аңлаған бер генә кеше менән хеҙмәттәшлек итегеҙ. Әгәр тәржемә эшләү өсөн подрядсыны һайларға уйлаһағыҙ, хаҡынан тыш, сифаты, аныҡлығы, адекватлығы, ваҡыты һ.б. параметрҙарға иғтибар итегеҙ. Әгәр компанияға мөрәжәғәт итәһегеҙ икән, ойошманың философияһына һалынған сифатҡа, адекватлыҡҡа иғтибар бирегеҙ. == Тәржемәселәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы == Тәржемәселәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы (FIT) донъя тәржемәселәренең 100 милли ассоциацияһын, шул иҫәптән Рәсәйҙең Тәржемәселәр союзын берләштерә. Уның бурысы булып тәржемәселәрҙең һәм терминологтарҙың профессионаллеген үҫтереү, хоҡуҡтарын яҡлау, эш шарттарын яҡшыртыу, шулай уҡ һүҙ азатлығына булышлыҡ итеү тора. FIT ЮНЕСКО менән консультатив мөнәсәбәттә. 1991 йылда FIT 30 сентябрҙе (тәржемәселәрҙе яҡлаусы булып иҫәпләнгән Изге Иероним көнө) халыҡ-ара тәржемәселәр көнө тип иғлан итә. == Хоҡуҡи аспекттар == Төп нөсхәнең бер төрөн тәшкил иткән тәржемә автор хоҡуғы объекты булып тора. Авторлыҡ хоҡуғына бәйле тәржемә тураһында төп ҡануниәт положениелары РФ Граждандар кодексының 1260-сы статьяһында нығытылған. Тәржемә өсөн автор хоҡуҡтарына тәржемәсе эйә. Тәржемәсе үҙенең авторлыҡ хоҡуҡтарын төп әҫәрҙән килтереп сығарған яңы әҫәрҙә авторҙың хоҡуҡтарын һаҡлаған шарттарҙа ғына тормошҡа ашыра. Шулай итеп, тәржемә тәржемә авторының төп нөсхәгә авторлыҡ хоҡуғы булыусының ризалығы менән генә файҙаланыла ала. Тәржемәгә рөхсәт эште башлауҙан алда йәки эште тамамалағандан һуң да алыныуы мөмкин. Тәржемәгә авторлыҡ хоҡуҡтары әҫәр ижад ителгән мәлдән алып (йәғни әҫәргә объектив форма биргән ваҡыттан башлап), авторлыҡ хоҡуҡтарының дөйөм ҡағиҙәләре буйынса бирелә. Төп нөсхәне тәржемә итергә рөхсәт булмағанда ла, тәржемәгә автор хоҡуҡтары барыбер ғәмәлдә, әммә сикләнгән («парализован») була. Шулай итеп, тәржемәсенең авторлыҡ хоҡуҡтары ла, төп нөсхә авторының хоҡуҡтары һаҡланыуға ҡарамаҫтан, үҙ аллы объектҡа автор хоҡуҡтары булараҡ һаҡланыла. Тәржемәгә автор хоҡуҡтары башҡаларҙың төп нөсхәне тәржемә итеүенә кәртә була алмай. Ҡайһы бер тәржемәләр автор хоҡуғы объекты булып тормай (РФ ГК 1259-сы статья, пп1, п.6). Улар дәүләт органдарының һәм муниципаль үҙидара органдарының рәсми документтары, шул иҫәптән закондар, башҡа норматив акттар, суд ҡарарҙары һәм ҡануниәт, административ һәм суд характерындағы башҡа материалдар, халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми документтарының рәсми тәржемәһе. Автор тәржемәһе — төп нөсхәне авторҙың үҙе тәржемә итеүе<ref>[http://perevodovedcheskiy.academic.ru/33/авторский_перевод Толковый переводоведческий словарь. — 3-е издание, переработанное. — М.: Флинта: Наука. Л. Л. Нелюбин. 2003.]</ref>. Авторлаштырылған тәржемә — автор рөхсәте менән эшләнгән йәки ул ҡарап сыҡҡан һәм тикшергән тәржемә. == Ҡыҙыҡлы факттар == Тәржемәләр араһында беренсе урында Владимир Лениндың әҫәрҙәре тора. Улар 63 илдә 134 телдә нәшер ителгән<ref>[http://ideanews.ru/news/b45e7659116afbcb15487020429aeeda/192900/Произведения_Владимира_Ленина_занимают_первое_место_в_мире_среди_переводной_литературы_всех_других_авторов_Они_изданы_в_63_странах_на_134_языках_До_сих_пор_россияне_не_теряют_интерес_к_вождю_пролетариата_и_считают_его_роль_в_истории_положительной_q_ Произведения Владимира Ленина занимают первое место в мире среди переводной литературы всех других авторов. Они изданы в 63 странах на 134 языках. До сих пор россияне не теряю…]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=75 Вёглин Ч. Ф. Многоступенчатый перевод] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308045234/http://sprach-insel.com/index.php?id=75&option=com_content&task=view |date=2016-03-08 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=90 Вине Ж.-П., Дарбельне Ж. Технические виды перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111084051/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=90 |date=2012-01-11 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=83 Гак В. Г. Сопоставительные исследования и переводческий анализ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021400/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=83 |date=2016-03-05 }} * Гарбовский Н. К. Теория перевода. М.: Изд-во Моск. ун-та, 2004. * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=148 Мирам Г. Э. Профессия: переводчик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111131314/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=148 |date=2012-01-11 }} * [http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Mironova/13.pdf Миронова Н. Н. Билингвистические и бикультурные проблемы художественного перевода] * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=89 Мунэн Ж. Лингвистические проблемы перевода. Перевод как языковой контакт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021405/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=89 |date=2016-03-05 }} * [http://www.anthropology.ru/ru/texts/olshansky/interpr.html Ольшанский Д. А. Интерпретация и перевод: задачи читателя] * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=85 Райс К. Классификация текстов и методы перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104320/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=85 |date=2012-01-11 }} * [https://web.archive.org/web/20160314033302/http://moscowbooks.ru/book.asp?id=443596 Влахов С. И., Флорин С. П. Непереводимое в переводе. Изд-во Р. Валент, М. 2009] * Петровская Е. В. Непереводимое в переводе // Русская антропологическая школа. Труды. Вып. 2. М.: РГГУ, 2004. С. 244—248. // [http://ec-dejavu.ru/t-2/Translation.html Эл. ресурс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303170545/http://ec-dejavu.ru/t-2/Translation.html |date=2019-03-03 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=77 Самсонов В. Ф. К анализу гипотезы Куайна о неопределённости перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222054/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=77 |date=2016-03-04 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=61 Якобсон Р. О лингвистических аспектах перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041821/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=61 |date=2016-03-05 }} * [http://fictionbook.ru/author/gal_nora/slovo_jivoe_i_mertvoe/ Нора Галь СЛОВО ЖИВОЕ И МЁРТВОЕ ] * Bassnett S., Lefevere A. Constructing cultures: essays on literary translation. Clevedon: Multilingual Matters, 1998 * Левицкая Т. Р., Фитерман А. М. Теория и практика перевода с английского на русский. М., 1963 == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.fit-ift.org/ Международная федерация переводчиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831051622/http://www.fit-ift.org/ |date=2009-08-31 }} {{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}} [[Категория:Тәржемә]] bj4vf1xflcqv2gewar2rqi1urgj5np6 Сыбаркүл (ҡала) 0 69148 1310072 1301679 2026-11-10T19:12:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310072 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ҡала |русское название = Сибәркүл |оригинальное название = Чебаркуль |герб = Coat_of_Arms_of_Chebarkul_(Chelyabinsk_oblast).png |флаг = Flag_of_Chebarkul_(Chelaybinsk_oblast).png{{!}}border |описание флага = |ширина герба = 95 |ширина флага = 150 |lat_deg = 54 |lat_min = 58 |lat_sec = 40 |lon_deg = 60 |lon_min = 22 |lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(45700)_region:RU |CoordScale = 50000 |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = |район = Сибәркүл районы |район в таблице = Сибәркүл районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = Андрей Орлов |дата основания = 1736 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 25 октябрь 1951 |площадь = 71,13 |высота центра НП = |климат = |население = 41 539 |год переписи = 2013 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = Сибәркүлсе |почтовый индекс = |телефонный код = 35168 |цифровой идентификатор = 75458 |категория в Commons = |сайт = http://www.chebarcul.ru/ }} [[Файл:Coat of Arms of Chebarkul (Chelyabinsk oblast) (1974).png|thumb|100px|Герб (1974)]] '''Сыбаркүл''' —— [[ҡала]] (1951 йылдан). [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл районы]]ның үҙәге, ләкин уның составына инмәй (өлкә әһәмиәтендәге ҡала). 1951 йылдан ҡала статусына эйә. [[Силәбе]]нән 78 км алыҫлыҡта ята. Ҡала янында [[Сыбаркүл]] күле бар. 2013 йылдың 15 февралендә күлгә метеорит төшә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/7251-meteorit-tsht.html Кисә иртәнсәк Силәбе өлкәһе өҫтөндә метеорит шартлаған. Уның күк йөҙөн яҡтыртып осон үткәнен Башҡортостан халҡы ла күргән.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182642/http://bashgazet.ru/obshestvo/7251-meteorit-tsht.html |date=2016-03-09 }}</ref>. Метеорит «Силәбе метеориты» тигән исем менән билдәле Ҡала исеме башҡорт телендәге «сибәр күл», бәлки, ''сыбар'' күл тигәнде аңлаталыр. == Тарихы == Сыбаркүл ҡәлғәһе 1736 йылда башҡорт тарханы [[Таймаҫ Шәһимов]] рөхсәте менән һалына<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Таймас Шаимов в энциклопедии Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408063706/http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm |date=2023-04-08 }}</ref><ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Витевский Н. В., И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С.134.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}</ref><ref name="vesn">[http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html В. А. Весновский. Карманный справочник «Весь Челябинск и его окрестности» — Челябинск: Тип. Л. Б. Бреслиной. 1909. −138 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424050323/http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html |date=2011-04-24 }}</ref>. 1739 йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Иҫәт провинцияһы]] үҙәгенә әйләнә. == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Сибәркүлден |Источник=[http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen]<!--Для просмотра климатических данных необходимо установить программные средства RETScreen, войти в RETScreen и открыть базу климатических данных--> | Янв_ср=-13.6 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-13.2 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-7.6 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=3.2 | Апр_ср_осад= | Май_ср=13.0 | Май_ср_осад= | Июн_ср=18.8 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=19.9 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=11.1 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=3.0 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-7.2 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-12.9 | Дек_ср_осад= | Год_ср=2.7 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин= | Янв_ср_макс= | Фев_ср_мин= | Фев_ср_макс= | Мар_ср_мин= | Мар_ср_макс= | Апр_ср_мин= | Апр_ср_макс= | Май_ср_мин= | Май_ср_макс= | Июн_ср_мин= | Июн_ср_макс= | Июл_ср_мин= | Июл_ср_макс= | Авг_ср_мин= | Авг_ср_макс= | Сен_ср_мин= | Сен_ср_макс= | Окт_ср_мин= | Окт_ср_макс= | Ноя_ср_мин= | Ноя_ср_макс= | Дек_ср_мин= | Дек_ср_макс= | Год_ср_мин= | Год_ср_макс= | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} |} == Иҡтисады == «Уральская кузница» ААЙ ([[Мечел]] составында) ҡалала эшләп сығарылған сәнәғәт тауарҙарының 77 %-н етештерә<ref>[http://www.mechel.ru/about/production_capacity/info.wbp?id=c32dc7ef-d6c0-411f-80a2-57ec386c4801 Официальный сайт ОАО «Мечел»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030222824/http://mechel.ru/about/production_capacity/info.wbp?id=c32dc7ef-d6c0-411f-80a2-57ec386c4801 |date=2012-10-30 }}</ref>. Башҡа ойошмалар: * Сыбаркүл кран заводы * «Сыбаркүл „Союзтеплострой“ заводы» («ЧЗС») * Шлакоблок заводы * Сыбаркүл тегеү фабрикаһы («Пеплос») * Йыһаз (мебель) фабрикаһы * Урман хужалығы, урман пункты, межлесхоз * «Сыбаркүл икмәге» * «Сыбаркүл һөт заводы» * Кондитер фабрикаһы * Балыҡ заводы * «Сыбаркүл ҡош-ҡорто» аҙыҡ-түлек сәнәғәте союзы * Типография * «Южноуралец» гәзите == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.chebarcul.ru/ Рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107082040/http://www.chebarcul.ru/ |date=2014-11-07 }} * [http://bashgazet.ru/bashkir/901-uyaryny-aine.html Башҡорт ауылы Ҡуйһары Арғаяш менән Сибәркүл райондары тоташҡан ерҙә, Ҡараһыу йылғаһы буйында урынлашҡан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309183906/http://bashgazet.ru/bashkir/901-uyaryny-aine.html |date=2016-03-09 }} * [http://bashgazet.ru/bashkir/1476-ksh-orop-burystar-bildlnek.html Кәңәш ҡороп, бурыстар билдәләнек]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/chebarkulj/index.html Чебаркуль в энциклопедии «Мой город»] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/cebarkul.htm История герба Чебаркуля] * [https://gorodarus.ru/chebarkul.html Сибәркүл ҡалаһы] * [https://chel.aif.ru/travel/azbuka_turista_chto_posmotret_v_chebarkule Сибәркүлдең иҫтәлекле урындары] {{Сибәркүл районы тораҡ пункттары}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Сыбаркүл]] [[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 3r2ion2k2rzkaq7d79q7w0j0fppwwbd Украина гимны 0 70451 1310200 1286949 2026-11-11T03:10:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310200 wikitext text/x-wiki {{Гимн | название = Ще не вмерла України | транскрипция = | русское название = Украина, үлмәғән әле | изображение = Gimn-ukr-.png | размер = 250 | подпись = Украина нимны ноталар | автор слов = [[Чубинский, Павел Платонович|Павел Чубинский]] | дата написания слов = [[1862]] | композитор = [[Вербицкий, Михаил Михайлович|Михаил Вербицкий]] | дата написания музыки = [[1863]] | страна = {{флаг Украины}} [[Украина]] | утверждён = 6 мара 2003 года | отменён = | аудиофайл = | описание = Гимны | пояснение = | формат = }} [[Файл:ukraina_bozai.jpg|300px|thumb|left| [[Украина]]ның флагы. [[Бойҙай]] яланда күк йөҙөн һүрәтләй.]] '''Украи́на [[гимн]]ы''' ({{lang-uk|Державний гімн України}}: {{Audio|Anthem of Ukraine instrumental.ogg|инструменталь версия}}) — [[Украина]]ның дәүләт символы. Композиция '''Ще не вмерла України''' ({{lang-ba|Украина, үлмәғән әле}})<ref>[http://ukrainbazar.republika.pl/Tryzub/Himn.htm Державний гімн України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113084950/http://ukrainbazar.republika.pl/Tryzub/Himn.htm |date=2013-11-13 }} — текст/слушать</ref><ref name="proridne.com">[http://proridne.com/pisni/НіКОЛИ%20НЕ%20ВМРЕ%20УКРАЇНА.html НЕ ВМРЕ КРАЇНА — Українська народна пісня]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 6.03.2003 көндә раҫланды. == Текст == {| class="wide" |-- !Украин телендә|| Башҡорт телендә |- | : '''Ще не вмерла України і слава, і воля,'''<!-- НЕ МЕНЯЙТЕ ТЕКСТ НА «НІ СЛАВА, НІ ВОЛЯ» — ПОЧИТАЙТЕ СНАЧАЛА ЗАКОН О ГИМНЕ--> : '''Ще нам, браття молодії, усміхнеться доля.''' : '''Згинуть наші вороженьки, як роса на сонці.''' : '''Запануєм i ми, браття, у своїй сторонці.''' : '''Душу й тіло ми положим за нашу свободу,''' : '''І покажем, що ми, браття, козацького роду.''' : Станем, браття, в бій кривавий, від Сяну до Дону, : В ріднім краю панувати не дамо нікому, : Чорне море ще всміхнеться, дід-Дніпро зрадіє, : Ще у нашій Україні — доленька наспіє. : Душу, тіло ми положим за нашу свободу, : І покажем, що ми, браття, козацького роду. : А завзяття, праця щира свого ще докаже, : Ще ся волі в Україні піснь гучна розляже, : За Карпати відіб'ється, згомонить степами, : України слава стане поміж народами. : Душу й тіло ми положим за нашу свободу : І покажем, що ми, браття, козацького роду. | : '''Украинаның даны һәм иреклеғе үлмәғән әле''' : '''Беҙгә, туғандар тормош йылмайыр әле. ''' : ''' Ҡояшта ысыҡ һымаҡ беҙҙен дошмандар юҡҡа сығыр ''' : ''' Үҙ яҡта беҙ хужа буласаҡбыҙ ''' : '''Беҙҙен иреклек өсөн тән һәм йән һалырбыҙ''' : '''Казак ырыу булыу тураһында күрһәтәбеҙ''' : Сандан Донға тиклем ҡан һуғышҡа торайыҡ, туғандар , : Тыуған яҡта бер кемгә лә хужа булырға бирмәйбеҙ. : [[Ҡара диңгеҙ]] йылмаясаҡ, [[Днепр]] –олатай ҡыуаныр, : Беҙҙен Украинала тормош өлгөлөр. : '''Беҙҙен иреклек өсөн тән һәм йән һалырбыҙ''' : '''Казак ырыу булыу тураһында күрһәтәбеҙ''' : Ашҡыныу, ихлас эш — үҙенең күрһәтер, : Украинала шаулы йыр ишетелер : [[Карпат]]тарға барыр, далала шаулаясаҡ : Халыҡтар араһында Украинаның да даны булыр : '''Беҙҙен иреклек өсөн тән һәм йән һалырбыҙ''' : '''Казак ырыу булыу тураһында күрһәтәбеҙ''' |} [[Файл:Mykhaylo Verbytsky.jpg|thumb|right|200px|[[Вербицкий, Михаил Михайлович|Михаил Вербицкий]], священник, гимның музыка авторы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220314004130/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602%2D15&p=1144227733539789 Закон Украины «О Государственном гимне»] * [http://proridne.com/pisni/%D0%A9%D0%95%20%D0%9D%D0%95%20%D0%92%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%9B%D0%90%20%D0%A3%D0%9A%D0%A0%D0%90%D0%87%D0%9D%D0%90.html Ще не вмерла Україна (ноты, слова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218001451/http://proridne.com/pisni/%D0%A9%D0%95%20%D0%9D%D0%95%20%D0%92%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%9B%D0%90%20%D0%A3%D0%9A%D0%A0%D0%90%D0%87%D0%9D%D0%90.html |date=2009-02-18 }} {{ref-uk}} * [http://youtube.com/watch?v=dJeLiPnz6E8 Гимн Украины] на [[YouTube]] * {{cite web|url=http://www.focus.ua/society/137833|title=Гимн Украины перевели на 14 языков нацменьшинств|date=13 августа 2010|format=текст и видео|accessdate=2010-08-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/65jM6aOGW|archivedate=2012-02-26}} * [http://www.svoboda.org/media/video/25199662.html Исполнение Гимна Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112122107/http://www.svoboda.org/media/video/25199662.html |date=2014-01-12 }} [[Евромайдан]]ом (04:00 13.12.[[2013]]) {{Symbol-stub}} {{Европа по темам|гимны|Гимн}} [[Категория:Илдәр буйынса гимндар]] [[Категория: Украина]] 3lt79334sgu9mlwgztd99r82b8ww3ez Толпар (мифология) 0 70472 1310150 1283750 2026-11-10T23:32:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310150 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Толпар''' — башҡорт мифологияһындағы ҡанатлы ат<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/76892/ ТУЛПАР, мифологический персонаж]</ref>. == Ҡылыҡһырлама == Толпар — «Алпамыша батыр», «Алмабатыр менән Алмабикә», « Таҙ батыр» әкиәттәре, шулай уҡ « Алдар менэн Зөһрә» « Ҡузыйкурпәс менэн Маянһылыу», «Ҡоблан батыр» эпостарының персонажы. [[Аҡбуҙат эпосы]], [[Урал батыр эпосы]] персонажы. Толпарҙар тоҡомо башлығы — [[Аҡбуҙат (мифология)|Аҡбуҙат]]. «Тәүге баһадир аттар» легендаһына ярашлы, Толпарҙар һыу аҫты батшалығынан сыҡҡан. «Ҡыран батыр» әкиәтендә герой, дейеүҙе еңә лә, уның атына эйә була. «Таң батыр» әкиәтендә ҡанатлы атты ер аҫты батшалығында осрата. Толпар төрлө төҫтә: тимер күк, ҡара, күк, туры һ. б. төрлө була. Әкиәттең төп геройы йылҡы өйөрөндә [[Ат (мифологияла)|ат]] һайлаған саҡта, йүгәнен һелкә, һәм Толпар беренсе булып шылтыратыуға яуап бирә. Башта ат һөймәлекһеҙ һәм арыҡ күренә, әммә батыр уны эйәрләүе була, ул баһадир төҫкә инә. Толпар, хушлашҡан саҡта, хужаһына үҙенең ялынан йәки ҡойроғонан бер нисә төк йолҡоп алырға кәңәш итә. Хужаһы ат ҡылын яндырғанда, ҡанатлы ат шундуҡ хужаһы алдына килеп баҫа. Толпар әкиәт геройына ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға, ҙур араларҙы еңелерәк үтергә ярҙам итә. Башҡорт хөрәфәттәренә ярашлы, әгәр сит кеше Толпарҙың арҡаһында (йәки икенсе ышаныуҙар буйынса — аяғында) урынлашҡан ҡанаттарын күрһә, ат һәләк булыуы мөмкин икән. Шуға ла Толпарҙы кешеләрҙән алыҫыраҡ тоталар. «Кейәүташ» риүәйәте тап шул турала бәйән итә. Толпарҙы хөрмәтләү, уның тылсымлы мөмкинлектәренә табыныу башҡорт топонимдарында сағылыш тапҡан: Толпарбаҫҡанташ, Турат сағылы (косогор гнедого тулпара) һ. б<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/76892/ ТУЛПАР, мифологический персонаж]</ref>. Толпар образы күп төрки телле халыҡтар мифологияһында урын алған<ref>Башҡорт халыҡ ижады. 2‑се т. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1997; Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998</ref>. == Толпар һынын символикала ҡулланыу == [[Файл: koroltai.jpg|400px|thumb|right| Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эмблемаһында [[Толпар (осҡан ат)|Толпар]]]] [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] эмблемаһында Толпар башҡорт халҡының киләсәктә лә йәшәйәсәгенә ныҡлы ышанысты күрһәтә. [[Арғаяш районы]], [[Ҡаҙағстан]] гербтарында һүрәтләнғән. Башҡортостан Республикаһында шулай уҡ «Толпар» йәш хоккейсылар командаһы уңышлы эшләй<ref>[https://www.sports.ru/tolpar/ Хоккейная команда «Толпар»]</ref>. Киләсәктә чемпиондары командаһы. Татар телендә «Толпар» Башҡортостан Республикаһында йәшәүсе татар йәштәре өсөн журнал<ref>[https://pressarb.bashkortostan.ru/about/media/438/ Журнал "Тулпар"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201112604/https://pressarb.bashkortostan.ru/about/media/438/ |date=2022-02-01 }}</ref><ref>[https://tulpar.info/ «Тулпар» журналы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223171847/https://tulpar.info/ |date=2023-02-23 }}</ref> баҫыла. Т ҫтә йылдар дауамында популяр баҫмаға әйләнде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Аҡбуҙат (мифология)]] [[Ат (мифологияла)]] == Әҙәбиәт == Башҡорт халыҡ ижады. 2‑се т. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1997 Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998 Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. Өфө, 2005. == Һылтанмалар == [http://bashenc.online/ru/articles/76892/ ТУЛПАР, мифологический персонаж] {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/3733-tulpar|Тулпар|автор=Абдрахманова Л. Н., Хусаинова Г. Р.}} [https://www.sports.ru/tolpar/ Хоккейный клуб «Толпар»] [https://web.archive.org/web/20230223171847/https://tulpar.info/ «Тулпар» журналы] [https://pressarb.bashkortostan.ru/about/media/438/ Журнал "Тулпар"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201112604/https://pressarb.bashkortostan.ru/about/media/438/ |date=2022-02-01 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Башҡорт мифологияһы геройҙары}} [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Мифик хайуандар]] [[Категория:Башҡорт мифологияһында мифик йән эйәләре]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:Мифик аттар]] gn2b6s9ze3z7p73b2p81h3qjy3iul3l Сахалин-1 0 70515 1309985 648582 2026-11-10T13:22:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309985 wikitext text/x-wiki '''Сахалин-1''' — [[Сахалин]] утрауында тормошҡа ашырылған нефтегаз проекты. Проект операторҙары: [[ExxonMobil]] (30 %), ААЙ «[[Роснефть]]» (20 %), [[ONGC]] (20 %) һәм [[SODECO]] (30 %). Беренсе скважина 1989 йылда [[Аркутун-Даги]]нда бырауланған. 2013 йылда [[Чайвин]] сыҡҡан урында [[нефть скважинаһы]] Z-42 донъяла иң оҙоно (иң тәрән түгел) скважина менән булған<ref>[http://www.sakhalin-1.ru/Sakhalin/Russia-Russian/Upstream/Media_news_events_10years_drilling.aspx Программа буровых работ проекта «Сахалин-1» отмечает свое 10-летие мировыми рекордами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214145351/http://www.sakhalin-1.ru/Sakhalin/Russia-Russian/Upstream/Media_news_events_10years_drilling.aspx |date=2013-12-14 }}</ref>. Оҙонлоғо — 12 700 метр. Иң тәрән [[Кола ғәйәт тәрән скважинаһы]] була (12 261 метр). == Һылтанмалар == * [http://www.sakhalin1.ru/ Проектының рәсми сайт] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Роснефть]] [[Категория:Сахалин нефть-газ проекттары]] nwfg5d5ijs0s7un5raf8ui4mrsiyjet Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы 0 72307 1310269 1309743 2026-11-11T07:00:31Z Баныу 28584 1310269 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] 3vm3podeuz59atyyry49udhxdb64mdh 1310270 1310269 2026-11-11T07:01:39Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1310270 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавлерҙары]] j2142psnt8rlxtk85o6x86h5ue2zjfw 1310271 1310270 2026-11-11T07:02:04Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1310271 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] hnts49ebn2f0evdrn0s0urxfjkebugs 1310272 1310271 2026-11-11T07:03:08Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1310272 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> * [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] fwg8qm29jdip97oipk68ulv3jo8gp53 1310275 1310272 2026-11-11T07:12:46Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1310275 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> * [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 ]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] d8jojar5uuvvb7woa7jyon5nxal1wpm 1310276 1310275 2026-11-11T07:13:47Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1310276 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> * [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] 6kz5rcmdgx6t0sbsi7a1ir25bxptgly 1310300 1310276 2026-11-11T08:04:19Z Баныу 28584 /* Ижади эшмәкәрлеге */ 1310300 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006), «Ҡыш бабайҙың бүләге» (2026) һәм «Әйтер һүҙем етһен кешеләргә» (2025) китаптары авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> * [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] gf7eecx2562u6qw7fo1dv9mtosginx3 1310301 1310300 2026-11-11T08:06:09Z Баныу 28584 1310301 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәһәҙиев}} {{Яҙыусы |Исеме = Рәшиҙә Мәһәҙиева |Төп исеме = |Рәсеме = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.2.1965 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт тарихы |Эшмәкәрлек төрө = журналист, ғалим |Әүҙемлек йылдары = 1988 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). == Биографияһы == * Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған. * Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. * 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире. * 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары. * 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире. * 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире. * Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе. * 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире. * 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006), «Ҡыш бабайҙың бүләге» (2026) һәм «Әйтер һүҙем етһен кешеләргә» (2025) китаптары авторы<ref name=":1" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). * Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}</ref> * [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)<ref name=":1">[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10005-m-ieva-r-shi-r-f-t-y-y}} * [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] mv8pbn4wrpzp87bce1h84h8mux6nnjf Удик 0 72332 1310198 1291730 2026-11-11T02:56:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310198 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Елпачиха|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 5 |lat_sec = 13.16 |lon_deg = 55 |lon_min = 31 |lon_sec = 9.99 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Елпачиха |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1341 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618168 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204819001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Удик''' ('''Елпачиха, Үҙик'''<ref>[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803755172 ЕЛПАЧИХА, БАРДЫМСКИЙ РАЙОН, СЕЛО. Перм крайы энциклопедияһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820080418/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803755172 |date=2019-08-20 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref> — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Елпачиха ауыл биләмәһе]]нең (Ялпаҡ ауыл биләмәһенең) административ үҙәге. Почта индексы — 618168, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204819001. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1341 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 645 ир һәм 696 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 1422 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Ауыл 1648 йылдан Ялпаҡ (''Ельпакова'') исеме менән билдәле, 1658 йылда иһә ''Ельпачиха'' тигән атама менән яҙылған. Урындағы башҡорттар уны  ''Үҙик'' тигән исем менән дә йөрөтә. Ялпаҡ ауылы кешеләре баш күтәреүҙәрҙә ҡатнашҡан. 1755—1756 йылғы баш күтәреүҙә улар [[Сурағол Миңлебаев]] отрядына ҡушылған. Емельяна Пугачёв еткәселегендәге крәҫтиән һуғышында ялпаҡтар күренекле кешеләр биргән - полковниктар [[Әбдей Абдуллов]], [[Әҙиғот Темәсов]] һәм [[Ҡарабай Әшмәнев]], поход старшинаһы [[Әҙел Әшмәнев]]. 1798 йылдың 10 апрелендә хөкүмәт [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]] һәм идара итеүҙең кантон системаһын индерә <ref name="указ Павла I 10(21) апреля 1798">{{cite web|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book9833/#page/188/mode/1up|title=Указ Императора Павла I. — Именный данный генералу отъ Инфантерiи Барону Игельстрому, съ приложенiемъ примѣчанiя на описанiе Оренбургской линiи}}{{сс3|10.4.1798}} года</ref>. Кама буйы биләмәләрендә Башҡорт ғәскәренең 1-се кантоны төҙөлә, Ялпаҡ ауылы уның үҙәге тип иғлан ителә. Оҙаҡ йылдар 1-се башҡорт кантонына [[Әдүтовтар]] етәкселек иткән. Ауыл кешеләре 1812 йылғы Ватан һуғышында ла ҡатнашҡан, улар араһынан Ибниәмин Фәйзулла улы Ғәбтекәев танылған, ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» тигән көмөш миҙал менән бүләкләнгән. 1868 йылда Ялпаҡта (Үҙиктә) 2 йәмиғ мәсете һәм 2 мәктәп (мәҙрәсә) булған, уларҙа 100 малай һәм 70 ҡыҙ бала уҡыған. 1917 йылдың 28 ноябрендә [[Башҡорт үҙәк шураһы]] [[Башҡортостан мөхтәриәте]] иғлан иткән һәм кантон системаһы индергән. Большевиктар ҡулы аҫтындағы Өфө, Пермь, Һамар губерналарында 1918 йылдың ғинуарынан да ҡалмай өйәҙ съездары үткәрелергә, көнбайыш Башҡортостан мосолмандары кантон идаралыҡтары ойошторорға һәм етәкселекте үҙ ҡулдарына алырға тейеш була. Мәгәр Пермь губернаһының Уҫы өйәҙенә ҡараған Ялпаҡ ауылына большевиктар баҫып инә һәм башҡорт советы ағзаларын ҡырып бөтөрә<ref>''[[Раимов, Риф Мухсинович|Раимов Р. М.]]'' К истории образования Башкирской Автономной Социалистической Советской Республики // Вопросы истории. 1948, № 4. — C. 23-42.</ref>. 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 165 йортонда 777 башҡорт йәшәгән, шул иҫәптән 429 ир һәм 348 ҡатын-ҡыҙ<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда 145 йортта 1034 кеше, ә 1850 йылда 123 йортта 1185 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда ауылдың 252 йортонда 743 ир һәм 730 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Елпачиха по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Отставной старшина Мухаметрахим Салимявгаров 70 лет, сыновья Сабит 50 (сын Мухаметьян 16), юртовой старшина Гайнулла 24 (сын Мухаметсадык 2), Валиахмат 20, Хазиахмат 17, Шагиахмат 8 лет. # Зауряд-есаул Галязитдин Мустакимов 65 лет, сыновья Нигазитдин 39 (сыновья Фарвазитдин 8, Аккиамитдин 2), Сахамитдин 33 (сын Фархатдин 3), Залялитдин 11, умер в 1833 г., Кималитдин 27 (сын Билалитдин 4). # Дистаночный начальник Халит Абдрахманов 53 лет, сын Мухамедьяр 14 лет. # Отставной сотник Тазитдин Амиров 64, сыновья Габидулла 40 (сыновья Шахмадулла 17, Ахмадулла 9, Зинатулла 4), Хабибулла 33 (сыновья Мухаметдауер 10, Гайдулла 3), Хайрулла 27 лет. # Юртовой сотник Габдрашит Габтыкаев 50 лет, умер в 1822 г., сыновья Ибрагим 23, умер в 1820 г. (сын Дав-летша 18), Низамитдин 37, Габдулганий 33 (сын Габдусабыр 11 лет). # Мухамадий Адутов 80 лет, сын 14 класса Багаутдин 46 (сыновья Низамитдин 19, Зайнутдин 17, Исмагил 15, Гайнутдин 7, от второй жены Хайсутдин 11, Хайрутдин 5, Ахметзариф 2), внук Хуснутдин 28 (сыновья Гиляутдин 8, Хайрутдин 5 лет). # Походный старшина Тазитдин Рахмангулов 40 лет, умер в 1829 г. (сын Хузиахмет 6, умер в 1821 г.). # Походный есаул Гумер Юртаганов 60 лет, умер в 1830 г., сыновья Курбангали 57, Галиулла 44 (сыновья Гайнулла 16, Хабибулла 11 лет). # Тухватулла Рахматуллин 38 лет, братья Гиндулла 30, Хайрулла 24 лет. # Сотник Гайсар Габдрахманов 36 лет, умер в 1827 г. (сыновья Ахматша 20, Гилемша 14 лет). # Ахунский помощник Рафик Темисеев 66 лет, умер в 1830 г., сыновья Фаркушат 37 (сыновья Шаяхмат 17, Мухаметхай 12, Асфандияр 5), казий Мухамет 33 лет. # Имам Хабибулла Акбашев 64 лет, сын Сибагатулла 29 лет. # Азанчи Насибулла Сагитов 49 лет, сыновья Финзухан 28, Файзрахман 22 лет. # Мухаматамин Рахмангулов 62 лет, умер в 1821 г., сыновья Мухаметбасим 33 (сын Залялитдин 4), Мухаметсадык 29 (сын Мухаметзариф 3), Мухаметвали 8, умер в 1828 г., Мухаметганий 21 года. # Габдуллатып Габдрахманов 64 лет (сын Габатулла 33, его Гайзятулла 9, Гайдулла 7 лет). # Галий Абдрахманов 58 лет, сын Габдулнафик 30 (Мухаметзариф 2, Габидулла 9, Абдулласык 1 месяца). # Яхья Абдрахманов 55 лет, сыновья Закария 14, Зинатулла 13 лет. # Фатхулла Абдрахманов 49 лет. # Нариман Мухаметкаримов 29 лет, умер в 1823 г., сыновья Абдулкарып 22, Кагарман 20, Гималиусман 11 лет. # Таховый Абдрахманов 39 лет. # Габдукай Хузимов 76 лет, умер в 1820 г., сын Габдулнасыр 22. # Бурхамитдин Сафиуллин 35 лет. # Мусавир Габдукаев 38 лет, умер в 1830 г. (сын Абдулварис 21 года). # Альмухамет Ертуганов 55 лет, умер в 1830 г. # Афляхун Раимов 55 лет, сыновья Гимажутдин 38 (сын Гиляутдин 17), Гайнутдин 30 (сыновья Хавсутдин 4, Мухаметсафа 2), Мифтахарутдин 27 (сыновья Шамрутдин 3, Маузитдин 1), Шамсутдин 21 года. # Мардуван Раимов (хорунжий), сыновья Мухаметфазли 14, Мухаметзариф 6, Ахметзариф 4 лет, умер. # Сагутдин Абдузялилов 58 лет, племянник Муккадар Шагутдинов 27 (сын Галиулла 4 месяцев), брат Гулматдин Габзилилов 53 (сыновья Аганша 13, Мухаматша 10 лет). # Нурзян Сайфулмулюков 42 лет, брат Абдулваней 33 (сыновья Шаувалий 10, Шайхутдин 3 лет). # Габдул Мухаметов 48 лет, умер в 1828 г., сыновья Гамат 25, умер в 1832 г., Махмутдин (сыновья Шайхутдин 9, Сахиулла 2 лет). # Хакихузя Мансуров 34 лет, умер в 1831 г., сыновья Ахмадиза 9, умер в 1833 г., Фауариз 25, Ибрагим 10 лет. # Котдус Мансуров 73 лет, сын Шаихмат 31 (сын Хазиахмат 8 лет). # Габдулхалит Юсупов 22, умер в 1826 г., братья Габдул 25, Афизхун 29 лет. # Мусавир Газизов 48 лет. # Габдурахман Алтынбаев 70 лет, умер в 1828 г., сын Игатисам 46 (Габдулханнан 20, Габдулманнан 16, Фараутдин 12, Ибрагим 9, Мухаматшариф 6, Мухаматбаим 3 лет). # Отставной старшина Гимазитдин Мухамадиев 52 лет, сыновья Гаймалитдин 33, Гилялитдин 26, Ахматзян 1 года. # Хусаметдин Габдулкаримов 41 года, умер в 1833 г., сыновья Хисматулла 29 (сын Хазиахмат 1), Зайнулла 24, Сибагатулла 21, Игибатулла 19, Сарабитдин 14, Мафугутдин 12, Хаматзариф 5 лет. # Галязитдин Габдулкаримов 52 лет, сыновья Гималитдин 21, Шарафитдин 16, брат Шамсутдин 31 (сыновья Мухаматсалих 4, Мухаметзариф 1), племянник Мухаметкарим Рахимов 43 лет, переселен из д. Султанаева в 1817 г. # Насибулла Абдулкаримов 49 лет, сыновья Асадулла 28, Айдулла 11, Халифатулла 8 лет. # Гимаш Акбашев 73 лет, сыновья Гибатулла 36 (сын Мухаметьяр 11), Гайнулла 28, Гайзитулла 9 месяцев. . # Валиулла Гимашев 41 года, сыновья Хайрулла 16, Асадулла 4 лет. # Насыр Акбашев 38 лет, умер в 1829 г., сыновья Мухаматсадык 24, Мухаматкарим 21, Мухаматрахим 9, Ибрагим 5 лет. # Валиулла Акбашев 49 лет, сын Давлетша 15 лет. # Габдуликсан Габдукаев 74 лет, сыновья Габдулварис 37 (сыновья Ибрагим 10, Исмагил 8), Шаяхмат 30 лет. # Мухамадий Абдуллин 55 лет, умер в 1823 г., сыновья Мухаметсадык 42, Нигматулла 37, Идрис 31 года. # Валит Уразбаев 60 лет, умер в 1826 г., брат Файзулла 48, умер в 1828 г. (сын Бурганитдин 32 лет). Габдулгазим Уразбаев 41 года, умер в 1827 г. Габдулсаит Ракмаев 28 лет, умер в 1828 г. # Биктимир Абдукаев 52 лет, брат Сиразитдин 27, умер в 1828 г., сыновья Насибулла 17, Хабибулла 11 лет. # Габдулхалик Мухаметшарипов 42 лет, сын Абдулханан 11 лет. # Мифтахитдин Исмагилов 27 лет. # Абдаль Мустакимов 68 лет, сыновья Мухаматсадык 14, умер в 1830 г., (сыновья Шаувалий 8, Мухамет 3), Курбангали 9 лет, умер в 1819 г. # Мухаматкарим Абдулов 41 года, сыновья Мухаматсафи 20, Ахматсафа 14, Мухаматсадык 13, Мухаматуласын 4, Мухаматфаязын 2 лет. # Искак Мустакимов 73 лет. # Мухаметьзян Искаков 45 лет, сын Гашадзарый 9 лет. # Сиразитдин Ибрагимов 44 лет, сыновья Галелитдин 21, Зайлигабдин 15, Гайсар 1 года, братья Игамутдин 40, Бурганитдин 30 (сын Зялялитдин 3 лет). # Абдрафик Аблелиев 40 лет, умер в 1818 г., сыновья Афлятун 28, Афляхун 20 (сын Муфасал 2 месяцев). # Нигазитдин Хасанов 44 лет, сыновья Хисамитдин 9, Шагабутдин 4. # Гимамитдин Гасанов 42 лет, Шайхутдин 8, Гайнутдин 4 лет. # Баязит Туктагулов 68 лет. # Валима Туктагулов 45 лет, умер в 1818 г. (сын Гималитдин 20 лет). # Тарзима Атземесев 34 лет, умер в 1824 г., сыновья Ахматша 21, Габдулмазит 11, Габдулвасит 8 лет. # Фазлутдин Мортазин 45 лет, умер в 1833 г., брат Навхутдин 46 (сыновья Насибутдин 7, Фараутдин 4, Низамитдин 1 года). # Гизитдин Мортазин 55 лет, сыновья Хабибулназир 31, Фазлиахмат 24. # Габдулмазит Мавлюшев 53 лет, сыновья Мухаметвали 27, Мухметша 1, умер в 1827 г., Дианша 15, Халиулла 8, Гайдулла 5 лет. # Карим Амитбаев 50 лет, умер в 1818 г., сын Набиулла 20, умер в 1833 г. (сын Габсабир 2 лет). # Макай Абсалямов 50 лет. # Мухамедьяр Алмышев 22 лет, умер в 1817 г., дядя Валимухамет Ярмухаметов 35 (сыновья Ахметзян 10, Зайнулла 5), брат Шаймухамат 32. # Батырша Сафаров 70 лет, умер в 1828 г. # Тойгильда Габдуллин 78 лет, сыновья Мухаметамин 35, Мухаметкарим 33 (сыновья Шарусуф 6 месяцев, Мухаметсадык 4 лет). # Мухаметша Хабишев 26 лет. # Расул Салимов 79 лет, умер в 1821 г., сын Габдулвахит 54, сыновья Минеш 36 (сыновья Гамалитдин 17, Шаяхмат 3, Камалитдин 1), Хабибулла 32 (сыновья Валиахмат 12, Хазиахмат 8 сын), Шайхутдин 2 лет. # Саттар Абдулов 47 лет, сын Саятулла 4 лет. # Сабит Галин 49 лет, братья Гадельша 45, Валиша 42 лет. # Яхьяитдин Хакизин 58 лет, умер в 1827 г., сын Абушахман 30 лет. # Файзулла Хамзин 74 лет. # Хайруш Хусаинов 61 года, сыновья Шамсутдин 39, Сагидий 26 лет. # Калимулла Сабитов 19 лет, умер в 1817 г., братья Дилмухамет 30, Хабибулла 26 лет, причислен в д. Федоркову в 1830 г. # Ауда Амиров 42 лет; умер в 1827 г., сын Галиулла 27 лет. # Губайдулла Муталапов 49 лет. # Рамаша Арсланов 78 лет. # Мандий Нигматуллин 37 лет. # Япар Ракаев 50 лет, умер в 1827 г., сын Кагарман 39 (сыновья Хайрузаман 7, Бадигул 4 лет). # Галиулла Губаев 33 лет, сын Сафиулла 3 лет. Габдулкарим Мукашев 52 лет, умер в 1821 г. Файзулла Абдулов 50 лет, умер в 1818 г. # Сагит Абдулов 60 лет, сыновья Габдусабит 28, Габит 21 года. # Заняш Залмакаев 59 лет, умер в 1826 г., сыновья Гималитдин 22, умер в 1825 г. (сыновья Гиямутдин 2, Низамитдин 10), Сибагатулла 15, внук Ерязитдин Серазитдинов 26 лет. # Валиша Мукаданов 32 лет, умер в 1828 г., племянник Габдул Нафиков (сыновья Зайнулла 31, Ахматулла 29 лет). # Адруван Габдулмазитов 39 лет, братья Зайнугабдин 28 (сын Байгазин 1 года), Хисматулла 24 лет. # Фазулла Алтыев 70 лет, умер в 1823 г., сын Багаутдин 12 лет. # Хабиш Мусалимов 43 лет, умер в 1825 г., сыновья Насибулла 35 (сыновья Галимулла 7, Калимулла 2), Мухаметша 26 (сыновья Ахматша 4, Фараузитдин 2), Хабибулназар 18 лет. # Карым Амкаев 63 лет, братья Габдрахим 49 (сыновья Сибагатулла 27, Тохватулла 11, Валиулла 1 года), Габдрашит 29 лет, умер в 1829 г. (сыновья Габдулнасыр 6 месяцев, умер в 1820 г., Мухаметьяр 9), Мухаметрахим 45 лет. # Нигмат Габдулгазимов 47 лет, сыновья Гибатулла 12, Гайдулла 5, братья Бурхарзада 29, Шамаддан 29, Гимадуислам 25 лет. # Ишмухамет Рахмангулов 46 лет, сын Талабутдин 27 (сыновья Гулзетдин 1, Хазимухамат 6, Мухаматша 10), братья Насибулла 44 (сыновья Сахабитдин 17, Зайнитдин 9, Гайнутдин 7, Гилвутдин 3), Хабибулла 38 лет. # Назмитдин Габдурашитов 31 года, умер в 1829 г., сын Надирван 11, брат Шарафутдин 40 (сын Зялялитдин 3 лет). # Нигматулла Масягутов 50 лет, умер в 1833 г., сыновья Галиулла 48, Галимулла 40 (его подкормленок Сидулахмет Габдулкалимов 14), Зайнулла 29 (сыновья Миннатулла 8, Гизаттулла 5 лет). # Масагут Зялилов 85 лет, умер в 1820 г., сын Габдулвагап 66, сыновья Кисматулла 41 (Гайнулла 21, Галимулла 17, Губайдулла 15, Зайнабашар 12, Диннур 4, Габидулла 1), Хамидулла 39 лет. # Альмухамат Давитов 45 лет, умер в 1824 г., сын Мухаматамин 32 (сын Фархушат 7 лет). # Габдулкарим Мустафин 60 лет, умер в 1820 г., сын Шаяхмат 26 (сыновья Мухаитдин 7, Аблеш 19 лет). # Губайдулла Габдукаримов 44 лет, сыновья Гибадулла 26, Муфтей 9, Ахмадей 7, Мухарам 5 лет. # Рамаш Уразбаев 60 лет, умер в 1819 г., сыновья Бикташ 39, Янташ 8 лет, умер в 1829 г. # Сайтуш Альмухаметов 63 лет. # Надрша Хамзин 73 лет, сыновья Салиулла 26, умер в 1817 г., Фарушат 20 лет, умер в 1826 г. # Валиша Хамзин 66 лет, сыновья Гадельша 37 (сыновья Мухаматша 9, Ахматша 6, Нигаматдин 2), Гибадулла 28 (сыновья Фазлиахмат 10, Шавахмат 8, Мухаметфазлый 3), Гайдулла 20, брат Муратша 43 лет, умер в 1814 г. # Габдулуагап Шарипов 65 лет, умер в 1818 г., сыновья Гималутдин 29, умер в 1819 г., Залялитдин 12, умер в 1833 г., Фараутдин 13 лет. # Габдулманнаф Мусалимов 29 лет, умер в 1830 г. # Шарифкул Мансуров 75 лет, умер в 1823 г., сын Абдулхалик 42 (сыновья Мухаматхафиз 12, Мухаматсадык 9, Мухаматсыддык 7, Валиулла 2 лет). # Ильяс Мустафин 73, хорунжий Хабибулла 33, сын Мухаматгалий 4 лет. # Аспап Габдушев 63 лет, сыновья Галиулла 15, умер в 1823 г., Хуснутдин 30 (сыновья Фазлутдин 4, Залялитдин 6 месяцев), Зайнутдин 22 лет. # Салик Габдушев 57 лет, сыновья Габлисаттар 28, Багаутдин 16, Камалитдин 12, Сахабутдин 9 лет. # Габдулкарим Шарипов 68 лет, сыновья Габдый 21, Шайхутдин 9 лет. # Рафик Мустаев 80 лет, умер в 1829 г., сын Науширван 16 лет. # Ибниамин Ярмухаметов 51 года, сын Тохавый 5, брат Ферфатдин 30, умер в 1830 г. (сыновья Габдулнафик 22, Габдулсавир 14), Мухаметзян 21, умер в 1827 г. (сыновья Нугаман 10, Мухаматша 5 лет). # Рахматулла Шахманаев 68 лет, сыновья Габдулвалий 21, умер в 1823 г., Габдулварис 37 (сын Зианутдин 7), Габдулнасир 31, Галиулла 22 лет. # Габдулгафар Рахматуллин 44 лет, сыновья Давлетша 14, Мухаметша 12, Зиганша 7 лет. # Нурмухамет Ипаков 84 лет, сын Габдулмусавир 19 лет, умер в 1826 г. # Фахрутдин Абубакиров 63 лет, сыновья Магаувия 44 (сыновья Гайдулла 17, Валиулла 13, Исмагил 7, Шарафитдин 6 месяцев), Галиулла 42 (сыновья Гайнулла 12, Гибадулла 1), Хуснутдин 27 (сын Фаруазитдин 5), Сайдулахмат 22, Низамитдин 19, Шайхутдин 13 лет. # Мунасип Атаев 73 лет, умер в 1825 г., сыновья Ибрайамин 44 (сыновья Науширван 19, Зайнулла 8, Галимулла 4), Абушахман 41 (сыновья Шайхутдин 15, Маухитдин 10, Галяутдин 1 года). # Галий Акбаев 73 лет, умер в 1829 г., сыновья Абдулвалий 33, умер в 1829 г., Салик 45 (сыновья Мухаметамин 5, Мухаметбасим 1 года). # Габдулнасир Галин 54 лет, сыновья Багаутдин 8, умер в 1817 г., Мартин 21, Гиляутдин 2 лет, умер. # Сагит Галин 24 лет, умер в 1822 г., сын Багаутдин 6 месяцев, умер. # Хамидулла Мусалимов 45 лет, умер в 1828 г., сыновья Кисматулла 32 (сын Габделсадык 3, умер), Насибулла 30, Исмагил 10 лет. # Ракмаш Мусалимов 40, умер в 1830 г., сыновья Галиулла 27, Калимулла 23, Фатхулла 3, умер в 1825 г., Валиулла 12, Фатхутдин 7 лет. # Габдулвахит Габдракаев 55 лет. # Габдрашит Габдракаев 55 лет, сыновья Фатауи 4, умер в 1830 г., Давлетша 14 лет. # Мухаметшариф Петрушин 69 лет, умер в 1831 г., сыновья Мухаметамин 38, Гайнулла 11, Габидулла 7 лет. # Губайсафар Галин 58 лет, сыновья Хабибулла 32, умер в 1831 г., Файзулла 37, умер в 1818 г. (сын Халимулла 26 лет). # Нигматулла Урадбакиев 33 лет. # Ядыр Абляев 55 лет, умер в 1820 г., сын Габлехаким 31, племянник Мухаметдин 30 лет. # Набиулла Гамлиев 43 лет, брат Бахтияр 35 лет. # Габидулла Абдуллин 48 лет, брат Гибадулла 24, умер в 1825 г. # Зямин Акбашев 60 лет, умер в 1825 г. # Шарифкул Ракаев 45 лет, умер в 1830 г., сыновья Изатулла 10, Зайнулла 7 лет, переведены в 5-ю юрту, д. Верхнеказмак. # Карим Акбашев 55 лет, умер в 1823 г., сыновья Мухаметзян 13, умер в 1831 г., Мухаметсадык 26 лет. # Абулхаер Ракаев 55 лет, сыновья Габдухалик 26 (сын Аблекадыр 4), Мухаметсарып 3, умер в 1832 г., Муха-метвалий 15, Габдулганий 5, Мухаматганий 3, брат Мурсалим 26 лет, умер. # Гадельша Зайнашев 40 лет, умер в 1821 г. # Габдулла Галин 55 лет, сыновья Мухаматша 5, умер, Зиганша 18, племянники Габдулмоталлап 11, Габдулгани 7 лет, перечислен в 7-ю юрту, д. Сюзяново в 1817 г. # Абдулвалий Галин 48 лет, брат Зайнагабдин 40 (сын Галяутдин 2 лет, переведен в 7-ю юрту). # Сахабутдин Усманов 32 лет, сыновья Фараутдин 7, Фахрутдин 3, Шамсутдин 1, брат Зарайдин 21 года. # Габдунасир Маметшарипов 50 лет, сыновья Галифутулла 27, Мухаметхазип 2 лет. # Валит Мустаев 75 лет, умер в 1824 г., сын Габдулгафар 60 лет (сын Багаутдин 20), пасынок Ибрагим Мухаметрахимов 23 лет. # Габдуллатыф Валитов 63, дети Габдулварис 27, Габдулвагис 9 лет. # Салим Ибрагимов 53 лет, умер в 1833 г., сыновья Габдулмазит 43, Габдулвахит 35 (сын Валиахмат 7 лет). # Абдрахман Мустафин 58 лет, умер в 1825 г., сын Галиакбар 40 (сын Салих 11 лет). # Сайфулла Юсупов 75 лет, умер в 1826 г., сыновья Яхья 51, Ганухаким 37 (сыновья Файзуахмат 11, Ахмадулла 6, Фазлиахмат 3 лет). # Музафар Сайфуллин 59 лет. # Сайфулмулюк Габдулсалямов 50, умер в 1826 г., сыновья Ибатулла 40, Гайнулла 33 (сын Галимулла 12), Зайнулла 30, Фаткулла 28 лет. # Сайфутдин Абзелилов 42, умер в 1818 г., сын Азмухамет 19 лет. # Миннибай Абзелилов 59 лет, умер в 1821 г. # Фархутдин Абляшев 42, умер в 1827 г., сын Бахтияр 27 лет. # Зайнутдин Шарипов 68 лет, сыновья Мухаметамин 41 (сын Мухаметсадык 1 года), Мухаметкарим 11, умер в 1833 г., Мухаметрахим 27, Мухаметганий 25, Байрамгул 21, Зайнагабдин 12 лет. # Хабибулла Зайнитдинов 44 лет. # Габдулвалий Мухаметшарипов 42 лет. Резван Хусаинов 30 лет, умер в 1823 г. Габдрахман Ибраков 46 лет, умер в 1822 г. # Урядник Султанбек Аитов 55 лет, сыновья Мухаметсалим 6 месяцев, умер, Султансалих 2 лет. # Расуль Тойчибаев 60 лет, умер в 1823 г., сын Гимамутдин 14, с 1830 г. в неизвестной отлучке. Тазитдин Газитов 46 лет, умер в 1826 г. # Габдулвахит Абдрахманов 61 года, умер в 1826 г. # Габдулвалий Абдрахманов 51 года. # Гималитдин Касимов 44 лет, сыновья Габдулварис 21, Габдулвауык 16, Зелялитдин 9, Фазгутдин 6, переведен в 7-ю юрту, Фаруазитдин 2 лет, переведен в 7-ю юрту. Всего в д. Елпачиха мужского пола. 517, женского — 527 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Үҙиктең бөгөнгөһө == Ялпаҡ 2015 йылда (Елпачиха, Үҙик) ауылы ғәйнә башҡорттарының үҙәге тип иғлан ителгән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PHFqOcJGJZY].Елпачиха центр гайнинских башкир, 17 октября 2015 г.</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы]] — биология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты. * [[Әбдей Абдуллов]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Мулла. * [[Әбләшев Раиф Ғабдулла улы]] (1950—2000) — фоторәссам һәм фотокорреспондент. Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзы ағзаһы (1991). * [[Әдүтовтар]] — башҡорт кантон башлыҡтары. * [[Әҙел Әшмәнев]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв поход старшинаһы. * [[Әҙиғот Темәсов]] (1719—?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Мулла. * '''Ибнеәмин Фәйзулла улы Ғәбтекәев''' — 20-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. == Видео == *{{YouTube|PHFqOcJGJZY|logo=1}}Елпачиха центр гайнинских башкир, 17 октября 2015 г. *{{YouTube|8yxS6XbCF1U&spfreload=5|logo=1}}Башкирское родословие: Гайна == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы|Мукатанов А. Х.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]'' История башкир-гайнинцев села Елпачиха. — Уфа: Гилем, 2009. — 56 с. == Һылтанмалар == * {{НПБ|112137|Елпачиха|автор=Махмудов А. Р.}} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Йосопов Р. М.]], Черных А. В., [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 361o9fgipjqqheolbvso02jtsjg8ixt Шафиҡов Денис Фуат улы 0 72766 1310333 1059290 2026-11-11T10:44:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310333 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Шафиҡов}} '''Шафиҡов Денис Фуат улы''' ([[3 июнь]] [[1985 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы, еңел һәм беренсе ярымурта ауырлыҡ категорияларында сығыш яһаусы боксёр. Донъя чемпионы (2009). == Биографияһы == Денис Фуат улы Шафиҡов 1985 йылдың 3 июнендә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһында тыуған. IBO версияһы буйынса [[2009 йыл]]да донъя чемпионы титулын яулай<ref>[http://www.iboboxing.com/champions.html Боксеры чемпионы мира по версии IBO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180523095704/http://www.iboboxing.com/champions.html |date=2018-05-23 }}</ref><ref name="1obl.ru">[http://1obl.ru/news/sport/2009/11/03/miasski/ Миасский боксер Денис Шафиков стал чемпионом мира по версии IBO]</ref>. [[2003 йыл]]да [[Ульяновск]] ҡалаһында уҙғарылған Рәсәй чемпионатында бронза миҙал яулауға өлгәшә. Милләте башҡорт, рингҡа башҡорт халыҡ кейемендә сыға. [[Сыңғыҙхан]] ҡушаматы аҫтында сығыш яһай<ref name="allboxing.ru">[http://allboxing.ru/archives/2009-04-18_17_18.html Денис Шафиков: «Хочется драться с хорошими боксерами в титульных боях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424141115/http://allboxing.ru/archives/2009-04-18_17_18.html |date=2009-04-24 }}</ref>. P3 Boxing фин промоутер компанияһы эгидаһы аҫтында сығыш яһай<ref name="allboxing.ru">[http://allboxing.ru/archives/2009-04-18_17_18.html Денис Шафиков: «Хочется драться с хорошими боксерами в титульных боях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424141115/http://allboxing.ru/archives/2009-04-18_17_18.html |date=2009-04-24 }}</ref>. == Спортсының ярыш таблицаһы == {|class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- align=center ! Результат !! Соперник !! Показатели<br>соперника !! Тип !! Раунд,<br>Время !! Дата !! Место боя !! Комментарии |- align=center ! {{Стиль-Бокс-поражение}}|38-4-1 | align=left |{{Флаг Никарагуа}} Рене Альварадо | 27-8-0 | align=center | SD | 10 | [[9 декабря]] [[2017 год в боксе|2017]] | align=left | {{Флаг США}} Mandalay Bay Hotel & Casino, Events Center, [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[США]] | align=left | {{small|Счёт: 95-94, 94-96, 93-96.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-поражение}}|38-3-1 | align=left |{{Флаг США}} [[Истер, Роберт (младший)|Роберт Истер-младший]] | 19-0 | align=center | UD | 12 | [[30 июня]] [[2017 год в боксе|2017]] | align=left | {{Флаг США}} [[Толидо]], [[Огайо]], [[США]] | align=left | {{small|Бой за титул чемпиона мира по версии [[IBF]] в лёгком весе (2-я защита Истера). Счёт: 112-116, 108-120, 108-120.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|38-2-1 | align=left |{{Флаг Ганы}} [[Комми, Ричард|Ричард Комми]] | 24-1 | align=center | SD | 12 | [[2 декабря]] [[2016 год в боксе|2016]] | align=left | {{Флаг России}} Tough Fight Gym, [[Москва]], [[Россия]] | align=left | {{small|Элиминатор [[IBF]] в лёгком весе. Счёт судей: 116-112, 115-113, 112-116.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|37-2-1 | align=left |{{Флаг США}} {{нп3|Херринг, Джамель|Джамель Херринг|en|Jamel Herring}} | 15-0 | align=center | TKO | 10 {{small|(10), 0:36}} | [[2 июля]] [[2016 год в боксе|2016]] | align=left | {{Флаг США}} Santander Arena, [[Рединг (Пенсильвания)|Рединг]], [[Пенсильвания]], [[США]] | align=left | {{small|Херринг в нокдауне во 2-м раунде.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-поражение}}|36-2-1 | align=left |{{Флаг Кубы}} [[Рансес Бартелеми]] | 23-0 | align=center | UD | 12 | [[18 декабря]] [[2015 год в боксе|2015]] | align=left | {{Флаг США}} Palms Casino Resort, [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[США]] | align=left | {{small|Вакантный титул чемпиона мира в лёгком весе по версии [[IBF]]. Счёт судей: 109-119 и 112-116 (дважды).}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|36-1-1 | align=left |{{Флаг Индонезии}} Рой Мухлис | 27-4-3 | align=center | TKO | 3 {{small|(10), 1:14}} | [[18 июля]] [[2015 год в боксе|2015]] | align=left | {{Флаг Китая}} Cotai Arena, Venetian Resort, [[Макао]], [[Китай]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|35-1-1 | align=left |{{Флаг Мексики}} Мигель Анхель Мендоса | 21-4-2 | align=center | UD | 8 | [[13 декабря]] [[2014 год в боксе|2014]] | align=left | {{Флаг США}} The Cosmopolitan of Las Vegas, [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[США]] | align=left | {{small|Счёт судей: 79-73 (все).}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|34-1-1 | align=left |{{Флаг России}} [[Рустам Нугаев]] | 27-6-1 | align=center | TKO | 9 {{small|(12), 1:16}} | [[15 августа]] [[2014 год в боксе|2014]] | align=left | {{Флаг США}} [[Санта-Барбара (округ)|Санта-Инес]], [[США]] | align=left | {{small|Отборочный бой [[IBF]] в лёгком весе. Нугаев получил рассечения от удара в 3 раунде и от столкновения головами в 4 раунде.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-поражение}}|33-1-1 | align=left |{{Флаг Мексики}} [[Мигель Васкес]] | 33-3 | align=center | UD | 12 | [[22 февраля]] [[2014 год в боксе|2014]] | align=left | {{Флаг Китая}} [[Макао]], [[Китай]] | align=left | {{small|109-119, 112-116, 113-115. Бой за титул [[IBF]] в лёгком весе.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|33-0-1 | align=left |{{Флаг Никарагуа}} Сантос Бенавидес | 23-3-2 | align=center | RTD | 6 {{small|(10), 3:00}} | [[17 августа]] [[2013 год в боксе|2013]] | align=left | {{Флаг США}} [[Ларедо (Техас)]], [[США]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|32-0-1 | align=left |{{Флаг Узбекистана}} {{нп3|Рахимов, Алишер|Алишер Рахимов|en|Alisher Rahimov}} | 25-1 | align=center | DQ | 11 {{small|(12), 2:24}} | [[16 марта]] [[2013 год в боксе|2013]] | align=left | {{Флаг России}} [[Ногинск]], [[Россия]] | align=left | {{small|Защитил титул [[WBC]] Baltic, выиграл вакантный титул [[WBC]] CISBB в легком весе. Рахимов дисквалифицирован за неоднократные намеренные удары ниже пояса.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|31-0-1 | align=left |{{Флаг Ганы}} Альберт Менса | 25-3-1 | align=center | UD | 12 | [[1 декабря]] [[2012 год в боксе|2012]] | align=left | {{Флаг Мексики}} [[Кинтана-Роо]], [[Мексика]] | align=left | {{small|117-107, 118-108, 118-108. Выиграл титул [[IBF]] International и вакантный титул [[WBC]] Baltic в легком весе. Отборочный бой за второе место в рейтинге [[IBF]].}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|30-0-1 | align=left |{{Флаг Кении}} Джеймс Оньянго | 9-4-1 | align=center | UD | 8 | [[18 сентября]] [[2012 год в боксе|2012]] | align=left | {{Флаг России}} [[Москва]], [[Россия]] | align=left | {{small|80-72, 80-73, 80-73.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|29-0-1 | align=left |{{Флаг Италии}} [[Брунет Замора]] | 22-0-2 | align=center | UD | 12 | [[31 мая]] [[2012 год в боксе|2012]] | align=left | {{Флаг России}} [[Уфа]], [[Россия]] | align=left | {{small|117-111, 117-113, 117-112. Защитил титул [[European Boxing Union|EBU]] в легком весе.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|28-0-1 | align=left |{{Флаг Великобритании}} {{нп3|МакАллистер, Ли|Ли МакАллистер|en|Lee McAllister}} | 34-2 | align=center | RTD | 8 {{small|(12), 0:01}} | [[25 февраля]] [[2012 год в боксе|2012]] | align=left | {{Флаг Великобритании}} [[Абердин]], [[Шотландия]] | align=left | {{small|Защитил титул [[European Boxing Union|EBU]] в легком весе. МакАллистер отказался участвовать в 8 раунде после гонга, сославшись на травму руки.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|27-0-1 | align=left |{{Флаг Италии}} {{нп3|Лаури, Джузеппе|Джузеппе Лаури|en|Giuseppe Lauri}} | 52-7 | align=center | RTD | 8 {{small|(12), 3:00}} | [[23 сентября]] [[2011 год в боксе|2011]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|Выиграл вакантный титул [[European Boxing Union|EBU]] в легком весе. Лаури отказался выйти на 9 раунд.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|26-0-1 | align=left |{{Флаг Грузии}} Нугзар Маргвелашвили | 18-9 | align=center | TKO | 5 {{small|(8), 1:53}} | [[4 марта]] [[2011 год в боксе|2011]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|Маргвелашвили в нокдаунах в 4 и 5 раундах.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-ничья}}|25-0-1 | align=left |{{Флаг Италии}} [[Брунет Замора]] | 20-0 | align=center | MD | 12 | [[29 октября]] [[2010 год в боксе|2010]] | align=left | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] | align=left | {{small|114-114, 113-115, 114-114. Бой за титул [[WBA]] Inter-Continental в первом полусреднем весе.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|25-0 | align=left |{{Флаг Швеции}} Петер Семо | 19-5 | align=center | UD | 8 | [[4 сентября]] [[2010 год в боксе|2010]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|79-73, 79-73, 80-72.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|24-0 | align=left |{{Флаг Мексики}} Леонардо Ресендис | 23-24 | align=center | RTD | 6 {{small|(8), 3:00}} | [[22 июля]] [[2010 год в боксе|2010]] | align=left | {{Флаг Латвии}} [[Юрмала]], [[Латвия]] | align=left | {{small|Ресендис в нокдауне в 6 раунде.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|23-0 | align=left |{{Флаг Узбекистана}} Бобир Норматов | 1-8-1 | align=center | KO | 1 {{small|(8), 1:05}} | [[30 июня]] [[2010 год в боксе|2010]] | align=left | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|22-0 | align=left |{{Флаг Мексики}} Фернандо Трехо | 30-14-5 | align=center | UD | 12 | [[24 октября]] [[2009 год в боксе|2009]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|117-111, 116-112, 116-112. Выиграл титул [[IBO]] Inter-Continental в первом полусреднем весе.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|21-0 | align=left |{{Флаг Беларуси}} Алексей Волчан | 17-8-2 | align=center | TKO | 2 {{small|(10), 1:26}} | [[25 сентября]] [[2009 год в боксе|2009]] | align=left | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] | align=left | {{small|Волчан в нокдаунах в 1 и 2 раундах.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|20-0 | align=left |{{Флаг Австралии}} Джон Коттерилл-мл. | 23-7 | align=center | TKO | 1 {{small|(8), 2:00}} | [[30 мая]] [[2009 год в боксе|2009]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|19-0 | align=left |{{Флаг Мексики}} Хуан Карлос Родригес | 57-22-2 | align=center | UD | 8 | [[18 апреля]] [[2009 год в боксе|2009]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|78-75, 79-73, 80-73.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|18-0 | align=left |{{Флаг Таиланда}} Дечо Кокьетджим | 30-11-2 | align=center | TKO | 2 {{small|(8), 1:00}} | [[14 февраля]] [[2009 год в боксе|2009]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Тампере]], [[Финляндия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|17-0 | align=left |{{Флаг Аргентины}} {{нп3|Бальби, Рауль Орасио|Рауль Орасио Бальби|en|Raul Horacio Balbi}} | 55-9-1 | align=center | TD | 6 {{small|(8), 0:28}} | [[28 ноября]] [[2008 год в боксе|2008]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|60-54, 60-54, 60-54. Столкновение головами вызвало рассечение у Бальби.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|16-0 | align=left |{{Флаг Словакии}} Анджей Шарк | 14-4 | align=center | TKO | 2 {{small|(8), 2:15}} | [[30 августа]] [[2008 год в боксе|2008]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Тампере]], [[Финляндия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|15-0 | align=left |{{Флаг США}} Шон Гальехос | 16-3 | align=center | UD | 10 | [[18 апреля]] [[2008 год в боксе|2008]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|99-91, 99-91, 98-93.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|14-0 | align=left |{{Флаг Латвии}} Сергей Савринович | 1-3-1 | align=center | RTD | 3 {{small|(8), 3:00}} | [[1 февраля]] [[2008 год в боксе|2008]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|13-0 | align=left |{{Флаг России}} Александр Салтыков | 5-6-1 | align=center | TKO | 4 {{small|(10)}} | [[20 декабря]] [[2007 год в боксе|2007]] | align=left | {{Флаг России}} [[Выборг]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|12-0 | align=left |{{Флаг Франции}} Низар Бубакер | 11-8 | align=center | TKO | 2 {{small|(8), 1:08}} | [[22 октября]] [[2007 год в боксе|2007]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|11-0 | align=left |{{Флаг Доминиканской Республики}} Кристиан Фриас | 20-1-2 | align=center | UD | 8 | [[18 мая]] [[2007 год в боксе|2007]] | align=left | {{Флаг Финляндии}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]] | align=left | {{small|80-72, 80-72, 80-73.}} |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|10-0 | align=left |{{Флаг России}} Виталий Ольховик | 1-2 | align=center | TKO | 2 {{small|(6), 1:08}} | [[17 ноября]] [[2006 год в боксе|2006]] | align=left | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|9-0 | align=left |{{Флаг России}} Александр Салтыков | 0-3 | align=center | RTD | 7 {{small|(8), 3:00}} | [[21 июля]] [[2006 год в боксе|2006]] | align=left | {{Флаг России}} [[Выборг]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|8-0 | align=left |{{Флаг Эстонии}} Леонтий Воронцук | 21-25-1 | align=center | UD | 4 | [[18 декабря]] [[2005 год в боксе|2005]] | align=left | {{Флаг России}} [[Выборг]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|7-0 | align=left |{{Флаг Беларуси}} Андрей Шерель | 1-2 | align=center | KO | 2 {{small|(6)}} | [[11 мая]] [[2005 год в боксе|2005]] | align=left | {{Флаг Беларуси}} [[Минск]], [[Беларусь]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|6-0 | align=left |{{Флаг России}} Павел Мельников | 16-7 | align=center | UD | 8 | [[11 февраля]] [[2005 год в боксе|2005]] | align=left | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|5-0 | align=left |{{Флаг Беларуси}} Владимир Нарушевич | 2-5 | align=center | TKO | 1 {{small|(6)}} | [[9 декабря]] [[2004 год в боксе|2004]] | align=left | {{Флаг Беларуси}} [[Минск]], [[Беларусь]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|4-0 | align=left |{{Флаг Украины}} Филипп Быстриков | 12-8-1 | align=center | UD | 6 | [[16 июня]] [[2004 год в боксе|2004]] | align=left | {{Флаг Беларуси}} [[Минск]], [[Беларусь]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|3-0 | align=left |{{Флаг Эстонии}} Леонтий Воронцук | 19-20-1 | align=center | UD | 4 | [[15 мая]] [[2004 год в боксе|2004]] | align=left | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|2-0 | align=left |{{Флаг Беларуси}} Вадим Астапук | Дебют | align=center | TKO | 4 {{small|(4)}} | [[25 февраля]] [[2004 год в боксе|2004]] | align=left | {{Флаг Беларуси}} [[Минск]], [[Беларусь]] | align=left | |- align=center ! {{Стиль-Бокс-победа}}|1-0 | align=left |{{Флаг России}} Павел Ляхов | Дебют | align=center | UD | 4 | [[30 ноября]] [[2003 год в боксе|2003]] | align=left | {{Флаг России}} [[Выборг]], [[Россия]] | align=left | |- |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан боксёрҙары‎]] [[Категория:Европа боксёрҙар союзы чемпиондары]] lrqci0q1rq4yypbtajuqy0quupcmyex Төңгөк (ауыл) 0 73767 1310195 1295232 2026-11-11T02:52:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310195 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Төңгөк|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 49 |lat_sec = 10.67 |lon_deg = 55 |lon_min = 37 |lon_sec = 16.88 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төңгөк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1701 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 669 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = төңгөклөләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Төңгөк''' (''Төндөк''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>; {{lang-ru|Тюндюк}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл, [[Төнгәк ауыл биләмәһе|Төңгөк ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804001. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == Даими халыҡ 266 кеше тәшкил иткән, башҡорттар (1816 йыл)<ref>{{книга |ref=Асфандияров А. З. |ссылка= |автор=Асфандияров А.З., Асфандиярова К.М. |заглавие=История башкирских сел Пермской и Свердловской областей |ответственный= |год=1999 |язык=ru |издание= |место=Уфа |издательство=Китап |страницы= |страниц=256 |isbn= |тираж=}}</ref>, 462 (1869 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест по сведениям 1869 года. Выпуск 31. Пермская губерния |ответственный=Штиглиц Н. |год=1875 |язык=ru |место=СПб |издательство=Центральный статистический комитет министерства внутренних дел |всего страниц=667}}</ref>, 1079 (1908 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Осинского уезда Пермской Губернии на 1908 год |год=1908 |язык=ru |место=Пермь |издательство=издание Пермского губернского земства |всего страниц=219}}</ref>, 936, башҡорттар (1926 йыл)<ref>{{Книга |заглавие=Список населенных мест Уральской области. Том 9. Сарапульский округ |год=1928 |язык=ru |место=Свердловск |издательство=Издание Орготдела Уралоблисполкома, Уралстатуправления и окружных исполкомов |всего страниц=120}}</ref>. [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 669 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 317 ир һәм 352 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 751 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауыл тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса Төңгөк — башҡорт ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 бит</ref>. Революцияға тиклем үткәрелгән һәр бер ревизияла ауыл халҡы үҙен башҡорт милләте вәкилдәре итеп танытҡан<ref name="Асфандияров" />. 1816 йылда ауылдың 42 йортонда 266 кеше, 1834 йылда 50 йортта 323 кеше, ә 1859 йылда 61 йортта 510 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Төңгөк халҡы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында актив ҡатнаша. Ауыл муллаһы Сурағол Миңлебай улы ихтилал етәкселәренең береһе була<ref name="Асфандияров" />. Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры Ғөбәйҙулла Ҡансурин йәшәгән, һуғышта ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән<ref name="Асфандияров" />. 1845 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 40 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Тюндюково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Указной имам Сайфутдин Кузяков 63 лет, сын Сигабатулла 28 лет. # Гайнулла Сайфутдинов 32 лет, сыновья Гайнитдин 10, Шарафитдин 6, Зайнулла 1 год. # Синагатулла Сайфитдинов 25 лет, брат Фазиулла 21 год. # Указной мухтасип, мулла Габит Зягафаров 47 лет, сыновья Шайхитдин 21, Ярулла 9 лет. # Указной учитель, мулла Ханал Мухитов 47 лет, сыновья Габдулмугин 11, Мухаметхадый 8 лет. # Зиганша Хамалев 22 лет, сын Мигнугазитдин 3 лет. # Ахматша Хамалев 21 года. # Батырша Азигулов 62 лет, сыновья Балхия 38 (сын Фатхутдин 8), Фархутдин 24 лет. # Мукай Азигулов 73 лет, сын Габдулбашир 26 лет. # Кузяк Азигулов 74 лет, умер в 1814 г., сыновья Рафик 65, Рахматулла 45, умер в 1818 г. (сын Габдулзяпар 21 года). # Рахман Кузяков 52 лет, сын Зайнагабдин 26 лет. # Шамсутдин Минкулов 29 лет, умер в 1826 г. # Ракай Кузяков 63 лет, сын Курбангалий 34 (сын Муффарах 5 лет). # Габдул Мурсубов 71 года, умер в 1823 г., сыновья Байрамгул 23, умер в 1826 г. (сыновья Ахмадулла 21, Камалитдин 20, Хавызитдин 8 лет), Давлетьяр 20 лет. # Зайнитдин Габдуков 55, сыновья Хайритдин 12, Игатисам 3 лет. # Манасып Нусрупов 57 лет, умер в 1831 г., сын Азинбай 13 лет. # Гамиль Нусрупов 57 лет, умер в 1827 г., сыновья Бурганитдин 16, Багаутдин 5 лет. # Абузар Зябалов 71 года, сын Давлетша 29 лет. # Резван Абузаров 33 лет. # Нигматулла Зябалов 62 лет, сыновья Низаметдин 13, Гизатулла 9, Хадулла 1 год. # Сиразитдин Сайфутдинов 27 лет, сын Насибитдин 3, брат Сахибатдин 25 лет. # Магадый Бакиев 53 лет, умер в 1831 г. # Халит Ягафаров 52 лет, сын Галисултан 27 лет. # Рахматулла Зайнюшев 44 лет. # Фархушат Зайнюшев 30 лет, Алхалитдин 3 лет. # Зайнулбашир Зайнюшев 28 лет, сын Исмагил 5 лет. # Кагарман Нигматуллин 38 лет, сын Гимран 1 год. # Хадый Тюлькин 72 лет, сын Габдулкадир 27 (сын Шарафитдин 1 год.) # Бикташ Имашев 81 год. # Хабидулла Иксанов 27 лет, умер в 1819 г., брат Тохватулла 17, умер в 1820 г. (сын Габдулварис 13 лет). # Габдрахим Кузяков 65 лет, сыновья Мухаматша 32, Давлетша 9, умер. # Габдульман Габдулкаримов 55 лет, сын Габдулханан 14 лет. # Мусагит Маматов 42 лет, умер в 1821 г., сыновья Габдулмусавир 22, Музафар 16, Мухаметьяр 14 лет. # Габдулвагап Мусагитов 35 лет, сыновья Мухаметсадык 15, Гайдулла 13, Магнубай 11, Кадырмат 8, Галимша 4, Файруша 1 год. # Габдулусалик Мусагитов 30 лет, сыновья Муфарах 7, Мухатар 4 лет. # Бикташ Мамитов 39 лет, умер в 1817 г., сын Галикай 31 (сын Габдулкадыр 6), Зайнулла 1 года, умер в 1818 г. # Ярмухамат Габдразаков 55, умер в 1833 г., сын Мухамадун 25 лет. # Мухаматкарим Камилев 28 лет, умер в 1831 г. # Мухамадей Ярмухаметов 38 лет. # Гадельша Ярмухаметов 35 лет. # Габдулнафик Ярмухаметов 34 лет, сын Габдулвагис 5 лет. # Абульхаир Ильясов 43 лет, сыновья Зайнагабдин 14, Мухаметзариф 10, Минегалим 4 лет. # Габдуллатып Ильясов 35 лет, сын Габдулгафир 6 лет. # Габдулнасыр Ильясов 28 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулбасир 22, Шаувалий 20 лет. # Габдулмазит Тигинбаев 49 лет, сыновья Фархушат 5, Давлетша 3, Файрулла 1 года. # Кисматулла Тарзимин 49 лет, сыновья Сафиулла 19, Гизатулла 13, Гаинудимар 7, Зинатулла 1 года. # Ашим Чуримов 71 года, сын Салих 38 (сыновья Хазимухамет 10, Фархутдин 3 лет). # Сагит Чуримов 39 лет, сын Аюп 1 года. # Фатхулла Ярмухаметов 49 лет, сыновья Насибулла 1, умер в 1818 г., Гибадулла 14, Хаспабитдин 9 лет. # Мухит Аков 72 лет, сыновья Мухаметша 32, Зялялитдин 23, Хаялитдин 11 лет. # Мухаметгали Мухаматов 42 лет, сыновья Шарафитдин 1 года, умер в 1817 г., Шигазитдин 11, Тувавил 6 лет. # Найхун Аков 62 лет. # Галиулла Найхунов 35 лет, сыновья Халимулла 12, Ганиятулла 10, Хадулла 7 лет. # Зубаир Нураев 77 лет, сын Габдулзялил 21 год. # Габдулвахит Габдрашитов 69, сыновья Сафаргали 4, умер в 1820 г., Файзат 17, Файзухан 11 лет. # Мухаматшариф Салаватов 29 лет. # Мухаматхавир Салаватов 34 лет, сын Мухаматхан 9 лет. # Кузян Акбашев 72 лет. # Ибрагим Чураков 68 лет. # Губайдулла Шамгулов 45 лет, умер в 1820 г. # Хабибулла Шамгунов 36 лет, на поселении с 1810 г., сыновья Тохватулла 13, в отлучке с 1832 г., Хайрулла 21, Хайрузаман 15 лет. # Хамит Габдулзялилов 39 лет, умер в 1822 г., сын Хамидулла 35 лет. # Габдулгафур Габзялилев 46 лет, сын Габдуллатиф 21 год. # Габдулманаф Кузаев 56 лет, умер в 1827 г. сын Мухаметьян 22 (сыновья Шарафитдин 8, Шахаритдин 1 года). # Мухаметсадык Габдулманапов 46 лет. # Гималидислам Каюпов 25 лет. # Махмут Алексеев 52 лет. # Рахмат Шамгунов 33 лет, умер в 1832 г. # Габдулсатар Абдулов 23 лет, умер в 1823 г. # Габдулнасыр Габдулсалямов 49 лет, сын Габдулхаким 16 лет. # Габдулхаким Габдулсалямов 35 лет, сыновья Габдулварис 10, Саитгафар 9, Юсуп 7 лет. # Фаткулла Тугубаев 54 лет, сыновья Гайнулла 21, Гималитдин 17, Камалитдин 8 лет. # Шагабитдин Балтии 28 лет, брат Низамитдин 21 года. # Сафиулла Салимзюваров 36 лет, сын Ганиятулла 4 лет. # Кучарбай Рахматуллин 32 лет. # Габдрахим Габдулкаримов 34 лет, умер в 1821 г., братья Шамсутдин 41 (сыновья Тазитдин 19, Хасвавитдин 12, Гильмитдин 1), Магуия 14, умер в 1828 г., Багаутдин 22 лет. # Гильмитдин Монасыпов 29 лет, брат Имамитдин 23 (сын Низамитдин 1 года), причислены в д. Шлыково в 1820 г. # Давлетбай Абдулов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1820 г. # Габдушафик Мусагитов 14 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. # Хуснутдин Гамилов 9 лет, причислен в д. Шлыково в 1831 г. Всего в д. Тюндюково мужского пола 169, женского — 188 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Билдәле шәхестәре == * [[Сурағол Миңлебаев]] — [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819203143/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 |date=2019-08-19 }}</ref>. * '''Ғөбәйҙулла Ҡансурин''' — 20-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. * [[Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы]] — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 стр. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 0vke9htbggamb3f78fa4cdqagzpf3te Шарль де Голль 0 74988 1310329 1281327 2026-11-11T10:41:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310329 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шарль Андре́ Жозе́ф Мари́ де Голль''' ({{lang-fr|Charles André Joseph Marie de Gaulle}}) ([[22 ноябрь]] [[1890 йыл]], [[Лилль]] — [[9 ноябрь]] [[1970 йыл]], Коломбэ-ле-Дёз-Эглиз, деп. Үрге Марна) — [[Франция|француз]] генералы, дәүләт эшмәкәре. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәтенең символына әүерелә. Шарль де Голль Бишенсе республикаға нигеҙ һала һәм уның беренсе президенты була ([[1959]]—[[1969]]). == Бала сағы. Карьераһының башланыуы == [[Файл:Maison natale de Charles de Gaulle, Lille.jpg|thumb|left|Лиллдә Голль тыуған йорт]] Шарль де Голль 1890 йылдың 22 ноябрендә патриот [[католицизм|католиктар]] ғаиләһендә тыуа. Өс ағаһы һәм апаһы кеүек үк, өләсәһенең Лиллдәге йортонда донъяға килә. Әсәһе һәр саҡ бала тыуҙырыу мәлендә бында килгән була. Ә ғаилә үҙе [[Париж]] ҡалаһында йәшәй. Атаһы Анри де Голль иезуиттар мәктәбендә фәлсәфә һәм әҙәбиәт профессоры була. Был Шарлгә ҙур йоғонто яһай. Бала сағынан китаптар уҡырға ярата. Тарихты ул яҡшы үҙләштерә. 1870 йылда маршал Базендың капитуляцияһы тураһындағы хәбәрҙе ишеткәндән һуң, әсәһе үҙенең ата-әсәһенең түгелеп илауын күреп өмөтһөҙлөккә бирелеүен улына һөйләгән була. Шарлдең Франция-Пруссия һуғышында ҡатнашҡан атаһы ла ҡайғылы еңелеү көндәре хаҡында йыш ҡына иҫенә төшөрә. Мобиль гвардия лейтенанты Анри де Голль Парижды ҡамауҙа тотҡан немец ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Стен тип аталған урында барған һуғышта яралана<ref name=":0" />. Бала саҡтан уҡ де Голль хәрби эш менән ҡыҙыҡһына. Париждың Станислас колледжында бер йыл уҡығандан һуң уны Сен-Сирҙағы Айырым хәрби мәктәпкә ҡабул итәләр. Ул пехота ғәскәрен һайлай. 1912 йылда был мәктәпте де Голль уңышлы тамамлай: 300 уҡыусы араһында ул өлгәш буйынса 13-сө урында тора. Уға түбәндәге характеристика бирелә: «Һәләтле, энергиялы, тырыш, үҙаллы фекерләү ҡеүәһе үҫешкән, тәүәккәл. Бик яҡшы офицер буласаҡ»<ref>{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5060021386|автор=Арзаканян М. Ц.|заглавие=Де Голль и голлисты на пути к власти|год=1990|место=М.|издательство=Высшая школа|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5060021386/page/n16 17]|страниц=240|серия=Б-ка историка|isbn=5-06-002138-6}}</ref>. Артабан ул кесе лейтенант званиеһында полковник Анри Филипп Петен командалыҡ иткән 33-сө пехота полкында хеҙмәт итә башлай. == Беренсе донъя һуғышы == [[1914 йыл]]дың [[12 август|12 авгусынан]], [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас та, лейтенант де Голль Шарль Ланрезактың төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан 5-се армияһы составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 15 августа уҡ Динанда беренсе тапҡыр яралана һәм дауаланғандан һуң октябрҙә генә сафҡа баҫа. [[1916 йыл]]дың [[10 март]]ында Мениль-ле-Юрлю янындағы алышта икенсе тапҡыр яралана. 33-сө полкҡа ул капитан званиеһында ҡайта һәм рота командиры итеп тәғәйенләнә. 1916 йылда Дуомон ауылы янында Верден алышында өсөнсө тапҡыр яралана. Үлгән тип иҫәпләнеп, һуғыш яланында ҡалдырыла, һәм ул (үлгәндән һуң) Почётлы Легион орденына лайыҡ була. Әммә Шарль иҫән ҡала, иҫһеҙ килеш немецтарға әсирлеккә эләгә; уны Майен госпиталендә дауалайҙар һәм төрлө ҡәлғәләрҙә тоталар. Де Голль алты тапҡыр ҡасырға тырышып ҡарай. Ингольштадттан ҡасырға тырышҡан сағында тотола, һәм уны Розенбергҡа килтерәләр, ике тапҡыр унан да ҡасырға тырышып ҡарай, тотоп Пассауҙағы хәрби төрмәгә ябалар. Артабан уны тағы Ингольштадтҡа, унан һуң Вюрцбургҡа күсерәләр; де Голль бында ла ҡасырға тырыша. Шунан де Голль Көнсығыш Германиялағы Магдебургҡа барып эләгә. Ингольштадт ҡәлғәһендә ул буласаҡ [[Советтар Союзы]] маршалы [[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]] менән оҙаҡ ваҡыт бер бүлмәлә тотола, хатта уның ярҙамында урыҫ телен өйрәнергә тырыша<ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/450802|заглавие=Советско-французские отношения во время Великой Отечественной войны, 1941—1945: документы и материалы: в 2 т.|ответственный=М-во ин. дел СССР; [редкол.: А. Л. Адамишин, В. А. Зорин, К. П. Зуева и др.]|год=1983|место=Москва|том=1: 1941—1943|страницы=83|страниц=430, [3]}}</ref>; улар үҙ-ара аралаша башлай, хәрби-теоретик темалар тураһында ла фекер алышалар<ref>{{Cite news|title=Де Голль в стране Советов|author=|first=Рено Жирар|last=|url=http://inosmi.ru/history/20171203/240907152.html|work=ИноСМИ.Ru|date=2017-12-03|accessdate=2017-12-22|language=ru}}</ref>. Әсирлектә де Голль немец авторҙары китаптарын уҡый, [[Германия]] тураһында күп мәғлүмәт туплай, артабан хәрбиҙәргә командалыҡ иткәндә был мәғлүмәттәр уға ярҙам итә. Тап шул осорҙа ул үҙенең тәүге «Дошман лагерында ығы-зығы» исемле китабын баҫтырып сығара (1924 йылда нәшер ителә). == Польша, хәрби-уҡыу занятиелары, ғаиләһе == [[Файл:Pomnik Charles'a de Gaulle'a w Warszawie.jpg|thumb|left|Варшава ҡалаһындағы Иерусалим аллеяларында де Голлгә ҡуйылған һәйкәл]] Де Голль 32 ай әсирлектә тотола, [[1918 йыл]]дың [[11 ноябрь|ноябрендә]] ике ил араһында үҙ-ара килешеү төҙөлгәс кенә Францияға ҡайта. [[1919]] йылдан [[1921 йыл]]ға тиклем де Голль [[Польша]]ла Варашава янындағы Рембертов ҡалаһында урынлашҡан элекке император гвардияһы училищеһында тактика теорияһы буйынса дәрес бирә, ә 1920 йылдың июль — авгусында бер аҙ ваҡыт 1919—1921 йылғы Совет-Польша һуғышында майор чинында ҡатнаша (был конфликтта РСФСР ғәскәрҙәренә Тухачевский командалыҡ итә). Польша ғәскәрендә даими вазифала хеҙмәт итергә тигән тәҡдимдән баш тартып, тыуған иленә ҡайта һәм 1921 йылдың [[6 апрель|апрелендә]] Ивонна Вандраға өйләнә. 1921 йылдың [[28 декабрь|декабрендә]] улы Филипп тыуа, уға үҙенең шефы Филипп Петен хөрмәтенә шул исемде бирә. Аҙаҡ Петен танылған коллаборационист һәм маршал де Голлдең антагонисы булып китә. Капитан де Голль Сен-Сир мәктәбендә хәрби тарих кафедраһы буйынса профессор ассистенты булып эшләй, артабан [[1922 йыл]]да Юғары хәрби мәктәпкә уҡырға алалар, уны бик яҡшы аттестация менән 1934 йылда тамамлай: «Бик һәләтле, белемле, … аныҡ приказдар бирә, тәүәккәл, эшлекле. Ныҡ үҫешкән шәхес, тормошта үҙ урынын яҡшы аңлай. Бик яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә аласаҡ…»<ref>{{Книга|автор=Крутоголовов М. А.|заглавие=Государственный строй современной Франции (Четвертая республика)|ответственный=Отв. ред.: Левин И. Д|год=1958|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|страницы=157|страниц=304}}</ref>. [[1924 йыл]]дың [[15 май]]ында ҡыҙы Элизабет тыуа. [[1928 йыл]]да кесе ҡыҙы Анна тыуа, ул Даун синдромынан яфалана (Анна [[1948 йыл]]да вафат була; аҙағыраҡ де Голль Даун синдромлы Балалар фонды попечителе була. == Хәрби теоретик == [[1930-сы йылдар]]ҙа подполковник, аҙаҡ полковник де Голль «Профессиональ армия өсөн», «Шпага осонда», «Франция һәм уның армияһы» кеүек хәрби-теоретик эштәрҙең авторы булараҡ киң танылыу яулай. Де Голль үҙенең китаптарында киләсәктә буласаҡ һуғыштың төп ҡоралына әйләнәсәк [[танк]] ғәскәрҙәрен төрлө яҡлап үҫтерергә кәрәклегенә күрһәтә. Был йәһәттән уның был эштәре Германияның алдынғы хәрби теоретигы Гейнц Гудериандың ғилми хеҙмәттәренә яҡыная. Әммә де Голлдең тәҡдимдәре Францияның хәрби командованиеһында һәм сәйәси даирәләрҙә аңлау тапмай. 1935 йылда Милли йыйылыш Де Голль пландарына ярашлы, буласаҡ премьер-министр Поль Рейно тарафынан әҙерләнгән армия реформаһы тураһындағы закон проекты «файҙаһыҙ, логикаға һәм тарихҡа ҡапма-ҡаршы килгән кәрәкмәгән тәҡдим булараҡ кире ҡағыла»<ref name="Молчанов">''Молчанов Н. Н.'' Генерал де Голль. — {{М.}}: Международные отношения, 1980.</ref><sup>:108</sup>. 1932—1936 йылдарҙа — Юғары оборона советының генераль секретары. 1937 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу мәктәбендә уҡыта, шунан һуң Мецелағы 507-се танк полкына командир итеп тәғәйенләнә. 1937—1939 йылдарҙа — танк полкы командиры. == Икенсе донъя һуғышы. Француз Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте лидеры == === Һуғыштың башланыуы. Лондонға күсенгәнгә тиклем === Икенсе донъя һуғышы алдынан де Голль полковник званиеһында була. Һуғыш башланырҙан бер көн алда (1939 йылдың 31 авгусында) [[Саар]]ҙағы танк ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә, был йәһәттән ул түбәндәгене яҙа: «Минең өлөшөмә ҡот осҡос мистификацияла уйнау роле бүленде… Мин командалыҡ иткән бер нисә тиҫтә еңел танк — саң бөртөгө генә. Әгәр ҙә әүҙем хәрби хәрәкәт башламаһаҡ, был һуғышта, ҡыҙғаныс хәлгә төшөп, еңеләсәкбеҙ»{{R|Молчанов|page=118}}. 1940 йылдың ғинуарында де Голлдең «Механизацияланған ғәскәрҙәр тотҡан урын» исемле мәҡәләһе донъя күрә, унда ул ерҙәге һәр төрлө хәрби көстәрҙең, иң тәүге сиратта танкыларҙың, һәм [[Хәрби һауа көстәре]]нең хәрби хәрәкәттәрҙе үҙ-ара килешеп алып барыуының оло әһәмиәткә эйә булыуын һыҙыҡ өҫтәнә ала<ref>''Шант К.'' Танки: Иллюстрованная энциклопедия. — С. 21. — ISBN 5-465-00378-2.</ref>. [[1940 йыл]]дың [[14 май]]ында уға яңы ойошторолған 4-се бронетанк дивизияһына (тәүҙә 5000 һалдат һәм 85 танк) командалыҡ итеү йөкмәтелә. [[1 июнь|июндә]] ул ваҡытлыса бригада генералы вазифаһын үтәй (уны рәсми рәүештә был званиела раҫлап өлгөрмәйҙәр, шуға ла һуғыштан һуң ул Дүртенсе республиканан полковник пенсияһын ғына ала). [[6 июнь|июндә]] премьер-министр Поль Рейно де Голлде хәрби министр урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләй. Ошо вазифала булғанында генерал Францияның хәрби ведомствоһы етәкселеге һәм иң тәүге сиратта министр Филипп Петен хуплауы буйынса дошман менән килешеү тураһындағы пландарына ҡаршы торорға тырыша. [[14 июнь|июндә]] де Голль [[Лондон]]ға француз хөкүмәтен Африкаға эвакуациялау өсөн караптар бүлеү тураһындағы һөйләшеүҙәргә бара; ошо сара барышында ул Бөйөк Британияның премьер-министры [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиллгә]], «хөкүмәт һуғышты дауам итеү хаҡында хәстәрләһен өсөн, Реноға ярҙам итеү буйынса саралар күреү талап ителә», тип мөрәжәғәт итә<ref name="Churchill_2_10">''Уинстон Черчилль.'' [http://militera.lib.ru/memo/english/churchill/2_10.html Вторая мировая война. Ч. 2, гл. 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819073111/http://militera.lib.ru/memo/english/churchill/2_10.html |date=2010-08-19 }}.</ref>. Әммә шул көндө үк Поль Рейно отставкаға сыға, унан һуң хөкүмәткә етәксе булып ҡалған Петен кисекмәҫтан Германия менән килешеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 1940 йылдың [[17 июнь|июнендә]] де Голль, был процеста ҡатнашырға теләмәүен белдереп, эвакуацияланған хөкүмәт урынлашҡан Бордоға самолётта оса һәм ҡайтанан Лондонға килә. Черчиллдең әйтеүенсә, «де Голль был самолётта үҙе менән Францияның бер өлөшөн алып китә»<ref name="Churchill_2_10"/>. === Тәүге декларациялар === [[Файл:De Gaulle - à tous les Français.jpg|thumb|right|[[18 июндәге телмәр|Голлдең «Бөтә француздарға» саҡырыуы]], [[1940]]]] Тап ошо мәл де Голль биографияһында һынылышлы осор була. "Өмөттәр мемуарҙары"нда ул түбәндәге һүҙҙәрҙе яҙа: «1940 йылдың [[18 июнь|июнендә]], башҡа төрлө ярҙам булмағанға күрә, үҙенең рухын һәм намыҫын һаҡлап ҡалыу өсөн һәм тыуған илдең саҡырыуына яуап итеп, бер кемгә лә билдәле булмаған де Голль бер үҙе Франция өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға тейеш»<ref name="надежды">''Ш. де Голль''. Мемуары надежды.</ref><sup>:220</sup>. Ул көндө Би-би-си де Голлдең француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтен булдырырға саҡырған телмәрен радио аша тапшыра. Тиҙҙән листовкалар таратыла, уларҙа генерал «бөтә француздарға» (''A tous les Français'') түбәндәге белдереү менән мөрәжәғәт итә: {{начало цитаты}} Франция алышта еңелде, ләкин ул һуғышта еңелмәне! Бер нәмә лә юғалтылманы, сөнки был һуғыш — донъя һуғышы. Франция азатлығын һәм бөйөклөгөн ҡайтарасаҡ көн етәсәк… Шуға ла мин бөтә француздарға ла, дошманға ҡаршы тороу, үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү һәм киләсәккә өмөттәр хаҡына, минең тирәләй берләшергә саҡырам.{{конец цитаты|источник={{R|Молчанов|page1=147—149|page=148}}<ref>Воспроизведение листовки де Голля на французском языке.</ref>}} Шарль де Голль «Азат (аҙаҡ — „Һуғышыусы“) Францияның» — оккупанттарға һәм коллаборационистик Виши режимына ҡаршылыҡ күрһәтеү ойошмаһының етәксеһе вазифаһын биләй. Был ойошманың легитимлығы түбәндәге принципҡа нигеҙләнә: «Тыуған ил хәүеф аҫтында булғанда, милли берҙәмлекте һәм күсәгилешлекте тәьмин итеү маҡсатында, властың законлы нигеҙҙә эшләүе уның булдыҡлылығы илһамландырыусы тойғоларға нигеҙләнә»{{R|надежды|page=212}}. Тәүге осорҙа уға бик күп ҡатмарлылыҡтар менән осрашырға тура килә. «Тәүҙә мин бер кем дә түгел инем… Францияла миңә ышаныс белдереүсе бер генә кеше лә булманы, илдә танылған шәхес тә түгел инем. Сит илдәрҙә лә миңә ышанған һәм минең эшмәкәрлегемде аҡлаған кешеләр булманы»<ref>Военные мемуары, с. 110.</ref>. «Азат Франция» ойошмаһын формалаштырыу оҙаҡҡа һуҙыла. Де Голль Черчиллдең хуплауын алыуға өлгәшә. 1940 йылдың 24 июлендә Черчилль генерал Г. Л. Исмейға түбәндәгене хәбәр итә: "Әлеге мәлдә, ҡапҡан ябылмаҫ элек, француз офицерҙарына һәм һалдаттарына, шулай уҡ көрәште дауам итергә теләгән күренекле белгестәргә төрлө порттарға үтеп инергә булышлыҡ иткән ойошманы булдырыу бик мөһим. "Йәшерен тимер юлы"н булдырырға кәрәк… Күңелдәре тәүәккәлек менән тулы кешеләр ағымының туҡталғыһыҙ буласағына икеләнмәйем — ә беҙгә француз колонияларын обороналау өсөн бөтә мөмкинлектәрҙе лә файҙаланырға кәрәк. Хәрби-диңгеҙ министрлығы һәм хәрби-һауа көстәре улар менән хеҙмәттәшлек итергә тейеш. Генерал де Голль һәм уның комитеты, әлбиттә, оператив орган буласаҡ"<ref name="Churchill_2_10"/>. Виши хөкүмәтенә альтернатива булдырырға тырышыу Черчиллде хәрби ҡарарға ғына түгел, ә сәйәси ҡарар ҡабул итеү кәрәклеген аңлауға: йәғни де Голлде «бөтә азат француздарҙың башлығы» итеп таныуға ([[1940]], [[28 июнь]]) һәм халыҡ-ара йәһәттән де Голлдең абруйын көсәйтеү буйынса ярҙам итеү тырышлығына килтерә. === Колонияларға контроллек итеү. Ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе үҫтереү === Хәрби йәһәттән төп бурыс: [[Африка]]лағы, [[Һинд-ҡытай]]ҙағы һәм [[Океания]]лағы киң колониаль биләмәләрҙе «Француз империяһының» француз патриоттары яғына ауҙарыу. [[Дакар]]ҙы яулап алыуҙа уңышһыҙлыҡҡа тарығас, де Голль [[Браззавиль|Браззавилдә]] ([[Конго Республикаһы|Конго]]) Империяның Оборона Советын булдыра, уны ойоштороу тураһындағы манифест шундай һүҙҙәрҙән башлана: «Беҙ, генерал де Голль (nous général de Gaulle), азат француздарҙың башлығы, ҡарар итәбеҙ» һәм артабан шундайыраҡ рухта<ref>Военные мемуары, с. 371—374 (текст документа).</ref> Советҡа француз (ҡағиҙә булараҡ, африкан) колонияларының антифашистик кәйефтәге хәрби губернаторҙары: генералдар Жорж Катру, Феликс Эбуэ, полковник Филипп Леклерк инә. Шул мәлдән алып де Голль үҙ хәрәкәтенең милли һәм тарихи тамырҙарын һыҙыҡ өҫтөнә ала башлай. Ул Азат итеү орденын булдыра, орденда француз милләтенең символы [[феодализм]] дәүеренә барып тоташҡан боронғо ике арҡыры таяҡлы Лотарингия тәреһе төп билдә була<ref>Военные мемуары, с. 416—417 (текст документа).</ref>. Шуның менән бергә Француз республикаһының конституцион традицияларына таяныуҙы ла иғтибарынан ситләштермәй. Браззавилдә халыҡҡа еткерелгән «Органик декларация» («Һуғышыусы Франция» сәйәси режимының хоҡуҡтарын билдәләүсе документ) Виши режимының легитим булмауын иҫбатлай."<ref>Военные мемуары, с. 383—388 (текст документа)</ref>. [[Файл:De Gaulle Bangui 1940.jpg|thumb|300px|left|1940 йылдың октябрендә Шарль де Голль [[Банга]]ла колониаль ғәскәрҙәргә смотр үткәрә.]] [[Бөйөк Ватан һуғышы|1941 йылдың 22 июненән]] һуң [[СССР]] менән туранан-тура бәйләнеш урынлаштырыу «Азат Францияның» ҙур уңышы була. Совет етәкселеге Виши режимындағы үҙенең тулы хоҡуҡлы вәкилен икеләнеп тормайынса Лондонға күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>В 1941—1943 годах Богомолов был [[Посольство СССР при Союзных правительствах|полпредом СССР при союзных правительствах]] в Лондоне, а в 1943—1944 — при Французском комитете национального освобождения ([[Французский Алжир|Алжир]]).<br />''[[Иванов, Игорь Сергеевич|И. С. Иванов]].'' [https://books.google.com/books?id=DAsjOmr7mkkC&pg=PA239&lpg=PA239&dq=богомолов+александр+ефремович&source=bl&ots=J6QoJZzF-H&sig=OxSnqR9VgDvpIMYIETs_5s3n5dQ&ei=Euh4SrKqCInW-QbhyJzSBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%20%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false Очерки истории Министерства иностранных дел России. 1802—2002: В 3 т. Т. 2].</ref><ref>{{Книга|заглавие=Шарль де Голль и советско-французские отношения|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=a7LJsyAkuv8C&pg=PA53&lpg=PA53&dq=%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+%D0%B2+%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%B8+%D0%B4%D0%B5+%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5&source=bl&ots=PIBqyUJspt&sig=Ewbajl9aDOptMTWehMqp2qv9_k8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjuvv_2wpzYAhWmB5oKHTQzAOoQ6AEISjAE#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB%20%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80%20%D0%B2%20%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5&f=false|издательство=Vladimir Dzherikhov|страниц=125}}</ref>. 1942 йылдың мартында француз милли азатлыҡ комитеты СССР властарына, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу өсөн, лётчиктар һәм авиация механиктары төркөмөн ебәреү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Сталин проектты хуплай: ул де Голль Көнбайыш Европала икенсе фронтты асыу өсөн сығыш яһар, тип ышана<ref>{{Cite news|title=Эпопея полка «Нормандии-Неман»|url=http://inosmi.ru/history/20170613/239570242.html|work=ИноСМИ.Ru|date=2017-06-13|accessdate=2017-12-22|language=ru}}</ref>. 1942 йылдың 25 ноябрендә СССР территорияһында француз авиация эскадрильяһын булдырыу тураһында совет-француз килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға «Нормандия» исеме бирелә. «Көнсығыш» илдәре һәм уларҙың союзниктары ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан, аҙаҡ «Нормандия — Неман» полкына әйләндерелгән француз истребителдәре авиация эскадрильяһы бына шулай барлыҡҡа килә<ref>{{Книга|автор=Сергей Дыбов|заглавие=Подлинная история авиаполка «Нормандия-Неман»|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=QYv3a25PhsgC&printsec=frontcover&dq=%C2%AB%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F+%E2%80%94+%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%C2%BB&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiztJK9wJzYAhWKJ5oKHcLoAJMQ6AEILTAB#v=onepage&q&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=526|isbn=5457048314}}</ref>. 1941—1942 йылдарҙа оккупацияланған Францияла партизан ойошмалары селтәре бөтә ил буйлап тарала. 1941 йылдың октябренән немецтар аманатҡа алынғандарҙы ата башлай, шуға ла де Голль бөтә француздарҙы тоталь забастовкаға һәм күп халыҡ тупланған ҡаршылыҡ акцияларына сығырға саҡыра. === Союздаштар менән конфликт === «Монархтың» эшмәкәрлеге Көнбайышҡа оҡшамай башлай. Рузвельт аппаратында «ағыулы пропаганда таратыусы» һәм һуғыш хәрәкәттәренә ҡамасаулаусы «азат француздар» тип аталғандар тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй башлайҙар. [[1942 йыл]]дың [[8 ноябрь|ноябрендә]] Америка ғәскәрҙәре Алжирға һәм Мароккоға инә һәм Виши режимы яҡлы булған урындағы француз хәрби начальниктары менән һөйләшеүҙәр башлай. Де Голль Англия һәм АҠШ етәкселәренә Алжирҙа Виши режимы яҡлылар менән хеҙмәттәшлек итеү Францияла союздаштарҙың хуплауын юғалтыуға килтерәсәге тураһында аңлатырға тырыша. «АҠШ бөйөк эштәргә ваҡ тойғолар һәм ҡатмарлы сәйәсәт ҡуша, — ти де Голль».{{R|Молчанов|page=203}}. [[Файл:Charles de Gaulle 1943 Tunisia.jpg|thumb|left|Де Голль (уртала) [[Тунистағы француз протектораты]]нда, 1943 йылдың 1 июне]] Ул ваҡытҡа союздаштар яғына сыҡҡан Алжир башлығы адмирал Франсуа Дарлан 1942 йылдың [[24 декабрь|декабрендә]] 20 йәшлек француз Фернан Бонье де Ла Шапел (Fernand Bonnier de La Chapelle) тарафынан үлтерелгән була (тиҙ арала ғына ойошторолған суд ҡарары менән ул икенсе көнөнә үк атып үтерелә)<ref name="NG05052017">''Юрий Сафронов'' [https://www.novayagazeta.ru/issues/2538 Неудобная война] // [[Новая газета]]. — 2017. — № 47-48 (2624—2625). 05.05.2017 — cтр. 18-19</ref>. Союздаштар етәкселеге армия генералы Анри Жироны Алжирҙың «граждандар һәм хәрби баш командующийы» итеп тәғәйенләй. [[1943 йыл]]дың ғинуарында [[Касабланка]]лағы конференцияла де Голль союздаштарҙың планын белеп ҡала: союздаштар «Һуғышыусы Францияның» етәкселеге урынына составына үҙ ваҡытында Петен хөкүмәте яҡлы булғандарҙың күбеһе ингән комитет (башлығы Жиро) булдырырға теләй икән. Касабланкала де Голль был планды ҡабул итмәйәсәген асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Ул бер һүҙһеҙ ил мәнфәғәттәрен күҙәтеүгә баҫым яһай («Һуғышыусы Франция» аңлағанса). Һөҙөмтәлә «Һуғышыусы Франция» икегә бүленә: де Голль етәкселегендәге һәм У. Черчилль башында торған Бөйөк Британия хөкүмәте тарафынан хупланған милли йүнәлешкә һәм Анри Жиро тирәһендә тупланған американ йүнәлешенә. 1943 йылдың [[27 март]]ында Парижда Ҡаршылашыу Милли Советы (НСС) ойоштороу конспиратив ултырышына йыйыла, Совет, де Голль теләгәнсә, оккупацияланған илдә эске көрәште ойоштороу буйынса байтаҡ эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Де Голлдең тотҡан юлы нығына бара, шуға ла Жиро компромисс эҙләргә мәжбүр була: НСС-ны асыу менән бергә тип әйтерлек ул генералды Алжирҙың идара итеү структураларына инергә саҡыра. Генерал ғәскәр командующийы Жироның кисекмәҫтән граждандар советына бер һүҙһеҙ буйһоноуын талап итә. Хәл ҡатмарлаша. Аҙаҡ килеп, 1943 йылдың [[3 июнь|июнендә]] Француз милли азатлыҡ комитеты булдырыла, етәкселәре итеп тигеҙ хоҡуҡҡа эйә булған де Голль һәм Жиро һайлана<ref>{{Книга|автор=|заглавие=100 выдающихся полководцев всех времён|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=TmDuAwAAQBAJ&pg=PT298&dq=%D0%B4%D0%B5+%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D1%8C+%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiLlqTxyZzYAhWJZpoKHeMYARYQ6AEITjAI#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Family Leisure Club|год=2014-07-14|страницы=|страниц=374|isbn=9789661472166|isbn2=}}</ref>. Шулай ҙа күпселекте де Голль яҡлылар ала, Жиро яҡлыларҙың ҡайһы берҙәре (шул иҫәптән Кув де Мюрвиль — Бишенсе республиканың буласаҡ премьер-министры) — де Голль яғына күсә. 1943 йылдың ноябрендә Жиро Комитеттан сығарыла. [[1944 йыл]]дың [[4 июнь|июнендә]] де Голлде Черчилль Лондонға саҡыра. Британия премьеры Нормандияға союздаштарҙың ғәскәре төшөрөләсәге тураһында иғлан итә, шуның менән бергә, — Рузвельт тарафынан үткәреләсәк АҠШ ихтыяры диктатын тулыһынса хупларға кәрәклекте белдерә. Шуның менән Де Голль хеҙмәтенә мохтаж булмауҙарына ишара яһала. Генерал [[Эйзенхауэр Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэр]] яҙған француз халҡына мөрәжәғәт проектында «законлы власть органдары һайланғанға тиклем» союздаш командованиеның бөтә күрһәтмәләрен үтәү талап ителә, тигән һүҙҙәр була. Де Голлдең киҫкен рәүештә быға риза булмауы сәбәпле, Черчилль уға, Эйзенхауэр тексына ҡушылмайынса, айырым рәүештә радио аша француздарға мөрәжәғәте менән сығыш яһауҙы рөхсәт итергә мәжбүр була. Генерал үҙ мөрәжәғәтендә Францияла булдырылған «Һуғышыусы Франция» хөкүмәтенең лигитим булыуы тураһында белдерә һәм уны Америка командованиеһына буйһондороу тураһындарғы пландарға ҡырҡа ҡаршы булыуын иғлан итә. === Францияны азат итеү === 1944 йылдың [[6 июнь|июнендә]] союздаш ғәскәрҙәр Нормандияға төшөүҙе уңышлы башҡарып сыға, шуның менән Көнбайыш Европала «икенсе фронт» асыла. Де Голль, азат ителгән француз ерендә бер ни тиклем ваҡыт булып, Француз республикаһының ваҡытлы хөкүмәтен ойошторғандан һуң, тағы ла [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтонға]] президент [[Франклин Рузвельт]] менән һөйләшеүҙәргә юллана, маҡсаты — ''Францияның бөйөклөгөн'' һәм үҙаллылығын кире ҡайтарыу (генералдың сәйәси лексиконында тап ошо һүҙҙәр төп урынды алып тора). «Америка президентын тыңлағанда мин шуға инандым: ике дәүләт араһындағы эшлекле мөнәсәбәттәрҙә логика һәм тойғо, реаль көс менән сағыштырғанда, бөтөнләй ниндәйҙер әһәмиәткә эйә булмауына инандым, бында баҫып алыу һәм эләктергәнде ҡулдан ысҡындырмау юғары баһалана; әгәр Франция үҙенең элекке хәленә ҡайтырға теләһә, тик үҙ көсөнә генә таяна ала»{{R|Молчанов|page=239}}, тип яҙа де Голль. [[Файл:HD-SN-99-02715.JPEG|thumb|left|Де Голль азат ителгән Шербурҙа]] Ҡаршыллыҡ күрһәтеү хәрәкәтендә ҡатнашыусылар Анри Роль-Танги етәкселегендә хәрби губернатор Чад Филипп де Отклоктың (тарихҡа Филипп Леклерк исеме аҫтында ингән) танк ғәскәрҙәре менән Парижға юлды асҡандан һуң, де Голль азат ителгән баш ҡалаға аяҡ баҫа. Грандиоз тамаша хасил була — халыҡ менән шығырым тулы Париж урамдары буйлап де Голлдең тантаналы аҙымдар менән ғәскәр алдынан үтеүе азатлыҡҡа һыуһаған халыҡтың күңелендә мәңгелеккә һаҡланып ҡала. Генерал үҙенең мемуарҙарында был хаҡта тәфсирләп яҙа. Тантанала ҡатнашыусылар баш ҡаланың тарихи, Францияның героик тарихын сағылдырған урындары янынан үтә; аҙаҡ де Голль был хаҡта түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә: «Донъяның иң атаҡлы урындары буйлап атлағанда күптән булып үткән иҫтәлекле ваҡиғалар бөгөнгө көн беҙ байрам иткән данлыҡлы ваҡиғаға ҡушылыуын тойҙом»{{R|Молчанов|page=249}}. 1944 йылдың 26 авгусында Францияны азат итеүгә арналған парад үткәрелә. Париж бындай грандиоз тамашаны элек күргәне булмағандыр. Колонналар ағымына снайперҙар атып тороуға ҡарамаҫтан, де Голль башын эймәй тантаналы атлауын дауам итә, бының менән ул ватандаштарына һайлаған юлынан тайпылмаясағын күрһәтә. == Һуғыштан һуңғы хөкүмәт == 1944 йылдың авгусынан де Голль — Франция Министрҙар советы рәйесе (Ваҡытлы хөкүмәт). Ошо поста оҙаҡҡа һуҙылмаған, йыл ярымлыҡ эшмәкәрлеген ул аҙаҡ «ҡотҡарыу» тип атай. Францияны англо-американ блогы пландарынан (Германияны өлөшләтә ремилитаризациялау, Францияны бөйөк державалар исемлегенән алып ташлау) «ҡотҡарыу». Думбартон-Окста үткәрелгән [[БМО]]-ны ойоштороу буйынса Бөйөк державаларҙың коференцияһында ла, 1945 йылдың ғинуарында [[Ялта конференцияһы]]нда ла Франция вәкилдәре ҡатнашмай. Ялта осрашыуҙарынан бер ни тиклем алда де Голль, инглиз-американ хәүефенән һаҡланыу өсөн, Мәскәүгә СССР менән союз булдырыу маҡсатында бара. Генерал Мәскәүгә [[Баку]] аша бара, һәм унда беренсе тапҡыр [[1944 йыл]]дың 2 декабренән 10 декабренә тиклем була. Визитының һуңғы көнөндә Кремлдә [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] һәм де Голль «союз һәм хәрби ярҙам» тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Был акттың маҡсаты: иң тәүге сиратта Францияға бөйөк держава статусын ҡайтарыу һәм уның еңеүсе-дәүләттәр исемлегендә булыуын таныу. Француз генералы де Латр де Тассиньи союздаш державалар полководецтары менән бергә Карлсхорста [[1945 йыл]]дың 8 майынан 9 майына ҡарай төндә герман ҡораллы көстәренең капитуляцияһын ҡабул итә<ref>{{Cite news|title=Де Голль, Черчилль, Рузвельт, Сталин: секреты их взаимодействия|url=http://inosmi.ru/panorama/20050505/219418.html|work=ИноСМИ.Ru|date=2005-05-05|accessdate=2017-12-22|language=ru}}</ref>. Францияға Германия һәм Австрия ерҙәренән оккупация зоналары бүленә. Һуғыштан һуң Францияла йәшәү кимәле түбән була, [[эшһеҙлек]] арта бара. Хатта илдең сәйәси ҡоролошон тейешенсә билдәләй алмайҙар. Учредительный йыйылышҡа һайлауҙарҙа (1945 йылдың 21 сентябре) бер генә партия ла өҫтөнлөк алыуға өлгәшмәй (коммунистар сағыштырмаса күберәк тауыш йыя, [[Морис Торез]] вице-премьер итеп тәғәйенләнә), Конституция проекты бер нисә тапҡыр кире ҡағыла, 1945 йылдың 2 декабрендә Француз банкы һәм дүрт эре банк националләштерелә. Хәрби бюджетты арттырыу мәсьәләһе буйынса сираттағы конфликттан һуң [[1946 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында де Голль хөкүмәт башлығы посын ҡалдыра һәм Шампандәге (Үрге Марна депатаменты) ҙур булмаған поместье Коломбэ-ле-Дез-Эглизгә ({{lang-fr|Colombey-les-Deux-Églises}}) барып урынлаша. Әммә посынан китеүҙең төп сәбәбе республикала идара итеү формаһына ҡағылышлы бәхәскә бәйле була, шуға ла конституция проекты бер нисә тапҡыр ҡарала. Де Голль көслө президент власы яҡлы була, ә парламентта берлектә күпселекте тәшкил иткән коммунистар һәм социалистар, парламенттың хөкүмәттең эшен контролдә тотоуы өсөн сығыш яһай. Армия тураһындағы мәсьәлә буйынса ла де Голлдең үҙ фекере була, армия һәм көслө президент власы көслө Францияның нигеҙе булырға тейеш, тип иҫәпләй ул. 1945 йылдың декабрендә генерал был республикаға үҙенең башлыҡ булмаясағын аңлай һәм аҙағыраҡ уңайы тыуыу менән был посҡа кире ҡайтыу өсөн отставка сығыуға сәбәп эҙләй башлай. Үҙенең хәлен ул [[Наполеон I|Наполеонды]] ситкә ҡыуып ебәреү менән сағыштыра. Ләкин йәшлектәге кумирынан айырмалы рәүештә де Голль француз сәйәсәтен ситтән күҙәтә ала һәм мөмкинлек булыу менән кире ҡайтасағына ышана. == Власҡа кире килеү == [[1957]]—[[1958 йыл]]дар Дүртенсе республика өсөн тәрән сәйәси көрсөк йылдары була. Оҙаҡҡа һуҙылған Алжирҙағы һуғыш, Министрҙар советын ойоштороу буйынса тырышыуҙар, аҙаҡ килеп — иҡтисади көрсөк. Алжирҙың хәрби етәкселегенә көслө баҫым яһаған «ультрауң» хәрби төркөмсөктәр әүҙемләшә. [[1958 йыл]]дың [[10 май]]ында Алжирҙың дүрт генералы президент Рене Котиға, Алжирҙан баш тартыуҙы булдырмаҫҡа, тигән ультиматив талап менән мөрәжәғәт итә. [[13 май]]ҙа «ультра» төркөмдөң ҡораллы формированиелары [[Алжир (город)|Алжир]] ҡалаһында колониаль хакимиәттең бинаһын баҫып ала; генералдар «тын тороуҙан сығырға» һәм «йәмәғәт ышанысы хөкүмәтен» ойоштороу маҡсатында ил граждандарына мөрәжәғөт итергә, тигән саҡырыуҙы телеграф аша Парижға, Шарль де Голлгә ебәрә{{R|Молчанов|page=357}}. [[1958 йыл]]дың [[15 май]]ында мәғлүмәт агентлығы де Голлдең саҡырыуын тарата: {{начало цитаты}}… 12 йыл буйына Франция партиялар режимы еңә алмаҫлыҡ проблемаларҙы хәл итергә тырыша һәм һәләкәткә табан бара. Иң ауыр саҡта миңә илде ҡотҡарыу юлына сығарыу ышанып тапшырылғайны. Бөгөн, ил алдында яңы һынауҙар торғанда, Республиканың бөтә вәкәләттәрен үҙ өҫтөмә алырға әҙер булыуымды белдерәм.{{конец цитаты|источник={{R|Молчанов|page=359}} }} Әгәр ҙә бер йыл элек, иҡтисади көрсөк ҡыҙған саҡта, ошондай белдереү яңғыраһа, ул дәүләт түңкәрелешенә саҡырыу кеүек ҡабул ителер ине. ә инде хәҙер дәүләт түңкәрелеше хәүефе янағанда үҙәк яҡлы Пьер Пфлимлен да, [[Ги Молле]]ның сабыр социалистары ла, Алжир боласылары ла де Голлгә өмөт менән баға. Путчистар бер нисә сәғәт эсендә [[Корсика]] утрауын баҫып алғандан һуң, илде де Голль генә ҡотҡара аласағын һәр кем аңлай. Халыҡ араһында Парижға парашют-десант полкының төшөүе тураһында имеш-мимеш тарала. Шул мәлдә генерал боласыларға уның командованиеһына буйһоноу талабы менән ышаныслы рәүештә мөрәжәғәт итә. [[27 май]]ҙа Пьер Пфлимлендың «хөкүмәте» отставкаға сыға. Президент Рене Коти, Милли йыйылышҡа де Голлде премьер итеп һайлау, яңы хөкүмәт ойоштороу һәм Конституцияны ҡайтанан ҡарау өсөн уға ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тапшырыу талабы менән мөрәжәғәт итә. [[1 июнь|июндә]] 329 тауыш менән де Голль Министрҙар Советы Рәйесе посына раҫлана. Де Голлдең власҡа килеүенә Мендес-Франстың радикалдары, һул социалистар (шул иҫәптән буласаҡ президент [[Франсуа Миттеран]]), Торез һәм Жак Дюкло етәкселегендәге коммунистар ҡырҡа ҡаршы төшә. Улар дәүләттең демократик ҡаҙаныштарын һис һүҙһеҙ һаҡлауҙы талап итә. Ә де Голль яҡын киләсәктә тап шул мәсьәләне үҙенсә хәл итәсеген белә. == Конституцион реформа. Бишенсе Республика == [[Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F010324-0002, Flughafen Köln-Bonn, Adenauer, de Gaulle-cropped.jpg|thumb|left|200px|Де Голль 1961 йылда]] Конституцион ҡоролош мәсьәләләре буйынса үҙ идеяларын де Голль һуғыштан һуңғы йылдарҙа уҡ халыҡҡа еткерә. Улар түбәндәгенән ғибәрәт: башҡарма һәм закон сығарыу властарын айырырға, президентҡа киң вәкәләттәр бирергә: «Министрҙарҙы, иң тәүге сиратта, сәйәсәт һәм хөкүмәт эшенә етәкселек иткән премьер-министрҙы тәғәйенләү хоҡуғы тап уның ҡулында булырға тейеш»<ref>{{Статья|автор=Discours du général de Gaulle à Bayeux (16 juin 1946) // Revue française de science politique. 1959. Vol. 9. № 1. P.192.|заглавие=|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Августа уҡ премьер-министр өҫтәленә яңы Конституция проекты барып ята, әлеге көндә лә Франция шул Конституция буйынса йәшәй<ref>{{Книга|заглавие=Конституции зарубежных государств: Великобритания, Франция, Германия, Италия, Соединенные Штаты Америки, Япония, Бразилия : учебное пособие|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=GJrf6Syi3U8C&pg=PA69&dq=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0.+%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiK7t3qyJzYAhVJOJoKHcLxDKIQ6AEIVzAJ#v=onepage&q&f=false|издательство=Wolters Kluwer Russia|год=2010|страниц=658|isbn=9785466005455}}</ref>. Парламенттың вәкәләттәре байтаҡҡа сикләнә. Хөкүмәттең Милли йыйылыш алдында принципиаль яуаплылығы һаҡланып ҡала (Милли йыйылыш хөкүмәткә ышанмаусанлыҡ күрһәтә, әммә президент премьерҙы тәғәйенләгәндә уның кандидатураһын парламентҡа раҫлау өсөн индерергә тейеш түгел). Әгәр «Республиканың бойондороҡһоҙлоғона, территорияһының бөтөнлөгөнә йәки уның халыҡ-ара йөкләмәләрен үтәүгә етди ҡурҡыныс янаһа, ә дәүләт институттарының ғәҙәттәгесә эшләүе туҡтатылһа», 16-сы статьяға ярашлы, Президент үҙ ҡулына сикләнмәгән власть алырға хоҡуҡлы. Президент һайлау принцибы ла тамырынан үҙгәртелә. Хәҙер дәүләт башлығы Парламент ултырышында түгел, ә 80 мең халыҡ һайланыусылары (выборщиктар) коллегияһы тарафынан һайлана ([[1962 йыл]]дан, конституцион төҙәтмәләр референдумда ҡабул ителгәндән һуң — француз халҡының туранан-тура һәм дөйөм тауыш биреүе менән һайлана<ref>Подробнее положения Конституции освещены у Молчанова (с. 374—377) и М. Ц. Арзаканян «Генерал де Голль на пути к власти».</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=История государства и права зарубежных стран. 2-е издание. Учебник для бакалавров|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=-ednCwAAQBAJ&pg=PT416&dq=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0.+%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiK7t3qyJzYAhVJOJoKHcLxDKIQ6AEISzAH#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство="Издательство ""Проспект"""|год=2016-01-18|страницы=|страниц=520|isbn=9785392197682|isbn2=}}</ref>). 1958 йылдың [[21 декабрь|декабрендә]], өс ай үтеп тә өлгөрмәй, 76 мең выборщик Францияның бөтә ҡалаларында ла президент һайлай. Выборщиктарҙың 75,5 проценты үҙ тауыштарын премьер-министрға бирә. [[1959 йыл]]дың [[8 ғинуар]]ында де Голлдең тантаналы инаугурацияһы үткәрелә. Де Голль президентлыҡ иткән осорҙа Францияның премьер-министры посын уның хәрәкәтендә ҡатнашҡан «голлизм рыцары» Мишель Дебре (1959—1962), «дофин» Жорж Помпиду (1962—1968) һәм уның алыштырғыһыҙ сит ил эштәре министры (1958—1968) Морис Кув де Мюрвиль (1968—1969) кеүек эшмәкәрҙәр биләй. == Дәүләт етәксеһе == «Францияның тәүге президенты», һайлауҙа еңеүенә шатланып, тыныс ҡына йәшәү юлын һайламай. Ул деколонизация кеүек үтә мөһим проблеманы хәл итеү мөмкинлеге тыуһын өсөн, фән һәм техника дәүерендә илдә иҡтисади һәм социаль үҙгәрештәр башлау, сәйәсәттең һәм оборонаның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү, Францияны бөтә Европаны берләштереүҙе хәстәрләгән илгә әйләндереү, үҙ алдына донъя кимәлендә Францияның йоғонтоһон кире ҡайтарыу кеүек пландарҙы ҡуя. === Деколонизация. Француз империяһынан милләттәр берләшмәһенә табан === [[Файл:Stamp of Kyrgyzstan degaule.jpg|left|thumb|upright|Ҡырғыҙстандың почта маркаһы, [[2005 йыл]]]] Де Голль Алжир көрсөгө дәүерендә власҡа килә; шуға күрә хәҙер ул үҙенең милли лидер булыуын күрһәтергә бурыслы була. Был мәсьәләне хал итергә тырышыу мәлендә Алжирҙағы командующийҙар ҙа, хөкүмәттең уң ҡанаты ла президент пландарына ҡаршы төшә. [[1959 йыл]]дың [[16 сентябрь|сентябрендә]] дәүләт башлығы Алжир мәсьәләһен хәл итеү буйынса өс төрлө вариант тәҡдим итә: Милли йыйылыш уның өсөнсө вариантын хуплай. Әммә Милли йыйылыштың ультрауң ҡанаты уға ҡаршы була. [[1961 йыл]]дың [[8 сентябрь|сентябрендә]] де Голлде үлтерергә маташалар, бындай хәл 15 тапҡыр ҡабатлана, һәм уларҙы уң ҡарашлы «Йәшерен Армия ойошмаһы» (Organisation de l’Armée Secrète) — ҡыҫҡаса [[OAS]] (ОАС) ойоштора. Ғөмүмән ғүмере буйына де Голлде 32 тапҡыр үлтерергә маташалар<ref>[http://gazeta.aif.ru/_/online/aif/1134/09_01 Покушения на президентов]</ref>. Алжирҙағы һуғыш Эвианда ике яҡ тарафынан төҙөлгән килешеүҙәр ([[1962]]) референдум һәм бойондороҡһоҙ Алжир дәүләтенең ойошторолоуы менән тамамлана{{R|Молчанов|page=401}}. Шулай итеп, де Голль Францияның яңы сәйәсәтенә нигеҙ һала. «Африка йылы» тип аталған [[1960 йыл]]да ғына [[Африка]]ның ике тиҫтәнән ашыу дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ ала. [[Вьетнам]] менән [[Камбоджа]] ла бойондороҡһоҙлоҡ яулаған дәүләттәр иҫәбенә инә. Был илдәрҙең бөтәһендә лә метрополия менән бәйләнешен өҙөргә теләмәгән меңәрләгән француз ҡала. Төп маҡсат — Францияның донъялағы йоғонтоһон тәьмин итеү. [[АҠШ]] һәм [[СССР]] ҡапма-ҡаршы торған ике полюс булараҡ үҙ урындарын биләгән була инде. === АҠШ һәм НАТО менән араны өҙөү === [[Файл:President Nixon and staff members with President Charles DeGaulle of France - NARA - 194610.jpg|thumb|right|Ричард Никсондың де Голль менән осрашыуы, уларҙың тәүгеһе власҡа яңы ғына килгән була, ә икенсеһе оҙаҡламай отставка китәсәген белмәй ул ваҡытта, 1969]] 1959 йылда президентАлжирҙан сығарылған ғәскәрҙе, ПВО, ракета ғәскәрҙәрен, Франция ғәскәрҙәре составына индерә. Бер яҡтың мәнфәғәтен генә иҫәпкә алып ҡабул ителгән ҡарар [[Дуайт Эйзенхауэр]], бер аҙҙан уның урынына килгән [[Кеннеди Джон Фицджералд|Кеннеди]] яғынан бәхәстәр тыуҙырмай ҡалмай. 1960 йылдың 13 февралендә [[Сахара]] сүллегендә [[ядро ҡоралы]]н һынап ҡарау артабан бик күп ядро ҡоралын шартлатыуға юл аса. Бындай хәүефле һынауҙар тик Миттеран власҡа килгәс кенә туҡтап тора, әммә унан һуңғы президент Жак Ширак һынауҙарҙы артабан дауам итә. Де Голль икенсе президент срогына һайланырға тейешле 1965 йылда [[НАТО]] блогы сәйәсәтенә ике тапҡыр ярайһы уҡ көслө удар яһала. [[4 февраль|февралдә]] генерал халыҡ-ара иҫәп-хисапта [[АҠШ доллары|долларҙы]] файҙаланыуҙар баш тартыуҙары һәм берҙәм [[алтын стандарт]]ҡа күсеүҙәре тураһында белдерә. [[9 сентябрь|сентябрҙә]] президент, Франция үҙен [[НАТО|Төньяҡ Атлантик блок]] алдында ниндәйҙер йөкләмәләр менән бәйләнгән тип иҫәпләмәй, тип белдерә. [[1966 йыл]]дың [[21 февраль|февралендә]] Франция НАТО хәрби ойошмаһынан сыға, ә ойошманың штаб-квартираһы тиҙ арала Париждан [[Брюссель|Брюсселгә]] күсерелә. Помпиду хөкүмәтенең рәсми нотаһында ил территорияһынан личный составы 33 мең кешенән торған 29 базаһының эвакуацияланыуы тураһында иғлан ителә. Шул мәлдән алып Францияның халыҡ-ара сәйәсәттәге рәсми позицияһы американдарға ҡырҡа ҡаршы булыуы менән билдәләнә. Генерал 1967 йылда СССР-ға һәм [[Камбоджа]]ға визит менән барғанында АҠШ-тың [[Һинд-ҡытай]], аҙағыраҡ [[Израиль]] кеүек илдәргә ҡаршы һуғыш асыуын тәнҡитләй. [[1968 йыл]]да Ш. Де Голль президент булған осорҙа Франция [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 1968|X ҡышҡы Олимпия уйындарын]] ҡабул итә, ул [[Гренобль]] ҡалаһында үткәрелә. Де Голль был уйындарҙы аса. == Отставкаға сығыуы һәм вафаты == [[1969 йыл]]дың [[28 апрель|апрелендә]] президент телефон аша Кув де Мюрвилгә түбәндәге документты тапшыра: «Мин Республика президенты вазифаларын үтәүҙән туҡтайым. Был ҡарар бөгөн төшкө сәғәттә үҙ көсөнә инәсәк»{{R|Молчанов|page=491}}. [[Файл:Yvonne de Gaulle.jpg|thumb|left|upright|Ивонна де Голль, Шарль де Голлдең ҡатыны]] Отставкаға сыҡҡандан һуң, де Голль ҡатыны менән [[Ирландия]]ға китә, артабан [[Испания]]ла ял итә, Коломбэла «Өмөт мемуарҙары» өҫтөндә эшләй (тамамлап өлгөрмәй, иҫтәлектәре [[1962]] йыл менән туҡтап ҡала)<ref>{{Книга|автор=Виталий Вульф, Серафима Чеботарь|заглавие=Великие мужчины XX века|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=lpNjAwAAQBAJ&pg=PT785&dq=%D0%90%D0%BD%D1%80%D0%B8+%D0%B4%D0%B5+%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi4043uuJzYAhUJIJoKHRnBCMg4ChDoAQg3MAQ#v=onepage&q=%D0%90%D0%BD%D1%80%D0%B8%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D1%8C&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=787|isbn=9785457590557}}</ref>. Яңы властарҙы Францияның бөйөклөгөн юҡҡа сығарыуҙа ғәйепләй{{R|Молчанов|page=494}}. [[Файл:TombeauChdG.JPG|thumb|right|Коломбэла (Коломбе-ле-Дёз-Эглиз) де Голлдең, уның ҡатыны һәм ҡыҙының ҡәберҙәре]] [[1970 йыл]]дың [[9 ноябрь|ноябрендә]] киске сәғәт етелә Шарль де Голль Коломбе-ле-Дёз-Эглиздә [[аорта]]һы ярылыуҙан көтмәгәндә вафат була. [[12 ноябрь|ноябрҙә]] үткәрелгән ерләү церемонияһында (Коломбэның ауыл зыяратында, ҡыҙы Анна менән йәнәш), генерал тарафынан 1952 йылда уҡ яҙылған васыятнамәһенә ярашлы, иң яҡын туғандары һәм Ҡаршылыҡ күрһәтеү буйынса иптәштәре генә ҡатнаша. Башняһы алынған хәрби бронеавтомобиль катафалк сифатында ҡулланыла. == Әҙәбиәт == * ''Голль Ш. де.'' Военные мемуары. — [http://militera.lib.ru/memo/french/gaulle/index.html Т. 1: Призыв 1940—1942] / Пер. с фр. А. А. Анфилофьевой, Ю. Б. Арзумановой, В. Г. Гак и др. — {{М.}}: АСТ-Астрель, 2003. — 814 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5-17-016112-3. * ''Голль Ш. де.'' Военные мемуары. — [http://militera.lib.ru/memo/french/gaulle2/index.html Т. 2: Единство 1942—1944] / Пер. с фр. Б. С. Вайсмана, H. М. Жарковой, Н. И. Немчиновой, А. Б. Осеневой. — {{М.}}: ACT, 2003. — 814 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5-17-016113-1. * ''Голль Ш. де.'' Военные мемуары. — [http://militera.lib.ru/memo/french/gaulle3/index.html Т. 3: Спасение 1944—1946] / Пер с фр. И. В. Ионовой, Д. Д. Литвинова, А. И. Щедрова. — {{М.}}: АСТ, 2003. — 799 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5-17-016114-X. == Һылтанмалар == {{навигация |Тема = Шарль де Голль |Викицитатник= :ru:Шарль де Голль |Викитека = :ru:Шарль де Голль |Викисклад = Charles de Gaulle }} * {{cite web|url=http://www.hrono.ru/biograf/gaulle.html|title=Голль Шарль де|work=Хронос|archiveurl=http://www.webcitation.org/614WkKDGR|archivedate=2011-08-20}} * ''Арзаканян М. Ц.'' [http://august-1914.ru/arzakanyan.html Шарль де Голль и Михаил Тухачевский // Вопросы истории. 2008. № 3. — «Август 1914-го…» Сайт Юрия Бахурина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504142117/http://august-1914.ru/arzakanyan.html |date=2011-05-04 }} * [http://www.charles-de-gaulle.org Фонд и институт де Голля]{{ref-fr}} * [http://gaullisme.free.fr Центр информации о голлизме]{{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20070901145310/http://archives.radio-canada.ca/IDC-0-17-209-1048-20/inoubliables/politique_economie/gaulle_quebec_libre Видеофрагмент с квебекской речью]{{ref-fr}} * [http://sledstvie-veli.net/gru-tajny-voennoy-razvedki/263-gru-tayny-voennoy-razvedki-film-10-gru-i-tretya-mirovaya-v-shage-ot-apokalipsisa.html Покушение на Шарль де Голля. 1961 год] {{president-stub}} {{DEFAULTSORT:Голль, Шарль де}} {{Президенты Французской Республики}} [[Категория:Франция президенттары]] [[Категория:Франция генералдары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Антикоммунистар]] [[Категория:Шәхестәр:Франция тарихы]] [[Категория:Үлтерергә маташыу ҡорбандары]] 5cf2ei2ploq81f2x3ui0gxqq11yeihm Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы 0 75033 1310334 1299375 2026-11-11T10:50:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310334 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Шафиҡов}} '''Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы''' ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]] — [[4 май]] [[2017 йыл]]) — башҡорт [[Шиғриәт|шағиры]], йырҙар авторы. 199 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы Шафиҡова 1949 йылдың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref>[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}</ref>) [[Яңауыл районы]] [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылында тыуған. Яман сир һөҙөмтәһендә ете йәшендә хәрәкәтһеҙ ҡала. Ижадҡа тотоноуы уҙған быуаттың алтмышынсы йылдары аҙағына тура килә: тейешле белем алыуҙан мәхрүм булһа ла, үҙ аллы шөғөлләнеүе, күп уҡыуы, тормошҡа ышаныс һәм өмөт менән ҡарауы уның йөрәгендә илһам сатҡылары уята. Хис-тойғоларын тәүге тапҡыр шиғри юлдарға һалғанда уға ун ете йәш була. Уның тәүге әҫәре 1970 йылда Яңауыл районы гәзитендә донъя күрә, ә бер шәлкем шиғырҙары 1977 йылда [[Ҡазан]]да нәшер ителгән «Ҡыҙҙар тауышы» исемле йыйынтыҡҡа индерелә. [[Өфө]]лә «Йәш көстәр» альманахында 1984 йылда бер нисә шиғыры, тағы ла бер йылдан йәш шағирҙарҙың татар телендәге «Осҡондар» тупланмаһында «Был йыр һинең хаҡта» йыйынтығы уҡыусы хөкөменә тәҡдим ителә. Шунан һуңғы тиҫтә ярым йылдан артығыраҡ осорҙа Кәүсәриә Шафиҡованың [[Өфө]]лә ете, Ҡазанда өс, [[Нефтекама]] һәм [[Яңауыл]]да ике йыйынтығы баҫыла. Һуңғы баҫмаларға әҙибәнең шиғырҙары һәм композиторҙар көй яҙған йыр текстары менән бер рәттән уның хикәйәләре һәм новеллалары ла ингән. 1995 йылда Өфөлә донъя күргән «Пар аҡ ҡош» һәм 2000 йылда Яңауылда сыҡҡан «Бөрөләр асылғанда» китаптары — Кәүсәриә Шафиҡованың тормош юлдашы, үҙенә оҡшаш яҙмышлы шағир Рәфис Мөхәмәтдинов<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/802 Рафис Назипович Мухаметдинов | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062359/http://libmap.bashnl.ru/node/802 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}{{V|04|05|2017}}</ref> (1960—2015) менән берлектәге ижад емештәре. Шағир [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһында нәшер ителгән «Арғымаҡ» журналының Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге конкурсының тәүге лауреаты, төрлө йылдар йомғаҡтары буйынса шундай уҡ исемде уға республикабыҙҙың күп кенә гәзит-журналдары, шул иҫәптән [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] редакцияһы ла биргән. Ул шулай уҡ Яңауыл районы хакимиәтенең [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премияһы лауреаты, райондың почётлы гражданы<ref>[http://yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/Почетные-граждане-Янаульского-района-pdf.io_.pdf Звание «Почетный гражданин муниципального района Янаульский район» (положение) и список] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925155447/http://yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%AF%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0-pdf.io_.pdf |date=2020-09-25 }}</ref>. Кәүсәриә Шафиҡова һүҙҙәренә [[Башҡортостан]] һәм Татарстан композиторҙары ике йөҙгә яҡын йыр яҙған. Шағирәне оло сәхнәгә алып сығыусы, уның шиғырҙарын көйгә һалып, халыҡҡа еткереүсе — билдәле композитор һәм йырсы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Наил Шәймәрҙәнов. Алтмыштан артыҡ йыр — ике авторҙың моң даръяһындағы сирек быуатҡа яҡын дауамындағы ижади дуҫлыҡ һөҙөмтәһе. Был хеҙмәттәшлек, 1991 йылда яҙылған «Ҡайталар инде ҡыр ҡаҙҙары»нан башланып китеп, «Башҡортостан гөлө беҙ», «Их, алмаһы», «Ҡоштар китә», «Ике малай», «Балан тәлгәштәре», «Иҫән саҡта күрешәйек» һәм башҡа киң танылыу алған йырҙар менән дауам итә. «Дәрмән» төркөмө башҡарыуында йыш яңғыраған «Был минең ғорурлығым»ды айырым билдәләргә кәрәк. 2014 йылдың 15 ғинуарында Яңауылда шағирҙың 65 йәшенә арналған кисә үткәрелде, унда юбилярға йылы ҡотлау һүҙҙәре әйтелде, сәхнә оҫталары матур концерт ҡуйҙы<ref>[http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/250-vecher-izvestnoy-poetessy-kausarii-shafikovoy.html Вечер известной поэтессы Каусарии Шафиковой — Сайт Союза писателей Республики Башкортостан: Новости, 2014, 15 января]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. Кәүсәриә Шафиҡова 2017 йылдың 4 майында Яңауыл ҡалаһында вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/995363-v-bashkirii-ushla-iz-zhizni-poetessa-avtor-mnogikh-pesen-kausariya-shafikova-/ В Башкирии ушла из жизни поэтесса, автор многих песен Каусария Шафикова. ИА «Башинформ», 2017, 4 май]{{ref-ru}}{{V|04|05|2017}}</ref><ref>[https://kulturarb.ru/ba/news/bild%D3%99le-sha%D2%93ir%D3%99-bajta%D2%A1-jyr-%D2%BB%D2%AF%D2%99%D2%99%D3%99rene%D2%A3-avtory-k%D3%99%D2%AFs%D3%99ri%D3%99-shafi%D2%A1ova-araby%D2%99%D2%99an-kitte. Билдәле шағирә, байтаҡ йыр һүҙҙәренең авторы Кәүсәриә Шафиҡова арабыҙҙан китте. «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» интернет-порталы, 05 май 2017 йыл]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|09|11|2018}}</ref>, тыуған ауылы Иҫәнбайҙа ерләнде. == Китаптары == {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = # Ҡыҙҙар йыры. Шиғырҙар. Авторҙар коллективы. — Ҡазан, 1984. # Йәш көстәр. Шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. # Был йыр һинең хаҡта. «Осҡондар» тупланмаһы йыйынтығы. — Өфө, 1985. # Тәүге ҡарлуғастар. Шиғырҙар. — Ҡазан, 1988. # Тауҙарҙағы ун инеш. Шиғырҙар йыйынтығы. — Ҡазан, 1992. # Бәйге. Шиғырҙар йыйынтығы. — Өфө, 1993. # Яңауыл биҙәктәре. Шиғырҙар. — Ҡазан, 1994. # Пар аҡ ҡош. Шиғырҙар йыйынтығы. — Өфө, 1995. # Турғайҙар оса. Шиғырҙар. Авторҙар коллективы. — Өфө, 1996. # Беүә ҡайындары. Шиғырҙар, хикәйәләр, йырҙар. — Өфө, 1996. # Мәрйендәр. Хикәйәләр. Авторҙар коллективы. — Өфө, 1998. # Бөрөләр асылғанда. Шиғырҙар. — Нефтекама, 2000. # Күҙ йәштәрем — көмөш тамсы. Новеллалар. — Өфө, 2001. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре == * Һөйөүҙән бөртөкләп йыйып, алам мин йәшәү көсөн! Шиғыр шәлкеме. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 6 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23522-yn-brtklp-yyyyp-alam-min-ysh-ksn.html «Башҡортостан» гәзите, 2016, 6 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015053312/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23522-yn-brtklp-yyyyp-alam-min-ysh-ksn.html |date=2016-10-15 }}{{V|08|09|2016}}</ref>. * Ҡар бөртөктәре. Нәҫер. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 16 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11416-ar-brtktre.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 16 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000922/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11416-ar-brtktre.html |date=2016-03-09 }}{{V|08|09|2016}}</ref>. * Был тормошта һинән, минән Тик матурлыҡ ҡалһын. Шиғырҙар. «Башҡортостан» гәзите. 2011 йыл, 3 март. * Шафиҡова К. Әле һаман да мөхәббәт алдында баш эйәм: шиғырҙар / Кәүсәриә Шафиҡова // Башҡортостан ҡыҙы. – 2008. – № 11. – 26 б. * Шафиҡова К. Йәшәйһем килә; Маҡтарға яратмайым; Рәхмәт әйтәм һ. б. : шиғырҙар шәлкеме / Кәүсәриә Шафиҡова // Ағиҙел. – 2007. № 8. – 12–14 б. * Бер ус тупраҡ алып еҫкәр өсөн ауылыма ҡайтып килешем...: Шиғырҙар. «Башҡортостан» гәзите, 2004, 9 июнь. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия. * Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге шиғыр конкурсының тәүге лауреаты. * Яңауыл районының почётлы гражданы. == Әҙип ваҡытлы матбуғатта һәм радиола == {{Викитека|Яҙмышынан тора юғары|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}} * [http://uldashfm.ru/mp3_id/2413 Яҙмыш һынауҙарына бирешмәгән шағирә Кәүсәриә Шафиҡова. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһының «Балҡыш» рубрикаһындағы тапшырыуы. 22 июнь 2011 йыл]. * [http://uldashfm.ru/mp3_id/7640 Шағирә Кәүсәриә Шафиҡова. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһының «Аҡ ҡалфаҡ» рубрикаһындағы тапшырыуы. 4 декабрь 2012 йыл]. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11622-yamyshynan-tora-yuary.html Яҙмышынан тора юғары. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 31 ғинуар 2014 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040519/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11622-yamyshynan-tora-yuary.html |date=2016-03-08 }}. * [https://web.archive.org/web/20190716090534/http://yanshishma.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=3331:-lr-&catid=123:2013-02-20-12-50-51&Itemid=118 Бәхетһеҙлек, һине еңеп әйтәм: «Бәхетлемен» тигән һүҙемде! [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите, 21 март 2014 йыл]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|08|09|2016}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16822-shafi-ova-k-s-ri-fi-ai-y-y}} {{V|28|01|2019}} [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Яңауылда вафат булғандар]] qoerv8jlf5ac7j6ywva8apkkqim5pj5 Франклин Рузвельт 0 75220 1310239 1292141 2026-11-11T05:32:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310239 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель2 | имя = Франклин Делано Рузвельт | оригинал имени = Franklin Delano Roosevelt | изображение = DR 1944 Color Portrait.jpg | описание изображения = Рузвельт в 1944 году | ширина = 250px | герб = | флаг = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | флаг2 = Flag of the President of the United States (1916–1945).svg | должность = [[Президент США]] | порядок = 32 | начало полномочий = [[4 марта]] [[1933]] | окончание полномочий = [[12 апреля]] [[1945]] | предшественник = [[Гувер, Герберт Кларк|Герберт Гувер]] | преемник = [[Трумэн, Гарри|Гарри Трумэн]] | вице-президент = [[Гарнер, Джон Нэнс|Джон Гарнер]] (1933—1941)<br />[[Уоллес, Генри|Генри Уоллес]] (1941—1945)<br />[[Трумэн, Гарри|Гарри Трумэн]] (1945) | должность_2 = [[губернатор Нью-Йорка]] | флаг_2 = Flag of the Governor of New York.svg | порядок_2 = 44 | периодначало_2 = [[1 января]] [[1929]] | периодконец_2 = [[31 декабря]] [[1932]] | вице-губернатор_2 = [[Герберт Леман]] | предшественник_2 = [[Смит, Альфред|Эл Смит]] | преемник_2 = [[Герберт Леман]] | флаг_3 = Flag of the United States Navy (unofficial proportions).svg | должность_3 = Помощник министра ВМС США | президент_3= [[Вудро Вильсон]] | заголовок1_3 = Министр ВМС | текст1_3 = [[:en:Josephus Daniels|Джозефус Дэньелс]] | периодначало_3 = [[17 марта]] [[1913]] | периодконец_3 = [[26 августа]] [[1920]]<ref>[http://www.history.navy.mil/library/guides/rosters/assist_sec_navy.htm Naval Historical Center Roster List]</ref> | должность_4 = [[Легислатура Нью-Йорка|Сенатор штата Нью-Йорк]] от 26-го избирательного округа | периодначало_4= [[1 января]] [[1911]] | периодконец_4= [[17 марта]] [[1913]] | флаг_4 = Flag of New York.svg | партия = [[Демократическая партия (США)|Демократическая партия]] | дата рождения = 30.01.1882 | место рождения = Гайд-парк, шт. {{МестоРождения|Нью-Йорк|в штате Нью-Йорк|Нью-Йорк (штат)}}, [[США]] | дата смерти = 12.04.1945 | место смерти = Уорм-Спрингс, шт. {{МестоСмерти|Джорджия}}, США | отец = [[Рузвельт, Джеймс|Джеймс Рузвельт]] | мать = Сара Делано | в браке = [[Рузвельт, Элеонора|Элеонора Рузвельт]] | вероисповедание = [[англиканство]] | образование = 1) [[Гарвардский университет]] <br />2) [[Колумбийский университет]] | похоронен = Гайд-парк, шт. Нью-Йорк, США | дети = '''сыновья:''' Джеймс, Франклин, Эллиот, Франклин Делано и Джон <br />'''дочь:''' Энн | награды = [[Медаль Альберта (Королевское общество искусств)]] (1941)<br/> {{{!}} {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Вильгельма}}{{!!}}{{Военная медаль (Франция)}} {{!}}- {{!}}{{Шеф-командор Легиона Почёта (Филиппины)}} {{!}}} | профессия = [[Юрист]] | автограф = Franklin_Roosevelt_Signature.svg }} {{фамилиялаш|Рузвельт}} '''Фра́нклин Делано́ Ру́звельт'''<ref>Традиционная передача фамилии на русский язык, не соответствующая фактическому произношению на английском (см. [http://inogolo.com/query.php?qstr=roosevelt&key=1 How to pronounce Roosevelt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616203623/http://inogolo.com/query.php?qstr=roosevelt&key=1 |date=2013-06-16 }} — inogolo, [http://www.loc.gov/nls/other/sayhow/qrst.html#r Say How? A Pronunciation Guide to Names of Public Figures] — [[:en:National Library Service for the Blind and Physically Handicapped|NLS/BPH]] (Библиотека Конгресса)); более точная передача — ''Роузевелт'' (см. далее в статье фонетическую транскрипцию).</ref> ({{lang-en|Franklin Delano Roosevelt}}, <small>МФА</small> {{IPA|[ˈfræŋklɪn ˈdɛlənoʊ ˈroʊzəˌvɛlt]}}; [[30 ғинуар]] [[1882 йыл|1882]], [[:en:Hyde Park, New York|Хайд-Парк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] — [[12 апрель]] [[1945 йыл|1945]], [[:en:Warm Springs, Georgia|Уорм-Спрингс]], [[Джорджия]]) — АҠШ-тың 32-се президенты, [[XX быуат]]тың тәүге яртыһында донъя ваҡиғаларында үҙәк фигураларҙың береһе, [[Бөйөк депрессия|донъя иҡтисади көрсөгө]] һәм [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында [[АҠШ|Америка]] етәксеһе. Ике мөҙҙәтән күберәк һайланыусы берҙән-бер президент. == Биографияһы == === Бала сағы === Буласаҡ президент Джеймс Рузвельт һәм уның ҡатыны Сара Делано ғаиләһендә тыуған. Рузвельттың атаһы Гудзон йылғаһында Хайд-парк утарыны һәм бер нисә күмер һәм транспорт компаниялары акцияларының пакетына эйә булған. Рузвельттың әсәһе, Сара Делано ла ерле аристократия вәкиле булған. Рузвельт бала саҡында һәр йәй һайын ата-әсәһе менән Европа буйлап сәйәхәт итә (шуға күрә ул сит телдәрҙе яҡшы белә). Яңы Англияның диңгеҙ яры буйында һәм Канаданың Кампобелло утрауында (Ист-Порт янында, Мэн штаты) ял итә. Диңгеҙ йөҙөүе менән мауыға. 14 йәшкә тиклем белемде өйҙә ала. 1896-1899 йылдарҙа илдең иң яҡшы мәктәптәренең береһе, Массачусетс штатында Гротон мәктәбендә уҡый. 1900-1904 йылдарҙа [[Гарвард университеты]]нда белем алауын дауаим итә. 1905-1907 йылдарҙа Колумбия университетының юридик мәктәбендә адвокатлыҡ хоғуҡын ала. Адвокад эшмәкәрлеген Уолл-стриттагы ҙур юридик фирмала башлай. Рузвельт 1911 йылдың 10 октябрендә Нью-Йоркта № 8 "Голландия" ложаһында масондарға бағышлана. Ул Шотландия Уставының 32 нче дәрәжәһенә тиклем үрләй һәм Нью-Йоркның Бөйөк ложаһының Джорджия штаты ложаһы вәкиле <ref>Морамарко М. Масонство в прошлом и настоящем</ref>. === Никах һәм ғаилә тормошо === 1905 йылда үҙенең алты туған һеңлеһе Анна Элеонора Рузвельтҡа (1884-1962) өйләнә. Аның атаһы Теодор Рузвельттың кесе ҡустыһы була, уның кумиры Франклин була. Рузвельт ғаиләһендә алты бала тыуа, тик береһе сабый сакта үлә. Элеонора ире Рузвельттың сәйәси карьераһында шаҡтай роль уйнай, бигрәк тә 1921 йыллдан һуң, Рузвельт ауырып китеп инвалид креслоһынан айырылмаған ваҡытта. === Сәйәси карьераһы === 1910 йылда Рузвельт АӨШ Демократик партияһынан үҙе тыуған административ округта Нью-Йорк штаты легислатураһында сенатор булып һайланырға тәҡдим итә һәм һайлауҙа еңеү яулай. 1912 йылғы һайлау алды кампанияһында демократ Томас Вудро Вильсонны актив хуплай. Президент администрацияһында Вильсон Рузвельтҡа диңгеҙ министры ярҙамсыһы урынын тәҡдим итә. Штат легислатураһында өсөнсө срокты эшләп бөтөрмәйенсә, Рузвельт Вашингтонға күсеп китә. Диңгеҙ министрының ярҙымсыһы буларак (1913-1921), ул флотты көсәйтеү, АҠШ-тың оборона ҡеүәтен тығытыу, көслө президент хакимиәте һәм актив тышҡы сәяйәсәт өсөн сығыш яһай. 1914 йылда АҠШ конгрессында сенатор урынын алырға тырыша, ләкин уңышһыҙлыҡҡа юлыға. 1920 йылда АҠШ-тың Милләттәр лигаһына кереү лозунгы аҫтында Рузвельт АҠШ вице-президентына президентлыҡҡа кандидат Джеймс Кокс менән бергә Демократик партиянан һайлана. Изолионистик кәйефтәр үҫеү шарттарында Демократик партияның еңелеүе һәм а Рузвельттың ауырыуы актив сәйәси эшсәнлектән ситләштерҙе. Ләкин 1928 йылда ул Нью-Йорк штатының иҡтисади һәм сәйәси яҡтан абруйлы губернаторы итеп һайлана, был Аҡ йортҡа юл аса. Губернатор постында ике срок, Рузвельт президентлыҡ йылдарында кәрәк буласаҡ бик ҡыйммәтле тәжрибә туплай. 1931 йылда, иҡтисади кризис киҫкенләшкән ваҡытта, ул штатта эшһеҙҙәрҙең ғаиләләренә ярҙам күрһәтеү буйынса Ваҡытлы ғәҙәттән тыш администрация төҙөй. Һайлаусылар менән радио аша аралашыу традицияһы ла ("камин янында әңгәмәләр" исеме менән билдәле) шулай уҡ Рузвельтттың губернаторлыҡ ваҡытларына барып тоташа. 1932 йылда Ф. Рузвельттың һайлау алды ярыштары һәм губернаторлыҡ ваҡытында АҠШ-тың Лейк-Плэсид ҡалаһында уҙған III Ҡышҡы Олимпия уйындарын ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙе был уйындарҙы аса. ==== Президентлыҡ ==== 1932 йылғы президент кампанияһында Рузвельт илде 1929-1933 йылдарҙағы иҡтисади кризистан ("[[Бөйөк депрессия]]") сығара алмаған Герберт Гуверты еңеп сыҡты. Һайлау кампанияһы барышында Рузвельт социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың төп идеяларын тәғдим итте, был идеялар уның кәңәшселәре ("мейе тресты") тәҡдиме менән "Яңы курс" исемен алды. Президентлығының (1933 йылдың мартында башланған) беренсе йөҙ көнөндә Рузвельт бер нисә мөһим реформаларҙы ғәмәлгә ашырҙы: банк системаһы тергеҙелде, май айында эшһеҙҙәргә ярҙам итеү буйынса Федераль администрация төҙөү тураһында законға ҡул ҡуйҙы, бынан тыш фермерҙарҙың бурысын рефинанслау тураһындағы законға, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү күләмен дәүләт контролендә тотоу, ауыл хужалығын тергеҙеү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы. <gallery> Файл:Eleanor Roosevelt and Franklin D. Roosevelt at Campobello Island, New Brunswick, Canada 1904.jpg|Франклин буласаҡ ҡатыны Элеонора Рузвельт менән Кампобеллола (Канада) 1904 йылда Файл:2005 Dime Obv Unc P.png|thumb|Портрет Рузвельттың америка даймендағы портреты Файл:Stamp Russia 1995 CPA 208.jpg|Рәсәй почта маркаһы 1995 йыл, Конференцияның 50 йыллығына бағышлана Файл:Stamp of Kyrgyzstan roosvelt.jpg|Ҡырғыҙыстан почта маркаһы , 2005 йыл </gallery> == Әҙәбиәт == * Дундуков М. Ю. Разведка в государственном механизме Соединенных Штатов Америки. — Москва: Кучково поле, 2008. — 448 с. * Н. Я. Надеждин. Франклин Делано Рузвельт: «Америка обновленная»: Биографические рассказы. Москва: Майор, Осипенко, 2011. 192 с., Серия «Неформальные биографии», 2000 экз., ISBN 978-5-98551-148-2 * Н. Н. Яковлев. Франклин Д. Рузвельт — человек и политик. 5-е изд. Москва: РИПОЛ КЛАССИК, 2003. 592 с. Серия «Законы власти», 5000 экз., ISBN 5-7905-1764-1. * Эллиот Рузвельт. [https://web.archive.org/web/20140716230503/http://litbase.org/text-806-Ego_glazami «Его глазами»] * Чаковский А. Б. Неоконченный портрет. М., 1984 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://scilla.ru/works/knigi/infl.pdf «Инфляция и её последствия»], В. Кизилов, Гр. Сапов. * ''Вивиан Грин''. Безумные короли. М. «Зевс». 1997 * Шваниц В. Г. Америка и Третий рейх (''America and the Third Reich'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Richard%20Breitman%20McDonald%20Papers.pdf 5-2010] {{ref-en}}) * {{imdb character|0027854}} * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/presidents/fdroosevelt/index.html Franklin Delano Roosevelt: A Resource Guide] from the Library of Congress * [https://web.archive.org/web/20080120010900/http://millercenter.virginia.edu/scripps/digitalarchive/speechDetail/24 Full audio of over 40 Roosevelt speeches (including a full set of fireside chats) via the Miller Center of Public Affairs (UVa)] {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = }} {{start box}} {{succession box |title=[[АҠШ президенты]]<br />[[Файл:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|80 px]] |before=[[Гувер Герберт Кларк|Герберт Гувер]] |after=[[Трумэн Гарри|Гарри Трумэн]] |years=[[4 март]] [[1933]]&nbsp;— [[12 апрель]] [[1945]]}} {{end box}} {{president-stub}} {{Библиоинформация}} {{АҠШ президенттары}} [[Категория:АҠШ президенттары]] [[Категория:АҠШ масондары]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:АҠШ Демократик партияһы ағзалары]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] e3tv435126ph0mwybxc6apto468hvxo Субар 0 77512 1310062 1151718 2026-11-10T18:43:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310062 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Субар|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Субар |төп исеме = {{lang-ru|Чубары}} |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = | lon_deg = |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Аҡбаш (Арғаяш районы) |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 353 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456895 |почта индекстары = | коды = 35132 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 75206810008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Субар''' ({{lang-ru|Чубары}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, Аҡбаш ауыл биләмәһенә ҡарай. Почта индексы — 456895, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 75206810008. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 353 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 183 ир-ат һәм 170 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (86 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] 0tvj4hkldh3gnehxui0t5zsimfb3w6a Сәйет (Арғаяш районы) 0 79349 1310078 1151732 2026-11-10T19:34:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310078 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Сәйет|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Сәйет |төп исеме = Саитова |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec =7 | lon_deg = 60|lon_min = 23|lon_sec =47 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Яратҡол |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 160 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456896 |почта индекстары = | коды = 35132 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 75206898006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{БМ|Сәйет}} '''Сәйет''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. [[Почта индексы]] — 456896, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 75206898006. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 160 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 87 ир-ат һәм 73 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] 3rh24i62pxokv0xeymm37augpkv2jz1 Ураҙбай (Арғаяш районы) 0 79357 1310214 1151910 2026-11-11T03:56:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310214 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Ураҙбай|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ураҙбай |төп исеме = Уразбаева |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 55.179832 | lon_deg = 60.352513 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Яратҡол |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 258 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456896 |почта индекстары = | коды = 35132 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 75206898007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ураҙбай''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. [[Почта индексы]] — 456896, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 75206898007. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 258 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 120 ир-ат һәм 138 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Биктимер Ураҙаев]] (? — 17 май 1774 йыл) — башҡорт старшинаһы. Емельян Пугачёв полковнигы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, отряд командиры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] 1yz5plc4ple24o7nbvdipo1v4pm9b3k Самрау 0 81539 1309967 1240999 2026-11-10T12:08:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309967 wikitext text/x-wiki '''Самрау''' — [[Башҡорт фольклоры|башҡорт фольклорының]] мифологик образы, персонажы. [[Башҡорт халыҡ әкиәттәре]]ндә сәмреғош. Иран мифологияһындағы Симург ҡошҡа барып тоташа. == Самрау «Урал-батыр» эпосында == [[Башҡорт мифологияһы|Башҡорт мифологияһында]] Самрау күктә йәшәгән Оло тәңре, Күк тәңре. «[[Урал батыр]]» эпосында Самрау антропоморф йән эйәһе, күк һәм ҡоштар батшаһы итеп бирелә. Самрау батшалығында кешеләр ҡайғыны, эс бошоуҙы белмәй, ит ашамай, ҡан эсмәй, бүре менән һарыҡ, төлкө менән тауыҡ дуҫ йәшәй. Әммә Ҡояш һәм Ай уның ҡатындары, йәғни Самрау ябай ғына ҡоштар батшаһы түгел икән. Ҡояш менән Айҙан Самрауҙың [[Изге Һомай|Һомай]] һәм [[Айһылыу]] исемле ҡыҙҙары бар. Улар йә кеше, йә ҡош ҡиәфәтенә инә ала. Аталары кеүек улар ҙа күрәҙәлек итеү һәләтенә эйә. Шулай итеп ҡыҙҙары ла Самрауҙың ябай түгел, улар ҙа тәңреләр затынан. Самрау күктең генә түел, ерҙең, ер аҫтының да хужаһы килеп сыға. Шулай итеп Самрау Оло, Баш тәңре булып сыға.<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/samrau.htm Самрау в Краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230213131536/http://encycl.bash-portal.ru/samrau.htm |date=2023-02-13 }}</ref> == Самрау әкиәттәрҙә == «Ҡамыр батыр менән убырлы ҡарсыҡ», «Айыуғолак», «Аҡъял батыр» һәм башҡа [[башҡорт халыҡ әкиәттәре]]ндә осраған сәмреғош та ябай ҡош түгел. Ул да тылсымға эйә булған ер аҫтында йәшәгән гигант ҡош. Беренсенән, ул ҡанат ҡағып батырҙың һум ите киҫелеп алған ерен тиҙ генә уңалта. Икенсенән, аҫҡы һәм өҫкө донъяны бәйләй. Ул ер аҫтынан бәләгә тарыған батырҙың балаларын йыландан ҡотҡарған өсөн рәхмәт белдерә. Шулай итеп сәмреғош та тәңрелек сифаттарына эйә. Самрау һүҙенең һәм образының килеп сығышын ғалимдар, иран телдәре менән бәйләй. Самрау һәм сәмреғош атамаһындағы сәмре элементы иран халыҡтары мифологияһындағы ҡош исемен хәтерләтә. == Самрау тураһында эпосты тикшеренеүселәр == Тарихсы [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|З. Ғ. Әминев]] башҡорт мифологияһында Самрау исеме менән башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары Күкте күҙ уңында тотҡан тип иҫәпләй<ref>[http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+nums-216+cat_id-12.html Отражение космогонических воззрений башкир в эпосе «Урал-батыр»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. В. С. Мәүлитов раҫлауынса, ҡояшлы Самрау иле — ғәҙел йәмәғәт ҡоролошо идеалдары, уларға һәр халыҡ ынтыла<ref>''Мавлетов В. С.'' Духовная история башкирского народа. Мифологическое мировоззрение. — Уфа: Вагант, 2011. — 148 с. — С.16-17.</ref>. Этнограф [[Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы|У. Ш. Атанғолов]] фекеренсә, башҡорттар «Самрау батшалығы»нда дөйөм тыныслыҡты, етешлекте һәм татыулыҡты, ниндәйҙер сәйәси идеалды күргән<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://lib.a-grande.ru/ural_batir.php |title=Эпос «Урал-батыр» (литературный разбор) |access-date=2012-10-26 |archive-date=2013-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609030407/http://lib.a-grande.ru/ural_batir.php |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609030407/http://lib.a-grande.ru/ural_batir.php |date=2013-06-09 }}</ref>:<blockquote>Самрау илендә бөтәһе лә тиң хоҡуҡлы, берәү ҙә бер кемде лә яфаламай, башҡаларҙың намыҫына һәм дәрәжәһенә ҡул һуҙмай, барыһы ла дөйөм мәнфәғәт өсөн эшләй, бер кем дә байырға ынтылмай, ҡәрҙәшлек ҡанундары буйынса йәшәй. Әгәр кемдер йолаларға һәм тәртиптәргә ынтылыусылар икән, «кешеләр үҙ-ара һөйләшеп, уны илдән ҡыуа». Самрау үҙенең батшалығы менән бер ниндәй етәкселек юҡ та кеүек итеп идара итә.</blockquote> Самрау мифик батшалығында енәйәтсене илдән ҡыуыу йәки тыуған еренән айырыу иң юғары яза була. Мәҫәлән, илгә һәм унда йәшәүселәргә ҡаршы бөтә енәйәттәргә ҡарамаҫтан, [[Шүлгән (персонаж)|Шүлгәнде]] унан ҡыуыу язаһы ғына бирелә. У. Ш. Атанғолов эпостың башҡорт халҡына йоғонтоһон ошолай аңлата<ref name=autogenerated1 />:<blockquote>Күп кенә тарихсылар башҡорттарҙа дәүләтселек булғанмы, юҡмы, тип бәхәсләшә. «Урал батыр» эпосын күңелендә йөрөткән халыҡтың дәүләтселеге булыуы мөмкин түгел. Күрәһең, башҡорттар шәхси азатлығын өҫтөн ҡуйған, һәм уның өсөн йәнен аямаған. Улар ҡоралланған, ойошҡан булған, тышҡы хәүеф-хәтәрҙәр осрағында тиҙ генә берләшә алған һәм көслө көскә эйә булған.</blockquote> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|Башҡорт халыҡ ижады]]. 3‑сө том. Эпос. — Өфө, 1998. * Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. — Өфө, 2005. == Һылтанмалар == * {{БЭ|92899|Самрау|автор=[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]}} * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104629|Самрау}} * {{мәҡәлә|автор=[[Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы|Атангулов У. Ш.]] |заглавие= Памятник народной педагогики|ссылка= http://lib.a-grande.ru/ural_batir.php|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2000|том = |номер= 9|страницы= |doi= |issn = 1683-3554}} * [http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+nums-216+cat_id-12.html Отражение космогонических воззрений башкир в эпосе «Урал-батыр»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Башҡорт мифологияһы геройҙары}} [[Категория:«Урал батыр» эпосы]] [[Категория:Башҡорт эпостары персонаждары]] ts7kf036xgc1r2btawydp0bl7syc8eq Шаммасов Рауил Сәхиулла улы 0 81640 1310327 1307430 2026-11-11T10:31:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310327 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Рауил Шаммас |Рәсеме = Рауил Шаммас.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Шаммасов Рауил Сәхиулла улы |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 9.11.1930 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]], Ҡарағош районы, Уразай ҡасабаһы<ref name="Х">Хәҙер {{ТУ|Стәрлебаш районы}}, [[Хәлекәй]] ауылы.</ref> |Вафат булыу датаһы = 4.01.2024 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = шағир, прозаик, тәржемәсе, журналист |Әүҙемлек йылдары = 1958 — |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]] [[проза]] [[публицистика]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[татар теле|татар]] |Дебют = ''«Таң йылмайыуы»'' (1967) |Премиялары = [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы (2013) |Наградалары = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021) [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)]] (2015) [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2011) [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] (1994) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Шаммасов Рауил Сәхиулла улы''' ([[9 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[2024 йыл]]) — [[башҡорт]] шағиры, прозаик, тәржемәсе һәм журналист. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021). 1965 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015), [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013). == Биографияһы == Рауил Сәхиулла улы Шаммасов (әҙәби псевдонимы Рауил Шаммас) 1930 йылдың 9 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның ул ваҡыттағы Ҡарағош районы Уразай ҡасабаһында<ref name="Х" /> крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1952 йылда район үҙәге [[Стәрлебаш]] ауылындағы 1-се һанлы урта мәктәпте тамамлағас, элекке Матрай (хәҙерге [[Йылайыр районы|Йылайыр]]) районының [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ете йыллыҡ мәктәбендә, 1956 йылдан [[Стәрлебаш районы]]ның [[Йәшергән]] урта мәктәбендә балалар уҡыта. 1958 йылда үҙ районының ул саҡтағы «Знамя коммунизма» — «Коммунизм байрағы» (аҙаҡтан «Стәрлебаш шишмәләре») гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эш башлай. Төп хеҙмәтенән айырылмай, [[Стәрлетамаҡ]] педагогия институтының филология факультетына уҡырға керә һәм уны ситтән тороп 1960 йылда тамамлай. 1962 йылда [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] республика гәзите редакцияһына күсә, яуаплы сәркәтип урынбаҫары, 1968—1970 йылдарҙа бүлек мөдире була. 1972—1981 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә әҙәби мөхәррир вазифаһын башҡара. 1982—1984 йылдарҙа СССР Тыныслыҡты яҡлау комитетының Башҡортостан бүлексәһендә яуаплы хеҙмәткәр. Аҙаҡтан 1995 йылға тиклем Башҡортостан Яҙыусылар союзы аппаратында эшләй, шул иҫәптән пропаганда бюроһын етәкләй. Бер ни тиклем ваҡыт [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналында әҙәби хеҙмәткәр булып та эшләп ала. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]ның 2021 йылдың 18 ғинуарындағы Указы менән Рауил Шаммасҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1558949/ Рауил Шаммасҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 15 февраль 2021 йыл]{{V|15|02|2021}}</ref>. Әҙип 2024 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-01-04/ushel-iz-zhizni-narodnyy-poet-bashkirii-ravil-shammasov-3591251 Ушел из жизни народный поэт Башкирии Равиль Шаммасов. ИА Башинформ, 4 января 2024 года]{{ref-ru}}{{V|4|01|2024}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Рауил Шаммас үҙен киң ҡырлы, тәү сиратта лирик философияға, күңелсән юморға һәм үткер сатираға тоғро шағир итеп танытты. Уның әҫәрҙәрендә илһөйәрлек хистәре өҫтөнлөк итә, ул ерҙәге тормошто дауам итеүсе әсәләргә дан йырлай, тормошсанлыҡ идеяларын тәүге урынға ҡуя. Әҙип үҙенең «Уттар» (1964), «Онотмағыҙ беҙҙе, тереләр» (1968), «Йөрәк алмаһы» (1974), «Утлы дәфтәр» (1988) поэмаларында һәм ҡайһы бер башҡа әҫәрҙәрендә совет халҡының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ндағы тиңһеҙ батырлығын маҡтай, фашизмды үҙ өңөндә дөмөктәргән ҡыйыу яугирҙәрҙең иҫтәлеге мәңге һаҡланасағын ышаныслы дәлилләй. Шағирҙың арыу ғына һандағы поэма һәм балладаһы халыҡ ижадының сағыу өлгөләрендәге уй-фекергә нигеҙләнеп ижад ителгән. Ике тиҫтәнән артыҡ китап авторы Рауил Шаммастың әҫәрҙәре [[белорус теле|белорус]], [[рус теле|рус]], [[украин теле|украин]], [[ҡараҡалпаҡ теле|ҡараҡалпаҡ]], [[мари теле|мари]], [[татар теле|татар]] һәм башҡа телдәрҙә нәшер ителгән. Уның шиғырҙарына билдәле композиторҙар [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]], [[Рим Хәсәнов]], [[Тәлғәт Шәрипов]] һәм башҡалар тиҫтәләгән йыр ижад иткән. Рауил Шаммас тәржемә өлкәһендә лә әүҙем генә хеҙмәт күрһәткән әҙип. Ул билдәле [[рус теле|рус]] совет шағиры [[Самуил Маршак]]тың, шулай уҡ [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[ҡараҡалпаҡ теле|ҡараҡалпаҡ]], [[мари теле|мари]], [[украин теле|украин]] һәм [[сыуаш теле|сыуаш]] авторҙарының шиғырҙарын [[башҡорт теле]]нә тәржемә итеп баҫтырҙы. 2015 йылдың мартында [[«Китап» нәшриәте]]ндә әҙиптең Һайланма әҫәрҙәренең I томы донъя күрҙе. Баҫманың беренсе бүлегендә уның 2010—2014 йылдарҙа ижад ителгән яңы шиғырҙары һәм поэмалары, икенсеһендә — бынан алдағы төрлө йылдарҙа баҫылған әҫәрҙәре тупланған. Өсөнсө бүлектә шағирҙың «Уттар», «Йөрәк алмаһы», «Ҡайын һуты», «Ҡыҙыл тоҙ», «Ылау» һәм башҡа поэмалары урынлаштырылған. Меңләгән китап уҡыусылар Рауил Шаммасты «изгелекле, яҡты күңелле шағир» итеп белә, сөнки «уның лирик геройҙары һәр ваҡыт яҡшылыҡҡа ышана, матурлыҡҡа, ғәҙеллеккә ынтыла. Шағир төрлө темаларға мөрәжәғәт итә, ижады төрлө тарихи дәүерҙәрҙе үҙ эсенә ала. Иң мөһиме — әҫәрҙәрендәге һәр образды, һәр фекерҙе үҙ йөрәге аша үткәргән». == Китаптары == {{refbegin|2}} * Таң йылмайыуы: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1967. — 46 бит. * Уттар: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 30 бит. * Донъя йөгө: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1972. — 80 бит. * Ҡояшлы тәҙрәләр: Шиғырҙар һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 96 бит. * Шишмәле тау: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — 112 бит. * Ҡар һыуҙары китә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — 80 бит. * Йән йәшәртер йәмдәрем: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980. — 224 бит. * Күперһеҙ йылға: Повесть. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 238 бит. * Тамсылар йырлап тама: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 96 бит. * Березовый сок: Стихи и поэмы. — М.: Современник, 1987. — 64 стр.{{ref-ru}} * Муйыллы туғай: Ике повесть. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 280 бит. * Ғүмер гөлләмәһе: Шиғырҙар һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — 184 бит. * Яраларҙы һөйөү дауалар: Шиғырҙар, поэмалар, балладалар. — Өфө: Китап, 1995. — 224 бит. * Гомер учагымның кузлары: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1999. — 192 бит. * Аҡыл таяғы: Шиғырҙар, әкиәттәр, поэмалар. — Өфө: Китап, 2002. — 120 бит. * Кеше тиҙəр һинең затыңды: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2005. — 240 бит. * Ҡәҙерен беләһеңме?: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2010. — 400 бит. * Һайланма әҫәрҙәр. 1 том: Шиғырҙар һәм поэмалар. — Өфө: Китап, 2014. — 480 бит. * Һайланма әҫәрҙәр. 2 том: Иҫтәлектәр, повестар, хикәйәләр, юморескалар. — Өфө: Китап, 2019. — 536 бит. * Һайланма әҫәрҙәр. 3 том: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2021. — 480 бит. {{refend}} == Тәржемәләре == * Маршак С. Радуга дуга: стихи и сказка. для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1973. — 96 с. * Цеткин К. Воспоминания о Ленине. — Уфа: Башкнигоиздат, 1974.- 56 с. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021) * [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2015)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/797614-v-ufe-na-torzhestvennom-zakrytii-goda-literatury-pisatelyu-aleksandru-prokhanovu-vruchili-aksakovsku/ В Уфе на торжественном закрытии Года литературы писателю Александру Проханову вручили Аксаковскую премию. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 17 декабрь]{{ref-ru}}</ref> * [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2011) * [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары Советының Маҡтау грамотаһы * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) * [[Бәләбәй районы]]ның Фатих Кәрим исемендәге премияһы (2013) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1574-shammas-shammasov-ravil-sakhiullovich}} * Ғәйнуллин М. Ф., [[Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{cite web|author=Аралбаева Л.|url=http://www.bashinform.ru/news/797614-v-ufe-na-torzhestvennom-zakrytii-goda-literatury-pisatelyu-aleksandru-prokhanovu-vruchili-aksakovsku/|title=В Уфе на торжественном закрытии Года литературы писателю Александру Проханову вручили Аксаковскую премиюdate=2015-12-17|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]{{ref-ru}}|accessdate=2015-12-17}} * [https://web.archive.org/web/20151027174413/http://wiki02.ru/encyclopedia/Shammas_Shammasov_Ravil_Sahiullovich/t/16339 Башкортостан. Энциклопедия. Равиль Шаммас (Равиль Сахиуллович Шаммасов)]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20250425165934/https://yeshlek.livejournal.com/102102.html Рәзилә Ырыҫҡужина. Туғанлыҡ һәм поэзия байрамы. «Йәшлек» гәзите, 2013, 26 март] * [http://www.bashinform.ru/bash/711992/#ixzz3VDAdJUr0 Рауил Шаммастың һайланма әҫәрҙәренең беренсе томы донъя күрҙе] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Тәржемәселәр]] [[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]] [[Категория:«Ҡыҙыл таң» гәзите журналистары]] [[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] kjqrb27yetwkkb1p3rxuv5vf0kg1mcf Сәғитов Рәсүл Хәсән улы 0 84464 1310102 1307392 2026-11-10T20:16:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310102 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}} |род деятельности=журналист }} {{Фамилиялаш|Сәғитов}} '''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005). == Биографияһы == Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә. Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990). 1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы. 1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән "Башҡортостан" телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була. 2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе<ref>[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы. * Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. * [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы. == Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре == «Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе. Бөгөнгө көндә "Ашҡаҙар" радиоһында "Беҙҙең донъя", "Заман заңы" тапшырыуҙарын алып бара. Шөғөлләнгән төп өлкәләре - ижтимағи-сәйәси мәсьәләләр, тарих һәм тел. === «Асыҡ студия» === {{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}} == Әҙәби ижады == Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе. == Китаптары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. * Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә. * Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә. * Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. * Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. <ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}</ref>. * Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. <ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. * Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә. * Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә. * Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә. * Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. * Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә. }} == Йыйынтыҡтарҙа == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. * Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә. * Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // "Мин йөрәгем белән язам..." Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. * Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль. * Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль. * Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль. * Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль. * Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года. * Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года. * «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года. * «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года. * Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл. * Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года. * Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года. * Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года. * Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август. * Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль. * А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27. * Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март. * Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май. * Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август. * Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь. * Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март. * Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4. * Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май. * Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май. * «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь. * Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май. * Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март. * Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь. * Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12. * Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль. * Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март. * Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март. * Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май. * «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь. * Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь. * Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь. * Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь. * Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь. * Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2. * Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2. * Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль. * Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель. * «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март. * Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май. * Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август. * Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь. * Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12. * Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль. * Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль. * Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май. * Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май. * Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь. * Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь. * Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август. * Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август. * Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь. * Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь. * Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь. * Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь. * Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь. * Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар. * Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2. * Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль. * Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март. * Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель. * Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель. * Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель. * Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль. * Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11. * 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь. * 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь. * Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар. * Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1. * Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март. * Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель. * В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5. * Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6. * «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь. * Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7. * Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8. * Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август. * Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8. * Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9. * Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9. * Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь. * Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10. * Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь. * Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11. * Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь. * Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48. * Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}} * Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12. * Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря. * Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар. * Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1. * Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // "Башҡортостан календары", 2013. 31 ғинуар бите. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2. * Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2. * Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2. * «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2. * Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3. * «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь. * Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10. * Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь. * Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь. * Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь. * Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь. * Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12. * Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар. * Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1. * Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль. * Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль. * Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль. * Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март. * Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март. * Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3. * Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май. * Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь. * Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6. * Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль. * Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август. * Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь. * Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь. * Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11. * Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь. * Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар. * Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год. * Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март. * Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель. * Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь. * Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь. * Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август. * Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август. * Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август. * Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь. * Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь. * Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь. * Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь. * Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль. * Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март. * Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г. * Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май. * Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6. * «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6. * Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь. * Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар. * Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2. * Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март. * Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март. * Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март. * Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. * Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август. * Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь. * Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар. * Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель. * Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г. * Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь. * Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август. * Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь. * Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь. * Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар. * Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар. * Һүҙе барҙың үҙе бар // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 14 ғинуар бите. * Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь. * Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791). * Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август. * Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август. * Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь. * "Емерге"не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь. * Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь. * Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь. * Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь. * Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь. * Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь. * Биләһен һәм биҙәһен // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 23 ноябрь бите. * Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь. * Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль. * Барыр юлын белгән — бәхетле // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март. * Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель. * "Мин йөрәгем менән яҙам..." «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь. * Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август. * Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // "Йәшлек" гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь. * Көнүҙәк, телдә биҙәк // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь. * Ил йөҙөнә сыҡҡанда // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь. * Һәр кем йөкмәр йөк түгел // "Йәшлек" гәзите, 2023 йыл, ғинуар. * "Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем" // "Башҡортостан" гәзите, 2023 йыл, 13 июнь. * "Бала һәр саҡ мохтаж остазға" // "Ватандаш" журналы, 2023 йыл, октябрь. * "Өҫтән, юғары көстән" // "Башҡортостан" гәзите, 2024 йыл, 15 март. * "Тере жан бит ул сүз" // "Кызыл таң" гәзите, 2024 ел, 15 март. * "Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай" // "Ватандаш" журналы, 2024 йыл, март. * Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // "Киске Өфө" гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель. * "Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала" // "Ағиҙел" журналы, 2024 йыл, апрель. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 1-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, сентябрь. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 2-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, октябрь. * "Кеше булып ҡалыу баҡсаһы" // "Башҡортостан" гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь. * "Өндәмә генә түгел" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 3 февраль. * "Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә..." // "Ватандаш" журналы, 2026 йыл, июль. * "Ҡаяларға ҡарап барамын" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 4 август. <!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --> == Әҙип тураһында матбуғатта == {{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель. * «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь. * Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}} * «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль. * Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май. * Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май. * «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}} * Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август. * По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан", 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь. * Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь. * Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь. * Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь. * «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября. * Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь. * Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь. * За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май. * Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь. * Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351). * Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март. * Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372). * Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель. * «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март. * Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3. * Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5. * Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август. * Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь. * Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь. * Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар. * Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель. * Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель. * Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель. * Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь. * Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь. * Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь. * Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Лотфуллина С. "Арыҫлан"да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011. * [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь. * Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь. * Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}} * Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль. * Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // "Башҡортостан календары", 2014 йыл, 14 март. * Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3. * Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3. * Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4. * «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5. * Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май. * Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь. * [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль. * Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март. * «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель<ref name="БИ" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}</ref>. * Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май. * Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752). * Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март. * Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // "Башҡортостан календары", 2019 йыл, 14 март бите. * Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель. * [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}. * Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5. * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6. * Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011). * Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль. * Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11. * Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}} * Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}} * Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА "Башинформ", 22 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{refbegin|2}} * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}} </ref> * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының "Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн" Маҡтау билдәһе (2024). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019) * «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019) * Рәсәй Журналистар союзының "Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек" Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017) * «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024) * Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012) * 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016) * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020) * «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020) * «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021) * Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға "СМИротворец" Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы "Ватандаш" журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024). * Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған "Агро комплекста" республика конкурсында 3 урын (2024). * Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй "Лес-пресс" конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024). * "Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн" Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025). * "Вместе Медиа. Контент" федераль конкурсының "Иң яҡшы радио алып барыусыһы" номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. {{refend}} }} * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Башкирская энциклопедия [https://web.archive.org/web/20210715061402/http://wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}} * Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная > Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}} * {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}} * {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [https://web.archive.org/web/20190703143904/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html] * {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }} * [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] b4vxz0pu1aqc0uu5bj4chf0mfqhbawk Чудеево 0 90333 1310321 1239489 2026-11-11T09:49:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310321 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = Чудеево |логотип = |тип = шәхси компания |девиз компании = |листинг на бирже = |основана = 2009 |расположение = {{флагификация|Россия}}, [[Мәскәү]] |основатели = Елена Минаева |ключевые фигуры = Елена Минаева (генераль директор) |отрасль = мәҙәниәтле ял ойоштороу |продукция = |оборот = |чистая прибыль = |число сотрудников = |сайт = http://чудеево.рф/ }} '''ЯСЙ «Чудеево»''' — [[Мәскәү]]ҙә һәм [[Мәскәү өлкәһе]]ндәге ижадлы ял ойошторған шәхси ғаилә үҙәктәре селтәре, 2009 йылдан башлап [[социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуар]] Елена Минаева етәкселеге аҫтында эшләй башлай. Үҙәктәр социаль инфраструктураһы насар үҫешкән йоҡлау райондарында йәшәгән мәктәп йәшендәге балаларҙың (инвалидтар ҙа керә бында), хужабикәләрҙең, пенсионерҙарҙың, студенттар, эшләгән кешеләрҙең ялын ойошторалар. == Тарихы == "Чудеево"ның тәүге ял үҙәген 2009 йылда Красногорск ҡалаһында ҙур логистик компанияһының топ-менеджеры Елена Минаева ойоштора. Елена Минаева Дәүләт етәкләү университетында уҡыуҙы тамамлай. Ул ун йәшлек зәғиф балаһы өсөн оҡшаш үҫешеп барған учреждение эҙләй ине, әммә үҙенең ҡалаһында бер-нимә лә оҡшаш таба алмай, шуның өсөн үҙенең ял ойоштороу үҙәген асырға уйлай. Башланғыс этапта ойошмаға Красногорск администрацияһы һәм урындағы мәктәптәрҙең уҡытыусылары ярҙам итә. Минаева күргәҙмәләр, промоакциялар һәм мәктәптәрҙә асыҡ дәрестәр үткәрә, урындағы гәзиттәрҙә һәм информацион стендтарҙа белдереүҙәр һәм иғландар ҡуя, компанияның рәсми сайты килеп сыға. Компанияның боролош ваҡыты 2011 йылда була. Шул саҡ компания «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» региональ социаль программаларҙың фондының бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарҙар конкурсын еңә һәм 349 мең һумға тигеҙ булған процентһыҙ ике йылға займ ала. Шул аҡсаларға Химки һәм Новокуркино ҡалаларында тағы ике үҙәк асыла, профессиональ реклама компанияһы үткәрелә — был ойошманың оборот аҡсаларының ҙур үҫешенә килтерә. 2014 йылда Минаева етәкләү кадрҙарын әҙерләгән президент программаһының ҡатнашыусыһы була һәм Санкт-Петербург дәүләт университетының «Социаль проектарҙы етәкләү» курсын тамамлай. "Чудеево"ның һәр бер үҙәгендә уҡытыусылар һаны 15 тиклем күбәйә, шул уҡ ваҡытта һәр бер филиалдың клиенттар һаны 50 ғаиләгә тигеҙ була<ref>{{cite web |author= |title=Сеть семейных центров культурного досуга «Чудеево» |url=http://roouppmo.ru/projects/detail/478/ |publisher=Президентская программа подготовки управленческих кадров |date= |accessdate=2015-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221064327/http://roouppmo.ru/projects/detail/478/ |date=2015-02-21 }}</ref><ref>{{cite web |author=Надежда Старовойтенко. |title=Социальный бизнес: досуговый центр для инвалидов |url=http://journal.dasreda.ru/ideas/5338-sotsialnyy-biznes-dosugovyy-tsentr-dlya-invalidov |publisher=Деловая среда |date=2014-04-30 |accessdate=2015-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329232856/http://journal.dasreda.ru/ideas/5338-sotsialnyy-biznes-dosugovyy-tsentr-dlya-invalidov |date=2015-03-29 }}</ref>. Компания «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» фондының социаль эшҡыуарҙар конкурсында икенсе тапҡыр ҡатнаша һәм тағы ла еңә, тик хәҙер компания 2,5 миллион һумға тигеҙ булған займ ала<ref>{{cite web |author= |title=Информационная справка о результатах проведения Всероссийского Конкурса проектов «Социальный предприниматель — 2014» |url=http://krasnogorskoe.bezformata.ru/listnews/konkursa-proektov-sotcialnij/30879849/ |publisher=BezFormata.Ru |date=2014 |accessdate=2015-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304072446/http://krasnogorskoe.bezformata.ru/listnews/konkursa-proektov-sotcialnij/30879849/ |date=2016-03-04 }}</ref>. «Эксперт» журналының күҙәтеүселәре «Чудеево» компанияһын Рәсәйҙә әле эшләгән 40 социаль предприятие исемлегендә билдәләй<ref>{{статья |автор= |заглавие=Что и как читают социальные предприниматели |ссылка=http://www.nb-fund.ru/files/pages/00014/expert.pdf |язык= |издание=Эксперт |тип= |год=2014 |том= |номер=26 |страницы=79 |doi= |issn=}}</ref> == Эшмәкәрлеге == «Чудеево» үҙәктәре яңы йоҡлау райондарында урынлашҡан, шунда инфраструктура үҫешеүенең темпы яңы йорттар төҙөү темпынан күпкә ҡалыша. Баштан ойошма мәктәпкәсә йәштәге балаларға ориентирлана, әммә аҙаҡтан пенсионерҙар, хужабикәләр, студенттар һәм эшләгән һәм ижад мауығыуы менән булған оло кешеләр өсөн айырым түңәрәктәр барлыҡҡа килә. Дәрестәр бәләкәй төркөмдәрҙә (5-8 кешенән артыҡ түгел) үтә, был үҙенсәлекле балаларға социаль адаптация һәм коммуникатив үҫешеү өсөн тигеҙ мөмкинлектәр бирә. Компания инклюзив белем алыу концепцияһында тора, мөмкинселектәре сикләнгән кешеләр һау булған кешеләр менән бер төркөмдә эшләйҙәр һәм уҡыйҙар. «Чудеево» балалар ҡарау буйынса декрет ялда булған ҡатын-ҡыҙҙарға уҡыу һәм эшкә урынлашыу мөмкинлеген бирә (һығылмалы график, өйгә яҡынлыҡ, өйҙә эшләү)<ref>{{cite web |author= |title=В Подмосковье работает сеть досуговых центров для детей с инвалидностью, созданная социальным предпринимателем |url=http://www.asi.org.ru/news/sotsialnyj-predprinimatel-sozdala-v-podmoskove-set-dosugovyh-tsentrov-dlya-detej-s-invalidnostyu/ |publisher=Агентство социальной информации |date=2014-04-04 |accessdate=2015-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417202311/http://www.asi.org.ru/news/sotsialnyj-predprinimatel-sozdala-v-podmoskove-set-dosugovyh-tsentrov-dlya-detej-s-invalidnostyu/ |date=2014-04-17 }}</ref>. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — һынлы сәнғәт студиялары, шунда төшөрөп өйрәнергә теләүселәр менән профессиональ рәссамдар эшләй. Һынлы сәнғәт түңәрәктәренән башҡа "Чудеево"ла шулай уҡ төрлө йүнәлештәге махсус түңәрәктәр бар: авиамоделирование, графити, фото һәм видео, дизайн, бижутерие, ҡулдан эшләү, валяния һәм башҡалар<ref>{{cite web|author= |title=Минаева Елена Анатольевна |url=http://www.nb-fund.ru/social-entrepreneurship/supported-projects/ip-minaeva-elena-anatolevna.html |publisher=[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]] |date=2011-12-07 |accessdate=2015-05-30}}</ref>. Өҫтәүенә, мәктәптәрҙә һәм йәйге лагерҙарҙа химик бойондороҡто профилактикаһы буйынса үҫмерҙәр өсөн «Чудеево» тренингтар үткәрә. Ойошма эргәһендә үҙенсәлекле булған балаларҙың ата-әсәләренә психологик һәм информацион ярҙам күрһәтер өсөн ата-әсәләр клубы асыла. Компанияның эшселәре зәғиф-кешеләр өсөн онлайн белем алыу курстарын алып бара, пенсионерҙар һәм күп балалы ғаиләләр өсөн хәйриә уңайлыҡтарын күрһәтә<ref>{{cite web|author=Ольга Шлыкова. |title=Творческие мастерские для всей семьи |url=http://www.nb-forum.ru/interesting/stories/tvorcheskie-masterskie-dlya-vsey-semi.html |publisher=[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Яңы Бизнес]] |date=2012-02-27 |accessdate=2015-05-30}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20240519134703/http://xn--b1adda0cza1a.xn--p1ai/ Чудеево] — ойошманың рәсми сайты [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] [[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Рәсәй ойошмалары]] h8pw9kzzr9lsrhgaitmfswiqi6shb37 Уго Чавес 0 92340 1310197 1288351 2026-11-11T02:56:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310197 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Венесуэла Президенты | страна = | имя = Уго Рафаэль Чавес Фриас | оригинал имени = Hugo Rafael Chávez Frías | порядок = 74 | изображение = Hugo Rafael Chávez Frías.jpeg | ширина = 200px | периодначало = [[2 февраль]] [[1999 йыл|1999]] | периодконец = [[5 март]] [[2013 йыл|2013]] | предшественник = Рафаэль Кальдера | преемник = Николас Мадуро<ref>[http://www.utro.ru/articles/2012/12/09/1088570.shtml Чавес назвал своего преемника]</ref> | вице-президент = Хулиан Исаиас Родригес Диас (2000), <br />Адина Бастидас Кастильо (2000—2002), <br />Диосдадо Кабельо Рондон (2002), <br />Хосе Висенте Ранхель (2002—2007), <br />Хорхе Родригес Гомес (2007—2008), <br />Рамон Каррисалес (2008—2010), <br />Элиас Хауа Милано (2010—2012),<br />Николас Мадуро (2012—2013) |occupation = military officer <small>(to 1992)</small> and politician> |religion = Catholic Church|Roman Catholicism |signature = Hugo Chavez Signature.svg | флаг = Presidential Standard of Venezuela.svg | флаг2 = | партия = | деятельность = хәрби офицер, сәйәсмен <small>(1992 йылдан)</small> | годы службы = | род войск = | звание = [[Файл:Lieutenant Colonel (Venezuela).png|24px]] [[подполковник]] | вероисповедание = [[католицизм]] | дата рождения = 28.7.1954 | место рождения = Сабанета, Баринас штаты, [[Венесуэла]] | дата смерти = 5.3.2013 | место смерти = {{ВБУ|Каракас}} ҡалаһы, Венесуэла | похоронен = Каракас | супруга = Ненси Кольменарес (беренсе ҡатын), Марисабель Родригес де Чавес | образование = Венесуэла хәрби академияһы | род = | отец = Уго де Лос Рейес Чавес | мать = Елена Фриас | дети = '''улдары''': Уго Рафаэль һәм Рауль Альфонсо '''Ҡыҙҙары''':Роса Вирхиния, Мария Габриэла һәм Роса Инес | награды = <!-- {{{!}} {{!}}{{Орден Освободителя 1 класса (Венесуэла)}}{{!!}}{{Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла)}}{{!!}}{{Орден Звезда Карабобо}} {{!}}- {{!}}{{Орден Хосе Марти}}{{!!}}{{Орден Сеспедес 1 степени}}{{!!}}{{Лента ордена Республики Сербия}} {{!}}- {{!}}{{Орден Омейядов 1 класса}}{{!!}}{{Орден Уацамонга}}{{!!}}{{Большой крест с золотой звездой ордена Франсиско Морасана}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}} {{!}}} --> |автограф = Hugo Chavez Signature.svg }} '''У́го Рафаэ́ль Ча́вес Фри́ас''' ({{lang-es|Hugo Rafael Chávez Frías}}, <small>МФА{{ref-es}}:</small> {{IPA|[ˈuɣo rafaˈel ˈtʃaβes ˈfɾi.as]}}; [[28 июль]] [[1954 йыл]], Сабанета — [[5 март]] [[2013 йыл]]<ref>[http://ria.ru/world/20130306/926021507.html После продолжительной болезни скончался Уго Чавес], rt.com</ref>, Каракас) — [[Венесуэла]]ның дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, 1999—2013 йылдарҙа Венесуэла президенты, 2007—2013 йылдарҙа Венесуэла Берҙәм социалистик партияһы башлығы. == Тормош юлының башы == Уго Рафаэль Чавес Фриас 1954 йылдың 28 июлендә Венесуэланың Баринас штатындағы Сабанета ҡалаһында тыуа. Атаһы ''Уго де лос Рейес Чавес'' афро-һинд сығышлы, бер аҙ ғына испан ҡаны ҡушылған. Әсәһе ''Елена Фриас де Чавес'' — креолка<ref name="guardian20060507">{{Cite web|url = http://www.guardian.co.uk/theobserver/2006/may/07/featuresreview.review|title = The new kid in the barrio|accessdate = 2008-02-12|publisher = The Observer|year = 2006-05-07|first = Peter|last = Beaumont|archiveurl = http://www.webcitation.org/61G3Ui5Vb|archivedate = 2011-08-27}}</ref>. Чавестың биш ир туғаны була, бер туғаны сабый сағында уҡ мәрхүм булған<ref>''Сапожников К. Н.'' Уго Чавес. — М.: Молодая гвардия, 2011. — С. 43.</ref>. Чавес һауа-десант частарында хеҙмәт итә, десантсыларҙың ҡыҙыл береты уның образының ғүмерлек һыҙаты булып ҡала. 1982 йылда (академияла уҡыған сағында тип тә әйтәләр) Чавес хеҙмәттәштәре менән COMACATE (кесе офицер чиндары атамаларындағы беренсе-икенсе хәрефтәрҙән төҙөлгән аббревиатура) тигән йәшерен ойошма төҙөй. Аҙағыраҡ COMACATE Революцион боливарсылар хәрәкәте тип үҙгәртелә {{lang-es|(Movimiento Bolivariano Revolucionario}}), уға Латин Америкаһының бойондороҡһоҙлоғо өсөн алыштар батыры [[Симон Боливар]] исеме бирелә. == 1992 йылғы февраль революцияһы == [[Файл:VOA_News_in_Russian_2013-03-06_-_The_Life_and_Death_of_Hugo_Chávez.ogv|thumb|300x300px|«Америка тауышы» видеорепортажы: Социализм төҙөгән һәм Американы тәнҡитләгән Уго Чавестың тормошо һәм вафаты]] Уңышһыҙ иҡтисади реформа халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Төрлө сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килә. Кесе офицерҙар подполковник Уго Чавес ҡулы аҫтына туплана. 1992 йылдың 4 февралендә Чавес дәүләт түңкәрелеше ойоштора, ләкин уңышһыҙлыҡҡа тарый. Заговорҙа 133 офицер һәм меңгә яҡын һалдат ҡатнаша, граждандар араһынан ҡушылыусыларҙың иҫәбе-һаны булмай. Юғары командование фетнәне баҫтырырға бойороҡ бирә. Бәрелештәрҙә, рәсми һандар күрһәтеүенсә, 17 һалдат һәләк була, 50-нән ашыу хәрби һәм граждан яралана.<ref>[http://www.moral.ru/chaves.html Биография Уго Чавеса]</ref> 4 февраль төштән һуң Уго Чавес властарға бирелә, эйәрсендәренә ҡорал һалырға ҡуша, был операцияны әҙерләгән һәм уҙғарған өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. Ҡулға алынған мәлдә Чавес көрәштең дауам итәсәген белдерә. Чавес һәм уның көрәштәштәренән бер нисә кеше төрмәгә ябыла. == Сәйәси эшмәкәрлегенең башы == Чавес ике йыл төрмәлә була, уны президент Рафаэль Кальдера азат итә. Төрмәнән сыҡҡас та ул "V республика хәрәкәте"н ойоштора. [[Куба]]ла була. Гавана университетында сығыш яһағанда, үҙенең революцион принциптарын иғлан итә<ref>[http://www.youtube.com/user/cadsvm#p/u/6/NOZ_IowcvaE Hugo Chávez 1994 La Habana con Fidel Castro]{{Ref-es}}</ref>. Ул саҡта Уго Чавес аргентин Норберто Сересоле йоғонтоһо аҫтында була, уның тәҡдиме буйынса [[Ливия]] лидеры Ҡаддафи идеяларына иғтибарын йүнәлтә. Күп йылдар үткәс — 2004 йылдың ноябрендә — Уго Чавесҡа [[Триполи]] ҡалаһында кеше хоҡуҡтарын яҡлауға индергән өлөшө өсөн [[Муамар Каддафи]] исемендәге премия тапшырыла. Республика президенты вазифаһында булғанда, Чавес, [[Ираҡ]]ҡа ҡаршы эмбарго индерелеүгә ҡарамаҫтан, [[Саддам Хөсәйен]] менән осрашыу өсөн был илгә килә. Шулай итеп, Чавес Ираҡтың [[Күвәйт]]кә һөжүменән һуң Саддам Хөсәйен менән осрашҡан беренсе сит ил башлығы була. == Президент һайлауҙа еңеү == 1998 йылда, президент һайлауында еңгәндән һуң, Чавес Венесуэланың башлығы булып китә. 2001 йылда Чавес менән уға ҡаршылар араһында ҡаршы тороу көсәйә. 2002 йылда Уго Чавесты ҡолатыу хәрәкәте башлана. Ҡолатыуҙы Каракас мэры А. Пен һәм ҡоро ер ғәскәрҙәре командующийы Э. Васкес ойоштора. Путч башлаған фетнәселәр президентты ҡулға ала һәм билдәһеҙ яҡҡа алып китә. Генерал Лукас Ринкон Ромеро илгә Уго Чавестың отставкаға сығыуы тураһында хәбәр итә. Хәүефһеҙлек министры урынбаҫары, милли гвардия командующийы генерал Альберто Комачо Кайрус, президент Уго Чавестың хөкүмәте илгә идара итергә һәләтһеҙ, ул властан төшөрөлдө, ә ил ҡораллы көстәр контроле аҫтында, тип белдерә. Урындағы телевидение буйынса сығыш яһап, генерал Комачо Кайрус ҡолатылған президентҡа хөкүмәткә ҡаршы ризаһыҙлыҡ маршын баҫтырғандағы ҡан ҡойош өсөн яуаплылыҡты һала. Президент вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп фетнәселәр Сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар ассоциацияһы президенты Педро Кармонаны тәғәйенләй. Ул парламентты тарата, генераль прокурорҙың һәм дәүләт контролёрының эшмәкәрлеген ваҡытлыса туҡтатып тора, Чавес президент булғанда ҡабул ителгән һәм милли байлыҡты фәҡирҙәр файҙаһына бүлгән ҡануниәтте юҡҡа сығара. [[АҠШ]] түңкәрелеште хуплап ҡаршы ала. Ләкин армияның ҙур өлөшө президентҡа тоғро ҡала, «Боливарсылар комитеттары» саҡырыуы буйынса ҡалаларҙың ярлы биҫтәләрендә йәшәгән йөҙҙәрсә мең кеше урамдарға сыға. Улар ҡулға алынған һәм ике тәүлек буйы алыҫ утрауҙа тотолған президентты ҡайтарыуҙы һәм власты яңынан уға тапшырыуҙы талап итә. Кармона илгә идара итеүҙән баш тарта, ә фетнәселәр, хөкөмдән ҡурҡып, үҙҙәре ҡулға алған президентты президент һарайына ҡайтарыуҙы тиҙләтә. Чавес власҡа ҡайта, уның дошмандары ҡулға алына. Бер нисә айҙан, 6 октябрҙә, Венесуэла президенты Уго Чавес уның махсус хеҙмәттәре тағы бер түңкәрелеште саҡ булдырмай ҡалыуы тураһында хәбәр итә. Президент әйтеүенсә, заговорҙа оппозицияның күренекле вәкилдәре, шулай уҡ апрелдә уны ҡолатырға тырышҡан хәрбиҙәр ҡатнашҡан. Венесуэлала сәйәси кризис бының менән генә бөтмәй. Оппозиция, иҡтисади ҡыйынлыҡтар һәм инфляция үҫеүенән файҙаланып, йыл эсендә Чавес хөкүмәтенә ҡаршы дүрт дөйөм забастовка үткәрә. Уларҙы Венесуэла хеҙмәтсәндәренең профсоюз конфедерацияһы лидерҙары һәм «Демократик координация» сәйәси блогы ойоштора. Улар Чавестың отставкаға китеүен һәм уның президентлығы тураһында референдум үткәреүҙе талап итә. 2004 йылдың 15 авгусында уң оппозиция талабы буйынса Чавестың президентлығын ваҡытынан алда туҡтатыу тураһында референдум үтә. Һайлаусыларҙың 59,10%-ы президентлыҡты туҡтатыуға ҡаршы тауыш бирә. Чавес тәнҡит утына йыш тотола, айырыуса йәмғиәттең юғары һәм урта ҡатламдары уның эшмәкәрлеген хупламай. Чавесты һайлау ҡануниәтен һанға һуҡмауҙа, кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа һәм сәйәси репрессияларҙа, Куба дәүләте сығымдарын ҡаплауҙа һәм ил аҡсаһын туҙҙырыуҙа ғәйепләйҙәр. Улар Чавесты «яңы типтағы диктатор» тип атай. Шуға ҡарамаҫтан, Уго Чавесты бик күптәр хөрмәт итә һәм эшмәкәрлеген хуплай. == Уго Чавес һәм «Изгелек күсәре» == Уңышһыҙ түңкәрелештән һуң Венесуэла һәм Куба лидерҙары араһында хеҙмәттәшлек тағы ла көсәйә төшә. Улар Көнбайыш ярымшарҙағы «агрессив режимдарға» ҡаршы тороу өсөн империализмға ҡаршы берҙәм фронт асырға ҡарар итә. Уго Чавес Венесуэла тирәләй уның революцион Боливарсы идеяларын уртаҡлашырлыҡ дәүләттәрҙе тупларға уйлай. Ул мәлгә президент итеп Эво Моралес һайланғандан һуң [[Боливия]]ла ла шундай режим урынлаша. 2006 йыл аҙағына Үҙәк һәм Көньяҡ Америкалағы бер нисә дәүләттә Уго Чавесҡа арҡаҙаш булырҙай шәхестәр — [[Никарагуа]]ла Даниэль Ортега, [[Эквадор]]ҙа Рафаэль Коррега дәүләт башына килә. Венесуэла — Куба — Боливия союзына Уго Чавес 2006 йылда, Американың "яуызлыҡ күсәре"нә ҡаршы тороу мәғәнәһен һалып, «изгелек күсәре» тигән атама бирә. Был илдәрҙе империализмға һәм Америкаға ҡаршы тороу риторикаһы ғына түгел, үҙ-ара файҙалы иҡтисади хеҙмәттәшлек тә берләштерә: АҠШ мәғлүмәттәре буйынса, Венесуэла Кубаға йыл һайын льготалы хаҡҡа 90 мең баррель нефть һата — был Кубаға нефтте реэкспортлап аҡса эшләргә мөмкинлек бирә. Куба иһә Венесуэлаға тиҫтәләрсә мең техник белгесен, шул иҫәптән 30 меңләп табибын ебәрә. Ә Боливияла Венесуэла газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе инвестициялай. 2006 йылдың июлендә Чавес, [[Африка союзы]]ның [[Гамбия]]ла үткән саммитында почётлы ҡунаҡ сифатында сығыш яһап, [[Африка]] илдәрен «Америка неоколониализмына ҡаршылыҡ күрһәтергә» һәм Латин Америкаһы менән Панафрика ойошмаһының 53 ағза иле араһында тығыҙыраҡ бәйләнештәр урынлаштырырға өндәй. 2006 йылдың июлендә Уго Чавес империализмға ҡаршы берҙәм фронт ағзаһы булырҙай илдәр буйлап сәфәрҙә йөрөй — Фидель Кастро менән осрашҡандан һуң ул [[Беларусь|Беларусҡа]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйгә]] (Волгоград — Ижевск — Мәскәү) һәм [[Иран]]ға бара. Башта был исемлектә [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]] ҙа була, ләкин һуңғараҡ исемлектән ул һыҙыла, ә [[Вьетнам]], [[Катар]], [[Мали]] һәм [[Бенин]] индерелә. Иранда Уго Чавес былай тип белдерә: «Венесуэла һәр ваҡыт, бөтә ерҙә, бар хәлдә лә Иран менән бергә. Тарих шуны күрһәтә: беҙ берҙәм булған саҡта, империализмға ҡаршы тора һәм уны еңә алабыҙ». Был белдереү [[БМО]] Именлек Советының даими ағзаһы булған биш дәүләттең Иранға уран байыҡтырыуҙы туҡтатыу тураһында һуңғы иҫкәртеүенең икенсе көнөнә, 28 июлдә, яһала. Мәхмүд Әхмәдинижад былай тип яуап бирә: «Мин үҙемде туғанымды һәм окопташымды осратҡан кеүек итеп һиҙәм… Иран менән Венесуэла йәнәш һәм бер-береһенә терәк булып тора. Президент Чавес Көньяҡ Америкала прогрессив һәм революцион ағым сығанағына әйләнде һәм империализмға ҡаршы тороуға ҙур өлөш индерә». Уго Чавес Ислам Республикаһының юғары дәүләт ордены менән бүләкләнә. Әйләнеп ҡайтҡас, Уго Чавес «Алло, президент!» телетапшырыуында сығыш яһай. Ошонда ул милли һауа һөжүменә ҡаршы оборона системаһы төҙөйәсәге, был системаның «Карибты тотош ҡаплаясағы» тураһында белдерә. Яңы система Венесуэла территорияһынан 200 километрҙағы һауа сәптәрен күҙәтергә һәм сиккә етергә 100 километр ҡалғанда уны юҡ итергә мөмкинлек бирә. Чавес [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың экспансионистик сәйәсәтен <span style="background-color: rgba(254, 252, 224, 0.8);">һәм</span> [[глобалләшеү]]ҙе ҡаты тәнҡитләй. 2006 йылдың 20 сентябрендә [[БМО Генераль ассамблеяһы]] сессияһында Чавес кесе [[Джордж Уокер Буш|Бушты]] «иблес» тип атай. Чавес әйтеүесә, Буш БМО-ла «донъяның хужаһы» ҡиәфәтендә сығыш яһай, һәм донъя Америка етәкселегенең бындай ҡылығына борсолорға тейеш. [[Файл:Chavez_Kirch_Lula141597.jpg|thumb|250x250px|Уго Чавес, Несто Киршнер һәм Лула де Силва.]] 2007 йылдың ғинуарында Венесуэлаға Иран президенты Мәхмүд Әхмәдинижад килә. Әле 2006 йылда уҡ Иран менән Венесуэла 29 иҡтисади килешеү төҙөй, атап әйткәндә: нефть сығарыу һәм эшкәртеү, металлургия, машиналар эшләү һәм фармацевтика тармаҡтарында хеҙмәттәшлек итеү планлаштырыла. Уртаҡ проекттарҙы финанслауға 2 млрд долларлы фонд төҙөргә һүҙ ҡуйыла. 2007 йылдың ғинуарында сираттағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла, һәм Әхмәдинижад 3 йыл эсендә Ирандың Венесуэлаға инвестиция күләмен 3 млрд долларға еткерергә, ә Уго Чавес Ирандың тыныс ядро технологияларын үҫтереү хоҡуғын яҡлашырға вәғәҙә бирә. Ошонда уҡ АҠШ сәйәсәтенә ҡаршы тороу буйынса уртаҡ фонд ойошторола. == Эске сәйәсәт == Венесуэла президенты Уго Чавес тәҡдиме буйынса 1999 йылғы конституцияла илдең 300 мең кешеле ерле халҡының — [[Индейҙар|индеецтарҙың]] — әүәлдән йәшәгән ерҙәрендә көн итергә һәм уларҙың сиктәрен рәсмиләштерергә хоҡуҡлы булыуы нығытыла, илдең төп законына бындай пункт индейҙар тарихында беренсе тапҡыр индерелә. Иҫке конституцияла иһә ерле халыҡтың дәүләт һаҡлауы аҫтында булыуы һәм яйлап ил халҡы тормошона ҡушылырға тейешлеге тураһында һүҙ барған була.<ref>[http://info.forest.ru/forest/rew03/0348.htm#9 «Лесное обозрение» — сайт «Всё о российских лесах»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218214228/http://info.forest.ru/forest/rew03/0348.htm#9 |date=2010-02-18 }}</ref> Уго Чавес 2006 йылдың 4 декабрендә президент һайлауында еңгәндән һуң, «Бишенсе республика хәрәкәте» ({{lang-en|[[:en:Venezuelan presidential election, 2006|Venezuelan presidential election, 2006]]}}) тигән идара итеүсе партия үҙен-үҙен таратыуы тураһында иғлан итә. Был 20-нән ашыу сәйәси ойошма ҡатнашлығында президент яҡлы партия ойоштороу йүнәлешендә яһалған тәүге аҙым була. Уго Чавес фекеренсә, бер көслө партия булғанда илдә «XXI быуат социализмын» төҙөү еңел буласаҡ: «Беҙгә бер партия кәрәк… Беҙ социализмға тылсымлы таяҡ ярҙамында ғына килә алмайбыҙ. Социализм — ул көндән-көн даими дауам иткән ижади төҙөү процессы». Уго Чавес тәҡдиме буйынса, яңы партияға «Венесуэланың берҙәм социалистик партияһы» тигән атама бирелә. «Власть партияһы» төҙөү менән бер ыңғайы Уго Чавес Венесуэла конституцияһын ҡайтанан ҡарарға, атап әйткәндә, президентлыҡ вәкәләттәрен ике мөҙҙәт менән сикләргә тәҡдим итә. 2007 йыл башында Уго Чавес Венесуэлалағы иң эре телекоммуникация һәм электр энергетикаһы компаниялары — Америка фирмаларының контролендә булған Compania Nacional de Telefonos de Venezuela (CANTV) һәм Electricidad de Caracas — национализацияланасағы тураһында иғлан итә. Улар ошо йылда уҡ дәүләт ҡарамағына күсә. Шулай уҡ Венесуэланың файҙалы ҡаҙылмалар сығарыусы һәм нефть эшкәртеүсе Exxon Mobil, Chevron, Total, ConocoPhillips, Statoil, BP компаниялары акцияларының контроль пакетын алырға ниәтләнеүе тураһында ла һүҙ бара. 2007 йылдың 18 ғинуарында Венесуэла парламенты (ул оппозицияның 2005 йылғы һайлауҙы бойкотлауы һөҙөмтәһендә тик Уго Чавес яҡлыларҙан тора) Чавесҡа йыл ярымға ғәҙәттән тыш закон сығарыу вәкәләттәре биреү тураһында закон ҡабул итә. Ошо ваҡыт эсендә президент иҡтисадтың төп тармаҡтарын национализациялар, Ориноко йылғаһы буйында эш иткән сит ил нефть компаниялары акцияларының контроль пакетын дәүләткә күсерер, илдә мөҙҙәтһеҙ президент идараһы индерер һәм илде Венесуэла Социалистик Республикаһы тип атар тип көтөлә. Был революцион үҙгәртеп ҡороуҙар, Чавес уйынса, Венесуэлала «XXI быуат социализмы» төҙөргә мөмкинлек бирер. Оппозиция ҡарарҙы диктатураға табан тағы бер аҙым тип баһалай. 2007 йылдың 25 майында Чавес илдәге вуздарға инеү имтихандарын бөтөрә. Чавес университеттарҙа уҡыу осоронда БДИ-ларҙы туҡтатыу яғында сығыш яһай. Студенттарға $100 стипендия түләргә һәм льготалы ашханалар асырға, уҡыу бүлмәләрен заманса йыһазландырырға вәғәҙә итә. Чавестың сығышын студент йәштәр: «Бына ил менән нисек идара итер кәрәк!» тип ҡыуанып ҡабул итә<ref>[http://epop.ru/tag/chaves/ Чавес, Уго, Уго Чавес, Hugo Chávez, президент Венесуэлы ePop.ru аналитическое издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001804/http://epop.ru/tag/chaves/ |date=2016-03-05 }}</ref> 2008 йылдың 1 майында Венесуэла президенты указы менән 372 АҠШ доллары күләмендә Латин Америкаһында иң юғары минималь эш хаҡы билдәләнә<ref>[http://ria.ru/economy/20080501/106358280.html В Венесуэле установлен самый высокий уровень минимальной зарплаты в ЛА | РИА Новости]</ref><ref>[http://venezuelanalysis.com/news/3407 Venezuelan Labor Day Rally Attracts Hundreds of Thousands, Wages Raised by 30 % | venezuelanalysis.com]</ref><ref>[http://www.wikileaks.org/plusd/cables/08CARACAS609_a.html Cable: 08CARACAS609_a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150411053825/https://www.wikileaks.org/plusd/cables/08CARACAS609_a.html |date=2015-04-11 }}</ref>. 2007 йылда энергетика секторын национализациялағанда, бөтә нефть ятҡылыҡтары дәүләт ҡарамағына алына, ә Американың Exxon Mobil и ConocoPhillips компаниялары яңы шарттарҙа эшләүҙән баш тарта һәм Венесуэла баҙарынан китә. 2008 йылдың 3 апрелендә Венесуэла президенты цемент сәнәғәтен национализациялай. Цементты Венесуэлала нигеҙҙә сит ил компаниялары етештерә. [[Мексика]]ның Cemex компанияһы, Венесуэлала йылына 4,6 миллион тонна цемент етештереп, баҙарҙың яртыһын тиерлек биләй. Lafarge тигән француз һәм Holcim Ltd тигән швейцар компанияларының да өлөшө ҙур була. Чавес был компанияларға дәүләттең уларға лайыҡлы компенсация түләп ебәрәсәге тураһында белдерә. Венесуэла президенты цемент сәнәғәтенең Венесуэла иҡтисады өсөн ғәйәт мөһим тармаҡ булыуын билдәләй. Венесуэла вице-президенты Рамон Каррисалес 2008 йылдың 9 апрелендә хөкүмәттең илдәге иң эре металлургия комбинаты Sidor'ҙы национализацияласағын хәбәр итә. 1997 йылғы хосусилаштырыуҙан һуң был комбинат Techint аргентин-итальян сәнәғәт төркөмө ҡулында була. Латин Америка тимер һәм ҡорос институты мәғлүмәттәре буйынса, «Сидор» Латин Америкаһында әһәмиәте буйынса дүртенсе урындағы металлургия компанияһы, Анд милләттәр берләшмәһе илдәренә — Боливияға, [[Колумбия]]ға, [[Перу]] һәм Эквадорға прокат һәм металл һатыусы төп предприятие. Уны национализациялау эшселәрҙең хужа менән «оҙайлы хеҙмәт конфликты» һәм шул сәбәпле яңы коллектив договор төҙөп булмау менән аңлатыла. 2008 йылдың 1 майында «Сидор»ҙы национализациялау тураһында указға ҡул ҡуйыла<ref>''Хорхе Мартин'' [http://scepsis.ru/library/id_1992.html Национализация SIDOR — историческая победа венесуэльских рабочих]</ref>. 2007 йылдан президент Уго Чавес эш көндәрендә кис һайын сәғәт ярым буйына 20:00 сәғәттән 21:30-ға тиклем ил халҡы менән аралаша. Августа Чавес, халыҡ менән 7 сәғәт 43 минут аралашып, рекорд ҡуя. Ә сентябрҙә 30 градуслы эҫелә тапшырыуҙы 8 сәғәт 06 минут буйы алып бара<ref>[http://www.newsru.com/world/06aug2007/chavesallo.html Новости NEWSru.com :: Уго Чавес побил все рекорды: его программа «Алло, президент» продолжалась 7 часов 43 минуты]</ref>. == Чавес һәм троцкизм == Президенттың яңы министрҙар кабинетында троцкист Хосе Рамон Риверо хеҙмәт министры була. Был хаҡта Чавес шулай ти: Сталинсыларҙан айырмалы рәүештә, Чавес XXI быуат социализмының [[СССР]]-ҙағыға оҡшамаясағын белдерә. Үҙен социалист тип иғлан итерҙән алда, Чавес Троцкийҙың «Перманентная Революция» тигән китабын уҡып сыға. Чавес Боливар социализмының [[марксизм]]ға ҡағылышы юҡлығын һәм Латин Америкаһы ысынбарлығына бәйлелеген, Советтар Союзының ыңғай ролен билдәләй<ref>[http://www.nr2.ru/moskow/126636.html NR2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118053002/http://www.nr2.ru/moskow/126636.html |date=2014-01-18 }}</ref>. 2006 йылда Белоруссияға килгәнендә белорус моделенең Венесуэлала яңы йәмғиәт төҙөү моделе булыу ихтималлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Чавес 1920-се йылдарҙан һуң Троцкий идеяларының социалистик йәмғиәт төҙөү өсөн ҡулай булыуы тураһында белдергән тәүге дәүләт эшмәкәре була<ref>[http://pluralizm.ru/index.php?go=News&in=view&id=67 Срок регистрации домена истек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331123148/http://pluralizm.ru/index.php?go=News&in=view&id=67 |date=2022-03-31 }}</ref>. == Рәсәй менән хәрби-техник хеҙмәттәшлек == 2006 йылдың беренсе яртыһында АҠШ Венесуэлаға ҡорал һатыуға эмбарго индерҙе. Уго Чавес АҠШ-тан ҡорал алыуҙы тулыһынса туҡтатыуын белдерҙе. 2005 йылда Венесуэла менән Рәсәй 100 мең Калашников автоматы алыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Контракт үтәлде. 2006 йылдың 3 июлендә Венесуэла тағы 100 мең Калашников автоматы һәм уларға патрондар алыу тураһында контракт ($52 млн) төҙөнө, ә 2006 йылдың 12 июлендә Венесуэлала лицензия буйынса АК-103 автоматтарын етештереү заводы һәм 7,62 мм калибрлы патрондар сығарыусы предприятие төҙөү буйынса ике контрактҡа ҡул ҡуйылды. 2006 йылдың 15 июлендә Венесуэланың хәрби һауа көстәре өсөн $484 миллионға Рәсәйҙә етештерелгән 38 дана Ми-35 вертолетын һәм 17 июлдә 24 дана Су-30МК2 истребителен һатып алыуға контракт төҙөлә. Ҡоралланыуҙың төп сәбәбе тип Уго Чавес «Америка яғынан хәрби һөжүм янауын» атай. «Рәсәй Венесуэла тирәләй Америка таҡҡан блокаданы өҙөргә ярҙам итте. АҠШ Венесуэланы ҡоралһыҙ ҡалдырырға ла унан һуң илгә бәреп инергә йыйына. Шунлыҡтан мин Рәсәйгә рәхмәтлемен», — тине ул 2006 йылдың 26 июлендә [[Ижевск]]иға килгәнендә. АҠШ етәкселеге раҫлауынса, атыу ҡоралы уны Латин Америкаһының башҡа төбәктәренә — атап әйткәндә, Колумбияның хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәренә (ФАРК) оҙатыу өсөн алынған. АҠШ-тың дәүләт секретары Кондолиза Райс Мәскәүгә килгәнендә был хаҡта борсолоу белдерҙе, ләкин Рәсәй эске эштәр министры Сергей Лавров Рәсәйҙең Венесуэла менән хәрби хеҙмәттәшлеге халыҡ-ара ҡануниәткә ҡаршы килмәй, тип яуап бирҙе. 2006 йылдың июлендә Америка яғы Уго Чавестың әйткәндәренә ҡарата йәнә борсолоу белдерҙе. АҠШ дәүләт департаменты матбуғат секретары Том Кейси, АҠШ Венесуэланың заманса Рәсәй ҡоралдарын алыу пландары өсөн хәүефләнә һәм Рәсәйҙе күҙҙә тотолған контракттарҙы ҡайтанан ҡарарға өгөтләргә тырыша, тине. Рәсәй вәкилдәре ундай мөмкинлекте кире ҡаҡты. 2007 йылдың февралендә Уго Чавес оборона министрлығының Рәсәйҙән $290 млнға 12 дана яҡын алыҫлыҡлы «Тор-М1» зенит ракетаһы комплексын алыу тәҡдимен хупланы. 2009 йылдың икенсе яртыһында Рәсәй Венесуэлаға Ми-28Н вертолеттарын оҙата башлауҙы планлаштырҙы. 2008 йылдың 10 сентябрендә Рәсәйҙә етештерелгән ике Ту-160 стратегик бомбардировщигы Венесуэланың Либертадор хәрби аэродромына төштө. Рәсәй Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, самолеттар бер нисә көн буйы «нейтраль һыуҙар өҫтөндә уҡыу-күнекмә осоштар үткәрәсәк».<ref>[http://www.rian.ru/defense_safety/20080911/151190929.html Российские Ту-160 вернутся из Венесуэлы, возможно, позже 15 сентября] // РИА Новости, 11 сентября 2008</ref> 11 сентябрҙә Чавес АҠШ властарын үҙен үлтерергә йыйыныуҙарында ғәйепләй һәм Америка илсеһен персона нон грата тип иғлан итә. Сығышында Чавес Рәсәй менән партнерлыҡҡа ышаныуын һыҙыҡ өҫтөнә ала: «Йөҙ ҡат иблескә олағығыҙ, Америка хәшәрәттәре! Ошонан алып Венесуэла яңғыҙ түгел — Рәсәй беҙҙең менән! Ул беҙҙең стратегик партнер. Беҙ хәҙер яңғыҙ түгел. Беҙҙең ярҙарға рус флоты килеп етһәме, ә ул юлда инде, американдар аҡылдан яҙасаҡ!»<ref>Габуев А. [http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=1025746 Уго Чавес пригрозил Америке Россией] // Коммерсантъ, № 165 (3982), 13 сентября 2008</ref> == Белоруссия менән мөнәсәбәттәр == Чавес [[Белоруссия]] президенты Александр Лукашенконы үҙенең дуҫы һәм союздашы тип һананы. Ул Белоруссияла бер нисә тапҡыр булды, белорус президенты ла Венесуэлаға барғылап торҙо. Белоруссияға Венесуэлала нефть (Гуара-Эсте ятҡылығында), газ (әлегә проектта) сығарыу рөхсәт ителде. Илдә белорус өлгөһө буйынса агроҡаласыҡтар һәм ауыл хужалығы кооперативтары төҙөлдө. Чавес хөкүмәте Белоруссияға кредиттар менән ярҙам итте. Венесуэла белорус техникаһы һатып алды. 2010 йылда Венесуэла президентының Белоруссияға эш сәфәре ваҡытында сәнәғәттә, төҙөлөштә, тау эшендә, ауыл хужалығында хеҙмәттәшлек тураһында тағы бер нисә килешеү төҙөлдө. Уго Чавес вафат булғас, Белоруссияла матәм билдәһе итеп бөтә дәүләт флагтары төшөрөлдө<ref>[http://www.kp.ru/online/news/1383447 В Белоруссии приспущены государственные флаги в связи со смертью Чавеса]</ref>. Чавес капитализмға һәм АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенә ҡаршы булды. Чавес был хаҡта ошолай тине: <blockquote>Марста берәй заман цивилизация булғанлығы сәйер түгел, ләкин ул, күрәһең, капитализм осорона еткәндер ҙә, империализм барлыҡҡа килеп, планетаны харап иткәндер<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/23/lifeonmars/ Чавес объявил капитализм причиной гибели марсианской цивилизации]</ref></blockquote> == Шәхси тормошо == Чавес ике тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны Нэнси Колменарес (Nancy Colmenares) менән 1992 йылда айырылыша. Журналистка Марисабель Родригес Оропеса (Marisabel Rodríguez Oropeza) икенсе ҡатыны була, уның менән 2002 йылда айырылыша. Биш балаһы була: беренсе никахтан дүртәү — Роса Вирхиния (Rosa Virginia), Мария Габриэла (Maria Gabriela), Уго Рафаэль (Hugo Rafael), Рауль Альфонсо (Raul Alfonzo), икенсе никахтан ҡыҙы Росинес (Rosinés) бар. 2013 йылдың мартында тағы ике ҡыҙының тыуыу тураһындағы таныҡлығының скандары нәшер ителә — Сара Мануэла (2008 йылдың 3 майында тыуған һәм Чавес тарафынан шул йылдың декабрендә танылған) һәм Хенесис Мария (2005 йылдың 1 майында тыуған (2009 йылдың мартында атаһы тарафынан танылған)<ref>[http://newsru.com/world/20mar2014/chaves.html] // «NEWSru.com»</ref> Уго Чавес шиғырҙар һәм хикәйәләр яҙҙы, һынлы сәнғәт менән мауыҡты. 2007 йылда Чавес йырҙар йыйынтығы баҫтырҙы. 2008 йылда революцион йырҙар йыйынтығы өсөн композиция яҙҙырҙы: «Musica Para la Batalla» («Көрәш музыкаһы»).<ref>[http://www.ria.ru/spravka/20121007/768593805.html Биография Уго Чавеса] // «РИА Новости»</ref> Twitter'ҙа микроблогы бар ине. Куба лидеры Фидель Кастро менән Боливия президенты Эво Моралесҡа ла унда микроблог асырға тәҡдим итә.<ref>[http://news.tut.by/168716.html Уго Чавес позвал Фиделя Кастро в Twitter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612121917/http://news.tut.by/168716.html |date=2010-06-12 }}</ref> 2010 йылдың 10 сентябрендә Чавестың микроблогы кем тарафынандыр ватыла<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/09/27/22596041.html Twitter Уго Чавеса взломали накануне выборов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120141411/http://rus.ruvr.ru/2010/09/27/22596041.html |date=2010-11-20 }}</ref>, ләкин тиҙҙән хужаһының контроле тергеҙелә. == Ауырыуы == 2011 йылдың июнендә Уго Чавес Кубаға дауаланырға килә. 2011 йылдың 1 июлендә, Венесуэлаға ҡайтҡас, Чавес ике операция — янбаш эсендәге абсцесс<ref>{{Cite web|url = http://www.newsru.com/world/11jun2011/chaves.html|title = Уго Чавес прооперирован на Кубе. Все прошло «удовлетворительно»|author = |date = 2011-06-11|work = |publisher = NEWSru.com|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5Vtrex|archivedate = 2013-03-27}}</ref> һәм яман шеште алдырыу — операцияларын үткәреүе тураһында белдерә<ref>{{Cite web|url = http://www.kp.ru/online/news/924513|title = Уго Чавес заявил, что перенес операцию по удалению раковой опухоли|author = Саша Пятницкая|date = 2011-07-01|work = |publisher = Комсомольская правда|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5Y2b3h|archivedate = 2013-03-27}}</ref>. 2011 йылдың октябренәсә дүрт курс химиотерапия ала<ref>{{Cite web|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111008075424.shtml|title = У.Чавес начал сбор сторонников за год до выборов президента Венесуэлы|author = |date = 2011-10-08|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5avbQi|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215050043/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111008075424.shtml |date=2013-12-15 }}</ref>. 2011 йылдың 17 октябрендә Мексика матбуғатында уның дауалаусы табибы Сальвадор Наварретеның (илдән ҡаса) интервьюһы баҫыла, ул Чавестың ауыр онкологик сиргә тарыуы һәм һауығыу ихтималлығы юҡлығы тураһында белдерә. Медицина эксперты тарафынан Чавестың ике йыл ғына ғүмере ҡалғанлығы тураһында фараз әйтелә<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/society/17/10/2011/620526.shtml|title = Лечащий врач У.Чавеса: Президенту осталось жить два года|author = |date = 2011-10-17|work = |publisher = РБК|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5cyr1i|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317061454/http://top.rbc.ru/society/17/10/2011/620526.shtml |date=2013-03-17 }}</ref>. 2011 йылдың декабрендә Чавес АҠШ-тың уға һәм Латин Америкаһындағы американ сәйәсәтенә ҡаршы сыҡҡан тағы бер нисә ил лидерына рак йоҡтороуы тураһында фаразын әйтә<ref>{{Cite web|date = 29 декабря 2011|url = http://www.newsru.com/world/29dec2011/4aves.html|title = Чавес раскрыл козни США: раковые заболевания и митинги в России — это их рук дело|publisher = NEWSru|accessdate = 2013-12-04}}</ref>. 2012 йылдың февралендә Чавес тағы бер операцияға ятырын хәбәр итә<ref>{{Cite web|url = http://www.newsru.com/world/22feb2012/surgery.html|title = Уго Чавесу предстоит новая операция|author = |date = 2012-02-22|work = |publisher = NEWSru.com|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5fHzyO|archivedate = 2013-03-27}}</ref> һәм был операция Кубалағы «Симек» клиникаһында башҡарыла<ref>{{Cite web|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120228221516.shtml|title = У.Чавес прооперирован кубинскими врачами|author = |date = 2012-02-22|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5h3C3e|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128132723/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120228221516.shtml |date=2015-01-28 }}</ref>. 25 мартта Кубаға радиотерапия курсы алырға бара<ref>{{Cite web|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120325121801.shtml|title = Президент Венесуэлы У.Чавес продолжит лечение от рака на Кубе|author = |date = 2012-03-25|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5jG2Vw|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215033745/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120325121801.shtml |date=2013-12-15 }}</ref>. 24 апрелдә Чавес дәүләт телевидениеһының тура эфирында сығыш яһай һәм 26 апрелдә илгә әйләнеп ҡайтырға вәғәҙә итә<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/politics/24/04/2012/647868.shtml|title = У.Чавес: Слухи о моей смерти — происки недоброжелателей|author = |date = 2012-04-24|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5lFWtL|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621090140/http://top.rbc.ru/politics/24/04/2012/647868.shtml |date=2012-06-21 }}</ref>, ләкин 12 майҙа ғына ҡайта ала<ref>{{Cite web|url = http://www.gazeta.ru/social/news/2012/05/12/n_2338213.shtml|title = Уго Чавес вернулся в Венесуэлу после лечения на Кубе|author = |date = 2012-05-12|work = |publisher = Газета.Ru|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5nPrbg|archivedate = 2013-03-27}}</ref>. 2012 йылдың 31 майында уның сиренең аныҡ диагнозы хәбә ителә: Чавес рактың агрессив төрө — метастатик рабдомиосаркома менән ауырый. Ауырыу һуңғы стадияһына етә<ref>{{Cite web|url = http://www.newsru.com/world/31may2012/4aves.html|title = Рассекречен тип рака Уго Чавеса — болезнь «вошла в последнюю стадию»|author = |date = 2012-05-31|work = |publisher = NEWSru.com|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5py1Je|archivedate = 2013-03-27}}</ref>. 2012 йылдың 9 декабрендә Чавес Кубаға тағы бер операцияға бара. Китер алдынан вариҫы итеп Венесуэла вице-президенты Николас Мадуроны атай, уның социалистик үҙгәртеп ҡороуҙар юлынан барасағын белдерә<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/politics/09/12/2012/835624.shtml|title = Уго Чавес назвал имя своего преемника»|author = |date = 2012-12-09|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5ri3Nx|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111180305/http://top.rbc.ru/politics/09/12/2012/835624.shtml |date=2013-01-11 }}</ref>. 11 декабрҙә яман шеш күҙәнәктәрен алдырыу буйынса 6 сәғәтлек операция үткәрә<ref>{{Cite web|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130126133533.shtml|title = Вице-президент Венесуэлы Н. Мадуро: У. Чавес находится в лучшем состоянии с момента операции 11 декабря|date = 2013-01-26|publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|archiveurl = http://www.webcitation.org/6E7ETTQWG|archivedate = 2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128114421/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130126133533.shtml |date=2015-01-28 }}</ref>. Был операция ике йыл эсендә дүртенсеһе була<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/politics/12/12/2012/836100.shtml|title = У. Чавес перенес 6-часовую операцию по удалению раковых образований|author = |date = 2012-12-12|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5tkZU1|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116031809/http://top.rbc.ru/politics/12/12/2012/836100.shtml |date=2013-01-16 }}</ref>. Куба һәм Венесуэла табиптары Чавесҡа 2013 йылдың апреленә тиклем генә йәшәрен хәбәр итә<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/politics/11/12/2012/835936.shtml|title = Врачи: У. Чавес не переживет следующую весну|author = |date = 2012-12-11|work = |publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5vv4Kw|archivedate = 2013-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321223001/http://top.rbc.ru/politics/11/12/2012/835936.shtml |date=2013-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://ria.ru/world/20121211/914247313.html|title = По прогнозу венесуэльского врача, Чавесу осталось жить до апреля|author = Дмитрий Знаменский|date = 2012-12-11|work = |publisher = РИА-Новости|accessdate = 2013-03-26|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6FR5xhoMJ|archivedate = 2013-03-27}}</ref>. 2012 йылдың 31 декабрендә Чавес операциянан һуң яңы ҡатмарлашыуҙар кисерә<ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2012/12/31/chaves-anons.html|title = У Чавеса появились новые осложнения после операции по удалению раковой опухоли|author = |date = 2012-12-31|work = |publisher = Российская газета|accessdate = 2013-03-26|lang = }}</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Чавес операциянан һуң комаға төшә<ref>{{Cite web|url = http://www.mk.ru/politics/article/2013/01/02/794401-ugo-chaves-vpal-v-komu.html|title = Уго Чавес впал в кому|date = 2012-01-02|publisher = Московский комсомолец|accessdate = 2013-01-02|archiveurl = http://www.webcitation.org/6DR9nFeDM|archivedate = 2013-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://vmdaily.ru/news/smi-ugo-chaves-nahoditsya-v-kome1357096522.html|title = Уго Чавес находится в коме|date = 2012-01-02|publisher = Вечерняя Москва|accessdate = 2013-01-02|archiveurl = http://www.webcitation.org/6DR9t7Vf2|archivedate = 2013-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130331021143/http://www.vmdaily.ru/news/smi-ugo-chaves-nahoditsya-v-kome1357096522.html |date=2013-03-31 }}</ref>. 2013 йылдың 15 февралендә һуңғы ике айҙа тәүге тапҡыр Чавестың операциянан һуңғы фотоһы баҫыла. Фотола Венесуэла лидеры Гаванала ҡыҙҙары араһында йылмайып ултыра һәм гәзит ҡараштыра<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/society/15/02/2013/845445.shtml|title = Венесуэльцам показали улыбающегося Уго Чавеса|date = 2012-02-15|publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-02-15|archiveurl = http://www.webcitation.org/6EiJNPc1p|archivedate = 2013-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218034327/http://top.rbc.ru/society/15/02/2013/845445.shtml |date=2013-02-18 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Чавес әлегә үҙ аллы һулыш ала һәм һөйләшә алмай тип әйтелә<ref>{{Cite web|url = http://www.newsru.com/world/15feb2013/chavez.html|title = Власти показали народу если не самого Чавеса, то фотографии. Он в сознании и улыбается, но не может говорить|date = 2012-02-15|publisher = NEWSru.com|accessdate = 2013-03-26|archiveurl = http://www.webcitation.org/6EiJR9FR0|archivedate = 2013-02-26}}</ref>. 2013 йылдың 18 февралендә Чавес Венесуэлаға ҡайта һәм дауаланыуын дауам итә.<ref>{{Cite web|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130218132708.shtml|title = У. Чавес вернулся в Венесуэлу после лечения на Кубе|date = 2012-02-18|publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|archiveurl = http://www.webcitation.org/6EiJVXF4o|archivedate = 2013-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222033734/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130218132708.shtml |date=2013-02-22 }}</ref> 2013 йылдың 2 мартында Венесуэла хөкүмәте Чавестың Каракастағы хәрби госпиталдә химиотерапия курсы үтеүе хаҡында хәбәр итә<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/society/02/03/2013/847640.shtml|title = Власти Венесуэлы: У. Чавес проходит курс химиотерапии|date = 2012-03-02|publisher = РосБизнесКонсалтинг|accessdate = 2013-03-26|archiveurl = http://www.webcitation.org/6EzX0JiHm|archivedate = 2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130304235909/http://top.rbc.ru/society/02/03/2013/847640.shtml |date=2013-03-04 }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.1tv.ru/news/election/227658|title = Здоровье лидера Венесуэлы стало поводом для многотысячных демонстраций|date = 2012-03-04|publisher = Первый канал|accessdate = 2013-03-26|archiveurl = http://www.webcitation.org/6EzX2JvNz|archivedate = 2013-03-09}}</ref>. 2013 йылдың 5 мартында Венесуэла властары Чавестың хәле тағы ла насарланыуы тураһында белдерә<ref>{{Cite web|url = http://top.rbc.ru/politics/05/03/2013/847890.shtml|title = Власти Венесуэлы: Состояние У. Чавеса ухудшилось :: Политика :: Top.rbc.ru|accessdate = 2013-03-07|archiveurl = http://www.webcitation.org/6EzX5EcWf|archivedate = 2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308043423/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2013/847890.shtml |date=2013-03-08 }}</ref>. Шул уҡ көндө кис Чавестың вафат булыуы тураһында рәсми белдереү яһала.<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/143530.html#.UTZ3cDdc3kg Уго Чавес умер — вице-президент Венесуэлы] — Интерфакс-Украина, 06.03.2013</ref> === Вафаты === Уго Чавес 2013 йылдың 5 мартында Венесуэла ваҡыты буйынса 16:25 сәғәттә вафат була. Был хаҡта Венесуэла вице-президенты Николас Мадуро милли телевидение аша хәбәр итә<ref>{{Cite web|url = http://ria.ru/world/20130306/926021507.html|title = Скончался президент Венесуэлы Уго Чавес &#124; РИА Новости|accessdate = 2013-03-10|archiveurl = http://www.webcitation.org/6F1e8qOn2|archivedate = 2013-03-11}}</ref>. Үлемдең сәбәбе киң күләмле инфаркт була<ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2013/03/07/smert-site.html|title = Причиной смерти Уго Чавеса стал обширный инфаркт — Игорь Дунаевский — "Чавес умер от инфаркта" — Российская газета — Стало известно, что причиной смерт …|accessdate = 2013-03-10}}</ref>. 8 мартта Николас Мадуро Чавес кәүҙәһенең бәлзәмләнәсәген белдерә, ләкин 14 мартта Венесуэла властары Рәсәй белгестәре менән кәңәшләшкәндән һуң был ниәттән кире ҡайта<ref>{{Cite web|url = http://world.fedpress.ru/news/america/1363411349-vlasti-venesuely-otkazalis-ot-idei-balzamirovaniya-chavesa-v-rossii.html|title = Власти Венесуэлы отказались от идеи бальзамирования Чавеса в России|accessdate = 2013-03-16|archiveurl = http://www.webcitation.org/6FHI07Ara|archivedate = 2013-03-21}}</ref>. Команданте Каракаста Революция музейында ерләнә. Чавес кәүҙәһе һалынған табут мәрмәр саркофагҡа һалына һәм һыу уртаһындағы сәскә рәүешендә яһалған постаментҡа ҡуйыла<ref>[http://www.spbdnevnik.ru/news/2013-03-16/chavesa-pokhoronili-v-muzeey-revolyutsii-v-venesuele/ Чавеса похоронили в Музее революции в Венесуэле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924104417/http://www.spbdnevnik.ru/news/2013-03-16/chavesa-pokhoronili-v-muzeey-revolyutsii-v-venesuele/ |date=2015-09-24 }}.</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.polit.ru/news/2013/03/16/museum/.shtml|title = Уго Чавеса похоронили в Каракасе в Музее революции|accessdate = 2013-03-16|deadlink = 404}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Наградалары һәм званиелары == * Подполковник (запаста) (1990 йылдан) * «Карабобо йондоҙо» ордены * Ҡоро ер ғәскәрҙәре тәреһе * Франсиско Миранда ордены * Рафаэль Урданета ордены * V класс Азат итеүсе ордены * Хосе Марти исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2005, [[ЮНЕСКО]]) * Иран Ислам Республикаһының I дәрәжә ордены (2006, [[Иран]]) * Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008, Белоруссия)<ref>[http://kp.ru/online/news/117648/ Лукашенко вручил Чавесу Орден Дружбы народов за вклад в независимость Белоруссии]</ref> * Сандино ордены (2007, [[Никарагуа]]) * «Уацамонга» ордены (2010 йыл, [[Көньяҡ Осетия]])<ref>[http://www.presidentrso.ru/edicts/detail.php?ID=3315 Указ Президента Республики Южная Осетия от 7 июля 2010 года «О награждении орденом „Уацамонга“ Уго Рафаэля Чавеса Фриаса»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Хосе Марти милли ордены ([[Куба]])<ref name="ОрденаКубы">[http://left.ru/2004/18/castro117-2.phtml Выступление на акте награждения Президента Боливарианской Республики Венесуэла Уго Рафаэля Чавеса Фриаса орденом Карлоса Мануэля де Сеспедоса в десятую годовщину его первого визита на Кубу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024451/http://left.ru/2004/18/castro117-2.phtml |date=2016-03-05 }}</ref> * «Карлос Мануэль де Сеспедес» ордены (Куба, [[2004 йыл]])<ref name="ОрденаКубы"/> * I дәрәжә Омейядтар ордены ([[Сирия|Сүриә]]) * 2009 йылда [[Ливия]]лағы Бәнғәзи ҡалаһындағы футбол майҙанына Уго Чавес исеме бирелә<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Futbol-V-Livii-postroili-stadion-imeni-CHavesa В Ливии построили стадион имени Чавеса] Новость на сайте [SportBox.ru] от 6 марта 2009 года</ref>, Муамар Ҡаддафи ҡолатылғандан һуң исеме үҙгәртелә. * Сербия Республикаһы орденының таҫмаһы ([[Сербия]], 2013 йылдың марты, вафатынан һуң)<ref>[http://www.predsednik.rs/node/574 Председник Николић постхумно одликовао Уга Чавеса, председника Венецуеле.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020130246/http://www.predsednik.rs/node/574 |date=2013-10-20 }}</ref> * Журналистика өлкәһендәге [[Симон Боливар]] исемендәге милли премия, 2013 йылдың 6 июне, вафатынан һуң.<ref>[http://www.rg.ru/2013/06/07/nagrada-anons.html Уго Чавесу посмертно присвоена национальная премия в области журналистики имени Симона Боливара]</ref> == Хәтер == [[Файл:Stamp_of_Russia_2014_No_1845_Hugo_Chávez.jpg|thumb|166x166px|<small>Уго Чавес портреты төшөрөлгән почта маркаһы. Рәсәй почтаһы, 2014 йыл<span> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Почтовая марка номер 1845 по каталогу ЦФА (ИТЦ «Марка»)">(ЦФА (ИТЦ «Марка») № 1845)</span></small><small></small>]] ; Венесуэла * Сан-Антонио ҡалаһында бюст<ref>[http://vz.ua/news/29767-statuya-chavesa-v-venesuele-ostalas-bez-golovy Статуя Чавеса в Венесуэле осталась без головы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140305073054/http://vz.ua/news/29767-statuya-chavesa-v-venesuele-ostalas-bez-golovy |date=2014-03-05 }} // Взгляд.ua, 27.02.2014</ref>). ; [[Фәләстин Дәүләте]] * Әл-Бира ҡалаһында Уго Чавес урамы<ref>[http://ria.ru/world/20130311/926733987.html Палестинский город переименовал улицу в честь Уго Чавеса]</ref> ; [[Рәсәй Федерацияһы]] * Санкт-Петербургта '' Уго Рафаэль Чавес Фриас ис.'' Латин Америкаһы мәҙәниәте үҙәге<ref>[http://www.rg.ru/2013/03/10/reg-szfo/chaves-anons.html Петербургский культурный центр назвали именем Уго Чавеса ]</ref> * Мәскәүҙә Хорошевский районында Уго Чавес урамы<ref>[http://www.nakanune.ru/news/2013/6/25/22313719/ В Москве появились улицы Уго Чавеса и Галины Вишневской]</ref> * Омскиҙың «Четвёртая высота» төркөмө Уго Чавес иҫтәлегенә йыр бағышланы http://www.youtube.com/watch?v=doW6p_M62MM ; [[Белоруссия]] * Минскиҙың Фрунзе районында ''Уго Чавес исемендәге парк''<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/regions/V-Minske-pojavilsja-park-imeni-Ugo-Chavesa_i_656801.html В Минске появился парк имени Уго Чавеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213235341/http://www.belta.by/ru/all_news/regions/V-Minske-pojavilsja-park-imeni-Ugo-Chavesa_i_656801.html |date=2014-02-13 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''Дабагян Э. С.'' Уго Чавес. Политический портрет, ИНИОН РАН, 2005 г. ISBN 5-248-00229-X * ''Сапожников К. Н.'' Уго Чавес: одинокий революционер. М., Молодая гвардия, 2011 (серия ЖЗЛ: биография продолжается, вып.22) == Һылтанмалар == * [//ru.wikisource.org/wiki/Лентапедия/Чавес, Уго Чавес, Уго] — статья в Лентапедии. 2012 год. * [http://za-chaveza.narod.ru/ Русскоязычный сайт сторонников Уго Чавеса и Общества Дружбы Россия-Венесуэла] * [http://redar.ru/2008/04/22/revoljuciju-ne-pokazhut-po-televizoru.html Фильм о попытке вооруженного переворота против правительства Уго Чавеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725123329/http://redar.ru/2008/04/22/revoljuciju-ne-pokazhut-po-televizoru.html |date=2015-07-25 }} * [http://www.dni.ru/news/economy/2008/1/22/127362.html Россия вооружит себя и Уго Чавеса] * ''Борис Кагарлицкий'' [http://scepsis.ru/library/id_1612.html Венесуэла: кто выиграл, кто проиграл?] * [http://lenta.ru/articles/2006/12/04/chavez/ Команданте Ча. ][http://lenta.ru/articles/2006/12/04/chavez/ Статья Lenta.ru о победе Чавеса на выборах-2006] * [http://www.1917.com/International/Lat_Am/1168787171.html Чавес: «Это не проблема. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023426/http://www.1917.com/International/Lat_Am/1168787171.html |date=2016-03-05 }}[https://web.archive.org/web/20160305023426/http://www.1917.com/International/Lat_Am/1168787171.html Я тоже троцкист»] * [http://politican.ru/uchaves-voevat-s-kolumbiyskimi-povstantsami-bespolezno/ Чавес: Воевать с колумбийскими повстанцами бесполезно] * [http://www.newzzz.kz/story/ugo_chaves___huan_karlos___1_1.html Обвиняющее письмо Уго Чавеса королю Испании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100925/http://www.newzzz.kz/story/ugo_chaves___huan_karlos___1_1.html |date=2016-03-04 }} * [http://neonomad.kz/sobytiya/eurasiya/index.php?ELEMENT_ID=2443&phrase_id=4268 Уго Чавес: Партизанская война стала достоянием истории.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.lapatriagrande.net/01_venezuela/elecciones_2006/hugo_chavez_frias.htm Hugo Chávez en «La Patria Grande de Caracas»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919051026/http://www.lapatriagrande.net/01_venezuela/elecciones_2006/hugo_chavez_frias.htm |date=2008-09-19 }} * [http://www.sovmusic.ru/download.php?fname=uhahchav «Чавес не уйдёт!][http://www.sovmusic.ru/download.php?fname=uhahchav » Главная песня современной Венесуэлы] * [http://ghetto.in.ua/article.php?ID=10&AID=139 Андрей Манчук Боливарианские записки. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020100/http://ghetto.in.ua/article.php?ID=10&AID=139 |date=2016-03-05 }}[http://ghetto.in.ua/article.php?ID=10&AID=139 Репортажи из Венесуэлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020100/http://ghetto.in.ua/article.php?ID=10&AID=139 |date=2016-03-05 }} * [http://www.tiwy.com/leer.phtml?id=5176&mode=uno Прощание с Уго Чавесом] == Видеояҙмалар == * {{YouTube|Sky-Q_h1LFo|Документальный фильм Галины Сапожниковой «Чавес Жив»|logo=1}} {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Венесуэла сәйәсмәндәре]] snv7t1f1zfjzy1r8gq5qw8ps5d2hxqp Ульяновск өлкәһе 0 94459 1310206 1276447 2026-11-11T03:29:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310206 wikitext text/x-wiki {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт| |RuNm = Ульяновск өлкәһе |OfNm1 = Ульяновская область |FSFlag=[[Файл:Флаг Ульяновской области (2013).svg|160px|Ульяновск өлкәһе флагы]] |FSCoA=[[Файл:Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png|100px|Ульяновск өлкәһе гербы]] |FlagLnk=Ульяновск өлкәһе флагы |CoALnk=Ульяновск өлкәһе гербы |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Ulyanovsk Oblast.svg|350px|Ульяновск өлкәһе]] |FSCtrWhat = Административ үҙәк |FSCtrNm = [[Ульяновск]] |AreaRnk = 59-сы |TotArea = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Ульяновская область}}}} |WaterPrcnt = 5,4 |PopRnk = 38-се |PopQty = {{ Население | Ульяновская область | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Ульяновская область | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Ульяновская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ульяновская область}}) round 2 }} кеше |GDP = {{ВРП|73}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|73}} |GDPRnk = 49-сы |FedDistrNm = [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] |EcRegNm = [[Волга буйы иҡтисади районы|Волга буйы]] |CadNo = 73 <!-- 173 код ГИБДД --> |HeadTtl = Губернатор <br /> (Хөкүмәт рәйесе) |HeadNm = Сергей Иванович Морозов |ViceTtl = Хөкүмәт рәйесенең беренсе урынбаҫары |ViceNm = Светлана Владимировна Опенышева |LegislTtl = Ҡанундар сығарыу йыйылышы рәйесе |LegislNm = Анатолий Александрович Бакаев |награды = {{орден Ленина|тип=регион}} }} '''Ульяновск өлкәһе''' ({{lang-ru|Ульяновская область}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Волга буйы федераль округы]] составына инә. Административ үҙәк — [[Ульяновск]] ҡалаһы. [[1943 йыл]]дың [[19 ғинуар]]ында СССР Юғары Советы Президиумы фарманы менән ойошторолған<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_19.01.1943_%D0%BE%D0%B1_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 19.01.1943 г.]</ref>. == География == Ульяновск өлкәһе Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышында, Урта Волга буйында урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа — 250 км-ға (52<sup>o</sup> 31' — 54<sup>o</sup> 53' так как), көнбайыштан көнсығышҡа 290 км-ға (45<sup>o</sup> 48' — 50<sup>o</sup> 15' к.о.) һуҙылған. Өлкәнең дөйөм майҙаны 37,2 мең км² тәшкил итә. Территорияһы буйынса Рәсәй Федерацияһында 59-сы урынды<ref>[http://www.terrus.ru/sources/articles/id718.shtml Административно-территориальное деление России на 1 января 2005 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015133840/http://terrus.ru/sources/articles/id718.shtml |date=2012-10-15 }}</ref> һәм Волга буйының һигеҙ төбәктәре араһында һуңғы урынды биләй<ref>[http://www.terrus.ru/allrussia/2005/volga_er.shtml Территориальное устройство РОССИИ :: АТУ Поволжского экономического района<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080111172500/http://www.terrus.ru/allrussia/2005/volga_er.shtml |date=2008-01-11 }}</ref>. Көнсығышта — [[Һамар өлкәһе]], көньяҡта — [[Һарытау өлкәһе]], көнбайышта — [[Пенза өлкәһе]] һәм [[Мордовия]], төньяҡта — [[Сыуашстан]] һәм [[Татарстан]] менән сиктәш. [[Волга]] йылға өлкә территорияһын ҡалҡыулы ''Уң яр буйы'' һәм уйһыулы ''Һул яр буйы''на (Волга аръяғы) бүлә. == Административ-территориаль бүленеш == [[Файл:Raions of Ulyanovsk Oblast.png|290px|thumb|right|Ульяновск өлкәһенең административ-территориаль бүленеше]] Ульяновск өлкәһендә муниципаль берәмектәрҙең дөйөм һаны 167 тәшкил итә, шуларҙан: * Беренсе дәрәжәләге муниципаль берәмектәр — 3 ҡала округтары һәм 21 муниципаль райондар; * Икенсе дәрәжәләге муниципаль берәмектәр — 31 ҡала һәм 112 ауыл биләмәләре. === Ҡала округтары === # Димитровград ҡала округы # Новоульяновск ҡала округы # [[Ульяновск]] ҡала округы === Муниципаль райондары === {{Multi-column numbered list|1| <li> Баҙарлы <li> Барыш районы <li> Вешкайма районы <li> Инза районы <li> Иҫке Ҡулатҡы районы <li> Иҫке Майна районы <li> Карсун районы |7| <li> Кузоватово районы <li> Майна районы <li>Мәләкәс районы <li>Николаевка районы <li>Яңы Малыҡлы районы <li>Новоспасск районы <li>Павловка районы |7| <li>Радищев районы <li>Сарҙаҡлы районы <li>Сенгилей районы <li>Сура районы <li>Тирәнкүл районы <li>Ульяновск районы <li>Цильна районы |}} == Халҡы == Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе '''{{ Население | Ульяновская область | фс }}''' кеше тәшкил итә. ({{ Население | Ульяновская область | г }}). Халыҡ тығыҙлығы — '''{{formatnum:{{ #expr: ({{ Население | Ульяновская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ульяновская область}}) round 2 }}}}''' кеше/км<sup>2</sup> ({{ Население | Ульяновская область | г }}). Ҡала халҡы — '''{{formatnum:{{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Ульяновская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Ульяновская область | ч }}) round 2 }}}}''' % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Ульяновская область|Столбцов=Год}}). 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы түбәнгесә<ref>[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 года (xls)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530221721/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab7.xls |date=2012-05-30 }}</ref>: * [[Урыҫтар]] — 901 272 (73,6 %) * [[Татарҙар]] — 149 873 (12,2 %) * [[Сыуаштар]] — 94 970 (7,7 %) * [[Мордвалар]] — 38 977 (3,2 %) * [[Украиндар]] — 10 484 (0,9 %) * [[Әзербайжандар]] — 5 006 (0,36 %) * Башҡалар — 20 164 (1,6 %) Ульяновск өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 1393, [[2002 йыл]]да — 1217 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Дмитриев Александр Семёнович]] (26.08.1912—30.11.1983) — юғары мәктәп хеҙмәткәре, ғалим-физиолог, биология фәндәре докторы (1951), профессор (1952). 1957—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1980 йылға тиклем кафедра мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге Ульяновск районының Ундора ауылынан<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4320-dmitriev-aleksandr-semjonovich Башҡорт энциклопедияһы — Дмитриев Александр Семёнович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421194353/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4320-dmitriev-aleksandr-semjonovich |date=2016-04-21 }}{{V|19|08|2017}}</ref>. * [[Етеханов Билал Исмәғил улы]] (12.03.1934—12.02.2011), инженер-механик. 1959—1986 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы начальнигы, 1984 йылдан — баш инженер. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1985). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1976) кавалеры. Хәҙерге Иҫке Кулатка районы Александровка ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3608-etekhanov-bilal-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Етеханов Билал Исмәғил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421195555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3608-etekhanov-bilal-ism-il-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|03|2019}}</ref>. * [[Шамуҡов Ғабдулла Рухулла улы]] (11.12.1909—22.12.1981), театр актёры, педагог. 1930—1946 йылдарҙа бөгөнгө [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, бер үк ваҡытта 1933 йылдан [[Башҡорт сәнғәт техникумы]] (хәҙер [[Өфө сәнғәт училищеһы]]) уҡытыусыһы. 1946 йылдан [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[СССР]]-ҙың (1980), [[РСФСР]]-ҙың (1957), [[Татарстан|Татар АССР-ының]] (1950) халыҡ, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1943) артисы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1966). Сарҙаҡлы районы Әсән ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16753-shamu-ov-abdulla-rukhulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шамуҡов Ғабдулла (Абдулла) Рухулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208121612/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16753-shamu-ov-abdulla-rukhulla-uly |date=2019-12-08 }}{{V|8|12|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Ulyanovsk Oblast}} * [http://www.ulgov.ru/ Губернатор и Правительство Ульяновской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218112246/http://ulgov.ru/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.zsuo.ru/ Законодательное собрание Ульяновской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111040337/http://www.zsuo.ru/ |date=2012-01-11 }} * [http://ulyanovsk.news-city.info/docs/ Законодательство Ульяновской области] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Ульяновск өлкәһе]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы өлкәләре]] [[Категория:Ленинға арнап аталған объекттар]] 43lugj6cojb537q2vagbul3svtmqe86 Түбәнге Новгород өлкәһе 0 94967 1310177 1291218 2026-11-11T01:58:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310177 wikitext text/x-wiki {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт| |RuNm = Түбәнге Новгород өлкәһе |OfNm1 = Нижегородская область |FSFlag=[[File:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|160px|Түбәнге Новгород өлкәһе флагы]] |FSCoA=[[file:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|100px|Түбәнге Новгород өлкәһе гербы]] |FlagLnk=Түбәнге Новгород өлкәһе флагы |CoALnk=Түбәнге Новгород өлкәһе гербы |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Nizhny Novgorod Oblast.svg|350px|Түбәнге Новгород өлкәһе]] |FSCtrWhat = Административ үҙәк |FSCtrNm = [[Түбәнге Новгород]] |AreaRnk = 40-сы |TotArea = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Нижегородская область}}}} |WaterPrcnt = 1,2 |PopRnk = 11-се |PopQty = {{ Население | Нижегородская область | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Нижегородская область | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Нижегородская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Нижегородская область}}) round 2 }} кеше |GDP = {{ВРП|52}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|52}} |GDPRnk = 12-се |FedDistrNm = [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] |EcRegNm = Волга-Вятка |CadNo = 52 |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = Валерий Шанцев |LegislTtl = Ҡануниәт Йыйылышы рәйесе |LegislNm = Евгений Лебедев |OfSite = http://www.government-nnov.ru/ }} '''Түбәнге Новгород өлкәһе''' ({{lang-ru|Нижегородская область}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Волга буйы федераль округы]] составына инә. 1936—1992 йылдарҙа — [[Горький өлкәһе]]. Административ үҙәге — [[Түбәнге Новгород]] ҡалаһы. == География == Түбәнге Новгород өлкәһе төньяҡта — [[Киров өлкәһе|Киров]] һәм [[Кострома өлкәһе|Кострома]] өлкәләре, көнсығышта — [[Марий Эл]] һәм [[Сыуашстан]] республикалары, көньяҡта — [[Мордовия]], көнбайышта — [[Владимир өлкәһе|Владимир]], [[Иваново өлкәһе|Иваново]] һәм [[Рязань өлкәһе|Рязань]] өлкәләре менән сиктәш. Майҙаны — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Нижегородская область}}}} км². == Тарих == РСФСР составында Түбәнге Новгород өлкәһе 1929 йылдың 14 ғинуарында ойошторола, шул уҡ йылдың 15 июнендә өлкә «Түбәнге Новгород крайы» тип үҙгәртелә. 1932 йылда исеме «Горький крайы» тип алыштырыла. 1936 йылда крайҙың составынан Марий АССР-ы һәм Сыуаш АССР-ы сыҡҡас, «Горький өлкәһе» тип үҙгәртелә. 1992 йылда исеме «Түбәнге Новгород өлкәһе» тип алыштырыла<ref>Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1992. — № 20. — ст. 1084.</ref>. == Халҡы == <br /> {{ Население | Нижегородская область | д }} {{ Население | Нижегородская область }} Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы {{formatnum:{{ Население | Нижегородская область | ч }}}} ({{ Население | Нижегородская область | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Нижегородская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Нижегородская область}}) round 2 }} кеше/км<sup>2</sup> ({{ Население | Нижегородская область | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Нижегородская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Нижегородская область | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Нижегородская область|Столбцов=Год}}). Түбәнге Новгород өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 1393, [[2002 йыл]]да — 900, [[2010 йыл]]да — 691 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}</ref><ref>{{БЭ2013У|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14006-t-b-nge-novgorod-lk-e}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * Хәйҙәр Бигичев (14.06.1949—13.11.1998), йырсы, Татар АССР-ының халыҡ (1980), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986), Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). * [[Дианов Вәлиәхмәт Диан улы]] (13.03.1930—1981), график. 1964 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. 1960—1971 йылдарҙа [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] баш художество мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1969). Сығышы менән хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһенең Новомочалино ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5402-dianov-v-li-khm-t-dian-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дианов Вәлиәхмәт Диан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405195423/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5402-dianov-v-li-khm-t-dian-uly |date=2016-04-05 }}{{V|07|03|2018}}</ref>. * [[Копылов Игорь Александрович]] (28.02.1939—5.10.2002), спортсы-шахматсы. 1984—1990 йылдарҙа СССР-ҙың йыйылма командаһы ағзаһы. Шахмат буйынса халыҡ‑ара гроссмейстер (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999) һәм күренекле спортсыһы (1994). Балахна ҡалаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6760-kopylov-igor-aleksandrovich Башҡорт энциклопедияһы — Копылов Игорь Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421183233/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6760-kopylov-igor-aleksandrovich |date=2016-04-21 }}{{V|25|02|2019}}</ref>. * [[Мокеев Геннадий Иванович]] (31.03.1944), ғалим-педагог, спортсы, тренер. 1967 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1988 йылдан — физик тәрбиә кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1990) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012). СССР‑ҙың спорт мастеры (1968). Француз боксы-сават буйынсаа халыҡ-ара категориялы (1992) һәм бокс буйынса республика категориялы (1975) судья. Журналистар союзы ағзаһы (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] Белогузово ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8724-mokeev-gennadij-ivanovich. Башҡорт энциклопедияһы — Мокеев Геннадий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|26|03|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Nizhny Novgorod Oblast}} * {{БЭ2013У|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14006-t-b-nge-novgorod-lk-e}}{{V|25|02|2019}} * [http://www.government-nnov.ru/ Сайт администрации Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113180450/http://government-nnov.ru/ |date=2015-11-13 }} * [http://vlast52.ru/ Официальные новости органов власти Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203231219/http://vlast52.ru/ |date=2013-02-03 }} * [http://n-obl.ru/ Новости Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801212211/http://n-obl.ru/ |date=2015-08-01 }} * [http://rosmaps.ru/russia/nizhegorodskaya-oblast/ Карты Нижегородской области] * [http://gu.nnov.ru/ Информационный портал органов государственной и муниципальной власти Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207045005/http://gu.nnov.ru/ |date=2012-12-07 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=52 Нижегородская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014150031/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=52 |date=2008-10-14 }} * [http://www.unn.runnet.ru/rus/volgovyt/nizhobl/istor.htm Из истории Нижегородского края (1917—1996 гг.)] * [http://www.electrocit.ru/index.php?ds=25739 Перечень объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) Нижегородской области (по состоянию на 01.01.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064147/http://www.electrocit.ru/index.php?ds=25739 |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20121020155951/http://www.meteo.nnov.ru/clauses/clauses.html?r=1&id=34 Климат Нижегородской области] * [http://lno.ucoz.ru/ Люди Нижегородской области (информация о Нижегородцах, Книга Памяти Нижегородской области)] * [http://www.nn-obl.ru История и география Нижегородской области] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Түбәнге Новгород өлкәһе]] 5sie3sywcbpnqs8xm4tc1jscbpxi0x7 Тымыҡ океан һуғышы 0 95677 1310175 1302584 2026-11-11T01:37:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310175 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Тымыҡ океан һуғышы |часть = |изображение = [[Файл:Map of the War of the Pacific.en.svg|300px]] |заголовок = |дата = [[14 февраль]] [[1879]] — [[20 октябрь]] [[1883]] |место = [[Көньяҡ Америка]] |причина = [[Чили]] баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған [[Атакама]] сүле территорияһының [[Перу]] һәм [[Боливия]] өлөштәрен яулап алыу маҡсатында һуғышты башлай |итог = Чилиҙың еңеүе |изменения = Антофагаста провинцияһы [[Боливия]]нан [[Чили]]ға күсә. [[Тарапака]] һәм [[Арика (өлкә)|Арика]] провинциялары [[Перу]]нан [[Чили]]ға күсә. Такна ваҡытлыса ([[1929 йыл]]ға тиклем) [[Перу]]нан [[Чили]]ға күсә |противник1 = {{Флагификация|Чили}} |противник2 = {{Флагификация|Боливия}} <small>([[1880 йыл]]ға тиклем)</small><br /> {{Флагификация|Перу}} <small>([[1879 йыл]]дың апреленән)</small> |командир2 = [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Мариано Игнасио Прадо (1876—1879)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Николас де Пиерола (1879—1881)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Франциско Гарсиа Калдерон (12.04.1881—28.09.1881)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Лизардо Монтеро (1881—1883)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Мигель Иглесиас (1882—1885)<br /> [[Файл:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] Хиларион Даса (1876—1879)<br /> [[Файл:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] Нарцисо Компейо Лерос (1879—1884)<br /> |командир1 = [[Файл:Flag of Chile.svg|20px|border]] Анибал Пинто Гармедиа (1876—1881)<br /> [[Файл:Flag of Chile.svg|20px|border]] Доминго Санта Мария Гонсалес (1881—1886)<br /> |силы1 = |силы2 = | casualties1 = һәләк булғандар:<br/>2425—2791<ref name="casualties2"/><br/>Яраланғандар:<br/>6247—7193<ref name="casualties2">{{harvnb|Sater|pp=348}} Table 22. The statistics on battlefield deaths are inaccurate because they do not provide follow up information on those who subsequently died of their wounds.</ref> | casualties2 = һәләк булғандар:<br/>12934—18213<ref name="casualties3"/><br/>Яраланғандар:<br/> 7891—7896<ref name="casualties3">{{harvnb|Sater|pp=349}} Table 23.</ref><br/>Һуғышта һәләк булғандар һәм яраланғандар:<br/>4367—10467<ref name="casualties3"/> }} '''Тымыҡ океан һуғышы (1879—1883)''' — [[Чили|Чилиҙың]] баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы яулап алыу маҡсатында [[Перу]] һәм [[Боливия]]ға ҡаршы һуғышы. Диңгеҙҙә өҫтөнлөк итеп чилиҙар еңеү яулайҙар һәм баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы баҫып алалар. == Сәбәптәре == [[Чили]] баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтарына бай булған [[Атакама]] сүле территорияһының [[Перу]] һәм [[Боливия]] өлөштәрен яулап алыу маҡсатында һуғышты башлап ебәрә<ref name="БСЭ" />. == Һуғыш барышы == [[Файл:Gdp.ops.en.400.png|thumb|left|Чили ғәскәрҙәре һәм флотының хәрби операциялары.]] 1879 йылдың февралендә Чили ғәскәрҙәре Боливияға һөжүм итәләр. Боливия менән теләктәшлек килешеү төҙөгән Перу шул уҡ йылдың апрелендә һуғышҡа инә. Диңгеҙҙә хакимлыҡ итеп, чилиҙар йыл аҙағына ҡарай Боливия яр буйын һәм Перуның [[Тарапака]] провинцияһын баҫып алалар. Боливия фактик рәүештә һуғыштан сыға. 1880 йылдың апрелендә Чили флоты Перуның төп порты Кальяоны ҡамайҙар, ә 1881 йылдың ғинуарында илдең баш ҡалаһы [[Лима]]ны яулап алалар<ref name="БСЭ" />. Селитра сығарыу монополияһы алған [[Бөйөк Британия]] Чилиға булышлыҡ күрһәткән, ә [[АҠШ]] был төбәктә нығыныу маҡсатында Перу һәм Боливияға ярҙам итергә вәғәҙә бирә<ref name="БСЭ" />. == Һуғыштың тамамланыуы һәм уның эҙемтәләре == 1883 йылдың июлендә Чили ғәскәрҙәре тағы ла ике тапҡыр Перу ғәскәрҙәрен ҡыйраталар. Шул уҡ йылдың 12 июнендәге килешеүгә ярашлы Перу хөкүмәте Чилиға Тарапака провинцияһын ғүмерлеккә, ә Такна һәм Арика провинцияларын 10 йылға (ғәмәлдә тик Такна ғына 1929 йылда ҡайтарыла) тапшырырға мәжбүр була. 1884 йылдың 4 апрелендәге Валпараисо ҡалаһындағы Чили һәм Боливия араһындағы солохҡа ярашлы Боливия Антофагаста өлкәһен бирергә мәжбүр була һәм шуның менән ул диңгеҙгә сығыу юлынан мәхрүм ителә. Был торош 1904 йылғы Боливия һәм Чили араһында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүендә нығытыла<ref name="БСЭ" >[http://bse.sci-lib.com/article110875.html Тихоокеанская война 1879—1883 // Большая советская энциклопедия: в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 25 : Струнино — Тихорецк. — 600 с.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite book | last = Barros Arana | first = Diego | authorlink = Diego Barros Arana | title = Historia de la guerra del Pacífico (1879–1880) (History of the War of the Pacific (1879–1880)) | place = Santiago, Chile | publisher = Librería Central de Servat i C<sup>a</sup> <!-- "Esquina de Huérfanos i Ahumada" is an address, meaning "Corner of Huerfanos and Ahumada (streets)" --> | year = 1881a | volume = 1 | edition = | url = http://www.archive.org/details/historiadelague00arangoog | isbn = | ref = harv | language = Spanish }} * {{cite book | last = Barros Arana | first = Diego | authorlink = Diego Barros Arana | title = Historia de la guerra del Pacífico (1879–1880) (History of the War of the Pacific (1879–1880)) | place = Santiago, Chile | publisher = Librería Central de Servat i C<sup>a</sup> | year = 1881b | volume = 2 | edition = | url = http://www.archive.org/details/historiadelague01arangoog | isbn = | ref = harv | language = Spanish }} * {{cite book | last = Basadre | first = Jorge | authorlink = Jorge Basadre | title = Historia de la Republica del Peru, La guerra con Chile | location = Lima, Peru | publisher = Peruamerica S.A., | year = 1964 | edition = | url = http://www.unjbg.edu.pe/basadre/ | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071211081817/http://www.unjbg.edu.pe/basadre/ | archivedate = 11 December 2007 | isbn = | ref = harv | language = Spanish }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211081817/http://www.unjbg.edu.pe/basadre/ |date=11 December 2007 }} * {{cite book | last = Bulnes | first = Gonzalo | title = Chile and Peru: the causes of the war of 1879 | place = Santiago, Chile | publisher = Imprenta Universitaria | year = 1920 | edition = | url = http://www.archive.org/details/chileperucauseso00bulnuoft | isbn = | ref = harv }} * {{cite book | last = Chilean government | title = Boletín de la Guerra del Pacífico (Bulletin of the War of the Pacific) | place = Santiago, Chile | publisher = Editorial Andres Bello | year = 1879–1881 | edition = | url = http://books.google.com/books?id=hH_BiSV-hYkC | isbn = | language = Spanish }} * {{cite book | last = Villalobos | first = Sergio | authorlink = Sergio Villalobos | title = Chile y Perú, la historia que nos une y nos separa, 1535-1883 | place = Chile | publisher = Editorial Universitaria | year = 2004 | accessdate= | edition = 2nd | url = | isbn = 9789561116016 | ref = harv | language = Spanish }} * {{cite book | last = De Varigny | first = Charles | title = La Guerra del Pacífico | place = Santiago de Chile | publisher = Imprenta Cervantes | year = 1922 | volume = 1 | edition = | url = http://www.archive.org/details/laguerradelpacif00vari | isbn = | language = Spanish }} * {{cite book | first=Adrian J. | last=English | title = Armed forces of Latin America: their histories, development, present strength, and military potential | url=https://archive.org/details/armedforcesoflat0000engl | year= 1985 | publisher=Jane's Information Group, Incorporated | isbn = 978-0-7106-0321-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Farcau | first = Bruce W. | title = The Ten Cents War, Chile, Peru and Bolivia in the War of the Pacific, 1879–1884 | place = Westport, Connecticut, London | publisher = Praeger Publishers | year = 2000 | accessdate=January 17, 2010 | edition = | url = http://books.google.com/?id=BsxISMTwsSUC | isbn = 978-0-275-96925-7 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Jefferson Dennis | first = William | title = Documentary history of the Tacna-Arica dispute from University of Iowa studies in the social sciences | place = Iowa | publisher = University Iowa City | year = 1927 | volume = 8 | edition = | url = http://books.google.de/books?id=kL0JAAAAIAAJ | isbn = }} * {{cite book | last = Paz Soldan | first = Mariano Felipe | authorlink = Mariano Felipe Paz Soldán | title = Narracion Historica de la Guerra de Chile contra Peru y Bolivia (Historical narration of the Chile's War against Peru and Bolivia) | place = Buenos Aires, Argentina | publisher = Imprenta y Libreria de Mayo, calle Peru 115 | year = 1884 | edition = | url = http://www.archive.org/details/narracionhistri00soldgoog | isbn = | language = Spanish }} * {{cite book | last = Sater | first = William F. | title = Andean Tragedy: Fighting the War of the Pacific, 1879–1884 | place = Lincoln and London | publisher = University of Nebraska Press | year = 2007 | edition = | url = http://books.google.com/books?id=etT0iVZW73MC | isbn = 978-0-8032-4334-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Sater | first = William F. | title = Chile and the War of the Pacific | place = Lincoln and London | publisher = University of Nebraska Press | year = 1986 | edition = | url =https://archive.org/details/chilewarofpacifi0000sate | isbn = 978-0-8032-4155-8 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Sater | first = William F. | authorlink = | title = Chile During the First Months of the War of the Pacific | place = Cambridge at the University Press | publisher = Journal of Latin American Studies | year = 1973 | volume = 5, 1 | edition = pages 133-138 | url = | isbn = }} * {{cite book | first=Robert L. | last=Scheina | title = Latin America's Wars: The age of the caudillo, 1791–1899 | url=http://books.google.com.pe/books?id=o-OVsN5SwPIC | year=2003 | publisher=Potomac Books, Inc. | ref = harv | isbn = 978-1-57488-450-0 }} * {{cite journal | last = O'Brien | first = Thomas F. | title = The Antofagasta Company: A Case Study of Peripheral Capitalism | place = Duke University Press | publisher = Hispanic American Historical Review | year = 1980 | volume = | edition = | url = | isbn = }} * {{cite book | last = Querejazu Calvo | first = Roberto | title = Guano, Salitre y Sangre | year = 1979 | publisher = Editorial los amigos del Libro | location = La Paz-Cochabamba, Bolivia | ref = harv }} * {{cite book | last = Querejazu Calvo | first = Roberto | title = Aclaraciones históricas sobre la Guerra del Pacífico | year = 1995 | publisher = Editorial los amigos del Libro | location = La Paz, Bolivia | ref = harv }} * {{cite journal | last = Kiernan | first = Victor | authorlink = | title = Foreign Interests in the War of the Pacific | place = Duke University Press | publisher = Hispanic American Historical Review | year = 1955 | volume = XXXV | edition = pages 14-36 }} * {{cite journal | last = Yrigoyen | first = Pedro | title = La alianza perú-boliviano-argentina y la declaratoria de guerra de Chile | place = Lima | publisher = San Marti & Cía. Impresores | year = 1921 | url = https://archive.org/details/laalianzaperbo00yrig | ref = harv }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:War of the Pacific}} * [http://bse.sci-lib.com/article110875.html Тихоокеанская война 1879—1883 // Большая советская энциклопедия: в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 25 : Струнино — Тихорецк. — 600 с.] * [https://web.archive.org/web/20160304193148/http://shogi.ru/Bol/Bolivmar.htm ''Граньер Х. Г.'' Берег Боливии и США. 1997.] * [http://www.boliviaweb.com/mar/map1.htm Боливия һәм Перуның 1833 йылғы картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007022026/http://www.boliviaweb.com/mar/map1.htm |date=2015-10-07 }} [[Категория:XIX быуат һуғыштары]] [[Категория:Чили тарихы]] [[Категория:Перу тарихы]] [[Категория:Боливия тарихы]] lgya7l2vz41djjsv07ij0t7zidznunv Шабаев Илшат Рәйес улы 0 96067 1310324 1283810 2026-11-11T10:09:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310324 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Илшат Шабаев |Оригинал имени = |Изображение = Ильшат Шабаев.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Фон = non_performing_personnel |Имя при рождении = Илшат Рәйес улы Шабаев |Полное имя = |Дата рождения = 08.01.1978 |Место рождения = [[Комсомольский (Александровска районы)|Комсомольский]], [[Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)|Александровка районы]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]] |Дата смерти = |Место смерти = |Годы активности = |Страна = {{RUS}} |Профессии = бейеүсе |Певческий голос = |Инструменты = |Жанры = бейеүҙәр, хореография, музыка, мюзиклдар, кино |Псевдонимы = Ilshat |Коллективы = |Сотрудничество = Иракли, Алсу, Сергей Лазарев, Влад Топалов, Граф, ALL1, Теона Дольникова, Егор Дружинин, QUEST PISTOLS SHOW |Лейблы = |Награды = |Викисклад = Category:Ilshat_Shabaev |Сайт = }} '''Шабаев Илшат Рәйес улы''' ([[8 ғинуар]] [[1978 йыл]]) — [[Рәсәй]] бейеүсеһе, хореограф, мюзиклдар артисы. MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» (рус. «Звезда танцпола») проекты, ТНТ каналының «Бейеүҙәр» (рус. «Танцы») проекты еңеүсеһе<ref name="wday.ru-1">[http://www.wday.ru/stil-zhizny/novosty/ilshat-shabaev-ya-nashyol-svoyu-lyubov/ Ильшат Шабаев: «Я нашел свою любовь!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710073358/http://www.wday.ru/stil-zhizny/novosty/ilshat-shabaev-ya-nashyol-svoyu-lyubov/ |date=2015-07-10 }} // Woman’s Day</ref>. == Биографияһы == Илшат Рәйес улы Шабаев<ref>[http://www.vokrug.tv/person/show/Ilshat_SHabaev/ Ильшат Шабаев] // ВокругТВ</ref> 1978 йылдың 8 ғинуарында [[Ырымбур өлкәһе]] [[Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)|Александровка районы]] Комсомольск биҫтәһендә донъяға килгән<ref name="tanci.tnt">[http://tanci.tnt-online.ru/command.egor/Shabaev/ Танцы: Команда Егора — Ильшат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710062102/http://tanci.tnt-online.ru/command.egor/Shabaev/ |date=2015-07-10 }} // Официальный сайт телеканала ТНТ, tanci.tnt-online.ru</ref>. Атаһы — Рәис Ибраһим улы Шабаев башҡорт милләтенән, әсәһе — Рузия Хәмзә ҡыҙы — татар халҡынан. Ике йәшендә ғаиләһе [[Ырымбур]]ға барып урынлаша. В. Я. Быков етәкселегендәге «Чечетка» балалар коллективында бейей. Ырымбур мәҙәниәт училищеһын һәм Мәскәү мәҙәниәт институтын тамамлай. == Фильмография == {| class="wikitable" |- ! Йыл !! Фильм !! Роль |- | 2009 || Беренсе мөхәббәт ({{lang-ru|Первая любовь}})|| Бейеүсе |- | 2015 || Экипаж || Һалдат |} == Клиптары == * ALL1 һәм Ильшат Шабаев — Страница, 2010 * ALL1 һәм ILSHAT — По-другому, 2010 * «Евросеть» компанияһы рекламаһы, 2011 * Граф (ALL1) — Аллилуйя, 2014 * Quest Pistols Show feat Monatik — Мокрая, 2015 * Рекорд Оркестр — Лада седан, 2015 * Ильшат — О приключениях, 2015 == Дискография == * ILSHAT & Теона – Звезда Танцпола * Граф (ALL1) – Аллилуйя (при уч. Ильшата Шабаева) * ILSHAT – BARERA * ALL1 и Ильшат Шабаев – Страница * Ильшат Шабаев & Граф – Верить * ILSHAT – Смайл * ALL1 и ILSHAT – Слезы * ILSHAT – Лёвчику * ILSHAT – Fiesta * BIFFGUYZ x ГРАФ x ILSHAT – На Карнавале * Граф (ALL1) и ILSHAT – Крик Земли * ILSHAT – Только тобой * ALL1 и ILSHAT – По-другому * ILSHAT – Magic lady * Ильшат Шабаев, Лилия Хасянова, Ринета Жаббарова - Джалиль * Ильшат - О приключениях == Ҡаҙаныштары == {| class="wikitable" |- !Йыл!!Бүләк |- | 2004 | MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» ({{lang-ru|«Звезда танцпола»}}) проекты еңеүсеһе |- | 2014 | ТНТ каналының «Бейеүҙәр» ({{lang-ru|«Танцы»}}) проекты еңеүсеһе |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://vk.com/ilshatshabaev Официальная страница ВКонтакте] * [https://instagram.com/ilshatshabaev Официальная страница в Instagram] * [https://facebook.com/still.shot.official?refsrc=https%3A%2F%2Fm.facebook.com%2Ffbrdr%2F2048%2F1008715650%2F&_rdr Официальная страница в Facebook] * [http://www.oren.ru/articles/kultura/ilshat_shabaev_uchastvoval_v_shou_tantsy_na_tnt-2765507/ Ильшат Шабаев участвовал в шоу «Танцы» на ТНТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711062628/http://www.oren.ru/articles/kultura/ilshat_shabaev_uchastvoval_v_shou_tantsy_na_tnt-2765507/ |date=2015-07-11 }} * [http://www.vokrug.tv/product/show/Tantsy_TNT/ ТАНЦЫ на ТНТ] * [http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/ilshat-shabaev-orenburg-eto-moya-dusha/ Ильшат Шабаев: «Оренбург – это моя душа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810165644/http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/ilshat-shabaev-orenburg-eto-moya-dusha/ |date=2015-08-10 }} * [http://www.sobaka.ru/ufa/city/art/37553/#1 Ильшат Шабаев: «У меня особая любовь к Уфе»] * [http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/ilshat-shabaev-dlya-uspeha-nado-uchitsya-smireniyu/ Ильшат Шабаев: для успеха надо учиться смирению] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110602/http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/ilshat-shabaev-dlya-uspeha-nado-uchitsya-smireniyu/ |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20150711070416/http://issuu.com/siberiatwin/docs/____________________________________63d4dea2a5cd76/1 Звёзды щоу «Танцы» побывали в Омске] * [http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/tantsyi-v-barnaule-kak-eto-byilo/ «Танцы» в Барнауле: все секреты знаменитых участников шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711100541/http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/tantsyi-v-barnaule-kak-eto-byilo/ |date=2015-07-11 }} * [http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/ilshat-iz-tantsev-devushku-poka-ne-nashel-dengi-esche-ne-potratil/ Победитель «Танцев»: «Девушку не нашел, деньги еще не потратил!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721114713/http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/ilshat-iz-tantsev-devushku-poka-ne-nashel-dengi-esche-ne-potratil/ |date=2015-07-21 }} * [http://www.chel.aif.ru/culture/persona/stanovlyus_luchshe_druzhinin_o_tancah_tvorchestve_i_chelyabinskoy_kulture «Танцы» делают меня лучше. Егор Дружинин о творчестве и культуре Челябинска] [[Категория:Александровка районында (Ырымбур өлкәһе) тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй бейеүселәре]] ca902laxxhqek6ieqmbg3vrit185cgl Холокост 0 97198 1310277 1287584 2026-11-11T07:14:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310277 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} '''Холоко́ст''' ({{lang-en|holocaust}}, {{lang-grc|{{unicode|ὁλοκαύστος}}}} — «бөтә нәмәне яндырыу»): * Тар мәғәнәлә — [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында<ref name="ВОВ">В годы Холокоста Германия включала в себя [[:de:Ostmarkgesetz|Австрию]], Польшу, Дистрикт Галиция, рейхскомиссариаты Остланд, Украина и пр., см. [[:ru:Административно-территориальное устройство Третьего рейха]]<</ref>[[Германия]]ла һәм уның союздаштарының, шулай уҡ оккупацияланған территорияларҙа йәшәгән [[Йәһүд теле|йәһүдтәрҙе]] эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү; 1933—1945 йылдарҙа<ref name=gramota>Определение, которое даёт [http://nnm.ru/blogs/chelsees/s_a_kuznecov_-_bolshoy_tolkovyy_slovar_russkogo_yazyka/ БТС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907013516/http://nnm.ru/blogs/chelsees/s_a_kuznecov_-_bolshoy_tolkovyy_slovar_russkogo_yazyka/ |date=2012-09-07 }} (цитируется по грамота.ру): [http://www.gramota.ru/slovari/dic/?word=%F5%EE%EB%EE%EA%EE%F1%F2&all=x Холоко́ст]. — [http://www.chtivo.ru/chtivo=3&bkid=10612.htm Большой толковый словарь русского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629222217/http://www.chtivo.ru/chtivo%3D3%26bkid%3D10612.htm |date=2009-06-29 }}. Сост. и гл. ред. С. А. Кузнецов. СПб., Норинт, 1998—2009, 1536 с.</ref> [[Европа]] йәһүдтәрен нацистик Германия һәм коллаборационистар тарафынан даими эҙәрлекләү һәм юҡ итеү. [[Ғосман империяһы]]ның [[Әрмәнстан|әрмәндәргә]] ҡарата геноциды менән бер рәттән [[XX быуат]]тың<ref name=education>[http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en What to Teach about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153203/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en |date=2011-07-26 }}; есть [http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru черновик перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153155/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru |date=2011-07-26 }}.</ref> иң билдәле геноцид миҫалы булып тора; * киң мәғәнәлә<ref>С 1990-х — см. {{sfn0|Marcuse|2010|p=53}}</ref> — нацистар тарафынан төрлө этник һәм социаль төркөмдәрҙе ([[СССР|совет]] әсирҙәрен, [[Поляк теле|поляктарҙы]], йәһүдтәрҙе, сиғандарҙы, гомосексуаль ирҙәрҙе, масондарҙы, ауыр сирлеләрҙе һәм инвалидтарҙы һ.б.) нацистик Германия йәшәгән осорҙа эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү<ref name=UNO>{{cite web|url=http://www.un.org/russian/sg/messages/2009/holocaustremembrance09.shtml|title=Послание по случаю Международного дня памяти жертв Холокоста|last=[[Пан Ги Мун]]|date=27 января 2009 года|accessdate=2009-11-22|quote=Сегодня мы чтим память миллионов жертв нацизма — почти одной трети еврейского народа и бесчисленных представителей других меньшинств, — которые, подверглись жестокой дискриминации, лишениям, зверствам и убийствам|archiveurl=http://www.webcitation.org/619A8dmKz|archivedate=2011-08-23}}</ref><ref>[http://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Dictionary of Genocide] ([http://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false стр. 190—191]), <blockquote>'''Holocaust'''. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe. <br />…<br />In the 1980s and 1990s the term ''Holocaust'' also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.</blockquote></ref><ref name="encgen176">[http://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Encyclopedia of Genocide] ([http://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&pg=PA176&dq=Another+case+concerns+the+Slavic+populations+of+the+Soviet+Union&hl=ru&ei=ZxcsTpezBdHxsgbe_v2oBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=snippet&q=holocaust%20nazi%20genocide%20against%20slavs&f=false стр. 176]), <blockquote>As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications."</blockquote></ref>. [[File:Wikimedia Conference 2017.13.jpg|thumb|Холокост ҡорбандары мемориалы. Берлин]] == Һүҙҙең этимологияһы == [[Инглиз]] һүҙе «holocaust» латин Тәүратынан алынған. Унда ул [[грек теле]]нән, шулай уҡ Тәүрат формаһы булараҡ ингән; [[рус теле]]ндә «олокауст» һәм «олокаустум» («Геннадиевская Библия», 1499), Кургановтың «Письмовник»ында (XVIII быуат) «голокость» формаһы ҡулланыла һәм ул «ҡорбан, бөтә нәмәне яндырыу» тип аңлатыла. Инглиз телендә «holocaust» хәҙерге аңлатмаһына яҡыныраҡ 1910 йылдарҙа, ә хәҙерге мәғәнәһендә 1942 йылдарҙа нацистар тарафынан йәһүдтәрҙе ҡырыу булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдарҙа буласаҡ [[Нобель премияһы]] лауреаты Эля Визелдең китаптары аша киң таралыу таба. Совет матбуғатында 1980 йылдар башында күренә башлай. Хәҙерге инглиз телендә «Holocaust» ҙур хәрефтән башланһа — нацистарҙың йәһүдтәрҙе ҡырыуы мәғәнәһендә, ә бәләкәй хәрефтән булһа — башҡа осраҡтарҙа ҡулланыла. Рус телендә «холокост» яңғыҙлыҡ исемен аңлатмаһа, бәләкәй хәрефтән яҙыла<ref name="ВОВ" />, ә инде йәһүдтәргә ҡарата геноцидты аңлатҡанда — ҙур хәрефтән яҙыла[9][10][11][12][13][14]. Рус телендә шулай уҡ ҙур хәрефтән яҙылған был һүҙ геноцидтың теләһә ниндәй актын<ref name="ВОВ" /> аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәҙерге ваҡытта был термин [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында йәһүдтәргә ҡарата булған геноцидты — аныҡ тарихи ваҡиғаны билдәләү өсөн ҡулланыла, шуға күрә ҙур хәрефтән яҙыла[15], тип бара. == Холокостың айырмалыҡтары == [[Файл:Some of the bodies being removed by German civilians for decent burial at Gusen Concentration Camp, Muhlhausen, near Linz, Austria.jpg|thumb|200px|Маутхаузен-Гузен концентрация лагерының бер нисә әсиренең кәүҙәһе, [[Австрия]]. Тотҡондарҙы хәлдән тайғанға тиклем таш сығарыуҙа, таш киҫеүҙә эшләтәләр, һуңынан, бөтөнләй хәлдәре ҡалмағанда, үлтерәләр.]] # Тотош милләтте тулыһынса юҡ итеүҙең алдан күҙалланған ынтылышы һөҙөмтәһендә Европа йәһүдтәренең<ref>American Jewish Committee, [http://ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1946_1947_2_Formatter.pdf Harry Schneiderman and Julius B. Maller, eds.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212142501/http://ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1946_1947_2_Formatter.pdf |date=2010-12-12 }}, [http://ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1946_1947_13_Statistics.pdf ''American Jewish Year Book,'' Vol. 48 (1946—1947)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212142724/http://ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1946_1947_13_Statistics.pdf |date=2010-12-12 }}, Press of Jewish Publication Society of America, Philadelphia, 1946, page 599</ref> — 60, донъялағы йәһүдтәрҙең<ref name=UNO/>; 3/4 өлөшө юҡ ителә.; # Сиған халҡының 1/4 өлөшөнән 3/4 өлөшөнә тиклем ҡырыла; # Поляктарҙың 10 процентҡа тиклеме юҡ ителә (хәрби юғалтыуҙарҙы һәм Литва һәм Украина коллаборационистары тарафынан ҡырыуҙы иҫәпкә алмайынса ғына)<ref>{{книга|автор=[[:en:Tadeusz Piotrowski (sociologist)|Tadeusz Piotrowski]]|заглавие=Poland's Holocaust|издательство=McFarland & Company|год=1997|страницы=305|страниц=437|isbn=978-0786403714}}</ref>; # 3 миллион самаһы<ref>{{книга|автор= Ueberschar Gerd R., Wette Wolfram. |заглавие= Unternehmen Barbarossa: Der Deutsche Uberfall Auf Die Sowjetunion, 1941 Berichte, Analysen, Dokumente|место = Frankfurt-am-Main |издательство = Fischer Taschenbuch Verlag|год = 1984|pages = 364—366|isbn = 3-506-77468-9}}, со ссылкой на: ''Nachweisung des Verbleibes der sowjetischen Kriegsgefangenen nach dem Stand vom 1.05.1944'' (Bundesarchiv/Militararchiv Freiburg, RH 2 / v. 2623).</ref> совет хәрби әсире юҡ ителә; # Аҡылы зәғиф һәм хеҙмәткә яраҡһыҙҙар тотошлай ҡырыла; # 9 мең самаһы гомосексуалды юҡ итеү; # Кешеләрҙе күпләп юҡ итеү системаларын һәм ысулдарын эшләү һәм уларҙы даими камиллаштырыу (күҙалланған ҡорбандарҙың күп һанлы исмелеге, үлем лагерҙары һ.б.). # Хәрби хәрәкәттәр Германия территорияһына күскәнгә һәм уның 1945 йылдың майындағы капитуляцияһына тиклем кешеләрҙе күпләп, милләт-ара юҡ итеү. # Холокост ҡорбандарында нацицтарҙың ҡанһыҙ һәм үлемгә килтереүсе гуманһыҙ медицина тәжрибәләре. == Йәһүд халҡының геноциды == === Шоа — Европа йәһүдтәренең фажиғәһе === [[Файл:Denkmal für die ermordeten Juden Europas .jpg|thumb|200px|Европала, Берлинда һәләк булған йәһүдтәр иҫтәлегенә һәйкәл, [[Германия]]]] '''Шоа''' (ивр. ‏שׁוֹאָה‏‎‎‎ — һәләкәт, катастрофа) — йәһүдтәрҙең иврит телендә һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙә немец нацистарының йәһүд этносын юҡҡа сығарыу буйынса алып барылған сәйәсәтен билдәләү өсөн ҡулланылған термин; «Холокост» терминын алмаштыра. Идиш телендә был мәғәнәлә икенсе термин — дритер хурбм (идиш דריטער חורבן — өсөнсө емереү, йәһүд халҡы тарихында, Беренсе һәм Икенсе Иерусалим ҡорамдарын емергәндән башлап, үҙенсәлекле һәләкәтле ваҡиға) ҡулланыла. ==== Ҡорбандар ==== Израилдең Яд ва-Шем Һәләкәттәр һәм ҡаһарманлыҡ институты критерийҙары буйынса, Шоа ҡорбандарына «оккупацияланған территорияларҙа нацистик режим шарттарында йәшәгән һәм юҡ ителгән, күпләп атыу урындарында һәләк булған, лагерҙарҙа, геттола, төрмәләрҙә, йәшенеү урындарында, урмандарҙа, шулай уҡ ҡаршылыҡ (ойошҡан йәки ойошҡан булмаған) күрһәтергә тырышҡан ваҡытта, партизан хәрәкәтендә, подпольела, баш күтәреүҙә, сикте рөхсәтһеҙ үтеп сығырға тырышҡанда йәки ҡасҡанда нацистар йәки уларға ярҙам итеүселәр (урындағы халыҡты ла индереп йәки милләтсе төркөм ағзалары) тарафынан үлтерелеүселәр» иҫәпләнә. Бынан тыш, уларҙың иҫәбенә «яуланған территорияларҙа булған, Германияның һәм уның союздаштарының ҡораллы көстәре менән бәрелешеү, 1941—1942 йылдарҙағы эвакуация ваҡытында бомбаға тотоу, ҡасыу, һөҙөмтәһендә үлгән/һәләк булыусылар» <ref>[http://www1.yadvashem.org/namesru/faqPrint.html Вопросы и ответы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026170048/http://www1.yadvashem.org/namesRU/faqPrint.html |date=2009-10-26 }}</ref> инә. ==== Статистика ==== Һуғыштан һуңғы яҡынса баһалауҙар буйынса, ҡол хеҙмәтен файҙаланыу, изоляциялау, язалау, йәһүдтәрҙе йәки халыҡтың «тулы хоҡуҡлы булмаған» башҡа төркөмөн ҡырыу өсөн нацистар 7000 самаһы лагерь һәм гетто ойоштора. 2000 йылдарҙа Вашингтондағы Холокост мемориаль музейы тикшеренеүселәре уларҙың һанын 20 мең тип белдерә. Шул уҡ музейҙың һуңғы мәғлүмәттәре буйынса, Европа территорияһында 42500 шундай учреждение була<ref>[http://cursorinfo.co.il/news/world/2013/03/04/v-evrope-obnaruzheni-novie-getto-i-konclagerya/ В Европе обнаружены новые гетто и концлагеря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226064928/http://cursorinfo.co.il/news/world/2013/03/04/v-evrope-obnaruzheni-novie-getto-i-konclagerya/ |date=2016-12-26 }}</ref><ref>[http://mignews.co.il/news/society/world/050313_113806_03073.html США: исследователи раскрыли истинные масштабы Холокоста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927042056/http://mignews.co.il/news/society/world/050313_113806_03073.html |date=2013-09-27 }}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2013/03/04/holocaust/ Число жертв Холокоста объявили заниженным]</ref>. Шао ҡорбандары тип Европаның 6 миллион йәһүде иҫәпләнә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/269548/Holocaust «Holocaust»], [[Энциклопедия Британника]] {{проверено|22|11|2009}}</ref><ref name="nurnberg">[http://ftp.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-02/tgmwc-02-20-05.shtml The Trial of German Major War Criminals. Sitting at Nuremberg, Germany. December 3 to December 14, 1945. Twentieth Day: Friday, 14th December, 1945 (Part 5 of 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623122056/http://ftp.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-02/tgmwc-02-20-05.shtml |date=June 23, 2007 }}, The Nizkor Projec {{проверено|22|11|2009}}</ref>. Был һан Нюрнберг трибуналының<ref>{{cite web|url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm|title=Приговор Международного военного трибунала|quote=По его [Кальтенбруннера] указаниям было убито приблизительно 6 миллионов евреев, из которых 2 миллиона были убиты эйнзатцгруппами' и другими частями полиции безопасности|accessdate=2010-07-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/615405YQJ|archivedate=2011-08-20}}</ref> хөкөм ҡарраҙарында нығытылған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡорбандарҙың тулы исемлеге юҡ. Һуғыш ахырына нацистар хатта үлем лагерҙарының эҙен дә юҡ итә. Был хаҡта совет ғәскәрҙәре килер алдынан кешеләрҙең күмелгән мәйеттәрен сығарыу йәки юҡ итеү тураһында раҫлауҙар һаҡланған. Иерусалимдағы Һәләкәт (Шоа) һәм Ҡаһарманлыҡ «Яд ва-Шем» милли мемориалында исемләп танылған<ref>[http://www.mignews.com/news/politic/world/221210_55634_81725.html 65 лет спустя: Идентифицированы две трети жертв Холокоста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225045543/http://www.mignews.com/news/politic/world/221210_55634_81725.html |date=2010-12-25 }}</ref> 4 миллион самаһы кешенең шәхси документтары һаҡлана. Мәғлүмәттәрҙең тулы булмауы бик йыш йәһүд общиналарының тулыһынса ҡырылыуы, уларҙың исемдәрен хәбәр итеүсе бер генә туғандары ла, яҡындары ла ҡалмауы менән аңлатыла. Һуғыш кешеләрҙе айыра һәм иҫән ҡалғандар туғандары менән осрашыуға өмөт итеп, уларҙың исем-шәрифен атауҙан баш тарта. Бик күп кеше оккупацияланған [[СССР]] территорияһында юҡ ителә, сит ил тикшеренеүселәренә илгә инеү тыйылғанлыҡтан, һәләк булыусылар тураһында уларҙың сығышын әйтмәйенсә, «совет граждандары» тип кенә белдерәләр. Европа йәһүдтәренең һәләкәте тураһында статистика мәғлүмәттәренең төп сығанағы булып һуғыш алдынан үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу менән һуғыштан һуңғы иҫәп алыу мәғлүмәттәрен сағыштырыу тора. «Холокост энциклопедяиһы» (Яд ва-Шем музейы нәшер иткән) баһаһы буйынса, 3 миллионға тиклем Польша йәһүде, 1,2 миллион — совет йәһүде, шул иҫәртән [[Литва]]ла — 140 мең, [[Латвия]]ла — 70 мең йәһүд һәләк була. [[Венгрия]]ла — 560, [[Румыния]]ла — 280, [[Германия]]ла — 140, Голландияла — 100, [[Франция]]ла — 80, [[Чехия]]ла — 80, [[Словакия]]ла — 70, [[Греция]]ла — 35, [[Югославия]]ла — 60, [[Белоруссия]]ла 800 меңдән ашыу йәһүд юҡ ителә. Лев Поляков һуғыш ваҡытындағы Германия мәғлүмәттәрен нацистарҙың раса сәйәсәте һөҙөмтәһендә демография эҙемтәләрен иҫәпкә алып, йәһүдтәрҙең дөйөм юғалтыуҙарын яҡынса һигеҙ миллион тип баһалай. Немец ғалимы Р. Руммель 1992 йылда нәшер иткән демографик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә һәләк булған йәһүдтәр һанын 4 миллион 204 меңдән 7 миллионға тиклем тип белдерә һәм ысынбарлыҡҡа тап килгән һан тип 5 миллион 563 меңде ала. Я. Робинзон иҫәпләүҙәре буйынса, 5 миллион 821 мең йәһүд һәләк булған. Рауль Хильберг һәләк булыусыларҙы 5,1 миллион тип билдәләй. Был иҫәпләүҙәр лагерь тотҡондарын азат иткәндән һуң үлеүселәрҙе иҫәпкә алмай, әммә шуныһы асыҡ: улар лагерҙарҙа кисергән ғазаптар һәм ауырыуҙар һөҙөмтәһендә үлгән<ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|15341|Катастрофа. Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы }}</ref>. Иегуда Бауэр 5,6 — 5,85 миллион һанын килтерә<ref>[http://www.chgs.umn.edu/museum/memorials/auschwitz/ Auschwitz Death Camp]</ref>. ==== Холокосты осорҙарға бүлеү ==== {{врезка | Заголовок = Холокостың мөһим ваҡиғалары | Содержание = * [[30 ғинуар]], [[1933 йыл]] — [[Гитлер]] Германия канцлеры итеп тәғәйенләнә. * [[23 март]], [[1933 йыл]] — Ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тураһындағы закон Германияла национал-социалистар диктатураһын булдыра. * [[15 сентябрь]], [[1935 йыл]] — Йәһүдтәргә ҡаршы Нюрнберг закондары ҡабул ителә. * [[9 ноябрь]], [[1938 йыл]] — «Гәлсәр төнө», тотош Германия буйынса йәһүдтәргә ҡаршы ҡыйралыштар. * [[1 сентябрь]], [[1939 йыл]] — Икенсе донъя һуғышы башлана — Польшаға һөжүм. * [[20 май]], [[1940 йыл]] —Освенцимда концлагерь һалына башлай. * [[22 июнь]], [[1941 йыл]] — [[Германия]] [[СССР]]-ға һөжүм итә. * [[20 ғинуар]], [[1942 йыл]] — Ванзей конференцияһы. * [[1942 йыл]]дың яҙы — Көнбайыш һәм Үҙәк Европанан йәһүдтәрҙе күпләп үлем лагерҙарына депортациялау башлана. * [[19 апрель]], [[1942 йыл]] — Варшава геттоһында баш күтәреү. * [[27 ғинуар]], [[1945 йыл]] — Совет армияһы Освенцимды азат итә. * [[8 май]], [[1945 йыл]] —Германия капитуляциялай. * Октябрь, 1945 — ноябрь, 1946 йылдар — Нюрнбергта хәрби енәйәтселәргә суд була. | Выравнивание = right | Ширина = 400px | Высота = | Размер шрифта = | Фон = | Без разрывов = }} ==== 1933—1939 йылдарҙа йәһүдтәрҙең Германиялағы хәл-торошо ==== Эҙәрлекләүҙәргә 1933 йылдың 1 апрелендә йәһүдтәрҙең бойкоты һәм дәүләт учреждениеларында йәки айырым профессиялар буйынса эшләгән йәһүдтәргә йүнәлтелгән раса тулҡындары юл аса. 1935 йылдың 15 сентябрендә ҡабул ителгән «Нюрнберг законы» Германияла йәһүдтәрҙең тиңлеген юҡҡа сығара һәм йәһүдлекте раса терминдарында билдәләй башлай. 1938 йылдың 9 ноябренән 10-на ҡараған төндә йәһүдтәргә ҡаршы истерия киң ҡоласлы ҡыйралышҡа килтерә. Был төн немец ҡалалары урамдары быяла ярсыҡтарына күмелгәнлектән, «Гәлсәр төн» атамаһын ала. Йәһүдтәргә ҡарата дискриминация сәйәсәте алып барылыуға ҡармаҫтан, геноцид нацистар власҡа килеү менән үк башланмай. Нацистар уларҙы илдән ҡыуып сығарырға теләй, әммә бик йыш йәһүдтәрҙең барыр ере булмай. Европа йәһүдтәре өсөн, Хаим Вейцмандың (һуңынан Израилдең беренсе президенты булып китә) әйтеүенсә: «донъя ике лагерға бүленә: үҙҙәрендә йәһүдтәрҙе күрергә теләмәгән илдәргә һәм уларҙы үҙ илдәренә индерергә теләмәүселәргә» <ref>{{статья|автор=Беркович Евгений Михайлович|заглавие=Жертва двух диктатур|ссылка=http://www.e-slovo.ru/440/10pol1.htm|издание=Еврейское слово|год=2009|выпуск=22 (440)}}</ref>. 1938 йылдың июлендә АҠШ президенты Франклин Рузвельт инициативаһы буйынса Эвианда (Франция) ҡасаҡтар буйынса халыҡ-ара конференция еңелеү менән тамамлана. Доминикан республикаһынан башҡа, 32 ҡатнашыусы илдең береһе лә Германиянан һәм Австриянан көтөлгән ҡасаҡтарға өмөт бирмәй. Бөйөк Британия хатта үҙ контролендә булған Фәләстанға мигранттар ағымын сикләй. 1933—1939 йылдарҙа Германиянан һәм Австриянан 330 мең йәһүд ҡаса. Уларҙың 110 мең самаһы күрше илдәргә сыға, әммә һуғыш йылдарында барыбер эҙәрлекләүҙәргә дусар була. 1939 йылда Гитлер «4 йыллыҡ план өсөн яуаплы» Герман Герингҡа Германиянан йәһүдтәрҙе сығарыу буйынса саралар планы әҙерләргә ҡуша. Икенсе донъя һуғышы башланыуы, Германияға көнбайыш Польша ҡушылыуы һөҙөмтәһендә, уларҙың һанын арттырып ҡына ҡалмай, рөхсәт буйынса эмиграциялау юлдарын да ҡатмарлаштыра. 1940 −1941 йылдың башында нацистар йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең бер нисә вариантын әҙерләй: Кремлгә рейх йәһүдтәрен СССР-ға ҡабул итергә тәҡдим итә, «Мадагаскар» (барлыҡ йәһүдтәрҙе Африканың көньяҡ-көнсығыш ярындағы ошо утрауға күсереү) һәм «Люблин» (Польшаның нацистар оккупацияһында ҡалған, «генерал-губернаторлыҡ» атамаһы алған өлөшөндә йәһүдтәрҙең резервацияһын булдырыу) планы инициативаһы менән сыға. Был проекттарҙың береһе лә тормошҡа ашмай. ==== Йәһүдтәрҙең һуғыш ваҡытындағы хәл-торошо ==== ===== Гетто ===== [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыу менән нацистар йәһүд халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙе һәм өлкәләрҙе — Польшаны, Балтика буйын, Украинаны, Белоруссияны — баҫып ала. Ҙур ҡалаларҙа, ҡайһы берҙә ҙур булмағандарында ла, йәһүд геттолары ойошторола һәм уға ҡаланың, тирә-яҡтағы йәһүд халҡы йыйып килтерелә. Иң ҙур гетто Варшавала була, унда 480 меңгә тиклем йәһүд иҫәпләнә. СССР территорияһында иң ҙур Львов (1941 йылдың ноябренән 1943 йылдың июненә тиклем эшләй, 409 мең кеше иҫәпләнә) һәм Минск [[гетто]]лары (1943 йылдың 21 октябрендә бөтөрөлә, 100 мең самаһы кеше) була. Йәһүдтәрҙе тулыһынса физик юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгәнгә тиклем «йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең» түбәндәге схемаһы ҡулланыла<ref>[http://jhist.org/russ/russ001-17.htm Холокост и евреи СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301061607/http://jhist.org/russ/russ001-17.htm |date=2012-03-01 }}</ref>: * Йәһүд халҡын ҙур ҡала райондарында туплау — [[гетто]]; * Уларҙы башҡа халыҡтарҙан айырыу — сегрегация; * Йәһүдтәрҙе йәмәғәт тормошоноң барлыҡ өлкәләренән тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыу; * Милектәрен конфискациялау, иҡтисадтың барлыҡ өлкәләренән ҡыҫырыҡлап сығарып, ярлыландырыу; * Ҡоллоҡ хеҙмәте уларға йәшәү өсөн берҙән-бер мөмкинлек булған сиккә еткереү. ===== Күпләп атыуҙар ===== СССР-ҙа йәһүд халҡы йәшәгән урындарында СС-тың айнзатц төркөмдәре (нем. Einsatzgruppen), Украина һәм Балтика буйы коллаборационистары тарафынан ҡырыла. Оккупациялағы Одесса өлкәһендә йәһүдтәрҙе ҡырыу менән румын ғәскәрҙәре шөғөлләнә. Бөтә Балтика буйында, Украинала, Белоруссияла, һәр бер ҙур булмаған ҡала, күпселек ауылдар эргәһендә «соҡорҙар» — тәбиғи йырындар була. Унда халыҡты — ир-атты, ҡатын-ҡыҙҙы, балаларҙы йыйып алып килеп аталар. 1941 йылдың июль һуңында Каунаста немецтар һәм уларҙың Литва ярҙамсылары тарафынан меңдәрсә йәһүд үлтерелә; Вильнюстың 60 мең йәһүденән 45 мең самаһы Понар эргәһендәге йырындарҙа күпләп атыу һөҙөмтәһендә һәләк була. Бындай таҙартыуҙар 1941 йылдың һуңына тиклем дауцам итә. Үлтереү тулҡыны тотош Литва буйынса үтә. 1942 йылдың башына йәһүд общиналары ҡалдыҡтары бары тик Каунас, Вильнюс, Шяуляй, Швенчис ҡалаларында ғына һаҡланып ҡала. Латвияла бер нисә аҙна дауамында провинциаль ҡалаларҙың барлыҡ йәһүд халҡы ҡырыла; Даугавпилста, Ригала һәм Лиепаила ғына общиналар һаҡланып ҡала. [[Рига]]ның 33 мең йәһүденән 27 меңе 1941 йылдың ноябрь һуңында — декабрь башында үлтерелә. Даугавпилста һәм Лиепаила ла шул уҡ ваҡытта ҡырылалар. 1940 йылда [[Эстония]]ның 4,5 мең кеше иҫәпләнгән йәһүдтәренең бер өлөшөнә ҡотолоу мөмкин була. Мәҫәлән, 1941 йылдың 14 июнендә, һуғыш башланыуҙан 8 көн алда ғына 500 самаһы йәһүд НКВД органдары тарафынан Себергә депортациялана, 500 самаһы ир-ат Ҡыҙыл армия сафына алына йәки истрибитель батальонына инә. Эстонияла ҡалған 3,5 мең йәһүдтең 950-һе эвакуацияланырға теләмәй һәм тарихсы Антон Вайс-Вендтың фекеренсә, немец оккупация властарының гуманизмына өмөтләнә<ref name="avv2">{{статья|автор=Антон Вайс-Вендт.|заглавие=Советская оккупация Эстонии в 1940-41 и евреи|ссылка=http://eja.pri.ee/history/Weiss-Wendt_rus.pdf|издание=Holocaust and Genocide Studies|год=1998|том=12|выпуск=2}}</ref>. Яҡынса 2 — 2,5 мең эстон йәһүденә Советтар Союзының эске төбәктәренә эвакуацияланыу насип була. Дәүләттә ҡалған 929 кеше 1941 йылдың һуңында атыла. Эстония Европаның «йәһүдтәрҙән азат» беренсе һәм берҙән-бер иле була. Был хаҡта 1942 йылдың февралендә Берлинға хәбәр ителә. Белоруссияла ҡайһы берәүҙәргә генә ил эсенә эвакуацияланыу мөмкин була. 1941 йылдың 27 июнендә Белостокта 2 мең йәһүд үлтерелә, бер нисә көндән һуң — тағы бер нисә мең. Биш көн дауамында Минскиҙың һәм уның тирә-яғының 80 мең йәһүде 1941 йылдың 20 июлендә ойошторолған геттоға йыйыла. Ҡыш башланғанға тиклем уларҙың 50 меңе үлтерелә. Оккупацияның тәүге айҙарында Витебсктың, Гомелдың, Бобруйстың, Могилевтың күпселек йәһүде ҡырыла. Белоруссияла һәм [[РСФСР]]-ҙың оккупацияланған өлөштәрендә (нигеҙҙә, [[Смоленск өлкәһе]]ндә) ойошторолған 23 геттоның 12-һе 1941 йыл аҙағына тиклем, тағы алтыһы 1942 йылдың тәүге айҙарында бөтөрөлә. Көнбайыш Украинала немецтар һәм урындағы халыҡ1941 йылдың июне һуңында — июль башында уҡ ҡыйралыштар башлай. Львовта 30 июндә — 3 июлдә 4 мең йәһүд үлтерелә, ә 25 — 27 июлдә — 2 мең самаһы. Немецтар Луцкты баҫып алғандан һуң бер нисә көн үткәс, 2 мең йәһүд юҡ ителә, Ровноның 27 мең йәһүденең 21 меңе 1941 йылдың ноябрендә үлтерелә. Немецтар килгәнсе эвакуацияланып өлгөрмәгән Үҙәк һәм Көнсығыш Украина йәһүдтәре нацистар ҡулына эләгеп, Көнсығыш Европа өлөшөндәге (Киевтың Бабий Яры, Николаевск өлкәһенең Богдановкаһы, Харьковтың Дробицкий Яры) йәһүдтәр яҙмышына дусар була . Немец ғәскәрҙәренең көнсығышҡа һөжүме һәм СССР-ҙың ҙур территорияһын оккупациялауы һөҙөмтәһендә хәрби хәрәкәттәр башланғанда көнбайыш райондарҙан эвакуацияланған йәһүдтәрҙең бер өлөшө нацистар власына эләгә. Уларҙы ла милләттәштәре яҙмышы көтә, Украинаның бик күп йәһүд общиналары эҙһеҙ юғала. Һуғышҡа тиклем булған 70 үҙәктең 43-ө 1941 йылда уҡ, ҡалғандары 1942 йылдың уртаһына тиклем юҡ ителә. 1941 йылдың октябрендә немецтар Ҡырымды баҫып алғас, урындағы халыҡтың актив ярҙамы менән 5 мең самаһы крымчак — Ҡырым йәһүдтәре һәм 18 мең самаһы йәһүд халҡы<ref name="ЭЕЭ"/>. үлтерелә. РСФСР-ҙың оккупацияланған Псков, Смоленск, Брянск өлкәләрендә йәһүд халҡы тупланыбыраҡ йәшәгән урындарҙа геттолар ойошторола, һуңынан ғына ундағы халыҡ атыла. Ленинград һәм Новгород өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда йәһүдтәрҙе ҡырыу улар йәшәгән биләмәләр баҫып алыныу менән башлана, уларҙы билдәле бер бинаға бары тик бер нисә сәғәткә йәки көнгә генә бергә йыялар. Әммә Калуга һәм Калинин өлкәләрендә, Мәскәү эргәһендәге контрһөжүм һөҙөмтәһендә, бер нисә биләмәлә генә оккупанттар йәһүдтәрҙе юҡ итеп өлгөрмәй. Рәсәйҙең көньяғында һәм Төньяҡ Кавказда йәһүдтәрҙе үлтереү 1942 йылдың йәйендә, нацистар ошо территорияларҙы баҫып алғас, башлана. 11 августа Дондағы Ростовта улар күпләп юҡ ителә. Бындай күренеш иртәгәһенә лә, ҡаланы азат иткәнгә тиклем дауам итә. Дондағы Ростов ҡалаһында икенсе оккупация ваҡытында йәһүдтәр һаны, төрлө белгестәр фекеренсә, 15 меңдән 28-30 меңгә тиклем тирбәлә. РСФСР-ҙың өс автономиялы республикаһында, ике крайында һәм өс өлкәһендә, 1942 йылғы оккупация ваҡытында, 70 мең йәһүд һәләк була<ref>Альтман И. А. Глава 5. Уничтожение евреев СССР. § 4. Истребление евреев России и Крыма // Холокост и еврейское сопротивление на оккупированной территории СССР / Под ред. проф. А. Г. Асмолова. — М.: Фонд «Холокост», 2002. — С. 173-196. — 320 с. — ISBN 5-83636-007-7</ref>/ ===== «Йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү» ===== 1941 йылдың 31 июлендә Герман Геринг РСХА башлығы Рейнхард Гейдрихты "йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү"гә<ref>[http://www.ghwk.de/fileadmin/user_upload/pdf-wannsee/russ/Pismennoe_polnomochie_Geringa_Geidrikhu_ot_31_ijulja_1941_goda.pdf Письменное полномочие Геринга Гейдриху от 31 июля 1941 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614070918/http://www.ghwk.de/fileadmin/user_upload/pdf-wannsee/russ/Pismennoe_polnomochie_Geringa_Geidrikhu_ot_31_ijulja_1941_goda.pdf |date=2015-06-14 }}</ref>. яуаплы итеп тәғәйенләү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1942 йылдың ғинуарында Ванзей конференцияһында был программа хупланыла. Ул халыҡҡа сығарылмай, һәм был ваҡытта берәү ҙә XX быуатта шундай яуызлыҡ ҡылыныу ихтималлығына ышанмай. 1941 йыдың декабрендә Хелмно үлем лагеры эшләй башлай. Унда йәһүдтәрҙе ябыҡ йөк машиналарында — "душегубка"ларҙа<ref>[http://www1.yadvashem.org/education/entries/russian/54.asp Хелмно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429123950/http://www1.yadvashem.org/education/entries/russian/54.asp |date=2009-04-29 }}</ref>. һөрөмгә тонсоҡтороп үлтерәләр. 1942 йылдың июлендә Варшава геттоһынан (иң ҙур [[гетто]]) Треблинка үлем лагерына күпләп депортациялау башлана. 13 сентябргә тиклем геттола Варшаваның 300 мең йәһүде һәләк була. Лодзь ҡалаһы геттоһында 160 меңгә тиклем йәһүд тотола. Ундағы кешеләр этап менән юҡ ителә, ә 1944 йылдың 1 сентябрендә ул бөтөнләй ябыла. Люблин йәһүдтәре Белжец үлем лагерына оҙатыла. 1942 йылдың 17 мартынан 14 апреленә тиклем 37 мең йәһүд үлтерелә, 4 меңе ҡала ситендәге Майдан-Татарский геттоһына оҙатыла. 1942 йылдың мартында Люблин воеводствоһының барлыҡ йәһүдтәре Белжецҡа күсерелә, шулай уҡ Көнбайыш Украинанан ҡорбандар килтерелә башлай. Львовтан бында 15 мең йәһүд оҙатыла, августа тағы 50 мең килтерелә. Июнь-октябрҙә Краковтан күпселек йәһүд Белжецҡа оҙатыла; 1943 йылдың мартында унан 6 мең самаһы кеше Плашовҡа, өс мең самаһы Освенцимға ебәрелә. 1942 йылдың сентябрендә Радом, Кельц, Ченстоховтың һәм Көнсығыш Польшаның башҡа ҡалалары күпселек йәһүдтәре Треблинкаға оҙатыла. Радом районының 300 мең йәһүденән 1942 йыл һуңында ни бары 30 мең кеше тере ҡала. [[Файл:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 06b.jpg|thumb|200px|Варшава геттоһындағы баш күтәреүҙе баҫтырыу менән еткәселек иткән Юрген Штроп рапортындағы фото. Уға: «Йәшенгән ерҙәренән көс менән сығарылыусылар», — тип яҙылған. ]] 1942 йылда Көнсығыш һәм Үҙәк Европаның — күпселек, Көнбайыш Европа йәһүдтәренең билдәле бер өлөшө юҡ ителә. 1943 йылда совет армияһының уңышлы һөжүме һәм Сталинград һуғышынан һуң хәл-тороштоң үҙгәреүе, Эль-Аламейн эргәһендә Роммелдең еңелеүе йәһүдтәрҙе ҡырыу темпын тиҙләтә. Махсус подразделение (зондеркоммандо-1005) халыҡты күпләп атҡан урындарҙа мәйеттәрҙе яндырыу менән шөғөлләнә<ref name="ЭЕЭ"/>. Ашығыс рәүештә Польша, Украина, Белоруссия, Латвия һәм Литва территорияларында ҡалған барлыҡ геттолар һәм лагерҙар бөтөрөлә (1943 йылдың 23 сентябрендә Вильнюс геттоһында баш күтәреү баҫтырылғандан һуң, һуңғы бер нисә мең йәһүд Эстония лагерҙарына оҙатыла); Италиянан, Норвегиянан, Франциянан, Бельгиянан, Словакиянан, Грециянан йәһүдтәрҙе Освенцимға оҙатыу башлана. Йәһүдтәргә ҡаршы һуңғы киң ҡоласлы операция — Венгрия йәһүдтәрен юҡ итеүҙе нацистар 1944 йылдың майында башлай<ref name="ЭЕЭ"/>. ===== Һуғыш аҙағы ===== Ҡайһы бер тикшеренеүеселәр билдәләүенсә, 1943—1945 йылдарҙа, Германияның капитуляцияһына тиклем, йәһүдтәрҙе ҡырыу программаһының 2/3 өлөшө үтәлә. Эшсе ҡулдар етмәй башлауы һәм иҡтисади күҙлектән ҡарағанда халыҡты мәғәнәһеҙ ҡырыу ницистар етәкселегендә был аҙымдың дөрөҫлөгөндә шик тыуҙыра. 1943 йылда Гиммлер иҫән ҡалған йәһүдтәрҙең көсөн һуғыш мәнфәғәтендә файҙаланыу тураһында бойороҡ бирә. Хатта һуғыштың һуңғы этабында, Германияның еңелеүе көн кеүек асыҡ булғанда, ҡайһы бер нацист башлыҡтары уларҙы тыныслыҡ тураһындағы килешеү өсөн файҙаланырға ла тырыша. СС штандартенфюреры Дитер Вислецени Нюрнберг процесында, 1945 йылдың февраль һуңында Адольф Эйхмандың, үлтерелгән йәһүдтәр һаны «5 миллион самаһы», тип әйтеүен раҫлай</ref>. {{цитата|автор=из речи [[Генрих Гиммлер|Генриха Гиммлера]] в [[Познань|Познани]] 4 октября 1943 г. перед офицерами СС <ref>[http://www.megapolis.org/israel/ind147.html Все об Израиле на русском языке]</ref>| === Холокост һәм коллаборационизм === Германия оккупациялаған территорияларҙа урындағы башҡа халыҡтарҙың роле бер төрлө генә булмай. Меңдәрсә кеше оккупанттар ойошторған ярҙамсы полицияла хеҙмәт итә, геттоларҙы һаҡлай, йәһүдтәрҙе үлтереү урындарына тиклем һаҡлап бара һәм уларҙы ҡырыуҙа ҡатнаша. Польшала үлем лагерҙарын Травники<ref name=autogenerated1>[http://kuzhist.narod.ru/Trawniki/Trawniki.html «Травники» — украинцы в охране фашистских концлагерей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203051951/http://kuzhist.narod.ru/Trawniki/Trawniki.html |date=2010-02-03 }}</ref><ref>United States Holocaust Memorial Museum — [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007397 Trawniki] </ref> лагерында әҙерлек үткән совет әсирҙәре һәм урындағы халыҡ араһынан булған ирекмәндәр һаҡлай. Ҡайһы бер урындағы халыҡ оккупанттарға уларҙың йәшеренгән урындары хаҡында еткерә, үлтерелгән йәһүдтәрҙең милкенә хужа була, уларҙың йорттарында йәшәй, хатта оккупанттарҙың ҡатнашлығынан тыш, үҙҙәре үк йәһүдтәрҙе ҡырған осраҡтар ҙа юҡ түгел. Шул уҡ ваҡытта бик күп урындағы халыҡ үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, йәһүдәтәрҙе ҡотҡарып алып ҡала. ==== Юденраттар һәм йәһүд полицияһы ==== Немец оккупация властары инициативаһы менән һәр геттола йәһүд үҙидаралығының административ органдары — юденраттар (нем. Judenrat) — «йәһүд советтары» оойшторола. Айырым юденрат билдәле гетто, айырым территория, төбәк, хатта тотош ил өсөн яуаплы була алған. Уларҙың вәкәләтенә геттоның хужалыҡ тормошон тәьмин итеү, аҡса йыйыу, хеҙмәт лагерҙарында эшләү өсөн кандидаттар йыйыу, шулай уҡ оккупацион властарҙың бойороҡтарын үтәү ингән. Юденраттар немец властары менән теләп хеҙмәттәшлек иткән, «Германия эше» өсөн үҙҙәренең әһәмиәтен күрһәтергә һәм абруй яуларға һәм шуның менән күберәк йәһүдтәрҙе ҡотҡарып ҡалырға тырышҡан. Атап әйткәндә, Лодзин геттоһы юденраты Хаим Румковский геттола йәшәүселәр алдында балаларҙы үлтертеп, йәнәһе, шул юл менән тотош геттоны һаҡлап ҡалырға саҡырып агитацион телмәр тота. Бары тик 1942 йылда йәһүдтәрҙе күпләп үлем лагерҙарына оҙатыу ғына юденраттарҙың күҙен аса, ысынбарлыҡҡа ҡайтара, шул сәбәпле Варшава юденраты башлығы Адам Черняков үҙ-үҙенә ҡул һала. Юденраттарға йәһүд полицияһы буйһона. Полиция башлығы, ғәҙәттә, юденрат ағзаларының береһе була. Уны комплектлау немецтар һәм юденраттар етәкселәре ҡатнашлығында башҡарыла. Йәһүд полицияһына ҡорал бирелмәй, улар бары тик резина күҫәктәр менән генә йөрөй. Бик һирәктәре генә ҡораллы була. Йәһүд полицияһының функциялары өс типҡа бүленә: # Юденрат аша йәки оккупация властарынан туранан-тура алынған немец бойороҡтарын үтәү; # Юденрат уҙғарған сараларға бәйле, уның ҡушҡандарын үтәү, контрибуция йыйыу; # Гетто урамдарын, геттонан сығыу һәм инеү урындарын һаҡлау. Ҡайһы берҙә йәһүд полицияһы милләттәштәрен атыуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 27 октябрендә йәһүд полицияһының 7 ағзаһы Ошмяндарҙа (Белоруссия) Вильнюс геттоһы начальнигы С. Деслер етәкселегендә 406 кешене<ref name="станкернас">{{книга|автор=Станкерас П.|заглавие=Литовские полицейские батальоны. 1941-1945 гг|место=Москва|издательство=Вече|год=2009|страницы=105-106|страниц=299|isbn=978-5-9533-3897-4|тираж=3000}}</ref> үлтереүҙә ҡатнаша. Был гетто полицейскийҙары йәһүдтәр колоннаһын Панеряйға, күпләп үлтереү урынына тиклем оҙата. Шулай уҡ улар 1942 йылда алты йәһүдте енәйәт ҡылғаны өсөн аҫа<ref name="станкернас"/>. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күптәрен барыбер ҙә холокосттың башҡа ҡорбандары яҙмышы көтә. === Ҡаршылыҡ һәм ҡотолоу === ==== Йәһүдтәрҙең ҡаршылығы ==== [[Файл:Ghetto Uprising Warsaw2.jpg|thumb|270px|Варшава геттоһындағы баш күтәреүҙе баҫтырыу менән етәкселек иткән Юрген Штроптың рапортындағы фото. Уға: «Штурм төркөмө», — тип яҙылған.]] Нацистарҙың йәһүдтәрҙе күпләп ҡырыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттең булмауы геттола йәшәүселәрҙең оккупанттарҙың талаптарын, бәлки, үлтереш һәм ҡыйралыштан азат булырбыҙ, тигән өмөттән башҡарырға мәжбүр итә[[Файл:Ghetto Uprising Warsaw2.jpg|thumb|270px|. Бары тик ысынбарлыҡ асыҡланғас, лагерҙарҙа һәм геттоларҙа баш күтәреүҙәр башлана. Шоала йә урындағы халыҡ йәшереп алып ҡалыусылар, йә партизандар отрядына китеүселәр генә иҫән ҡала. Белоруссияла партизандар һәм подпольщиктар араһында 15300 йәһүд була<ref>{{книга|автор=Иоффе Э. Г.|заглавие=Белорусские евреи: трагедия и героизм: 1941-1945. Монография|место={{Мн.}}|год=2003 |страницы=364 |страниц=428 |тираж=100}}</ref>. Ағалы-ҡустылы Бельскийҙар ойошторған Калинин исемендәге йәһүд партизандар отряды булыуы билдәле. ==== Йәһүдтәргә ярҙам ==== [[Файл:Righteous.jpg|thumb|[[Белоруссия]]ла тыныслыҡ илселәре аллеяһы]] Оккупацияланған илдәрҙә, үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, тиҫтәләрсә мең кеше йәһүдтәрҙе ҡотҡарыуҙа ҡатнаша. Польшала уларҙы ҡотҡарыусы йәки ярҙам итеүсе 2 меңдән ашыу кеше язалана<ref name="holocaustforgotten.com">[http://www.holocaustforgotten.com/list.htm Список 700 поляков, казненных нацистами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510142834/http://www.holocaustforgotten.com/list.htm |date=2019-05-10 }}</ref>. Польша хөкүмәте махсус Жегота поляк подполье агентлығын ойоштора, уны Зофия Козак-Щуцька<ref name="holocaustforgotten.com"/> етәкләй. Нидерландтарҙа, Норвегияла, Бельгияла, Францияла шундай ойошмалар, нигеҙҙә, йәһүдтәргә йәшеренеү урыны табыуҙа ярҙам итә. Данияла ябай халыҡ балыҡсыларҙың кәмәләрендә Швецияға 8000 йәһүдтең 7000 меңен сығара. Германияның союздаш илдәрендә лә шулай уҡ ҡаршылыҡ күрһәтелә. Немецтар 50 мең самаһы болгар йәһүден биреүҙе талап иткәс, бөтөн йәмәғәтселек күтәрелә. Һөҙөмтәлә 50 мең кешене һаҡлап алып ҡалыу мөмкин була, әммә һуғыш ваҡытында Болгарияға ҡушылған Македония һәм грек Фракияһынан 11343 йәһүд Освенцимға оҙатыла<ref>[http://shoa.com.ua/php/content/view/39/9 Шоа. Информационно-аналитический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522144449/http://shoa.com.ua/php/content/view/39/9/ |date=2009-05-22 }}.</ref>. Италия хәрбиҙәре һәм граждандары 1942—1943 йылдарҙа оккупацияланған Югославия һәм Франция йәһүдтәрен үлем лагерҙарына оҙатыуҙы тормошҡа ашырыуҙан баш тарта. Немецтарҙың баҫымы аҫтында улар Кампанья концлагерын төҙөй, әммә унда йәшәү шарттары гуманлы була<ref>[http://www.e-slovo.ru/405/10pol1.htm БАНАЛЬНОСТЬ ДОБРА, ИЛИ КАК ИТАЛЬЯНСКИЕ ФАШИСТЫ СПАСАЛИ ЕВРЕЕВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528102417/http://www.e-slovo.ru/405/10pol1.htm |date=2009-05-28 }}</ref>. Нацистарҙың ҡанһыҙ антисемитизм сәйәсәтенә ҡарамаҫтан, Германияла даими рәүештә йәһүдтәрҙе эҙәрлекләүҙәргә ҡарата ҡаршылыҡтар ойошторолоп тора. Уларҙың иң ҙуры 1943 йылдың 27-28 февралендә Берлиндә Розенштрасста этник немецтар — лагерҙарға оҙатылырға тейешле йәһүдтәрҙең туғандары һәм йәмәғәттәре тарафынан ойошторолған демонстрация була. Ғауғанан ҡасыу өсөн Берлин гауляйтеры Геббельс демонстранттарҙың туғандарын — 2000 самаһы кеше — азат итергә һәм уларҙы Берлинда мәжбүри эштәргә ебәрергә бойора. Уларҙың барыһы ла тиерлек һуғыштың ахырына тиклем иҫән ҡала. Айырым осраҡтарҙа йәһүдтәргә юғары вазифа биләгән немецтар ярҙам итә. Ҡотҡарыусыларҙың береһе киң билдәле Оскар Шиндлер — Плашов лагерынан меңдән ашыу йәһүдте үҙенең фабрикаһына эшкә урынлаштырып, ҡотҡарып ҡалыусы эшҡыуар. «Тыныслыҡ илселәре» араһында дипломаттар ҙа, чиновниктар ҙа була. Киң билдәлеләр араһында йәһүдтәрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙҙәренең карьераһын хәүеф аҫтына ҡуйған Аристидес Соуса Мендес (Aristides Sousa Mendes, Португалия), Тиунэ Сугихара (Япония) һәм Пауль Грунингер (Paul Gruninger, Швейцария) бар. Ҡытайҙың Веналағы генераль консулы Хэ Фэншань йәһүдтәргә Сингапурға һәм башҡа илдәргә меңдәрсә виза бирә. Ирандың Париждағы илселеге хеҙмәткәре Абдул-Хусейн Садри шулай уҡ йәһүдтәргә өс мең самаһы Иран визаһы бирә<ref>[http://scepsis.ru/library/id_1049.html Кто забыл арабов — «праведников народов мира»? // Михаэль Дорфман]</ref>. Әммә улар араһында иң билдәле дипломат — Швециянан Рауль Валленбергтыр, моғайын. Дипломатик тейелгеһеҙлегенә ҡармаҫтан, Будапештты алғандан һуң ул совет махсус хеҙмәттәре тарафынан ҡулға алына һәм йәшерен рәүештә СССР-ға сығарылып, НКВД төрмәһендә атыла<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/166360 Рауль Валленберг не был шпионом]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080207232635/http://shoa.com.ua/php/content/view/478/9 Загадочная смерть Рауля Валленберга]</ref>. Бары тик 2006 йылда ғына Сальвадор дипломаты — полковник Хосе Артуро Кастельяностың исеме киң билдәлелек яулай. Ул Европа йәһүдтәренә, нигеҙҙә Венгрияныҡыларға, Сальвадор гражданлығы тураһында 40 мең самаһы ялған документ биреп, 25 мең самаһы кешенең ғүмерен һаҡлап алып ҡала. Тыныслыҡ илселәре араһында Испанияның Будапешттағы миссияһы хеҙмәткәре Джорджо Перласка менән Афиналағы консул Себастьяна Ромеро Радигалесты билдәләп китеү зарур. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Яд ва-Шем институты мәғлүмәттәре буйынса 23 226 ҡотҡарыусы асыҡлана һәм уларға «Тыныслыҡ илсеһе» тигән маҡтаулы исем бирелә. Польша өлөшөнә иң күп тыныслыҡ илсеһе тура килә — 3195 кеше. Голландияла улар 5009, Францияла — 3158. СССР-ҙың элекке республикаларынан Украинала — 2272<ref>[http://www1.yadvashem.org/righteous_new/statistics.html Righteous Among the Nations — per Country & Ethnic Origin January 1, 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123191819/http://www1.yadvashem.org/righteous_new/statistics.html |date=January 23, 2009 }} {{ref-en}}</ref>. Яд ва-Шем был хаҡта: «Был һандар һәр илдә ҡотҡарылған йәһүдтәрҙең аныҡ һаны түгел, әммә улар Яд ва-Шемға билдәле булған ҡотҡарылыусылар хаҡындағы мәғлүмәт сағылышы», — ти<ref>{{cite web|url=http://www1.yadvashem.org/righteous/righteous_table.html|title=Request Rejected|accessdate=2013-03-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzJ8R3B9|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226122904/http://www.yadvashem.org/righteous/righteous_table.html |date=2013-12-26 }}</ref>. ===Шоа эҙемтәләре=== Польша йәһүдтәренән 300 мең кеше иҫән ҡала: 25 меңе Польшала ҡотолоу таба, 30 меңе мәжбүри хеҙмәт лагерынан ҡайта, ҡалғандары — СССР-ҙан ҡайтыусылар. Йәһүд тормошоноң ҡыйратылыуы, емереклек һәм антисемитизмдың сәсәкә атыуы (1946 йылдың июлендә Кельцта ҡыйралыш уның иң көслө сағылышы була) Польшаның күпселек йәһүден илде ташлап, рөхсәтһеҙ-ниһеҙ Үҙәк Европаға китергә мәжбүр итә. Шунан һуң Польшала ни бары 50 мең йәһүд ҡала. Кешеләр генә түгел, урындағы йәһүд мәҙәниәте, ошо мәҙәниәттең быуаттар буйына көнбайыш Европа мәҙәниәтенең айырып алғыһыҙ өлөшө булыуы тураһындағы хәтер ҙә юҡҡа сығарыла. Быны раҫлаусы бер нәмә лә ҡалмай. Ҡасандыр был ерҙәрҙә донъяның йәһүдилек үҙәге булған йәһүдтәр маргинал аҙсылыҡта ҡала. Ниндәйҙер кимәлдә нацистар йәһүд мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү бурысын уңышлы тормошҡа ашыра. ===Йәһүдтәрҙе Төньяҡ Африкала эҙәрлекләү=== 1940—1942 йылдарҙа француз Төньяҡ Африка ([[Алжир]] менән [[Тунис]]) Виши коллаборационистик хөкүмәте контроле аҫтында була. Алжирҙа һәм Туниста йәһүдтәрҙе нацистар оккупациялаған Европалағы кеүек үк эҙәрлекләүҙәр башлана. Йәһүдтәр гражданлыҡ хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә, юденраттар ойошторола һәм мәжбүри эштәргә йәлеп ителә. Шулай уҡ уларҙы һары билдә менән йөрөргә мәжбүр итәләр һәм ҙур күләмдә контрибуциялар һалалар. 1942 йылдың 9 ноябрендә инглиз-америка ғәскәрҙәре Мароккоға һәм Алжирға ултырғандан һуң, немец ғәскәрҙәре Тунисты оккупациялай. «Мысыр» зондеркомандаһы йәһүдтәрҙе ҡыйратыуға тотона. 2 мең самаһы Тунис йәһүде үлтерелә йәки үлем лагерҙарына оҙатыла. Төньяҡ Африка йәһүдтәренең юғалтыуҙары Европа йәһүдтәренеке менән сағыштырғанда күп булмаһа ла — биш мең самаһы — уларҙы ла холокост ҡорбаны тип һанайҙар[52]. == Башҡа халыҡтар һәм төркөмдәр — нацистик сәйәсәт ҡорбандары == === Психик сирлеләр һәм инвалидтар === «Ил сәләмәтлегенә биологик яҡтан янаған» кешеләрҙе юҡ итеү программаһы (Т-4) сиктәрендә 1940—1941 йылдарҙа психик тайпылышы булған, аҡыл йәһәтенән артта ҡалған, инвалид, шулай уҡ неврология һәм соматик сирле<ref name="Strous">{{статья|автор=Strous R.D.|заглавие=Психиатры Гитлера: целители и научные исследователи, превратившиеся в палачей, и их роль в наши дни (расширенный реферат) Врачи и их преступления против человечества в нацистской Германии|ссылка=http://con-med.ru/magazines/psikhiatriya_i_psikhofarmakoterapiya_im_p_b_ganushkina/psikhiatriya_i_psikhofarmakoterapiya_im_p_b_ganushkina-05-2006/psikhiatry_gitlera_tseliteli_i_nauchnye_issledovateli_prevrativshiesya_v_palachey_i_ikh_rol_v_nashi_/?&current_fieldset=SOCSERV|издание=Психиатрия и психофармакотерапия им. П.Б. Ганнушкина|тип=журнал|год=2006|том=8|выпуск=5|archiveurl=https://archive.is/5JgV|archivedate=2012-07-15}}</ref> балаларҙы ла ҡушып, 70 мең кеше юҡ ителә. Программа рәсми рәүештә ябылғандан һуң, ул барыбер дауам итә һәм 1945 йылға был һан 200 меңгә етә. Бынан тыш, 1942—1945 йылдарҙа миллион самаһы пациент немец психиатрия дауаханаларында асҡа интектерелә. Был программаны башларға ул ваҡытта Германияла ҡайһы бер илдәрҙә популярлыҡ яулаған евгеника — раса таҙалығы һәм быуындан-быуынға күсә килгән дегенератив психик ауырыуҙарҙы күҙаллау тора. Альфред Хохе, Карл Биндинг кеүек ғалим-идеологтар, психик тайпылыштары булған ауырыуҙар дауалап булмай торған сирҙәр йөрөтә һәм улар "хакимлыҡ итеүсе раса"ны көсһөҙләндерә, дәүләт средстволарын экономиялау маҡсатында улар юҡ ителергә тейеш, тип раҫлай<ref name=Kaul>[http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=189129 Алексеев, Н. С. F. Kaul. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. VEB Verlag Volk und Gesundheit, 1973. :(Рецензия) /Н. С. Алексеев.//Правоведение. — 1977. — № 1. — С. 122—124] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108224949/http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=189129 |date=2009-01-08 }}</ref>. Германия территорияһында, һуңынаныраҡ Польшала, СССР-ҙа һәм башҡа оккупацияланған илдәрҙә ағыулы матдәләр индереү, ағыу, газ менән ағыулау, атыу ысулдары аша күпләп ҡырыу тормошҡа ашырыла. Тап Т-4 программаһы сиктәрендә (концентрацион лагерҙарҙа ҡуллана башлағанға тиклем) нацистар беренсе тапҡыр 1939 йылдың һуңында Хадамарҙа (Гессен ере)газ камераһын ҡуллана<ref name="Kaul"/>. Тәүҙән үк ҡорбандарҙы һайлау критерийы булып раса айырмалығы тора. Психиатрик клиникаларҙа йәһүд пациенттарын даими рәүештә үлтереү Европа йәһүдтәре геноцидына тәүге ныҡлы аҙым була. 1940 йылдың йәйенән алып йәһүд пациенттарын айырым бер урында туплайҙар, һуңынан Т-4 программаһының газ камераларында тонсоҡторалар. 1941 йылдың авгусынан һуң Нойвид ҡалаһы эргәһендәге ул ваҡытта берҙән-бер рөхсәт ителгән Бенторф-Сайн клиникаһындағы йәһүд пациенттары көнсығышҡа, үлем лагерҙарына оҙатыла<ref name="Хандорф">{{статья|автор=Хандорф Г.|заглавие=Убийства под знаком эвтаназии при нацистском режиме|ссылка=http://novosti.mif-ua.com/archive/issue-13928/article-13954/|издание=Новости медицины и фармации|год=2010 |выпуск=329}}</ref>. === Сексуаль аҙсылыҡ === 1935 йылда Енәйәт кодексының (1871) 175-се параграфының төҙәтелгән варианты ҡәтғиләштерелгәс, гомосексуалдар, нигеҙҙә ир-ат, эҙәрлекләүгә дусар була. Холокост мемориаль музейы (АҠШ) ғалимдарының мәғлүмәттәре буйынса, концлагерҙарҙа гомосексуаль әүҙемлеге өсөн хөкөм ителгән 5 меңдән 15 меңгә тиклем ир-ат ултыра<ref>Rose, Rick. «Museum of Pain». The Advocate, October 19, 1993</ref>; бынан тыш, улар төрмәләргә һәм хеҙмәт лагерҙарына, шулай уҡ психиатрик дауаханаларға мәжбүри дауаланыуға ебәрелә. Уларҙы ауыр физик хеҙмәт ярҙамында «дауаларға» һәм «төҙәтергә» теләйҙәр. Ҡайһы берҙәрен кастрациялайҙар һәм медицина тәжрибәләренә дусар итәләр. Концлагерь тотҡондары уларға, йәмғиәттән ситләтелгәндәр, тип ҡарай. Лагерҙарҙа гомосексуалдарҙың кейемдәрендә алһыу өсмөйөш беркетелә. Уларҙың ҡайһы берҙәре эсэсовсыларҙың һыу эскеһеҙ итеү туҡмауы һәм язалауынан һуң вафат була. Әммә дөйөм һан бер ваҡытта ла билдәле булмаясаҡ. Редигер Лаутманн, мәҫәлән, лагерҙарҙа 175-се параграф буйынса хөкөм ителеүселәрҙең үлеме 60 процентҡа етә<ref>[http://www.ushmm.org/education/resource/hms/homosx.php Education | Homosexuals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917033102/http://www.ushmm.org/education/resource/hms/homosx.php |date=2012-09-17 }}</ref>, тип иҫәпләй. Сағыштырыу өсөн: сәйәси тотҡондарҙың — 41, Йәһүә шаһиттарының 25 проценты концлагерҙарҙа һәләк була. === Славяндар === Холокост мемориаль музейы (АҠШ) мәғлүмәттәре буйынса, нацистар поляктарҙы һәм башҡа славяндарҙы буйһонорға, ҡол ителергә, ахырҙа юҡ ителергә тейешле «түбәнге раса» тип ҡарай<ref name="viktimoj" />. Ҡайһы бер тарихсылар, шул иҫәптән «Геноцид энциклопедияһы» авторҙары славяндарҙы эҙәрлекләүҙе лә геноцид тип ҡылыҡһырлай<ref>''Куманев Г. А.'', «[http://mir-politika.ru/224-gitlerovskiy-genocid-slavyanskih-narodov-evropy-po-materialam-nyurnbergskogo-processa-i-drugim-dokumentam.html Гитлеровский геноцид славянских народов Европы по материалам Нюрнбергского процесса и другим документам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527115439/http://mir-politika.ru/224-gitlerovskiy-genocid-slavyanskih-narodov-evropy-po-materialam-nyurnbergskogo-processa-i-drugim-dokumentam.html |date=2013-05-27 }}» — «Мир и политика», № 05 (56), май 2011</ref><ref>''Безыменский Л. А.'', «[http://militera.lib.ru/research/bezymensky1/06.html Германские генералы — с Гитлером и без него]», гл. 6: <blockquote>Гитлеровская политика геноцида имела много целей, и «план Ваннзее» был далеко не единственным её откровением. На Востоке германский империализм ставил перед собой такие необозримые задачи, что счет подлежащих уничтожению шел не на сотни тысяч, не на миллионы (как в «разнарядке» Гейдриха — Эйхмана), а на десятки миллионов. Так родился «генеральный план Ост» — план ликвидации славянства в Европе.</blockquote></ref><ref>''Yehuda Bauer'', «The Holocaust in Historical Perspective» (Seattle: University of Washington Press, 1978), pp. 35-37. Цитируется в ''Gavriel D. Rosenfeld'', «The Politics of Uniqueness» — Holocaust Genocide Studies (1999) 13 (1), стр. 35: <blockquote>According to Bauer, … the term «genocide» was best applied to the «murderous … denationalization» of peoples such as the Slavs and the Gypsies by the Nazis during the Second World War</blockquote></ref><ref name="encgen176" /><ref>''[[:en:Helen Fein]]'', «Teaching How States Destroy Citizens Rather than Represent Them» в «[http://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Encyclopedia of Genocide]», стр. 195: <blockquote>the selective killings of the Polish intelligentsia and significant groups of other Slavic peoples … can be classed as genocide under the United Nations Genocide Convention and were so regarded by Lemkin (1944) prior to the Convention.</blockquote></ref><ref>''[[:en:Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]]'', «[http://books.google.de/books/about/Genocide.html?id=BqdVudSuTRIC&redir_esc=y Genocide: A Comprehensive Introduction]»: genocide against Slavs, стр. 270—273</ref><ref>''Rudolph J. Rummel'', «[http://books.google.de/books?id=8cX7-ICCHw0C&dq=like+jews,+poles+were+grossly+inferior+beings&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Democide: Nazi genocide and mass murder]», стр. 4: <blockquote>In the following three chapters I … treat more fully the less heard of genocide of the Slavs</blockquote></ref>. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тарихсылар, сағыштырып ҡарағанда йәһүдтәрҙең, сиғандарҙың һәм инвалидтарҙың күберәк ҡырылыуынан, славяндарҙы ҡырыу буйынса махсус план булмауҙан сығып, уларҙы эҙәрлекләүҙе Холокостҡа индермәй (мәҫәлән, словактарҙы һәм хорваттарҙы нацистар үҙҙәренең ҡиммәтле союздашы тип һанай)[65]. "Геноцид энциклопедияһы"на ярашлы, славяндарҙың геноцидының дөйөм һаны 19,7 миллиондан 23,9 миллионғаса тип күҙаллана (улар араһында СССР-ҙа йәшәүселәр, поляктар, словендар, сербтар һ.б. була<ref name="encgen176" />). Рудольф Руммель фекеренсә, геноцид ҡорбандары булған славяндарҙың һаны яҡынса 10,5 миллион тип күҙаллана (улар араһында поляктар, украиндар, белорустар, рустар, шулай уҡ совет хәрби әсирҙәре бар)[66]. ==== Поляктар ==== Нацистар, идеологик яҡтан хәүефле, тип һанаған поляктар, шул иҫәптән меңдәрсә зыялылар һәм католик руханиҙар, «Танненберг» операцияһы ҡорбаны була. Холокост мемориаль музейы (АҠШ) мәғлүмәттәре буйынса, 1939 йылдан 1945 йылғаса 1,5 миллион Польша гражданы Германияға мәжбүри эштәргә депортациялана. Бынан тыш, бер нисә йөҙ меңе нацистик концлагерҙарға ябыла. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында гитлерсылар 1,9 миллион полякты, Польша йәһүдтәрен иҫәпкә алмай ғына, үлтерә<ref name="Rummel41">''Rudolph J. Rummel'', «[http://books.google.de/books?id=8cX7-ICCHw0C&dq=like+jews,+poles+were+grossly+inferior+beings&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Democide: Nazi genocide and mass murder]», стр. 41</ref>. Руммелдең фекеренсә, 2,4 миллион поляк һәләк була<ref name="encgen176" />. ==== СССР халҡы ==== «Геноцид энциклопедияһы» славяндар геноцидында 15,5 — 19,5 миллион совет кешеһе ҡорбан булыуын билдәләй<ref name="encgen176" />. Руммель 3 миллионға яҡын украин, 1,4 миллион самаһы белорус, 1,6 миллион тирәһе рус (совет хәрби әсирҙәрен иҫәпләмәгәндә) һәләк булған тип белдерә<ref name="Rummel41" />. Тарихсы Богдан Витвицкий (Bohdan Wytwycky), СССР территорияһында нацистик оккупация ҡорбандарының 1/4 өлөшө (3 миллион украин, 1,5 миллион белорус) раса мотивтары<ref name="Niewyk49">[http://books.google.com/books?id=lpDTIUklB2MC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA49,M1 Donald L Niewyk, The Columbia Guide to the Holocaust, Columbia University Press, 200, p 49]</ref> буйынса үлтерелгән, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Леонид Смиловский, «нацистар бер ваҡытта ла белорустарҙы этник билдә буйынса үлтермәгән», тип һанай<ref>{{книга|автор=Смиловицкий, Л. Л.|часть=От автора|заглавие=Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944|ссылка=http://mishpoha.ru/family10.htm|место=Тель-Авив|издательство=Библиотека Матвея Чорного|год=2000|страниц=432}}</ref>. === Йәһүә (Иегова) шаһиттары === Меңдәрсә Йәһүә шаһиттары нацистик лагерҙарға һәм төрмәләргә иң беренсе оҙатылыусылар араһында була. Улар сәйәсәткә һәм һуғышҡа ҡағылышлы мәсьәләләрҙә үҙҙәренең нейтраль ҡарашта булыуын белдерә<ref>''Persecution and Resistance of Jehovah’s Witnesses During the Nazi-Regime 1933—1945'' ''Social Disinterest, Governmental Disinformation, Renewed Persecution, and Now Manipulation of History?'' p. 251.</ref><ref>[http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007332 Non-Jewish Resistance], ''Holocaust Encyclopedia'', United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C.</ref>. Эҙәрлекләүҙәргә, нигеҙҙә, нацистик армияла хәрби хеҙмәт үтеүҙән, ҡорал етештереү буйынса эштәрҙә ҡатнашыуҙан, нацистик сәләмләүҙе ҡабатлауҙан баш тартҡаны өсөн дусар булалар<ref name="viktimoj">[http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005149 Жертвы нацизма. Обзор]. — Энциклопедия Холокоста. — [http://www.ushmm.org/ United States Holocaust Memorial Museum]</ref><ref>[http://www.ushmm.org/wlc/ru/media_ph.php?MediaId=480 Вальтрауд Куссерова, Свидетельница Иеговы, несколько раз была арестована за отказ произносить приветствие «Хайль Гитлер»]. — Энциклопедия Холокоста. — [http://www.ushmm.org/ United States Holocaust Memorial Museum]</ref>. 2000 самаһы кеше холокост осоронда үлә, шуларҙың 250-һе — язалана<ref>M. J. Penton. Jehovah’s Witnesses and the Third Reich. — Toronto: University of Toronto Press, 2004. — С. 420. ISBN 0-8020-8678-0</ref>. === Франкомасондар === [[Файл:RL LIBERTE CHERIE.png|thumb|200px|Масондар лагерҙарҙа баштүбән әйләндерелгән ҡыҙыл өсмөйөш билдәһе буйынса айырыла.]] [[Файл:Liberté chérie2.jpg|thumb|200px|Эстервеген концлагерында «Liberté chérie» һәйкәле]] Үҙенең Майн Кампф китабында Гитлер, масондар йәһүдтәрҙең «ҡармағына ҡапты», тип яҙа. Франкомасондар концлагерҙарға сәйәсәи тотҡондар булараҡ ебәрелә һәм баштүбән әйләндерелгән өсмөйөш билдәһе тағып йөрөргә тейеш була<ref>Hitler, Adolf. ''Mein Kampf'', pp. 315 and 320.</ref>.<ref>Katz, ''Jews and Freemasons in Europe'' cited in ''The Encyclopedia of the Holocaust'', volume 2, page 531.</ref>.. Холокост мемориаль музейы мәғлүмәттәре буйынса, «ҡулға алынған күпселек масондар йәһүд йәки сәйәси оппозиция ағзалары булғанлыҡтан, франкомасон булған өсөн генә күпме кеше концлагерҙарға ебәрелгән йәки юҡ ителгәне билдәһеҙ» <ref>United States Holocaust Memorial Museum, [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007187 '' Freemasonry under the Nazi Regime'']</ref>. Әммә Шотландияның Бөйөк Ложи баһалары буйынса, 80 меңдән 200 меңгә тиклем франкомасон язаланған<ref>[http://www.grandlodgescotland.com/index.php?option=com_content&task=view&id=91&Itemid=125 GrandLodgeScotland.com]</ref>. === Сиғандар === Раса ҡанундары буйынса нацистарҙың эҙәрлекләүенә сиғандар ҙа эләккән. Уларҙың тиҫтәләрсә меңе СССР-ҙың һәм Сербияның оккупацияланған территорияларында үлтерелә, меңдәрсәһе Польша һәм башҡа илдәр территорияһындағы үлем һәм концлагерҙарҙа һәләк була. Трихсылар Холокост барышында Европалағы сиғандарҙың 1/4 өлөшө, йәғни 200 мең кеше ҡырыла, тип күҙаллай. Һуғыштан һуң ГФР хөкүмәте, 1943 йылға тиклем сиғандар раса билдәләре буйынса эҙәрлекләнмәне, һәм ул ваҡытта дәүләт тарафынан ҡулланылған саралар законлы ине, тигән фекерҙә тора. Бары тик 1979 йылдың һуңында<ref>{{cite web |datepublished= |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005219 |title=GENOCIDE OF EUROPEAN ROMA (GYPSIES), 1939–1945 |work=Holocaust Encyclopedia |publisher=[[:ru:Мемориальный музей Холокоста (США)|UNITED STATES HOLOCAUST MEMORIAL MUSEUM]] |accessdate=2015-1-10 |lang=en |description= }}</ref>. ғына сиғандарҙы раса билдәләре буйынса эҙәрлекләү таныла. Сиғандар менән бер рәттән енишиҙар — сиғандарға оҡшаш йәшәү рәүеше алып барған, әммә уларҙан айырмалы, саф герман сығышлы этнографик төркөм дә эҙәрлекләнә. === Германияның ҡара тәнлеләре === Ата-әсәһе Африканан булған немец граждандары, балаларҙы ла индереп, мәжбүри стерилләштереүгә дусар ителә. Был операцияға дусар булыусылар, төрлө сығанаҡтар буйынса, 400-ҙән 3000-гә етә<ref>Hans J. Massaquoi Destined to Witness: Growing Up Black in Nazi Germany. — Harper Perennial, 2001. — С. 480. ISBN 0-06-095961-4</ref>.. == Бәхәсле мәсьәләләр == Холокост темаһы ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса бәхәстәр тыуҙыра. Уларҙың иң мөһимдәре — күренештең барлыҡҡа килеү сәбәптәре, урыны һәм ваҡыты, ҡасан күпләп ҡырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән, күренештең үҙенсәлеге һ.б. === Сәбәптәре === Ғалимдар кешеләрҙе ҡырыуҙың шундай киң һәм тиңе булмаған күренештең тормошҡа ашыу сәбәптәре буйынса төрлө фекерҙәр белдерә<ref>[http://www.usfamily.net/web/joseph/mozshno_li_ponyat_holocost.htm Можно ли понять Холокост?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129040349/http://www.usfamily.net/web/joseph/mozshno_li_ponyat_holocost.htm |date=2012-01-29 }}</ref>. Бигерәк тә был процеста миллионлаған немец гражданының ҡатнашыуына бәйле һорауҙар күп тыуа. Даниэль Голдхаген үҙенең «Гитлерҙың ирекле палачтары» («Добровольные палачи Гитлера» (англ. Hitler`s Willing Executioners) тип аталған докторлыҡ диссертацияһында Холокостың төп сәбәбе — ул ваҡытта немецтарҙың аңына<ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished= |url=http://callofzion.ru/pages.php?id=200 |title=О причинах нацистского геноцида: версия профессора Гольдхагена |format= |work= |publisher=callofzion.ru |accessdate=2015-2-4 |lang= |description= }}</ref><ref>{{cite web |author= |authorlink=Дэниэл Голдхаген. |datepublished= |url=http://www.jewniverse.ru/biher/Ostrowski_Goldhagen/index.htm |title=Ревностные подручные Гитлера |format= |work= |publisher=jewniverse.ru |accessdate=2015-2-4 |lang= |description=Перевод Игоря Островского }}</ref> хас булған антисемитизм, тип раҫлай. Холокост буйынса белгес Иегуда Бауэр<ref>«The basic motivation [of the Holocaust] was purely ideological, rooted in an illusionary world of Nazi imagination, where an international Jewish conspiracy to control the world was opposed to a parallel Aryan quest. No genocide to date had been based so completely on myths, on hallucinations, on abstract, nonpragmatic ideology{{ndash}} which was then executed by very rational, pragmatic means». {{cite book|author=Bauer, Yehuda|title=Rethinking the Holocaust|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Conn|year=2002|pages=48|isbn=0-300-09300-4|oclc=|doi=}}</ref> ҙа шундай уҡ фекерҙә. Немец тарихсыһы һәм журналист Гёц Али, нацистар геноцид сәйәсәтен хуплауҙы бары тик ҡорбандарҙан тартып алынған милекте ябай немецтарға<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1519335,00.html Новый взгляд на причины нацистского террора]</ref> биреү һөҙөмтәһендә генә өлгәште, тип раҫлай. Немец психологы Эрих Фромм Холокосты кешенең биологик нәҫеленә хас булған деструктивлыҡ<ref>[http://avp.inrussia.org/lib/a4d1.htm Э. Фромм «Анатомия человеческой деструктивности»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091327/http://avp.inrussia.org/lib/a4d1.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. тип аңлата. ===Интернационаллек һәм функционаллек=== Оҙаҡ йылдар ошо ике төркөм араһында фәнни бәхәс дауам итә: Холокост баштан уҡ Гитлерҙың йәһүдтәрҙе ҡырыу ниәте булғанмы әллә яйлап үҫешкәнме — антисемит пропагандаһынан башта планлаштырылмаған күпләп ҡырыу акцияһына әйләнгәнме<ref name="Pierard">{{статья|автор=Richard V. Pierard.|заглавие=Holocaust Denial: What It Is and Why Evangelical Scholars Must Categorically Reject It|ссылка=http://www.phc.edu/gj_3_piecard_holocaust_denial.php|язык=en|издание=Global Journal of Classical Theology|издательство=Patrick Henry College|год=2004|том=4|выпуск=1|issn=1521-6055}}</ref>. ===Үҙенсәлеге=== Белгестәр Холокост үҙенсәлекле күренеш булып торамы һәм уны тарихта булған башҡа геноцидтар, мәҫәлән, Ғосман империяһының әрмәндәргә ҡарата геноциды, Раундалағы тутси геноциды һәм башҡа ошоға оҡшаш ваҡиғалар<ref name="Pierard"/><ref>{{книга|заглавие=Is the Holocaust Unique? Perspectives on Comparative Genocide |ответственный=Edited and with an Introduction by Alan S. Rosenbaum|издание=3 ed.|издательство=Westview Press|allpages=385|год=2009|isbn=978-0-8133-4406-5}}</ref> менән сағыштырырға мөмкинме, тигән мәсьәлә буйынса фекер алыша. ==Холокосты инҡар итеү== Холокостың үҙенсәлектәре тураһында фәнни бәхәстәрҙән айырмалы, дөйөм ҡабул ителгән тарихты өйрәнеү<ref name="yadvashem">{{cite web|url=http://www1.yadvashem.org/yv/ru/holocaust/encyclopedia/38.asp|title=Отрицание Катастрофы|work=Энциклопедия Катастрофы, избранные статьи|publisher=Яд ва-Шем|accessdate=2011-01-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z0soRI|archivedate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830161449/http://www1.yadvashem.org/yv/ru/holocaust/encyclopedia/38.asp |date=2011-08-30 }}</ref><ref name="ternon">{{cite web | author = Yves Ternon. | datepublished = 2003 | url = http://www.imprescriptible.fr/dossiers/ternon/negationnisme | title = La problématique du négationnisme | publisher = imprescriptible.fr | accessdate = 2011-6-2 | lang = fr | archiveurl = http://www.webcitation.org/612z1l4TJ | archivedate = 2011-08-19 }}</ref> фәне яҙғанса, Холокост күренеш түгел, тигән ҡараш та йәшәй. Холокосты инҡар итеүселәр үҙҙәренең теорияһында йәһүдтәр файҙаһына күпләп ялғанлау, киң күләмдә фальсификация ойоштороу, дәлилдәрҙе йәшереп ҡалдырыу кеүек тезистарҙы килтерә. Шул уҡ ваҡытта түбәндәге мәлдәр кире ҡағыла<ref name="adl1">{{cite web|url=http://www.adl.org/holocaust/theory.asp|title=Introduction: Denial as Anti-Semitism|quote=While appearing on the surface as a rather arcane pseudo-scholarly challenge to the well-established record of Nazi genocide during the Second World War, Holocaust denial serves as a powerful conspiracy theory uniting otherwise disparate fringe groups…|date=1995, 2001|work=Holocaust Denial: An Online Guide to Exposing and Combating Anti-Semitic Propaganda|publisher=Northwest Coalition Against Malicious Harassment, Anti-Defamation League|lang=en|accessdate=2011-01-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z2PCYP|archivedate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901093010/http://www.adl.org/holocaust/theory.asp |date=2011-09-01 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2000-1/usa.htm|title=Antisemitism and Racism Country Reports: United States|quote=Since its inception…the Institute for Historical Review (IHR), a California-based Holocaust denial organization founded by Willis Carto of Liberty Lobby, has promoted the antisemitic conspiracy theory that Jews fabricated tales of their own genocide to manipulate the sympathies of the non-Jewish world|date=2000|publisher=[[:en:Stephen Roth Institute|Stephen Roth Institut]]e|lang=en|accessdate=2011-01-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z2v1bE|archivedate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628184616/http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2000-1/usa.htm |date=2011-06-28 }}</ref><ref name="amar">{{статья|автор=Amarnath Amarasingam.|заглавие=Who Denies the Holocaust And Why Do They Deny It? |ссылка=http://www.jewishmag.com/115mag/holocaustdeny/holocaustdeny.htm|язык=en|издание=Jewish Magazine|год=2007|выпуск=115}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.holocaust-history.org/denial/abc-clio/|title=Holocaust Denial, a Definition|author=Andrew E. Mathis.|quote=Before discussing how Holocaust denial constitutes a conspiracy theory, and how the theory is distinctly American, it is important to understand what is meant by the term Holocaust denial|date=2 July 2004|publisher=[[:en:The Holocaust History Project|The Holocaust History Project]]|lang=en|accessdate=2011-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z3qF8L|archivedate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609180542/http://www.holocaust-history.org/denial/abc-clio/ |date=2011-06-09 }}</ref>. При этом в основном оспариваются следующие положения<ref name="ihr1">{{статья|автор=Herman Otten.|заглавие=Christian Responsibility to Truth|ссылка=http://www.ihr.org/jhr/v13/v13n5p32_Otten.html|язык=en|издание=Journal of Historical Review|издательство=Institute for Historical Review|год=September-October 1993|том=13|выпуск=5|страницы=32-33}}</ref><ref name="hdot">{{cite web|url=http://www.hdot.org/ru/denial|title=Отрицание Холокоста|author=Липштадт Д. и др.|work=«Суд над отрицанием Холокоста»: Использование истории против искажения фактов|publisher=Университет Эмори|accessdate=2011-01-07}}</ref><ref name="vest">{{cite web|url=http://homepages.ius.edu/RVEST/HolocaustDenial.html|title=Holocaust Denial: Past, Present, and Future|author=Vest R.|date=2001|work=J495 - Proseminar for History Majors (AKA: Senior Seminar)|publisher=[[:en:Indiana University Southeast|Indiana University Southeast]]|lang=en|accessdate=2011-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z6nvta|archivedate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104111443/http://homepages.ius.edu/RVEST/HolocaustDenial.html |date=2011-11-04 }}</ref><ref name="atkins81">{{книга|автор=Atkins S. E.|заглавие=Holocaust denial as an international movement|ссылка=http://books.google.com/books?id=M9Uj6u6b-ZIC&pg=PA81|издательство=ABC-CLIO|год=2009|allpages=320|pages=81|isbn=9780313345388}}</ref>: * Йәһүдтәрҙең күпләп ҡырылыуы [[Өсөнсө рейх]]тың рәсми властарының маҡсатлы сәйәсәте һөҙөмтәһе була; * Йәһүдтәрҙе күпләп ҡырыу өсөн газ камералары һәм үлем лагерҙары төҙөлә һәм ҡулланыла; * Национал-социалистар һәм уларҙың союздаштары контролендә булған территорияларҙа йәһүд халҡы араһынан ҡорбандар һаны 5 миллиондан 6 миллионға етә. Күпселек профессиональ тарихсылар Холокосты инҡар итеүҙе фәнни булмаған пропаганда эшмәкәрлеге<ref name="zimmermann2">{{книга|автор=Циммерман Д.|часть=Часть 3: Идеология. Глава 8. Дэвид Ирвинг и Теодор Кауфман|заглавие=Отрицание Холокоста|оригинал=Holocaust denial: demographics, testimonies, and ideologies|ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Ulanovskaya_Zim/p_3ch_8.htm|ответственный=пер. М. Улановская, ред. И. Островский|издательство=University Press of America|год=2005|страниц=318}}</ref><ref name="roman">{{статья|автор=Мамедов А.|заглавие=Еще раз о шести миллионах|ссылка=http://www.lechaim.ru/ARHIV/198/4x4.htm|издание=Лехаим|тип=журнал|год=Октябрь 2008|выпуск=10 (198)}}</ref>, тип ҡылыҡһырлай. Улар, инҡар итеүселәр бик йыш тикшеренеүҙәрҙең фәнни ысулдарына күҙ йома, шулай уҡ бик йыш антисемит һәм неонацистик ҡарашта тора, тип билдәләй<ref name="ternon"/><ref name="hdot"/><ref name="vest"/><ref>«History is the attempt to describe events of the past and move from description to analysis, in accordance with certain agreed rules of evidence, of analysis of language, and of logic». {{статья|заглавие=Yehuda Bauer, Historian of the Holocaust|ссылка=http://www.adl.org/education/dimensions_18_1/portrait.asp|язык=en|издание=Dimensions, a Journal of Holocaust Studies|год=2004|том=18|выпуск=1|issn=0882-1240}}</ref><ref name="polyan22">{{Книга:Отрицание отрицания, или битва под Аушвицем|[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]]|Отрицание и геополитика Холокоста|22-23}}</ref>. [[БМО]]-ның генераль Ассамблеяһы 2005 йылдың 21 ноябрендәге 60/7 резолюцияһында тауыш бирмәйенсә Холокосты тарихи ваҡиға булараҡ, тулыһынса йәки өлөшләтә инҡар итеүҙе кире ҡаға<ref name="res60">{{cite web|url=http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/60/7|title=Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН «Память о Холокосте»|date=21 ноября 2005|publisher=[[БМО|ООН]]|accessdate=2011-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z7kL0T|archivedate=2011-08-19}}</ref>. Ә 2007 йылдың 26 ғинуарында, Холокост ҡорбандарын халыҡ-ара иҫкә алыу көнө алдынан, БМО-ның Генераль ассамблеяһыХолокосты траихи факт булараҡ инҡар итеүҙе ғәйепләгән 61/255 резолюцияһын ҡабул итә<ref name="res61">{{cite web|url=http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/61/255|title=Резолюция Генеральной ассамблеи ООН № 61/255|date=26 января 2007|publisher=[[БМО|ООН]]|accessdate=2011-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/612z8L88b|archivedate=2011-08-19}}</ref>. Ҡайһы бер илдәрҙә Холокосты халыҡ алдында инҡар итеү законға ҡаршы килеү тип һанала<ref name="kapinus">{{статья|автор=Капинус О. С., Додонов В. Н.|заглавие=Ответственность за разжигание расовой, национальной и религиозной вражды, а также за другие «преступления ненависти» по уголовному праву зарубежных стран|ссылка=http://www.durex-promo.ru/index.php?ds=1423481|издание=Законы России: опыт, анализ, практика|тип=журнал|место={{М.}}|издательство=Издательский дом «Буквовед»|год=2007|выпуск=8|страницы=76-85|issn=1992-8041}}</ref><ref name="genocidepreventionnow">{{cite web|url=http://beta.genocidepreventionnow.org/Portals/0/docs/Laws_Banning_Holocaust%20Denial_blog.pdf|title=The Laws Banning Holocaust Denial|author=Jacqueline Lechtholz-Zey.|date=June 24, 2010|publisher=GPN|lang=en|accessdate=2011-08-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BBf4ier|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425024040/http://beta.genocidepreventionnow.org/Portals/0/docs/Laws_Banning_Holocaust%20Denial_blog.pdf |date=2012-04-25 }}</ref>. ==Холокост тураһында хәтер== [[Файл:Заявление о памяти Холокоста от Владимира Литвина главы Верховной Рады Украины.jpg|thumb|Украинаның Юғары Радаһы башлығы Владимир Литвиндың Холокост хәтере тураһындағы мөрәжәғәте]] [[Файл:Russia stamp no. 583 - In memory of the Holocaust victims.jpg|160 px|right|thumb|Рәсәйҙең почта маркаһы, 2000 йыл]] БМО-ның Генераль ассамблеяһы 27 ғинуарҙы — Освенцимды азат итеү көнөн Халыҡ-ара Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу көнө тип иғлан итә<ref>[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N05/487/98/PDF/N0548798.pdf?OpenElement Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 60/7. Память о Холокосте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214115359/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N05/487/98/PDF/N0548798.pdf?OpenElement |date=2013-12-14 }}</ref>. Ойошма тарафынан «Холокост һәм БМО» тип аталған мәғрифәтселек программаһы әҙерләнә. Шундай уҡ өҫтәлмә программа [[ЮНЕСКО]] тарафынан дә әҙерләнгән<ref>{{cite web | url = http://www.un.org/ru/holocaustremembrance/bg.shtml | title = Основные сведения — Программа просветительской деятельности «Холокост и Организация Объединенных Наций» | publisher = ООН | accessdate = 2012-2-4 | archiveurl = http://www.webcitation.org/682WdFq3N | archivedate = 2012-05-30 }}</ref>. Освенцимды азат итеүҙең 60 йыллығы көнөндә Европарпламент Холокосты ғәйепләүсе резолюция ҡабул итә<ref>[http://www.ilga-europe.org/europe/media/remembering_all_holocaust_victims Remembering all Holocaust victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709232012/http://www.ilga-europe.org/europe/media/remembering_all_holocaust_victims |date=2006-07-09 }}{{ref-en}}</ref>. Хәтер сараһында ҡатнашыусы 40 дәүләт лидеры һәм вәкиле Холокосты, антисемитизмды һәм ксенофобияны ҡәтғи ғәйепләй<ref>[http://www.newsru.com/world/27jan2005/memoryremains.html В Освенциме прошла церемония памяти жертв концлагеря]</ref>. Холокосты өйрәнеү менән донъяла бик күп ғалимдар һәм тикшеренеү үҙәктәре шөғөлләнә. Уларҙың араһында иң билдәлеләре Израилдең Яд-ва-Шемы һәм Американың «Холокост мемориаль музейы». 1998 йылда Холокосты өйрәнеү һәм мәңгеләштереү хеҙмәттәшлеге буйынса халыҡ-ара ойошма төҙөлә. Унда 31 ил ағза булып тора. 2017 йылда Халыҡ-ара Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу көнөн ЮНЕСКО был ҡайғылы датаны Холокост һабаҡтарын аңлап-төшөнөүҙә мәғарифтың, тарихи ҡомартҡылар һәм музейҙарҙың ролена арнаны. Рәсми дата алдынан халыҡ-ара ойошманың штаб-квартираһында, шулай ук күп илдәрҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда ла хәтер саралары үтте<ref>[http://www.bashinform.ru/news/951291-v-bashkirii-prokhodyat-meropriyatiya-pamyati-zhertv-kholokosta/ В Башкирии проходят мероприятия памяти жертв Холокоста. {{Башинформ}}][[Башинформ|[[Файл:Bashinform_logo-e1423154856921.jpg|ссылка=|100x100пкс]]]]<span>, 2017, 27 ғинуар</span>{{ref-ru}}{{V|27|01|2017}}</ref>. ==Холокост сәнғәттә== Яд ва-Шем институты директорҙар советы рәйесе Әнүәр Шалев, тарихты өйрәнеү йәмғиәттең ҙур булмаған өлөшөнөң ҡаҙанышы булып тора, ә йәмғиәт фекере мәҙәниәт аша, тәү сиратта – әҙәбиәт һәм кинематорграфия аша формалаша, ти<ref>{{статья|автор=Рейхман Г.|заглавие=Холокост в советской литературе и кино|ссылка=http://www.holocf.ru/Editor/assets/Novosti%20nedeli_Vremya%20NN%20ot%2021.03.2013s.7.pdf|издание=Новости недели|год=21 марта 2013 года}}</ref>. Йәһүдтәргә ҡаршы йүнәлтелгән геноцид тураһында кинола беренсе тапҡыр Борис Барнеттың 1942 йылда СССР-ҙа сыҡҡан «Бесценная голова» новеллаһында әйтелә<ref name="chern">{{книга|автор=Черненко М. М.|заглавие=Красная звезда, желтая звезда|ссылка=http://gazeta.rjews.net/Lib/Tchernenko/miron.html|издательство=Текст|год=2006|серия=Еврейская книга|страницы=115|страниц=320|isbn=5-7516-0504-7|тираж=3000}}</ref>. Холокост темаһын күтәргән беренсе совет фильмы («Непокоренные») 1945 йылда тамамлана. Совет киноһында был артабанғы бер нисә тиҫтә йыл дауамында йәһүдтәрҙе атыуҙың берҙән-бер күренеше була<ref>Елена Барабан. «Семейный круг: трактовка родства, евреев и военнопленных в сталинском кино о войне» // Ab Imperio. 3/2009</ref>. Освенцим һәм Холокост тураһында бәйән итеүсе тәүге фильмдарҙың береһе — Польша фильмы «Последний этап» (1948). Ошо темаға бағышланған билдәле таҫмаларҙың араһында «Пианист», «Список Шиндлера», «Ночь и туман», «Выбор Софи», «Жизнь прекрасна», «Шоа», «Мальчик в полосатой пижаме», «Бункер», «Остров на Птичьей улице» (1997), «Нерожденный» (2009) фильмдары бар. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett.|заглавие=The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English|ссылка=http://books.google.by/books?id=TMNxZLVcwvoC|ответственный=Buckley Barry Barrett.|издание=2|издательство=Wildside Press LLC|год=1995|серия=Studies in Judaica and the Holocaust|allpages=312|isbn=9780809504060}} * ''Marcuse Harold''. Holocaust Memorials: The Emergence of a Genre (англ.) // [[:ru:The American Historical Review|The American Historical Review]]. — University of Chicago Press, 2010. — Vol. 115. — P. 53-89. — ISSN 0002-8762. == Һылтанмалар == * {{ЭЕЭ|15341|Катастрофа. Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы}} * {{cite web|url=http://www.yadvashem.org/hp_rus.htm|title=Национальный Мемориал Катастрофы (Шоа) и Героизма «Яд ва-Шем» в Иерусалиме|accessdate=31.1.2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/616BZet75|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810080549/http://www.yadvashem.org/hp_rus.htm |date=2011-08-10 }} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://www.holocf.ru|title=Центр «Холокост»|accessdate=31.1.2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/619AC6k5m|archivedate=2011-08-23}} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://jhist.org/shoa/shoa-00.htm|title=Интернет о Холокосте|accessdate=31.1.2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/619AERpPV|archivedate=2011-08-23}} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://www.whf.ru|title=Всемирный форум памяти Холокоста «Жизнь народу моему!»|accessdate=31.1.2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/619AFPtzl|archivedate=2011-08-23}} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://www.spectr.org/2003/057/dinkevich.htm|title=Антисемитизм. Катастрофа.|accessdate=31.1.2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/619AGSYUN|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709153114/http://www.spectr.org/2003/057/dinkevich.htm |date=2011-07-09 }} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://jhist.org/shoa/sweden/sweden000.htm|title=Проект «Живая история»|accessdate=31.1.2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/619AGyMUx|archivedate=2011-08-23}} {{ref-ru}} * [http://www.ijc.ru/i_holl.html Программа изучения Холокоста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608023229/http://www.ijc.ru/i_holl.html |date=2008-06-08 }} * [http://www.megapolis.org/israel/ind141.html Свидетельства о Холокосте] * [http://shoa.com.ua/php/content/view/137/index.php?option=com_content&task=view&id=137&Itemid=46 Йохен фон Ланг, «Протоколы Эйхмана» (магнитофонные записи допросов в Израиле)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20230504072919/http://www.holomemory.ru/muzei/ Виртуальный музей «Бабьи Яры России»] * [http://www.ushmm.org Unites States Holocaust Memorial Museum] {{ref-en}} * [http://www.cicb.be/ Еврейский музей депортации и сопротивления в Мехелене, Бельгия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226071856/http://www.cicb.be/ |date=2011-02-26 }} {{ref-nl}} * [http://www1.yadvashem.org/righteous/righteous_table.html Список праведников народов мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226122904/http://www.yadvashem.org/righteous/righteous_table.html |date=2013-12-26 }} * [http://www.holocaustforgotten.com/ Нееврейские жертвы холокоста] {{ref-en}} * [http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml Уничтожение советских военнопленных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |date=2010-07-11 }} * [http://www.worldjewishtv.com/content/detail.php?id=353 Еврейское ТВ. Документальный фильм Рудольфа Юфы «Поезд памяти»(рус.нем.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102182224/http://www.worldjewishtv.com/content/detail.php?id=353 |date=2011-11-02 }} * Dean, Martin: ''Robbing the Jews — The Cofiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935—1945'', Cambridge University Press, 2008. {{ref-en}} * {{cite web|url=http://www.archives.gov/research/holocaust/|title=Holocaust-Era Assets|publisher=National Archives and Records Administration (NARA)|lang=en|accessdate=2010-04-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/619AHlZSC|archivedate=2011-08-23}} * Шваниц В. Г. Реакция арабов в отношении холокоста (''Arab Responses to the Holocaust'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Meir%20Litvak%20Esther%20Webman%20Arab%20Responses.pdf 6-2010] {{ref-en}}) * [http://www.vilnaghetto.com/gallery/albums.php Коллекция фотографий времён Холокоста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120055634/http://www.vilnaghetto.com/gallery/albums.php |date=2011-01-20 }} * [http://www.un.org/ru/holocaustremembrance/ Программа Холокост и ООН] * [http://holocauststamps.ru Холокост на почтовых марках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109211044/http://holocauststamps.ru/ |date=2016-01-09 }} {{Һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Холокост|*]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]] [[Категория:Хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәр]] 51dn5wjfbx5leh6c18hb0c82i3w5pr4 Буранбай (йыр) 0 98894 1310051 1108465 2026-11-10T17:58:22Z ~2026-59981-92 49454 1310051 wikitext text/x-wiki {{Песня2 | Название =Буранбай | Обложка = | Размер = | Исполнитель = | Альбом = | Выпущен = | Записан = | Жанр = башҡорт халыҡ йыры | Язык песни = башҡорт | Длительность = 3,5 мин | Лейбл = | Авторы песни = [[Буранбай сәсән]] | Композитор = | Номер = | Предыдущий = | Пред_номер = | Следующий = | След_номер = }} '''Буранбай''' — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[оҙон көй]]. == Тарихы == «Буранбай» — башҡорт халҡының киң билдәле тарихи йырҙарының береһе. Тәүге тапҡыр [[1894 йыл]]да уның һүҙҙәрен рус этнографы, фольклорисы [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Г. Рыбаков]] [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Эткол ауылында (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылы) йәшәүсе Толомғужа Ғөбәйҙуллиндан яҙып ала һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтыра. Шулай уҡ «Буранбай» йырының варианттарын һәм риүәйәттәрен төрлө йылдарҙа башҡорт халҡының беренсе композиторы [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. Ә. Әлмөхәмәтов]], Башҡортостандың халыҡ сәсәне, фольклорсы, драматург, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, сәйәси золом ҡорбаны [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]], композитор, фольклорсы, музыка-йәмәғәт эшмәкәре [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С. Ғәбәши]], ғалим-музыка белгесе-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, СССР Композиторҙар союзы ағзаһы, Сәнғәт ғилеме кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], 1905—1911 йылдарҙа Өфөлә губернатор булып ултырған [[Ключарёв Александр Степанович|А. С. Ключарёв]], фольклорист, музыка белгесе, йәмәғәт эшмәкәре [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], башҡорт композиторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, СССР Композиторҙар союзы ағзаһы [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рахимов]], музыка белгесе, фольклорсы, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре И. В. Салтыков<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2671-buranbaj-o-on-k-j|Буранбай|автор=[[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]]}}</ref> һәм башҡа фольклорсылар яҙып алалар. [[Буранбай сәсән]]гә арналған бай орнаментлы, киң диапозонлы (ике октава) лирик-эпик характерҙағы йыр. «Буранбай» башҡорт халыҡ йырын башҡарыу юғары вокаль оҫталыҡты талап итә. Башҡорт халыҡ йыры «Буранбай» билдәле йырсылар [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|Сөләймән Абдуллин]], [[Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы|Мөхтәр Байымов]], [[Буранғолов Мәжит Фазлый улы|Мәжит Буранғолов]], [[Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы|Мәүлетбай Ғәйнетдинов]], [[Ғәлимов Хәбир Латип улы|Хәбир Ғәлимов]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]], [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы|Иншар Солтанбаев]], [[Солтанов Абдулла Афзал улы|Абдулла Солтанов]], [[Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы|Мәғәфүр Хисмәтуллин]]дың репертуарында лайыҡлы урын ала<ref name="БЭ"></ref>. Шулай уҡ йәш быуын йырсылары — [[Тимеров Азамат Камил улы|Азамат Тимеров]], [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы|Рауил Харрасов]], [[Туйсин Рәмил Париж улы|Рәмил Туйсин]], Иҙел Аралбаев һәм башҡалар ҙа «Буранбай» йырын үҙ репертуарына индергән. Тауыш һәм фортепиано өсөн — М. М.Вәлиев, [[Ғәзизов Роберт Хәким улы|Р. Х.Ғәзизов]], К. Рәхимов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]], хор һәм симфоник оркестр өсөн [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н.Ә.Дауытов]] эшкәртә. Йырҙың көйө Әхмәтовтың скрипка һәм фортепиано өсөн Сюитаһында, [[Сыңрау торна|«Сыңрау торна» балетында]] файҙаланыла<ref name="БЭ"></ref>. == Риүәйәте == Риүәйәттең ике версияһы бар. Береһе [[Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы|Кәрим Дияровтың]] «Сал Уралдың моңдары» тигән китабында, икенсеһе [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]] төҙөгән «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» тигән китапта бирелгән. '''Ф. А. Нәҙершина китабындағы версия''' Йырҙың төп персонажы Буранбай Ҡотдосов 1800 йылдарҙа йәшәгән. Сығышы менән [[Баймаҡ районы]], [[Буранбай]] ауылы (элекке [[Ырымбур губернаһы]], Бөрйән улусы, Кинйәбулат ауылы). Бик батыр, мәргән, тапҡыр һүҙле, оҫта йырсы, ҡурайсы булған, һунарға йөрөгән, уҡ-һаҙаҡ менән оҫта эш иткән. Бер күҙе һуҡыр булған. Халыҡ был хаҡта йыр ҙа сығарған: Буранбайҙы һуҡыр тиҙәр, Бер күҙкәйе менән ҡарайҙыр… Атаһы — Зөлкәрнәй, ҡатыны — Тутыйғош. Нәүширбән исемле улдары булған (хәҙерге Нәүширбәновтар шунан килеп сыҡҡан). Буранбай заманына күрә уҡымышлы, [[ғәрәп теле|ғәрәп]]сә уҡый-яҙа белгән кеше булған. Шулай уҡ күҙ бәйләү (гипноз) һәләтенә эйә булған. Байҙар алдында баш эймәгән, ярлыларҙы яҡлаған. Уның өҫтөнән ялыу яҙғандар. Буранбайҙы [[Ырымбур]]ға саҡыртҡандар, ләкин ул урманға ҡасҡан. Бер төндө ауылына ҡайтҡан саҡта, уны тоторға уйлап, өйөн ҡамағандар. Буранбай күҙ бәйләү һәләте менән ҡасып ҡотолған һәм ул ерҙәрҙән бөтөнләй китергә булған. Иҙелбай ауылына барып төпләнгән, үҙен ''Ялан Йәркәй'' тип танытҡан. '''Кәрим Дияровтың китабындағы версия''' [[Урыҫ]] байы [[башҡорттар]]ҙың ерҙәрен тартып ала. Йәрмөхәмәт (Йәркәй) исемле кеше бола күтәрә. Уны ҡулға алалар. Йылға аша сыҡҡанда, Йәркәй һыуға һикереп ҡаса. Йәркәй атаһының тыуған ауылына барып, шунда йәшәй башлай. ''Буранбай'' исемен ала. Старшина уны уҡырға ебәрә. Өйгә ҡайтҡас, Буранбай старшина ярҙамсыһы булып эшләй. {{Врезка | Выравнивание = left | Ширина = 280px | Заголовок = | Содержание = ''' Буранбай''' <br> Оҙон да ғына оҙон, ай, бик моңло<br>Буранбайҙың һуҙған да йырҙары.<br>Буранбайҙың йырын тыңлағанда,<br>Йөрәкһенә ауылдың ирҙәре.<br> | Подпись = <small>''Башҡорт халыҡ йыры"</small> }} Һуғыш башлана. Буранбайҙы һуғышҡа ебәрәләр. Ул һуғыштан миҙал менән ҡайта. Шунан уны старшина итеп ҡуялар. Буранбай халыҡты яҡлай. Губернатор Буранбайҙан ҡотолорға була. Буранбайҙың ҡайҙан килгәнен белер өсөн, ҙур йыйын үткәрә. Йыйында Буранбай иң яҡшы [[ҡурай]]сы була. Йәш саҡта йөрөгән ҡыҙы уны таный. Иренә әйтә. Ире көнләшеп, губернаторға ошаҡлай. Буранбай байрамдан ҡайтҡанда, һалдаттар уны ҡулға алалар. Губернатор Буранбайҙы һөргөнгә ебәрә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]]|заглавие= Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. (Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)|ответственный= |ссылка= |место= Өфө|издательство= Китап|год= 1997|том= |страниц= 288|страницы= |isbn= 5-295-02094-0|ref= }} * Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988 == Видеоматериалдар == # {{YouTube|a86LPOybQAE|logo=1}} [[Солтанов Абдулла Афзал улы|Абдулла Солтанов]] башҡарыуында == Һылтанмалар == * {{БЭ|81233}}{{V|1|02|2022}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] [[Категория:Башҡорт халыҡ ижады]] 7nirwdlz3fdppe6npi4wp5qws3dfpwu Сүрә 0 99167 1310077 1275755 2026-11-10T19:30:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310077 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:FirstSurahKoran (fragment).jpg|thumb|''[[Әл-Фатиха сүрәһе]]'', Ҡөрьәндең тулыһынса иңгән беренсе сүрәһе ]] '''Сүрә''' ({{lang-ar-com|سورة|сӯра}}) — [[Ҡөрьән]]дең бер бүлеге. Ҡөрьән барлығы 114 сүрәнән тора. Туғыҙынсы — [[Әт-Тәүбә]] — сүрәһенән башҡа барлыҡ сүрәләр ҙә мосолмандар ҡулланған термин [[Бисмиллаһ]] менән башлана: «Бисми-Лләһи-Ррәхмани-Ррәхим!» (ғәр. بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ‎ — Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән). == Сүрәләрҙә аяттар һаны һәм графигы == Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө — [[аят]] ({{lang+ar|آية|билдә, мөғжизә}})— кәрәмәт мәғәнәһендә. Сүрәләрҙә аяттар һаны 3-тән ([[Әл-Ғаср сүрәһе|Әл-Ғаср]], [[Әл-Кәүҫәр сүрәһе|Әл-Кәүҫәр]], [[Ән-Наср сүрәһе|ән-Наср]]) 286-ға тиклем етә ([[Әл-Бәҡара сүрәһе]]). Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап сүрәләр яҡынса аяттар кәмей барыу тәртибендә бирелә {{sfn|Welch, Paret, Pearson|1986|loc=цитата: After the Fātiḥa , the sūras are arranged roughly in order of descending length, beginning with “The Cow” (II)...}}. [[Файл:Koran-surenlaenge.jpg|thumb|слева|Сүрәләрҙә аяттар һаны графигы]] == Этимологияһы == Совет төркиәтсеһе '''Ғабдулхай Хурам улы Әхәтов''' «'''''сүрә'''''» һүҙе бер генә түгел, ә полифоник мәғәнә бирә тигән һығымтаға килә, йәғни «сүрә» — [[Ҡөрьән]]дең бүлеге, ул текстарҙы бүлеү менән генә сикләнмәй, ә күберәк дәрәжәлә «архитектура» барлыҡҡа килтерә, динлеләр [[аят]]тарҙы уҡығанда үҙенә башҡа эске рухи энергия алыуына булышлыҡ итә<ref>Лингвистическое исследование Корана [[http://akhatov.org/index/lingvisticheskoe_issledovanie_korana/0-22]]</ref>. == Хронологик тәртибе == Сүрәләр иңгән еренә бәйле мәккә һәм мәҙинә сүрәләре тип бүленә. === Мәккә сүрәләре === '''Мәккә сүрәләре''' — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] ﷺ [[Мәккә]]лә йәшәгән осоронда иңгән сүрәләр. Был ҡалала 610 йылдан 622 йылға тиклем барлығы 86 сүрә иңгән: 96, 68, 73, 74, 1, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 113, 114, 112, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 86, 54, 38, 7, 72, 36, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83 === Мәҙинә сүрәләре === '''Мәҙинә сүрәләре''' — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] ﷺ [[Мәҙинә]]гә [[һижрәт]] ҡылғас иңгән Ҡөрьән сүрәләре (622—632 йылдар). Был осорҙағы сүрәләрҙә дини, гражданлыҡ һәм енәйәт эштәре буйынса бик күп күрһәтмәләр бар. Барлығы шундай 28 сүрә: 2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 64, 61, 62, 48, 5, 9, 110. == Сүрәләр == {{col-begin}} {{col-2}} * 1. '''Фатиха (Китапты асыу)''' — [[Әл-Фатиха сүрәһе]] 7 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡөрьәнде башлаусы, Ҡөрьән эсенә алып кереүсе, китапты Асыусы, Ҡөрьән уҡый башларға рөхсәт биреүсе һүҙ — Фәтиха. Әсә телебеҙгә ул һүҙ: атайың-әсәйең фатихаһын алмайынса эш ҡылма, фатихаһыҙ башлаған эш уңышлы булмаҫ, йәки, — бер фатиха, тигән кеүек тәғбирҙәрҙә йыш ҡулланыла. Фатиха сүрәһенән башҡа Ҡөрьән асылмаҫ, намаҙ ҙа уҡылмаҫ. * 2. '''Бәҡара (Һыйыр)''' — [[Әл-Бәҡара сүрәһе]] 286 аяттан тора. Мәҙинә ҡалаһында иңгән. «Бәҡара» — һыйыр тигән һүҙ. * 3. '''Ғимран (Ғимран ғаиләһе)''' — [[Әлү Ғимран сүрәһе]] 200 аяттан тора. [[Мәҙинә|Мәҙинә-и Мөнәүүәрә]] ҡалаһында иңгән. Был сүрәлә Мәрйәмдең атаһы Ғимран тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә. * 4. '''Ниса (Ҡатындар)''' — [[Ән-Ниса сүрәһе]] (Ҡатындар) 176 аяттан тора. Һижрәттән һуң Мәҙинәлә иңгән. Был сүрәлә ҡатындар тураһында, йәмғиәт эсендә уларҙын хаҡтары, хоҡуҡтары, ижтимағи майҙандағы тотҡан урындары тураһында һөйләнелгәнгә күрә, «Ән-Нисә», йәғ¬ни «Ҡатындар» тип аталған. * 5. '''Мәәидә (Табын)''' — [[Әл-Мәида сүрәһе]] 120 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә уахиҙең һуңынан ирешкән заманда индерелде. «Мәәидә» — та¬бын, дәстархан тигән һүҙҙер. 112 һәм 114 нсе аяттарҙа хәҙрәти Ғайса заманында, күктән көтөлә торған ниғмәт, ашъяулыҡ, дәстархан тураһында һөйләнелә, исеме шунан килә. * 6. '''Әнғәм (Мал-тыуар)''' —[[Әл-Әнғәм сүрәһе]] 165 аяттан тора. Шунда дөйә, һыйыр, һарыҡ, кәзә кеүек дүрт аяҡлы хайуандар тураһында һөйләнгәнгә күрә, «Әнғәм» — Мал-тыуар исеме бирелгән. * 7. '''Әғрәф (Кәртәләр)''' — [[Әл-Әғрәф сүрәһе]] 206 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Ҡайһы берәүҙәр: 163-сө аяттан 171-се аятҡа тиклемгеһе Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән тип һанай. 46 һәм 48-се аяттарҙа Әғрәфтә, йәғни йәннәт менән йәһәннәм араһындағы ҡалҡыу бер ерҙәге халыҡтар тураһында һөйләнелә, шул сәбәпле был сүрә «Әғрәф» тип аталған. Төрлө тәфсирселәр Әғрәф һүҙен төрлөсә шәрехләй. Ш. Ғосманиҙа ул — «пәрҙә» тип әйтелгән. Ғәрәпсә-урыҫса һүҙлектә был һүҙ «сафландырыу, пакландырыу» тип тәржемә ителгән. * 8. '''Әнфәл (Табыш малы)''' — [[Әл-Әнфәл сүрәһе]] 75 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. Әнфәл — һуғышта ҡулға төшөрөлгән байлыҡ, ғәнимәт тигән һүҙ. * 9. '''Тәүбә (Тәүбә)''' — [[Әт-Тәүбә сүрәһе]] 129 аяттан тора. Был — бисмиллаһыҙ башла¬на торған сүрә. Ҡайһы берәүҙәр: был Ғәнимәт-Әнфәл сүрәһенең дауамы; айырым, үҙаллы сүрә түгел, тип бәхәсләшәләр. Шуға курә, уның башында бисмилла уҡылмай, тип әйтәләр. * 10. '''Юнус (Юныс)''' — [[Юнус сүрәһе]] 109 аяттан тора. Юныс ҡәүеме тураһында һөйләнелгәнлектән, сүрәгә ошо исем бирелгән. Мәккә халҡы үҙ араһынан Пәйғәмбәр сығасағына ышанмаған булған. * 11. '''Һуд (Һуд)''' — [[Һуд сүрәһе]] 123 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип фаразлана. * 12. '''Йосыф (Йософ)''' — [[Йософ сүрәһе]] 111 аяттан тора. [[Мәккә]]-и Мөкәррәмәлә иңгән. Сүрәнең башынан ахырына ҡәҙәр Йософ Пәйғәмбәре¬беҙ тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған. * 13. '''Рағд (Күкрәү)''' — Рағд сүрәһе 43 аяттан тора. Мәккәлә һәм бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип яҙыусылар бар. * 14. '''Ибраһим (Ибраһим)''' — Ибраһим сүрәһе 52 аяттан тора. Бер өлөшө Мәҙинәлә, бер өлөшө Мәккәлә иңгән. Ибраһим Пәйғәмбәрҙең доғаларын үҙ эсенә алғанға күрә, сүрә шулай аталған. * 15. '''Хижр (Хижр иле)''' — Хижр сүрәһе 99 аяттан тора. 80-84-се аяттарҙа Хижр исемле ер тураһында һөйләнелә. Сүрәнең исеме шунан килә. * 16. '''Нәхл (Бал ҡорто)''' — Нәхл — Бал ҡорто сүрәһе 128 аяттан тора. 68-се аяттә бал ҡорто тураһында яҙылғанға күрә, «Нәхл» исемен йөрөтә. * 17. '''Исра (Төнгө йөрөү, Яҡуп улдары)''' — Исра сүрәһе 111 аяттан тора. «Исра» һүҙе «төндә йөрөү» мәғәнәһен үҙ эсенә ала. * 18. '''Кәһф (Мәмерйә)''' — Кәһф сүрәһе 110 аяттан тора. Кәһф, йәғни, Мәмерйә сүрәһе [[Мәккә]]лә иңгән. Сүрәлә «Әсхәб-әл Кәһф — Мәмерйәләге кешеләр» тураһында һөйләнелә, сүрәнең исеме лә шунан килә. * 19. '''Мәрйәм (Мәрйәм)''' — Мәрйәм сүрәһе 98 аяттан тора. Был сүрәлә хәҙрәти Мәрйәмдең Ғайса Пәйғәмбәребеҙҙе донъяға килтереүе тураһында һөйләнелә, шуға күрә исеме лә «Мәрйәм сүрәһе» тип атала. * 20. '''Та-һа (Та-һа)''' — Та-һа сүрәһе 135 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Сүрәнең исеме баштағы ике хәрефтән килә: «Т», «Һ» әйтелешләрендә «Та, Һа» була. Был ике хәрефтең, ике ауаздың нимә аңлатҡаны тураһында тәфсирселәр араһында бәхәстәр күп. 1. Был һүҙ Рәсүл әкрәм саллаллаһу (ғәләйһиссәлләмдең) мөбәрәк исеме. 2. Ант һүҙе. 3. Һәй, кеше, тип әҙәм балаһына мөрәжәғәт итеү һ. б. * 21. '''Әнбийә (Пәйғәмбәрҙәр)''' — Әнбийә сүрәһе 112 аяттан тора. [[Мәккә]] ҡалаһында иңгән. [[Пәйғәмбәрҙәр]] тураһында хәбәрҙәр бирелгәнгә күрә, «Әнбийә», йәғни Пәйғәмбәрҙәр сүрәһе исемендә йөрөй. * 22. '''Хаж (Хаж)''' — Хаж сүрәһе 78 аяттан тора. Мәҙинәлә, [[Мәккә]]лә иңгән. * 23. '''Мөьминүн (Мөьминдәр)''' — Мөьминдәр сүрәһе 118 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. * 24. '''Нур (Нур)''' — Нур сүрәһе 64 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. 35 нсе аятта күктәрҙе, Ер йөҙөн яҡтыртыусы Аллаһтың нуры тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме лә «Нур» тип атала. * 25. '''Фурҡан (Яҡшыны ямандан айырыусы китап)''' — Фурҡан сүрәһе 77 аяттан тора. Был сүрә [[Мәккә]]лә иңгән. Исеме «Фурҡан» һүҙенән килә, йәғни дөрөҫлөктө ялғандан айыра торған Китап — ул Ҡөрьән-и Кәримдер. * 26. '''Шүғәра (Шағирҙар)''' — Шүғәра сүрәһе 227 аяттан тора. Бер өлөшө [[Мәккә]]лә, икенсе бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән. 224-се аятта шағирҙар тураһында, йәғни мөшриктәр әйткәнсә, Ҡөрьән-и Кәримдең ниндәйҙер бер шағир йәки шағирҙар тарафынан түгел, бәлки лә Аллаһ тарафынан хасил ителгәнлеге тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә шул исем бирелгән. Бәҡара сүрәһенән ҡала ,Ҡөръ¬әндең иң оҙон сүрәһе. * 27. '''Нәмл (Ҡырмыҫҡа)''' — Нәмл сүрәһе 93 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Нәмл» — ҡырмыҫҡа тигән һүҙ. 18-се аятта ҡырмыҫҡалар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә ошо исем бирелгән. * 28. '''Ҡасас (Ҡиссалар)''' — Ҡасас сүрәһе 88 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән, бер нисәһе Мәҙинәлә иңгән. «Ҡасас» — ҡисса, хикәйә, ваҡиға һүҙҙәренең күплеген аңлата. * 29. '''Ғәнкәбүт (Үрмәксе)''' — Ғәнкәбут сүрәһе 69 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ғәнкә¬бут» — үрмәксе тигән һүҙ. 41-се аятта кафырҙарҙың мәкерле эштәре үрмәксе ояһына оҡшатыла; сүрәнең исеме шунан килә. * 30. '''Рум (Рум)''' — Рум сүрәһе 60 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Иран ғәскәрҙәре менән һуғышта еңелгән Рум ғәскәрҙәре тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған. * 31. '''Лоҡман (Лоҡман)''' — Лоҡман сүрәһе 34 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. * 32. '''Сәждә (Сәждә)''' — Сәждә сүрәһе 30 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. * 33. '''Әхзәб (Төркөмдәр)''' — Әхзәб сүрәһе 73 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүәрәлә иңгән. «Әхзәб» һүҙе: төркөм, ғәскәр, фирҡә, өйөр кеүек мәғәнә¬ләрҙе үҙ эсенә ала. * 34. '''Сәбә (сәбә иле)''' — Сәбә сүрәһе 54 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Сәбә» — бер төбәктең һәм шунда йәшәүсе бер ҡәбиләнең исеме. * 35. '''Фәтыир (Яралтыусы)''' — Фатыир сүрәһе 45 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Фәтыир» — юҡтан бар итеүсе, яралтыусы, булдырыусы мәғәнәһендә килә. Күп кенә тәфсирҙәрҙә был сүрә «Фәрештәләр» исеме менән дә йөрөй. * 36. '''Йәсин (Йәсин)''' — Йәсин сүрәһе 83 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Исеме ха¬ҡында фараздар әҙ түгел. «Йә сиин» — йә инсан, тип тә аңлаталар. Имештер, «Йәсин» — ул Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ исемдә¬ренең береһе. Йәсин сүрәһе ул — Ҡөрьәндең йөрәге тип әйтәләр. Йәсин — иң мәшһүр сүрәләрҙең береһе. * 37. '''Саффәт (Сафтар)''' — Саффәт сүрәһе 182 аяттан тора. Сүрәнең беренсе аятында сафҡа теҙелгән фәрештәләр тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә. «Саффат» — бер сафтағылар тигән һүҙ. [[Мәккә]]лә иңгән. * 38. '''Сад (Дауыт)''' — Сад сүрәһе 88 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Сүрәнең беренсе хәрефе «Сад». Исеме шунан килә. Ләкин уны «Дауыт сүрәһе» тип тә йөрөтәләр. * 39. '''Зүмәр (халыҡ өйөрө)''' — Зүмәр сүрәһе 75 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. 71-73-се аяттарҙа кафырҙар менән мөьминдәр ойошторған халыҡ төркөмдәренән сүрәнең исеме килә. «Зүмәр» — төркөм, өйөр, йәмғиәт мәғәнәләрен эсенә алған һүҙ. * 40. '''Мөьмин (Мөьмин)''' — Мөьмин сүрәһе 85 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. 56, 57-се аяттары Мәҙинәлә иңгән. * 41. '''Фуссиләт (Аңлатылды)''' — Фуссиләт сүрәһе 54 аяттан тора. «Фуссиләт» — аңла¬тылды мәғәнәһендәге һүҙ. [[Мәккә]]лә иңгән. * 42. '''Шура (Кәңәш)''' — Шура сүрәһе 53 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. 23—26-сы аяттары ғына Мәҙинәлә иңгән. «Шура» — кәңәш йәки бер ойош¬маға тупланған берлек мғәнәһендә. * 43. '''Зүхруф (Алтын хазина)''' — Зүхруф сүрәһе 89 аяттан тора. «Зухруф» — алтын, аҫылташтар мәғәнәһендәге һүҙ. Тура мәғәнәһендәге алтындар, зиннәт түгел, күңелдәге зиннәт, рухи биҙәктәр тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме шулай алынған. * 44. '''Дүхан (Төтөн)''' — Дүхан сүрәһе 59 аяттан тора. «Дүхан» — төтөн, томан мәғәнәләрендәге һүҙ. Унынсы аяттағы дүхан кәлимәһенән алынған исем. * 45. '''Жәҫиә (Теҙләнеү)''' — Жәҫиә сүрәһе 37 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡиәмәт көнөндә теҙләнеп тороусы гөнаһлылар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, исеме «Жәҫиә», йәғни «теҙләнеп тороу» шунан килә. * 46. '''Әхҡаф (Ҡом тауы)''' — Әхҡаф сүрәһе 35 аяттан тора. Ғәд ҡәүеме йәшәй торған сүлдәге ҡом бархандары ғәрәпсә «Әхҡаф» тип атала. Сүрәнең исеме шунан килә. [[Мәккә]]лә иңгән. * 47. '''Мөхәммәт (Мөхәммәт)''' — Мөхәммәт сүрәһе 38 аяттан тора. Был сүрә Пәйғәмбәребеҙ хәҙрәти Мөхәммәт ﷺ исемен йөрөтә. Мәҙинәлә иңгән. * 48. '''Фәтх (Еңеү)''' — Фәтх сүрәһе 29 аяттан тора. «Фәтех» — еңеү тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән. * 49. '''Хүджүрат (Бүлмәләр)''' — Хүджүрат сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. Исеме дүртенсе аяттағы «Хүджүрат» — бүлмәләр һүҙенән килә. * 50. '''Ҡаф (Ҡаф)''' — Ҡаф сүрәһе 45 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Ҡаф» хәрефе менән башланғанға күрә, исеме лә Ҡаф тип йөрөтөлә. * 51. '''Ҙәрийәт (Таратыусылар)''' — Ҙәрийәт сүрәһе 60 аяттан тора. «Ҙәрийәт» һүҙе елде аңлата. Ләкин тәржемәселәр һәм тәфсирселәрҙең күбеһе уның таратыусы тигән мәғәнәһен ала. {{col-2}} * 52. '''Тур (Тау)''' — Тур сүрәһе 49 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Тур» — Аллаһ Тәғәләнең хәҙрәти Муса менән һөйләшкән тауҙың исеме. * 53. '''Нәджм (Йондоҙ)''' — Нәджмсүрәһе 62 аяттан тора, [[Мәккә]]лә иңгән. «Нәджм» — йондоҙ тигән һүҙ. Беренсе аяттағы «нәджм» һүҙе тәржемәләрҙә һәм тәфсирҙәрҙә күбеһенсә «атылған йондоҙ», «байыған йондоҙ», «һүнгән йондоҙ» тип бирелә, әммә Хәмди Йазыр китабында Ҡөрьән нуры тураһында бәйән ителә. * 54. '''Ҡамәр (Ай)''' — Ҡамәр сүрәһе 55 аяттан тора. «Ҡамәр» — Ай тигән һүҙ. Айҙың ярылыуы тураһында һөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме шунан килә. [[Мәккә]]лә иңгән. * 55. '''Рахмән (Рахмән)''' — Рахмән сүрәһе 78 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. * 56. '''Үәҡиғә(Ваҡиға)''' — Үәҡиғә сүрәһе 96 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. * 57. '''Хәдид (Тимер)''' — Хәдид сүрәһе 29 аяттан тора. «Хәдид» — тимер тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән. * 58. '''Мүжәдәлә (Бәхәс)''' — Мүжәдәлә сүрәһе 22 аяттан тора. «Мүжәдәлә» — бәхәс, һүҙ көрәштереү. * 59. '''Хәшер (Ҡыуып сығарыу)''' — Хәшер сүрәһе 24 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Хәшер» — ҡыуып сығарыу, бер урынға туплау, йыйнау мәғәнәләрен¬дәге һүҙ. 2—7 нсе аяттарҙа йәһүд ҡәбилаһе Надир тоҡомон ҡыуыпп сығарыу тураһында һөйләнә. Һүҙҙең беренсе мәғәнәһендәге исемде алған сүрә. * 60. '''Мүмтәхәнә (Ҡатын-ҡыҙҙы Һынау)''' — Мүмтәхәнә сүрәһе 13 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Мүмтәхәнә» — һыналыуға дусар ҡатын тигән һүҙ. * 61. '''Саф (Рәт)''' — Саф сүрәһе 14 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. Аллаһ юлындағы изге һуғыш — йыһатта һуғышуысыларҙыц ғәскәр сафы тураһындағы сүрә. * 62. '''Джүмүғә(Йома''') — Джүмүғә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. * 63. '''Мүнәфиҡүн (Ике йөҙлөләр)''' — Мүнәфиҡүн сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. * 64. '''Тәғабүн (Алданыу)''' — Тәғабүн сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәғабүн» — алданыу тигән һүҙ. * 65. '''Таләҡ (Ҡатын айырыу)''' — Таләҡ сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. * 66. '''Тәхрим (Харам)''' — Тәхрим сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәхрим» — тыйыу, рөхсәт итмәү, харам ҡылыу мәғәнәләрендәге һүҙ. * 67. '''Мүлк (Хәкимиәт)''' — Мүлк сүрәһе 30 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Мүлк», «мәлик» — батша тигән һүҙ. * 68. '''Ҡәләм (Ҡәләм''') — Ҡәләм сүрәһе 52 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Нун сүрәһе тип тә йөрөтәләр. * 69. '''Хәҡҡаһ (Ҡотолғоһоҙлоҡ)''' — Хәҡҡаһ сүрәһе 52 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡиәмәт көнөнә «Хәҡҡаһ» тип тә әйтәләр. Йәғни, Ҡиәмәт хәҡиҡәт булараҡ, хаҡ — ысынбарлыҡ булараҡ, ҡотолғоһоҙ киләсәк. Хаҡлыҡтың, дөрөҫлөктөң тантана итә торған ҡотолғоһоҙ көнө — Ҡиәмәт буласаҡ. * 70. '''Мәғәридж (Баҫҡыс буйлап)''' — Мәғәридж сүрәһе 44 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Мәғәридж» — баҫҡыстар буйлап өҫкә менеү, дәрәжәгә күтәрелеү мәғәнәләрен эсенә ала. * 71. '''Нүх (Нух)''' — Нүх сүрәһе 28 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Сүрә хәҙрәти Нух Пәйғәмбәребеҙ исемен йөрөтә. * 72. '''Джинн (Ен)''' — Ен сүрәһе 28 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡайһы бер ендәрҙең дә Ҡөрьән тыңлағандан һуң, иман килтереп, мосолман булғандары тураһындағы сүрә. * 73. '''Мүзәммил (Ябынған)''' — Мүзәммил сүрәһе 20 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡайһы бер аяттары Мәҙинәлә иңгән. «Мүзәммил» — ҡапланған, бөркәүес ябынған, баштан аяҡ төрөнгән тигән мәғәнәләге һүҙ. * 74. '''Мүдәҫҫир (Бөркәнгән)''' — Мүдәҫҫир сүрәһе 56 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. "Мүдәҫҫир "— ҡаплаулы, уранған, бөркәнгән, тигән мәғәнәләрҙәге һүҙ. * 75. '''Ҡиәмәһ (Ҡиәмәт)''' — Ҡиәмәһ сүрәһе 40 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. * 76. '''Инсан (Кеше)''' — Инсан сүрәһе 31 аяттан тора. [[Мәккә]]лә, Мәҙинәлә иңгән. * 77. '''Мурсәләт (Йомош менән ебәрелгән)''' — Мурсәләт сүрәһе 50 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Мүрсәләт» — ебәрелгәндәр, күндерелгәндәр. * 78. '''Нәбә (Хәбәр)''' — Нәбә сүрәһе 40 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Нәбә» — хәбәр тигән һүҙ. * 79. '''Нәзиғәт (Йолҡоп алыу)''' — Нәзиғәт сүрәһе 46 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Нәзиғәт» — һурып, йолҡоп сығарыусылар, тигән һүҙ. * 80. '''Ғәбәсә (Һытыҡ йөҙ)''' — Ғәбәсә сүрәһе 42 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ғәбәсә» — һытыҡ сырайлы, тигән һүҙ. * 81. '''Тәкүир (Төрөп ҡуйыу)''' — Тәкүир сүрәһе 29 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Тәкүир» — сорналыу, уралыу, бөрөшөү, бөтәрләнеү. * 82. '''Инфитар (Ярылыу)''' — Инфитар сүрәһе 19 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Инфитар» — ярылыу, емерелеү мәғәнәһендәге һүҙ. * 83. '''Мутаффифин (Кәметеп үлсәү)''' — Мутаффифин сүрәһе 36 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Мутаффифин» — һатыу, сауҙа эштәрендә алдаусылар, кәметеп үлсәүселәр тигән мәғәнәләге һүҙ. * 84. '''Иншиҡаҡ (Йыртылыу)''' — Иншиҡаҡ сүрәһе 25 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Иншиҡаҡ» — йыртылыу. * 85. '''Бурудж (Йондоҙҙар)''' — Буруж сүрәһе 22 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Буруж» — ҡаланса, манара. * 86. '''Тарих (Таң йондоҙо)''' — Тардиҡ сүрәһе 17 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Тариҡ» — һуңға ҡалып, кис менән ишек ҡағыусы мәғәнәһендәге һүҙ. Ләкин сүрәләге был һүҙ яҡты йондоз, кисен Күктә балҡый торған Сул¬пан йондоҙо кеүек тигән мәғәнәлә ҡулланылған. * 87. '''Әғлә (Бөйөк)''' — Әғлә сүрәһе 19 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Әғлә» — бөйөк тигән һүҙ. * 88. '''Ғәшийәһ (Бөйөк ваҡиға)''' — Ғәшийәһ сүрәһе 26 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ғәшийә» — ҡаплаусы, томалап алыусы дәһшәт, йәғни Ҡиәмәт-Мәхшәр мәғәнәләрен үҙ эсенә алған һүҙ. * 89. '''Фәджр (Таң)''' — Фәджр сүрәһе 30 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Фәжер» — таң тигән һүҙ. * 90. '''Бәләд (Ҡала, Ил)''' — Бәләд сүрәһе 20 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Бәләд» — ҡала. * 91. '''Шәмс (Ҡояш)''' — Шәмс сүрәһе 15 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Шәмс» — Ҡояш тигән һүҙ. * 92. '''Ләйл (Төн)''' — Ләйл сүрәһе 21 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ләйл» — төн тигән һүҙ. * 93. '''Духә (Иртәнге шәфәҡ)''' — Духә сүрәһе 11 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Духә» — көндөң төшкә саҡлы булған иртәнге ваҡыты мәғәнәһендәге һүҙ. * 94. '''Әш-Шәрх (Асылыу)''' — Әш-Шәрх сүрәһе 8 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Әш-Шәрх»—асылыу, киңәйеү, күңеле асылып китеү, һөйөнөү мәғәнәләрендә килә. * 95. '''Тин (Инжир)''' — Тин сүрәһе 8 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Тин» — инжир емеше һәм изге тауҙың исеме. * 96. '''Ғәләҡ (Яралғы тамсыһы)''' — Ғәләҡ сүрәһе 19 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ғәләҡ» — кешенең барлыҡҡа килеүенең нигеҙендә ир кеше менән ҡатын-ҡыҙҙың орлоҡтарынан ҡатнашҡан бер тамсы шыйыҡлыҡ ята. Был һүҙ шул орлоҡ, уылдыҡ, шәһүәт, мәни мәғәнәләрендә килә. Мөхәммәткә ﷺ иң беренсе уахи ителгән сүрә ошо булыр. * 97. '''Ҡадр (Ҡәҙер кисе)''' — Ҡадр сүрәһе 5 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡәҙер кисәһендә Ҡөрьән Кәрим иңгән, был кисәлә фәрештәләр ергә төшә. * 98. '''Бәйинәһ (Асыҡ аңлатыу)''' — Бәйинәһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Бәйинәһ» — асыҡ дәлил, иҫбатлау, аңлатыу мәғәнәләрендәге һүҙ. * 99. '''Зилзәләһ (Ер тетрәү)''' — Зилзәләһ сүрәһе 8 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Зилзилә» — ер тетрәү. * 100. '''Ғәдийәт (Яу уҙышы)''' — Ғәдийәт сүрәһе 11 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ғәдийәт» —уҙышыусы аттар тигән һүҙ. * 101. '''Ҡариғәһ (Ҡурҡыныс хөкөм)''' — Ҡариғәһ сүрәһе 11 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ҡариғәһ» һүҙен төрлө мәғәнәләрҙә ҡулланыусылар бар. Ул — ҡапҡа ҡағыусы, Ҡиәмәт көнө, афәт килеү мәғәнәләрендә лә йөрөй. И. Крачковский иһә: яралаусы, язалаусы, тар-мар итеүсе кеүек мәғәнәһен алған. Был осраҡта Ҡариғә — Ҡиәмәт, йәғни яза биреү сифатында йөрөй. Аяттарҙы уҡып, уның теүәлерәк мәғәнәһен табырһығыҙ. * 102. '''Тәкәҫүр (Байығыуҙа ярышыу)''' — Тәкәҫүр сүрәһе 8 аяттан тора. [[Мәккә]]лә һәм Мәҙинәлә иңгән тип һанаусылар ҙа бар. «Тәкәҫүр»— байлыҡ йыйыуҙа яры¬шыу, малым күп, тип артыҡ ғорурланыу мәғәнәһендәге һүҙ. * 103. '''Ғаср (Киске уаҡыт)''' — Ғаср сүрәһе 3 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Ғаср» — йөҙ йыллыҡ,быуат, ғөмүмән, замана, ваҡыт, осор, дәүер мәғәнәләрен үҙ эсенә ала. * 104. '''Һүмәзәһ (Ғәйбәтсе)''' — Һүмәзәһ сүрәһе 9 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән, «һүмәзәһ» — ғәйбәт, нахаҡ һүҙ, кеше артынан һөйләнгән хурлау һүҙе, кеше араһында яман һүҙ йөрөтөү. * 105. '''Фил (Фил)''' — Фил сүрәһе 5 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Кәғбәне емерер өсөн күтәрелгән Әбрәхә ғәскәрендә һуғыш филдәре лә була. Филле ғәскәр ташлы ямғырҙан һәләк була. * 106. '''Ҡурайш (Ҡөрәйеш)''' — Ҡурайш сүрәһе 4 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Ҡәғбә тарафында йәшәгән күп һанлы ҡәүем — Ҡөрәйеш ҡәбилаһе ине. * 107. '''Мәғүн (Хәйер-саҙаҡа)''' — Мәғүн сүрәһе 7 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Мәғүн» — саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреү. Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу. * 108. '''Кәүҫар (Байлыҡ)''' — Кәүҫар сүрәһе 3 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Кәүҫәр» — төкәнмәҫ байлыҡ тигән һүҙ. Йәннәттәге мәңгелек шишмәнең исеме лә — Кәүҫәр. * 109. '''Кәфирүн (Кафырҙар)''' — Кәфирүн сүрәһе 6 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. «Кәфирүн» — кафырҙар. * 110. '''Наср (Ярҙам)''' — Наср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Наср» — ярҙам. * 111. '''Мәсәд (Хөрмә ағасы сүсе)''' — Мәсәд сүрәһе 5 аяттан тора. [[Мәккә]]лә иңгән. Был сүрәнең башҡа исемдәре лә бар: Тәббәт, Ләһәб. * 112. '''Ихлас (Ихласлыҡ)''' — Ихлас сүрәһе 4 аяттан тора. [[Мәккә]] менән Мәҙинәлә иңгән һанала. «Ихлас» һүҙе «берҙәмлек» йәки «пакланыу» тип тә тәржемә ителә. * 113. '''Фәләҡ (Таң атыу)''' — Фәләҡ сүрәһе 5 аяттан тора. «Фәләҡ» — таң атыу тигән һүҙ. * 114. '''Нәс (Кешеләр)''' — Нәс сүрәһе 6 аяттан тора. «Нәс» — инсандар, кешеләр тигән һүҙ. {{col-end}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220407034441/https://ba.holyquranacademy.org/quran/ Ҡөрьән Академияһы] [[Категория:Ҡөрьән сүрәләре]] [[Категория:Исемлектәр]] mbqeasozrj0w379bzay65c7qjxwbsx6 Сирмешән 0 101711 1310024 1057285 2026-11-10T15:23:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310024 wikitext text/x-wiki {{БМ|Сирмешән (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Сирмешән |оригинальное название = {{lang-tt|Чирмешән}} |герб = |флаг = |lat_deg = 54.6561954 |lon_deg = 51.4670231 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Сирмешән |район в таблице = Сирмешән районы{{!}}Сирмешән |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1732 |первое упоминание = |прежние имена = Первомайский |статус с = 1965 |площадь = |высота центра НП = |население = 5635<ref name="gks2002">[http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_04_1.htm Перепись 2002 года]</ref> |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = 423100 |почтовые индексы = |телефонный код = 84396 |цифровой идентификатор = 92258000001 |категория в Commons = Cheremshan |сайт = }} '''Сирмешән''' — [[Татарстан Республикаһы]]ндағы [[Сирмешән районы]]ның үҙәге. == Тарих == {{Яҙырға}} == Билдәле шәхестәре == * [[Шәһәр (Шәһәретдинов) Шиһабетдин Шәһәретдин улы]] (17.04.1904—21.10.1941), әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17274-sh-r-shi-abetdin-sh-retdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәһәр (Шәһәретдинов) Шиһабетдин Шәһәретдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817145539/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17274-sh-r-shi-abetdin-sh-retdin-uly |date=2019-08-17 }}{{V|13|04|2019}}</ref>. == География == {{Яҙырға}} == Халыҡ == {{ Население | Черемшан |Столбцов=6}} <br /> {{ Население | Черемшан | д}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Tatar-geo-stub}} {{Татарстан}} [[Категория:Сирмешән]] tqy0nma4vnt362nk0j8gds2ahty5tl7 Чехословакия 0 102799 1310316 1307425 2026-11-11T09:38:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310316 wikitext text/x-wiki {{Тарихи дәүләт|название=Чех-Словак республикаһы|самоназвание={{lang-cs|Československo}},<br>{{lang-sk|Česko-Slovensko}}|флаг=Flag of Czechoslovakia.svg|описание_флага=[[Чехии Флагы|Чехословакия Флагы]]|герб=Lesser coat of arms of Czechoslovakia.svg|описание_герба=[[Чехословакия гербы]]<br>(1918—1960)|девиз=Pravda Vítězí / Pravda Víťazí|гимн=[[Чехословакия гимны]]|перевод девиза=Хәҡиҡәт еңә|карта=Czechoslovakia location map.svg|p1=Австро-Венгрия|flag_p1=Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|s1=Чехия|flag_s1=Flag of the Czech Republic.svg|s2=Словакия|flag_s2=Flag of Slovakia.svg|образовано=[[28 октябрь]] [[1918 йыл]]|ликвидировано=<br>[[1 ғинуар]] [[1993 йыл]]|города=[[Прага]], [[Брно]], [[Братислава]]|площадь=127 900 км² (1992)|население=15,6 млн кеше ([[1992]])|форма_правления=[[республика]]|столица=[[Прага]]|правитель1=[[Масарик, Томаш|Томаш Гарриг Масарик]]|титул_правителей=[[Чехословакии Президенты|Президент]]|год_правителя1=1918—1935|год_правителя2=1935—1938|правитель2=[[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]]|год_правителя3=1938—1939|правитель3=[[Гаха, Эмиль|Эмиль Гаха]]|год_правителя4=1940—1948|правитель4=[[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]] (Һөргөндәге хөкүмәт (1940—1945 йй.))|год_правителя6=1948—1953|правитель6=[[Готвальд, Клемент|Клемент Готвальд]]|год_правителя7=1953—1957|правитель7=[[Запотоцкий, Антонин|Антонин Запотоцкий]]|год_правителя8=1957—1968|правитель8=[[Новотный, Антонин|Антонин Новотный]]|год_правителя9=1968—1975|правитель9=[[Свобода, Людвик|Людвик Свобода]]|год_правителя10=1975—1989|правитель10=[[Гусак, Густав|Густав Гусак]]|год_правителя11=1989—1992|правитель11=[[Гавел, Вацлав|Вацлав Гавел]]}}[[Файл:Czechoslovakia01.png|thumb|300x300px|Чехословакия 1928—1938 йылдарҙа<ref>Провинции, показанные на карте, введены Законом № 125/1927 Zb, который вступил в силу в 1928 году.</ref>]] '''Чехословакия''' шулай уҡ '''Чех-Словак Республикаһы''' ({{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Česko-Slovensko}}) — 1918 йылдан [[1993 йыл]]ға тиклем йәшәгән Үҙәк Европа дәүләте. [[1938 йыл|1938]] — [[1945 йыл|1945 йылдарҙа]] Чехословакия территорияһында Германияның Богемия Протектораты һәм Моравия<ref>[http://atlas1940.narod.ru/atlas_028.JPG Атлас СССР, 1940.]</ref>, Словакия була, Суетка өлкәһе — [[Өсөнсө рейх|Германия]]ға, Көньяҡ Словакия менән Карпат эргәһе Русе — [[Венгрия]]ға, Тишин Силезияһы — [[Польша]]ға ([[1939 йыл]]дан — Германияға) ҡушыла. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ГДР, ГФР Польша Халыҡ Республикаһы, [[Австрия|Австрия Республикаһы]], Венгрия Халыҡ Республикаһы һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән сиктәш. ; Рәсми атамалары * 1918—1938 — '''Чехословакия Республикаһы''' ({{lang-cs|Československá republika, ČSR}}); 1920 йылға тиклем '''Чехо-Словак Республикаһы /ЧСР/''' ({{lang-cs|Česko-Slovenská republika}} /''ČSR''/, {{lang-cs|Československá Republika}} /''RČS''/) * 1938—1939 — '''Чех-Словак Республикаһы /ЧСР/''' ({{lang-cs|Česko-Slovenská republika}} /''ČSR''/) * 1945—1960 — '''Чехословакия Республикаһы''' ({{lang-cs|Československá republika}} /''ČSR''/) * 1960—1990 — '''Чехословакия Социалистик Республикаһы /ЧССР/''' ({{lang-cs|Československá socialistická republika}} /''ČSSR''/) * 1990 — '''Чехословакия Федератив Республикаһы / Чех-словак Федератив Республикаһы /ЧСФР/''' ({{lang-cs|Československá federativní republika}}, {{lang-sk|Česko-slovenská federatívna republika}} /''ČSFR''/). * 1990—1992 — '''Чехия һәм Словакия Федератив Республикаһы /ЧСФР/''' ({{lang-cs|Česká a Slovenská Federativní republika}}, {{lang-sk|Česká a Slovenská Federatívna Republika}} /''ČSFR''/). == Дәүләт ҡоролошо == Ойошторолоуынан алып 1969 йылға тиклем Чехословакия унитар дәүләт була, 1948 йылдан башлап — Словакия автономияһы менән унитар дәүләт, 1969 йылдан — Чехия һәм Словакия дәүләттәренән торған федератив дәүләт. Үҙ тарихында Чехословакияның өс конституцияһы булған: Чехословак Республикаһының 1920 йылда Милли Йыйылышы ҡабул иткән Конституцион Хартияһы (Ústavní listina Československé republiky), 1948 йылда Милли Ойоштороу Йыйылышы (Ústavodárné Národní shromáždění republiky Československé) ҡабул иткән Чехословакия Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé republiky), 1960 йылда Милли Йыйылыш ҡабул иткән Чехословакия Социалистик Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé socialistické republiky). Дәүләт башлығы — '''президент''' (''Prezident''), Милли Йыйылыш тарафынан 7 йылға (1960 йылдан — 5 йылға) һайлана. Вәкиллекле ғәмәлдәр башҡара, Милли Йыйылышты (1960 йылға тиклем) тарҡата алған. Милли Йыйылыш алдында яуаплы булған, ә 1960 йылдан сәйәси яуаплылыҡ йөкмәтелгән. Закон сығарыу органы — Чехословакия Республикаһының '''Чехославакия Республикаһының Милли Йыйылышы''' (чеш. ''Národní shromáždění Republiky československé'', текст. ''Národné zhromaždenie''), халыҡ тарафынан партия исемлектәре буйынса күп мандатлы һайлау округтары буйынса 6 йылға (1960 йылдан — 4 йылға, 1972 йылдан — 5 йылға), 1954 йылдан бер мандатлы округтар буйынса һайлана. 1948 йылда Сенаттан (''Senát'') һәм Депутаттар Палатаһынан (''Poslanecká sněmovna'') тора; беренсе Милли Йыйылыш һайланғанға тиклем уның функцияларын Революцион Милли Йыйылыш (''Revoluční národní shromáždění'') башҡара. Был 1945—1946 йылдарҙа уның функцияларын — Чехословакия Республикаһының Ваҡытлы Милли Йыйылышы (''Prozatímní Národní shromáždění republiky Československé''), 1945 йылдан — Чех Халыҡ Советы (''Česká národní rada''), 1969 йылдан Чехословакия Социалистик Республикаһының Федераль Йыйылышы (чеш. ''Federální shromáždění Československé socialistické republiky'', текст. 'Халыҡтың zhromaždenie Československej socialistickej republiky'') үтәй, Милләттәр (''Sněmovna národů'') һәм Халыҡ Палаталарынан (''Sněmovna lidu'') тора. Милли Йыйылышҡа 300 депутат(''Poslanci'') инә, улар үҙ составынан Милли Йыйылыш Президиумы(''Předsednictvo Národního shromáždění''), Рәйес (''Předsedu Národního shromáždění''), Рәйес урынбаҫарҙары (''místopředsedů'') һәм 24 ағза һайлай. Башҡарма орган — '''Хөкүмәт''' (''Vláda''), Хөкүмәт Рәйесе һәм министрҙарҙан тора, уларҙы Президент һайланып, Милли Йыйылыш алдында яуаплылыҡ тоя. Словакияның вәкәләтле органы — Ер вәкиллеге (''Zemské zastupitelstvo''), 1948 йылдан '''Словак Милли Советы''' (''Slovenská národní rada''), халыҡ тарафынан һайлана, башҡарма органы — Ер президенты (''Zemský prezident''), Эске эштәр министрлығы тарафынан Президент тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. 1948 йылдан алып Вәкилдәр Коллегияһын (''Sbor pověřenců'') Хөкүмәт тәғәйенләй һәм улар Словакия Милли Советы алдында яуаплы була. 1956 йылдан — Словакия Милли Советы, 1960 йылда Словак Милли Советы Президиумы, 1969 йылдан — Словакия Хөкүмәте тарафынан тәғәйенләнә. Урындағы үҙидараның вәкәләтле органдары — ер (''Zemské zastupitelstvo''), район (''Okresní zastupitelstvo'') һәм община '''вәкиллектәре''' (''obecní zastupitelstvo''), 1945 йылдан — ер (''Zemský národní výbor'', 1949 — край— ''Krajský národní výbor''), район (''Okresní národní výbor''), ҡала, община һәм район (район, ҡалаларҙа) милли комитеттар халыҡ тарафынан һайлана, урындағы үҙидараның башҡарма комитеттары — ер комитеттары (''Zemský výbor''), ер президенттары (''Zemský preziden''), район комитеттары (''Okresní výbory''), губернаторҙар (''hejtman''), община комитеттары (''Obecní výbor''), мэрҙар (''Starosta''), 1948 йылдан — милли комитеттар президиумдары, 1960 йылдан — крайҙар, райондар, ҡалалар, община һәм ҡала райондары советтары булдырыла. == Суд системаһы һәм прокуратура == Юғары суд инстанцияһы — '''Чехословакия Республикаһының Юғары суды''' (''Nejvyšší soud''), апелляция судтары — юғары судтар (''Vrchní soud'') 1949 йылда бөтөрөлә, беренсе инстанция судтары — край судтары (''Krajský soud'') һәр крайҙа була һәм Прагала (1940 йылдар һуңында) Ҡала суды эшләй (''Městský soud v Praze''), суд системаһының түбәнге звеноһы — район судтары (''Okresní soud''), ҡала райондары булмаған һәр ҡалала ҡала судтары (''Městský soud'') (1940 йылдар һуңынан), һәм һәр ҡала районындағы район судтары (''Obvodní soud''). 1961—1964 йылдарҙа шулай уҡ община һәм предприятиелар кимәлендә урындағы халыҡ судтары (''místní lidové soudy'') ғәмәлдә була. Судьялар президент тарафынан тәғәйенләнә (1961—1969 йылдарҙа Юғары суд судьялары -Милли Йыйылыш, край судтарына — край милли комитеттары, райондарҙа — халыҡ тарафынан. 1969 йылдан Юғары суд судьялары Федераль Йыйылыш, республиканың Юғары суды, край, район судтары судьялары — милли советтар, халыҡ араһынан судьялар (''Soudce z lidu'') (1948 йылға тиклем — вәкиллектәр тарафынан һайланған присяжныйҙар (''Přísedící'') милли комитеттар тарафынан һайлана. Административ юстиция органы— Юғары Административ суд (''Nejvyšší správní soud'') 1952 йылда бөтөрөлә. 1953 йылда хәрби судтар ойошторола: хәрби юстицияның Юғары суд инстанцияһы булып Юғары судтың Хәрби коллегияһы (''vojenské kolegium''), апелляция судтары — юғары хәрби судтар (''vyšší vojenský soud''), беренсе инстанция судтары — хәрби округ судтары (''vojenský obvodový soud'') тора. 1952 йылда генераль прокурор етәкселегендә прокуратура ойошторола. Уның органдары булып Генераль прокуратура (''Generální prokuratura''), край прокуратуралары (''Krajská prokuratura''), район прокуратуралары (''Okresní prokuratura''), юғары хәрби һәм округ хәрби прокуратуралары тора. == Тарих == === Беренсе республика (1918—1938) === [[1918 йыл]]дың ноябрендә [[Австро-Венгрия]] тарҡалыуы барышында [[Антанта]] державаларының әүҙем ярҙамы менән барлыҡҡа килә. Чех һәм словак ерҙәрен Австро-Венгрия составынан айырып сығарыу, 1918 йылдың 13 июлендә Чехословак Милли Комитетына әүерелгән (''Národní výbor československý'') хәрәкәтен һуғыш ваҡытанда эмигрцияла булған ''Томаш Гарриг Масарик'' етәкләй. 1918 йылдың 14 октябрендә ''Чехословак Ваҡытлы Хөкүмәте'' (''Prozatímní česko-slovenská vláda'') төҙөлә, ә 14 ноябрҙә, Чехословак Милли комитетының Рейхсрат депутаттары чех ерҙәрен киңәйтеүе иҫәбенә ''Революцион Милли йыйылышы'' (''Revoluční národní shromáždění'') ойошторола. 1920 йылдың 29 февралендә Революцион Милли йыйылышы ''Чехословакия Республикаһының Конституцион Хартияһы'' (''Ústavní listina Československé republiky'') Чехословакия демократик парламент республикаһын иғлан итә, законодар сығарыу органы булып Милли Йыйылыш билдәләнә(''Národní shromáždění''). Ул Сенаттан (''Senát'') һәм күп мандатлы һайлау округтарынан 6 йылға һайланған Депутаттар Палатаһынан (''Poslanecká sněmovna'') тора. Ил башлығы — Президент (''Prezident''). Чехословакияның беренсе президенты итеп Томаш Массарик һайлана. [[1935 йыл]]да Масарикты оҙаҡ йылдар сит ил эштәре министры булған ''Эдвард Бенеш'' алмаштыра. Күп партиялы либераль-демократик ҡоролошто һаҡлап ҡалһа ла, Европаның башҡа күп дәүләттәренән айырмалы, [[1930]] йылдарҙа диктатураға әүерелмәйенсә, Чехословакия ҡайһы бер илдәрҙең [[Гитлер]] менән компромисы ([[1938 йылғы Мюнхен килешеүе]]) ҡорбанына әйләнә. === Икенсе республика (1938—1939) === {{ниәттәрҙә}} === Чехия һәм Моравия протектораты (1939—1945) === [[Файл:Technické_poruchy_zdržují_postup_německých_kolon.gif|thumb|300x300px|Чехословакияла Германия хәрбиҙәре колоннаһы ]] [[Файл:Krejci_Jaroslav_sx.jpg|thumb|300x300px| '''Богемии''' һәм '''Моравия''' протекторатының юстиция министры Ярослав Креси '''Таборҙа '''сығыш яһай, 1942]] === Өсөнсө Чехословакия Республикаһы (1945—1948) === {{ниәттәрҙә}} === Чехословакия Республикаһы (1948—1960) === {{ниәттәрҙә}} === Чехословакия Социалистик Республикаһы (1960—1990) === {{ниәттәрҙә}} [[Файл:Czechoslovakia.png|thumb|430x430px|Чехословакия социалистик республикаһы 1969—1989]] === Чехословакияның тарҡалыуы (1993) === 1989 йылда коммунистик режимдың ҡолауы Чехияла һәм Словакияла сәйәси бүленеш үҫешенең көсәйеүенә килтерә. Дәүләттең ике өлөшөнөң дә посткоммунистик элитаһы бойондороҡһоҙлоҡҡа йүнәлеш ала. 1990 йылда «дефис һуғышы» ҡыҙа. Чех сәйәсмәндәре элекке «Чехословакия» һүҙенең яҙылышын ҡалдырырға тырышһа, словактар «Чехо-Словакия» тип дефис аша яҙыуҙы талап итә. Һөҙөмтәлә 1990 йылдың 29 мартында ил рәсми рәүештә «Чех һәм Словак Федератив Республикаһы» (ЧСФР) тип атала башлай. Ҡыҫҡаһы, «Чехословакия» словакса дефис аша, чехса — дефисһыҙ<ref>[http://www.radio.cz/ru/statja/121678 ''Ярослав Шимов''. Чехи и словаки: непростой «брак» и тихий «развод»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501125952/http://www.radio.cz/ru/statja/121678 |date=2010-05-01 }}</ref> яҙыла. Рус телендә дефис менән яҙылған вариант ҡабул ителә. [[1993]] йылдың [[1 ғинуар]]ында ил тыныс юл менән [[Чехия]]ға һәм [[Словакия]]ға бүленә, йәғни ''бәрхәт айырылыуы'' (''бәрхәт революция'' аналогы) тормошҡа ашырыла. == Көс структуралары == == Административ бүленеш == [[Файл:Czechoslovakia01.png|thumb|410x410px|Чехословакия 1928—1938 йылдарҙа]] Баш ҡалаһы — Прага ҡалаһы. === 1928—1949 === === 1949—1960 === === 1960—1992 === == Сәйәси партиялар һәм ижтимағи ойошмалар == === 1918—1939, 1945—1948 === ==== Уңдар ==== ==== Үҙәк ==== ==== Һул ==== ==== Национал-партикуляр партиялар ==== === 1948—1989 === === Ижтимағи хәрәкәттәр === [[Файл:Czechoslovakia 1930 linguistic map - en.svg|thumb|430x430px|ЧСР-ҙағы милләттәр, 1930]] == Демография == [[Файл:Czechoslovakia_demo.png|thumb|430x430px|1961-1991 йылдарҙа Чехословакия халҡы ]] * Прага ([[Чехия]]) — 1,2 млн кеше * Братислава ([[Словакия]]) — 417103 кеше * Брно ([[Чехия]]) — 385684 кеше * Острава ([[Чехия]]) — 327791 кеше * Кошице ([[Словакия]]) — 222175 кеше * Пльзень ([[Чехия]]) — 175244 кеше. == Дин == == Иҡтисады == === Финанстар === === Транспорт === ==== Йөк ташыуҙар ==== ==== Порты ==== Диңгеҙ порты юҡ, диңгеҙ буйынса сауҙа күрше илдәрҙә [[Польша]]ла Гдыня, [[Гданьск]] һәм Щецинда; [[Югославия]]ла Риека һәм [[Копер]]ҙа; [[Германия Федератив Республикаһы]]нда [[Гамбург]]та, Германия Демократик Республикаһында Ростокта алып барыла. Төп йылға порттары — Прага, Братислава, Дечин һәм Комарно. == Телекоммуникациялар == Чехословакияла телекоммуникациялар заманса, туранан-тура инеүҙең автоматлаштырылған системаһы тупланмаһынан ғибәрәт. [[1987 йыл]]дың ғинуарында — 54 AM һәм 14 FM радиостанция, ҡырҡ биш телевизион станция иҫәпләнә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Зернов Б. П., Лушников О. Е.|заглавие=Чехословакия|место=М.|издательство=«Мысль»|год=1982|страниц=144|серия=У карты мира|тираж=100 000}} (обл.) == Һылтанмалар == * [http://www.left.ru/2005/11/vazlav128.phtml История компартии Чехословакии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212031536/http://www.left.ru/2005/11/vazlav128.phtml |date=2008-12-12 }} * http://www.yale.edu/annals/sakharov/documents_frames/Sakharov_008.htm , письмо [[Андропов, Юрий Владимирович|Андропова]] в ЦК о демонстрации на Красной площади против оккупации Чехословакии. 20 сентября 1968 года. * [http://www.rsijournal.net/vnutripoliticheskaya-borba-v-chexoslovakii-1943-1948-gg/ ''Вашкевич И. В.'' Внутриполитическая борьба в Чехословакии 1943—1948 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927172851/http://www.rsijournal.net/vnutripoliticheskaya-borba-v-chexoslovakii-1943-1948-gg/ |date=2011-09-27 }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г. * [https://web.archive.org/web/20240818074902/http://www.rsijournal.net/page.php?id=49 ''Крючков И. В.'' Чехословацкая идея и «венгерский вопрос» в годы Первой мировой войны] // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г. * [http://delostalina.ru/?p=1376 Легион. Кто развязал гражданскую войну в России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306004829/http://delostalina.ru/?p=1376 |date=2016-03-06 }} // Один из мало изученных периодов истории — начало гражданской войны и восстание чехословацкого корпуса в 1918 году. [[Категория:1918 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Словакия]] [[Категория:Чехия]] [[Категория:Чехословакия]] hsr97qgr619i0tla7tt2hbn91rqqoo4 Шагал Марк Захарович 0 103471 1310325 1306593 2026-11-11T10:11:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310325 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Марк Захарович Шагал |оригинал имени = Марк Хацкелевич Шагал<ref name="krugosvet">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html|title=Шагал, Марк Захарович}}</ref> |имя при рождении = Мовша Хацкелевич Шагал<ref>[http://chagal-vitebsk.com/node/116 Владимир Денисов «Неизвестные страницы биографии Марка Шагала витебского периода»]</ref><ref>[http://top.rbc.ru/spb_sz/05/03/2014/909341.shtml Власти Петербурга лишили Марка Шагала отчества]</ref> |изображение = Shagal Choumoff.jpg |ширина = 270px |описание изображения = 1920-се йылдар |дата рождения = 7.7.1887 |дата смерти = 28.3.1985 |место рождения = [[Рәсәй империяһы]] Витебск губернаһы <ref name="Х">Хәҙер [[Беларусь Республикаһы]] [[Витебск өлкәһе]] </ref> {{ТУ|Витебск|Витебскиҙа}} ҡалаһы |место смерти = ([[Франция]]) {{ВБУ|Прованс|Францияла}} Сен-Поль-де-Ванс коммунаһы |происхождение = |жанр = рәссам, шағир |учёба = |стиль = примитивизм, кубизм экспрессионизм нигеҙендә үҙенсәлекле стиль |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = {{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}} |звания = |премии = }} '''Марк Захарович (Моисей Хацкевич) Шагал''' ({{lang-fr|Marc Chagall}}, {{lang-yi|מאַרק שאַגאַל}}‎; [[7 июль]] [[1887 йыл]] — [[28 март]] [[1985 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]], белорус һәм француз рәссамы, сығышы менән йәһүд ир-аты. Графика һәм рәсем сәнғәтенән тыш, ул сценограф булған, [[идиш]] телендә шиғырҙар яҙған. XX быуат авангард сәнғәтенең иң танылған вәкилдәренең береһе<ref name="krugosvet" /><ref>[http://www.museum-online.ru/Expressionism/Marc_Zakharovich_Chagall Шагал, Марк Захарович (Chagall, Marc Zakharovich), картины Шагал, биография Шагал — Живопись, Картины Художника]</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Yury_Pen_-_Portrait_of_Marc_Chagall.jpg|left|thumb|Йәш Шагал, уҡытыусыһы Пэн һүрәте (1914)]] Мовша Хацкелевич (һуңынан Моисей Хацкелевич һәм Марк Захарович) Шагал {{OSD3|24.6.1887}} йылда Витебск ҡалаһының Песковатик районында тыуған <ref>{{Ҡалып:Китап|автор=|заглавие=Шагал и Витебск|место=Минск|издательство=Беларусь|год=2008|страниц=90|серия=|isbn=978-985-01-0783-1}}</ref>, приказчик Хацкель Мордухович (Давидович) Шагал (1863—1921)<ref>[http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/1416-1-2680-2/NIAB_LA_1416_1_2680_096d.jpg «Хацкель Давидович Сагал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714190856/http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/1416-1-2680-2/NIAB_LA_1416_1_2680_096d.jpg |date=2014-07-14 }}, Бабиничский мещанин Могилёвской губернии» (1874).</ref><ref>[http://evitebsk.com/wiki/Шагал,_Марк_Захарович Витебская энциклопедия]</ref> һәм уның ҡатыны Фейга-Ита Менделевна Чернина (1871—1915)<ref name="krugosvet"/><ref>[http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2321&Club_ID=1 Юлия Степанец «Из истории семьи Шагалов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714153843/http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2321&Club_ID=1 |date=2014-07-14 }}</ref><ref>[http://www.chagal-vitebsk.com/?q=node/293 Воспоминания Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714144005/http://www.chagal-vitebsk.com/?q=node/293 |date=2014-07-14 }}</ref> ғаиләһендә беренсе бала була<ref>[http://www.chagal-vitebsk.com/node/55 Людмила Хмельницкая «Марьяся Шагал: до и после революции»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314024656/http://chagal-vitebsk.com/node/55 |date=2016-03-14 }}</ref>. Өйҙә ғәҙәти йәһүд белемен ала, боронғо йәһүд телен, [[Тора]] һәм [[Талмуд]]ты өйрәнә.<ref name="krugosvet"/> 1898 йылдан 1905 йылға тиклем Шагал 1-се Витебск дүрт класслы училищела уҡый<ref>[http://chagal-vitebsk.com/node/116 Владимир Денисов «Неизвестные страницы биографии Марка Шагала витебского периода»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191910/http://chagal-vitebsk.com/node/116 |date=2014-07-14 }}: ''В «Списке лиц, желающих поступить в Витебское городское училище в 1898 году» под № 62 значился Шагал Мовша Хацкелев, мещанин, вероисповедания иудейского, родившийся 24 июня 1887 г.''</ref><ref>[http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/temat_perechen_szagal.pdf Тематический перечень документов к виртуальной выставке, посвящённой 125-летию со дня рождения Марка Шагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714163841/http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/temat_perechen_szagal.pdf |date=2014-07-14 }}</ref>. 1906 йылда Юдель Пэндың<ref name="krugosvet"/> сәнғәт мәктәбендә уҡый, унан [[Петербург]]ка күсә. [[1911 йыл]]да Шагал, стипендия алып, [[Париж]]ға китә<ref name="krugosvet"/>. Бында ул тәү тапҡыр исемен Марк тип йөрөтә башлай. 1914 йылдың йәйендә рәссам туғандарын, һөйгән ҡыҙы Белланы күрер өсөн Витебсҡа ҡайта<ref name="krugosvet"/>. Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, Европаға әйләнеп ҡайтыу тотҡарлана. [[1915 йыл]]дың 25 июлендә Шагал менән Белла өйләнешә<ref>Сестра Беллы Шагал — Хана (Анна Наумовна) Розенфельд (1881—1956), дочь витебского купца 2-й гильдии Шмуля-Нейеха Розенфельда, вышла замуж за экономиста Абрама Моисеевича Гинзбурга.</ref>. 1916 йылда уларҙың Ида исемле ҡыҙҙары тыуа, артабан ул атаһының ижадын өйрәнеүсе булып китә. [[Файл:M._Shagal._Summer_residence.jpg|left|thumb|289x289px|Дача, 1917. Әрмәнстандың милли галереяһы]] 1915 йылдың сентябрь айында Шагал Петроградҡа китеп, Хәрби-сәнәғәт комитетына хеҙмәткә инә. 1916 йылда Шагал Йәһүд сәнғәтен дәртләндереү йәмғиәтенә инә, [[1917 йыл]]да ғаиләһе менән Витебсҡа әйләнеп ҡайта. Революциянан һуң Витебск губернаһының сәнғәт эштәре буйынса тулы хоҡуҡлы комиссар итеп тәғәйенләйҙәр. 1919 йылдың 28 ғинуарында Шагал Витебск сәнғәт училищеһын аса<ref name="krugosvet"/>. [[1920 йыл]]да Шагал Мәскәүҙә урынлаша, А. М. Эфрос кәңәше буйынса Мәскәү йәһүд камера театрына эшкә төшә. Театрҙы биҙәү, һүрәттәр төшөрөү, костюмадр, декорациялар менән мәшғүл була<ref name="krugosvet"/>. 1921 йылда театр Гранов асылды «спектакле менән Кисәһе Шолом Алейхем» оформление Ағала. [[1921 йыл]]да Марк Шагал Малаховкалағы ҡарауһыҙ балалар өсөн йәһүд хеҙмәт мәктәп-колонияһында уҡытыусыбулып китә. [[1922 йыл]]да ғаиләһе менән тәүҙә [[Литва]]ға, унан һуң [[Германия]]ға китеп бара. 1923 йылдың көҙөндә Амбруаз Воллар саҡырыуы буйынса Шагал ғаиләһе менән [[Париж]]ға китә<ref name="krugosvet"/>. [[1937 йыл]]да Шагал француз гражданлығын ала. [[1941 йыл]]да [[Нью-Йорк]]тағы Заман сәнғәте музейы етәкселеге Шагалды [[нацист Германияһы]]нан [[АҠШ]]-ҡа саҡыра, [[1941 йыл]]дың йәйендә ғаилә Нью-Йоркҡа күсә. Һуғыш тамамланғандан һуң, Шагал [[Франция]]ға ҡайтырға була. Әммә 1944 йылдың 2 сентябрендә Белла вафат була. Туғыҙ айҙан һуң рәссам һөйөклөһө иҫтәлегенә «Туй уттары» һәм «Уның янында» исемле картиналарын яҙа. 58 йәшендә Шагал 30 йәшлек Вирджиния Макнилл-Хаггард менән мөнәсәбәт ҡора. Улдары Дэвид Макнилл тыуа. [[1947 йыл]]да Шагал ғаиләһе менән Францияға килә. Өс йылдан һуң Вирджиния, улын алып, һөйәре менән ҡасып китә. [[1952 йыл]]дың 12 июлендә Шагал «Вава» — Валентина Бродскаяға өйләнә. Әммә рәссамгә илһам биреүсе булып ғүмерлеккә Белла ҡала. 1960 йылда Марк Шагал Эразм премияһы лауреаты була. 1960-сы йылдарҙа Шагал монументаль сәнғәт төрҙәренә күсә — мозаика, витраждар, шпалера, шулай уҡ скульптура һәм керамика менә мауыға. 1960-сы йылдар башында Израиль хөкүмәте заказы буйынса Шагал парламент өсөн мозаика һәм шпалера төҙөй. Ошонан һуң уңыш ҡаҙанып, Европа, Америка, Израильдың католик, лютеран ғибәҙәтханаларын һәм синагогаларҙы биҙәү өсөн саҡырыла. [[1964 йыл]]да Шагал Франция президенты [[Шарль де Голль]] заказы буйынса Париж Париж милли операһы плафонын биҙәй, [[1966 йыл]]да Нью-Йоркта Метрополитен-опера өсөн ике панно төшөрә, ә Чикаго Милли банкы бинаһында «Миҙгелдәр» мозаикаһын эшләй (1972)<ref name="krugosvet"/>. 1966 йылда Шагал Ниццаның Сен-Поль-де-Ванс провиянцияһында уның өсөн махсус төҙөлгән йортҡа күсә, ошонда уҡ оҫтаханаһы урынлаша. Унан һуң [[1973 йыл]]да [[Советтар Союзы]] мәҙәниәт Министрлығы саҡырыуы буйынса Шагал [[Ленинград]]та һәм [[Мәскәү]]ҙә була. Ул Третьяков галереяһына<ref name="krugosvet"/> һәм А. С. Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейына үҙ эштәрен бүләк итә. [[1977 йыл]]да Марк Шагал Францияның иң юғары бүләгенә — Почетлы Легиондың Маҡтаулы тәреһенә лайыҡ була, ә 1977—1978 йылдарҙа [[Лувр]]ҙа рәссамдың 90 йәше айҡанлы күргәҙмә ойошторола. Луврҙың бар ҡағиҙәләренә ҡаршы, тере автор эштәре ҡуйыла. [[1985 йыл]]дың 28 мартында 98 йәшендә Сен-Поль-де-Ванста Шагал үлеп ҡала.<ref name="krugosvet"/> Урындағы зыяратта ерләнгән. Ғүмеренең аҙағына тиклем уның ижадында «витебск» эҙҙәре сағыла. Уның дүрт вариҫы ингән «Шагал комитеты» бар. Рәссамдың бар эштәре тупланған каталогы юҡ. == Хәтер == * [[1992 йыл]]да Витебскиҙа Шагалдың йорт-музейы асылған .<ref name="krugosvet"/> * [[2014 йыл]]дың 28 мартында [[Санкт-Петербург]]та Шагал менән Белла 1915—1918 йылдарҙа йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған<ref>{{Ҡалып:Cite web|url=http://www.rg.ru/2014/03/28/reg-szfo/shagal-anons.html|title=В Петербурге открыли памятную доску Марку Шагалу|publisher=Российская газета|lang=|date=28.03.2014|accessdate=29 March 2014}}</ref>. * «Аэрофлот» авиакомпанияһының Airbus A321 (VP-BUP) лайнерына «М. Шагал» исеме бирелгән. == Китаптар һәм альбомдар == * {{книга |автор = Марк Шагал. |заглавие = альбом |ответственный = вступ. ст. Д. В. Сарабьянов |серия = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Изобразительное искусство (издательство) |год = 1988 |том = |страниц = 46 |isbn = |тираж = }} * {{книга | автор = Апчинская Наталия | часть = | ссылка часть = | заглавие = Марк Шагал. Графика | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Советский художник (издательство) | год = 1990 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 224 | серия = | isbn = 5-269-00300-7 | тираж = 25000 | ref = }} * {{книга |автор = Марк Шагал. |заглавие = альбом |ответственный = вступ. ст. Д. В. Сарабьянов |серия = |ссылка = |издание = |место = Усть-Илимск |издательство = Сибирь (издательство) |год = 1992 |том = |страниц = 46 |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = |заглавие = Шагал. Возвращение мастера |ответственный = С вступительным словом Андрея Вознесенского |серия = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Советский художник (издательство) |год = 1988 |том = |страниц = 326 |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Шагал М. З. |заглавие = Ангел над крышами. Стихи. Проза. Статьи. Выступления. Письма |ответственный = Сост., авт. предисл., комментар., пер. с идиша Л. Беринский |серия = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Современник (издательство) |год = 1989 |том = |страниц = 224 |isbn = 5-270-00677-4 |тираж =50 000 }} * Шагал М. З. Моя жизнь. — М.: Эллис Лак, 1994. — 208 с., 50 000 экз. * {{книга |автор = Шагал М. З. |заглавие = Моя жизнь |ответственный = |серия = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Азбука (издательство) |год = 2000 |том = |страниц = 416 |isbn = 5-267-00200-3 |тираж = 5000 }} * {{книга |автор = |заглавие = Марк Шагал. Здравствуй, Родина! |nodot=1 |ответственный = Третьяковская галерея |серия = |ссылка = |издание = |место = |издательство = Сканрус (издательство) |год = 2005 |том = |страниц = 352 |isbn = 5-93221-072-9 |тираж = }} * {{книга |автор = |заглавие = Марк Шагал об искусстве и культуре |ответственный = Под ред. Б. Харщава |серия = Чейсовская коллекция |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Текст (издательство) |год = 2009 |том = |страниц = 320 |isbn = 978-5-7516-0768-5 |тираж = 3500 }} * Александр Каменский. Марк Шагал. Художник из России. — Москва: Трилистник, 2005. — 304 стр., 170 цв. ил. ISBN 5-89480-086-2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Апчинская Н.'' Марк Шагал. Портрет художника. — М.: 1995. * ''|Апчинская Н. В.'' [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/142 Театр Марка Шагала: конец 1910-х — 1960-е гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123161521/http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F142 |date=2009-01-23 }} Витебск : ВГТУ, 2004. — 22 с — (Научно-популярная серия Музея Марка Шагала; вып. 4). * ''Мак-Нил, Давид''. По следам ангела: воспоминания сына Марка Шагала. М., Текст, 2005. * ''Мальцев, Владимир.'' [http://www.chagal-vitebsk.com/node/87 Марк Шагал — художник театра: Витебск—Москва: 1918—1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131010/http://chagal-vitebsk.com/node/87 |date=2016-03-04 }} // Шагаловский сборник. Вып. 2. Материалы VI—IX Шагаловских чтений в Витебске (1996—1999). Витебск, 2004. С. 37-45. * [http://www.musee-chagall.fr/ Музей Марка Шагала в Ницце — Le Musee National Message Biblique Marc Chagall («Библейское послание Марка Шагала»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303072947/http://www.musee-chagall.fr/ |date=2008-03-03 }} * ''Хаггард В.'' Моя жизнь с Шагалом. Семь лет изобилия. М., Текст, 2007. * [http://www.interlit2001.com/chagall-1.htm ''Хмельницкая, Людмила.'' Музей Марка Шагала в Витебске.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608020949/http://www.interlit2001.com/chagall-1.htm |date=2008-06-08 }} * [http://www.interlit2001.com/chagall-3.htm ''Хмельницкая, Людмила.'' Марк Шагал в художественной культуре Беларуси 1920-х — 1990-х годов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608211821/http://www.interlit2001.com/chagall-3.htm |date=2008-06-08 }} * ''Шагал, Белла''. Горящие огни. М., Текст, 2001; 2006. * {{книга |автор = Шатских А. С. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Гоголевский мир глазами Марка Шагала |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Витебск |издательство = Музей Марка Шагала |год = 1999 |том = |страницы = |страниц = 27 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{статья |автор = Шатских А. С. |заглавие = «Благословен будь, мой Витебск»: Иерусалим как прообраз шагаловского Города |ссылка = http://ec-dejavu.net/c-2/Chagall_Marc.html |язык = |автор издания = |издание = Поэзия и живопись: Сборник трудов памяти Н. И. Харджиева / Под ред. М. Б. Мейлаха и Д. В. Сарабьянова |тип = |место = М. |издательство = Языки русской культуры |год = 2000 |том = |страницы = 260—268 |isbn = 5-7859-0074-2 |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = }} * Шишанов В. А. «Если уж быть министром…» // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2003. № 2(10). С. 9-11. * {{книга | автор = Круглов Владимир, Петрова Евгения. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Марк Шагал | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = СПб. | издательство = Государственный Русский музей, Palace Editions | год = 2005 | том = | страницы = 168 | столбцы = | страниц = | серия = | isbn = 5-93332-175-3 | тираж = | ref = }} * [http://chagal-vitebsk.com/node/104 ''Шишанов В.'' «Эти молодые люди были ярыми социалистами…»: Участники революционного движения в окружении Марка Шагала и Беллы Розенфельд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192733/http://chagal-vitebsk.com/node/104 |date=2016-03-04 }} // Бюллетень Музея Марка Шагала. [[2005]]. № 13. С. 64-74. * [http://chagal-vitebsk.com/node/60 ''Шишанов В.'' Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708134004/http://chagal-vitebsk.com/node/60 |date=2011-07-08 }} // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2006. № 14. С. 110—111. * [https://web.archive.org/web/20160304120124/http://chagal-vitebsk.com/?q=node/107 ''Шишанов, Валерий.'' Марк Шагал: Этюды к биографии художника по архивным делам] * ''Шишанов В. А.'' [http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103160055/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art |date=2013-11-03 }}. Минск: Медисонт, 2007. — 144 с. * ''Шишанов В. А.'' [http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264/17792_Шишанов._Из_жизни_Марка_Шагала.pdf Несколько строк из жизни Марка Шагала / В. А. Шишанов // Мишпоха. 2010. № 26. С. 46 — 50.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314080052/http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264/17792_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2._%D0%98%D0%B7_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0.pdf |date=2012-03-14 }}. * ''Шишанов В. А.'' [http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264_О_Марке_Шагале/17875_ШагаловскийЕжегодник2008.pdf «Наконец появился царь…» // Шагаловский международный ежегодник, 2008: сб. статей; под ред. А. М. Подлипского. — Витебск: Витеб. обл. тип., 2010. — С. 69 — 73.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111121037/http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264_%D0%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5/17875_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA2008.pdf |date=2012-01-11 }}. * Изобразительное искусство Витебска 1918—1923 гг. в местной периодической печати : библиограф. указ. и тексты публ. / сост. В. А. Шишанов. — Минск : Медисонт,2010. — 264 с.[http://issuu.com/home/statistics/stats/shishanov_izo_vitebsk2010_demo]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vitroart.ru/articles/articles/623 ''Мухин А. С.'' Витражи Марка Шагала в Реймсском соборе. // Изобразительное искусство, архитектура и искусствоведение русского зарубежья. СПб., 2008. С. 144—148.] * Шишанов, В. А. «Двойной портрет с бокалом вина» — в поисках источников сюжета картины Марка Шагала / В. А. Шишанов // Марк Шагал и Петербург. К 125-летию со дня рождения художника / Науч. ред. и сост. : О. Л. Лейкинд, Д. Я. Северюхин. — С.-Петербург : Издательство «Европеиский Дом», 2013.- С. 167—176.[http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_double_portrait_of_chagal] == Һылтанмалар == * [http://m-chagall.ru/ Сайт о жизни и творчестве Марка Шагала] * {{Ҡалып:ЭЕЭ|14709|Шагал Марк}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * [http://artmonstr.ru/mark-shagal/ Картины Марка Шагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329131227/http://artmonstr.ru/mark-shagal/ |date=2016-03-29 }} * [http://chagal-vitebsk.com Витебский музей Марка Шагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221124818/http://www.chagal-vitebsk.com/ |date=2011-02-21 }} * [http://mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html Я жизнь прожил в предощущенье чуда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514064048/http://www.mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html |date=2007-05-14 }} [http://mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html Марк Шагал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514064048/http://www.mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html |date=2007-05-14 }} * [http://www.shagal.org.ru/ Марк Шагал.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517145111/http://shagal.org.ru/ |date=2017-05-17 }} [http://www.shagal.org.ru/ Краткая биография. Графика. Музей Шагала в Ницце.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517145111/http://shagal.org.ru/ |date=2017-05-17 }} * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html Шагал Марк Захарович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122107/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html |date=2016-03-04 }} [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122107/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html |date=2016-03-04 }} * [http://vash2008.mylivepage.ru/wiki/1310/421_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%90._%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%3A_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_%281918-1941%29_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%93%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AB Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции (1918—1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108145646/http://vash2008.mylivepage.ru/wiki/1310/421_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%90._%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0:_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_(1918-1941)_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%93%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AB |date=2008-11-08 }} * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php Марк Шагал в Швейцарии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045714/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php |date=2016-03-04 }} [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php «Библейское послание»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045714/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php |date=2016-03-04 }} Новое о Шагале — малоизвестные страницы * ''[http://www.staratel.com/pictures/shagal/main.htm Шагал, Марк Захарович]''<span> в библиотеке «Старатель»</span> * [https://web.archive.org/web/20130825084111/http://famousartistsgallery.com/gallery/chagall.html Марк Шага́л] * {{Ҡалып:Cite web|author=Александра Смирнова|last=Смирнова|first=Александра|authorlink=|coauthors=|datepublished=13 декабря 2006 года|url=http://www.booknik.ru/reviews/fiction/?id=14058|title=В мерном пламени меноры|format=|work=Букник.ру|publisher=|accessdate=18 мая 2008|lang=ru|description=Рецензия на книгу Беллы Шагал «Горящие огни»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61At48S9C|archivedate=2011-08-24}} * [http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm ''Мейер, Мерет.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608015847/http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm |date=2008-06-08 }} [http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm Фрагмент биографии Марка Шагала.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608015847/http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm |date=2008-06-08 }} * {{Ҡалып:Cite web|author=Анна Шварц|last=Шварц|first=Анна|authorlink=|coauthors=|datepublished=18 января 2008 года|url=http://www.booknik.ru/reviews/non-fiction/?id=26048|title=И прошли семь лет изобилия|format=|work=Букник.ру|publisher=|accessdate=18 мая 2008|lang=ru|description=Рецензия на книгу второй жены М. Шагала Вирджинии Хаггард «Моя жизнь с Шагалом. Семь лет изобилия.»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61At60rfa|archivedate=2011-08-24}} * [http://lib.ru/MEMUARY/SHAGAL/my_life.txt Мемуары «Моя жизнь»] * [http://www.marcchagall.narod.ru/ Марк Шагал Сайт] * [http://www.marc-chagall.ru/ Сайт о Марке Шагале: биография, картины, фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326051950/http://www.marc-chagall.ru/ |date=2016-03-26 }} * [http://www.narodknigi.ru/journals/59/shagal_popolam/ ''Дымшиц В.'' Шагал пополам // Народ Книги в мире книг. 2005. № 59] * [http://www.narodknigi.ru/journals/59/david_mak_nil_po_sledam_angela/ Рецензия на воспоминания сына Марка Шагала] * [http://www.youtube.com/watch?v=GCs4jkLUoBs Марк Шагал, учебный фильм] * {{Ҡалып:Cite web|url=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer8/Basin1.php|title=К вопросу о попытках дискредитации имени и творчества Марка Шагала в белорусских СМИ в 1987—2002 гг.|author=Яков Басин|date=№8(155) август 2012 года|publisher=Заметки по еврейской истории|lang=|accessdate=2012-08-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/69yiTjFLm|archivedate=2012-08-17}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/vystavka-marka-shagala-v-tretyakovskoi-gal Выставка Марка Шагала в Третьяковской галерее]. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/mark-shagal-osnovnye-daty-zhizni-tvorchestva Яков Брук]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/mark-shagal-osnovnye-daty-zhizni-tvorchestva . Марк Шагал. Основные даты жизни и творчества]. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/dva-neizdannykh-avtografa-shagala Яков Брук]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/dva-neizdannykh-avtografa-shagala . Два неизданных автографа Шагала.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-v-moskve Белла Мейер.]'' [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-v-moskve Шагал в Москве.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/po-vystavke-s-markom-shagalom Жан-Луи Прат.]'' [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/po-vystavke-s-markom-shagalom По выставке — с Марком Шагалом.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/teatr-v-biografii-shagala Александра Шатских.]'' [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/teatr-v-biografii-shagala Театр в биографии Шагала.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-pozdnem-shagale Мерет Мейер]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-pozdnem-shagale . О позднем Шагале.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-syurrealizme-marka-shagala Жан-Мишель Форе]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-syurrealizme-marka-shagala . О «сюрреализме» Марка Шагала.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 * [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-i-bibliya Шагал и Библия.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005 [[Категория:Авангардизм]] [[Категория:XX быуат рәссамдары]] [[Категория:Франция рәссамдары]] [[Категория:Беларусь рәссамдары]] [[Категория:СССР сценографтары]] [[Категория:Мемуарсылар]] [[Категория:Вольф премияһы лауреаттары (сәнғәт)]] [[Категория:Эразм премияһы лауреаттары]] gd34o4nngi70liivx2jj66jpd27wyiy Серб Республикаһы 0 103474 1310005 1302800 2026-11-10T14:26:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310005 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Сербия|Серб'''ия''' Республикаһы| Баш ҡалаһы [[Белград]] булған дәүләт}} {{Ил |Башҡортса исеме = Серб Республикаһы |Төп исеме = Република Српска<br>Republika Srpska |Төп килеш = Серб Республикаһы |Герб = Seal_of_Republika_Srpska.svg |Нигеҙ һалынған = {{nobr|[[9 ғинуар]] [[1992 йыл]]}} |Девиз = |Гимн исеме = Моја Република <br> [[Серб Республикаһы гимны|Минең Республикам]] |Аудио = Moja_republika.ogg |Идара итеү формаһы = Парламент республикаһы |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 45 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 17 |lon_min = 19 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale =1000000 |Картала=Europe location RS.png |Картала2 = Bosnia and Herzegovina, administrative divisions - ru (entities) - colored.svg |Телдәр = серб, бошняк һәм хорват халыҡтары теле |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = {{nobr|[[9 ғинуар]] [[1992 йыл]]}} |Башҡала = [[Баня-Лука]] |Иң ҙур ҡалалары = Баня Лука, Приедор, Биелина |Етәкселәр вазифалары = Президент<br>Премьер-министр |Етәкселәр = Милорад Додик<br>Желька Цвиянович |Территория буйынса урын = |Территория=24 641<ref name="ReferenceA"/> |Һыу % = |Халыҡ буйынса урыны = |Халыҡ = 1 326 991 <ref name=autogenerated2>http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123135507/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=2018-11-23 }}</ref> |Иҫәп йылы = 2013 |Халыҡ тығыҙлығы = 60 |ЭТП = |ЭТП иҫәпләү йылы = |ЭТП буйынса урын = |Кеше башына ЭТП = |Валюта = Конверсияланыусы марка <br> (BAM) |Домендар = [[.ba]] ([[.rs]]) |Телефон коды = 387 |Ваҡыт бүлкәте = UTC +1 (CET) <br> UTC +2 (CEST) }} '''Серб Республикаһы''' ({{lang-sr|Српска, Srpska}}, Srpska, рәсми исеме ''Република Српски'', ''Republika Srpska'': {{Audio|RepublikaSrpska.ogg|Тыңларға}}) — [[Босния һәм Герцеговина]] биләмәһендәге дәүләтселек, Дейтон килешеүе буйынса төҙөлгән. Баш ҡалаһы — [[Баня-Лука]]. Майҙаны 24 605,7 км². Халҡы — 1 326 991 кеше<ref name="autogenerated2">http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113142953/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=2013-11-13 }}</ref> (83 % — сербтар, 13 % — боснийҙар һәм 3 % — хорваттар). Аҡса берәмеге — конверцияланыусы марка. [[1992]] йылда босний-мосолмандарҙың [[Югославия]] составынан сығыуына яуап итеп босний сербтары үҙҙәре йәшәгән ерҙәрҙе Серб Республикаһы итеп иғлан итә. == Географияһы == Серб Республикаһы [[Балҡан ярымутрауы]]ның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Биләмә майҙаны 24 641 квадрат километр тәшкил итә, 42°33' һәм 45°16' төньяҡ киңлек һәм 16°11' һәм 19°37' көнсығыш оҙонлоҡ араһына тура килә. Серб Республикаһы Паннон һәм Урта диңгеҙ тәбиғи-географик һәм социаль-иҡтисади райондар сигендә урынлашҡан, әммә диңгеҙ менән сикләнмәгән<ref name="autogenerated20130513-1">{{Cite web|url=http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/geografija/|title=География РС|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GaUxF0eH|archivedate=2013-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420001125/http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/geografija/ |date=2015-04-20 }}</ref>. === Сиктәре === Серб Республикаһы сиктәре халыҡ-ара кимәлендә танылған, күрше дәүләттәр-БМО ағзалары — [[Сербия]], [[Хорватия]] һәм [[Черногория]], шулай уҡ [[Босния һәм Герцеговина]]ға ҡараған Федерация менән араны билдәләй. Дәүләтселек сигенең дөйөм оҙонлоғо 2170 километр, шул иҫәптән Черногорияға — 259 км, Сербияға — 370 км, Хорваттияға — 318 км, Босния һәм Герцеговина Федерацияһына 1134 км тура килә<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2012/StatistickiGodisnjak_2012_WEB.pdf|title=Статистички годишњак 2012|publisher=|accessdate=2012-04-16|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Fx16swNV|archivedate=2013-04-17}}</ref>. Сиктәр этник, тарихи һәм тәбиғи-географик факторҙарҙы иҫәпкә алмайымса, хәрби-сәйәси вәзғыяттан сығып билдәләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/ORS/Pages/DetaljiServisa.aspx?ItemId=2&srcList=A2CCDFE2-EC83-438D-A097-96558E660DEC|title=Географски и демографски подаци|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DWJEBUPc|archivedate=2013-01-08}}</ref>. === Тауҙары === [[Файл:City_of_Mostar.jpg|thumb|Вележ тауы]] {{main|Серб Республикаһы тауҙары}} Серб Республикаһын тауҙар иле тип атарға ла була. Территорияһының төньяғы, әллә ни ҙур булмаған убалар менән ҡапланға өлөшө, әкренләп һарыҡташтар һәм ҡырсын ташташ менән ҡапланған тигеҙлеккә һәм мул уңыш бирә торған һыубаҫар болондарға әйләнә. Республиканың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында убалы ерҙәр әкренләп Герцоговинаның бейек тауҙарына әүерелә. Тауҙарының иң танылғаны — [[1984 йыл]]да Ун дүртенсе ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелгән [[Яхорина (гора)|Яхорина]] тауы. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2386 метр{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=9}} булған Маглич тауы ла киң билдәле, ул Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның — иң бейек түбәһе. Герцеговинаның яланғас тауҙары сөңгөлдәр һәм соҡорҙар менән йырғысланған һәм бысраҡ аҡ һәм һоро төҫтәге [[эзбиз]] тоҡомонан тора<ref>{{книга|автор=Раковский, С. Н.|заглавие=По Югославии|ссылка=|место=|издательство=Просвещение|год=1970|страницы=142|isbn=}}</ref>. Рельефта карст формалары бихисап: мәмерйәләр, ер аҫтынан аҡҡан йылғалар, эзбиздән генә торған ҡаялар, [[Карры (карст)|карст]] ҡатламдары. Тау араларындағы соҡорҙарҙа бик ҙур [[Полье|баҫыуҙар]] урынлашҡан<ref>{{книга|автор=Грацианский, А. Н.|заглавие=Природа Югославии|ссылка=|место=|издательство=Изд-во геогр. лит-ры|год=1955|страницы=42|isbn=}}</ref>. === Йылғалары === [[Файл:Trebinje_River.jpg|thumb|Требишница йылғаһы]] Серб Республикаһының иң ҙур йылғалары (йәйә эсендә Серб Республикаһы территорияһындағы оҙонлоғо күрһәтелгән): [[Дрина]] (305 км), [[Сава]] (202 км) [[Врбас (река)|Врбас]] (117 км)<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/ovo_je_rs/2011/Ovo_je_Republika_Srpska_2011.pdf|title=Статистика РС за 2011 год|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CJ9IGH3t?url=http://www.rzs.rs.ba/Publikacije/RSuBrojkama/2011/Ovo%20je%20Republika%20Srpska%202011.pdf|archivedate=2012-11-20|deadlink=no}}</ref>, [[Босна (река)|Босна]] (98 км), Врбаня (95,4 км), [[Уна (приток Савы)|Уна]] (91,8 км), Сана (85 км), Укрина (80,9 км){{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=10}}. Улар Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай (Сава һәм Дрина йылғалары бассейнына). Көнсығыш Герцеговиналағы (Требишница, Неретва) Чемерно артылышынан көньяҡтараҡ аҡҡан йылғалар Адриатика бассейнына ҡарай<ref name=autogenerated1 />. === Күлдәре === [[Файл:Balkana2.jpg|thumb|Балҡан күле]] Серб Республикаһының иң ҙур күле — [[Билечко күле]] (майҙаны 27,064 км²) Балҡан ярымутрауындағы иң ҙур яһалма күл. Башҡа яһалма күлдәр — Перучацкий (12,401 км²), Зворничский (8,876 км²), [[Вишеградское озеро|Вишеградский]] (8,9 км²) һәм Бочацкий (2,3 км²)<ref name=ReferenceA />. Зеленгора тауында урынлашҡан Штиринский күле — иң ҙур тәбиғи күл (майҙаны 0,129 км²). Башҡа тәбиғи күлдәр — Котланичский (0,044 км²), Улошский (0,043 км²), Донье-Баре (0,021 км²) һәм Орловачский (0,021 км²)<ref name=autogenerated1 />. Серб Республикаһының күлдәре дәүләт тарафынан һаҡлана. Республикала күлдәрҙең статусы Һыу ресурстары тураһындағы закон менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, урман һәм һыу ресурстары министрлығы сиктәрендә күлдәрҙе һаҡлау мәсьәләһе менән Һыу ресурстары мәсьәләләре буйынса дирекция шөғөлләнә. === Тупрағы, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы === [[Файл:Перучица 1.jpg|left|thumb|Перучица реликт урманы]] [[Сава]] йылғаһы бассейнында уңдырышлы [[аллювиаль тупраҡ]], тау райондарында [[һоро тупраҡ]] киң таралыу алған. Төньяҡ райондарҙа киң болондарҙа ауыл хужалығы ерҙәре йәйрәп ята. Тауҙарҙың төньяҡ битләүҙәрендә, 500 метрға тиклем бейеклектә, һәм тау итәктәрендә граб-имән урмандары, шулай уҡ йүкә, клён һәм ҡарама ағастары үҫә. Республиканың үҙәк өлөшөндә [[Буковый лес|бук урмандары]], 800 метрҙан юғарыраҡ — аҡ шыршы-бук урмандары, шулай уҡ шыршы менән ҡарағай ағастары киң таралған. Герцеговинала [[эндемик]]тарҙан [[серб шыршыһы]] осрай. 1600 метрҙан юғарыраҡ [[Субальпийский пояс|субальпий болондары]] һәм [[кәрлә]] ағастар үҫә. Көньяҡ — көнбайыш битләүҙәрҙәге [[Коричневые почвы|көрән тупраҡта]] [[таш имән]], һәр ваҡыт йәшел булып ултырған ҡыуаҡ һәм [[маквис]] үҫә. 300 метрҙан юғарыраҡ [[Дерново-карбонатные почвы|сиҙәм-карбонат тупраҡтарҙа]] урмандар менән [[шибляк]] аралаш үҫә<ref name="autogenerated5">Босния и Герцеговина // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2006. — С. 72—79. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8</ref>. [[Файл:Patke -rijeka Vrbas-Banja Luka.jpg|thumb|Утки на реке Врбас]] 2015 йылдың 31 декабренә Серб Республикаһында урмандарҙың дөйөм майҙаны 1 085 947 гектар тәшкил итә, уларҙың 292 627 гектары шәхси ҡулдарҙа{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=275}}. Йылдың йылында ағас күпләп ултыртыла, 2015 йылда урман 817 гектар майҙанда ултыртылған{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=276}}. Таулы райондарҙа көрән айыу, бүре, урман бесәйе, Европа һеләүһене, һыуһар, [[болан]], ҡоралай, [[тау кәзәһе]], ҡама, ҡабан кеүек йәнлектәр киң таралған. Карст тибындағы райондарҙа йыландар, кеҫәрткеләр һәм ташбаҡалар йәшәй. Эре ҡоштарҙан һуйыр, бөркөт һәм ыласындар йыш осрай<ref name=autogenerated5 />. Серб Республикаһының Статистика институты мәғлүмәттәре буйынса 2015 йылда Республика урмандарында 665 бүре, 1546 ҡыр кәзәһе, 651 айыу, 77 мең ҡуян, 8 мең ҡабан иҫәпкә алынған{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=284}}. === Климаты === [[Файл:Planina Jahorina.jpg|left|thumb|Ҡышҡыһын Яхорина тауы]] Климатик зоналар: Герцеговинаның көньяғындағы Урта диңгеҙ климаты, ә Республиканың төньяғында контененталь климат. Серб Республикаһы территорияһындағы климатҡа был төбәктә һауа массаларының дөйөм циркуляцияһы һәм тәбиғәт факторҙары йоғонто яһай. Бында өс климат тибы хасил була: * «Төньяҡ паннон» — уртаса континенталь климат. Уға уртаса һыуыҡ ҡыш һәм йылы йәй хас. Целсий буйынса һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 12 градустан 19 градусҡа тиклем<ref name=autogenerated1 />. * «Тау» климаты республиканың ҙур ғына өлөшөн биләй. Тау һырттарында йәй ҡыҫҡа һәм ҡары оҙаҡ ятҡан һыуыҡ ҡыш. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы Цельсий буйынса 5 градустан 7 градусҡа тиклем тәшкил итә. Убалы райондар һәм үҙәндәрҙә климат йомшаҡ була. Тау климаты булған өлкәләрҙә һауа температураһы йылына уртаса 10 градус була. Ҡыш ғәҙәттә уртаса һыуыҡ, мул ҡарлы һәм томанлы була, ә йәй уртаса йылы була<ref name=autogenerated1 />. * «Урта диңгеҙ-адриатика» климаты күбеһенсә республиканың көньяҡ өлөшөнә — Көнсығыш Герцеговинаға хас. Уртаса йыллылҡ температура Цельсий буйынса 14 һәм 14,7 градустар араһында була. Был төбәктә Серб Республикаһының иң "йылы" ҡалаһы — Требинье урынлашҡан<ref name=autogenerated1 />. == Серб Республикаһы тарихы == [[Файл:DemoBIH1991.png|left|thumb|1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Босния һәм Герцеговинаның этник картаһы]] [[Файл:Evstafiev-Radovan_Karadzic_3MAR94.jpg|left|thumb|Радован Караджич, беренсе Серб Республикаһының беренсе президенты]] == Урынлашыуы һәм административ бүленеше == [[Файл:BH_municipality_location.gif|right|thumb|250x250px|Административ бүленеше (алһыу төҫ)]] [[Файл:Republika_Srpska_mezoregije.PNG|right|thumb|250x250px|Серб Республикаһы төбәктәре (мезотөбәктәр) 2008-2015-се йылғы Биләмә планы буйынса]] [[Файл:Srpska_Regions.svg|right|thumb|250x250px|Серб Республикаһының географик төбәктәре]] Серб Республикаһы [[2008 йыл|2008]] — [[2015 йыл]]ғы Биләмә планы 6 төбәктән ({{lang-sr|регије}}) йәки мезотөбәкте ({{lang-sr|мезорегије}}) теркәй:<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Documents/ProstorniPlan.pdf|title=Территориальный план Республики Сербской до 2015|accessdate=17. 12. 2010}}</ref><ref>[[:sr:Просторни план Републике Српске|Просторни план Републике Српске]]</ref> # Приетор (башта Баня Лука төбәгенә инә) # Баня Лука, шул иҫәптән 2 субтөбәк: Мрконич-Град һәм Градишка # Добой # Биелина, шул иҫәптән субтөбәк Зворник # Источно-Сараево (Көнсығыш Сараево), шул иҫәптән субтөбәк Фоча # Требине 2013 йылдың 20 майына ҡарата Серб Республикаһы 63 муниципалитетҡа бүленә, шул иҫәптән 57 ауыл йәмәғәтселеге ({{lang-sr|општина, општине}}) һәм 6 ҡала йәки ҡала йәмәғәтселеге ({{lang-sr|град, градови}}): Град Баня-Лука, Град Биелина, Град Добой, Град Приедор, Град Требине, Град Источно-Сараево, һуңғына 6 үҙаллы йәмәғәтселек инә (Источна-Илиджа, Источно-Ново-Сараево, Источни-Стари-Град, Трново, Пале, Соколац) . Муниципалитеттар, үҙ сиратында, 2756 тораҡ пункты берләштерә ({{lang-sr|насељено мјесто, насељение мјеста}})<ref name="перепись2013">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013-drugo_izdanje_sa_kartama_Final.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2014.]</ref>. Серб Республика шулай уҡ географик төбәктәргә ({{lang-sr|регије}}) бүленә: * Баня Лука * Добой * Биелина * Зворник * Сараево-Романия * Фоча * Требине == Халҡы == Серб Республикаһынад күпселек халыҡ сербтар тәшкил итә. Уларҙан тыш бошняктар һәм хорваттар конституциялы халыҡ булып тора. Милли әҙселек — йәһүдтәр, чехтар, украиндар, словактар һәм башҡалар. Рәсми телдәр булып серб, ошняк, хорват халыҡтары теле тора. Рәсми алфавит — кирилица һәм латиница<ref>{{Cite web|url=http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/stanovnistvo/|title=Халыҡ РС|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GaUxnRvh|archivedate=2013-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228014627/http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/stanovnistvo/ |date=2013-12-28 }}</ref>. {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" rules="all" style="margin: 5px 0px 10px 0em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse: collapse; font-size: 85%; empty-cells: show;" width="60%" class="" | align="center" colspan="10" style="background:#778899; color:white" |Естественное и механическое движение Республики Сербской |- bgcolor="#FFEBCD" !Йыл !Халыҡ !Тыуым !Үлем !Тәбиғи айырма !Күсем айырмаһы |- bgcolor="#fffaf0" |1991 |1 569 332 |- bgcolor="#f5f5f5" |1996 |1 391 593 |12263 |10931 |1332 |16910 |- |1997 |1 409 835 |13757 |11755 |2002 |16961 |- |1998 |1 428 798 |13527 |12469 |1058 |18681 |- |1999 |1 448 537 |14500 |12529 |1971 |18674 |- |2000 |1 469 182 |14191 |13370 |821 |20990 |- |2001 |1 490 993 |13699 |13434 |265 | -36456 |- |2002 |1 454 802 |12336 |12980 | -644 | -1807 |- |2003 |1 452 351 |10537 |12988 | -2451 | -3 |- |2004 |1 449 897 |10628 |13082 | -2454 | -1026 |- |2005 |1 446 417 |10322 |13802 | -3480 |772 |- bgcolor="#fffaf0" |2006 |1 443 709 |10524 |13232 | -2708 | -1328 |- |2007 |1 439 673 |10110 |14146 | -4036 |1840 |- |2008 |1 437 477 |10198 |13501 | -3303 |1005 |- |2009 |1 435 179 |10603 |13775 | -3172 |1031 |- |2010 |1 433 038 |10147 |13517 | -3370 |0 |- |2011 |1 429 668 |9561 |13658 | -4097 |3719 |- |2012 |1 429 290 |9978 |13796 | -3818 |77 |- |2013 |1 326 991 |9510 |13978 | -4468 |} == Серб Республикаһы сәйәсәте == {{main|Серб Республикаһының сәйәси ҡоролошо}} === Президент === {{main|Серб Республикаһы Президенты}} Серб Республикаһы Президенты ({{lang-sr|Предсједник Републике Српске}}) — Серб Республикаһының башлығы. Ул һәр осраҡта Серб Республикаһы вәкиле булараҡ сығыш яһай, [[Народная скупщина Республики Сербской|парламентҡа]] премьер-министрлыҡҡа кандидатты тәҡдим итә, хөкүмәт башлығын отставкаға ебәрә ала, Конституцияға ярашлы оборонаға, хәүефһеҙлеккә һәм тышҡы сәйәсәткә ҡағылышлы һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә<ref>{{cite web|url=http://www.predsjednikrs.net/cy/predsjednik/nadleznosti/|title=Надлежности|publisher=|accessdate=2013-04-30|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX0q6NeA?url=http://www.predsjednikrs.net/cy/predsjednik/nadleznosti/|archivedate=2013-05-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505035432/http://www.predsjednikrs.net/cy/predsjednik/nadleznosti/ |date=2014-05-05 }}</ref>. Президент ике вице-президент менән бергә дүрт йылға һайлана һәм был вазифала ике мөҙҙәт рәттән генә ҡала ала. Серб Республикаһы Конституцияһына ярашлы, президент һәм вице-президенттар бөтә өс конституцион халыҡ вәкиле булараҡ эшләргә тейеш<ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://www.ustavnisud.org/upload/4_8_2009_48_ustav_srpski.pdf |title=Устав Републике Српске |publisher= |accessdate=2016-12-12 |lang=sr |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXNCMuHF?url=http://www.ustavnisud.org/upload/4_8_2009_48_ustav_srpski.pdf |archivedate=2013-01-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212023932/http://www.ustavnisud.org/upload/4_8_2009_48_ustav_srpski.pdf |date=2012-02-12 }}</ref>. 2018 йылдың 18 октябрендә Желька Цвиянович Серб Республикаһы президенты итеп һайлана, Рамиз Салкич<ref>{{cite web |url=http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/ramiz-salkic/ |title=Рамиз Салкић |publisher= |accessdate=2016-12-12 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419202702/http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/ramiz-salkic/ |date=2017-04-19 }}</ref> һәм Йосип Йеркович<ref>{{cite web |url=http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/josip-jerkovic/ |title=Јосип Јерковић |publisher= |accessdate=2016-12-12 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214012152/http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/josip-jerkovic/ |date=2016-12-14 }}</ref> вице-президенттар була. === Хөкүмәт === {{main|Серб Республикаһы хөкүмәте}} Серб Республикаһы хөкүмәте — Республикала төп башҡарма власть органы. Конституцияға ярашлы, 8 министр серб, 5 — босняк, 3 — хорват милләтенән булырға тейеш. Премьер-министр тик бер генә министрҙы башҡа милләт вәкилдәре араһынан тәғәйенләй ала. Хөкүмәт башлығы һәм ике вице-премьер Серб Республикаһының өс конституцион халҡы вәкиле булырға тейеш. Хөкүмәт премьер-министр, вице-премьерҙар һәм милли квотаға ярашлы һайланған ун алты министрҙан тора. Министрҙарҙы Серб Республикаһыһының закон сығарыу хоҡуғына эйә булған Халыҡ скупщинаһы һайлай<ref>{{cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Pages/Mandat.aspx|title=Мандат правительства РС|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GaUyKf2F?url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Pages/Mandat.aspx|archivedate=2013-05-13|deadlink=no}}</ref>. Хөкүмәт полномочиелары [[Конституция Республики Сербской|Серб Республикаһы Конституцияһы]] һәм бер нисә закон менән нығытылған. Атап әйткәндә, ул Халыҡ скупщинаһына ҡарауға закондар тәҡдим итә, Республиканың үҫеш планын һәм бюджет проектын тәҡдим итә, закондарҙың ғәмәлгә ашырылыуын һәм үтәлеүен күҙәтә, министрлыҡтар эшмәкәрлеген ойоштора һәм башҡалар. Бынан тыш, тап хөкүмәт донъя илдәрендә Серб Республикаһы вәкиллеген булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref name=autogenerated3 />. Хөкүмәттең ғәмәлдәге составы 2018 йылдың 18 декабрендә формалаша<ref>{{cite web |url=https://rs-lat.sputniknews.com/regioni/201812181118203199-vlada-Republika-Srpska-/ |title=Posle maratonske sednice izabrana nova Vlada Republike Srpske |author= |date=2018-12-18 |website= |publisher= |accessdate=2018-12-21 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221184006/https://rs-lat.sputniknews.com/regioni/201812181118203199-vlada-Republika-Srpska-/ |date=2018-12-21 }}</ref>. === Парламент === {{main|Серб Республикаһының Халыҡ скупщинаһы}} [[Файл:Stari dom jna - narodna skustina RS.JPG|thumb|Халыҡ скупщинаһы бинаһы]] Серб Республикаһының Халыҡ скупщинаһы — Республикала юғары закон сығарыу һәм конституция органы. Скупщина 83 депутаттан тора, ә [[Союз независимых социал-демократов|Бойондороҡһоҙ социал-демократтар союзы]], Демократик халыҡ союзы һәм Социалистик партиянан һайланған депутаттар парламентта күпселекте тәшкил итә. [[Чубрилович, Неделько|Неделько Чубрилович]] — Халыҡ скупщинаһы спикеры<ref>{{cite web |url=http://www.narodnaskupstinars.net/?q=ci/народна-скупштина/састав/предсједник |title=Предсједник |publisher= |accessdate=2016-12-11 |lang=sr}}</ref>. Халыҡ скупщинаһына 1991 йылдың [[24 октябр]]ендә Босния һәм Герцеговинала серб халҡы Скупщинаһы булараҡ нигеҙ һалына<ref>[http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=48429 РЕПУБЛИКА СРПСКА — РТРС]</ref>. Һуғаш тамамланғандан һәм [[Дейтонское соглашение|Дейтон килешеүенә]] ҡул ҡуйылғандан һуң Халыҡ скупщинаһы талап ителгән реформаларҙы үткәреүгә һәм Республиканы үҙгәртеп-ҡороуға яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. 2002 йылға тиклем Халыҡ скупщинаһы депутаттары ике йыллыҡ мөҙҙәт менән һайлана. 2002 йылдан һуң закондарҙың үҙгәреүенә ярашлы уларҙы дүрт йыллыҡ мөҙҙәткә һайлай башлайҙар. 2014 йылдың 12 октябрендә булып үткән һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса Халыҡ скупщинаһының актуаль составы билдәләнә. Парламентҡа бөтәһе ете партия үтә<ref>{{cite web |url=http://www.izbori.ba/Utvrdjeni2014/Finalni/NarodnaSkupstinaRS/ZbirniRezultate.aspx |title=Утврђени резултати општих избора 2014 године |publisher= |accessdate=2016-12-11 |lang=sr}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Партия ! Тауыштар ! Урындар |- | [[Бойондороҡһоҙ социал-демократтар союзы]] | 213645 (32,24 %) | 29 |- | [[Серб демократик партияһы]] | 173742 (26,22 %) | 24 |- | Демократик халыҡ союзы | 61140 (9,23 %) | 8 |- | Демократик прогресс партияһы | 48848 (7,37 %) | 7 |- | «Ватан» | 34952 (5,28 %) | 5 |- | Халыҡ демократик хәрәкәте | 33966 (5,13 %) | 5 |- | Социалистик партия | 33692 (5,09 %) | 5 |} === Конституция === {{main|Серб Республикаһы Конституцияһы}} Серб Республикаһы Конституцияһы — Республиканың төп законы һәм хоҡуҡи акттар системаһында хоҡуҡи акт. Конституция йөмғиәттәге үҙ-ара мөнәсәбәтте, республика ойошмаһын һәм республиканың власть органдары полномочиеларын көйләй. Ул 12 главанан һәм 140 статьянан тора<ref name=autogenerated3 />. Беренсе Конституция [[1992 йыл]]дың [[28 феврал]]ендә ҡабул ителә<ref>{{cite web|url=http://www.ustavnisud.org/Default.aspx?lang=cir|title=Конституционный суд РС|publisher=|accessdate=2012-11-20|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXNBiSgl?url=http://www.ustavnisud.org/Default.aspx?lang=cir|archivedate=2013-01-09|deadlink=yes}}</ref>. Ул мәлдә Босния һәм Герцеговина Серб Республикаһы Конституцияһы тип атала. Серб Республикаһының төп законы [[Распад Югославии|Югославия тарҡалған]] йылдарҙа ҡабул ителә. Конституция ҡабул ителгән мәлдән алып күп тапҡырҙар ул үҙгәртелә һәм уға өҫтәлмәләр индерелә. Был, нигеҙҙә, [[Дейтонское соглашение|Дейтон тыныслыҡ килешеүенән]] һуң үҙгәртелгән текст редакцияһына һәм Босния һәм Герцеговинаның Конституцион суды ҡарарҙарына бәйле була. Конституция шулай уҡ Босния һәм Герцеговинаның Юғары вәкиле Пэдди Эшдаун мандаты ваҡытында бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Ҡабул ителгән яңы конституцияның талаптары ла уҡып ишеттерелә. === Һайлауҙар === Босния һәм Герцеговинала һәм Серб Республикаһында дөйөм һайлауҙар 1996, 1998, 2000, 2002, 2006, 2010 и 2014 йылдарҙа, ә урындағы һайлауҙар — 1997, 2000, 2004, 2008, 2012 һәм 2016 йылдарҙа Билеч общинаһы мэрын ваҡытынан алда һайлауҙар менән бергә үткәрелә. 2007 йылда Серб Республикаһы президентын ваҡытынан алда һайлауҙар үткәрелә. 1996, 1997, 1998 һәм 2000 йылдарҙағы һайлауҙар ОБСЕ-ның Босния һәм Герцеговиналағы Миссияһы сиктәрендә эшләүсе Ваҡытлы һайлау комиссияһы ҡағиҙәләренә ярашлы үткәрелә. Босния һәм Герцеговинала һәм Серб Республикаһында артабанғы һайлауҙар 2001 йылдың 28 сентябрендә үҙ көсөнә ингән яңы Һайлауҙар тураһындағы законға ярашлы үткәрелә. Шул мәлдән алып Һайлауҙарҙың эшен Босния һәм Герцеговинаның һайлау комиссияһы күҙәтә, 2006 йылда был комиссия Босния һәм Герцеговинаның Үҙәк һайлау комиссияһы тип атала башлай. Илдең 18 йәше тулған һәр гражданины һайлау һәм һайланыу хоҡуғына эйә<ref name=ReferenceA />. === Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр === [[Файл:Представништва Републике Српске у свијету.PNG|thumb|[[Представительства Республики Сербской в мире|Серб Республикаһының донъя илдәрендәге вакиллектәре]]]] {{see also|Серб Республикаһының донъялағы вәкиллеге}} Серб Республикаһы Европа интеграцияһы барышында ярҙам күрһәткән, шулай уҡ төбәктәр араһындағы бәйләнештәрҙе үҫтереүгә булышлыҡ иткән {{нп5|Ассамблея европейских регионов|Европа төбәктәре ассамблеяһы|fr|Assemblée des régions d'Europe}} ағзаһы булып тора. Серб Республикаһы иҡтисади, фәнни, мәҙәни һәм спорт бәйләнештәрен нығытыу өсөн Рәсәйҙә Санкт-Петербург, Италияла Венеция өлкәһе һәм Беллуно провинцияһы, Норвегияла Тромсе округы менән хеҙмәттәшьлек тураһында килешеү төҙөнә<ref>{{cite web |url=http://www.esrpska.com/ContentPage.aspx?kat_id=aed2359a-02f3-46a7-b04c-11954411c8c4&podkat_id=39b00c65-e801-4921-857c-516c55d5841d&page_id=14 |title=Представништва Републике Српске у иностранству |publisher= |accessdate=2016-12-19 |lang=sr}}</ref>. Шулай уҡ Серб Республикаһы властары менән хеҙмәттәшлекте төрлө яҡлап үҫтереү өсөн түбәндә атап үтелгән туғыҙ илдә [[Представительства Республики Сербской в мире|вәкиллектәр]] булдырыла: Бельгия, Израиль, США, Рәсәйи, Сербия, Германия, Австрия, Кипр һәм Греция<ref>{{cite web |url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Predstavnistva/Pages/default.aspx |title=Представништва Републике Српске у иностранству |publisher= |accessdate=2016-12-19 |lang=sr}}</ref>. == Иҡтисады == {{main|Серб Республикаһы иҡтисады}} === Дөйөм күрһәткестәр === [[Файл:RSrpska GDP.png|thumb|1997—2015 йылдарҙағы осорҙа Серб Республикаһы тулайым эске продукт.]] 2015 йылда Серб Республикаһында тулайым эске продукт 2,6 процентҡа күтәрелә, был һуңғы ете йыл эсендә иң ҙур үҫеш күҙәтелеүен раҫлай. Уның күләме — туғыҙ млрд-тан ашыу конверсиялана торған маркаларҙа. Уларҙың 1,5 миллиардтан ашыуы сәнәғәт етештереүенә тура килә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=27}}. 2016 йылда уртаса нетто-эш хаҡы 836 конверсиялана торған маркаларҙа тәшкил итә (КМ){{sfn|Ово jе Република Српска|2017|с=21}}. 2015 йылда был күрһәткес 831 КМ тәшкил иткән. Страховкалау һәм финанстар өлкәһендә түләүҙәр юғары, уларҙа эшләүселәр (эшләгән кешеләрҙең 2,6 проценты) уртаса 1261 КМ ала. Иң түбән эш хаҡтары административ идаралыҡ һәм консультациялар өлкәһендә, уларҙа эшләүселәп (1,3 % ) айына уртаса 518 КМ ала{{sfn|Ово jе Република Српска|2017|с=21}}. 2020 йылдың 1 ғинуарынан Серб Республикаһында минималь хеҙмәт хаҡы-нетто 520 [[Конвертируемая марка|марка]] тәшкил итә (265,82 евро)<ref>[https://seenews.com/news/bosnias-serb-republic-raises-bottom-monthly-wage-to-520-marka-266-euro-682131 Bosnia's Serb Republic raises bottom monthly wage to 520 marka (266 euro)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.rtvbn.com/3974622/najniza-plata-u-republici-srpskoj-520-maraka Najniža plata u Republici Srpskoj 520 maraka | Radio Televizija BN<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.glassrpske.com/cir/novosti/vijesti_dana/najniza-plata-srpskoj-u-narednoj-godini-520-km/344660]</ref><ref>[https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/media/vijesti/Pages/odrzana-102-sjednica.aspx Вијести Одржана 102. сједница Владе Републике Српске<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514031038/https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/media/vijesti/Pages/odrzana-102-sjednica.aspx |date=2021-05-14 }}</ref><ref>[https://avaz.ba/vijesti/bih/619144/najniza-plata-u-rs-u-narednoj-godini-520-km-evo-kolika-je-u-fbih Najniža plata u RS u narednoj godini 520 KM, evo kolika je u FBiH<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2020 йылдың ноябренә [[Босния и Герцеговина|Босния һәм Герцеговинала]] уртаса хеҙмәт хаҡы брутто 1489 [[Конвертируемая марка|марка]], (761,42 евро), ә нетто — 966 [[Конвертируемая марка|марка]] тәшкил итә (493,97 евро).<ref>[https://www.profitiraj.ba/bih-prosjecna-neto-plata-u-novembru-iznosila-966-km-godisnji-rast-42/ BiH: Prosječna neto plata u novembru iznosila 966 KM, godišnji rast 4,2% | Profitiraj.ba<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201062817/https://www.profitiraj.ba/bih-prosjecna-neto-plata-u-novembru-iznosila-966-km-godisnji-rast-42/ |date=2021-12-01 }}</ref><ref>[https://www.preporod.info/bs/article/21417/u-bih-prosjecna-plata-u-novembru-2020-iznosila-966-km U BiH prosječna plata u novembru 2020. iznosila 966 KM | Preporod.info<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://fzs.ba]</ref><ref>http://www.bhas.gov.ba/Calendar/Category/13</ref> 2016 йылда эшһеҙлек кимәле 24,8  процент тәшкил итә, был 2015 йыл менән сағыштырғанда 0,4 процентҡа кәмерәк. Ир-егттәр араһында эшһеҙлек 21,6 %, ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 29,5 %. Эшһеҙҙәрҙең өстән бер өлөшөнә 30 йәш тулмаған, һәр бишенсе эшһеҙ 50 йәштән өлкән. Уларҙың һәр икенсеһе урта мәктәп тамамлаған. Шул уҡ ваҡытта эшләүселәрҙең яртыһы эшкәртеүсе сәнәғәттә, сауҙа өлкәһендә һәм власть органдарында эшләй. Һәр алтынсы эшләүсе 30-ҙан йәшерәк, ә эшләүселәрҙең 25 проценты 50 йәштән олораҡ. Эшләүселәрҙең 50 проценты урта мәктәп кенә тамамлаған, ә 25 проценты юғары белемлее{{sfn|Ово jе Република Српска|2017|с=24}}. 2015 йылда инвестициялар күләме 1,6 миллиардтан ашыу КМ тәшкил иткән. Уларҙың яртыһынан күберәге төҙөлөш өлкәһенә һалынған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=31}}. === Сәнәғәт === Серб Республикаһында тудайым эске продуктта сәнәғәттең өлөшө 16,4 % тәшкил итә. 2015 йылда 2014 йыл менән сағыштырғанда уның 3 проценҡа күтәрелеүе күҙәтелә. Бигерәген дә энергетика комплексы, урман-ағас эгшкәртеү сәнәғәте, тәбиғәт респустарын сығарыу һәм туҡыу производствоһы айырыуса ныҡ үҫешкән{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=52}}. Предприятиелар һәм фирмаларҙың отчеттарына ярашлы 2015 йылда сәнәғәт продукцияһының дөйөм хаҡы 4,8 миллиардтан ашыу КМ тәшкил итә, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 6 процентҡа кәмерәк. Уларҙың 72,2 проценты эшкәртеүсе сәнәғәткә тура килә. Продукцияның дөйөм хаҡының 38,1 проценты уны экспортлауҙан килә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=55}}. 2015 йыл аҙағына сәнәғәт өлкәһендә эшләгән фирмалар һәм предприятиалар һаны — 4436. Уларҙың 89 проценты шәхси милектә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=53}}. Объём инвестиций в промышленность составил 635 миллионов конвертируемых марок, что на 37,6 % меньше, нежели в 2014 году{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=52}}. Эшләүсе халыҡтың 27,5 проценты — сәнәғәт тармағы эшселәре{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=53}}. Серб Республикаһында Баня-Лука — төп сәнәғәт үҙәге, ҡалала «Jелшинград» (металлургия), «Микроелектроника», «Хемофарм» кеүек һәм башҡа предприятиелар урынлашҡан<ref>{{cite web|url=http://bl.komorars.ba/stranica.php?id=89|deadlink=yes|title=Industrija|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2016-12-27|lang=sr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230709/http://bl.komorars.ba/stranica.php?id=89|archivedate=2016-12-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230709/http://bl.komorars.ba/stranica.php?id=89 |date=2016-12-30 }}</ref>. === Энергетика === [[Файл:Rafinerija2.jpg|thumb|Модричтағы нефть эшкәртеү заводы]] Серб Республикаһының энергетика комплексы Республиканың электр энергияһына булған ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә, хатта бер өлөшө экспортҡа китә. 2015 йылда етештерелгән электр энергияһының дөйөм күләме 5610 гигаватт тәшкил итә. Шуның 58,8 проценты ТЭЦ-тарҙа, 40,4 проценты — ГЭС-тарҙа, 0,8 проценты— башҡа сығанаҡтар ярҙамында етештерелә. 2011 йылдан алып электр энергияһын тотоноу арта бара{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=56}}. 2015 йылда электр энергияһын ҡулланыусыларҙы структураһы түбәндәгесә:{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=322}}: * 53 % — йорт хужалыҡтары * 19,5 % — сәнәғәт * 1,2 % — ауыл хужалығы * 1 % — төҙөлөш тармағы * 0,6 % — транспорт * 24,7 % — башҡа ҡулланыусылар Серб Республикаһында тәбиғи газ запастары юҡ, ихтыяж тулыһынса импорт менән тәьмин ителә, ситтән ингән газдың 91,7 проценты сәнәғәткә йүнәлтелә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=58}}. 2015 йылда в энергетика комплексына инвестициялар 366 миллион КМ тәшкил итә, унда 12 меңгә яҡын кеше эшләй, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 1,7 процентҡа күберәк{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=58}}. === Төҙөлөш === 2015 йылда төҙөлөш тармағында бынан алдағы йылға ҡарағанда күрһәткестәр 1,1 процентҡа түбәнерәк. Тулайым эске продуктта уның өлөшө 4,7 процентҡа тигеҙ, һәм дөйөм инвестициялар күләменең 18, 5 проценты уның өлөшөнә тура килә. Төҙөлөш эштәренең дөйөм хаҡы — 621 миллиондан ашыу КМ. Инфраструктура объекттарын төҙөүгә (217 миллионов КМ), офистар һәм сауҙа үҙәктәрен (133 миллиона КМ), шулай уҡ торлаҡ төҙөлөшөнә (128 миллионов КМ) аҡса бүленә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=60}}. Серб Республикаһындаэшләүселәрҙең 4,5 проценты төҙөлөштә эшләй{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=61}}. Торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә бер бүлмәле фатирҙарға өҫтөнлөк бирелә (40,8 %). Шундай торлаҡтың уртаса хаҡы бер кв. метрға 1520 КМ{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=61}}. === Ауыл хужалығы === [[Файл:Highway of happiness.jpg|thumb|Приедораның тирә-яғында урынлашҡан баҫыуҙар]] [[Файл:Popovo Polje.JPG|left|thumb|[[Попово-Поле]]]] Серб Республикаһы иҡтисадына ауыл хужалығы һиҙелерлек өлөш индерә, ләкин Республиканың тулайым эске продуктында уның өлөшө әкренләп кәмей бара. 2011 йылда тулайым эске прдуктта ауыл хужалығының өлөшө 8,9 % булһа, 2015 йылда был күрһәткес 7,8 % тәшкил итә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=40}}. Шул уҡ ваҡытта эшләүселәрҙең 29,1 проценты (91 мең кеше) ауыл хужалығы тармағында эшләй. 2011 йылдан алып был күрһәткес тә түбәнәйә бара, ул саҡта был тармаҡта эшләүсе халыҡтың 32,7 проценты эшләгән{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=41}}. 2015 йылда ауыл хужалығы продукцияһының тышҡы сауҙа әйләнеше 293,8 миллиона КМ тәшкил итә, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 30,4 миллион КМ-ға артығыраҡу. Экспортта ауыл хужалығы продукцияһы 2,3 %, ә импортта — 5,4 % тәшкил итә. Экспорттың өлөшөнә алма, груша һәм айва инә, уларҙы Рәсәй һатып ала. Импортта Сербиянан килтерелгән кукуруз өҫтөнлөк ала{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=42}}. 2015 йылда 306 мең гектар ауыл хужалығы еренә төрлө культуралар ултыртыла. Ул йылда 127 мең тонна бойҙай, 561 мең тонна кукуруз, 48 мең тонна алма, 67 мең тонна слив йыйып алына{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=245}}. Шул уҡ йылда һыйыр малдарының һаны 229 мең баш, сусҡалар — 452 мең, һарыҡ — 486 мең, йорт ҡоштары — 11 миллион баштан артыҡ була{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=245}}. 2015 йылда бал йыйыу буйынса рекорд ҡуйыла, 1974 тонна йыйып алына{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=42}}. Уларҙан 240 тоннаһы Биелинела йыйыла{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=44}}. === Тышҡы сауҙа === Серб Республикаһының тышҡы сауҙа партнерҙары — [[Сербия]], [[Италия]] һәм [[Рәсәй]]. Уларға ебәрелгән продукция дөйөм тышҡы сауҙа әйләнешенең (экспорт һәм импорт) 40 процентын тәшкил итә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=63}}. 2015 йылда Серб Республикаһы үҙ продукцияһын Италияға (18,3 %), Сербия (13,1 %), Германия (10,6 %), Словения (9,7 %), Хорватия (8,8 %) һәм башҡаларға сығарҙы. Шул уҡ ваҡытта Серб Республикаһына импорт продукцияһын Сербия (17,5 %), Россия (15,7 %), Италия (12,2 %), Германия (7,8 %) һәм Ҡытай (6,3 %) индерҙе{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=62}}. Стоимость экспорта составила 2,6 миллиарда конвертируемых марок, стоимость импорта — 4,4 миллиарда конвертируемых марок{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=340}}. Экспорт структураһында кейем-һалым, туҡыма, ағас эшкәртеү комплексы продукцияһы, шул иҫәптән ағас күмере, шулай уҡ металлургия тармағы продукцияһы тәшкил итә. Серб Республикаһына, нигеҙҙә, энергетикае ресурстары, металл, станоктар һәм башҡалар индерелә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=63}}. === Туризм === [[Файл:Selo Kotromanićevo 8.jpg|thumb|Котроманичево этно-ауылы — Добойҙан алыҫбулмаған урындағы турист объекты]] {{main|Серб Республикаһында туризм}} [[Файл:Bardaca.suzanija.jpg|left|thumb|Бардача күле]] [[Файл:Jahorina2.jpg|thumb|230x230px|Яхорина тау саңғыһы курорты]] [[Файл:Perucica_Sutjeska.JPG|thumb|230x230px|Перучица реликт урманы]] Бай тәбиғи ресурстары һәм иҫтәлекле урындары күп булғанға күрә Серб Республикаһының туристик потенциалы ярайһы уҡ ҙур. Республикала тау туризмы, спа-туризм, дини, мажаралы һәм экологик туризм үҫешкән. Бик күп иҫтәлекле урындар һәм туристар күберәк йөрөгән объекттар араһында тауҙар һәм термаль сығанаҡтар (спа-курорттар) айырым урын алып тора — 2016 йылда тураистарҙың дөйөм һанының ярашлы рәүештә 17,2 һәм 16,2 проценттары туризмдың ошо йүнәлештәрен һайлаған<ref>{{cite web |url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/turizam/Bilten_Turizam_13_web.pdf |title=Статистички билтен — туризам |author= |date= |website= |publisher=Републички завод за статистику |accessdate=2018-06-04 |lang=sr}}</ref>. Серб Республикаһында туризм тармағы өсөн Сауҙа һәм туризм министрлығы яуаплы. Серб Республикаһының Туристик ойошмаһы ошо министрлыҡ ҡарамағында эшләй, уға Республикала туризмды популярлаштырыу, уның тураһында ыңғай фекер тыуҙырыу, төрлө туристик фестивалдәрҙә һәм башҡа сараларҙа ҡатнашыу бурыстары йөкмәтелгән. Серб Республикаһының бер нисә тораҡ пунктында был Ойошманың филиалдары эшләй<ref>{{cite web |url=http://turizamrs.org/turisticke-organizacije/ |title=Туристичке организације |author= |date= |website= |publisher=Туристичка организација Републике Српске |accessdate=2018-06-04 |lang=sr}}</ref>. Серб Республикаһында 2009 йылдан алып (ул йылда 150 256 кеше, шул иҫәптән 54 979 сит ил турисы була) туристар һаны арта бара. Ә 2016 йылда Республикаға 323 908 турист килә (шул иҫәптән 157 845 сит ил турисы){{sfn|Статистички годишњак|2017|с=393}}. 2016 йылда Сербиянан (45 209), Хорватиянан (19 594) һәм Словениянан (16 701) туристар күберәк килә{{sfn|Статистички годишњак|2017|с=396}}. === Транспорт һәм коммуникациялар === ==== Транспорт ==== [[Файл:Mahovljanska.jpg|left|thumb|[[Градишка — Баня-Лука автомагистрале]]]] {{see also|Жељезнице Републике Српске}} 2015 йылда Серб Республикаһының транспорт компаниялары 30 миллионға яҡын пассажир ташый, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 0,6 процентҡа кәмерәк. Пассажирҙарҙың 77,2 проценты ҡала һәм райондар маршруттарында ташылған. Шул уҡ ваҡытта ташылған йөк күләме элекке йылға ҡарағанда 40,6 процентҡа артҡан. Йөктәрҙең 57 проценты тимер юл транспортында ташылған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. Автомобиль юлдарының оҙонлоғо 14 191 километр. 2015 йылда 29 568 000 пассажир автомобиль транспортында йөрөгән{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. 2016 аҙағына дөйөм хаҡы 2,397 миллиард евро торған бер нисә магистраль юл төҙөлә<ref name=autogenerated4>{{cite web |url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/msv/Documents/%D1%81%D0%B0%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9B%D0%B0%D1%98%D0%BD%D0%B0%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%83%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%98.ppt |title=Саобраћајна инфраструктура у Републици Српскоj |publisher= |accessdate=2016-12-21 |lang=sr}}</ref>: * Баня-Лука — Добой (72 км) * Гламочани — Баня-Лука — Мрконьич-Град — Босния һәм Герцеговина Федерацияһы менән административ сик (110 км) * Добой — Якеш (46 км) * Баня-Лука — Нови-Град (71 км) * Якеш — Биелина — Сербия менән сик (98 км) [[Файл:ŽRS 441 at Doboj.jpg|thumb|Поезд Добой янында]] Серб Республикаһы Хөкүмәте пландары буйынса төҙөү һәм уны хеҙмәтләндереү буйынса 8000 яңы эш урыны булдырыласаҡ<ref name=autogenerated4 />. Хәҙерге ваҡытта Баня-Лука, Приедора, Модрича, Биелине, Требинья һәм Гацка кеүек эре ҡалалар тирәләй урап үтеү юлдары төҙөлә. Төҙөлөштөң маҡсаты — юлдарҙа хәүефһеҙлекте арттырыу, шулай уҡ транзит транпорт ағымын ҡалалар тирәләй йүнәлтеү<ref name=autogenerated4 />. 2015 йылда элекке йылдар менән сағыштырғанда теркәлгән автомобилдәр һаны 1,7 процентҡа артҡан{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=70}}. Тимер юлдарҙың оҙонлоғо — 426 километр, улар буйлап 178 000 пассажир ташылған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. Бөтә тимер юл транспорты һәм уға ярашлы инфраструктура «[[Жељезнице Републике Српске]]» дәүләт компанияһы ҡарамағында. Шамац — Добой — Маглай һәм Нови-Град — Добой — Зворник — Республиканың төп тимер юлдары. Тимер юлдары ла, шулай уҡ пассажирҙар өсөн составтар ҙа модернизациялана. Тимер юлдарын үҫтереү планына ярашлы 200 яңы вагон һатып алыу күҙаллана<ref name=autogenerated4 />. 2015 йылда 22 793 кеше авиатранспорттан файҙаланған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. ==== Почта элемтәһе ==== Серб Республикаһы почта элемтәһен «Поште Српске» дәүләт компанияһы ғәмәлгә ашыра. Ул 1996 йылдың 10 декабрендә Серб Республикаһындағы почта, телеграф һәм телефон системаһын ике предприятиеға («Поште Српске» и «Телеком Српске») бүлгәндән һуң булдырыла. 2002 йылдың 25 декабрендә компания акционер йәмғиәткә әйләндерелә, Уның устав капиталының 65 проценты дәүләттеке<ref>{{cite web |url=http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Organizacija.aspx |title=Организација |author= |date= |website= |publisher=«Поште Српске» |accessdate=2018-05-30 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526011524/http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Organizacija.aspx |date=2018-05-26 }}</ref>. «Поште Српске» составында 226 берәмек территориаль почта селтәре, компаниела 2288 хеҙмәткәр эшләй.Уртаса бер почта Республиканың 111,04 км² майҙанында йәшәгән 6627 кешене хеҙмәтләндерә. Бер почтальон 2325 кешене хеҙмәтләндерә<ref>{{cite web |url=http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Posta_danas.aspx |title=Пошта данас |author= |date= |website= |publisher=«Поште Српске» |accessdate=2018-05-30 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527075121/http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Posta_danas.aspx |date=2018-05-27 }}</ref>. Согласно данным Республиканского института статистики, в 2016 году «Поште Српске» доставила 24 000 писем и 44 000 посылок{{sfn|Статистички годишњак|2017|с=415}}. == Спорт == {{main|Серб Республикаһыда спорт}} == Байрамдар == * [[5 ғинуар]] — Туциндан. * [[9 ғинуар]] — Серб Республикаһы көнө, төп байрам. == Шулай уҡ ҡара == * [[Республика Сербская Краина]] * [[Федерация Боснии и Герцеговины]] * [[Хорватская республика Герцег-Босна]] * [[Вооружённые силы Республики Сербской]] == Галерея == <gallery> файл:Uprava.jpg|Бански һарайы ({{lang-sr|Бански двор)}}, Баня Лука файл:Blairport.jpg|Баня Лука халыҡ-ара аэропорты файл:Mehmed_Pasa_Sokolovic_Bridge_Visegrad_1900.JPG|1571 йылда Мәхмүт паша Соколовия төҙөгән Вишеград күпере Файл:KozarackiKamen.jpg|Козарска-Дубица |Козарска-Дубица мәсете файл:Kastel.jpg|Баня-Лукала Кастел-ҡәлғә файл:Bilecko Jezero.jpg|Билечко озеро файл:Bosanski Novi.jpg|Нови-Град файл:Kula.JPG|Замок в Козарска-Костайница </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160406163201/http://www.republikasrpska.net/ Интернет Порталы Республикаһы Сербский] * [http://www.vladars.net/ Хөкүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121173853/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Pages/Default.aspx |date=2013-01-21 }} * [http://www.predsjednikrs.net/ Президент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606175111/http://www.predsjednikrs.net/ |date=2019-06-06 }} * [http://www.narodnaskupstinars.net/ Милли Ассамблея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227123253/http://www.narodnaskupstinars.net/ |date=2021-02-27 }} * [http://www.rtrs.tv/ Радио һәм телевидение Республикаһы Сербский РТРС (ТВ)] * [http://www.glassrpske.com/ Тауышы Српски (Газета)] * [http://www.rzs.rs.ba/ Институт статский РС] * [http://www.rsprivatizacija.com/en/index.html RS Directorate for Privatization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522211433/http://www.rsprivatizacija.com/en/index.html |date=2009-05-22 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=zpoPQfTE4cshtm Иҫ Киткес Шәп Республикаһы Сербский] [[Категория:Серб Республикаһы]] gvq0w0w47otfgn9l5aa5y1pda8zbnzf Сохатский Владимир Александрович 0 104153 1310042 1287907 2026-11-10T17:22:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310042 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Владимир Александрович Сохатский | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Позиция = Ҡапҡасы | Прозвище = Соха | Рост = 183 | Вес = 79 | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2006—2009|{{Флаг России}} [[Толпар (хоккей клубы)|Салауат Юлаев-2]] |2009—2010|{{Флаг России}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] |2010—2016|{{Флаг России}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] |2013—2016|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2016—2019|{{Флаг России}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] |2019|{{Флаг России}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] |2019—ә.в.|{{Флаг России}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] |2019—ә.в.|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}} | Гражданство = {{RUS}} | Дата рождения = 28.12.1989 | Место рождения = {{МР|Өфө}}, [[СССР]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''Һайланмай'' | Карьера = 2006-ә.в. | Награды и премии = | Медали = }} '''Сохатский Владимир Александрович''' ([[28 декабрь]] [[1989 йыл]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, ҡапҡасы. [[Өфө]]нөң [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] командаһының тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған «Салауат Юлаев» системаһының уйынсыһы. == Биографияһы == Влади́мир Алекса́ндрович Соха́тский 1989 йылдың 28 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. == Карьераһы == Үҙенең профессиональ карьераһын Владимир үҙенә 18 йәш булғанда 2006 йылда «Салауат Юлаев-2» (әлеге «Толпар») составында башлай. Дебют миҙгелдә туғыҙ уйын уҙғара һәм 19 гол үткәрә. 2007—2009 йылдарҙа Владимир командаһы өсөн 48 осрашыуҙа ҡатнаша һәм 80 шайба үткәрә. 2009 йылда [[Йәштәр хоккей лигаһы]] барлыҡҡа килә, шуның менән бергә «Салауат Юлаев-2» командаһының исеме «Толпар» тигәнгә үҙгәрә. Тәүге миҙгелдә даими беренселектә ул 32 уйын уҙғара, шуларҙың ун туғыҙын еңә. Йәштәр хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. «Толпар» үҙ конференцияһында икенсе урында урынлаша. Ә Харламов кубогы уйындарында ул ике матч ҡына уйнай. «Толпар» ярымфиналда «Кузнецкие Медведи» командаһына еңелә һәм бронза миҙалдары менән бүләкләнә. Владимир Йәштәр лигаһында башҡа бер уйында ҡатнашмай. === «Торос» === 2010 йылдың йәйендә Нефтекаманың «Торос» хоккей клубына күсә. Яңы барлыҡҡы килгән [[Юғары хоккей лигаһы]]ның тәүге миҙгелендә Владимир 11 осрашыу үткәрә, шуларҙың береһе плей-офф уйындарына тура килә. Тәүге уйынын 2010 йылдың 13 сентябрендә уҙғара. Шул көндө «Торос» Түбәнге Тагилдан «Спутник» хоккей клубына 2:3 иҫәбе менән еңелә. Шул миҙгелдә Сохатский команданың запас ҡапҡасыһы була. Киләһе миҙгел уның өсөн уңышлыраҡ сыға. Ул команданың төп ҡапҡасыһына әйләнә. Даими миҙгелдә 32 осрашыу үткәрә. Братины кубогы өсөн плей-офф ярыштарында Владимир 16 уйын уҙғара. «Торос» бер-бер артлы «Молот-Прикамье», «Ермак», «Донбасс» һәм «Рубин» командаларын еңеп үҙ тарихында тәүгегә Братина кубогын еңә. Сохатский миҙгедең иң яҡша ҡапҡасыһы тип билдәләнә. 2012/2013 йылдар миҙгелендә ул «Торос» өсөн 47 осрашыу уҙғара. Нефтекама хоккейсылары даими чемпионатта өсөнсө урын яулайҙар. Братина кубогы уйындарында Сохатский 19 осрашыу уҙғара һәм шуларҙың алтауһында ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра, финалдың хәл иткес етенсе уйында ул бер шайба ла үткәрмәй. «Торос» икенсе тапҡыр кубокты еңә. Ә Владимир плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы тип билдәләнә. 2013/14 йылдар миҙгелендә «Торос» өсөн 36 уйын үткәрә. Братины кубогының 1/8 финалында дүрт осрашыу үткәрә һәм дүртеһендә еңә. Артабан ул уйнамай, сөнки Владимирҙы «Салауат Юлаев» саҡыртып ала. Киләһе ике миҙгелдә «Торос» өсөн ни бары туғыҙ уйын ғына уҙғара, плей-оффта бер осрашыу ҙа үткәрмәй. === Салауат Юлаев === 2013/2014 йылдар миҙгелендә Владимир Сохатский «Салауат Юлаев» өсөн тәүге уйынын уҙғара. 2013 йылдың 13 декабрендә «Северсталь» менән уйында 1:4 иҫәбендә Алексей Волковты алмаштыра. Шул матчта ул 12 минут һәм 23 секунд боҙҙа була. Даими миҙгелдә ул 6 уйын уҙғара. Ә шул миҙгелдең плей-офф уйындарында ике тапҡыр Василевскийҙы уйын ваҡытында алмаштыра һәм бөтәһе плей-оффта 10 минуттан әҙерәк уйнай. Миҙгел тамамланғас Василевский Америкаға уйнарға китә, ә Сохатский команданың төп ҡапҡасыһы роле өсөн көрәшә ала ине. Владимир даими миҙгелдә 45 уйын үткәрә. 2014 йылды 14 сентябрендә «Амур» командаһына ҡаршы уйында ҡапҡаһын лигала үҙе өсөн тәүгегә ҡоро ҡалдыра. Гагарин кубогында Сохатский ҙа, команда ла уңышһыҙ сығыш яһайҙар — Магнитогорскиҙың «Металлург» командаһына конференция сирекфиналында 1-4 иҫәбе менән серияла еңелә. 2015/2016 йылдар миҙгеле алдынан команданың составы күбеһенсә яңыртыла. «Салауат Юлаев» ике ҡапҡасы [[Никлас Сведберг]] һәм Рафаэл Хакимов менән килешеүҙәр төҙөй. Даими миҙгелдә Владимир 11 осрашыу үткәрә, шуларҙың етәүһендә уйында ҡапҡала башлай. Плей-офф уйындарында ул өс тапҡыр Сведбергты уйын ваҡытында алмаштыра. Владимир команда менән конференция финалына етә, Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә. === «Автомобилист» === 2016 йылдың 11 май көнөндә Владимир Сохатский Екатеринбургтан «Автомобилист» хоккей клубына күсә, «Салауат Юлаев» уның өсөн ҡапҡасы Никита Циркуль һәм һөжүмсе Максим Аскаровты ала<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/vladimir-sokhatskiy-pokidaet-ufu/ Владимир Сохатский Өфөнән китә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810200143/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/vladimir-sokhatskiy-pokidaet-ufu/ |date=2022-08-10 }}</ref>. Владимир яңы клуб менән Тольятти ҡалаһында миҙгел алдынан үткән «Лада» кубогын еңә, ә үҙе турнирҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә. 29 сентябрҙә Владимир «Автомобилист» өсөн тәүге рәсми уйын үткәрә. Шул көндә Екатеринбург командаһы Магнитогорскиҙан «Металлург» хоккей клубын (2:0) еңә, ә Сохатский «ҡоро» еңеү менән дебют яһай<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2564010-shajby-tichara-i-golysheva-pomogli-avtomobilistu-vsuhuju-obygrat-magnitku.html Шайбы Тичара и Голышева помогли "Автомобилисту" всухую обыграть "Магнитку"]</ref>. Шул миҙгелдә «Автомобилист» плей-офф уйындарына эләгә алмай, ә Владимир 11 тапҡыр ғына еңә. 2017/2018 йылдар миҙгелендә «Автомобилист» Көнсығыш конференцияһында бишенсе урынды ала, ә Гагарин кубогында тәүге раундта еңелеп ҡала. Владимир был миҙгелдә барыһы 13 уйында 4 еңеү яулай һәм икәүҙә ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. 2018 йылдың 16 май көнөндә Сохатский «Автомобилист» менән бер йылға яңы килешеү төҙөй<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/khlmediateam/status/996717100717760512|autor=«Автомобилист» рәсми сайты|title=Сохатский «Автомобилист» менән яңы контракт төҙөй|date=16 май 2018|publisher=KHL Media Team}}</ref>. 2018/2019 йылдарҙың КХЛ даими миҙгелендә Владимир 12 уйында ҡатнаша, 6 тапҡыр еңеү яулай һәм бер тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. «Автомобилист» тәүге тапҡыр Көнсығыш конференцияһында беренсе урынды яулай, ә Гагарин кубогының сирекфиналында «Салауат Юлаев» командаһына отолоп ҡала. Шулай уҡ ул Юғары хоккей лигаһында Учалынан «Горняк» хоккей клубы өсөн дүрт уйында ҡатнаша. 2019 йылдың 1 май көнөндә «Автомобилист» Владимир Сохатский менән бергә эшләмәү тураһында иғлан итә<ref>[http://www.hc-avto.ru/news/5412/ Изменения в команде и тренерском штабе ХК “Автомобилист”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729031203/http://www.hc-avto.ru/news/5412 |date=2019-07-29 }}</ref>. === «Салауат Юлаев» системаһында (2019 йылдан алып) === 2019 йылдың 1 июнендә «Салауат Юлаев» ҡапҡасы менән дауамы бер йыл булған ике яҡлы контракт төҙөй<ref>[https://hcsalavat.ru/news/transfernye-novosti-sistemy-hk-salavat-yulaev/ Трансферные новости системы ХК «Салават Юлаев» ]</ref>. == Ҡаҙаныштар == * Братина кубогы — 2012, 2013 * Братина кубогының иң ҡиммәтле уйынсыһы — 2013 * Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2014 * Рәсәй чепионатының бронза миҙалсыһы — 2016 * КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2014, 2016 * ЮХЛ иң яҡшы ҡапҡасыһы — 2011/2012 * ЙХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша — 2010 * ЙХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2009/2010 == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 28 июль 2019'' ''Иҫкәрмәләр'': У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, «0» — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты {| class="wikitable" cellpadding=2 |- !colspan=3| !colspan=8|Даими миҙгел !colspan=8|Плей-офф |- !Миҙгел||Команда||Лига||У||Е||О||Мин||ҮШ||«0»||ЫК||%КҠШ||У||Е||О||Мин||ҮШ||«0»||ЫК||%КҠШ |- align=center ||2006/2007||[[Толпар (хоккей клубы)|Салауат Юлаев-2]]||Беренсе лига||9|| || || ||19|| ||2.11|| ||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2007/2008||Салауат Юлаев-2||Беренсе лига||13|| || || ||32|| ||2.46|| ||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2008/2009||Салауат Юлаев-2||Беренсе лига||35|| || || ||59|| ||1.69|| ||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center ||[[ЙХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/2010]]||[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]||[[ЙХЛ]]||32||19||11||1808||68||4||2.26||91.2||2||1||0||103||5||0||2.31||89.4 |- align=center ||[[ЮХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/2011]]||[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]||[[ЮХЛ]]||10||1||2||295||15||0||3.05||88.7||1||0||0||34||1||0||1.72||95.2 |- align=center ||[[ЮХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/2012]]||Торос||ЮХЛ||32||17||6||1814||70||2||2.31||91.7||16||14||2||1000||26||1||1.56||94.3 |- align=center ||[[ЮХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/2013]]||Торос||ЮХЛ||47||27||11||2772||86||7||1.86||93.0||19||15||4||1142||30||6||1.58||93.6 |- align=center ||[[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/2014]]||Торос||ЮХЛ||32||19||7||1921||49||5||1.53||93.7||4||4||0||240||3||2||0.75||97.7 |- align=center ||[[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/2014]]||Салауат Юлаев||[[КХЛ]]||6||3||2||304||13||0||2.56||91.1||2||0||0||9||1||0||6.41||85.7 |- align=center ||[[ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/2015]]||Торос||ЮХЛ||3||0||2||117||9||0||4.59||75||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center |[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/2015]]||Салауат Юлаев||КХЛ||45||19||19||2359||103||2||2.62||90.7||5||1||4||295||13||0||2.64||92.1 |- align=center ||[[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/2016]]||Торос||ЮХЛ||6||4||2||359||12||0||2||92.7||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center |[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/2016]]||Салауат Юлаев||КХЛ||11||3||6||541||31||0||3.44||87.6||3||0||0||83||6||0||4.31||82.9 |- align=center |[[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/2017]]||[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]||КХЛ||35||11||16||1854||75||4||2.43||92.2||colspan=8|''Команда плей-оффҡа эләкмәй'' |- align=center |[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/2018]]||Автомобилист||КХЛ||12||4||5||619||26||2||2.52||91.3||1||0||1||58||2||0||2.07||92 |- align=center |[[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/2019]]||Автомобилист||КХЛ||12||6||5||633||29||1||2.75||89.5||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center |[[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/2019]]||[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]||ЮХЛ||4||1||3||238||13||0||3.27||88.5||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center |[[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/2019]]||Салауат Юлаев||КХЛ|| || || || || || || || || || || || || || || || |- align=center |[[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/2019]]||Торос||ЮХЛ|| || || || || || || || || || || || || || || || |- align=center ! colspan="3" |'''Бөтәһе ЙХЛ-да'''||32||19||11||1808||68||4||2.26||91.2||2||1||0||103||5||0||2.31||89.4 |- align=center ! colspan="3" |'''Бөтәһе ЮХЛ-да'''||134||69||33||7518||254||14||2.03||92.3||40||33||6||2417||60||9||1.49||94.4 |- align=center ! colspan="3" |'''Бөтәһе КХЛ-да'''||121||46||53||6314||277||9||2.63||90.9||11||1||5||446||22||0||2.96||90.5 |} == Шәхси тормошо == Владимир Сохатскийҙың ҡатыны Вера бар. == Һылтанмалар == * {{eliteprospects|47548|Владимир Сохатский}} * [http://www.khl.ru/players/15802/ КХЛ сайтында профиле] * [http://www.vhlru.ru/players/15802/ ЮХЛ сайтында профиле] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Голованов Станислав Владиславович|Станислав Голованов]]''' |width="22%" align="center"|'''Братина кубогы өсөн плей-оффта иң ҡиммәтле уйынсы: <br /> Владимир Сохатский''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />[[Макаров Константин Леонидович|Константин Макаров]]''' |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Судницын Александр Львович|Александр Судницын]]''' |width="22%" align="center"|'''ЮХЛ миҙгелендә иң яҡшы ҡапҡасы: <br /> Владимир Сохатский''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />[[Владимир Ковач]]''' |} [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккей ҡапҡасылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей ҡапҡасылары]] [[Категория:ЮХЛ уйынсылары]] [[Категория:Толпар командаһының уйынсылары]] [[Категория:Торос командаһының уйынсылары]] [[Категория:ЙХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Братина кубогы еңеүселәре]] [[Категория:«Автомобилист» командаһының уйынсылары]] [[Категория:«Горняк» Учалы хоккейсылары]] [[Категория:ЙХЛ Саҡырыу кубогы ҡатнашыусылары]] i6wwfivkpgg7x5lj02xv95jk97lfll8 Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы 0 104644 1310290 1275980 2026-11-11T07:44:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310290 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Рафаэл Рөстәм улы Хәкимов | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Позиция = Ҡапҡасы | Прозвище = | Рост = 180 | Вес = 73 | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2008—2009|{{Флаг России}} [[Толпар (хоккей клубы)|Салауат Юлаев-2]] |2009—2012|{{Флаг России}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] |2012—2014|{{Флаг России}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] |2014—2015|{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]] |2015—2016|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2016|{{Флаг России}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]] |2016—2017|{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]] |2017|{{Флаг России}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]] |2017—2018|{{Флаг России}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] |2018—2019|{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]] |2019—ә.в.|{{Флаг России}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]}} | Гражданство = {{RUS}} | Дата рождения = 4.6.1990 | Место рождения = {{МР|Өфө}}, [[СССР]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''Һайланмай'' | Карьера = 2008—ә.в. | Награды и премии = | Медали = }} {{фамилиялаш|Хәкимов}} '''Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы''' ([[4 июнь]] [[1990 йыл]], [[Өфө]], [[Рәсәй]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, ҡапҡасы. Өфө [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] командаһының тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған Череповецкиҙан «Северсталь» хоккей клубының уйынсыһы. == Карьераһы == === «Толпар» командаһында === Өфөлә тыуған Рафаэл Хакимов — «Салауат Юлаев» спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе. «Салауат Юлаев-2» командаһы өсөн ул тәү тапҡыр [[2008 йыл]]да [[Рәсәй]] чемпионатының беренсе лигаһында уйнай. [[2009 йыл]]да [[Йәштәр хоккей лигаһы]] ойошторолғас, «Толпар» йәштәр командаһы составында Хәкимов ошо лигаға күсә. Тәүге миҙгелдең даими чемпионатында ул 27 уйында ҡатнаша. Плей-офф уйындарында иһә Рафаэль 12 осрашыу уҙғара, шуларҙың туғыҙы еңеү менән тамамлана. Шулай ҙа «Толпар» финалға уҙа алмай, бары тик бронза миҙалдарға ғына лайыҡ була. Алдағы миҙгел Рафаэл өсөн уңышлыраҡ була. 40 уйын даими чемпионатта, 14 — Харламов кубогында. Хәкимов тағы ла плей-офф уйындарында команданың төп ҡапҡасыһы була һәм икенсегә ЙХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын ала. Рафаэл Өфөлә үткән ЙХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. Шулай уҡ ул ЙХЛ йыйылма командаһы «Красные Звезды» составына керә һәм Төньяҡ Америкала өс уйында ҡатнаша (икәүһен еңә). Хәкимов өс тапҡыр (сентябрь, февраль һәм март) айҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә. Ул Владислав Третьяк исемендәге миҙгелдең иң яҡшы ҡапҡасыһына бүләккә лайыҡ була. 2011/2012 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта 37 осрашыу уҙғара, шуларҙың егерме икеһен еңә. Тик плей-офф уйындарында ул бер уйында ғына ҡатнаша. «Толпар» 0-3 серияла иҫәбе менән «Кузнецкие Медведи» командаһына тәүге раундта еңелә. Рафаэл шулай уҡ «Красные Звезды» составында Америкала ике уйын уҙғара<ref>[http://www.sport-express.ru/hockey/mhl/news/465013/ "КРАСНЫЕ ЗВЕЗДЫ" НАЗВАЛИ СОСТАВ НА ТУРНЕ ПО СЕВЕРНОЙ АМЕРИКЕ]</ref>. Рафаэл Хәкимов Йәштәр хоккей лигаһыда бөтәһе 131 уйын уҙғара, шуларҙың һикһән алтыһында еңә. Ул боҙҙа 7418 минут була һәм 15 тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. === КХЛ менән ЮХЛ === 2012/2013 йылдар миҙгелендә Рафаэл нефтекаманың «Торос» составында Юғары хоккей лигаһында үткәрә. Тәүге уйынын ул 2012 йылдың 29 сентябрендә «Локомотив-ЮХЛ» командаһына ҡаршы осрашыуҙа үткәрә. Ярославль командаһы файҙаһына иҫәп 4:2 булғанда Владимир Сохатскийҙы алмаштыра һәм боҙҙа 20 минуттан саҡ ҡына күберәк була. Шул миҙгелдә икенсе һәм һуңғы тапҡыр ул ҡапҡаға 4 декабрҙә тора һәм 16 минут боҙҙа үткәрә. Плей-офф уйындарында ул бер тапҡыр ҙа ҡатнашмай. 2013/2014 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта 18 осрашыу үткәрә һәм яртыһын еңә. Үҙенең тәүге тулы уйынын 2013 йылдың 13 декбрендә үткәрә («Торос» 1:2 иҫәбе менән «Спутник» командаһына еңелә). 27 декабрҙә «Кристалл» менән осрашыуҙа тәүге уйынын ота (2:1). Ә киләһе уйында беренсе тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. Бөтәһе шул даими беренселекте өс тапҡыр бер уйында бер шайба ла үткәрмәй. Братина кубогы уйындарында Рафаэлға 11 осрашыуҙа ҡатнашырға тура килә (дүртәүһен еңә). Шунда «Торос» ярымфиналда отола һәм Юғары хоккей лигаһының көмөш миҙалдарын ала. Шулай уҡ Рафаэл [[Континенталь кубогы]]нда бер осрашыу уҙғара. 2014/2015 йылдар миҙгелен Рафаэл Хәкимов Новокузнецкиҙың [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]] хоккей клубында уҙғара. Ул Континенталь хоккей лигаһында тәүге уйынын 13 сентябрҙә уҙғара. Тәүге тулы уйынын ул 10 октябрҙә Омскиҙа [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]] командаһына ҡаршы осрашыуҙа үткәрә. Шул уйында ул тәүге еңеүен ала һәм беренсегә лигала ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. Шул миҙгелдә Рафаэл 42 матчта ҡатнаша (алтауһын еңә). Ул бер тапҡыр аҙнаала иң яҡшы ҡапҡасы тип таныла<ref>[http://www.sport-express.ru/hockey/khl/news/740813/ ХАКИМОВ, ШИНКЕВИЧ, НАДЬ, ШАРОВ - ИГРОКИ НЕДЕЛИ В КХЛ]</ref>. Рафаэл өс тапҡыр ҡапҡаһына бер гол да үткәрмәй. «Металлург» көнсығыш конференцияһында 13-се урында урынлаша һәм плей-офф уйындарына эләкмәй. 2014/2015 йылдар миҙгеле тамамланғас Рафаэл Өфөгә ҡайта һәм «Салауат Юлаев» менән килешеү төҙөй<ref>[http://rsport.ru/hockey/20150505/829030514.html Экс-голкипер "Кузни" Хакимов перешел в ХК "Салават Юлаев"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401030503/http://rsport.ru/hockey/20150505/829030514.html |date=2016-04-01 }}</ref>. 1 сентябрҙә «Автомобилист» менән уйында ул Владимир Сохатскийҙы алмаштыра һәм алты минут боҙҙа үткәрә. Рафаэл КХЛ даими миҙгелендә һәм плей-офф уйындарында башҡа бер осрашыу ҙа үткәрмәй. Шул уҡ ваҡытта Хәкимов «Торос» өсөн ЮХЛ даими миҙгелендә уйнай. Ул 22 уйында ҡатнаша һәм 13 осрашыуҙа еңә. Тағы ла Рафаэл үҙенең ҡапҡаһын 4 тапҡыр «ҡоро» ҡалдыра. 2016 йылдың 4 май көнөндә Хәкимов ҡатнашлығында «Салауат Юлаев» һәм «Нефтехимик» командалары араһында алмашыу була. Рафаэл менән Кирилл Кабанов Түбәнге Камаға йүнәлә, ә Өфөгә ҡапҡасы [[Федотов Иван Дмитриевич|Иван Федотов]] күсә<ref>[http://hcneftekhimik.ru/news/club-life/neftehimik-popolnili-tri-hokkeista-49293/ «Нефтехимик» пополнили три хоккеиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015818/http://www.hcneftekhimik.ru/news/club-life/neftehimik-popolnili-tri-hokkeista-49293/ |date=2021-04-18 }}</ref>. Рафаэл аҙаҡтан Өфөгә үсекмәүен белдерә<ref>[http://sportbo.ru/article/169411 Рафаэль Хакимов: «Почему я должен обижаться на Уфу?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820234643/http://sportbo.ru/article/169411 |date=2016-08-20 }}</ref>. Яңы команда өсөн ул 3 уйын үткәреп өлгөрә һәм береһенән еңелә. «Нефтехимик» фарм-клубы «Ариада-НХ» өсөн ЮХЛ-да ике уйын ғына үткәрә һәм икеһенән дә еңелә. 2016 йылдың 24 декабрендә Нижнекамск командаһы Рафаэлде Новокузнецкиҙан «Металлург» хоккей клубына алмаштыра<ref>[https://sport.business-gazeta.ru/print/180327 «Нефтехимик» поменял Хакимова на Кареева]</ref>. Новокузнецк өсөн Рафаэл 12 осрашыу уҙғарып өлгөрә, шуларҙың береһен генә еңә, ә «Металлург» миҙгелде лигала һуңғы булып тамамлай. 2017 йылдың 3 май көнөндә «Нефтехимик» һәм «Металлург» яңынан Хәкимовты [[Кареев Андрей Андреевич|Андрей Кареев]] менән алмаштыралар<ref>[http://www.metallurg-nk.ru/club/news/1866/ Андрей Кареев вернулся в «Металлург»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523190619/http://metallurg-nk.ru/club/news/1866/ |date=2017-05-23 }}</ref>. 2017 йылдың 28 майында Рафаэлдең ЮХЛ-дан «Нефтяник» хоккей клубы менән контракт төҙөүө билдәле булды<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/152092/ ХАКИМОВ СТАЛ ВРАТАРЕМ «НЕФТЯНИКА»]</ref>. Даими миҙгелдең етенсе менән 21-се аҙналарында һәм март айында иң яҡшы ҡапҡасыһы итеп Рафаэл таныла<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/171462/ Аҙна лауреаттары]</ref><ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/212834/ Ай лауреаттары]</ref>. «Нефтяник» даими миҙгелдә өсөнсө урынды яулай, Петров кубогы өсөн плей-оффта Татарстан командаһы «Ценг Тоу» һәм «Сокол» хоккей клубтарын серияла 4-0 иҫәбе менән ота, тик ярымфиналда ғына «СКА-Нева» командаһына отола һәм көрәштән төшөп ҡала. Рафаэл был миҙгелдә барыһы 47 уйында ҡатнаша һәм 28 еңеү яулай, ә плей-оффта күрһәткән кире ҡағылған шайбалар проценты һәм ышаныслыҡ коэффициенты буйынса ул иң яҡшы ҡапҡасы була. Хәкимов «Нефтяник» менән Юғары хоккей лигаһының бронза миҙалдарына лайыҡ була. 2018 йылдың 1 май көнөндә Рафаэл Новокузнецкиҙан «Металлург» хоккей клубы менән тағы контракт төҙөй<ref>[http://www.metallurg-nk.ru/club/news/2389/ В «Металлурге» - Рафаэль Хакимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801045957/http://www.metallurg-nk.ru/club/news/2389/ |date=2019-08-01 }}</ref>. Даими миҙгелде «Металлург» 11-се урында тамамлай, ә Рафаэл 45 уйындың 23 осрашыуында еңеү яулай — был лигала бишенсе күрһәткес була. Новокузнецк командаһы Петров кубогының тәүге этабында «Зауралье» хоккей клубына серияла 1-3 иҫәбе менән отола һәм миҙгелде тамамлай. 2019 йылдың 1 майында — трансфер тәҙрәһә асылған көндә Хәкимов Череповецкиҙан «Северсталь» хоккей клубы менән контракт төҙөй<ref>[https://www.khl.ru/news/2019/05/01/449615.html Рафаэл Хәкимов Череповецкиға күсә]</ref>. == Ҡаҙаныштары == * Рәсәй чепионатының бронза миҙалсыһы — [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/2016]] * КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2015/2016 * ЙХЛ иң яҡшы ҡапҡасыһы — 2010/2011 * ЙХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша — 2011 * ЙХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2009/2010, 2010/2011 * ЮХЛ чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2013/2014 * ЮХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2018/2019 == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 1 август 2019'' ''Иҫкәрмәләр'': У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, «0» — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты {| class="wikitable" cellpadding=2 |- !colspan=3| !colspan=8|Даими миҙгел !colspan=8|Плей-офф |- !Миҙгел||Команда||Лига||У||Е||О||Мин||ҮШ||«0»||ЫК||%КҠШ||У||Е||О||Мин||ҮШ||«0»||ЫК||%КҠШ |- align=center ||2008/2009||[[Толпар (хоккей клубы)|Салауат Юлаев-2]]||Беренсе лига||3|| || || ||3|| || 1|| ||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center ||[[ЙХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/2010]]||[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]||[[ЙХЛ]]||27||17||3||1454||60||4||2.48||89.6||12||9||2||698||24||0||2.06||92.2 |- align=center ||[[ЙХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/2011]]||Толпар||ЙХЛ||40||29||6||2342||70||8||1.79||93||14||9||3||827||39||2||2.83||90.8 |- align=center ||[[ЙХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/2012]]||Толпар||ЙХЛ||37||22||8||2036||93||1||2.74||90.7||1||0||1||60||6||0||6||80.6 |- align=center ||[[ЮХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/2013]]||[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]||[[ЮХЛ]]||2||0||0||39||1||0||1.52||94.4||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center ||[[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/2014]]||Торос||ЮХЛ||18||9||6||1012||33||3||1.96||90.8||11||4||6||616||27||0||2.63||88.6 |- align=center |[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/2015]]||[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]||[[КХЛ]]||42||6||21||2007||96||3||2.87||91||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center ||[[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/2016]]||Торос||ЮХЛ||22||13||5||1312||37||4||1.69||93.5||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center |[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/2016]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||КХЛ||1||0||0||6||0||0||—||—||—||—||—||—||—||—||—||— |- align=center |[[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/2017]]||[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]||КХЛ||3||0||1||90||4||0||2.64||90.5||rowspan=2 colspan=8|''Команданан китә'' |- align=center |[[ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/2017]]||[[Ариада-НХ]]||ЮХЛ||2||0||2||119||5||0||2.51||90.6 |- align=center |2016/2017||Металлург Нк||КХЛ||12||1||6||603||31||0||3.08||91.6||colspan=8|''Команда плей-оффҡа эләкмәй'' |- align=center |[[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/2018]]||[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]||ЮХЛ||35||20||6||1888||55||7||1.75||93.4||12||8||2||693||16||1||1.39||94.4 |- align=center |[[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/2019]]||Металлург Нк||ЮХЛ||45||23||16||2572||95||5||2.22||93.4||4||1||3||242||10||1||2.48||91.8 |- align=center |[[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/2020]]||[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]||КХЛ|| || || || || || || || || || || || || || || || |- align=center ! colspan="3" |'''Бөтәһе ЙХЛ-да'''||104||68||17||5832||223||13||2.29||91.3||27||18||6||1585||69||2||2.61||90.9 |- align=center ! colspan="3" |'''Бөтәһе ЮХЛ-да'''||124||65||35||6943||226||19||1.95||93.1||27||13||1||1511||53||2||2.05||91.8 |- align=center ! colspan="3" |'''Бөтәһе КХЛ-да'''||58||7||28||2708||131||3||2.9||91.1||—||—||—||—||—||—||—||— |} == Шәхси тормошо == Рафаэл Хәкимов ҡатыны Эвелина менән 2016 йылдың 28 ноябрендә тыуған улдарын тәрбиәләй. == Һылтанмалар == * [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=9055 Рафаэл Хәкимов карьераһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430021839/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=9055 |date=2016-04-30 }} * {{eliteprospects|47547|Рафаэл Хәкимов}} * [http://www.khl.ru/players/15803/ КХЛ сайтында статистикаһы] * [http://www.vhlru.ru/players/15803/#player ЮХЛ сайтында статистикаһы] * [http://mhl.khl.ru/players/15803/ ЙХЛ сайтында профиле] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Волошин Дмитрий Вадимович|Дмитрий Волошин]]''' |width="22%" align="center"|'''[[Владислав Третьяк исемендә бүләк]] еңеүсеһе: <br /> Рафаэл Хәкимов''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />[[Рейзвих Эдуард Александрович|Эдуард Рейзвих]]''' |} [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей ҡапҡасылары]] [[Категория:Рәсәй хоккей ҡапҡасылары]] [[Категория:ЮХЛ уйынсылары]] [[Категория:Толпар командаһының уйынсылары]] [[Категория:Металлург Новокузнецк командаһының уйынсылары]] [[Категория:Торос командаһының уйынсылары]] [[Категория:ЙХЛ хоккейсылары]][[Категория:Нефтехимик командаһының уйынсылары]] [[Категория:ЙХЛ Саҡырыу кубогы ҡатнашыусылары]] [[Категория:«Нефтяник» Әлмәт хоккейсылары]] [[Категория:«Северсталь» хоккейсылары]] abdj6688iqmko5p88k956pswcrm2yqj Шүкенов Батырхан Камал улы 0 104708 1310343 1247600 2026-11-11T11:46:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310343 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Имя = Батырхан Шүкенов | Оригинал имени = {{lang-kk|Батырхан Қамалұлы Шүкенов}} | Подпись = Батырхан Шүкенов | Изображение = | Ширина фото = | Описание фото = | Полное имя = Батырхан Камал улы Шүкенов | Дата рождения = 18.05.1962 | Место рождения = Ҡыҙыл Урҙа, [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]<ref name="МР">Хәҙерге — {{ТУ|Ҡаҙағстан}}</ref>, [[СССР]] | Дата смерти = 28.04.2015 | Место смерти = {{МС|Мәскәү}}, [[Рәсәй]] | Годы активности = 1982 — 2015 | Страна = {{флагификация|СССР}}, <br />{{флагификация|Казахстан}}, <br />{{флагификация|Россия}} | Профессии = {{йырсы|Ҡаҙағстан|СССР|Рәсәй}}. <br />[[музыкант]],<br />[[саксофонсы]],<br />[[композитор]],<br />[[шағир]] | Певческий голос = лирик тенор | Инструменты = [[саксофон]] | Жанры = [[поп-музыка]] | Псевдонимы = Батыр | Коллективы = «[[А’Студио]]» | Тематика песен = | Сотрудничество = Еркеш Шакеев, Алла Пугачева, [[Роза Рымбаева]], Павел Есенин, Байгали Серкебаев, Булат Сыздыков, Валерий Меладзе, Леонид Агутин, [[Морат Насыров]] | Лейблы = | Награды = {{Заслуженный деятель Казахстана}} | Сайт = [http://www.batyr.net batyr.net] }} '''Батырхан Камал улы Шүкенов''' ({{lang-kk|Батырхан Қамалұлы Шүкенов}}; [[18 май]] [[1962 йыл]], Ҡыҙыл Урҙа, Ҡаҙаҡ ССР-ы<ref name="МР"/> — [[28 апрель]] [[2015 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]) — танылған [[Ҡаҙағстан]] һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, музыкант, саксофонсы, композитор, шағир<ref name="rusradio1">[http://www.rusradio.ru/artists/all/76180/ Биография Батырхана Шукенова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116040444/http://rusradio.ru/artists/all/76180 |date=2017-11-16 }} Официальный сайт «Русского радио» // rusradio.ru <small>Ссылка проверена 6 марта 2009</small></ref>. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010)<ref name="Указ от 07.12.2010">[http://batyr.net/?page=11&news=55 Указом Президента Республики Казахстан Нурсултана Абишевича Назарбаева от 7 декабря 2010 года Батырхану Шукенову присвоено почётное звание «Заслуженный деятель искусств Казахстана».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518090228/http://batyr.net/?page=11&news=55 |date=2015-05-18 }} Официальный сайт Батырхана Шукенова // batyr.net (29 декабря 2010 года)</ref><ref name="О прощании на ntv.ru">[http://www.ntv.ru/novosti/1400659/ Церемонии прощания с экс-солистом «А-Студио» Шукеновым пройдут в Москве и Алма-Ате.] Телеканал «[[НТВ]]» // ntv.ru (29 апреля 2015 года)</ref>. [[Ҡаҙағстан]]да ЮНИСЕФ-тың Яҡшы теләк илсеһе (2009—2015)<ref name="Посол на unicef.org">[http://www.unicef.org/infobycountry/kazakhstan_51884.html Kazakhstan appoints its first UNICEF Ambassador, artist Batyrkhan Shukenov.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115225337/https://www.unicef.org/infobycountry/kazakhstan_51884.html |date=2017-11-15 }} // unicef.org (23 November 2009)</ref><ref name="Посол на news.gazeta.kz">[http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=140243 Известный певец Батырхан Шукенов стал первым послом доброй воли ЮНИСЕФ в Казахстане.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923091354/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=140243 |date=2015-09-23 }}</ref>. Билдәле ҡаҙаҡ-рәсәй «А’Студио» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм солисы, был төркөм составында киң популярлыҡ яулай (1987—2000)<ref name="История группы">[http://astudio.ru/history/ История группы «А’Студио».] Официальный сайт группы «А’Студио» // astudio.ru</ref><ref name="Прощание на ria.ru">[http://ria.ru/culture/20150501/1062030243.html В Алма-Ате простились с основателем «А’Студио» Батырханом Шукеновым.] «РИА Новости» // ria.ru (1 мая 2015 года)</ref><ref>[http://tass.ru/encyclopedia/person/%D0%A8/shukenov-batyrhan-kamalovich Энциклопедия. Персоны. Шукенов Батырхан Камалович.] Информационное агентство России «[[ИТАР-ТАСС|ТАСС]]» // tass.ru (2 мая 2015 года)</ref>. 2000 йылдың көҙөндә, төркөмдән киткәндән һуң, янғыҙы йырлай башлай<ref name="История группы"/>. == Биографияһы == Батырхан Камал улы Шүкенов 1962 йылдың 18 майында Ҡаҙаҡ ССР-ның Ҡыҙыл Урҙа ҡалаһында экономистарҙың дүрт балалы ғаиләһендә тыуған<ref name="nur.kz">[http://www.nur.kz/tag/batyrkhan-shukenov.html Батырхан Шукенов. Биография.] Интернет портал «Нур» (Ҡаҙағстан) // nur.kz</ref>. Атаһы — Камал Шүкен улы Шүкенов (1935), иҡтисадсы<ref>{{Cite web|url=http://www.nomad.su/?a=15-201501220004|title=След на земле|author=Казыбек Ботаев|work=|date=22.01.2015|publisher=«Кызылординские вести»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024007/http://www.nomad.su/?a=15-201501220004 |date=2016-03-05 }}</ref>. Атаһы — [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]], әсәһе [[Үзбәктәр|үзбәк]] милләтле. 1979 йылда Ҡыҙыл Урҙалағы ''Н. А. Островский исемендәге 233-сө мәктәп''те тамамлай<ref>[http://culture.akipress.org/news:10608/account/ Умер первый солист группы «А’Студио» Батырхан Шукенов.] Информационное агентство «АКИpress» ([[Ҡырғыҙстан]]) // culture.akipress.org (29 апреля 2015 года)</ref>. Мәктәп йылдарында музыка түңәрәгенә йөрөй башлай, ә урта белем алғас, ''Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институты''ның саксофон класына уҡырға инә<ref>[http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1106432/ Батырхан Шукенов — гость Кати Новиковой и Марии Бачениной. Интервью от 15 мая 2011 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717213402/http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1106432/ |date=2019-07-17 }} Радио «Маяк» // radiomayak.ru</ref>, унда ике йыл уҡый. Уға саксофон серҙәрен бар донъяға танылған саксофонсы ''Геннадий Гольштейн'' менән сакс-тенорист ''Владимир Рабик'' төшөндөрә<ref>[http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1103241/ Батырхан Шукенов в гостях у Романа Трахтенберга и Лены Батиновой. Интервью от 26 января 2009 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306181147/http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1103241/ |date=2016-03-06 }} Радио «Маяк» // radiomayak.ru</ref>. 1981 йылда Шүкенов ''Ҡурманғазы Сағырбаев исемендәге Алматы дәүләт консерваторияһы''ның инструменталь башҡарыу факультетының саксофон класына күсә<ref name="rusradio1"/>. 1982 йылда, консерваторияла уҡығанда, [[Алматы]]ла музыканттар ''Байғали Серкебаев'', ''Булат Сыздыҡов'' һәм ''Владимир Миклошич'' менән таныша, улар Батырханды Ҡазағстандан ситтә лә билдәле булған «Арай» төркөмөнә саксофонсы итеп саҡыра. Ул ваҡытта «Арай» Ҡаҙаҡ ССР-ның танылған йырсыһы [[Роза Рымбаева]] менән эшләй. Коллектив составында Шүкенов үҙен альт—тенор-саксофон оҫтаһы итеп таныта, инструменталь джаз әҫәрҙәрен башҡарып, 1983 йылда VII Бөтә Союз эстрада артистары конкурсында лауреат була<ref name="rusradio1"/>. 1985 йылда ''Алматы дәүләт консерваторияһы''н тамамлай. 1985—1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә<ref name="rusradio1"/>. 1987 йылда музыканттар «Арай» төркөмөнән китә, һәм «Алма-Ата» тип исемләнгән яңы төркөмдәрен төҙөй. Ошо ваҡыттан Шүкенов, саксофонда уйнауҙан тыш, йырлай башлай. Бер йылдан һуң төркөм «Мелодия» фирмаһында беренсе «Путь без остановок» альбомын сығара, һигеҙ йырҙың икәүһе — [[ҡаҙаҡ теле]]ндә, барыһын да Батырхан Шүкенов башҡара. Төркөм исемен «Алма-Ата Студио» тигәнгә алмаштыралар, ә Шүкенов коллективтың фронтменына әүерелә<ref name="shans1">[http://www.shanson.net/site/artist.php?act=show&entid=13215&ret=..%2Fsite%2Fartist.php%3Fact%3Dshowall Группа «А’Студио». Песни из репертуара «Стильного радио».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528235236/http://www.shanson.net/site/artist.php?act=show&entid=13215&ret=..%2Fsite%2Fartist.php%3Fact%3Dshowall |date=2008-05-28 }} // shanson.net <small> Ссылка проверена 6 марта 2009 года</small></ref><ref>[http://www.arte-vita.ru/stars.htm?id=58 История группы «А’Студио».] </ref><ref name="blatata.com">[http://www.blatata.com/2007/09/02/a-studio.html «А-Студио»: история группы, лучшие песни, альбомы, видео.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225094935/http://www.blatata.com/2007/09/02/a-studio.html |date=2008-12-25 }} // blatata.com (2 сентября 2007 года)</ref>. 1989 йылда музыканттар бөтә Союзға билдәле булып киткән «Джулия» йырын яҙа. Төркөм менән Алла Пугачева таныша, һәм шунда уҡ уны Ҡаҙағстандан Мәскәүгә, үҙенең Йыр театрына саҡыра. «Раштыуа осрашыуҙарында» ҡатнашҡандан һуң, «А’Студио» төркөмө билдәлелек яулай<ref name="Kommers1">''Борис Барабанов''. [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=827249 «А-Студио» подала разные голоса. Отмечая 20-летие.] Газета «Коммерсантъ» № 213 от 20.11.2007, стр. 21. // kommersant.ru <small> Ссылка проверена 6 марта 2009</small></ref>. Төркөмдөң көнитмеше үҙгәрә: тығыҙ гастролдәр графигы, пластинкалар сығарыу, Шүкенов башҡарыуындағы яңы үҙенсәлекле «Джулия», «Белая река», «Стоп, ночь», «Солдат любви», «Эти теплые летние дни», «Нелюбимая» һ. б. йырҙары. Төркөм гастролдән башҡа күп ваҡытын Мәскәүҙә үткәргәс, тамашасы тарафынан Рәсәй төркөмө итеп ҡабул ителә. Алла Пугачеваның Йыр театрында «А’Студио» музыканттары 1989—1994 йылдарҙа хеҙмәт итә<ref name="rusradio1"/>. Шүкенов әйтеүенсә, улар Пугачева менән «ысын дуҫ» була, «йыш ҡына ҡунаҡҡа барып, музыка, тормош тураһында фекерләштек, һүрәт төшөрҙөк…», ә Батырханды «улым» тип йөрөткән<ref>''Ольга Александрова''. [http://www.msk.kp.ru/daily/26373/3254501/ Каким нам запомнится Батыр Шукенов. «КП» собрала самые известные песни группы «А’Студио» в исполнении Шукенова (видео).] Газета «Комсомольская правда» (Москва) // msk.kp.ru (29 апреля 2015 года)</ref>. 2000 йылдың көҙөндә Батырхан Шүкенов төркөмдән китеп<ref name="История группы"/>, этник музыкаға кире ҡайта, «Батыр» исеме аҫтында үҙ аллы ижад итә. Яңы репертуары өсөн йырҙарҙы Павел Есенин яҙа<ref name="blatata.com"/>. 2002 йылда Шүкенов ҡаҙаҡ телендәге тәүге үҙ аллы йырлаған «Отан ана» («Тыуған ер») альбомын сығара<ref name="Ivanova">{{Cite web|url=http://izvestia.ru/news/586022|author=Виктория Иванова|title=Скончался экс-солист «А’Студио» Батырхан Шукенов|date=29 апреля 2015|work=Газета «Известия»|accessdate=2015-04-29}}</ref>. 2007 йылда Алматыла Республика һарайында үткән концерты һәм видеоклиптар яҙылған «Батыр Live» DVD-альбом релизы үтә. 2007—2015 йылдарҙа Батырхан Шүкенов Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты [[Нурсолтан Назарбаев]]тың мәҙәниәт буйынса советнигы була<ref>[https://afisha.mail.ru/person/500299_batyrhan_shukenov/ Батырхан Шукенов. Биография.] // afisha.mail.ru</ref><ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2541464&2541464 Коллеги и поклонники шокированы известием о смерти Батырхана Шукенова.] «Вести.ру» // vesti.ru (29 апреля 2015 года)</ref>. 2009 йылдың 20 ноябрендә, Балалар хоҡуҡтары тураһындағы [[БМО]] Конвенцияһының 20 йыллығын билдәләгәндә, Шүкенов ЮНИСЕФ-тың Ҡаҙағстандағы Милли яҡшы теләк илсеһе тип иғлан ителә<ref name="Посол на unicef.org"/><ref name="Посол на news.gazeta.kz"/>. 2010 йылда Шүкенов «Осторожно, милая девушка!» тип аталған дүртенсе альбомын сығара. <sup></sup>Рәсәй журналисы һәм музыка тәңкитсеһе Гуру Кен әйтеүенсә, Шукенов — «еңелсә репертуарҙан интеккән ҙур артист»<ref>''Гуру Кен''. [http://www.guruken.ru/node/3604 Батыр — «Осторожно, милая девушка!». Рецензия на альбом.] // guruken.ru (27 мая 2010 года)</ref>. Шул уҡ йылда «Всё пройдёт…» альбомы сыға. 2010 йылдың 7 декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты [[Н. Ә. Назарбаев]] ҡарары менән Батырхан Шүкеновҡа «Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеме бирелә<ref name="Указ от 07.12.2010"/>. 2013 йылда Шукеновтың һуңғы «Душа» исемле альбомы сыға<ref name="Ivanova"/>. Шул уҡ ваҡытта йырсы «[[«Россия-1»|Россия-1]]» телеканалы үткәргән «Тере тауыш» музыкаль телешоу еңеүсеһе була<ref name="vesti.ru"/>. 2015 йылда Шүкенов «Россия-1» телеканалы үткәргән «Один в один!» музыкаль телевизион шоуында ҡатнаша. Май айында телепроект финалында йырларға тейеш була, әммә һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, сығыш яһай алмай<ref>[http://ren.tv/novosti/2015-04-29/zvezdy-shou-biznesa-proshchayutsya-s-batyrhanom-shukenovym-v-botkinskoy-bolnice Звёзды шоу-бизнеса прощаются с Батырханом Шукеновым в Боткинской больнице. Певца похоронят на родине в Казахстане.] Телеканал «РЕН ТВ» // ren.tv (29 апреля 2015 года)</ref><ref>{{Ҡалып:Cite web|url=http://newstop.kz/news/1565|title=Батырхан Шукенов: «Так счастливым и уйду!»|date=17 мая 2015|publisher=newstop.kz}}</ref>. Үлгәндән һуң, төп еңеүсе менән бер рәттән, шоу еңеүсеһе тип таныла. == Вафаты == 2015 йылдың 28 апрелендә яҡынса 23:00 сәғәттә (йырсы директоры Руслан Магомедов әйтеүенсә<ref name="Прощание">[http://super.ru/news/113924 Алла Пугачёва почтила память Батырхана Шукенова, прислав на похороны венок.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501194412/http://super.ru/news/113924 |date=2015-05-01 }}</ref>) Батырхан Шүкенов 52 йәшендә [[Мәскәү]]ҙә үҙ фатирында инфаркттан үлеп ҡала<ref name="28.04">[http://super.ru/news/113916 Умер солист группы «А’Студио» Батырхан Шукенов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509173830/http://super.ru/news/113916 |date=2015-05-09 }}</ref><ref name="О кончине на kp.ru">''Олеся Супряга''. [http://www.kp.ru/online/news/2042519/ Умер солист группы «А’Студио» Батырхан Шукенов.] Газета «Комсомольская правда» // kp.ru (29 апреля 2015 года в 00:45)</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Moscow/main.asp?id=607073|title=Скончался первый солист группы «А’Студио» Батырхан Шукенов|date=29 апреля 2015 года в 09:20|work=Сетевое издание «Интерфакс-Россия»|accessdate=2015-04-29}}</ref><ref>[http://vlast.kz/article/skonchalsja_pevec_batyrhan_shukenov-10839.html Скончался певец Батырхан Шукенов] Интернет-журнал «Vласть» (Казахстан) // vlast.kz (29 апреля 2015 года в 07:23)</ref>. 2015 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә йырсы менән хушлашыу үтә<ref>[http://tass.ru/kultura/1939523 Прощание с музыкантом Батырханом Шукеновым пройдёт в Москве. Похоронен музыкант будет на родине — в Казахстане.] Информационное агентство России «ТАСС» // tass.ru (29 апреля 2015 года)</ref>. Алматы ҡалаһында был ваҡытта меңләгән халыҡ Республика һарайы алдындағы майҙанда йыйылып, кискә тиклем уның йырҙарын йырлай<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/1400940/ Видео программы «Анатомия дня». Сотни поклонников простились с Батырханом Шукеновым в Москве и Алматы.] Телеканал «НТВ» // ntv.ru (30 апреля 2015 года)</ref>. Батырхан Шүкенов [[Алматы]] ҡалаһының «Кена—2» зыяратында ерләнгән<ref name="Прощание на «Azattyq TV»">{{Youtube|CYCu2GkAu6E|ВИДЕО. Прощание с Батырханом Шукеновым / Батырхан Шүкеновтің ақтық сапары — Прямой репортаж на русском и казахском языках с гражданской панихиды, состоявшейся 1 мая 2015 года в здании Казахской государственной филармонии имени Джамбула в городе Алматы (Live, 00:55:26).|logo=1}} // youtube.com («Azattyq TV», Казахстан)</ref><ref name="Прощание на «Vласть»">{{Youtube|CtzTbZxNQXE|ВИДЕО. Прощание с Батырханом Шукеновым, Алматы, 1 мая, 2015 года (Live, 00:07:18).|logo=1}} // youtube.com (Интернет-журнал «Vласть», Казахстан)</ref>. == Дискография == === «А’Студио» төркөмө составында === * «Путь без остановки» — 1988, «Мелодия» фирмаһы * «Джулия» — 1991, «Русский диск» * «А’Студио» — 1993, «Jeff Records» * «Солдат любви» — 1994, «Союз» студияһы * «А’Студио Live» — 1995, «Союз» студияһы * «Нелюбимая» — 1996, «Союз» студияһы * «The Best» — 1997, «Союз» студияһы * «Грешная страсть» — 1998, «ОРТ-Рекордз» === Үҙ аллы ижады === * «Отан ана» («Родина Мать») — 2002, 2006 йылында яңынан сығарылған * «Твои шаги» — 2006 * «Батыр Live» — 2007 * «Осторожно, милая девушка!» — 2010 * «Всё пройдёт…» — 2010 * «Душа» — 2013 == Хеҙмәттәшлек == Батырхан Шүкенов Валерий Меладзеның «Сэра», «Странница осень», «Рассветная», [[Морат Насыров]]тың «Кто-то простит», Иракли менән «Так не бывает» (саксофонда уйнай) йырҙарын яҙыуҙа ҡатнаша<ref>[http://www.nur.kz/277139.html 20 самых запоминающихся явлений казахстанской музыкальной эстрады (фото)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105174142/http://www.nur.kz/277139.html |date=2016-01-05 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.batyr.net Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114033436/http://www.batyr.net/ |date=2016-11-14 }} * [http://fund.batyr.net/ Общественный фонд Батырхана Шукенова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422022924/http://fund.batyr.net/ |date=2016-04-22 }} * {{Twitter|batyr_shukenov}} * [http://www.rusradio.ru/artists/all/76180/ Биография Батырхана Шукенова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116040444/http://rusradio.ru/artists/all/76180 |date=2017-11-16 }} Официальный сайт «Русского радио» // rusradio.ru * [http://www.vokrug.tv/person/show/Batyrhan_SHukenov/ Батырхан Шукенов: биография, новости, фото, видео.] «Вокруг ТВ» // vokrug.tv [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:Рәсәй музыканттары]] [[Категория:СССР музыканттары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:ЮНИСЕФ-тың изге ниәт илселәре]] [[Категория:Консерваторияны тамамлаусылар]] {{Яҡшы мәҡәлә|Музыкант}} ofot3jk4lkstctqyp3m3i4nezny531i Севан 0 106400 1309997 1057160 2026-11-10T14:01:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309997 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Севан |Национальное название = hy/Սևան, Սևանա լիճ/hy/Գեղամա ծով |Изображение = Lake Sevan from space.jpg |Подпись = Севан фотографияһы |Координаты = 40/18/38/N/45/20/57/E |CoordScale = 5000 |Страна = Армения |Район = Гехаркуник өлкәһе |Высота над уровнем моря = 1896 |Длина = 78 |Ширина = 56 |Площадь = 1243 |Объём = 33,2 |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 79,7 |Средняя глубина = 26,8 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 4,5 |Площадь водосбора = 4750 |Впадающие реки = Варденис (йылға)/Мартуни (йылға)/Аргичи/Астхадзор (йылға)/Гаварагет/Цаккар/Дзкнагет |Вытекающая река = Раздан (йылға) }} '''Севан''' — [[Әрмәнстан]]дағы күл, яҡынса 1900 м бейеклектә, Кавказдың иң ҙур күле. Майҙаны — 1240 км². Уртаса тәрәнлеге — 26,8 м, иң тәрән ере — 80 метр<ref name="Opustynivanie"><span class="citation">''рук. программы Вардеванян Ашот.''&#x20;[http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605204328/http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf |date=2015-06-05 }}. — Ереван, 2002. — С. 96. </span></ref>. Раздан йылғаһы. Севан һәм Раздан йылғалары һыуҙарын Севан каскад ГЭС-ы ҡуллана. Севан һыуҙарын тулыландырыу өсөн Арпа йылғаһына һыу ташларға тоннель төҙөлгән (48,3 км). 1978 йылда «Севан» тәбиғи милли паркы булдырылды<ref name="BSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/266390 Севан] // Большой энциклопедический словарь, 1997</ref><ref name="autogenerated1">{{Из БСЭ|автор=Тихоцкий К. Г.|заглавие=Севан (озеро)}}Большой советской энциклопедии</ref>. == Атамаһы == Күптән түгел Севан гидронимын заманса [[Әрмән теле|әрмән теленән]] сев — «ҡара» һәм ванк — «монастырь», Севанаванк монастыре диуары төҫөнән<ref>См. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/primtext7.htm Комментарий 38] к тексту [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text7.htm Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: VII. Ал-Мукаддасий // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 38. Тифлис. 1908]</ref> тип тәржемә ителә ине, был халыҡ этимологияһы булған<ref name="Pospelov">{{Китап|автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц|ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева|место=М.|издательство=«Русские словари»|год=1998|страницы=160|страниц=372|isbn=5-89216-029-7}}</ref>. Б. э. т. IX—VI быуаттарҙа күл буйында табылған таштағы шына яҙыу расшифровкаһы Севан атамаһының урарт телендәге суниа — «күл» һүҙенән барлыҡҡа килеүен иҫбатларға ярҙам итте<ref name="Pospelov">{{Китап|автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц|ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева|место=М.|издательство=«Русские словари»|год=1998|страницы=160|страниц=372|isbn=5-89216-029-7}}</ref>. Һуңғараҡ<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/arran-a-region|заглавие= Arrān |автор= C. E. Bosworth}}:<blockquote>… the Armenian province of Siwnikʿ or Sisakan (the mountainous region lying between Lake Sevan, later Turkish Gökče, and the Araxes, hence to the west of Arrān)</blockquote></ref> күл Гокча<ref>Озеро Гокча (Gokcha) на [http://old-map.narod.ru/e6.html атласе] Blackie & Sons (Эдинбург, 1882)</ref><ref name="brokgauz">{{ВТ-ЭСБЕ|Гокча|Массальский В. И., — }}</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эриванская губерния}}</ref> ({{lang-az|Göyçə}}) тип аталған, йәғни [[Төрки телдәр|төрки телдәрҙә]] «''күк һыу''» («гек-сәй») тигәнде аңлата<ref>[http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/0701.shtml Гокча.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604005359/http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/0701.shtml |date=2016-06-04 }}</ref>. «Гэкче-дениз» формаһындағы атамаһы Дрезденда һаҡланған XVI быуат «Китаби Деде Коркут» огуз героик эпосы кулъяҙмаһында осрай<ref name="bartold">[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Korkut/frametext10.htm Книга деда Коркута.]</ref>. Боронғо фарсы телендә күл исеме ''Гаосравага ''тип яңғырай.<ref>{{Китап|автор=|часть=Гокча|ссылка часть=|заглавие=Большая энциклопедия Южакова|оригинал=|ссылка=|викитека=File:Yuzhakov Big Encyclopedia Book 07.djvu|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=1901|том=7|страницы=110-111|столбцы=|страниц=VI, 794|серия=|ref=}}</ref> «Севан» исемдәре барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә легенда бар. Береһе буйынса, бер килен шишмә һыуын ҡаплаған ҡапҡасты һалырға онотҡан. Һыу таралып, өйҙәрҙе баҫа башлаған. Ҡасып барған кешеләр: «Шишмәне асыҡ ҡалдырған кеше ташҡа әйләнһен» тигән. Килен кеше шунда уҡ күл өстөндә күренгән ташҡа әйләнгән, уны ''Арснакар'' («килен ташы») тип атайҙар. Икенсе легенда буйынса, үҙ иленән сығып китергә мәжбүр булған ван әрмәндәре тыуған яғын хәтерләткән Севан күле буйына төпләнгән. Әммә һыуыҡ һәм ҡырыҫ климат уларға оҡшамай. Ван күленең йомшаҡ һәм йылы һауаһын иҫләп, улар әсенеү менән: «Ҡара Ван эләкте беҙгә, ҡара Ван!» тип өндәшкән. Шунан бирле күл Севан исемен йөрөтә<ref name="Toponimy_Tverdyi_2011">{{Китап|ссылка=http://kavkaz_toponyms.academic.ru/1880/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD|автор=Твёрдый А. В.|заглавие=Топонимический словарь Кавказа}}</ref>. == Һүрәтләмә == Севан 1900 метр бейеклектә урынлашҡан, майҙаны — 1240 км² (1360 км² кимәле түбәнәйгәнсе), тәрәнлеге 83 метрға тиклем. Күлгә 28 йылға ҡоя, бер Раздан ([[Аракс|Аракс ҡушылдығы]]) ағып сыға. Тектоник быуалы. Севан соҡоро ла тектоник сығышлы, быуа [[голоцен]] лаваһы түгелеүҙән килеп сыҡҡан<ref name="fizgeozak">Физическая география Закавказья. Издательство Ереванского университета. 1986.</ref>. Севан төньяҡ-көнбайыштан — Памбак, төньяҡ-көнсығыштан — Арегуни, көньяҡ-көнсығыштан — Севан һәм Көньяҡ Севан, көнбайыштан — Гегам, көньяҡтан — Варденис тау һырттары менән уратылған. Севан — сөсө һыулы, һыу өҫтө зәңгәрһыу-күк. Һыу минералығы 700 мг/л тирәһе, ҡоро ҡалдығы 0,5 г/л. Һыу йыйыу майҙаны 4,7 мең км².<ref name="Borba_s_opustynivaniem_page_54"><span class="citation">''рук. программы Вардеванян Ашот.''&#x20;[http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605204328/http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf |date=2015-06-05 }}. — Ереван, 2002. — С. 54. </span></ref> == Севан экологик мәсьәләләре == [[Файл:Lake_Sevan..png|мини|250x250пкс|Севан (Гегаркуни) күле. Гийом Делиль картаһында, [[1723 йыл]]]] Севан күле— [[Әрмәнстан|Әрмәнстандағы]] берҙән-бер сөсө һыу сығанағы. Йылдан-йыл һыу кимәле түбәнәйә, шуға күрә һыуҙы һаҡлау өсөн төрлө саралар күрелә. Ташламалар ағыҙыу һәм күл кимәле төшөү матдәләрҙең биохимик алышыныу тәртибен боҙа, экосистемалар эшенә йоғонто яһай, эвтрофикация барлыҡҡа килә, йәғни һыуҙа органик матдәләр күбәйә. Эвтрофикация күлдең «йәшелләнеүенә», сифаты насарайыуына, һыуҙың эсеүгә һәм хужалыҡта ҡулланыуға яраҡһыҙ булыуына килтерә<ref name="Opustynivanie"><span class="citation">''рук. программы Вардеванян Ашот.''&#x20;[http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605204328/http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf |date=2015-06-05 }}. — Ереван, 2002. — С. 96. </span></ref>. [[Файл:G._Bashinjaghyan._Rainy_day_in_Sevan.jpg|справа|мини|250x250пкс|«Севан күле ямғырлы көндә» Геворк Башинджагян, 1899 йыл]] == Фауна == [[Файл:Armenian_Gull_in_flight_2_at_Sevan_lake,_March_2008.jpg|мини|Әрмән аҡсарлағы]] Күлдә эндемик балыҡтар төрө йәшәй: севан беглуһы (мыйыҡлы балыҡ) (''Barbus goktschaicus''), севан храмуляһы (''Varicorhinus capoeta sevangi''), севан бағыры (ишхан, ''Salmo ischchan''). Һуңғыһы тәүҙә дүрт төрлө булһа, хәҙерге ваҡытта ҡышҡы бахтак һәм боджак тигәндәре юҡҡа сыҡҡан; Севандың эндемигы, башҡа күлдәрҙән йәки килетерелгән балыҡтар уның йәшәүенә янай. Улар араһында: Ладога һәм Чуд күлдәренән алабалыҡ (''Coregonus lavaretus''), көмөш табан балыҡ (''Carassius gibelio'') һәм йылға ҡыҫалаһы (''Astacus leptodactylus'').<ref>[http://forum.hayastan.com/lofiversion/index.php/t25323.html Hayastan Armenian Forum &gt; Спасение озера Севан — важная задача] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205085629/http://forum.hayastan.com/lofiversion/index.php/t25323.html |date=2008-12-05 }}</ref>. Севан күле бассейнында «Севан» милли паркы төҙөлгән, унда дүрт [[ҡурсаулыҡ]] һәм ун [[заказник]] урын алған. Әрмән аҡсарлағы попул яцияһы ла бында (''Larus armenicus''), ҡоштар һаны 4000—5000 пар тәшкил итә. Күлдә туҡтаған башҡа ҡоштар — америка аҡҡошо (''Cygnus columbianus''), [[сәңкелдәк ҡаҙ]] (''Anser erythropus''), [[ерәнсәй сумғыс]] (''Netta rufina''), [[мәрйенгүҙ]] (''Aythya nyroca''), [[ҙур ҡарабаш сарлаҡ]] (''Larus ichthyaetus''). [[Файл:Lake Sevan from Harsnakar.jpg|thumb|center|800px]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{cite web|url=http://armenia.h1.ru/Priroda/Ozero/ekologia/ekologiya_ru.html|title=Некоторые материалы по экологии озера Севан (1998—2001)|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CwYxkGzq|archivedate=2012-12-16}} == Әҙәбиәт == <small> * ''Гульельми М.'' Озеро Гокча и производимое въ немъ рыболовство. Ibid. 1888 г. * ''Гульельми М.'' Физическое состояніе Гокчинскаго бассейна. Вѣстникъ Ры­бопромышленности 1889 г. * Бассейн Гокчинского озера / Сост. М. Митте, горн. инж.. — Санкт-Петербург : тип. и хромолит. т-ва А. Траншель, 1891. — [1], 41с., 1л. карт. ; 27 см. — Извлеч. из N 4, 5 и 6 «Горн. журн.» за 1891 г. * Севанское гидрометеорологическое бюро : Материалы по исследованию озера Севан и его бассейна / Под ред. В. Г. Глушкова и В. К. Давыдова. — Л., 1932—1938. — Части I—XVIII. * Результаты комплексных исследований по Севанской проблеме / АН АрмССР, Институт водных проблем. — Ереван, 1961—1962. — Том 1-3. * Ежегодные справки по водному балансу озера Севан / Армгосгидромет. — 1962—2007. * ''Мхитарян А. М.'' Будущий водный баланс озера Севан и изменения его активной отдачи // Известия АН АрмССР, серия Механика. — 1967. — Т. 20, № 4. — С. 12-28. * {{книга|автор=Секоян В.|заглавие=Озеро Севан : Туристский путеводитель|место=Ереван|год=1969}} * ''Багдасарян А. Б., Чилингарян Л. А.'' О проблеме озера Севан // Водные ресурсы. — 1979. — № 1. — С. 74-81. * ''Айнбунд М. М., Асарин А. Е., Сафарова А. М., Смирнов В. А.'' О водном балансе оз. Севан и путях его уточнения // Труды ГГИ. — 1981. — Вып. 274. — С. 10-21. * ''Чилингарян Л. А.'' Прогноз повышения уровня и изменения элементов водохозяйственного баланса озера Севан. — Ереван: Айастан, 1992. * Программа годовых и комплексных мероприятий по восстановлению, охране, воспроизводству и использованию озера Севан /Закон РА от 14 декабря 2001 г. {{ref-hy}} * ''Мнацаканян Б. П.'' Водный баланс Армении. — Ереван: Зангак, 2005. * ''Чилингарян Л. А., Мнацаканян Б. П.'' Прогноз повышения уровня крупного озера-водохранилища за многолетие (на примере оз. Севан) // Сб. докл. Междунар. конгресса «ЭТЭВК»; 24-27 мая 2005 года. — Ялта, 2005. — С. 515—518. * ''Бабаян Г. Г.'' О некоторых прогнозируемых изменениях качества воды оз. Севан в связи с изменением гидрологического режима // Вестник МАНЭП. — Ереван, 2006. — Т. 11, № 8. — С. 107—110. * {{статья|ссылка=http://2010.sibico.com/abstracts/2008/1.1/725.doc|заглавие=Оценка изменения водного баланса озера Севан при понижении его уровня|автор=Чилингарян Л. А., Мнацаканян Б. П.|издание=Вода: экология и технология ЭКВАТЕК-2008|место=М.|год=2008|страницы=94|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CwYypcvr|archivedate=2012-12-16}} </small> <small> * ''Бабаян Г. Г., Агабабян К. А.'' Современное экологическое состояние водных объектов Республики Армения // Водные ресурсы. — М., 2008. — Т. 35, № 2. — С. 245—250. * {{статья|ссылка=http://vik-nik-2009.narod.ru/VODA_01_2009.pdf|заглавие=О некоторых причинах ухудшения качества воды озера Севан в настоящее время|автор=Бабаян Г. Г., Агабабян К. А.|издание=Водоснабжение и канализация|номер=1|год=2009|страницы=9-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CwYzQDag|archivedate=2012-12-16}} </small> [[Категория:Әрмәнстан географияһы]] [[Категория:Аракс бассейны]] 52otkh7o26uqqygz4mm7rujcxygrx1e Тарту 0 106802 1310123 1297836 2026-11-10T21:44:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310123 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Тарту |оригинальное название = Tartu |изображение = Town Hall23 2008.JPG |страна = Эстония |герб = Tartu coat of arms.svg |флаг = Flag of Tartu, Estonia.svg{{!}}border |логотип = Tartu logo-et.svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg= 58|lat_min= 22|lat_sec= |lon_deg= 26|lon_min= 43|lon_sec= |CoordAddon = type:city(101000)_region:EE |CoordScale = |карта страны = 0 |вид региона = Өйәҙ |регион = Тартумаа |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = Мэр |глава = Урмас Клаас |дата основания = 1030 |первое упоминание = |прежние имена = Дерпт, Юрьев |статус с = |площадь = 38,8 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 95 074<ref name="stat.ee">[http://www.stat.ee/ppe-46953 Eesti statistika 2012 Статистика Эстонии 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707192611/http://www.stat.ee/ppe-46953 |date=2013-07-07 }}{{ref-et}}</ref> |год переписи = 2012 |плотность = |агломерация = |национальный состав = эстондар (79 %), [[урыҫтар]] (15,5 %) |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = бар |телефонный код = +372 7 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = T |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.tartu.ee/?lang_id=5 |язык сайта = |add1n = Награды |add1 = {{Орден Дружбы народов|тип=город}} }} '''Та́рту''' ({{Lang-et|Tartu}}; [[1030 йыл|1030]]—1224, [[1893 йыл|1893]]—[[1918 йыл]]дарҙа '''Ю́рьев'''; 1224—1893 йылдарҙа '''Дорпат''', '''Дёрпт''' ({{Lang-de|Dorpat, Dörpt}}) — Эмайыги (Омовжа; {{Lang-de|Embach}} — Эмбах) йылғаһында урынлашҡан ҡала, [[Таллин]]дан һуң халыҡ һаны буйынса [[Эстония]]ла икенсе ҡала, өйәҙ үҙәге. == Дөйөм һүрәтләмә == Тарту Эстонияның баш ҡалаһы Таллиндан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 185 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тарту Эмайыги йылғаһының ике ярында, уның [[Чуд-Псков күле|Чуд-Псков күлдәр системаһына]] ҡушылған еренән 37 километрҙа; йылға буйлап 9 км ята. == Климат == Та́рту климаты уртаса диңгеҙҙән уртаса континенталь климатҡа тиклем үҙгәреүсән. Уртаса йыл температураһы — 4,9&nbsp;°C 1961—1990 йй. һәм 6,5&nbsp;°C 2000—2010 йй. Уртаса яуым-төшөм кимәле — 637 мм. == Тарих == Тарту — [[Балтик диңгеҙе]] буйындағы илдәрҙең иң боронғо ҡалаһы. Боронғо [[эсттар]]ҙың был урындағы даими ерлеге V быуатҡа, ҡаласыҡ VI—VIII быуаттарға ҡараған. Ҡаласыҡ Тарбату (''tarvas'' — эст. 'зубр') тип аталған. Ошонан һуң Тарту эстон атамаһы, шулай уҡ Dörpt, Dorpat йәки Дерпт барлыҡҡа килгән<ref>{{Китап|автор=Alan Henry Batten.|заглавие=Resolute and undertaking characters: the lives of Wilhelm and Otto Struve|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=Springer|год=1988|том=|страниц=288|страницы=13|isbn=9027726523}}</ref><ref>{{Китап|автор=|часть=Статья «Дерпт»|заглавие=Славянская энциклопедия.|ответственный=Богуславский В.|ссылка=|место=Москва|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2004|том=1|страниц=816|страницы=|isbn=5-224-02249-5}}</ref>. === Урта быуаттар === 1030 йылда Тарбату ҡаласығын Киев кенәзе Ярослав Мудрый отряды баҫып ала. Ярослав ҡаласыҡты үҙенең христиан исеме менән Юрьев тип атаған<ref>{{Китап|автор=|часть=Статья «Юрьев»|заглавие=Славянская энциклопедия.|ответственный=Богуславский В.|ссылка=|место=Москва|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2004|том=1|страниц=816|страницы=|isbn=5-224-02249-5}}</ref>. Ошо ваҡытта Тарту тәү тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа осрай, шуға ҡалаға нигеҙ һалыу йылы тип 1030 йылды һанайҙар. 1061 йылда ҡала урындағы ҡәбиләләр менән кире ҡайтарыла<ref>{{Китап|автор=Toivo Miljan.|заглавие=Historical Dictionary of Estonia|издательство=Scarecrow Press|год=2004|allpages=624|isbn=9780810865716|pages=xxv}}</ref>. 1133 йылда Новгород кенәзе Всеволод Мстиславич яулап ала. 1215 йылда Юрьев ҡалаһын ҡылыслы немец рыцарҙары баҫа, әммә 1223 йылда эсттар баш күтәреү менән ҡала азат ителә. Ниәттәрен ҡалдырмай, немецтар баш күтәреүселәрҙе һәм Вячко кенәзен язаға тарттыралар. Ҡалаға немецса Дорпат тип исем ҡушалар, епископ Герман I ҡаланы үҙ биләмәләре — Дорпат епископлығы үҙәге итә. Ошо сифатта ҡала ике йөҙ йыл дауамында була<ref name="Miljan448">{{Китап|автор=Toivo Miljan.|заглавие=Historical Dictionary of Estonia|издательство=Scarecrow Press|год=2004|allpages=624|isbn=9780810865716|pages=448}}</ref>. === XVII быуат === 1600—1603, 1625—1656 һәм 1661—1704 йылдарҙа Дорпат [[Швеция]]ға ҡарай, 1603—1625 йылдарҙа — [[Речь Посполитая]], 1656—1661 йылдарҙа — [[Рәсәй]] биләмәһенә инә. [[Файл:tartu_university_christmas.jpg|справа|мини|Тарту университеты. Төп бина (2006)]] 1632 йылда «Густавиан Академиаһы» (хәҙер — Тарту университеты) асылған, Швед короллегендә Уппсала университенынан һуң икенсе булған. === XVIII—XX быуат башы === 1704 йылдың йәйендә [[Төньяҡ һуғыш]]ы барышында Дорпат (Дерпт) [[Пётр I]] батша ғәскәрҙәре баҫып ала<ref name="БЭ_ПК">{{ВТ-ЭСБЕ|Прибалтийский край}}</ref>. 1783 йылдан — Лифлянд губернаһы өйәҙ ҡалаһы һәм Дерпт өйәҙенең административ үҙәге<ref name="БЭ_ПК"/>. 1802 йылда Дерпт (Тарту) университеты яңынан асылған, ҡала Эстонияның мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып китә. Бында эстон әҙәбиәте, ваҡытлы матбуғат, профессиональ театрға (1870) нигеҙ һалына, тәү тапҡыр Йыр һәм бейеү байрамы үткәрелә<ref name="Miljan448"/><ref>Эстонский энциклопедический словарь. Таллинн, 2008.</ref>(1869), уны күренекле эстон эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]], шағир Йохан Вольдемар Яннсен ойоштора. 1893 йылда, «немецлыҡты» алыу ваҡытында ([[Александр III]] заманы<ref name="БЭ_ПК"/>), ҡалаға Юрьев исеме ҡайтарыла, 1919 йылға тиклем һаҡлана. === XX быуат === Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 30 мартында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте ''«Эстлянд губернаһының ваҡытлыса административ төҙөлөшө хакимлығы һәм урындағы үҙидаралыҡ тураһында»'' положение ҡабул итә. Уның нигеҙендә Лифлянд губернаһы биләмәләре яңынан ҡарала, Юрьев өйәҙе Лифляндияның башҡа төньяҡ өйәҙҙәре һәм эстон халҡы менән Эстлянд губернаһына күсте. 1940 йылда Эстонияға совет ғәскәрҙәре инеп, ЭССР ойошторолдо, шул уҡ йылдың 6 авгусында СССР-на ҡушылды. 1940 йылдан Тарту дәүләт университеты совет юғары уҡыу йорто булды, унда эстон һәм урыҫ телдәрендә белем бирелде. 1941 йылдың 26 июлендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре инде. 1944 йылдың 25 авгусында Тарту ҡалаһына совет ғәскәрҙәре инә. Һуғыш ваҡытында ҡалаға бик ныҡ зыян килтерелә — Таш күпер (''Kivisild''), «Ванемуйне» театр йорто, Эстон Халыҡ Музейы, Изге Иоанн һәм Изге Мария сиркәүе юҡ ителде. == Халҡы == === Халыҡ һаны === {| class="standard" ! 1825 ! 1833 ! 1840 ! 1847 ! 1856 ! 1863 ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1922 ! 1934 |- | 8450<ref>Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829.</ref> | 10 020<ref>Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. — Спб., 1834.</ref> | 12 203<ref>Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. — Спб., 1840.</ref> | 12 185<ref>Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи [по 1 мая 1847 года]. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. Спб., 1852.</ref> | 12 914<ref>Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858.</ref> | 14 386 | 21 014<ref>[http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/1/1867Liv_ErsteAbth_1.csv Resultate der am 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720123123/http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/1/1867Liv_ErsteAbth_1.csv |date=2011-07-20 }}</ref> | 29 974<ref name="autogenerated3">1922 a. üldrahvalugemise andmed.</ref> | 42 308<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=7 Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года.]</ref> | 50 342<ref name="autogenerated3"/> | 58 876<ref name="ReferenceA">Rahvastiku koostis ja korteriolud: II rahvaloenduse tulemusi.</ref> |- ! 1939 ! 1940 ! 1941 ! 1959 ! 1970 ! 1979 ! 1989 ! 2000 ! 2010 ! 2011 ! 2012 |- | 60 281<ref name="Ostland">Strukturbereicht über das Ostland.</ref> | 55 529<ref name="Ostland"/> | 47 829<ref name="Ostland"/> | 74 263<ref>[http://webgeo.ru/db/1959/eston.htm Перепись населения СССР 1959 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009231845/http://webgeo.ru/db/1959/eston.htm |date=2008-10-09 }}</ref> | 90 459<ref>[http://webgeo.ru/db/1970/eston.htm Перепись населения СССР 1970 года] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120716185230/http://webgeo.ru/db/1970/eston.htm |date=2012-07-16 }}</ref> | 104 518<ref>[http://webgeo.ru/db/1979/eston.htm Перепись населения СССР 1979 года] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120716025613/http://webgeo.ru/db/1979/eston.htm |date=2012-07-16 }}</ref> | 113 977<ref name="autogenerated2">[http://www.stat.ee/dokumendid/26463 2000. aasta rahvaloenduse tulemused I Faktiline ja alaline rahvastik, rahvastiku paiknemine, soo- ja vanuskoosseis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113154137/https://www.stat.ee/dokumendid/26463 |date=2010-11-13 }}</ref> | 98 695<ref name="autogenerated2"/> | 103 284 | 98 561<ref>{{Cite web|url=http://info.raad.tartu.ee/teated.nsf/0/01EBA87F3AE3A4DBC2257877004C2084/$FILE/Tartu_Arvudes_RUS.pdf|title=Тарту в цифрах 2011|publisher=Официальный сайт Тарту|lang=ru|accessdate=2011-12-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/65AkANjTn|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 95 074<ref name="stat.ee2012">[http://www.stat.ee/ppe-46953 Eesti statistika 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707192611/http://www.stat.ee/ppe-46953 |date=2013-07-07 }}</ref> |} === Этник составы === {| class="standard" ! rowspan="2" |Милләте ! colspan="2" |1867<ref>[http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/4/1867Liv_ErsteAbth_4.csv Resultate der am 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720123058/http://www.digiarhiiv.ee/dspace/bitstream/10075/409/4/1867Liv_ErsteAbth_4.csv |date=2011-07-20 }}</ref> ! colspan="2" |1881<ref name="autogenerated3"/> ! colspan="2" |1897<ref>Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Под ред. Н. А. Тройницкого. 21: Лифляндская губерния. — Спб., 1905, с. 78—79.</ref> ! colspan="2" |1922<ref name="autogenerated3"/> ! colspan="2" |1934<ref name="ReferenceA"/> |- !һаны !% !һаны !% !һаны !% !һаны !% !һаны !% |- |'''Барлығы''' | align="right" |'''21 014''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''29 974''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''42 308''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''50 342''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''58 876''' | align="right" |'''100''' |- |эстон | align="right" |9720 | align="right" |46,3 | align="right" |16 526 | align="right" |55,4 | align="right" |29 039 | align="right" |68,6 | align="right" |42 459 | align="right" |84,5 | align="right" |51 559 | align="right" |87,6 |- |[[немецтар]] | align="right" |8907 | align="right" |42,4 | align="right" |10 486 | align="right" |35,2 | align="right" |7020 | align="right" |16,6 | align="right" |3210 | align="right" |6,4 | align="right" |2706 | align="right" |4,6 |- |[[урыҫтар]] | align="right" |1866 | align="right" |8,9 | align="right" |1818 | align="right" |6,1 | align="right" |3689 | align="right" |8,7 | align="right" |2570 | align="right" |5,1 | align="right" |2640 | align="right" |4,5 |- |башҡа | align="right" |521 | align="right" |2,5 | align="right" |1144 | align="right" |3,8 | align="right" |2560 | align="right" |6,1 | align="right" |2103 | align="right" |4,2 | align="right" |1971 | align="right" |3,3 |} {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" |Этносы ! colspan="2" |1979<ref>Население районов, городов и посёлков городского типа Эстонской ССР: По данным Всесоюзной переписи населения на 17 января 1979 года. — Таллин, 1980, с. 131—135.</ref> ! colspan="2" |1989<ref name="autogenerated4">[http://www.stat.ee/dokumendid/26495 2000. aasta rahvaloenduse tulemused.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495 |date=2019-07-14 }}</ref> ! colspan="2" |2000 ! colspan="2" |2010 |- !һаны !% !һаны !% !һаны !% !һаны !% |- |'''Барлығы''' | align="right" |'''104 381''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''113 420''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''101 169''' | align="right" |'''100''' | align="right" |'''103 284''' | align="right" |'''100''' |- |эстон | align="right" |77 597 | align="right" |74,3 | align="right" |82 031 | align="right" |72,3 | align="right" |80 397 | align="right" |79,5 | align="right" |83 185 | align="right" |80,5 |- |[[урыҫтар]] | align="right" |21 530 | align="right" |20,6 | align="right" |24 604 | align="right" |21,7 | align="right" |16 245 | align="right" |16,1 | align="right" |15 966 | align="right" |15,5 |- |[[украиндар]] | align="right" |1685 | align="right" |1,6 | align="right" rowspan="4" |6785 | align="right" rowspan="4" |6,0 | align="right" |1239 | align="right" |1,2 | align="right" |1205 | align="right" |1,2 |- |финдар | align="right" |1271 | align="right" |1,2 | align="right" |1073 | align="right" |1,1 | align="right" |1072 | align="right" |1,0 |- |белорустар | align="right" |749 | align="right" |0,7 | align="right" |490 | align="right" |0,5 | align="right" |484 | align="right" |0,5 |- |башҡа | align="right" |1549 | align="right" |1,5 | align="right" |1725 | align="right" |1,7 | align="right" |1372 | align="right" |1,3 |} === Телде белеү === Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йыл<ref name="autogenerated4"/> {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" |Тел ! colspan="4" |Белеүселәр һаны |- !туған !икенсе тел !барлығы !% |- |[[эстон теле]] | align="right" |79894 | align="right" |14210 | align="right" |94104 | align="right" |93,0 |- |[[Урыҫ теле|урыҫ т]]еле | align="right" |18854 | align="right" |54006 | align="right" |72860 | align="right" |72,0 |- |[[фин теле]] | align="right" |549 | align="right" |8271 | align="right" |8820 | align="right" |8,7 |- |[[Инглиз теле|урыҫ теле]] | align="right" | - | align="right" |36974 | align="right" |36974 | align="right" |36,5 |- |[[немец теле]] | align="right" | - | align="right" |20323 | align="right" |20323 | align="right" |20,1 |- |[[француз теле]] | align="right" | - | align="right" |1870 | align="right" |1870 | align="right" |1,8 |} == Ҡала райондары == * Аннелинн * Варику * Веэрику * Ваксали * Ихасте * Карлова * Кесклинн * Маарьямыйза * Раади-Круусамяэ * Ропка сәнәғәт районы * Ропка * Рянилинн * Супилинн * Таммелинн * Тяхтвере * Юлейыэ * Яамамыйза (рәсми булмаған исеме — Хийналинн (''Ҡытай ҡалаһы'') һәм Шанхай) == Иҡтисады == Хәҙерге заманда ағас эшкәртеү һәм мебель сәнәғәте, машина төҙөлөшө һәм металл эшкәртеү, прибор төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ еңел (тегеү, аяҡ кейеме) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (A. le Coq һыра заводы) ҙур урын алған. Туристик секторы һәм медицина туризмы үҫешә. == Иҫтәлекле урындар == * [[Таш күпер (Тарту)]] === Архитектура һәйкәлдәре === <gallery widths="220px" heights="160px"> Tartu, osvětlená radnice.jpg|Тарту ратушаһы кискеһен Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|Ратуша майҙанында «ҡолап барған» өй Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg|Тарту университетының төп бинаһы Engelsbrücke Dämmerung.JPG|Ангел (Инглиз) күпере Kuradi sild.jpg|Шайан күпере Tartu Peetri kirik 2012.jpg|Петр сиркәүе AHHAA.jpg|АХХАА музейы һәм Tigutorn - ҡаланың иң бейек биналары Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|Ағас йорт, Оа урамы, 1 Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|Ратуша майҙаны Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|Дом соборы емеректәре Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|Тимер юлсылары элек йәшәгән йорт Tartu Pauluse kirik.jpg|Изге Павел сиркәүе </gallery>Боронғо ҡалала тарихи-архитектура һәйкәлдәренең төп өлөшө урынлашҡан: ратуша (1789) һәм иртә классицизм стилендә ратуша майҙаны, торлаҡ йорттар, Яан сиркәүе ([[XIV быуат]]), университеттың баш корпусы (1804—1809). == Ҡаланың билдәле кешеләре == * Аавик Юхан (1884—1982) — эстон композиторы, дирижёр, музыкаль педагог. Симфоник һәм хор дирижёры булған (1911—1925 йылдар). * Эрнст фон Бергманн (1836—1907) — хирург, асептикаға нигеҙ һалыусы. * Бломериус Рихард Рихардович (1907—1991) — тирә-яҡты өйрәнеүсе. * Бодуэн де Куртене Иван Александрович (1845—1929) — поляк һәм урыҫ тел белгесе. * Фаддей Булгарин (1789—1859) — яҙыусы, журналист, тәнҡитсе, нәшерсе. * Карл Эрнст фон Бэр (1792—1876) — эмбриология һәм анатомияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * Вересаев Викентий Викентьевич (ысын фамилияһы — Смидо́вич), (1867—1945) — урыҫ һәм совет яҙыусыһы. * Борис Вильде (1908—1942) — француз этнографы. * Вольперт Лариса Ильинична (род. 1926) — эстон шахматсыһы, гроссмейстер (1978); әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы. * Гаккеншмидт Георг (1878—1968) — атлет, көрәшсе, яҙыусы һәм философ. * Дудаев Джохар Муса улы (1944—1996) — авиация генерал-майоры. Чечен сәйәси эшмәкәре, 1990-сы йылдар азатлыҡ хәрәкәте юлбашсыһы, Чечен Республикаһы Ичкерияның беренсе президенты. * Жилин Виктор Павлович (1946, Тарту — 1986) — яҙыусы-фантаст. * Якоб фон Икскюль (1864—1944) — биолог, зоопсихолог һәм философ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Юрьев, уездный город Лифляндской губернии|Рихтер Д. И.}} * {{Китап|автор=Эндель Вареп.|часть=|заглавие=Тарту|оригинал=|ссылка=|ответственный=Эстонское географическое общество при Академии наук Эстонской ССР|издание=|место=Таллин|издательство=Эстонское Государственное Издательство|год=1960|том=|страницы=|страниц=56|серия=|isbn=|тираж=10 000}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> == Һылтанмалар == * [http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/828/5/krashevski.pdf Кай Крашевски.] [http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/828/5/krashevski.pdf Формирование мифологического образа Тарту в русской и эстонской культурах (дисс. на соискание уч. степ. Magister Artium)] * [http://tartu.ee/?lang_id=5 Веб-сайт города Тарту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509224350/http://www.tartu.ee/?lang_id=5 |date=2016-05-09 }} * [http://www.tartu.ee/nyydisarhitektuur Интерактивная карта современного зодчества в Тарту (объяснения на эстонском языке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830102010/http://www.tartu.ee/nyydisarhitektuur |date=2008-08-30 }} * [http://www.dorpat.ru/ Тарту-Юрьев-Дерпт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123203009/http://www.dorpat.ru/index/tartu_webcam/0-59 |date=2012-01-23 }} * [http://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel Настольная справочная книга учащихся в высших учебных заведениях и путеводитель по г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010073734/https://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel |date=2020-10-10 }} [http://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel Юрьеву.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010073734/https://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/putevoditel |date=2020-10-10 }} Тюрьморезов А. П. * [http://www.outdoors.ru/abc/abc1795.php Тарту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110618/http://outdoors.ru/abc/abc1795.php |date=2016-03-08 }} * [http://www.niworld.ru/Statei/cherkasov/new_04/imena.htm ИМЕНА НЕ ВЫБИРАЮТ, В НИХ ЖИВУТ И УМИРАЮТ] * [http://www.tartu.ee/data/pikk_vene.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809002726/http://www.tartu.ee/data/pikk_vene.pdf |date=2011-08-09 }} * [http://pushkin.dorpat.ru/ Тартуский музей «К Пушкину из Дерпта»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704054946/http://pushkin.dorpat.ru/ |date=2013-07-04 }} * [http://www.vanemuine.ee/index.php?sisu=tekst&mid=618&lang=rus Портовый театр] * [https://web.archive.org/web/20130205090221/http://www.teatrikodu.ee/ru/teater_ruski/ Театральный дом] * [https://web.archive.org/web/20230730174233/https://www.arena.ee/index.php?page=163 Тартуское певческое поле] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] [[Категория:Эстония ҡалалары]] i922a546k74jhaw26f1i0be3s3wfjq3 Чуд-Псков күле 0 107177 1310319 1281766 2026-11-11T09:48:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310319 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Озеро |Название = Чуд-Псков күле<br /> (Псков-Чуд күле) |Национальное название = et/Peipsi-Pihkva järv |Изображение = Lake Peipus, LandSat-8, 2016-10-20.jpg |Подпись = Йыһандан күренеш. Төньяҡ өлөшө — ''Чуд күле'', көньяғы — ''Псков күле''. |Координаты = 58/40/36/N/27/29/30/E |CoordScale = 1000000 |Страны = Россия/Эстония |Высота над уровнем моря = 30 |Длина = |Ширина = 50 |Площадь = 3555 |Объём = 25 |Длина береговой линии = 520 |Наибольшая глубина = 15 |Средняя глубина = 7,1 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = |Площадь водосбора = 47,8 тыс. |Впадающие реки = Великая (Псков күленә ҡойоусы)/Эмайыги |Вытекающая река = Нарва (йылға) |Позиционная карта = Россия Псковская область |Позиционная карта 1 = Эстония }} '''Чуд-Псков күле'''<ref name="bse"/> йәғни '''Псков-Чуд күле'''<ref>— [http://priroda.pskov.ru/fishery Рыбный промысел / Водные биоресурсы // Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522024232/http://priroda.pskov.ru/fishery |date=2014-05-22 }} <br /> — [http://pskovfish.ru/index.htm Рыбы и озёра Псковской области] <br /> — [http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/50/ Достопримечательности Псковской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721065538/http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/50/ |date=2014-07-21 }} <br /> — [http://www.skitalets.ru/books/pskovskie_ozera/ Лесненко В. К. Псковские озёра — Л., Лениздат, 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406140844/http://skitalets.ru/books/pskovskie_ozera/ |date=2016-04-06 }} <br /> — Лесненко В. К., Абросов В. Н. Озера Псковской области. — Псков, 1973<br /> — [http://window.edu.ru/resource/125/22125/files/pspu038.pdf В. К. Лесненко Природные ресурсы Псковской области, их рациональное использование — Псков, ПГПИ, 2002] <br /> — [http://prj-pgpu.narod.ru/prj_1_13.pdf Лебедева О. А. Экосистема дельты реки Великой и её влияние на Псковско-чудское озеро] // [http://prj-pgpu.narod.ru/PRJ/PRJ.htm Природа и экология. — Псковский региональный журнал (ПРЖ), № 1 Псков, ПГПУ, 2002—172 с.]<br /> — [http://www.krc.karelia.ru/doc_download.php?id=4438&table К. В. Воробьев Генезис озерных котловин Псковской области]</ref> ({{lang-et|Peipsi-Pihkva järv}}, шулай уҡ ''Гдов күле'', ''Псков диңгеҙе'', ''Пейпси'' ({{lang-et|Peipsi}}), ''Пейпус'', ''Пейпус-күл''({{lang-de|Peipussee}})) — [[Эстония]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Псков өлкәһе|Псков]] һәм [[Ленинград өлкәһе|Ленинград]] өлкәһе араһындағы сиктә урынлашҡан эре күл комплексы. [[Атлантик океан]]дың [[Балтик диңгеҙе]] бассейнына ҡарай. Күл комплексы өс өлөштән тора: * төньяҡ — '''Чуд күле''' ({{lang-ru|Чудское озеро}}, {{lang-et|Peipsi järv}}) — майҙаны 2611 км² (73 %); * көньяҡ — '''Псков күле''' ({{lang-ru|Псковское озеро}}, {{lang-et|Pihkva järv}}) — майҙаны 708 км² (20 %); * урта — '''Йылы күл''' ({{lang-ru|Тёплое озеро}}, {{lang-et|Lämmijärv}}) — майҙаны 236 км² (7 %). Чуд-Псков күленең майҙаны — 3555 км², күләме 25 км³ тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге — 7,1 м, иң ҙур тәрәнлеге — 15 м<ref name="bse">{{Из БСЭ|заглавие=Чудско-Псковское озеро}}</ref><ref name="Большие озера России">[http://geo.1september.ru/2006/04/31.gif Озера России площадью более 350 км²]</ref>. Күлгә яҡынса 30 йылға ҡоя, ә унан тик бер генә йылға — ''Нарва (Нарова)'' сыға. Күлдең Эстония яр буйҙарында — ''Калласте'' һәм ''Муствеэ'' ҡалалары; Рәсәй территорияһында Чуд күленең көнсығыш ярынан 2 км алыҫлыҡта — ''Гдов'' ҡалаһы, Псков күленән 10 км алыҫлыҡта ''Великая'' йылғаһы буйында — [[Псков]] ҡалаһы урынлашҡан. Чуд-Псков күленең Рәсәй яр буйҙарының күп өлөшө һәм күлдәге бер нисә утрауҙар рәсми рәүештә сик буйы зонаһына индерелгән, шунлыҡтан был зонаға барыу сикләнгән<ref>[http://ps.fsb.ru/law/generaldoc/more.htm%21id%3D10320881%40fsbNpa.html Приказ ФСБ РФ от 2 июня 2006 г. N 242 «О пределах пограничной зоны на территории Псковской области» (с изменениями от 21 апреля 2007 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808000121/http://ps.fsb.ru/law/generaldoc/more.htm%21id%3D10320881%40fsbNpa.html |date=2016-08-08 }}</ref>. Псков күленең бер өлөшөндә ''Липно'' — ''Литовж'' тораҡ пункттары араһындағы шартлы һыҙығынан көньяҡ-көнсығыштараҡ сик уйы режимы билдәләнмәгән<ref>[http://ps.fsb.ru/law/generaldoc/more.htm%21id%3D10320901%40fsbNpa.html Приказ ФСБ РФ от 10 июля 2007 г. N 355 «Об определении участков (районов) внутренних вод Российской Федерации, в пределах которых устанавливается пограничный режим» (с изменениями от 11 сентября 2007 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080707/http://ps.fsb.ru/law/generaldoc/more.htm!id=10320901@fsbNpa.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Эстония яғында сик буйы зонаһы юҡ, шунлыҡтан күл буйына бөтә урынданда бер ниндәй ҡамасауһыҙ барырға мөмкинлек бар. == Этимология == ''Боронғо Рус''тә «Чудь» этнонимы менән боронғо ''эстар''ҙы (''сету'' халҡы менән бергә) атағандар, һәм уны шулай уҡ төрлө [[фин-уғыр халыҡтары]]ның дөйөм атамаһы булараҡ ҡулланғандар. Был атама [[Славяндар|славян]] сығышлы: эстар үҙҙәрен бер ваҡытта ла чудь тип атмаған<ref name="Географические названия мира">''Поспелов Е. М.'' Географические названия мира: Топонимический словарь. 2-е изд., стереотип. М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001.</ref>. {{lang-es|Peipsi järv}} эстон атамаһының барлыҡҡа килеүе буйынса төрлө фараздар бар. ''М. Фасмер'' уны {{lang-es|*peib(o)se(n) jarv}} («[[алағанат турғай]]ҙары күле») һүҙенән сығарған, әммә башҡа ғалимдар был гидронимды субстратлы тип иҫәпләй. ''А. Г. Манаков'' протобалт формаһын тергеҙә — ''*Paya-apus'', уның фекере буйынса ул «эсәр һыу сығанағы» тип аңлатыла<ref>{{статья|автор=Манаков А. Г.|заглавие=Псковско-новгородская топонимия в свете теории формантов|ссылка=|автор издания=|издание=Псковский регионологический журнал|место=|издательство=|год=2006|номер=3|страницы=115—135}}</ref>. == Физика-географик характеристика == === Күлдең формалашыу тарихы === Күл — ул боҙлоҡ дәүере ҙур һыу ятҡылығының реликты<ref name="ГЭС">Географический энциклопедический словарь: Географические названия — М.: Советская энциклопедия. 1983, С. 488.</ref>. [[Палеозой]] осоронда, 300—400 миллион йыл элек, хәҙерге ''Фин ҡултығы'' бассейнының бөтә территорияһы диңгеҙ менән ҡапланған була. Шул ваҡыттағы [[ҡомташ]], [[ҡом]], [[балсыҡ]], [[эзбизташ]] ултыраҡ тоҡомдары [[гранит]], [[гнейс]] һәм диабаздан торған кристаллик фундаментты (''Балтика ҡалҡаны''н) ҡеүәтле ҡатлам (200 метрҙан ашыу) менән ҡаплай. Боҙлоҡ япмаһы (һуңғы ''Валдай боҙланыуы'' 12 мең йыл элек булған) эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә хәҙерге рельеф барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килгән, уның кимәле хәҙергенән 7—9 м юғарыраҡ булған. Боҙлоҡ һыу ятҡыларының кимәле әкренләп түбәнәйгән, ә уларҙың майҙандары аҙайған<ref name="Ленинградская область">{{книга|автор = Даринский А. В.|часть = |заглавие = Ленинградская область |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1975 |страницы = 14—26}}</ref>. === Күл ярҙары, төбөнөң рельефы һәм гидрография === {| class="standard" align="right" |+Европаның иң ҙур күлдәре<ref name="Атлас Океанов">Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С.140—147</ref> !Күл !Майҙан<br />поверхности<br />воды,&nbsp;км² !Күләм, <br /> км³ !Урынлашыуы<br />(дәүләт) |- |[[Ладога]] |17700 |908 |{{Флагификация|Россия}} |- |[[Онега]] |9720 |285 |{{Флагификация|Россия}} |- |[[Венерн]] |5550 |180 |{{Флагификация|Швеция}} |- |Чуд-Псков |3550 |25,2 |{{Флагификация|Россия}}<br />{{Флагификация|Эстония}} |- |Веттерн |1900 |72 |{{Флагификация|Швеция}} |- |[[Сайма]] |1800 |36 |{{Флагификация|Финляндия}} |- |Аҡ |1290 |5,2 |{{Флагификация|Россия}} |- |Выгозеро |1140 |7,1 |{{Флагификация|Россия}} |- |Меларен |1140 |10,0 |{{Флагификация|Швеция}} |- |Пяйянне |1065 |... |{{Флагификация|Финляндия}} |- |Ильмень |1200 |12,0 |{{Флагификация|Россия}} |- |Инари |1000 |28,0 |{{Флагификация|Финляндия}} |} Чуд-Псков күленең ярҙары һалмаҡ һыҙатлы һәм тик өс ҙур ҡултыҡ — ''Раскопель'', ''Лахта'' һәм ''Желча'' ҡултыҡтарын барлыҡҡа килтерә. Башлыса [[торф ятҡылығы]]нан торған күлдең түбән яр буйҙары бөтә яҡтан тиерлек киң уйһыу һәм һаҙлыҡлы территориялар менән уратылған. Был ерҙәр яҙғы һыу ташҡындары осоронда һыу аҫтында ҡала, уларҙың иң көслөләре ваҡытында һыу баҫыу майҙаны 1000 км² барып етә<ref name="Гидрография СССР">''Соколов А. А.'' [http://abratsev.narod.ru/biblio/sokolov/p1ch17d.html Гидрография СССР]. {{Л.}}: Гидрометеоиздат, 1952</ref>. ''Красная Горка'' ауылы эргәһендә Псков күленең көнбайыш яры бейек һәм текә. Чуд күленең көнбайыш яры уйһыулы, урыны менән һаҙланған, ә көнсығыш яры — күпкә ҡалҡыулыраҡ. Ҡарағайлыҡ менән ҡапланған ҡомташлы дюналар һәм убалар осрай. Ҡомташлы ярҙар буйлап 200—300 метрға һай урын һыҙаты һуҙыла<ref name="Энциклопедия туриста">[http://www.outdoors.ru/abc/abc2139.php Энциклопедия туриста. Псковско-Чудское озеро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713165759/http://www.outdoors.ru/abc/abc2139.php |date=2017-07-13 }}</ref>. Күл төбөнөң рельефы бер төрлө. Яҫы, әкренләп яр буйына ҡарай күтәрелгән күл төбө башлыса көл төҫлө, урыны менән ҡомташлы ләм ҡатламы менән ҡапланған<ref name="Исследование ситуации по портам на реке Нарва" />. Иң тәрән урыны Йылы күлдә ярҙан 300 м алыҫлыҡта ''Мехикоорма сөңгөлө''ндә урынлашҡан һәм ул 15,3 м тәшкил итә<ref name="Озера и Реки Юга Эстонии">[http://www.gid.ee/link/o-54.html Озера и реки юга Эстонии, острова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чуд-Псков күле яҡшы ағар күлдәр иҫәбенә инә. Уға ҡойған йыллыҡ һыу ағылыуы күл массаһының яҡынса яртыһына тигеҙ<ref name="Гидрография СССР" />. {| class="wikitable" |+ Чуд-Псков күленең һыу балансы<ref name="Гидрография СССР" />. ! !Һыу балансы !Күләм |- | rowspan="2"| Һыу килеүе || Күл өҫтөндәге яуым-төшөм || 560 мм (1,9 км³) |- | Ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарының килеүе || 3150 мм (11,2 км³) |- | rowspan="2"| Һыу сығымы || Күл аҡмаһы || 3390 мм (12 км³) |- | Һыу өҫтөнөң парланыуы || 320 мм (1,1 км³) |- |} Күлдәге һыу сөсө һәм аҙ минераллашҡан. Һыуҙың үтә күреүсәнлеге бәләкәй (яҡынса 2,5 м) булып тора, был йылғалар менән ҙур миҡдарҙа килтерелгән өйөмдәргә һәм шулай уҡ [[планктон]]дың үрсеүенә бәйле<ref name="Гидрография СССР" />. Күлдәге ағымдар көсһөҙ, башлыса ел арҡаһында барлыҡҡа килә. Ағымдарҙың тиҙлеге ғәҙәттә бик ҙур түгел (уртаса 5—9 см/сек). Һиллек еткәндә улар бөтә. Тик яҙын ғына, ташҡындар ваҡытында, көньяҡтан төньяҡҡа йүнәлеүсе даими өҫкө ағым була<ref name="Исследование ситуации по портам на реке Нарва">[http://arhiv.ivangorod.ru/econ/SuPortNet/str01.htm Исследование ситуации по портам на реке Нарва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221740/http://arhiv.ivangorod.ru/econ/SuPortNet/str01.htm |date=2016-03-03 }}</ref>. Бәләкәй тәрәнлеге арҡаһында күл бөтә тәрәнлеккә тиҙ генә йылый йәки һыуый. Күлдә иң йылы һыу июлдә күҙәтелә: 25—26 °C, ә асыҡ өлөшөндә — 22 °C<ref name="Озера и Реки Юга Эстонии" />. Күл ноябрь аҙағы — декабрь башында туңа. Псков һәм Йылы күлдәргә ҡарағанда, Чуд күле боҙҙан һуңыраҡ әрселә. Боҙ китеүе апрель аҙағы — май башына тура килә<ref name="Гидрография СССР" />. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Peipsi vesi.jpg|center|230px]] |width="25%"|[[Файл:Peipsi.jpg|center|110px]] |width="25%"|[[Файл:Ranna-Peipussee.JPG|center|230px]] |width="25%"|[[Файл:LakePeipus02.JPG|center|230px]] |- | | | | |} === Бассейн һәм утрауҙары === [[Файл:Карта бассейна Нарвы.svg|мини|300px|Нарва йылғаһы һәм Чуд-Псков күле бассейндары картаһы]] Күлгә яҡынса 30 йылға ҡоя: ''Желча, Задубка, Черма, Гдовка, Куна, Тороховка, Ремда, Ровья, Чёрная, Липенка, Старцева, Боровка, Абижа, Великая, Обдёх, Пиуза, Выханду, Эмайыги, Кодза, Каргая, Омеду, Тагайыги, Алайыги''. Бер йылға сыға — ''Нарва''. Күл системаһы [[Атлантик океан]]дың [[Балтик диңгеҙе]] бассейнына ҡарай. Күлдә 29 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны — 25,8 км². Бынан башҡа, Великая йылғаһының дельтаһында тағы яҡынса 40 утрау урынлашҡан<ref name="Озера и Реки Юга Эстонии" />. Утрауҙар уйһыулы, һаҙлыҡлы, күл өҫтөнән уртаса тик 1—2 м күтәрелеп торалар, максималь бейеклеге — яҡынса 4,5 м, ташҡындарҙан зыян күрәләр. Чуд күленең көньяҡ өлөшөндәге ''Пийрисар утрауы'' (майҙаны 7,39 км²), Псков күлендәге ''Колпина'' (майҙаны 11 км²) һәм ''Каменка'' (майҙаны яҡынса 6 км²) утрауҙары күлдең иҙ ҙур утрауҙары булып тора. Башҡа утрауҙар араһынан шулай уҡ Псков күленең үҙәгендә тиерлек урынлашҡан ''Талабск утрауҙары'' төркөмө (Талабск, Верхний һәм Талабенец) һәм ''Ҡарға утрауы'' ({{lang-ru|Вороний остров}}) билдәле<ref name="Гидрография СССР" />. === Флора һәм фауна === Чуд-Псков күлендә яр буйы-һыу флораһының 54 вәкиле күрһәтелгән. Яр буйы үҫемлектәре араһынан [[Ҡамыш (тростник)|ҡамыш]] һәм ''күл ҡамышы'' өҫтөнлөк итә. Елдән ышыҡ булған ләмле һай урындарҙа һәм йылға тамаҡтары участкаларында башҡа төрҙәге ваҡ үҫемлектәр осрай: ''ситняк одночешуйчатый, аир үләне, сәскәле ҡамыш, һыу шауғамышы, тар япраҡлы екән, киң япраҡлы талүлән, ләмле ҡырыҡбыуын'' һәм ''һоло ағайрығы''. Һыуҙа йөҙөүсе үҫемлектәр һирәк осрай, улар араһынан осрау йышлығы буйынса өсәүҙе билдәләп үтергә була: ''уҡъяпраҡ'', ''ер-һыу ҡарабойҙайы'' һәм ''һары томбойоҡ''<ref name="Рыбы Псковской области">[http://pskovfish.ru/ozera.htm Рыбы и озёра Псковской области. Озёра]</ref>. Псков күленең яр буйы һыҙатында «Псков-Чуд күл буйы уйһыулығы» ({{lang-ru|«Псковско-Чудская приозёрная низменность»}}) һыулы-һаҙлыҡлы орнитология заказнигы урынлашҡан. Был заказник Балтика регионындағы күп кенә һирәк осрай торған үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың резерваты, [[аҡҡош]], [[ҡаҙ]] һәм [[өйрәк]]тәрҙең миграция ваҡытындағы [[Аҡ диңгеҙ]]-[[Балтик диңгеҙе|Балтика]] осоу юлының мөһим ял итеү һәм туҡланыу урыны<ref name="Исследование ситуации по портам на реке Нарва" /><ref name="svali.ru">[http://www.svali.ru/catalog~0~26258~index.htm Туристический портал svali.ru]</ref>. Күлдә [[алабуға]], [[һыла]], [[ҡорман]], [[сабаҡ]], [[алабалыҡ]], [[күл сабағы]] һәм башҡа балыҡ төрҙәре тереклек итә<ref name="bse"/>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Fragmites communis.jpg|center|120px]] |width="25%"|[[Файл:Peipsi jarv2.jpg|center|220px]] |width="25%"|[[Файл:Peipsi jarv3.jpg|center|220px]] |width="25%"|[[Файл:Kallaste-Peipussee.JPG|center|220px]] |- | | | | |} === Экологик хәле === Дөйөм әйткәндә, Чуд-Псков күле бассейны йылғаларының экологик хәле ҡәнәғәтләндерерлек (I һәм II һыу сифаты кластары), Выханду һәм Пиуза йылғаларында [[фосфор]]ҙың юғары күләме (III һыу сифаты класы) теркәлгән. 2001—2007 йылдар менән сағыштырғанда йылғаларҙың дөйөм хәле яҡшырған. Һуңғы йылдарҙа Чуд күленә ҡойған йылғаларға йөкләнеш бер ни тиклем кәмене. Чуд-Псков күленең төп проблемаһы булып эвтрофикация ҡала. Чуд күленең төньяҡ өлөшө сағыштырмаса тотороҡло, әммә был һыу ятҡылығында ла цианобактерияларҙың сағыштырма ауырлығы күтәрелеүе теркәлгән<ref name="Совместной Российско-Эстонской комиссии по охране и рациональному использованию трансграничных вод">[http://минприроды.рф/part/?act=print&id=5130&pid=11 Протокол одиннадцатого заседания Совместной Российско-Эстонской комиссии по охране и рациональному использованию трансграничных вод]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Хужалыҡ әһәмиәте == Күлдең Эстония яр буйҙарында — ''Калласте'' һәм ''Муствеэ'' ҡалалары; Рәсәй территорияһында Чуд күленең көнсығыш ярынан 2 км алыҫлыҡта — ''Гдов'' ҡалаһы, Псков күленән 10 км алыҫлыҡта ''Великая'' йылғаһы буйында — [[Псков]] ҡалаһы урынлашҡан<ref name="Энциклопедия туриста" />. Күлдә балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Промысла әһәмиәтле балыҡ төрҙәре: [[алабуға]], [[күл сабағы]], [[шамбы]], [[ҡорман]], [[суртан]], [[алабалыҡ]] һәм псковский снеток<ref name="svali.ru" />. Күл буйлап суднолар йөрөй. 1990-сы йылдар башына тиклем [[Тарту]] — [[Псков]] (Тарту ҡалаһы — Эмайыги йылғаһы — Чуд күле — Йылы күл — Псков күле — Великая йылғаһы — Псков күле) пассажир маршруты булған<ref name="ТрэвелТурс">[http://www.traveltours.ru/spb/articles/countries/russia/resorts/lenobl/ivangorod/narva/ ТрэвелТурс. Псковско-Чудская система озёр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031521/http://www.traveltours.ru/spb/articles/countries/russia/resorts/lenobl/ivangorod/narva/ |date=2016-03-04 }}</ref>. Толба ауылы һәм Талабск архипелагының Белов һәм Залита утрауҙары араһында пассажир рейстары була. Йәйен яҡшы һауа торошо булғанда «Буревестник» судноһы Псков ҡалаһынан сығып Псков күле буйлап 3 сәғәтлек прогулка яһай<ref name="Транспорт Псковской области">[http://www.all-transport.info/regions/ru60.html#pskov Транспорт Псковской области]</ref>. Күлдең матур яр буйҙары рекреацион маҡсаттарында файҙаланыла. Рәсәйҙең [[Псков өлкәһе]]ндә «Тридевятое царство», «Чудское подворье», «Калацкое» һәм «Теремок» ял базалары, «Лукоморье» ҡала ситендәге ял үҙәге<ref>[http://www.noveltour.ru/places/pskov/ Базы отдыха Псковской области. Чудское и Псковское озеро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205072210/http://www.noveltour.ru/places/pskov/ |date=2018-02-05 }}</ref>; [[Эстония]]ла «Уускюла» базаһы, «Суви» ял үҙәге<ref>[http://www.megatis.ru/news/55/2002/08/08/3_14452.html Все больше иностранцев отдыхает на Чудском озере]</ref>, «Каукси» туристик базаһы<ref>[http://vladsc.narod.ru/library/enc_tur/k.htm Энциклопедия туриста]</ref> бар. == Туристик ресурстары == === Псков === Псков күленә ҡойған Великая йылғаһы буйында [[Псков]] ҡалаһы урынлашҡан. Рәсәйҙең иң боронғо ҡалаларының береһе. Псков тәүге тапҡыр 903 йылда иҫкә алына («Повесть временных лет», Лаврентий ҡулъяҙмаһы). 2009 йылда Псков ҡалаһына «Хәрби дан ҡалаһы» ({{lang-ru|«Город воинской славы»}}) исеме бирелә<ref>[http://www.kremlin.ru/news/6265 Президент подписал указы о присвоении городам Архангельску, Козельску и Пскову почётного звания «Город воинской славы»]</ref> Ҡалала Псков берләшкән дәүләт тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музей-ҡурсаулығы һәм Мирож монастыренең Спас-Преображенск соборы (1156) урынлашҡан. Һуңғыһында XIV—XVII быуат псков мәктәбенең билдәле фрескалары һаҡланған. Башҡа һәйкәлдәре араһында Троицк соборы (1682—1699 йй.) менән бергә Псков кремле (XIV—XVII бб.), Иоанно-Предтеча монастыре (1243 йылға тиклем), Снетогорск монастыре (XIII быуат), Горкалағы Василий сиркәүе (1413), Примостьелағы Козьма һәм Дамиан сиркәүе (1462), Взвоздағы Георгий сиркәүе (1494), таш Поганкиндар палатаһы (XVII быуат башы) һ.б.<ref name="Древний город Псков">[http://www.old-pskov.ru/ Древний город Псков]</ref>. === Гдов === Гдов тәүге тапҡыр 1323 йылда иҫкә алына. Ҡалала Гдов кремле урынлашҡан (ҡәлғәнең өс стеналары һәм мерелгән бшнялар һәм ҡапҡалар урынында ер убалары һаҡланып ҡалған)<ref name="Мой Гдов">[http://mygdov.ru/history Мой Гдов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184756/http://mygdov.ru/history |date=2016-03-03 }}</ref>. === Сетумаа === Сетумаа ({{lang-fiu-vro|Setomaa}}, {{lang-et|Setumaa}}) — сету халҡы йәшәгән тарихи өлкә, туранан-тура тәржемә иткәндә — «сету ере». Административ рәүешә ике өлөшкә бүленгән: бер өлөшө Эстонияла (Пылвамаа һәм Вырумаа өйәҙҙәрендә), икенсеһе Рәсәй Федерацияһы Псков өлкәһенең Печорск районында урынлашҡан. === Калласте === Эстонияның Калласте ҡалаһына XVIII быуатта нигеҙ һалынған<ref name="Калласте. Немного истории">[http://www.moles.ee/00/Jun/28/4-2.html Калласте. Немного истории]</ref><ref name="Старообрядческая община Калласте">[http://www.starover.ee/ru/kirikud/kallaste.html Старообрядческая община Калласте]</ref>. Бында девон осоро ҡомташының иң ҙур асылған урыны урынлашҡан. Уның үлсәмдәре: оҙонлоғо — 930 м, максималь бейеклеге — 8 м. Шулай уҡ мәмерйәләр һәм тупраҡ һынған урындары бар. Тәбиғәт һаҡлауында булған бейек текә ярҙа Эстониялағы иң ҙур [[Ҡарлуғас һымаҡтар|ҡарлуғастар]] колонияһы оялай<ref name="Русскоязычный сайт о городе Калласте">[http://kallaste.ucoz.org/index/0-2 Русскоязычный сайт о городе Калласте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174603/http://kallaste.ucoz.org/index/0-2 |date=2016-03-03 }}</ref>. === Муствеэ === Эстонияның хәҙерге Муствеэ ҡалаһының урынында булған Чуд күле яр буйындағы тораҡ тураһында тәүге тапҡыр 1493 йылда иҫкә алына. XVIII быуатта ауылда башлыса, Рәсәйҙән диндәре өсөн эҙәрлекләүҙән ҡасҡан, урыҫ старовер-федосеевсылары йәшәгән. Ҡалала дүрт ғибәҙәтхана бар: Святитель Николай ғибәҙәтханаһы, Троицк Диндәш сиркәүе, Старообряд ғибәҙәтханаһы һәм Лютеран сиркәүе. Шулай уҡ ҡалала баптист ғибәҙәт ҡылыу йорто бар. Муствеэ урыҫ гимназияһында Старообрядсылар музейы бар<ref name="МУСТВЕЭСКИЙ МУЗЕЙ СТАРОВЕРОВ">[http://www.starover.ee/ru/museums/mustvee.html Муствеэский музей староверов]</ref>. Ҡаланың иҫтәлекле урындарына эстон мифогологик батыры ''Калевипоэг''тың һалҡын таштарының береһе һәм ҡайғырыусы ҡыҙ баланың статуяһы (1973, Эльмар Ребане) ҡарай<ref name="Сын Калева">[http://kpoeg.narod.ru/ Сын Калева]</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin before sunset.jpg|center|300px]] |width="25%"|[[Файл:Kallaste2.jpg|center|250px]] |width="25%"|[[Файл:Kallaste-Church.JPG|center|145px]] |width="25%"|[[Файл:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|center|145px]] |- |Велияңкая яр буйындағы Псков кремле |Калласте ҡалаһы янында күл буйында<br />Девон ҡомташының асылыуына |Калласте ҡалаһындағы Старообряд сиркәүе |Боҙҙағы алыш. Ҡулъяҙма миниатюраһы |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Палакс В. Г. |часть = |ссылка часть = |заглавие = По Псковско-Чудскому водоёму: Справочник-путеводитель для туриста |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1974 |том = |страницы = |страниц = 104 |серия = |isbn = |тираж = 42&nbsp;000 }} == Һылтанмалар == {{commons|Category:Lake Peipus}} * [http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/50/ Псковско-Чудское озеро. Общий очерк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721065538/http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/50/ |date=2014-07-21 }} * [http://pskovfish.ru/maps.htm Карты Псковско-Чудского озера] * [https://web.archive.org/web/20160428222421/http://navytech.ru/Chudskoe-Pskovskoe_lake.html Карты Чудско-Псковского озера] * ''Соколов А. А.'' [http://abratsev.narod.ru/biblio/sokolov/p1ch17d.html Гидрография СССР]. Л.: Гидрометеоиздат, 1952. * [http://www.outdoors.ru/abc/abc2139.php Энциклопедия туриста. Чудско-Псковское озеро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713165759/http://www.outdoors.ru/abc/abc2139.php |date=2017-07-13 }} * [http://www.traveltours.ru/spb/articles/countries/russia/resorts/lenobl/ivangorod/narva/ Ивангород: Нарвские водопады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031521/http://www.traveltours.ru/spb/articles/countries/russia/resorts/lenobl/ivangorod/narva/ |date=2016-03-04 }} * [http://arhiv.ivangorod.ru/econ/SuPortNet/str01.htm Исследование ситуации по портам на реке Нарва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221740/http://arhiv.ivangorod.ru/econ/SuPortNet/str01.htm |date=2016-03-03 }} * [http://pskovfish.ru/ozera.htm Озера Псковской области] * [https://web.archive.org/web/20230727022704/http://licensing.pskov.ru/docs/20091023141715.ppt Двухстороннее и трехстороннее транспограничное сотрудничество] * [http://www.hot.ee/eastregion/prit/geog.htm Эстонский сайт Причудье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917155215/http://www.hot.ee/eastregion/prit/geog.htm |date=2016-09-17 }} * [http://www.peipsirannik.info/ Чудское побережье] * [http://prinarovie.narod.ru/pritkpskov.htm Причудье. Дорога на Псков] [[Категория:Сик буйы күлдәре]] [[Категория:Рәсәй күлдәре]] [[Категория:Эстония күлдәре]] fzbskwnmm30t29xappbjwt0kfay63iv Токай-Хедьялья (Токай шарабы) 0 107274 1310148 1284651 2026-11-10T23:21:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310148 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Токай}} [[Файл:Tokaj - Hegyalja-06.jpg|thumb|200px|right|Виноградники Токая-Хедьяльи]] '''Токай-Хедьялья (Токай)''' ({{lang-hu|Tokaj}}) — шарап етештереү регионы, унда виноградтың аҡ сорттарынан токай шараптары етештерәләр. Региондың төп өлөшө Венгрияла урынлашҡан; бик үк танылмаған өлөшө — Словакиялағы Земплиндың көньяғында (Требишев районындағы 7 ауыл) урынлашҡан. == Токайҙа шарап етештереү тарихы == [[Файл:Tokaj cellar2.png|thumb|250px|Токайский винный погреб (Венгрия)]] Токай шарап етештереү тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр 1550 йылға ҡарай. Мишкольцтан мажар шағиры Иштван Чуйяк /венг. Miskolczi Csulyak István/(1575—1646) үҙенең данлыҡлы шаян «Jocoserium» гимнында Тарцаль һәм Мезештан сыҡҡан токай шараптарын маҡтай (рус теленә был шиғырҙы Иван Белокрылов тәржемәләгән). [[XVII быуат]]та токай шараптары Рәсәйҙә лә билдәле була. Улар Рәсәйгә Польшанан килә: [[1606 йыл]]да Ежи Мнишек Мәскәүгә, ҡыҙы менән Лжедмитрийҙың туй мәжлесенә, утыҙ мискә токай шарабы килтерә. Мәскәү дәүләтендә ул күптәргә хуш килә. Һарайҙа ла, вельможалар араһында ла венгр шараптары эсеү ғәҙәткә инә. Яҡшы токай шараптарын етештереүҙең бөгөнгө ысулын (данлыҡлы Botrytis cinerea үңәҙ бәшмәге менән әсетеү) Ракоци ғаиләһе капелланы уйлап таба. [[1683 йыл]]да Венаны төрөк ғәскәрҙәре ҡамауынан ҡотҡарыусы польша рыцарҙары токай шарабын Польшаға килтерәләр. [[1703 йыл]]да кенәз Ракоци бер партия шарапты Людовик XIV-гә ебәрә  — шул мәлдән шарап Францияла ла билдәлелек яулай. {{начало цитаты}}«Его сладость и крепость возрождают человека. Это вино приводит в действие все извилины мозга и зажигает в глубине души волшебный фейерверк искрящегося остроумия и радости»{{конец цитаты}} — токай шарабы тураһында Вольтер шулай тигән. [[XVIII быуат]]та Рәсәй батшалары Токай ҡалаһында казактар отряды тота. Улар венгр шарабын Петербургҡа ебәреүҙе күҙәтеп торалар. [[1745 йыл]]да Рәсәйҙә токай шараптарын һатып алыу буйынса махсус комиссия булдырыла. Был комиссия юғары репутация яулаған шараптарҙы һатып алыуҙы көйләп торған. [[1908 йыл]]да токай шараптарын етештереү зонаһы рәсмиләштерелә. Ул ваҡытта Венгрия һәм Словакия бер дәүләт — Австро-Венгрия була. Һуңғараҡ Словакияның (бүленгәндән һуң Токайҙың шарап етештереү регионының бер өлөшө шунда тороп ҡала) токай шараптары етештереүгә дәғүә итеүҙәре тап шуның менән аңлатыла. Етәкселеккә коммунистар килгәс ([[1949 йыл]]) Токайҙа күп кенә етештереү йолалары боҙола. Бары тик 1990-сы йылдарҙа ғына шарап етештереүҙең боронғо йолалары, шул иҫәптән дәүләт контроле аҫтында ла, яңынан тергеҙелә башлай. {{начало цитаты}} Жизнь бывает ещё и такая:/ Отворённое в лето окно,/ И в бокале с букетом Токая/ Цвета жидкого солнца вино…{{конец цитаты}} — Ирина Ковалеваның «Токайское» шиғыры шулай башлана. Венгрҙар токай шарабында һәр төрлө һалҡынды ла еңерлек ҡояш йылыһы артығы менән бар тип иҫәпләй. == Венгр Токайы == [[Файл:Eszencia 2.jpg|thumb|Бутылка токайской эссенции]] Токай шараптары матур алтынһыу төҫтә, тулы, йомшаҡ һәм икмәк ҡайырыһы, бал еҫтәренән хасил булған үҙенсәлекле гөлләмә менән хушланған. Был шараптарҙы әҙерләгәндә боронғо ысулдарҙы ҡулланыу ҙур әһәмиәткә эйә. Иң яҡшы токай виноград баҡсалары тау битләүҙәрендә диңгеҙ кимәленән 100-ҙән 400 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан. Бындағы тәбиғәт шарттары тотороҡһоҙ яҙ, эҫе йәй, һирәк ямғырлы йылы көҙө менән айырылып тора. Тап шуға ла данлыҡлы үңәҙ бәшмәге үрсеүгә уңай шарттар тыуа. Виноградтың Botrytis cinerea үңәҙе менән зараланыуы арҡаһында емештә шәкәр кимәле арта һәм нәтижәлә емеш һуты бер аҙ ҡуйыра. Йөҙөмгә әйләнә башлаған емештәрҙә шәкәр кимәле ике тапҡырға ла артып китеүе ихтимал. Бындай виноградтан яһалған шарапта глицерин күп була, шуға ла шараптың тәме йомшаҡ тойола. Токай шараптарын етештереүҙә виноградтың бары тик дүрт төрө генә ҡулланыла — фурминт, харшлевелю (липовина), жёлтый мускат һәм зета. Виноград йыйыу осоро һуң башҡарыла — октябрь аҙағы — ноябрь башы. Венгр токай шараптарының төп төрҙәре: * '''Токай асу''' ''(Tokaji aszu)'' — Botrytis cinerea данлыҡлы үңәҙ бәшмәге менән зарарланған виноградтан етештерелә. Botrytis cinerea үңәҙе менән зараланыу емештә шәкәр кимәлен арттыра, ул йөҙөмгә яҡыная һәм нәтижәлә емеш һуты ҡуйыра. Һулый башлаған виноградты (асуны) ҡул менән йыялар һәм путонийҙарға (махсус һауыттар) һалалар. Унда виноград үҙ ауырлығынан баҫылып ҡуйы һут сығара башлай. Һут нигеҙ шарапҡа ҡушыла. Путониҙар ни тиклем күберәк ҡушылһа, токай асу шарабы шул тиклем сифатлы һанала. Шунан һуң шарапты шешәләргә ҡоялар һәм баҙҙа һаҡлайҙар. * '''Токай асу эссенция''' ''(Tokaji aszu esszencia)'' — етештергәндә алты путонийҙан да артыҡ ҡушылған токай асу шарабы. * '''Токай эдеш самородни''' ''(Tokaji edes szamorodni)'' —был шарапты Botrytis cinerea үңәҙе менән ҡапланған емеште етерлек кимәлдә йыйып ала алмаған йылдарҙа яһайҙар. * '''Токай сараз самородни''' ''(Tokaji szaraz samorodni)'' — аҡ ҡоро шарап, херес финоны хәтерләтә (см. [[херес]]). * '''Токай фурминт''' ''(Tokaji furmint)'' — урындағы фурминт сортынан эшләнгән арзанлы аҡ шарап. * '''Токай харшлевелю''' ''(Tokaji harslevelu)'' — урындағы харшлевелю («йүкә япрағы») сортынан эшләнгән арзанлы аҡ шарап. == Словак Токайы == Словакияның токай шараптарын етештереүгә дәғүәләре тарихи нигеҙләнгән. [1908 йыл]]да, токай шараптарын етештереү зонаһы рәсмиләштерелгәндә Венгрия һәм Словакия Австро-Венгрия дәүләтенә ҡарай; империяны бүлгәндә токай виноград баҡсаларының бер өлөшө — Земплиндың көньяғындағы Требишев районындағы 7 ауыл — Словакияға күсә. [[XX быуат]] уртаһында венгрҙар токай виноград баҡсаларының словак өлөшөндә сығарылған барлыҡ шарапты һатып алыуҙы, аҙаҡтан инде венгр токайы исеменән һатыуҙы өҫтөн күрәләр. [[1989 йыл]]да словак шарапсылары баҙарға словак токайын (Tokajske vino) сығаралар. Был иһә ике ил араһында әле лә дауам иткән низағты тыуҙыра. Бөгөнгө көндә эшләп сығарылған бер нисә словак шарабы ярайһы уҡ юғары сифатлы, әммә күпкә арзан һатыла. == Һатыу маркаһын һаҡлау == Венгр шарапсылары «Токай» һатыу маркаһына төп хоҡуҡ өсөн көрәшәләр. Словакия менән ҡатмарлы талаш-тартыштар — был тәңгәлдәге бер генә дәлил түгел. [[2008 йыл]]да Венгрия ҙур тырышлыҡ менән эльзас ''токай пино гри'' шарабын ''пино гри д’эльзас'' тип исемләүгә ирешә. Шулай ҙа ҡырымдағы Массандра заводы «Токай» шарабын етештереүҙе әле лә дауам итә. == Һылтанмалар == * [http://www.ovine.ru/special_vine/tokay_history.htm Происхождение Токая и его история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102143355/http://www.ovine.ru/special_vine/tokay_history.htm |date=2013-11-02 }} * [https://web.archive.org/web/20160304103839/http://szelence.com/csulyak/index.html Иштван Чуйяк из Мишкольца ] == Әҙәбиәт == * Токай // Джонсон Х., Робинсон Дж. Вино: Атлас мира. М.: Изд-во Жигульского, 2002. С.250-251. * Токай-Хедьялья // Каллек К. Вино: Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-Пресс, 2003. С. 224—227, 239. [[Категория:Венгрияның шарап етештереү региондары]] [[Категория:Словакияның шарап етештереү региондары]] qyofxys04owcso8oriqyin559yuzp2z Ступка Богдан Сильвестрович 0 107349 1310058 1307909 2026-11-10T18:34:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310058 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Боһдан Ступка | Изображение = Bogdan Stupka.jpg | Ширина = 250px | Описание изображения = | Имя при рождении = Боһдан Сильвестр улы Ступка | Место рождения = Куликов ҡасабаһы,<br /> Жолков районы,<br /> Львов өлкәһе,<br /> Украин ССР-ы, СССР | Место смерти = {{МестоСмерти|Киев|}}, Украина | Профессия = СССР, Украина, XX быуат, XXI быуат актёры, Украина, XX быуат, XXI быуат педагогы | Гражданство = {{USSR}}→<br />{{UKR}} | Годы активности = 1961—2012 | Театр = Заньковецкая исемендәге Львов драма театры, Иван Франко исемендәге театр | Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Державы (Украина)|2011}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого IV степени|2010}} {{!!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени|2006}} {{!}}- {{!}} {{Орден За заслуги І степени (Украина)|2001}} {{!!}} {{Орден За заслуги ІІ степени (Украина)|1999}} {{!!}} {{Почётный знак отличия Президента Украины|1994}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Почёта|2011}} {{!!}} {{Орден Дружбы|2006}} {{!!}} {{Золотой крест ордена Заслуг (Польша)|2000}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Народный артист СССР|1991}} {{!!}} {{Народный артист УССР|1980}} {{!!}} {{Заслуженный артист УССР|1976}}{{!!}} {{Государственная премия СССР|1980}} {{!!}}{{Шевченковская премия|1993}} {{!!}} {{Государственная премия Украины имени Александра Довженко|2012 год}} {{!}}} | imdb_id = 0836273 }} '''Богда́н Сильве́стр улы Сту́пка''' ({{lang-uk|Богдан Сильвестр улы Ступка}}; (1941 йылдың 27 авгусында, Жолков районының Куликов ҡасабаһында тыуған — 2012 йылдың 22 июлендә, Киевта үлгән) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Украина Геройы (2011). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). == Биографияһы == Богдан Ступка 1941 йылдың 27 авгусында Жолков районы Куликов ҡасабаһында (хәҙер: Украинаның Львов өлкәһе Жолков районы). 1948 йылда уларҙың ғаиләһе Львовҡа күсә. «Львов политехника»һы Милли университетҡа инә алмағас (политехник институт), бер ни тиклем ваҡыт слесарь өйрәнсеге булып йөрөй, артабан астрономик лабораторияһында фотограф була (Үҙгәреүсән йондоҙҙа - лаборант-иҫәпләүсе). Был ведущим в [[джаз]]-ансамбле «Медикус» джаз-ансамблендә алып барыусы була. 1961 йылда Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Милли академия украина драма театры эргәһендәге студияны тамамлай. 1963—1965 йылдарҙа ситтән тороп Иван Франко исемендәге Львов милли университетының филология факультетында уҡый. 1961—1978 йылдарҙа — М. К. Заньковецкая исемендәге театр актёры. 1963 йылда Совет армияһына саҡырылған, 1963 йылдан 1966 йылға тиклем Карпат буйы хәрби округының Йыр һәм бейеү Ансамблендә хеҙмәт иткән (конферансье һәм нәфис һүҙ оҫтаһы булып танылған). 1978 йылдан — Иван Франко исемендәге Киев Милли драма театры актёры. 1984 йылда И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр институтының (хәҙер И. К. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының) «театр сәнғәте белеме» бүлегендә уҡый. 2001 йылдан ғүмеренең ахырынаса Иван Франко исемендәге театрҙың художество етәксеһе була. 2006 йылдан 2010 йылға тиклем — И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының актёр курсында художество етәксеһе булған. 1967 йылдан — Украин театр йәмғиәтенең театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Украина кинематографистарының Милли союзы ағзаһы. Член Европа киноакадемияһы ағзаһы. Рәсәй кинематография сәнғәтенең «Ника» академияһы академигы<ref>{{cite web|url=http://academia.gov.ua/sites/Stupka/Stupka.htm|publisher=Національна академія мистецтв України|title=БОГДАН СИЛЬВЕСТРОВИЧ СТУПКА|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gqxMix|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222215026/http://academia.gov.ua/sites/Stupka/Stupka.htm |date=2015-12-22 }}</ref>. Украина Милли сәнғәт академияһы тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академигы) (1997). 1992 йылдан — Украина Министрҙар Кабинеты эргәһендәге Тарас Шевченко исемендәге Дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы булған. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем — Виктор Андреевич Ющенко дәүерендәге Украина Хөкүмәтендә мәҙәниәт министры булды. 2007—2008 йылдарҙағы телевизион сезонының «Интер» телеканалында «Бөйөк украиндар» тигән проект ойошторолдо. Документаль фильмда Богдан Ступка Тарас Григорьевич Шевченконы уйнаны. Ступка үҙе бөйөк украиндар рейтингында 47-се урынды биләне<ref>[http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/643.html Великі Українці. Богдан Ступка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915050956/http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/643.html |date=2012-09-15 }}</ref>. 2001 йылдан — Киев Халыҡ-ара кинофестивале «Йәшлек»тең президенты. 2009 йылдан — Киев халыҡ-ара кинофестивале президенты. 2011 йылдан Иван Франко исемендәге Театр сәхнәһендә актёрҙың 70 йыллығы байрамын билдәләгәндәр. Юбилей кисәһе «Концерт № 70» тип аталған<ref>[http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/41/4e958ace518a8/ Богдандың насар кәмселеге юҡ, бөтөн етешһеҙлеге - хозурлыҡ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807213803/http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/41/4e958ace518a8/ |date=2012-08-07 }}</ref>. === Һуңғы йылдары һәм вафаты === 2010 йылдың йәйендә Богдан Ступка «Бер ваҡыт Ростовта» телесериалын төшөргәндә аңын юғалтып йығыла. 2011 йылдың ғинуарында актёрға Германияла операция эшләйҙәр, артабан ул дауаланыуын шунда дауам иткән<ref name="ИТАР-ТАСС">{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/478216.html|title=Скончался знаменитый украинский актёр Богдан Ступка|publisher=ИТАР-ТАСС|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gZjr0l|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801120451/http://www.itar-tass.com/c1/478216.html |date=2013-08-01 }}</ref>. 2012 йылдың 22 июлендә, иртәнге 7:45 сәғәттә актёр, оҙайлы ауырығандан һуң, Киевтағы «Феофания» дауаханаһында вафат булған<ref>{{cite web|url=http://www.unian.net/news/516167-umer-bogdan-stupka.html|title=Умер Богдан Ступка|publisher=УНИАН|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gfT2Wy|archivedate=2013-08-25}}</ref>. Украина Президенты Виктор Фёдорович Янукович Богдан Ступканы һуңғы юлға оҙатыу өсөн махсус комитет ойошторорға ҡуша<ref name="ИТАР-ТАСС" />. Актёрҙың үлеменең сәбәбе булып һейҙек ҡыуығы яман шешенең һуңғы стадияһы йөрәк эшмәкәрлегенең көтмәгәндә түбәнәйеүенә килтереүе (башҡа мәғлүмәт буйынса — һөйәк яман шеше, 2012 йылдың ғинуарында ул һөйәктәргә метастаза биргән) тора, тиелә. 21-нән 22 июлгә ҡаршы төндә актёрҙы инфаркт һуға, шул сәбәпле ул кома хәлендә була. Таңға Ступка вафат була<ref>[http://glavred.info/archive/2012/07/22/150846-2.html Названа причина смерти Богдана Ступки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424021626/http://glavred.info/archive/2012/07/22/150846-2.html |date=2016-04-24 }}</ref>. Актёрҙың вафаты сәбәпле бик дәрәжәле персоналар, Украина, Белоруссия һәм Рәсәй президенттары, шулай уҡ Ступканың сәхнә һәм кино төшөрөү майҙансығы буйынса коллегалары тәрән ҡайғылары менән уртаҡлашты. Ступканы «Упҡын өҫтөндәге ҡуян» («Заяц над бездной») таҫмаһына төшөрөүсе режиссёр Тигран Эдмондович Кеосаян:<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20120722/706129018.html|title=Богдан Ступка менән эшләү ҙур бәхет булды, тине|publisher=РИА Новости|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gjLX7U|archivedate=2013-08-25}}</ref>: {{цитата|Ысын мәғәнәһендә бөйөк кешенең, бөйөк актёрҙың ғүмере өҙөлгәне өсөн бик ныҡ ҡайғырырға кәрәк. Гений беҙҙең аранан киткәндә яманһыу ғына түгел, был ҡотолғоһоҙ, башҡа ҡабатланмаҫлыҡ, был юғалтыуҙы бер үлсәү менән дә үлсәп булмай. Быға өйрәнеү мөмкин түгел. Үҙемдең туғанымды юғалтҡан кеүекмен - шундай тойғо тынғы бирмәй.}} 23 июлдең кисенән Аскольд ҡәберлегендәге Изге Николай Мирликийский сиркәүендә йыназа уҡыу йолаһы атҡарыу башлана һәм ул төн буйы дауам итә<ref>[http://kp.ua/daily/230712/348242/ Богдан Ступканы һуңғы юлға мәҙәниәт министры һәм Ада Роговцева оҙата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116134807/http://kp.ua/daily/230712/348242/ |date=2014-01-16 }}</ref>. Ступка менән хушлашыу 24 июлдә Иван Франко Театры сәхнәһендә үткән. Гражданлыҡ панихидаһынан һуң актёр Байково зыяраты 52-се яланының үҙәк аллеяһына күмелгән<ref>[http://www.segodnya.ua/news/14413716.html Скончался актёр Богдан Ступка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725020651/http://www.segodnya.ua/news/14413716.html |date=2012-07-25 }}</ref>. Актёр үҙе әсәһе Мария Григорьевна үлгән көндө, (әсәһе 2007 йылдың 23-нән 24 июленә ҡаршы төндә үлгән була) үлергә теләүен әйткән була<ref>[http://obozrevatel.com/culture/52046-pomer-bogdan-stupka.htm Умер Богдан Ступка]</ref>. === Ғаиләһе === * Атаһы — Сильвестр Дмитрий улы Ступка (1914—1993)<ref name="söhodni">{{cite web|url=http://dovidka.com.ua/user/?code=49943|title=Ступка Богдан Сильвестр улы|work=Офіційна Україна сьогодні|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7goCzvL|archivedate=2013-08-25}}</ref>, Львов опера театры хорының йырсыһы]] * Әсәһе — Мария Григорий ҡыҙы (1912—2007) * Ҡатыны (1967 йылдан) — Лариса Семён ҡыҙы Ступка (ҡыҙ сағында — Корниенко) (1942 йылда тыуған), балерина, Баҡы хореографик училищеһы сығарылыш уҡыусыһы ** Улы — Остап Богдан улы Ступка (1967 йылда тыуған), Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры, Украинаның халыҡ артисы (2009) *** Ейәне — Дмитрий Остап улы Ступка, (1985 йылда тыуған), Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры *** Ейәнсәре — Устина *** Ейәне — Боһдан == Ижады == Боһдан Ступка, күбеһенсә, драматик актёр булған, ул теләһә ниндәй образ һәм персонаждарҙы ла оҫта башҡарған. Кино экранында 100 роль һәм театр сәхнәһендә 50-нән ашыу роль уйнап, ул ғүмер ахырына украин милләтенең символына әйләнә, украин мәҙәниәте үҫешен дауам итеүгә һәм тулы ҡанлы булыуы өсөн ҡеүәтле импульс биргән<ref name="BBC">[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/entertainment/2012/07/120723_stupka_memories_rl.shtml Тримбач: Ступка був головним актором десятиліття]</ref>. Боһдан Сильвестр улы постсовет киңлегендәге һуңғы тиҫтә йылда төп артистарҙың береһе булды<ref name="BBC" />. [[Файл:Ступка усындағы йөрәк.jpg|thumb|right|Боһдан Ступка башҡарыуындағы константалар уға иң яҡшы ир-егет роле өсөн приз биргән өсөнсө Рим кинофестивале жюри ағзаларын арбаны. Кинолағы карьераһы йылдарында Ступка, «Ника» һәм өс «Алтын бөркөт» наградаларын ҡыҫтырып, 15 кино наградаһына һәм призға лайыҡ булған. «Үҙебеҙҙекеләр» («Свои») хәрби драмаһында ''Блинов ҡарт''ты оҫта кәүҙәләндереү актёрға бөтөн донъяла уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеге бирҙе, ә Европа кино академияһы уны үҙенең атаҡлы премияһына лайыҡ тип таба, ләкин ул саҡта, 2004 йылда, тапшырыу церемонияһында Ступканы испан Хавьер Бардем артта ҡалдырған. Кшиштоф Зануссиҙың «Ус төбөндәге йөрәк» поляк таҫмаһындағы ''Константа'' образы бөтөн донъя данын яулаған. Ступка өсөн дебют булған, совет тамашасыһын тетрәндергән, «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» фильмында ул ''украин милләтсеһе Орест'' ролен уйнай<ref name="BBC" />. VII Мәскәү кинофестиваленең Алтын призына лайыҡ булған фильм үҙе генә түгел, йәш актёрҙың кеше натураһының ҡатмарлылығын оҫта аса алыуы таң ҡалдырҙы<ref name="BBC" />. Атаҡлы рәсәй кинокритигы Андрей Степанович Плахов шулай тип хәтерләгән<ref>[http://rus.ruvr.ru/2012_07_24/Ukraina-proshhaetsja-s-Bogdanom-Stupkoj-AUDIO-FOTO/ Боһдан Ступка Байков зыяратында ерләнгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724115743/http://rus.ruvr.ru/2012_07_24/Ukraina-proshhaetsja-s-Bogdanom-Stupkoj-AUDIO-FOTO/ |date=2012-07-24 }}</ref>: {{цитата|Мин был картиналағы Ступканы яҡшы хәтерләйем. Актёр тыуҙырған образ совет киноһы өсөн бөтөнләй яңы ине, бында Украиналағы йәшерен милли хәрәкәт менән бәйле кеше образын күрһәтелде. Фильм Украиналағы тарҡалышты сағылдырҙы, һәм был дәүере өсөн революцияға тиң ине.}} Рәсәй киноһына Ступка, йәш актёрҙы «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» киноһында күреп, уйнағанын оҡшатҡан Михаил Александрович Ульянов арҡаһында килеп эләккән, һәм Ступканы үҙенең режиссёр дебюты булған «Иң һуңғы көн» фильмында төшөрә<ref name="interview">{{cite web|url=http://sobesednik.ru/interview/stupka_2_10_16|title=Богдан Ступка: Жена Лариса — мое самое большое достижение|work=Собеседник|author=Лилиана Фесенко|date=2010-01-19|accessdate=2013-06-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gXvPAW|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801122036/http://sobesednik.ru/interview/stupka_2_10_16 |date=2013-08-01 }}</ref>. Кира Георгиевна Муратованың «Бер эсендә ике» яңы фильмының нью-йорк премьераһында, Ступканың актёрҙарса башҡарыу оҫталығын һәм күп ҡырлылығын билдәләп, уны Роберт Де Ниро, Аль Пачино һәм Энтони Хопкинс менән бер рәткә ҡуйҙылар<ref>[http://korrespondent.net/showbiz/195350-kohan-v-nyu-jorke-stupku-stavili-v-odin-ryad-s-de-niro-al-pachino-i-hopkinsom Кохан: В Нью-Йорке Ступку ставили в один ряд с Де Ниро, Аль Пачино и Хопкинсом]</ref>. Һуңғы йылдарҙа, Ступка байтаҡ ғына рәсәй фильмдарында төшкәс, хатта сит илдәрҙең скептик кәйефле тәнҡитселәре лә уның донъя кинематографына индергән өлөшөн таныны<ref name="BBC" />. Актёрҙың һуңғы киноролдәренең береһе, иң иҫтәлеклеһе, Владимир Владимирович Бортконың "Тарас Бульба" фильмында Тарас Бульба роле. Ошо фильм уға «Алтын бөркөт» алып килә<ref>[http://glavred.info/archive/2012/07/22/175358-19.html Боһдан Ступканың иң яҡшы ролдәре: бандеровецтан алып Тарас Бульбаға тиклем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022124745/http://www.glavred.info/archive/2012/07/22/175358-19.html |date=2012-10-22 }}</ref>. Ступканың үлеменән ярты йыл алда Олег Георгиевич Погодиндың «Өй» криминаль картинаһы прокатҡа сыға. Һәм Ступка барыһын да, ҙур ғаиләнең ҡаты атаһын да уйнай алыуын раҫлай. Фильмды ҡараусы аналитиктар актёр башҡарыуы өсөн беренселек пальмаһы тик уға ғына була ала, тип һығымта яһаған. == Фильмография == === Художественное кино === {{Кол|2}} # {{год в кино|1970}} — [[Мир хижинам — война дворцам (фильм)|Мир хижинам — война дворцам]] # {{год в кино|1970}} — [[Белая птица с чёрной отметиной]] — ''Орест Звонарь # 1971 — {{не переведено 3|Каменный хозяин (телеспектакль)|Каменный хозяин|uk|Кам'яний господар (фільм)|Камінний господар}} — ''дон Жуан # {{год в кино|1971}} — [[Второе дыхание (фильм, 1971)|Второе дыхание]] — ''Игорь # {{год в кино|1972}} — {{не переведено 3|Наперекор всему (фильм, 1972)|Наперекор всему|uk|Наперекір усьому|Наперекір усьому}} — ''Симеон # 1972 — [[Самый последний день (фильм)|Самый последний день]] — ''Валера # {{год в кино|1971}} — [[Озарение (фильм)|Озарение]] — ''Юрий Морозенко # 1973 — [[Новоселье (фильм)|Новоселье]] — ''Данько # 1973 — [[Костёр на снегу (фильм)|Костёр на снегу]] # {{год в кино|1975}} — [[Волны Чёрного моря (фильм)|Волны Чёрного моря]] (фильм №3 «Катакомбы») — ''Ионел Миря, делец-мошенник # 1975 — [[Среди лета (фильм)|Среди лета]] — ''Андрей Троян # {{год в кино|1977}} — [[Солдаты свободы]] — ''Старцев, капитан # 1977 — {{не переведено 3|Право на любовь (фильм)|Право на любовь|uk|Право на любов}} — ''Яков # {{год в кино|1978}} — [[Дом строится (фильм)|Дом строится]] — ''Александр Никитич # {{год в кино|1979}} — [[И придёт день… (фильм)|И придёт день…]] — ''Кирилл Мефодьевич Руснак # 1979 — [[Забудьте слово «смерть»]] — ''Иван Николаевич Островой («поручик Князев») # 1979 — [[Стеклянное счастье (фильм)|Стеклянное счастье]] — ''Дзякун # 1980 — [[Дударики (фильм)|Дударики]] — ''Леонтович # {{год в кино|1980}} — [[От Буга до Вислы]] — ''Щупак, немецкий агент «Фокусник» # 1980 — [[Иначе нельзя (фильм)|Иначе нельзя]] — ''мастер Петушков # 1980 — [[Поединок (фильм, 1980)|Поединок]] (фильм-спектакль) # {{год в кино|1980}} — [[Мужество (фильм, 1980)|Мужество]] — ''Николай Гранатов, заместитель начальника стройки # {{год в кино|1982}} — [[Тайны Святого Юра (фильм)|Тайны Святого Юра]] — ''Олекса # 1982 — [[Открытие (фильм, 1982)|Открытие]] — ''главная роль # {{год в кино|1982}} — [[Красные колокола. Фильм 2. Я видел рождение нового мира]] — ''[[Керенский, Александр Фёдорович|Керенский]] # 1983 — [[Водоворот (фильм, 1983)|Водоворот]] — ''Иоська Вихор # {{год в кино|1984}} — [[Володькина жизнь]] — ''Баскетис # 1984 — {{не переведено 3|Украденное счастье (фильм)|Украденное счастье|uk|Украдене щастя (фільм, 1984)|Украдене щастя}} — ''Михайло Задорожный # 1984 — [[Всё начинается с любви (фильм)|Всё начинается с любви]] — ''Антонюк # {{год в кино|1985}} — {{не переведено 3|Женихи (фильм)|Женихи|uk|Женихи (фільм)|Женихи}} — ''дед Федот # 1985 — [[Суета (фильм)|Суета]] (фильм-спектакль) — ''Акила Акилович # 1985 — [[Дети солнца (фильм, 1985)|Дети солнца]] — ''Борис Николаевич Чепурной # 1985 — [[Диктатура (фильм)|Диктатура]] — ''Малоштан # 1985 — [[Равняется четырём Франциям (фильм)|Равняется четырём Франциям]] — '' Шахматов, первый секретарь крайкома партии # {{год в кино|1986}} — [[Вечерницы (фильм)|Вечерницы]] — ''Финтик, писарь # 1986 — [[Счастлив, кто любил…]] # 1986 — [[Дом отца твоего (фильм)|Дом отца твоего]] — ''«маляр» # {{год в кино|1986}}—{{год в кино|1987}} — [[К расследованию приступить]] — ''Александр Иванович Стасенко # {{год в кино|1987}} — [[Даниил — князь Галицкий (фильм)|Даниил — князь Галицкий]] — ''Судич, боярин # 1987 — [[Капитанша (фильм)|Капитанша]] — ''Туман, хозяин корчмы # 1987 — [[Золотая свадьба (фильм)|Золотая свадьба]] — ''Марко # {{год в кино|1988}} — [[Мария (фильм)|Мария]] — ''Степан # 1988 — [[Генеральная репетиция (фильм)|Генеральная репетиция]] — ''[[Гоголь-Яновский, Василий Афанасьевич|Василий Афанасьевич Гоголь]] # {{год в кино|1989}} — [[Театральный сезон (фильм)|Театральный сезон]] — '' Сергей Иванович Муратов, актёр театра # 1989 — [[Каменная душа (фильм)|Каменная душа]] — ''отец Дмитра Марусяка # 1988 — [[И снова я принадлежу не себе… (фильм)|И снова я принадлежу не себе…]] — ''[[Сковорода, Григорий Саввич|Григорий Сковорода]] # {{год в кино|1990}} — [[Эхо (фильм, 1990)|Эхо]] (короткометражный)<ref>[http://ruskino.ru/mov/3252 Фильм «Эхо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121174831/http://ruskino.ru/mov/3252 |date=2011-11-21 }} на сайте ruskino.ru.</ref><ref>[http://www.kinokolo.ua/cyclopedia/film.php/607 Луна/Эхо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911164951/http://www.kinokolo.ua/cyclopedia/film.php/607 |date=2011-09-11 }} на сайте kinokolo.ua {{ref-uk}}</ref> # 1990 — [[Николай Вавилов (фильм)|Николай Вавилов]] — ''[[Лысенко, Трофим Денисович|Трофим Лысенко]] # 1990 — [[И ныне прославится сын человеческий]] — ''архиерей # {{год в кино|1991}} — [[Из жития Остапа Вишни (фильм)|Из жития Остапа Вишни]] — ''[[Остап Вишня]] # 1991 — [[Грех (фильм, 1991)|Грех]] — ''Сталинский # 1991 — [[Кремлёвские тайны шестнадцатого века]] — ''[[Борис Годунов]] # {{год в кино|1992}} — [[Господи, прости нас (фильм)|Господи, прости нас грешных]] — ''Цибукин # 1992 — {{не переведено 2|Ради семейного очага (фильм)|Ради семейного очага|uk|Для домашнього огнища}} — ''Гирш, полицейский # {{год в кино|1992}}—{{год в кино|1997}} — {{не переведено 3|Тарас Шевченко. Завещание (телесериал)|Тарас Шевченко. Завещание|uk|Тарас Шевченко. Заповіт (фільм)|Тарас Шевченко. Заповіт}} — ''ведущий # {{год в кино|1993}} — [[Дорога в рай (1993)|Дорога в рай]] — ''Лернер, академик # 1993 — [[Четыре листа фанеры]] — ''полковник # 1993 — [[Анафема (фильм, 1993)|Анафема]] — ''[[Мазепа, Иван Степанович|Иван Мазепа]] # 1993 — [[Западня (фильм, 1993)|Западня]] — ''Валериан Стальский, судебный служащий # 1993 — [[Елисейские поля (фильм)|Елисейские поля]] — ''папенька Проечки # 1993 — {{не переведено 3|Кайдашева семья (фильм)|Кайдашева семья|uk|Кайдашева сім'я (фільм)|Кайдашева сім'я}} — ''старый Кайдаш # 1993 — [[Серые волки]] — ''[[Семичастный, Владимир Ефимович|Владимир Семичастный]] # {{год в кино|1993}} — [[Трагедия века (телесериал)|Трагедия века]] — ''Старцев # 1993 — [[Ожидая груз на рейде Фучжоу возле Пагоды|Фучжоу]] # {{год в кино|1995}} — [[Гелли и Нок]] — ''Гутан # 1995 — [[Одинокий игрок]] — ''Павел Кондратьевич # {{год в кино|1996}} — [[Юденкрайс, или Вечное колесо]] — ''Либерзон # {{год в кино|1999}} — [[Огнём и мечом (телесериал)|Огнём и мечом]] — ''[[Хмельницкий, Богдан Михайлович|Богдан Хмельницкий]], гетман # 1999 — [[Восток-Запад]] — ''Бойко, полковник # 1999 — [[Китайскій сервизъ]] — ''Лапсин, дрессировщик тараканов # {{год в кино|2000}} — [[Чёрная рада (фильм)|Чёрная рада]] — ''[[Брюховецкий, Иван Мартынович|Брюховецкий]], гетман # {{год в кино|2001}} — [[Саломея (телесериал)|Саломея]] — ''Желынский, помещик # 2001 — [[Молитва о гетмане Мазепе]] — ''[[Мазепа, Иван Степанович|Иван Мазепа]] # {{год в кино|2002}} — [[Тайна Чингисхана (фильм)|Тайна Чингисхана]] — ''[[Чингисхан]] # {{год в кино|2003}} — [[Старинное предание|Старинное предание. Когда Солнце было Богом]] / {{lang-pl|Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem}} — ''[[Попел II|Попел]], князь # 2003 — [[Завтра будет завтра]] — ''Валентин Петрович Панченко # {{год в кино|2004}} — [[Водитель для Веры]] — ''Сергей Вадимович Серов, генерал-лейтенант # 2004 — [[Свои (фильм)|Свои]] — ''Иван Блинов, старик # {{год в кино|2005}} — [[Убойная сила 6|Убойная сила 6. Мыс доброй надежды]] — ''Войцеховский # 2005 — [[Взять Тарантину]] — ''профессор Феликс Добржанский, «Феллини» # {{год в кино|2006}} — [[Сонька Золотая Ручка (телесериал)|Сонька Золотая Ручка]] — '' Лейба Соломониак, отец Соньки # 2006 — [[Три полуграции]] — ''Вадим Сергеевич # 2006 — [[Заяц над бездной]] — ''[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев]] # 2006 — [[Странное Рождество]] — ''Павленко, доктор # 2006 — [[Мосты Сердечные (фильм)|Мосты сердечные]] — ''Гай, писатель # {{год в кино|2006}} — [[Два в одном]] — ''отец Маши # 2007 — [[18-14]] — ''[[Малиновский, Василий Фёдорович|Василий Малиновский]], директор лицея # 2007 — [[Одна любовь души моей (фильм)|Одна любовь души моей]] — ''[[Сковорода, Григорий Саввич|Григорий Сковорода]] # 2007 — [[Полонез Кречинского (фильм)|Полонез Кречинского]] — ''Варравин # 2007 — [[Старики-полковники (фильм)|Старики-полковники]] # 2007 — [[Трое и Снежинка]] — ''Макар Андреевич, отец Андрю # 2006 — [[Частный заказ (телесериал)|Частный заказ]] — ''Степан Ефимович Татарский # 2007 — [[Юнкера (телесериал)|Юнкера]] — ''Шульгович, полковник # {{год в кино|2008}} — [[Сафо (фильм)|Сафо]] — ''Владимир Орлов, профессор # 2008 — [[Стреляй немедленно!]] — ''Иван Иванович, директор банка # 2008 — [[Сила притяжения (телесериал)|Сила притяжения]] — ''Семён Сорока # 2008 — [[Куплю друга]] — ''Ким Булатович Сычёв # 2008 — [[Александр. Невская битва]] — ''князь [[Ярослав Владимирович (князь псковский)|Ярослав]] # 2008 — [[Пражская весна (фильм)|Пражская весна]] / «Der Prager Frühling» (Австрия) — ''[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев]]''<ref name="imdb_tt1267184">[http://www.imdb.com/title/tt1267184/ Фильм «Der Prager Frühling» на сайте imdb]</ref> # 2008 — [[Сердце на ладони]] — ''Константы # {{год в кино|2009}} — [[Тарас Бульба (фильм)|Тарас Бульба]] — ''[[Тарас Бульба]] # 2009 — [[Инсайт (фильм)|Инсайт]] — ''старик # 2009 — [[Отторжение]] — ''Иван Павлович # {{год в кино|2010}} — [[Иванов (фильм, 2010)|Иванов]] — ''Лебедев Павел Кириллыч # 2010 — [[Платон Ангел]] — ''Платон Никитич Ангел, хирург на пенсии # 2010 — [[Вчера закончилась война]] — ''Фёдор Михайлович Конюхов # {{год в кино|2010}} — [[Сёстры Королёвы (телесериал)|Сёстры Королёвы]] — ''Кирилл Иванович Королёв, отец сестёр # 2010 — [[Шантрапа (фильм)|Шантрапа]] — ''Борис Фирсов # 2011 — [[Огни притона]] — ''Заславский, прокурор # 2011 — [[Дом (фильм, 2011)|Дом]] — ''Григорий Иванович Шаманов # 2012 — [[Однажды в Ростове]] — ''Пётр Дементьевич Полетаев # {{год в кино|2012}} — [[Бездна (телесериал)|Бездна]] — ''Леонид Маркович Королёв # 2012 — [[Подпоручикъ Ромашовъ]] — ''Шульгович # {{год в кино|2015}} — [[12 месяцев. Новая сказка]] — ''Декабрь {{конец кол}} === Документальное кино === # {{год в кино|2007}}—{{год в кино|2015}} — «Моя правда» # {{год в кино|2007}} — «Ада Роговцева. "Я умерла вместе с ним"» # {{год в кино|2008}} — «"Голый король" [[Степанков, Константин Петрович|Константина Степанкова]]» (реж. П. Мироненко), [[Первый национальный канал (Украина)]] # 2008 — [http://inter.ua/ru/cinema/documentary/great_ukr_shevchenko «Великие украинцы. Тарас Шевченко»], «[[Интер (телеканал)|Интер]]» # {{год в кино|2009}} — «Птица-Гоголь» (реж. [[Парфёнов, Леонид Геннадьевич|Л. Парфёнов]]) # {{год в кино|2010}} — «И вечностью наполнен миг…» (реж. [[Бондарчук, Наталья Сергеевна|Н. Бондарчук]], [[Максимов, Виталий Эдуардович|В. Максимов]]) # 2010 — «[http://www.1tvrus.com/announce/7519 Последняя шутка Григория Горина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315191702/http://www.1tvrus.com/announce/7519 |date=2015-03-15 }}» (реж. [[Полоскин, Расим Борисович|Р. Полоскин]], С. Ганночка), «[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]» # 2010 — «Украинский самурай. Принцип Ступки» (реж. Ю. Линкевич и А. Кипров), «Две Точки» # 2010 — «[http://inter.ua/ru/video/program/love_formula/2010/12/20/bogdan_stupka Богдан Ступка. „Формула любви“]» (реж. В. Николаец), «[[Интер (телеканал)|Интер]]» # {{год в кино|2011}} — «Богдан Ступка. Тот ещё перец» (реж. Е. Тульчинская), [[Останкино (телерадиокомпания)|ТК «Останкино»]] # {{год в кино|2013}} — «Богдан Ступка. Забудьте слово смерть» (реж. В. Николаец), «[[Интер (телеканал)|Интер]]» # {{год в кино|2013}} — «Тайна казацкого храма» (реж. А. Киор), «[[Адамаха Фильм]]» === Озвучивание === # {{год в кино|1987}} — [[Жменяки (фильм)|Жменяки]] — ''закадровый текст # 1990-е — Цикл украинских документальных фильмов об истории Украины, знаменитых украинцах за рубежом и т. д. # {{год в кино|1999}} — [[Поэт и княжна]] — ''читает текст # {{год в кино|2006}} — [[Он, я и его друзья]] — ''роль [[Дуглас, Майкл|Майкла Дугласа]] # 2000-е — [[Пираты Карибского моря (серия фильмов)|Пираты Карибского моря]] — ''роль Прихлопа Билла Тёрнера === Анимационное кино === # {{год в кино|1982}} — [[Свадьба Свички (мультфильм)|Свадьба Свички]] # {{год в кино|1984}} — [[Джордано Бруно (мультфильм)|Джордано Бруно]] # {{год в кино|1989}} — [[Недобаюканная]] # {{год в кино|1991}} — [[Энеида (мультфильм)|Энеида]] === Телевидение и реклама === # Телеигра «[[Форт Боярд (телеигра)|Форт Боярд]]» (Украинский сезон) — ''Мудрый Мольфар''<ref>[http://www.fortboyard.ru/personnages/danslemonde/ukraine/ Ведущие и персонажи украинских игр «Форт Буаяр»];<br /> см. [[Тёщин мост#«Сердце Любви»]]</ref> # Рекламный ролик «Мир» # Рекламный ролик «Поделитесь любовью к Украине». Компания «[[Киевстар]]»<ref>[http://www.adme.ua/kievstar/kak-snimalsya-rolik-kievstar-s-bogdanom-stupkoj-81505/ Как снимался ролик «Киевстар» с Богданом Ступкой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202100236/http://www.adme.ua/kievstar/kak-snimalsya-rolik-kievstar-s-bogdanom-stupkoj-81505 |date=2012-02-02 }}</ref> == Награды и звания == Список наград<ref name="söhodni"/>: * [[Герой Украины]] (с вручением [[Орден Державы|ордена Державы]], [[2011]] — ''за выдающийся личный вклад в обогащение национального культурно-художественного наследия, многолетнюю плодотворную творческую деятельность и высокое профессиональное мастерство''<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/13906.html Указ Президента України від 23 серпня 2011 року № 838/2011 «Про присвоєння Б. Ступці звання Герой України»]</ref>) * [[Заслуженный артист Украинской ССР]] ([[1976]]) * [[Народный артист Украинской ССР]] ([[1980]]) * [[Народный артист СССР]] ([[1991]]) * [[Государственная премия СССР]] ([[1980]]) — ''за исполнение ролей в спектаклях «Дикий ангел» А. Ф. Коломийца и «Дядя Ваня» А. П. Чехова в Киевском украинском драматическом театре им. И. Франко'' * [[Национальная премия Украины имени Тараса Шевченко|Государственная премия Украины им. Т. Шевченко]] ([[1993]]) — ''за исполнение главной роли в спектакле «[[Тевье-Тевель]]» по Шолом-Алейхему в Киевском украинском драматическом театре им. И. Франко''<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=60/93 Указ Президента України №&nbsp;60/93 від 24 лютого 1993 року «Про присудження Державних премій України імені Т. Шевченка 1993 року»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Государственная премия Украины имени Александра Довженко]] ([[2012]]) — ''за выдающийся вклад в развитие украинского киноискусства'' (посмертно)<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/15003.html Указ Президента України № 518/2012 від 24 серпня 2012 року «Про присудження Державної премії України імені Олександра Довженка 2012 року»]{{ref-uk}}</ref> * [[Почётный знак отличия Президента Украины]] ([[1994]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/465/94 Указ Президента України № 465/94 від 23 серпня 1994 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005185809/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/465/94 |date=2015-10-05 }} {{ref-uk}}</ref> * [[Орден «За заслуги» (Украина)|Орден «За заслуги»]] II степени ([[1999]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1051/99 Указ Президента України №&nbsp;1051/99 від 21 серпня 1999 року «Про відзначення нагородами України з нагоди 8-ї річниці незалежності України»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Орден «За заслуги» (Украина)|Орден «За заслуги»]] I степени ([[2001]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=697%2F2001 Указ Президента України від 21 серпня 2001 року №&nbsp;697]</ref> * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени ([[2006]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=933/2006 Указ Президента України №&nbsp;933/2006 від 4 листопада 2006 року «Про нагородження Б. Ступки орденом князя Ярослава Мудрого»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] IV степени ([[2010]])<ref name='71-2010'>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=71%2F2010 Нагороджений Указом Президента України №&nbsp;71/2010] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Офицер [[Орден Заслуг перед Республикой Польша|ордена Заслуг перед Республикой Польша]] ([[2000]])<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP20000110212 Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2000 r. o nadaniu orderów i odznaczeń] {{ref-pl}}</ref> * [[Орден Дружбы (Россия)|Орден Дружбы]] ([[Россия]], [[2001]]) — ''за заслуги в развитии театрального искусства и вклад в укрепление украинско-российских связей''<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor07/text07301.htm Указ Президента РФ от 23.08.2001 № 1054 «О награждении орденом Дружбы Ступки Б. С.»]</ref> * [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] ([[Россия]], [[2011]]) — ''за большой вклад в развитие связей между Российской Федерацией и Украиной в области культуры''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1570741 Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 2011 года № 1111 «О награждении орденом Почёта Ступки Б. С.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801103035/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1570741 |date=2013-08-01 }}</ref> * Премия имени [[Котляревский, Иван Петрович|И. П. Котляревского]] (Союз театральных деятелей Украины, [[1991]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «За весомый вклад в театральное искусство» (1991—1992) * Премия имени [[Бучма, Амвросий Максимилианович|А. М. Бучмы]] (Союз театральных деятелей Украины, [[1994]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Бред вдвоём» Э. Ионеско) ([[1994]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Сны по Кобзарю» Т. Шевченко) ([[1995]]) * Приз [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е в номинации «Лучшая мужская роль второго плана»«» (фильм [[Фучжоу (фильм)|«Фучжоу»]]) ([[1995]]) * Приз [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм [[Гелли и Нок (фильм)|«Гелли и Нок»]]) ([[1995]]) * Премия имени [[Станиславский, Константин Сергеевич|К. С. Станиславского]] ([[1996]]) * Специальный приз оргкомитета «Хрустальный Колокол» [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е — ''за наивысший творческий взлёт'' ([[1999]]) * Премия «[[Хрустальная Турандот]]» в номинации «Лучшему пришельцу за вклад в московское театральное искусство» (за роль ''Афанасия Ивановича'' в спектакле «Старосветская любовь» Н. Коляды, [[Москва]], [[2001]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Лев и Львица» И. Коваль) ([[2001]]) * Премия «[[Золотой овен]]» в номинации «За лучшую мужскую роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]]) * Приз [[Международный кинофестиваль|Международного кинофестиваля «Листапад»]] в [[Минск]]е в номинации «Лучшая мужская роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]]) * Приз «Серебряный Георгий» [[Московский международный кинофестиваль 2004|Московского международного кинофестиваля]] — ''за лучшее исполнение мужской роли (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]]) * Номинация на [[Премия Европейской киноакадемии|премию Европейской киноакадемии]] — ''за [[Премия Европейской киноакадемии лучшему актёру|лучшую мужскую роль]] (фильм «Свои»)'' ([[2004]]) * Премия «[[Телетриумф]]» в номинации ''Актёр фильма/сериала (совм. с [[Яценко, Тамара Александровна|Т. Яценко]], фильм «[[Завтра будет завтра]]»)'' ([[2004]]) * Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм «[[Водитель для Веры]]») ([[2005]]) * Премия «[[Ника (кинопремия)|Ника]]» в номинации «Лучшая мужская роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2005]]) * Приз Международного фестиваля продюсерского кино «Кино-Ялта» — ''«за вклад в киноиндустрию»'' ([[2005]]) * Премия «[[Триумф (премия)|Триумф]]» ([[2006]]) * Приз [[Римский кинофестиваль|Международного кинофестиваля]] в [[Рим]]е — серебряная статуэтка «Марк Аврелий» за лучшую мужскую роль (фильм [[Сердце на ладони|«Сердце на ладони»]]) ([[2008]]) * Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой Орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль в кино» (фильм «[[Тарас Бульба (фильм)|Тарас Бульба]]») ([[2010]]) * Международная премия имени [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] ([[Италия]], ([[2009]]))<ref>{{cite web|url=http://glavnoe.ua/news/n114211|title=Ада Роговцева стала обладательницей международной премии имени Гоголя|work=Главное|date=2012-11-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gp71sz|archivedate=2013-08-25}}</ref> * Премия «Кумир» в номинации «Кумир 2009-2011 — за высокое служение искусству»<ref>[http://www.premiakumir.ru/participants/78 Богдан / Премия «КУМИР»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408204704/http://www.premiakumir.ru/participants/78 |date=2016-04-08 }}</ref> * Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм «[[Дом (фильм, 2011)|Дом]]») ([[2012]]) * Премия «[[Телетриумф]]» в номинации «Актёр телевизионного фильма/сериала» (фильм «[[Однажды в Ростове]]») ([[2012]]) * Премия «[[Телетриумф]]» в номинации «Телевизионный документальний фильм/цикл» (фильм «Забудьте слово «смерть», [[Интер (телеканал)|телеканал «Интер»]]) ([[2013]]) * Премия им. [[Таль, Сиди Львовна|Сиди Таль]] * Золотая медаль [[Национальная академия искусств Украины|Академии искусств Украины]] ([[2006]]) * [[Почётный гражданин Киева]] ([[2009]])<ref>[http://newsukraine.com.ua/news/137928/ Актёр Богдан Ступка стал почетным гражданином Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104093935/http://newsukraine.com.ua/news/137928/ |date=2010-01-04 }}. — NewsUkraine.</ref> == Факты == * Во время одного из спектаклей «Фауст и смерть» ([[Национальный академический украинский драматический театр им. Марии Заньковецкой|Львовский УАДТ имени М. К. Заньковецкой]]), где молодой Ступка играл роль робота, которого уничтожает лучом «альфа-аппарата» первый космонавт, из аппарата случайно вылетело стекло и попало актёру под левый глаз. Ситуация обошлась без последствий (док. фильм «Богдан Ступка. Тот ещё перец», реж. Е. Тульчинская). * Отсутствие собственных режиссёрских работ Богдан Ступка объяснял примером [[Ульянов, Михаил Александрович|М. Ульянова]], который, разочаровавшись своим режиссёрским дебютом в фильме «[[Самый последний день (фильм)|Самый последний день]]», заметил, что больше снимать не будет<ref name="interview"/>. == Память == * Жизни и творчеству актёра посвящены документальные фильмы: «Sempere tire», «Принадлежу, я знаю, не себе» (1988), «Богдан Ступка. Львовская хроника» (1988). * Астероид главного пояса, открытый 27 августа 2008 года [[Андрушёвская астрономическая обсерватория|Андрушёвской астрономической обсерваторией]] назван в честь Б. Ступки «269252 Богданступка» (269252 Bogdanstupka). == Библиография == * ''Мельниченко В. Е., Овсянникова А. А.'' Богдан Ступка. — М.: Агентство печати «Столица», 2011. — 472 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-905379-07-9. * ''Коломиец Ростислав.'' Страсти по Богдану. — 416 с., ил., ISBN 966-359-140-4. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Публикации == * ''Ростислав Коломиец.'' [http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/strasti-po-bogdanu Страсти по Богдану. Фауст, искушенный Мефистофелем. — «День», № 27, 15 февраля 2005] * ''Богдан Ступка.'' [http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/frankovskie-mistifikacii Франковские мистификации. Размышления о театре, его истории, корифеях, настоящем и будущем. — «День», № 51, 23 марта 2005] * {{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c49/481164.html|title=Творчество должно рождаться изнутри как подлинное человеческое переживание — Богдан Ступка|publisher=ИТАР-ТАСС|description=Интервью|date=2012-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7grpAdF|archivedate=2013-08-25}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102911/http://www.itar-tass.com/c49/481164.html |date=2013-08-01 }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Кино |Портал2 = Персоналии |Викисловарь = |Викиучебник = q5kcpjp41iqv2t4fht5xvts8wvcnfjf Сиғандар Украинала 0 107407 1310025 1277975 2026-11-10T15:41:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310025 wikitext text/x-wiki {{Народ |название = Сиғандар |изображение = Kratky, Frantisek - Halic, romove (ca 1895).jpg |ширина = 250 px |подпись = Галич сиғандары |самоназвание = Рома |численность = 47 587<ref name="Розподіл населення за національністю та рідною мовою">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20&n_page=5 Розподіл населення за національністю та рідною мовою]</ref> |расселение = [[Файл:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|22px]] Закарпатье өлкәһе: 14 004 <br />[[Файл:Flag of Donetsk Oblast.svg|22px]] [[Донецк өлкәһе]]: 4 106 <br />[[Файл:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|22 px]] [[Днепропетровск өлкәһе]]: 4 067 <br />[[Файл:Flag of Odesa Oblast.png|22 px]] [[Одесса өлкәһе]]: 4035 <br />[[Файл:Flag of Kharkiv Oblast.svg|22px]] [[Харьков өлкәһе]]: 2325 |вымер = |архкультура = |язык = Сиған, [[украин теле|украин]], [[Урыҫ теле|урыҫ]] |раса = |религия = [[христианлыҡ]], [[ислам]] |родственные = |входит = |включает = |происхождение = }} '''Сиғандар Украинала''' (''роми'')&#x20;—Украина территорияһында йәшәгән  сиған этник әҙселек. Диаспораның дөйөм һаны (2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы) 47&#x20;587 кеше тәшкил итә, уларҙың ҙур өлөшө Карпаты аръяғы (14&#x20;004 кеше), [[Донецк өлкәһе|Донецк]] (4&#x20;106 кеше), [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск]] (4&#x20;067 кеше) һәм [[Одесса өлкәһе|Одесса]] (4&#x20;035 кеше) өлкәләрендә йәшәй. Украинала, һуңғы мәғлүмәттәргә ярашлы<ref>{{Ҡалып:Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Історія релігії в Україні|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=A.M. Колодний, П.Л. Яроцький|издание=|место=Киев|издательство=Знание|год=1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=735|серия=|isbn=966-7293-71-8|тираж=|ref=}}</ref>, 15 сиғандарҙың этник төркөмдәре, шул иҫәптән:  сэрвы, кэлдэрары, ловари, крымские цыгане , синти, венгр сиғандары, словак сиғандары, урыҫ сиғандары, Кишинёвсылар, Урсарҙар һәм башҡалар<ref>{{Ҡалып:Китап|автор=Шевченко А.|часть=Розсіяна етнічна спільнота|заглавие=Мала енциклопедія етнодержавства|место=Киев|издательство=Знание|год=1996}}</ref>. == Этнонимдар ==  ''"Цигани"'' этнонимы [[Украин теле|украин телендә]] [[XVI быуат|XVI&#x20;быуат]] аҙағында барлыҡҡа килә, һүҙҙең килеп сығышы билдәләнмәгән<ref>[http://travel-in-time.org/uk/istorichniy-kaleydoskop/tsigani-shumnoyu-tolpoyu-istoriya-tsigan/ Цигани шумною толпою… Історія циган]</ref>  һәм экзоним булып һанала. Халыҡтың үҙенә биргән исеме, күпселек европалы төркөмдәрҙең эндонимы&nbsp;— '''''рома''''', ''' ''роми'''''. Хәҙерге украина эшлекле  телмәрендә һәм  рәсми документтарҙа этноним ''"роми" этнонимы ҡулланыла.'' Сиғандар үҙҙәре лә был һүҙҙе ҡулланыуына ҡарамаҫтан, сиған һүҙе хурлыҡлы тип һанала<ref>{{Ҡалып:Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.volynpost.com/articles/54-cygany-v-shoci-vid-serialu-karmelita-i-fanatiyut-vid-indijskogo-kino|title=Цигани в шоці від серіалу «Кармеліта» і фанатіють від індійського кіно|publisher=// volynpost.com|accessdate=2013-7-2|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HrC9xuXQ|archivedate=2013-07-04}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Gipsy_Fortune_Teller_by_Taras_Shevchenko.jpg|слева|мини|''Тарас Шевченко''. "Күрәҙәсе сиған ҡатыны". 1841 йыл]] Хәҙерге Украина территорияһында сиғандарҙың килеп сығыуы тураһында  [[XV быуат]]<nowiki/>та беренсе тапҡыр телгә алына (Бөйөк [[Литва]] кенәзе Александр биргән һаҡлау грамотаһында), уларҙың беренсе ултыраҡтары Ужгород районында, Бессарабияла һәм Крымда була. 1428 һәм  1436 йылдар өсөн Санок йылъяҙмаларында, шулай уҡ 1428 һәм  1455 йылдар өсөн Львов йылъяҙмаларында иҫкә алына.Украина территорияһына сиғандар Валахия һәм Молдованан күсәләр һәм XV быуатта инде улар бөтә Украина буйлап күсеп йөрөйҙәр. === Польша территорияһында === Һуңынан Үҙәк Украинаға [[Польша]] сиғандары күсенәләр, улар, Речь Посполитаяның сеймы сиғандарҙы үҙәктән алыҫ ерҙәргә күсереү тураһында закон ҡабул иткәндән һуң, мәжбүри рәүештә күсенәләр<ref name="Цигани">[http://www.spadshina.com/ua/narodoznavstvo/naroznavstvo/folk-traditions/Gypsies Цигани]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Улар Богдан Хмельницкий осоронда тимерлек һәм ҡорал эшләү кәсептәренә һорау булған райондарына таралып ултыралар. Төрлө территорияларға таралып, сиғандар бер нисә этник төркөм булдыралар: Волындә,Полесьела  һәм өлөшләтә  Полтавщинала урынлашҡан сиғандар Балтика төркөмөнә ҡарайҙар;влахтар бессараблы һәм румынлы сиғандарға тартым булған Подолье территорияһын үҙләштерәләр; сэрвтар (Сербиянан сығышы менән), сиғандарҙың  иң ҙур төркөмө, бөтә Украинаға таралалар. Һуңғараҡ Украинала венгр сиғандары ла йәшәй башлай. Польша королдәре  1624 йылдан һуң сиғандарҙа "сиған королдәре" судын булдыралар, был королдәр сиғандарҙың үҙҙәре араһынан һайлана  һәм һайланған саҡта король грамотаһын алалар. Уларҙың резиденцияһы Мин губернаһының Мир ҡалаһында урынлаша.  Игнатий Марцинкевич (1780 йыл) һәм Ян Марцинкевич<ref>[http://genforum.genealogy.com/poland/messages/31804.html Jan Marcinkiewicz King of Gypsies of 1767] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307195923/http://genforum.genealogy.com/poland/messages/31804.html |date=2014-03-07 }} {{Ҡалып:Ref-en}}(англ.</ref> (1788)<ref>{{Ҡалып:Китап|автор=Isabel Fonseca|заглавие=Bury Me Standing: The Gypsies and Their Journey|издательство=Vintage|pages=336|isbn=978-0679737438}}</ref>һуңғы королдәр булалар. Сиғандарға һалым һалыу сатыр (конус формаһындағы ҡоролма) буйынса ойошторолған,  Малороссияның Хәрби каҙнаһына оброк түләнгән.  Сиғандарҙың украин халҡының азатлыҡ  көрәшендә ҡатнашыуы тураһында  билдәле -"Запорожье ғәсҡәре реестрҙарында" казактарҙың ошондай  фамилиялары күрһәтелгән: Валько Цыган, Федор Цыганский, Степан Цыганчук, Дмитрий Циганчик. 1765 йылда  күсмә сиғандар беренсе мәртәбә закондан тыш иғлан ителәләр  - һәр сиған үҙенә даими йәшәү урынын һайларға тейеш була. === Рәсәй империяһы осоронда === [[Рәсәй империяһы]] хакимдары шулай уҡ сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күндерергә теләй, даими йәшәү урынын һайларға мәжбүр итергә тырыша. Сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күндереү өсөн, Киев хәрби комиссияһы  ([[XVII быуат]]) уларға йәшәү урынын билдәләргә ҡуша, йәй үтеү менән уларҙы берәҙәк тип һанай башлайҙар  һәм эҙәрлекләйҙәр. 1809, 1811 һәм 1818 йылдарҙа асарбаҡлыҡ тураһында ҡарарҙар сыға. 1800 йылдағы "Сиғандар урынлашыуы өсөн ҡәғиҙәләр" указы нигеҙендә  ултыраҡ тормошон алып барған сиғандар   4 йыл дауамында рекрут бурысынан  һәм барлыҡ һалымдарҙан азат ителәләр. 1818 йылдың указына ярашлы уларға мещан ҡала берләшмәләренә инергә рөхсәт ителә. [[Файл:_Roma1897ua.PNG|мини|250x250пкс|Украина территорияһында сиғандарҙың өйәҙдәргә таралыуы  (1897 йыл)]] Подольск губернаһындағы Каменец өйәҙенең һәм Червоноград өйәҙенең  Цыгановка, Цыгане ауылдарының барлыҡҡа килеүе сиғандарҙың ултыраҡ тормошҡа күсеүе менән бәйле була. 1836  йылда "Бессарабияла элекке нигеҙҙә аҫаба сиғандарҙың ултыраҡтары тураһында" Положениеһы раҫлана, 1839 йылда иһә "Сиғандарҙың ирекле казна ерҙәрендә урынлашыуы тураһында"исемле указ сыға. Һуңғы указға ярашлы Бессарабияла, Каир һәм Фараоновка ауылдарына <ref>Зиневич Н.А. Традиционное жилище цыган Украины / / Память веков-2001. , - № 3.</ref> нигеҙ һалып, 782 ғаилә 9902 дисәтинә ер ала. Әммә бигүк һиҙелерлек уңыштарҙы был саралар ҙа бирмәй. Рәсәй империяһының  украин өлөшөндә 1897 йылда  яҡынса 8800 сиған йәшәй, уларҙың күпселеге (5,6 мең, 64%) -  ялан көньяҡ-көнсығыш губерналарында көн күрә. Күсмәселектең иң ҙур тулҡындары [[XX быуат]] беренсе һәм икенсе тиҫтәләренә тура килә, күбеһенсә таборҙар Подольеның көньяғынан Рәсәйгә һәм Слобожанщинаға юллана. === Икенсе бөтә донъя һуғышы === [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында Европа илдәренең барлыҡ сиған халҡының  80% үлтерелә. Рәсәй, Украина территорияларында һәм Ҡырымда,  Варшава музейының директор урынбаҫары Мириам Нович мәғлүмәттәре буйынса  300 мең сиғандар геноцид ҡорбандары булған.  1941 йылдың 24 декабргә ҡаршы төндә [[Симферополь|Симферополдә]]  800 ир-ат, ҡатындар һәм балалар  атылып үлтерелә, ҡатын-кыҙҙар һәм балалар. Күп кенә элек - электән Ҡырымда йәшәгән сиғандар Совет власы осоронда, ярымутрау өҫтөнән контроль алғандан һуң, репрессияларға дусар булалар. Улар  [[ҡырым татарҙары]] менән бергә Үҙәк Азия республикаларына депортацияланалар., Ҡарар сығарыла.2004 йылдың 8 октябрендә Украина Үрге Радаһы тарафынан "Халыҡ - ара ромаларҙың Холокост көнө билдәләнеүе тураһында"  <ref>[Http://zakon3.rada.gov.ua / laws/show/2085-iv Про відзначення Міжнародного дня голокосту ромів. Верховна Рада України; Постанова від 08.10.2004 № 2085-IV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160619111301/http://zakon3.rada.gov.ua/ |date=2016-06-19 }}</ref><center class=""> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" class="toccolours" |[[Файл:Bundesarchiv_Bild_146-2004-0026,_bei_Lemberg,_Wagen_von_Zigeunern.jpg|граница|310x310пкс]] |[[Файл:Mass_killing_site_Derazhnia_1995.jpg|граница|224x224пкс]] |- |<div style="text-align: center;"><small>Сиған кибиткалары колоннаһы Львов йүнәлешендә (20 август, 1941 йыл)</small></div> |<div style="text-align: center;"><small> Һәләк булған йәһүд һәм сиғандарға һәйкәл. </small></div> 20 сентябрь, 1942 йыл (Деражня)</small></div> |} </center> === Совет власы === Совет осоронда властәр бөтә сиғандарҙы ултыраҡ тормош алып барырға мәжбүр итә, уларҙы актив рәүештә колхоздарға инергә өгөтләйҙәр. ВЦИК РН УССР тарафынан 1927 йылдың 23 февралендә ҡарарҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында махсус "Күсмә тормош алып барған сиғандарға ултыраҡ тормошҡа күсеү һәм уларҙы хеҙмәт процестарына ылыҡтырыу өсөн ярҙамға иҡтисад һәм ойоштороу - административ өлкәһендә саралар үткәреү тураһында инструкциял" эшләнә, был инструкцияға ярашлы сиғандарҙы хеҙмәткә ылыҡтырыу, ауыл хужалығында ваҡ һөнәрселек артелдәрҙә эшләү ҡарала, күсенеүселәргә кредиттар тәҡдим ителә, дәүләт фондынан ер бирелә. Бындай сәйәсәт баштараҡ ыңғай һәҙәмтә бирмәй ҡалмай һәм ХХ быуаттың 20 йылдарында Украина сиғандарының 81,3% ултыраҡ тормошҡа күсә. 1927 йылда буш ерҙәрҙә 500 күсмә ғаилә йәшәй башлай <ref> Беликов А. Народные верования и предрассудки в религиозном мировоззрении украинских цыган / / Труды XI Международной научной конференции - Львов, 2002. </ref>. Әммә 30 йылдарҙа көсләп үткәрелгән коллективлаштырыу сиғандарҙы ултыраҡ тормоштан һыуындыра һәм был юҫыҡта эш туҡтатылып ҡала. 20 йылдарҙың аҙағында сиған телендә "Романи зор" (!Сиған йондоҙо") һәм "Небо дром" (Яңы юл") журналдары баҫыла, был журналдар 30 йылдар башында уҡ ябылалар. 1956 йылдың 5 октябрендә СССр-ҙың Юғары Советы Президиумы тарафынан "Берәҙәклек менән шөғөлләнгән сиғандарҙы хеҙмәткә йәлеп итеү тураһында" указы сыға. Указға ярашлы күсмә тормош алып барыу тыйыла һәм әрәмтамаҡлыҡҡа тиңләнә. СССР закондары буйынса бындай рәүештә йәшәү өсөн сиғандар 5 йылға тиклем иректән мәхрүм ителә. == Таралып ултырыу == [[Файл:Roma_in_Ukraine.svg|слева|мини|250x250пкс|Украина төбәктәрендә сиғандарҙың таралыуы (2001) кеше.]] [[Файл:Roma_in_Ukraine_percents.svg|слева|мини|250x250пкс|Украина төбәктәрендә сиғандарҙың таралыуы (2001 йыл), %]] 1926 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы УССР-ҙа 13000 сиған йәшәгән (шул иҫәптән,2500 ултыраҡ рәүештә), Ҡырымда — 13000, Төньяҡ Кавказда — 6800. Барлығы Украина территорияһында (1926 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы) 20000 кеше йәшәгән. [[Файл:Roma19892001dynamics.PNG|thumb|250 px| 1989–2001&nbsp;йылдар Украинала сиған халҡының һан буйынса динамикаһы]] Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы сиғандарҙың динамикаһы: *1897 — ок. 13 000 (Рәсәй империяһы сиктәрендә&nbsp;— 10&nbsp;031<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) *1926 — 13 578<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=4 Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР] {{ref-ru}}</ref> (УССР) *1939 — 10 443<ref name="census1939">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=2 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР]</ref> (УССР) *1959 — 22 515<ref name="census1959">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=2 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР]</ref> *1970 — 30 091<ref name="census1970">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=2 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР]</ref> *1979 — 34 411<ref name="census1979">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=2 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР]</ref> *1989 — 47 917<ref name="census1989">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=2 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР]</ref> *2001 — 47 587<ref name="Розподіл населення за національністю та рідною мовою"/> Сиғандар Украинаның бөтә төбәктәрендә лә йәшәй, әммә Закарпатьела, Ҡырымда, Буджакта башҡа төбәктәр менән сағыштырмаса күберәк. Яртыһы тиерлек ҡалала йәшәй. [[Файл:Roma2001urbanization.PNG|thumb|left|250 px|Украинала йәшәүселәрҙең араһында ҡала сиғандарының өлөшө (2001)]] Закарпатьела киләһе төркөмдәр йәшәй: компактлы төркөмдәр менән урынлашҡан словак сиғандары (XX быуат башындағы күскенселәрҙең вариҫтары), венгр сиғандары (Венгриянан сыҡҡандар). Иң күп сиғандар Мукачевола (1,4 %), Виноград районында (Закарпатье өлкәһе) (0,8 %), Берегов районында (4,1 %) һәм Ужгород районында (4,1 %) Закарпатье өлкәһе<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/zakarpatia/ Про кількість та склад населення Закарпатської області за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]{{ref-uk}}</ref>. Урыҫ сиғандары (XX быуат башында Рәсәй көньяғынан килгәндәр), ловарҙар һәм сервтар украин Полесьеһында йәшәйҙәр. Ловарҙәрҙың компактлы йәшәү урындары — Прилуки, Нежин, Чернигов һәм Остёр. Житомирщина сиғандары араһында ловарҙар вәкилдәре күберәк,улар Житомирҙа, Тетеревка ауылында (Житомир өлкәһе ) һәм Малин ҡалаһында (Житомир өлкәһе) йәшәйҙәр. Сервтар ҙур булмаған төркөмдәр менән башҡа этник төркөмдәр араһында йәшәй. Улар күбеһенсә ҙур ҡалаларҙа йәшәй (Чернигов, Житомир, Коростень, Малин ҡалалары). <!-- На території Київщини проживають, в основному, серви, більшість яких мешкає в Києві. У місті [[Біла Церква]] проживає група циган-келмишів. У Черкаській області келмиші живуть не в містах, а в циганських селах, які виникли в 60-х роках XX ст. Основним регіоном розселення є місто [[Сміла]] та його околиці. Цигани-расейці та серви проживають на території Полтавщини. У зв'язку з переселенням населення з районів, що постраждали від аварії на ЧАЕС, їх кількість збільшилась за рахунок прибулих з Чернігівської та Житомирської областей. Більшість поселялись у [[Миргород]]і та [[Лубни|Лубнах]]. На території [[Кіровоградська область|Кіровоградщини]] та [[Донецька область|Донеччини]] проживають циганські роди з етно-групи сервів. На Миколаївщині мешкають серви, молдавські цигани та келдерари. Найменш чисельною етнічною групою циган є кримські цигани-кримці, які здавна проживали в [[Кримський півострів|Криму]]. Зараз вони переважно сконцентровані у великих індустріальних містах. В Одеській області проживають серви і представники вихідців з Німеччини&nbsp;— циганська етногрупа {{нп3|Сінті (цигани)|сінті|de|Sinti}}, а на її півдні мешкають молдавські цигани. Представники цих етнічних груп також проживають на півдні Вінницької області. Розселення циган та їх взаємодія з іншими етносами накладає свій відбиток на їх рід занять, рівень життя та стан циганської мови та її діалектів. <center> {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:Transcarpathia roma 2001.PNG|border|300px|]] |[[Файл:Динаміка кількості циган в Україні.PNG|border|250px|]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Розселення ромів на території Закарпаття</div> |<div style='text-align: center;'><small>Зміна кількості циган у період <br/>між переписами 1939 і 2001 років<ref name="census1939"/><ref name="census1959"/><ref name="census1970"/><ref name="census1979"/><ref name="census1989"/><ref name="Розподіл населення за національністю та рідною мовою"/></div> |} </center> --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ҡырым сиғандары (тарихи исем, хәҙерге ваҡытта күбеһенсә Украинала һәм Рәсәй Федерацияһының Краснодар крайында йәшәйҙәр). == Иҫкәрмәләр== {{Ҡалып:Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория: Сиғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] a9iwyw9bppfafo4rrxhcso2kbx1r1xb Төркиә тарихы 0 108407 1310189 1307931 2026-11-11T02:38:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310189 wikitext text/x-wiki Кесе Азия әле булһа тикшерелеп бөтмәгән бик күп боронғо мәҙәниәттәрҙең бишеге булған.  «Уңдырышлы ярым ай» тип аталған төбәк өлөшләтә бөгөнгө [[Төркиә]] ерендә ята. Заманында унда кешелек йыйнаусылыҡтан культуралы ер эшкәртеүгә күсә.  Ул осорҙа бында төрөктәр булмай. Тәүге төрөк династияһы  сәлжүктәрҙең ғәскәрҙәре б. э. XI быуатында Әрмән таулығының ҡайһы бер өлөштәрен баҫып ала, артабан [[Византия империяһы]]<nowiki/>ның һәм Әрмәнстандың ҙур өлөшөн  буйһондора.   == Төркиәгә тиклемге тарих == === Анатолия === Н[[Неолит|еолит]] дәүерендә  Анатолия урынлашҡан ерҙә бер нисә үҫешкән археологик мәҙәниәт була, әммә улар бер-береһе менән этник ҡәрҙәшлектә тормағандыр. Был мәҙәниәттәрҙең  күбеһе өсөн Анатолия Балҡан аша Европаға бара торған юл өҫтөндә ятҡан төбәк булып тора. Тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булған миной цивилизацияһы, пеласгтар,  хаттиҙар һәм башҡа халыҡтар  Анатолияның неолитик мәҙәниәттәре вариҫтары тип фараз ителә.  10,5 мең йыл самаһы элек Төркиәнең көньяҡ-көнбайышында ҡалаға оҡшаш Чатал-Һүйүк тигән торама барлыҡҡа килә. Ул әлеге мәлгә билдәле булған ошондай иң боронғо торама һанала. Был ҡала — [[неолит]] дәүерендә юғары мәҙәниәттәр булғанлығына дәлил. Неолиттың тағы бер мөһим ҡомартҡыһы — Һажилар.  Иң иртә [[неолит]] дәүерендә Анатолия территорияһында  (керамикаға тиклемге неолит А) керамика әле асылмаһа ла,  түңәрәк таш йорттарҙан торған даими торамалар (Невалы-Чори, Гөбәкли-Тәпә) була. Һуңыраҡ, керамикаға тиклемге неолит В дәүерендә, дүртмөйөшлө йорттар һалына башлай. Ашиҡлы-Һүйүк, Джәфәр-Һүйүк (Cafer Höyük) һәм Чәйөнү торамалары ошо дәүергә ҡарай. Балсыҡтан төрлө һындар яһала, яндырылғандары ла осрай, әммә һауыттар булмай әле.  Чатал-Гүйүкте (б. э. т. 7100-6300 йылдар) ҡаҙыған саҡта һәм Мәрсиндең түбәнге ҡатламдарында боронғо неолит керамикаһы (''dark burnished ware'', «ҡара ялтыр керамика») өлгөләре табыла. Чатал-Һүйүк Ерҙәге иң боронғо ҡала иҫәпләнә,  ғәмәлдә ул йәмәғәт ҡоролмалары булмаған ҙур ғына ҡасаба була. Һожа-Чешмә — һуң неолит торамаһы,  иртә стадияһында унда түңәрәк йорттар ҡорола.  Матди мәҙәниәте Болгариялағы табылдыҡтар (Караново мәҙәниәте) менән бик оҡшаш.  === Хетт батшалығы === Б. э. т. III—II мең йыллыҡтарҙа хеттарҙа ырыу-ҡәбилә ҡоролошо тарҡала башлай.  Б. э. т. XX—XVIII быуаттарҙа семит (ашшур, әмөри) сауҙагәрҙәренең әрһеҙләшеп үтеп инеүе был процесты тиҙләтә.  Кесе Азияның көнсығыш һәм үҙәк өлөштәрендә әле б. э. т.  III мең йыллыҡтарҙа уҡ дәүләт-ҡала рәүешендәге сәйәси берәмектәр (Пурусханда, Амкува, Куссар, Хатти, Каниш, Вахшушана, Ма’ма, Самуха һәм башҡалар) булған. Уларҙың башында батшалар (рубаум) һәм батшабикәләр (рабатум) торған. Кесе Азияның дәүләт-ҡалалары ашшур сауҙагәрҙәренән отоп алынған имлә һәм яҙма тел менән файҙаланған. Дәүләт-ҡалалар араһында сәйәси  өҫтөнлөк өсөн даими көрәш барған. Тәүге мәлдәрҙә Пурусханда көсәйеп китә, уның хакимы Кесе Азияның башҡа дәүләт-ҡалалары араһында «бөйөк батша» тип таныла. Һуңынаныраҡ Куссар дәүләте өҫкә сыға. Б. э. т. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Куссар батшаһы Аниттас ҙур держава хасил итә, был дәүләт аҙаҡ Хетт батшалығы тип йөрөтөлә башлай.  === Византия === Византияның үҙ аллы дәүләткә әйләнеүе 330—518 йылдарға ҡарай. Был осорҙа  [[Дунай]] менән Рейндағы сиктәр аша Рим территорияһына күп һанлы варвар ҡәбиләләре, нигеҙҙә, германдар, үтеп инә.  Көнсығышта ла хәлдәр ҡатмарлы була. 378 йылда вестготтар Андрианополь эргәһендәге алышта еңеү яулай, император Валент үлтерелә һәм король Аларих бөтә [[Греция]]<nowiki/>ны бушлыҡҡа әйләндерә.  Тиҙҙән Аларих Испания менән Галлия яғына йүнәлә, һәм Византия готтар һөжүменән ҡотолоп ҡала. 441 йылда готтар урынына [[һундар]] ҡалҡып сыға. Уларҙың юлбашсыһы [[Аттила]] бер нисә тапҡыр һөжүм итә, тик ҙур яһаҡ түләп кенә ҡотолалар. Каталаун яланындағы халыҡтар алышында (451) Аттила еңелә, тиҙҙән уның державаһы  тарҡалып төшә.  V быуаттың икенсе яртыһында остготтар яғынан хәүеф асыла. Бөйөк Теодорих Македонияны тар-мар итә, Константинополгә яҡынлаша, ләкин ул да көнбайышҡа йүнәлә, Италияны ала.  == Сәлжүктәр == [[Файл:Europe_map_1092.PNG|справа|мини|250x250пкс|Картала сәлжүктәр империяһы ҡуйы йәшелгә буялған ]] IX һәм Х быуаттарҙа төрөктәр араһында [[ислам]] тарала, [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] мәҙәниәте үтеп инә.  Ғәрәп йоғонтоһо аҫтында хәрби оҫталыҡ арта. Х быуатта Төркөстандан төрөктәр баҫҡынсылыҡ һуғыштарына сыға.  Берәүҙәре сәмәниҙәр хакимлыҡ иткән Бохараны ала, икенселәре Фарсыны алып, ғәзнәүиҙәр батшалығын нигеҙләй<ref>{{Китап|автор=Овез Гундогдыев|заглавие=Энциклопедический словарь «Историко-культурное наследие Туркменистана»|ответственный=Под общей редакцией О.А. Гундогдыева и Р.Г. Мурадова}}</ref>. Һуңғыһы Төркөстанда үҙ ҡәбиләләштәре булған төрөк сәлжүктәре менән да көрәш алып бара. XI быуат эсендә улар Хорасанды, Гератты, [[Әрмәнстан]]<nowiki/>ды, [[Грузия]]<nowiki/>ны, һуңыраҡ [[Сүриә]]<nowiki/>не, [[Мысыр]]<nowiki/>ҙы ала.  Солтан Мәлик шаһ ваҡытында  (1072—1092) төрөк сәлжүктәренең батшалығы айырыуса ҡеүәтлегә әүерелә<ref><span class="citation" id="CITEREF.D0.91.D0.A1.D0.AD">Мелик-Шах&nbsp;//&#x20;Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред. А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.</span></ref>, бөтә тиерлек Кесе Азия яулап алына, византиҙар ҡыйратыла.  [[Сыңғыҙхан]]<nowiki/>дың баҫып алыу яуҙарынан рухланып, Сөләймән хан (1231 йылда вафат була) етәкселегендәге 50 мең төрөк оғузы көнбайышҡа йүнәлә, иң тәүҙә Әрмәнстанға юлланалар. Уның улы Эртогрул  (1231—1288) көнбайыш йүнәлешендә баҫып алыу яуҙарын дауам итә; төрөктәр Кесе Азияла туҡтала, унда Сәлжүк Конияһы (йәки Икониумы) солтаны Алаэтдингә  Византияға ҡаршы алышта ярҙам итәләр. Бының өсөн Алаэтдин уларға <ref><span class="citation" id="CITEREF.D0.A0.D1.8B.D0.B6.D0.BE.D0.B22004">''Рыжов К. ''</span></ref> Ангора менән Брусса араһындағы ерҙәрҙе (был ҡалаларҙың үҙҙәренән башҡа) бирә.  == Ғосман империяһы == Эртогрулдың улы Ғосман Ғосман империяһына нигеҙ һала. Ғосман иле Анатолия, [[Яҡын Көнсығыш]], Төньяҡ Африка, [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] ярымутрауы һәм төньяҡтан уға йәнәш ятҡан [[Европа]] ерҙәрендә урынлашҡан ҡеүәтле дәүләт була.  === Рус-төрөк һуғыштары === Төркиә һәм уның вассалы булған [[Ҡырым ханлығы]] Рәсәйҙең көньяҡ биләмәләренә даими хәүеф тыуҙырып тора, ҡолдар ала, ҡайһы берҙә Мәскәүгә тиклем еткән барымталар яһай<ref>Isabel de Madariaga, ''Ivan the Terrible. ''</ref>. Волга буйындағы татар батшалыҡтарын ҡыйратҡандан һәм бөтә Волганы Рәсәйгә ҡушҡандан һуң, [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханы]] көньяҡта Рәсәйҙең төп тышҡы дошмандарының береһенә әүерелә. Батша тәхетен биләгән [[Пётр I|Петр I]]-нең  Аҙау походынан һуң,  Төркиә менән һуғыштар яңы баҫҡысҡа күтәрелә. Тәүҙә Ҡара диңгеҙгә сығыу, шунан һуң Балҡанда һәм Кавказ аръяғында йоғонтоло көскә әйләнеү өсөн алыш бара.  Рәсәйҙең 200 йылдан ашыу тырышлығы һөҙөмтәһендә Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры менән Кавказ аръяғы уға күсә, ә балҡан халыҡтары (румындар, болгарҙар, сербтар һ.б.) бойондороҡһоҙлоҡ ала. Рәсәйҙең көсәйеүе Англия менән  Франция мәнфәғәттәренә ҡаршы килә. Улар Рәсәй менән барған һуғыштарҙа Төркиә яҡлы була, ә [[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында Севастополгә поход яһай.  === Ғосман империяһының тарҡалыуы === [[XIX быуат|XIX]] быуатта империяның ситтәрендә айырымланыу кәйефтәре көсәйә. Ғосман империяһы яйлап ерҙәрен юғалта башлай, Көнбайыштың технологик өҫтөнлөгөнә ҡаршы тора алмай. Көсһөҙләнеүсе империя, [[Германия]]<nowiki/>ның ярҙамына өмөт итеп, [[Беренсе донъя һуғышы]]<nowiki/>на ылығып китә. Һуғыш Дүртәү берлегенең тар-мар ителеүе менән тамамлана.  Беренсе донъя һуғышы барышында Төркиә Кавказ аръяғына уңышһыҙ һөжүмдәр яһай,  был төрөк ғәскәрҙәренең тамам ҡыйралыуына ғына килтерә.   [[1915 йыл|1915]] йылдың 24 апрелендә [[Истанбул]]<nowiki/>да әрмәндәрҙең интеллектуаль, дини, иҡтисади һәм сәйәси элитаһы күпләп ҡулға алына. Был көн Ғосман империяһында әрмәндәрҙең геноциды башланған көн тип иҫәпләнә. Уның барышында 1915 йылдан 1918 йылға тиклем аралыҡта төрөк властары, төрлө хисаплауҙарға ярашлы, 1,5-тән 2 миллионға тиклем әрмәнде һәләк итә<ref>[http://www.genocide.ru/history/april-24.htm 24 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074351/http://genocide.ru/history/april-24.htm |date=2009-03-24 }}</ref>. Төрөк Республикаһы, рәсми төрөк историографияһы һәм башҡа илдәрҙәге ҡайһы бер ғалимдар әрмәндәрҙең геноцидҡа дусар ителеү фактын инҡар итә, әрмәндәрҙең ҡырылыуы Ғосман дәүләтенең планлаштырылған сәйәсәте түгел, ә ике яҡтың бер-береһенә ҡаршы тороуы һөҙөмтәһе, ә был бәрелештәрҙә һәләк булған әрмәндәр һаны арттырып күрһәтелә, тип иҫәпләй<ref>[http://www.ermenisorunu.gen.tr/english/intro/index.html Ermeni Sorunu Institutu.]</ref>. Әрмәндәрҙән тыш, Ғосман империяһының йөш төрөк режимы ярты миллионға тиклем ашшурҙы (ассириҙы) ла махсус ҡыра.  [[1918 йыл|1918]] йылдың 30 октябрендә Мудрос ваҡытлы килешеүе төҙөлә, унан һуң [[1920]] йылдың 10 авгусында Севр солох договорына ҡул ҡуйыла. Тик был договор көсөнә инмәй, сөнки ҡул ҡуйған яҡтарҙың бөтәһе лә уны ратификацияламай ([[Греция]] ғына ратификациялай). Был договорға ярашлы, Ғосман империяһы бүлгеләнергә тейеш була, әйткәндәй, Кесе Азияның иң ҙур ҡалаларының береһе Измир (Смирна) Грецияға вәғәҙә ителә. Грек армияһы уны [[1919 йыл|1919]] йылдың 15 майында ала, шунан һуң Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башлана.  == Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һәм Төрөк республикаһын иғлан итеү == Төрөк национал-патриоттары [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал]]  етәкселеге аҫтында солох договорын таныуҙан баш тарта һәм ҡораллы көс менән гректарҙы илдән ҡыуып сығара. [[1922 йыл|1922]] йылдың 18 сентябренә Төркиә азат ителә. Лозанна солох договоры менән 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең яңы сиктәре  таныла.  [[1923 йыл|1923]] йылдың 29 октябрендә Төрөк республикаһы иғлан ителә һәм [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал]], «Ататөрк»тигән исем алып, уның беренсе президенты була. Оҙайлы төшөнкөлөк һәм хәрби еңелеүҙәр осоронан һуң Төрөк Республикаһы империясыл йүнәлешен милли дәүләт төҙөү программаһына алмаштыра<ref>С. </ref>. == Икенсе донъя һуғышы == [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыуға бер йыл ҡалғанда,[[1938 йыл|1938]] йылдың 10 ноябрендә, Мостафа Кәмал Ататөрк  вафат була. Был хәл төрөк элитаһының хәлен тағы ла ҡатмарлаштыра төшә, донъя һуғышы шарттарында илдең артабанғы сәйәсәте тураһында ҡарар ҡабул итергә кәрәк була. Власть башына 1938 йылдың 11 ноябрендә Төрөк Республикаһының президенты итеп һайланған Исмәт Инөнү баҫа.[[1939 йыл|1939 й]]<nowiki/>ылдың 19 октябрендә дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында өс яҡлы британ-француз-төрөк договоры төҙөлә. Германияның [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союз]]<nowiki/>ына һөжүменән өс көн элек, [[1941 йыл|1941 й]]<nowiki/>ылдың 18 июнендә, Төрөк Республикаһы менән Германия араһында дуҫлыҡ һәм һөжүм итешмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыла<ref>А. М. Некрич. «1941, 22 июня». — М.: Памятники исторической мысли, 1995.</ref>. Бының алдынан Анкарала Советтар Союзының Төркиәгә территориаль дәғүәләре булыуы һәм уның яғынан хәүеф янауы тураһында имеш-мимештәр ҡуйыра<ref>И. В. Тюленев. «Через три войны». М., 1960. С. 140</ref>. Артабан Төркиә нейтралитет һаҡларға тырыша, Исмәт Инөнү фекеренсә, Төркиә «нейтралитет һаҡларға тейеш, сөнки һуғышта ҡатнашыу Төркиә өсөн үлемесле булыуы ихтимал» була. Яҡын Көнсығышта тик  Төркиә генә хәрби көскә эйә була, шуға ҡарамаҫтан һуғыш ахырына тиклем үҙенең ҡыҫылмаусылыҡ позицияһын һаҡлай. Бөйөк Британия менән Германияның уны һуғышҡа ылыҡтырырға тырышыу ниәте барып сыҡмай<ref>[http://www.diphis.ru/evoluciya_situacii_na_blijnem_vostoke_i_stano-a1141.html А. Д. Богатуров. «История дипломатии. История международных отношений (1918—2003)». Том первый, глава 13. И:"Московский рабочий". Москва, 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701131820/http://www.diphis.ru/evoluciya_situacii_na_blijnem_vostoke_i_stano-a1141.html |date=2016-07-01 }}</ref>. [[1945 йыл|1945 й]]<nowiki/>ылдың февралендә генә хөкүмәт Германияға һәм Японияға һуғыш иғлан итә.<ref>[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2036122.html Радио «Свобода».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218214850/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2036122.html |date=2012-02-18 }}</ref> == Икенсе донъя һуғышынан һуң == Икенсе донъя һуғышынан һуң Төркиәлә бер партиялы система бөтөрөлә, 1950 йылда оппозициялағы Демократик партия һайлауҙа ышаныслы еңеү яулай. 1954 һәм 1956 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ла ул өҫтөнлөктә ҡала. Ләкин партия башлығы Аднан Мәндәрәс үҙ власын нығытыу өсөн авторитар ысулдар ҡуллана, был оппозицияның көсәйеүенә килтерә. 1960 йылда ил граждандар һуғышы башланыуға килеп терәлә. Ошо мәлдә армия хәрби түңкәрелеш яһай. Демократик партия башлыҡтары, коррупцияла һәм властан уҫал ниәттәрҙә файҙаланыуҙа ғәйепләнеп, судҡа бирелә. Мәндәрәсте, шулай уҡ уның хөкүмәтендәге сит ил эштәре  һәм финанс министрҙарын аҫалар<ref>[http://www.worldbulletin.net/historical-events/118185/the-execution-that-still-overshadows-politics The execution that still overshadows politics]</ref>. [[1961 йыл|1961]] йылда армия власты яңы парламентҡа тапшыра, ләкин 60-сы йылдарҙа бер партия ла өҫтөнлөк ала алмай, һөҙөмтәлә идара итеүсе коалициялар бер-береһен алмаштырып тора. Партиялар араһында тәрән айырмалар булыу сәбәпле бындай коалициялар ифрат тотороҡһоҙ  һәм тарҡалыусан була. Был сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа сәбәп була. Армия 1971 йылда йәнә бер тапҡыр сәйәсәткә ҡыҫыла,  сираттағы коалицион хөкүмәттең отставкаға китеүенә һәм властың ваҡытлы нигеҙҙә нейтраль кабинетҡа тапшырылыуына өлгәшә. Был ваҡиғалар «меморандумлы түңкәрелеш» тигән атама ала. Хаостың граждандар һуғышына әүерелеү хәүефе аҫтында армия тағы тәүәккәллек күрһәтә. [[1980 йыл|1980]] йылдың 12 сентябрендә Кенан Әврән етәкселегендә хәрби түңкәрелеш була. Милли хәүефһеҙлек советы (МХС) төҙөлә, уға хәрби-һауа көстәре, хәрби-диңгеҙ флоты, ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм жандармерия командующийҙары инә, парламент тарҡатыла, уның депутаттары тейелгеһеҙлектән мәхрүм ителә, бөтә сәйәси партиялар эшмәкәрлеге тыйыла, уларҙың лидерҙары ҡулға алына. Илдең яңы конституцияһын эшләү маҡсатында Ойоштороу мәжлесе йыйыла. Уға тулы составында МХС ағзалары һәм МХС тарафынан төҙөлгән (1980 йылдың сентябренә тиклем бер партияла ла тормау төп талап була) 60 кешелек Консультатив мәжлес инә. Яңы конституция [[1982 йыл|1982 й]]<nowiki/>ылдың 7 ноябрендә хуплана  (91 процент ыңғай тауыш менән)<ref name="autogenerated1">[http://mybiblioteka.su/8-139929.html Реформы 1980-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329140445/http://mybiblioteka.su/8-139929.html |date=2017-03-29 }}</ref>. Иҡтисадты либералләштереү сәйәсәте башлана: дәүләт хаҡтарға ҡаты контроллек итеүҙән баш тарта; дәүләттең иҡтисад структураларындағы чиновниктар һәм хеҙмәткәрҙәр һаны ике тапҡырҙан ашыуға ҡыҫҡартыла; дәүләт секторына дотациялар кәметелә; предприятиелар льготалы кредиттарҙан һәм сәнәғәт сеймалы менән хеҙмәттәргә ташламалы хаҡтарҙан мәхрүм ителә. Сит ил инвесторҙары өсөн сикләүҙәр бөтөрөлә, 1980 йылдан башлап йыл һайын17 меңгә тиклем уртаҡ предприятие асыла. Көнбайыш Европа илдәрендә эшләгән йөҙҙәрсә мең Төркиә гражданы күсергән аҡса күләмдәре арта. Күптәр, тупланған капиталын экспорт һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһендә бәләкәй предприятие асыу өсөн тотонорға тип, Төркиәгә ҡайта. Шуның менән бергә инфляцияны йүгәнләү өсөн ҡәтғи саралар күрелә, валюта тотоноу өҫтөнән контроль көсәйә<ref name="autogenerated1"/>. [[1983 йыл|1983 й]]<nowiki/>ылдың 22 апрелендә  Сәйәси партиялар тураһында закон ҡабул ителә, ул партияларҙың элекке лидерҙарына һәм билдәле сәйәсмәндәргә 5-тән 10 йылға тиклем мөҙҙәт менән сәйәси тормошта ҡатнашыуҙы тыя. Закон шулай уҡ вуздарҙа сәйәси эшмәкәрлек алып барыуҙы һәм студенттарға сәйәси көрәштә ҡатнашыуҙы тыя. 10 июндә Һайлауҙар тураһында закон ҡабул ителә, һайлауҙарға 10 процентлы барьер һәм һайлауҙарҙың 5 йылға бер тапҡыр үткәрелеүе индерелә.  1983 йылда  илдә парламент ҡоролошо тергеҙелә. 1983—1996 йылдарҙа төрлө составлы коалицион хөкүмәттәр идара итә, 1996—1997 йылдарҙа ислам яҡлы «Рефах» партияһы коалиция буйынса өлкән партнер тип таныла, ләкин хәрбиҙәр коалиция тарҡатылыуына һәм партияның тыйылыуына өлгәшә. Әммә «Рефах» сигенмәй, бары тик «Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы» тигән исем аҫтында урта ҡарашлы сәйәси платформаға баҫа ([[Төрөк теле|төр]].  ''Adalet ve Kalkınma partisi'') һәм 2002, 2007, 2012 йылғы һайлауҙарҙа еңә. [[6 ноябрь|6 ноябрҙ]]<nowiki/>ә парламент һайлауҙары үтә.  Һөҙөмтәләре хәрбиҙәр өсөн көтөлмәгән булып сыға: уларҙың сәйәси арҡаҙаштары уңышҡа өлгәшә алмай. Торғот Озалдың Ватан пар­тияһы ышаныслы еңеү яулай: ул  тауыштарҙың 45 процентын йыя һәм 400 урынлы парламентта 211 урын ала. 2-се урынды 30,4 процент менән Халыҡ партияһы (ХП) яулай һәм 117 урынға эйә була. Милли-демо­кратик партия (МДП) 3-сө урынды ала: тауыштарҙың 23,2 проценты һәм 71 урын. Ҡалған 8 пар­тия  тейешле 10 процентты йыя алмай һәм парламентҡа эләкмәй. Улар араһында С. Дәмирәл яҡлылар ойошторған  Хаҡ юл партияһы, соци­ал-демократтар була.  Бер партиялы хөкүмәт башына Т. Озал ултыра. == Хәҙерге заман ваҡиғалары == [[2002 йыл|2002 й]]<nowiki/>ылдың авгусында Төркиә парламенты реформалар программаһын раҫлай, һәм  [[2004 йыл|2004 й]]<nowiki/>ылдың октябрендә   Еврокомиссия Төркиәнең Европа берләшмәһенә инеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлай.  Төркиә менән Европа араһындағы мөнәсәбәттәрҙе Төркиәнең 2004 йылда Евросоюзға ингән [[Кипр Республикаһы|Кипр]]<nowiki/>ҙы танырға теләмәүе ҡатмарлаштыра. 1974 йылда  [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы|Төркиә утрауҙың төньяҡ өлөшөн оккупациялай]], шунан бирле уның хөкүмәте көньяҡ грек өлөшөнөң легитимлығын танымай.  * [[2007 йыл|2007]] йылдың июне — «Эргенекон» ойошмаһы эшмәкәрлегенә бәйле ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләрҙе тикшереү һәм ҡулға алыуҙар башлана.  2012 йылдың 21 сентябре: Төркиә суды отставкалағы өс генералды 2003 йылда дәүләт түңкәрелеше эшләргә тырышҡан өсөн 20 йылға ултырта. Улар  [[Реджеп Тайип Эрдоған|Рәжәп Тайип Эрдоғанд]]<nowiki/>ың хөкүмәтен ҡолатмаҡ булған була. Тағы 319 кеше төрлө мөҙҙәткә төрмәгә ултыртыла,  улар араһында офицерҙар һәм күренекле хәрби начальниктар була<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120921_turkey_army_coup_verdict.shtml .]</ref><ref>[http://lenta.ru/articles/2012/09/24/coup/ «Кувалда» сломалась. В Турции более 300 военных приговорили за попытку госпереворота]</ref>. 2012 йылдың 30 сентябре: Төркиә Премьер-министры  Рәжәп Тайип Эрдоған белдереүенсә, уның Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы был консерватив ислам партияһы съезында бөтә мосолмандарға үрнәккә әүерелә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120930_turkey_party_congress.shtml Эрдоган считает свою партию примером для всех мусульман]</ref>. Эрдоған идара итеүсе партия лидеры итеп ҡабат һайлана.<ref>{{Cite news|url=http://www.rbc.ru/fnews.open/20120930221220.shtml|title=Премьер Турции Эрдоган переизбран лидером правящей партии|publisher=[[Вести.ру]]|date=30 сентября 2012 года}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924085101/http://www.rbc.ru/fnews.open/20120930221220.shtml |date=2015-09-24 }}</ref> 2012 йылдың 4 октябре: Төрөк парламенты, әгәр хөкүмәт кәрәк тип тапһа,  илдән ситтә хәрби операция үткәреүҙе хуплай. Министрҙар кабинеты Сүриә армияһы яғынан «агрессив ғәмәлдәр» менән бәйле депутаттарға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә.  3 октябрҙә Сүриә территорияһынан сик буйындағы Акчакал тигән төрөк ҡалаһы утҡа тотола, биш кеше һәләк була. Төркиәлә быны милли именлеккә янау тип баһалайҙар<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/04/turkey/ Парламент Турции одобрил вторжение в Сирию]</ref>. БМО-ның Именлек Советы, Сүриәне Акчакалды утҡа тотоуҙа ғәйепләп, рәсми белдереү сығара. Именлек Советы рәсми Дамаскты күрше илдәрҙең территориаль бөтөнлөгөн хөрмәт итергә саҡыра<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/05/condemn/ Совбез ООН осудил Сирию за обстрел турецкого города]</ref>. 2012 йылдың 9 октябре: Төркиәнең Генераль штабы  25 F-16 истребителен Сүриә сигенә яҡын урынлашҡан «Диярбаҡыр» авиабазаһына ебәрә.  Ошо уҡ ваҡытта тиерлек [[НАТО]] генераль секретары Андерс Фог Расмуссен альянстың Төркиәне яҡлау буйынса бөтә кәрәкле пландарҙы әҙерләүе тураһында белдерә<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/09/reinforce/ Турция перебросила к сирийской границе ударные истребители]</ref>. 2013 йылдың майында Төркиәлә хөкүмәткә ҡаршы сығыштар башлана.   2015 йылдың икенсе яртыһында Рәсәйҙең ИГИЛ-ға ҡаршы антитеррористик операцияһы барышында Төркиә, Рәсәйҙе сик боҙоуҙа ғәйепләп, уның  Су-24 хәрби самолетын бәреп төшөрә. Үҙ сиратында РФ Төркиәгә ҡаршы иҡтисади санкциялар йүнәлтә. Ул шулай уҡ президент Эрдоғанды ИГИЛ менән сауҙа алып барыуҙа ғәйепләй.   [[2016 йыл|2016]] йылдың 15 июле — хәрби түңкәрелеш була яҙа. == Әҙәбиәт == * [http://polezno.ucoz.ua/danilov_v.i-turcija_posle_vtoroj_mirovoj_vojny_dem.pdf Данилов В. И. Турция после Второй мировой войны демократический эксперимент продолжается // Восток. — 1998. — № 4. — с. 52-67.] * Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992. * ''[[Мария Гимбутас]].'' [http://rec.gerodot.ru/chatal/gimbutas.htm Из книги «Цивилизация Великой Богини: мир Древней Европы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923144145/http://rec.gerodot.ru/chatal/gimbutas.htm |date=2016-09-23 }} — Проект Чатал-Гуюк в реконструкции «Нового Геродота» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160304123530/http://www.conflictologist.org/main/konflikt-na-blizhnem-vostoke.htm#turkey Материалы по новейшей истории Турции] {{Европа по темам|тарихы|Тарих|цвет=Төркиә}} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Төркиә}} [[Категория:Төркиә тарихы|*]] 9dysdt6o4sf0s2lg8kjoxkc0px5u34o Уҫы даруғаһы 0 108749 1310222 1301181 2026-11-11T04:47:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310222 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = |Русское название = Осинская даруга |Оригинальное название = Уҫы даруғаһы |Герб = |Флаг = |Ширина герба = |Ширина флага = |Описание герба = |Описание флага = |Страна = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Гимн = |Статус = |Входит в = Өфө өйәҙе ( 1708 йылға тиклем)<br />Казань губернаһы (1708-1719)<br />Өфө провинцияһы (1719-1744) <br /> Ырымбур губернаһы (1744-1781, 1796-1798)<br /> Өфө наместниклығы (1781-1796) |Включает = |Столица = |Крупный город = |Эре ҡалалары = [[Өфө]], [[Бөрө]] |Образование = |Упразднение = 1798 |Образование 2 = 1574 йәғни 1586 |Упразднение 2 = |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = |Население = |Год переписи = |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = |Примечания = }} [[Файл:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|right|250px|Карта: «Өфө провинцияһының һәм Башҡортостандың даруғаға бүленеше», Красильниковтың Ырымбур губернаһы ландскартаһы, 1755 йыл]] '''Уҫы даруғаһы''' — [[Тарихи Башҡортостан|Башкортостандың]] тарихи административ-территориаль берәмеге<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/doroga.htm Статья «Дорога» в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321155541/http://encycl.bash-portal.ru/doroga.htm |date=2023-03-21 }}</ref>. Урыҫ дәүләте һәм [[Рәсәй империяһы]] дәүерендә лә, [[Себер даруғаһы|Себер]], [[Ҡаҙан даруғаһы|Ҡаҙан]], [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] даруғалары менән бергә Өфө өйәҙе биләмәләрен дүрт өлөшкә бүлеп торған. Һәр даруға үҙ сиратында олоҫтарға бүленгән. Уҫы даруғаһы Өфөнән төньяҡтараҡ урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта Ҡаҙан даруғаһы, көнсығышта Себер даруғаһы, көньяҡта Нуғай даруғаһы, төньяҡ-көнбайыштан һәм төньяҡтан Ҡазан өйәҙе сиктәш булған. Ағиҙел һәм Ҡариҙел араһында тар ғына һыҙатты биләп торған. [[XVIII быуат]]ҡа тиклем Уҫы даруғаһы — 4 улустан, [[XVIII быуат]]тан һуң 3 улустан ([[Ғәйнә]], [[Ирәкте]], [[Уран (ҡәбилә)|Уран]]) торған. 1798 йылда [[идара итеүҙең кантон системаһы]] индерелгәс, даруға бүленеше бөтөрөлә. == Уса даруғаһы улустары == # [[Таҙлар]] — Ҡыҙғына (Кизгеня) йылғаһы буйында; имән урманы һәм яландар. # [[Уран (ҡәбилә)|Уран]] — [[Беүә]] йылғаһы буйында; ҙур урмандар, яландар ҙа бар. # [[Ғәйнә]] — [[Тол]] буйында; ҙур урмандар, ҙур булмаған яландар, тауҙар бар; урман артындағы был олоҫҡа тиклем 60 саҡрым, Өфө ҡалаһы яғынан һаҙлыҡтар аша арба юлы юҡ. # [[Ирәкте]] — [[Тере Танып]] һәм башҡа йылғалар буйында; урман, ҙур булмаған яландар<ref>[http://mexalib.com/view/193967 [[Руденко Сергей Иванович]]:«Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Даруға]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Руденко Сергей Иванович]]: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) [http://mexalib.com/view/193967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13696-u-y-daru-a-y|автор=[[Әсфәндиәров Ә. З.]]}} * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php Понятие «дорога» в истории Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620044811/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php |date=2009-06-20 }} * [https://web.archive.org/web/20150121084313/http://vatandash.ru/index.php?article=404#selection-621.0-838.0] [[Категория:Башҡортостандың тарихи административ берәмектәре һәм территориялары]] {{Bashkir-stub}} 1zmbobv2b67p24ormbhj8trvwuoere8 Солтангәрәев Әмир Миһран улы 0 109022 1310035 1305770 2026-11-10T16:38:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310035 wikitext text/x-wiki [[Файл:Фото Амир Султангареев1.jpg|мини]] {{фш|Солтангәрәев}} '''Солтангәрәев Әмир Миһран улы''' ([[20 февраль]] [[1958 йыл]]) — хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы (документаль проза), публицист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2010), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы (1997), Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2007). == Биографияһы == Әмир Миһран улы Солтангәрәев 1958 йылдың 20 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Таймаҫ]] ауылында тыуған. 1975 йылда Таймаҫ урта мәктәбен тамамлағас, Күмертау вертолет заводында биҙәүсе рәссәм булып эшләй. [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итеп ҡайтҡас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетына уҡырға инә. Артабан студенттарҙың йәмәғәт берекмәләрендә етәкселек итә. * 1990 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда аспирантура тамамлағас, юстиция министрының консультанты була<ref>[http://www.lawsrf.ru/region/documents/863973/ ОБ УТВЕРЖДЕНИИ СОСТАВА РЕСПУБЛИКАНСКОГО КООРДИНАЦИОННО-МЕТОДИЧЕСКОГО СОВЕТА ПО ПРАВОВОЙ ПРОПАГАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112825/http://www.lawsrf.ru/region/documents/863973/ |date=2017-02-07 }}{{ref-ru}}{{V|29|3|2019}}</ref>. * 1994 йылда Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм мәғлүмәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref>http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaa/dok_legldz.htm</ref>. * 2003 йылдан «Башнефть», «Өфө» халыҡ-ара аэропорты, «Башкиравтодор» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәрендә етәксе вазифалар биләй<ref>http://kc27.mintrudrb.ru/posts/20107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113134/http://kc27.mintrudrb.ru/posts/20107 |date=2017-02-07 }}</ref> * 2018 йылдан Башҡортостан Третей Суды Президиумы рәйесе<ref>http://www.tretsud-rb.ru/arbitry/</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == [[Файл:Вручение премии им.Булата Султангареева.jpg|мини|слева|[[Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс]] премияһын тапшырыу]] * Егерменсе быуаттың 90-сы йылдарында Башкортостандың төп закондарын әҙерләүҙә ҡатнаша. * Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы (БССР Юғары Советы) ҡабул иткән бер нисә кодекстың, шулай уҡ, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре» тураһындағы закон проектының авторы[[Солтангәрәев Әмир Миһран улы#cite%20note-5|-5]] ;<nowiki>Башлап ебәреүсе, ойоштороусы:</nowiki>: * 1993 йыл. БДУ-ың юридик факультетының Сибай филиалын (артабан [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты|БДУ-ның Сибай институты]])<ref>http://sibsu.ru/low_view/nauchnaya-deyatelnost/1471-3-konferenciya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211075637/http://sibsu.ru/low_view/nauchnaya-deyatelnost/1471-3-konferenciya.html |date=2017-02-11 }}</ref> * 1993 йыл. Башҡорт дәүләт университетының ) юридик факультетында һәм аҙағыраҡ Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ Институтында башҡорт телен белеүселәрҙән абитуриенттар төркөмөн булдырыуҙы ойоштора (2011 йылда абитуриенттар (студенттар) ҡабул итеү туҡтатыла. Ошо 18 йыл эсендә башҡорт телен белгән 540 юғары белемле хоҡук белгесе әҙерләнә). * 1995 йыл. Республика гәзит, журнал, телевидение журналистары йәшәгән Матбуғат һәм мәғлүмәт министрлығына ҡарамағында булған ике ятаҡты Өфө ҡала хакимиәте коммуналь-торлаҡ фондына күсереү буйынса тәҡъдим менән сығып, хоҡуҡи акттар әҙерләп, уны тормошҡа ашырыу буйынса ныҡышмалыҡ күрһәтеп, бер юлы 300-ҙән ашыу ғаиләне үҙ фатиры менән тьмин итеүәгә өлгәшә. Был хәл Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ведомствоға ҡараған дөйөм ятаҡты фатирға әйләндереү осрағы була. * 1996 йыл. Киң мәғлүмәт сараларында уңышлы эшләүселәрҙе бүләкләү өсөн почетлы исем булмағанлыҡтан, “БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем һәм архив материалдарын өйрәнеп, “Мөхбир” тип аталған тәүге башҡорт гәзитенең Ырымбурҙа 1917 йылдың 14 июнендә донъя күреүен иҫәпкә алып, Башҡортостанда тап ошо көндә матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең профессиональ байрамын билдәләү тураһында хоҡуҡи акттар проекттарын әҙерләй. https://docs.cntd.ru/document/935107444 * 1998 йыл. Республика, ҡала, район гәзиттәре, журналдарының баш мөхәрирҙәре хаҡлы ялға сыҡҡанда уларға дәүләт хеҙмәте нигеҙләмәһенә ярашлы ай һайын өҫтәмә түләнеүҙе тьәмин иткән Башҡортостан Президенты Указы проектын әҙерләп, уны тормошҡа ашырыу буйынса әүҙемлек күрһәтә. https://zakon-region3.ru/1/43414/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230109064307/https://zakon-region3.ru/1/43414/ |date=2023-01-09 }} * 2009 йылда Сибай аэропортын тергеҙеүҙә, «Арҡайым» милли авиакомпанияһын асыуҙа әйҙәп йөрөүсе (аэропорт 2011 йылда ябыла)<ref>http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1249{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.interfax-russia.ru/Povoljie/report.asp?id=223970&p=15]</ref> == Китаптары == * * * «Матбуғат, мәғлүмәт һәм хоҡуҡ», уҡыу әсбабы , Өфө, «Китап», 1997 й., 247 бит<ref>[http://biblus.ru/default.aspx/i/Default.aspx?book=898q06a5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408012058/http://biblus.ru/default.aspx/i/Default.aspx?book=898q06a5|date=2022-04-08}}</ref><ref>[http://any-book.ru/book/show/id/1623450 «Матбуғат, мәғлүмәт һәм хоҡуҡ», уҡыу әсбабы]</ref> * «Яҙмыш», фәнни-популяр баҫма , Өфө, . «Идел-пресс» нәшриәте, 2013 й., 427 бит<ref>[http://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-10785/%D0%AF%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D1%88%20(%D0%A1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB).pdf tp://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-10785/%D0%AF%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D1%88%20(%D0%A1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB).pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}]</ref><ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTE/0JrQvdC40LPQsCDQr9KZ0LzRi9GIINC00LvRjyDQt9Cw0LzQtdC90Ysg0J3QrdCR «Яҙмыш», фәнни-популяр баҫма]</ref> * «Башҡортостан юлдары», тарихи-мәғлүмәти баҫма , Ҡазан, «Идел-пресс» нәшриәте, 2014 й., 200 бит<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTM/0JrQvdC40LPQsCDQlNC-0YDQvtCz0Lgg0JHQsNGI0LrQvtGA0YLQvtGB0YLQsNC90LAg0L_RgNC-0YjQu9C-0LUg0Lgg0L3QsNGB0YLQvtGP0YnQtdC1 тарихи-мәғлүмәти баҫма]</ref> * «Таймаҫ — элеккеһе һәм бөгөнгөһе», тарихи-мәғлүмәти баҫма, Өфә, «Идел-пресс» нәшриәте, 2015 й., 265 бит<ref>http://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-10783/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%20%D0%A1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB).pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTI/0JrQvdC40LPQsNCi0LDQudC80LDRgSAo0L_RgNC-0YjQu9C-0LUg0Lgg0L3QsNGB0YLQvtGP0YnQtdC1KSDQtNC70Y8g0J3QrdCR Таймаҫ — элеккеһе һәм бөгөнгөһе]</ref> * «Ил ҡурсалар ир ине…» Башҡорт еренең һәләтле йәштәре серияһынан фәнни-популяр баҫма, Өфө, «Идел-пресс» нәшриәте, 2016 й., 185 бит<ref>[https://elib.bashedu.ru/dl/read/Sultangareev_Vospominanija%20o%20Bulate_nauch-pop-izd_2016.pdf/info Башҡорт еренең һәләтле йәштәре серияһынан фәнни-популяр баҫма]</ref><ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTYwMTI/0JAu0JwuINCh0YPQu9GC0LDQvdCz0LDRgNC10LXQsiDQmNC7INKh0YPRgNGB0LDQu9Cw0YAg0LjRgCDQuNC90LXSow]</ref> * «Русско-башкирский юридический словарь», Өфө, «Китап» нәшриәте,1994 й., 200 бит.<ref>[http://www.ling-expert.ru/ Русско-башкирский юридический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928072738/http://www.ling-expert.ru/ |date=2021-09-28 }}</ref> * «Башҡорт-урыҫ юридик һүҙлеге», Өфө, «Китап» нәшриәте, 1996 й.,202 бит.,<ref>[http://www.ling-expert.ru/bibliography.html Башҡорт-урыҫ юридик һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927032355/http://www.ling-expert.ru/bibliography.html |date=2021-09-27 }}</ref> * «Башҡортостанда дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы», уҡыу әсбабы. Өфө, «Китап» нәшриәте, 1996 й., 224 бит.(авторҙаш). * Республика милли китапханалағы китаптарының электрон варианты<ref>[http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3598 Республика милли китапханалағы китаптарының электрон варианты]</ref> * История башкирских родов (Бурзян), Өфө, 2018, том 31 (1), стр.435, 910—914<ref>[https://bashkirica.com/upload/iblock/8c2/8c22c52711e04585e0ac1017dbd19d5b.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601053053/https://bashkirica.com/upload/iblock/8c2/8c22c52711e04585e0ac1017dbd19d5b.pdf |date=2019-06-01 }} История башкирских родов (Бурзян)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601053053/https://bashkirica.com/upload/iblock/8c2/8c22c52711e04585e0ac1017dbd19d5b.pdf |date=2019-06-01 }}</ref> * История башкирских родов (Бурзян), Өфө, 2019, том 31 (2), стр.435, 773—777, 779—804<ref>[https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601054608/https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf |date=2019-06-01 }} История башкирских родов (Бурзян)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601054608/https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf |date=2019-06-01 }}</ref> * «Истории, биографии, события и факты», Өфө, 2020 й., 216 бит<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjE0MDc/0JrQuNGC0LDQvw «Истории, биографии, события и факты»]</ref> * «Ал да нур сәс халҡыңа!», Өфө, 2020 йыл, 260 бит<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjIyMjU/0JrQndCY0JPQkCDQkNCbINCU0JAg0J3Qo9CgINCh05jQoSDQpdCQ0JvSoNCr0qLQkCEg0Y3Qu9C10LrRgtGA0L7QvSDQstCw0YDQuNCw0L3RgiAoMSk Ал да нур сәс халҡыңа!]</ref> * "Дороги и судьбы", Өфө, 2021 йыл, 254 бит<nowiki/>https://ebook.bashnl.ru/dsweb/Get/Resource-30217/Амир%20Султангареев%20Книга%20ДОРОГИ%20и%20Судьбы.pdf == Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре == # «Советская Башкирия» — Амир Султангареев, «Только тот самый народ» 7 сентября 1990 г.; # «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, «Хоҡуҡтар тиң булһын», 23 март 1991 йыл ; # «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, "Телде дәүләт яҡлаһын ", 25 апрель 1991 й.; # «Йәшлек», — Әмир Солтангәрәев, «Дәүләт теле: талаптар нигеҙлеме?» 13 август 1991 й.; # «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, «Бер халыҡты ла империя көс менән тотоп тора алмай», 15 февраль 1992 й.; # «Йәшлек» — Әмир Солтангәрәев, «Ундай Конституцияны бер республика ла хупламаҫ ине»,18 ноябрь 1993 й.; # «Известия Башкортостана» — Амир Султангареев, «Чего опасается депутат Бигнов», 28 февраль 1991 й.; # «Известия Башкортостана» — Амир Султангареев, «Кто закладывает мину?», 23 март 1991 й. # «Башҡортостан» — Әмир Солтангәрәев, «Бөлөр илдең бөкөрөһө булмайыҡ», 9 февраль 1993 й.; # «Истоки» — Амир Султангареев, «Жива проблема языков», август 1991 г.; # «Истоки»- Амир Султангареев, «Что же нам делать?» (размышления о судьбе народа) — июль 1992 й.). # «Һәнәк» журналы, Ә.Солтангәрәев, «Свежий баҡа», ғинуар 2006 йыл. # «Һәнәк» журналы, «Ә.Солтангәрәев, Һибәт бабай хикмәттәре», февраль 2006 йыл. # «Һәнәк» журналы, Ә.Солтангәрәев, «Әхтәм авызый аптырамай», май 2006 йыл. # «Һәнәк» журналы, Ә.Солтангәрәев, «Беҙҙең ауыл мәҙәктәре», июль 2006 йыл. # «Йәшлек» гәзите, Ә.Солтангәрәев, «Башкириямы, Башҡортостанмы?», 19 февраль 2011 йыл. # «Юшатыр» гәзите, Ә.Солтангәрәев, «Таймаҫым тураһында фарыз», 14 февраль 2013 йыл, # «Йәшлек» гәзите, Ә.Солтангәрәев, "Мин әйттем бөттө"нө аҡыл менән әйтегеҙ", йәки Рәсәй Феедерацияһы Президенты В.Путиндың «башҡорт телен өйрәнегеҙ», — тигәнде ниңә ишетмәйҙәр, 6 ноябрь 2015 йыл. # «Юшатыр» гәзите, Ә.Солтангәрәев, Ялан Бөрйән «Даһи хәлфә»һе # «Йәшлек» гәзите, Ә.Солтангәрәев, «Алтын тауышлы зәңгәр экран батшаһы»<ref>[http://www.ye02.ru/ob/ht/12650-altyn-tauyshly-zgr-ekran-batshay.html "Алтын тауышлы зәңгәр экран батшаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302180133/http://www.ye02.ru/ob/ht/12650-altyn-tauyshly-zgr-ekran-batshay.html |date=2018-03-02 }}</ref> # «Республика Башкортостан» № 84, 20.07.18. «Прихоть или законное право?» Вопросы национальных языков<ref>[https://resbash.ru/stat_m/2/11960 «Прихоть или законное право?» Вопросы национальных языков{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720114030/https://resbash.ru/stat_m/2/11960 |date=2018-07-20 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720114030/https://resbash.ru/stat_m/2/11960 |date=2018-07-20 }}</ref> # «Йәшлек» гәзите, 15 март 2019 й. Әмир Солтангәрәев, әңгәмә, Башҡорт теле… Хоҡуҡ… Милләт яҙмышы…<ref>[http://www.ye02.ru/obschestvo/15519-bashort-tele-hou-millt-jamyshy.html Башҡорт теле… Хоҡуҡ… Милләт яҙмышы…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225111417/http://www.ye02.ru/obschestvo/15519-bashort-tele-hou-millt-jamyshy.html |date=2019-02-25 }}</ref> # «Республика Башкортостан» № 53, 10.05.2019. «Отчаянный секретарь»<ref>[https://resbash.ru/stat_m/2/20982 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531071827/https://resbash.ru/stat_m/2/20982 |date=2019-05-31 }} «Отчаянный секретарь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531071827/https://resbash.ru/stat_m/2/20982 |date=2019-05-31 }}</ref> # «Куюргаза» гәзите, 11 май 2019 й., «Правда через 60 лет»<ref>[https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ «Правда через 60 лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531064527/https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ |date=2019-05-31 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм дәрәжәләре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010)<ref>[http://ipravo.info/bashkortostan2/act32/888.htm Указ Президента РБ о присвоении почетного звания А. М. Султангарееву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930133648/http://ipravo.info/bashkortostan2/act32/888.htm |date=2021-09-30 }}</ref><ref>[https://base.garant.ru/17725290/]</ref> * Юстиция советнигы (1992) * Башҡортостан Республикаһының икенсе класлы Төп дәүләт советнигы (1998). * Халыҡ инструменттарында башҡарыусы студенттарҙың Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (ҡурай, Саранск, 1983 г.)<ref>[https://vk.com/audio?performer=1&q=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%2C%20%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9]</ref> == Шөғөлдәре == * графика һәм һынлы сәнғәт * флейтала уйнау * ҡурайсы * гармунсы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == # Сайт «Замечательные люди Башкортостана». Биографии, очерки и воспоминания. Султангареев Амир Мигранович<ref>[http://imena.bashenc.ru/index.php/biography/85-person/a/142-arslanov-robert-mutigulovich{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407063514/http://imena.bashenc.ru/index.php/biography/85-person/a/142-arslanov-robert-mutigulovich |date=2019-04-07 }}{{ref-ru}} {{V|7|05|2019}}]</ref> # Башҡортостан телевидениеһы, «Инсан» — Ә. Солтангәрәев, телефильм, 45 мин. 2008 йыл<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ATwQllGIDwI Ә.Солтангәрәев, телефильм]</ref> # {{Ашҡаҙар радио}} «Ижади портрет» — Ә.Солтангәрәев, 2015 йыл<ref>[https://biffhard.click/track/13588589301844788423-%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82_%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_35_%D0%BC%D0%B8%D0%BD/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221221063040/https://biffhard.click/track/13588589301844788423-%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82_%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_35_%D0%BC%D0%B8%D0%BD/|date=2022-12-21}}</ref><ref>[http://ashkadarfm.ru/programms/%C2%ABizhadi-portret%C2%BB?page=3 «Ижади портрет» — Ә.Солтангәрәев]</ref> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220171020/http://ashkadarfm.ru/programms/%C2%ABizhadi-portret%C2%BB?page=3 |date=2016-12-20 }} # {{Ашҡаҙар радио}}, «Яңы китап» программаһы, 14 мин., 2015 й.<ref>[https://biffhard.click/track/01852147170855926674-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB_%D1%8F%D2%A3%D1%8B_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB/ «Яңы китап» программаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221222120637/https://biffhard.click/track/01852147170855926674-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB_%D1%8F%D2%A3%D1%8B_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%AB/ |date=2022-12-22 }}</ref> # {{Ашҡаҙар радио}} «Беҙҙең донъя», 45 мин. 2018 й.<ref>[https://biffhard.click/track/106145897330191906790-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D2%BB%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0/ «Беҙҙең донъя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221221064826/https://biffhard.click/track/106145897330191906790-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D2%BB%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0/ |date=2022-12-21 }}</ref> # {{БГ}} «Хеҙмәт емеше татлы», 25 март 2010 йыл, # «Вечерняя Уфа» гәзите, «Заветная звезда по имени талант», 25 март 2010 йыл, # [[Юшатыр (гәзит)|«Юшатыр» гәзите]], «Киң мәғәнә һалынған», 3 июнь 2014 йыл, # [[Юшатыр (гәзит)|«Юшатыр» гәзите]], «Таймаҫ тарихлы булды», 17 март 2014 йыл, # ШАЛТЫРАН ШАЛТЫРАР " Юшатыр # Яҡташыбыҙ Рәсәй Яҙыусылары сафында # [[«Йәшлек» гәзите]], 16 март 2018 й., «Ил хәстәрен иңдәрендә йөкмәп…» — күренекле хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Әмир Солтангәрәевкә 60 йәш<ref>[http://www.ye02.ru/news/rb/13583-il-hstren-idren-ykmp.html «Ил хәсәрен иңдәрндә йөкмәп…»]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # «Куюргаза» гәзите, 2 март 2018 й., «Его кредо — жить во благо народа» — свой юбилей — 60-летие — отметил наш выдающийся земляк Амир Султангареев, юрист, писатель и журналист.<ref>[http://rbsmi.ru/kurgaza/articles/sotsium/ego-kredo-zhit-vo-blago-naroda/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313233056/http://rbsmi.ru/kurgaza/articles/sotsium/ego-kredo-zhit-vo-blago-naroda/ |date=2018-03-13 }} «Его кредо — жить во благо народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313233056/http://rbsmi.ru/kurgaza/articles/sotsium/ego-kredo-zhit-vo-blago-naroda/ |date=2018-03-13 }}</ref> # «Куюргаза» гәзите, 11 май 2019 й., «Правда через 60 лет»<ref>[https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ «Правда через 60 лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531064527/https://kurgaza.rbsmi.ru/articles/istoriya/pravda-cherez-60-let/ |date=2019-05-31 }}</ref> == Һылтанмалар == * Башҡортостан телевидениеһы, «Инсан- Әмир Солтангәрәев», телефильм, 45 мин. 2008 йыл.,https://vk.com/videos175299499?z=video175299499_171675473%2Fpl_175299499_-2 * [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]] 17.03.2015. Тәлғәт Шаһманов. Таймаҫтар тарихлы булды. * [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]] 03.06.2014. Тәлғәт Шаһманов. Киң мәғәнә һалынған. * -«Йәшлек» гәзите, «Ил ҡурсалар ир инең…» http://www.ye02.ru/konkurs/premia/11305-il-ursalar-ir-ine.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225105940/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/11305-il-ursalar-ir-ine.html |date=2017-12-25 }} * [http://sokrnarmira.ru/publ/6-1-0-58 - Сокровища народов мира, А. М. Султангареев, Размышления…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429212812/http://sokrnarmira.ru/publ/6-1-0-58 |date=2018-04-29 }} * [https://web.archive.org/web/20210930133649/http://onlaynfilmy.com/onlain/175299499_171684297/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B+%D0%A0%D3%99%D0%B9%D0%B5%D1%81%D0%B5+%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%AB%D0%B0%D1%80%D1%8B+%D3%98%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2:+%D0%A0%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B9%D2%99%D3%99+%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9+%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B+%D1%8D%D1%88%D0%BC%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD+%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0+%D0%BA%D3%99%D1%80%D3%99%D0%BA - ТВ программа Башҡортостан третей суды рәйесе урынбаҫары Ә.Солтангәрәев] * [http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/4724-tayma1195-m124111771241kt1241re.html - Таймаҫ мәҙәктәре, Әмир Солтангәрәевhttp://bash-portal.ru/news/newsotavtora/4724-tayma1195-m124111771241kt1241re.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161322/http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/4724-tayma1195-m124111771241kt1241re.html |date=2017-01-10 }} * [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ - Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161929/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ |date=2017-01-10 }} * [http://www.ye02.ru/news/rb/10806-min-yttem-bttn-ayl-menn-ytege.html -«Йәшлек», «Мин әйттем, бөттөнө» аҡыл менән әйтегеҙ,Әмир Солтангәрәев.http://www.ye02.ru/news/rb/10806-min-yttem-bttn-ayl-menn-ytege.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110162532/http://www.ye02.ru/news/rb/10806-min-yttem-bttn-ayl-menn-ytege.html |date=2017-01-10 }} * — Таймаҫ шишмәһе тәртипкә килтерелде " «Йәшлек» гәзите http://www.ye02.ru/online/11954-tayma-shishme-trtipk-kilterelde.html{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Ялан Бөрйән «Даһи хәлфә» һе http://yshatir.ru/yemgiet/4814-yalan-bryn-dai-hlfe.htmlhttp://yshatir.ru/yemgiet/4814-yalan-bryn-dai-hlfe.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161929/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ |date=2017-01-10 }}[http://www.bashinform.ru/bash/773232/ Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 октябрь] * [http://ufavesti.ru/10760-gazeta-yeshlek-uchredila-premiyu-imeni-bulata-sultangareeva.html Газета «Йэшлек» учредила премию имени Булата Султангареева — Информационно-аналитическая газета «Уфимские вести»] (урыҫ.) * [http://bashgazet.ru/obshestvo/21009-izgelekte-yuyylma-ere.html Изгелектең юйылмаҫ эҙҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202063409/http://bashgazet.ru/obshestvo/21009-izgelekte-yuyylma-ere.html |date=2017-02-02 }} * [http://demo.bashenc.ru/index.php/personalii/84-personalii/856-sultangareev-amir-migranovich Энциклопедия «Печать и журналистика Башкортостана» Амир Султангареев ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814234355/http://demo.bashenc.ru/index.php/personalii/84-personalii/856-sultangareev-amir-migranovich |date=2018-08-14 }} * Список членов Союза писателей Башкортостана [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B0_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD?veaction=edit&section=15#%D0%A1 https://ru.wikipedia.] *В Уфе издана новая книга прозаика - документалиста Амира Султангареева. ИА Башинформ<nowiki/>http://www.bashinform.ru/news/1422822-v-ufe-izdana-novaya-kniga-prozaika-dokumentalista-amira-sultangareeva/ {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/Султангареев Амир Мигранович}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Көйөргәҙе районында тыуғандар]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған юристары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] o35v87b7rpr8g327ybk2swnlj3egjy0 Уралсиб (бина) 0 109199 1310211 1306053 2026-11-11T03:52:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310211 wikitext text/x-wiki {{Высотное сооружение |building_name = Уралсиб |image = [[Файл:Небоскрёб Уралсиб в Уфе.jpg|250px|]] |previous tallest= |surpassed by = |built = [[1998 йыл|1998]]—[[1999 йыл|1999]] гг.<ref>[http://www.summa.com.tr/pages/project/completed-projects/headquarters-of-uralsibbank-former-bashcreditbank-ufa/ Summa Turizm Yatirimciligi A.S. Projects — Headquarters of UralSibBank]</ref> |use = офис бинаһы |location = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]<br>{{Флагификация|Өфө}} |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =44 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =55 |lon_min =56 |lon_sec =59 |region = RU |CoordScale = 5000 |roof = 100,5 [[метр|м]] |масса = |top_floor = |antenna_spire = |floor_count = 25 + 1 тех. |floor_area = 25 500 м² |elevator_count = |architect = Леонид Дубинский, <br>Сергей Голдобин |owner = Уралсиб (ФК)| «Уралсиб» корпорацияһы |developer = Summa Turizm Yatirimciligi A.S. |emporis_id = 228755 |skyscraperpage_id= |Commons = Uralsib skyscraper }} '''«Уралсиб»''' —1999 йылда төҙөлгән административ бина; Өфө ҡалаһында Революция урамы, 41-се йорт адресы буйынса урынлашҡан, «Уралсиб» финанс корпорацияһы офисы. 100,5 метр бейеклегендәге ҡоролма<ref>[http://www.emporis.com/buildings/228755/uralsib-bank-ufa-russia Uralsib Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924144709/http://www.emporis.com/buildings/228755/uralsib-bank-ufa-russia |date=2015-09-24 }} // Emporis.com</ref>. Критерийҙарҙан сығып бейек, күп ҡатлы йорт тип тә һанала ала. Ҡалала иң бейек, ә Рәсәйҙән ситтә, 100 метр билдәне шартлыса үткән бина булып иҫәпләнә<ref>[http://www.forum-100.ru/pressroom/vysotnoe-stroitelstvo-rossii-na-rubezhe-vekov/ Высотное строительство России на рубеже веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192103/http://www.forum-100.ru/pressroom/vysotnoe-stroitelstvo-rossii-na-rubezhe-vekov/ |date=2016-03-04 }}</ref><ref group="комм.">Төҙөлөш тамамланған ваҡытта инде Мәскәүҙән ситтә лә 100 метрҙан бейегерәк ҡоролмалар барлыҡҡа килгән була, мәҫәлән, Санкт-Петербургтағы [[Петропавлов собор]]ы (122,5 м). Әммә, [[Ҡала мөхите һәм бейек биналар буйынса Совет]] критерийҙарына ярашлы, тораҡ йорт, офис йәки производство биналары сифатында проектланған ҡоролмалар ғына бейек бина булып һанала</ref>. == Тасуирлау == [[Файл:Здание банка Уралсиб (Уфа).jpg|thumb|left|250px|«Уралсиб» банкыһы бинаһы ХХ быуат башына ҡараған йортҡа йәнәшә төҙөлгән]] Иң бейек (күп ҡатлы) йорт бейек биналар булмаған тарихи үҙәк урамда урынлашҡан. Шулай ҙа, юл аша, 1962 йылда төҙөлгән тәүге 9 ҡатлы бина бар<ref name="bashedu">[http://www.bashedu.ru/node/6762 Интересные факты об Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930113910/http://www.bashedu.ru/node/6762 |date=2016-09-30 }}</ref>, бейек йорт төҙөү ҡала панорамаһына ҙур йоғонто яһай. Башня әҙ ҡатлы йорттар араһында алыҫтан күренеп тора. Ул үҙе, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән ике ҡатлы иҫке бинаға төкәтеп һалынған. XX быуатта унда ҡала хакимиәте ныҡышмалығы арҡаһында һаҡлаған Икенсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы (Өфөләге беренсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы менән бутарға кәрәкмәй) урынлашҡан була. Шул арҡала бейек (күп ҡатлы) йорт Өфөлә киң ҡулланылған фасадизм өлгөһө булып иҫәпләнә. Бина шыма формала төҙөлгән, уның фасады ҡараңғылатылған быяла һәм ҡуңыр, һоро төҫтәге төҙөлөш панеле менән көпләнгән. «Бинаны тирә-яҡҡа килешле итеп тура килтерергә тырыштыҡ» — тип белдерә архитектор Леонид Дубинский. Бина 21 ҡатлы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 23 тип тә әйтелә)<ref name="expert-ural" /> и 26<ref name="bashedu" />), уларҙың береһе техник ҡат булып һанала<ref>[http://bfmufa.ru/news/day/v-ufe-poyavitsya-neskolko-novyh-vysotnyh.html В Уфе появится несколько новых высотных доминант] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123539/http://bfmufa.ru/news/day/v-ufe-poyavitsya-neskolko-novyh-vysotnyh.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Тәүге проект буйынса бинаның бейеклеге 96 метр булырға тейеш була<ref>[http://dom.ufa1.ru/text/obzor_nedv/751750.html Связь веков: новые дома, старые стены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402074340/http://dom.ufa1.ru/text/obzor_nedv/751750.html |date=2015-04-02 }}</ref>; 100 метрлыҡ сикте үтеү өсөн ҡыйыҡта махсус рәүештә өҫтәлмә яҡ төҙөлә. Үҙенең 100,5 метр бейеклеге менән<ref name="expert-ural">[http://www.expert-ural.com/archive/nomer-41-618/prestizh-pyatidesyatogo-urovnya.html Перспективы высотного строительства на Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531184042/https://expert-ural.com/archive/nomer-41-618/prestizh-pyatidesyatogo-urovnya.html |date=2022-05-31 }}</ref> 2003 йылға тиклем бина Рәсәйҙә иң бейек булып һанала. == Факттар == {{External media |align = right |image1 = [http://storage4.static.itmages.ru/i/15/0727/h_1437986378_6869708_ea14739f5a.jpg «БашКредитБанк»] |image2 = [http://www.on-walking.com/files/ufa-7/004.jpg «Уралсиб»] |image3 = [http://storage4.static.itmages.ru/i/15/0727/h_1438019563_1184651_509e9716b5.jpg Ҡыйыҡта Ҡыш бабай] |image4 = [http://ufalife.info/rest/admin/foto/1378300163.jpg Якутов паркынан күренеш] }} * Үҙенең формаһы арҡаһында ҡала халҡы араһында «мобильник» һәм «шәм» тигән атамалар алған. * Тәүҙә бинаның юғары өлөшөндә «БашКредитБанк» атамаһы яҙылған була. 2002 йылда фасадтағы яҙыу «Уралсиб» банкыһы тип символикаһы үҙгәртелә. * Һәр йылда ла Яңы йыл байрамы алдынан бина ҡыйығына Ҡыш бабай фигураһын ҡуйыу традицияһы барлыҡҡа килгән. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group=комм.}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://72.ru/text/obzor_nedv/625847.html Девять самых известных высоток] * [http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings/city/100410/ufa-russia Высочайшие здания Уфы] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=850674 Здания Уфы от 20 этажей] [[Категория:Өфөнөң бейек йорттары]] [[Категория:1999 йылда төҙөлгән бейек йорттар]] [[Категория:Бейеклеге 100-ҙән 149 метрға еткән йорттар]] 0vnmvvn4jtud1tyyk4szyqiu9mpegwi Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы 0 109725 1310168 1104927 2026-11-11T01:04:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310168 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Туҡаев}} {{Политик |Имя = Мухамедшакир Мухамедхарисович Тукаев |Оригинал имени = |Изображение = Tukaev.jpg |Ширина = 250px |Описание изображения = 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, 1910 й. |Имя при рождении = |Псевдонимы = |Дата рождения = 14.01.1962 |Место рождения = {{МестоРождения|Өфө губернаһы}} [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Стәрлебаш районы|Стәрлебаш районында}}) [[Стәрлебаш]] ауылы |Дата смерти = 1932 |Место смерти = {{МС|Ырымбур|Ырымбурҙа}} |Гражданство = |Образование = |Вероисповедание = [[ислам]] |Партия = |Основные идеи = |Род деятельности = ахун, [[Өфө губернаһы]]нан 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Рәсәй империяһының Дәүләт Думаһы депутаты |Награды = | Автограф = Tukaev Signature.jpg |Ширина автографа = 120px |Сайт = }} '''Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы''' ([[14 ғинуар]] [[1862 йыл]] — [[1932 йыл]]) — ахун, [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, башҡорт<ref>Члены государственной думы (портреты и биографии) Второй созыв 1907—1912 г. Бойович М. М. Издание т-ва Сытина Москва 1907</ref><ref>Государственная дума III созыв- 3-я сессия. Справочник. Составлен приставской частью Государственной Думы. С.-Петербург. Государственная типография. 1910</ref><ref name=istokirb>[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=848 Представители Народа: Мухамет-Шакир Тукаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420221002/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=848 |date=2017-04-20 }}</ref>. == Биографияһы == Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы Туҡаев [[Өфө губернаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Ҡалҡаш улусы (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Стәрлебаш районы|Стәрлебаш районында}}) [[Стәрлебаш]] ауылында тыуа. [[Туҡаевтар]] нәҫеленән, ишандар, [[имам]]дар һәм [[мөҙәрис]]тәр династияһы заты. Ырыуға нигеҙ һалыусы тип Ниғмәтулла бин Биктимер бин Туҡай бин ас-Слаучи һанала (1772—1844)<ref>[http://www.portal-credo.ru/site/index.php?act=lib&id=2019 ''А. Хабутдинов.'' Бухарское образовательное влияние на татарскую элиту в XVIII—XIX вв.]</ref>. Дини белемде [[Стәрлебаш мәҙрәсәһе]]ндә ала<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/m_sterlib.htm Статья «Медресе в дер. Стерлибаш» в ''Энциклопедии Башкортостан''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230513170011/http://encycl.bash-portal.ru/m_sterlib.htm |date=2023-05-13 }}</ref>. Ырымбур татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Ер биләүсе (360 дисәтинә.). 1887 йылда ауыл һайлау съезына вәкил итеп һайлана, был съездың рәйесе була. Артабан Стәрлетамаҡ өйәҙенең земство йыйылышы ағзаһы (1887—1890), Өфө губерна статистика комитеты ағзаһы (1898—1901) һәм Өфө губерна музей комитеты ағзаһы итеп һайлана. Иген уңмаған 1892 һәм 1897 йылдарҙа аҙыҡ-түлек буйынса ышаныслы вәкил итеп һайлана. 1899 йылда [[Төрки (тел)|төрки теле]]ндә уның «Стәрлебаш ауылы тарихы» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға<ref>''Тукаев М. Ш.'' Тарихи Стэрлебаш. Казан, 1899</ref>. [[1905 йыл]]дың апрелендә [[Өфө]]лә мосолман руханиҙары съезы рәисе була, был съезда Ырымбур округы мосолмандары өсөн мосолман руханиҙары йыйылышының дини автономияһы концепциялы петиция ҡабул ителә, уның нигеҙендә уларҙың дини эштәренә дәүләттең ҡыҫылмауы һәм дини идараны либералләштереү идеяһы ята<ref name=istokirb/>. [[Файл:Tukaev Shakir Muhameharisovich.jpg|200px|left|thumb|II Дума депутаты, 1907]] [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының 2-се (1907) һәм 3-сө (1907—1912) саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Мосолман фракцияһына инә. 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайланыуға тауышҡа ҡуйыла, ләкин Стәрлетамаҡ өйәҙе буйынса «сит милләтле улус йыйылыштарынан» һайлауҙы юҡҡа сығарыу сәбәпле унда эләкмәй<ref name=istokirb/>. Икенсе версия буйынса, һайлауҙы өҙөү өсөн Өфө губернаһы губернаторы П. Башилов тарафынан күрелгән саралар һөҙөмтәһендә депутат итеп һайланмай<ref>{{книга |автор = Аҙнағолов В. Г., Хәмитова З. Г. |заглавие = Башҡортостанда Парламентаризм: тарих һәм хәҙерге заман |ссылка = |ответственный = |место = Өфө |издательство = ГРИ «Башҡортостан» |год = 2005 |том = 1 |страниц = 304 |страницы = 22 |isbn = }}</ref>. 1914 йылдың июнендә Санкт-Петербургта үткән бөтә Рәсәй мосолмандары съезы делегаты<ref name=istokirb/>. 1921 йылда [[Ырымбур]]ға күсә<ref name=istokirb/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|93759}}{{V|7|01|2022}} * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=410 ''Боиович М. М.'' Дәүләт Думаһы депутаттары (Портреттар һәм биографиялар). Икенсе саҡырылыш. М, 1907. С. 368.] * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003800760#?page=427 ''Боиович М. М.'' Дәүләт Думаһы ағзалары (Портреттар һәм биографиялар). Третий созыв. М, 1913. С. 361.] * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004165846#?page=95 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы: портреттар, биографиялар, автографтар.] — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанскаго, 1910. Табл. 41. * [http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=848 Представители Народа: Мухамет-Шакир Тукаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420221002/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=848 |date=2017-04-20 }} * {{книга |автор = Аҙнағолов В. Г., Хәмитова З. Г. |заглавие = Башҡортостанда парламентаризм: тарих һәм хәҙерге заман |ссылка = http://www.gsrb.ru:88/MainLeftMenu/PB/Materials/parlament_tom_2-1.pdf |ответственный = |место = Өфө |издательство = ГРИ «Башҡортостан» |год = 2005 |том = 2 |страниц = 304 |страницы = 7 |isbn = }} {{Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары}} [[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Ислам сәйәсмәндәре]] [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Стәрлебаш мәҙрәсәһен тамамлаусылар]] elw97y8hg68yayz7hvppjl94r9yvyu5 Урал (йыр) 0 110729 1310208 1281400 2026-11-11T03:40:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310208 wikitext text/x-wiki {{БМ|Урал (мәғәнәләр)}} {{Песня2 | Название = Урал | Обложка = | Размер = | Исполнитель = [[Юлай Ғәйнетдинов]]<br> [[Абдулла Солтанов]], <br>[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дильмөхәмәтов]], <br>[[Азат Айытҡолов]]<br>Мөхәммәт Ҡәҙерғолов<br> Мөхәммәт Түләбаев | Альбом = | Выпущен = | Записан = | Жанр = башҡорт халыҡ йыры | Язык песни = [[Башҡорт теле|башҡорт]] | Длительность = 4:15 | Лейбл = | Авторы песни = халыҡ | Композитор = | Номер = | Предыдущий = | Пред_номер = | Следующий = | След_номер = }} '''Урал''' — [[башҡорт халыҡ йыры]], оҙон көй. [[Тарих]]и йыр<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/77338/ "УРАЛ” песня] </ref>. == Тарихы == «Урал» — башҡорт халҡының иң билдәле йырҙарының береһе. Уны 1915 йылда фольклорсы, драматург Мөхәмәтша Буранғоловтың Орск өйәҙе Һабыр ауылы (хәҙер Йылайыр районы) йырсыһы Әфләтүндән һәм 1920 йылда Ырымбур өлкәһенең Верхнеурал өйәҙенең Иҙрис (хәҙер Баймаҡ районы) ауылында йәшәгән Ғәбит сәсәндән яҙып алыуы билдәле. Легенда буйынса, «Урал» йыры XIV быуаттан билдәле булған. Йырҙа XVI быуатта Ете башҡорт ырыуы берләшмәһенең барлыҡҡа килеүенә бәйле тарихи ваҡиғалар сағылдырылған, уның тәүге «Ете ырыу» исеме шунан алынған. Төбәкте колониялаштырыу осоронда, Төбәк колониялаштырыу дәүерендә, XVII-XVIII башҡорт ихтилалдары осоронда «Урал» йырының төп идеяһы тыуған ерҙе һаҡлау һәм исемдәре билдәле һәм билдәһеҙ батырҙарҙы данлау була, төп лейтмотивы - колониаль һәм социаль иҙеүгә ҡаршы көрәшкә саҡырыу. Легендаһында боронғо ваҡыттарҙа башҡорттарҙың үҙ-ара татыу йәшәмәгәнлеге, бер-береһенең ерҙәрен баҫып алыуҙары, мал-тыуарҙарын,ҡатын -ҡыҙҙарын алып китеүе һөйләнә. Аҡһаҡалдар, оло йәштәге абруйлы кешеләр бындай йәшәйешкә сик ҡуйырға уйлайҙар. Көньяҡ Уралдың Ҡырҡтытау итәгендә ете башҡорт ырыуы осраша. Улар тыныс тормош урынлаштырып, татыу йәшәргә вәғәҙәләшәләр. Ошо мөһим ваҡиғаға арнап, [[Байыҡ Айҙар]] сәсән «Урал» йырын ижад иткән тигән фараз да бар. Айҙар сәсән ижад иткән варианты ла бар. Тимәк, XVIII быуатҡа йыр [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығышында ғына түгел, төньяҡ-көнсығышында ла билдәле булыуына нигеҙ бирә.<ref> [https://folkloriada2021.com/gostyam/bashkirskaya-protyazhnaya-pesnya-%C2%ABural%C2%BB.html Башкирская протяжная песня «Урал»] </ref> Шулай уҡ «Урал» башҡорт халҡы гимнының авторы билдәһеҙ сәсән булған тигән фекер ҙә бар<ref> [Риф Сөләймәнов «Урал халыҡ ижады ынйылары». Китап.1995 й.244 -се б.]</ref>. «Урал» йыры тәүге тапҡыр композитор [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Хөсәйен Әхмәтов]] яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙарында» нәшер ителгән. Йырҙың варианттарын [[Галин Салауат Әхмәҙиә улы|С. Ә. Галин]], [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Ключарёв Александр Сергеевич|А. С. Ключарёв]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], Иван Васильевич Салтыков, [[Сөләймәнов Риф Сафа улы|Р. С. Сөләймәнов]] яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. Йырҙа Урал образы Тыуған илде символлаштыра. Йыр киң таралған, төрлө исемле варианттары билдәле. «Боронғо Урал», «Иҫке Урал» тигән йырҙарҙың текстары ла төрлө һәм «Урал» (ҡыҫҡа көй) йырҙары һалмаҡ көй һәм оҙон көй стилдәрендә башҡарыла. Көйө киң диапазоны (дуодецима), һалмаҡ темп, мажор-минорлы алмашыныулы пентатоника, ижектәрҙең эсендә бай биҙәкләнеп һуҙып йырланыуы менән айырылып тора[https://kitaplong.ru/ural_pesnya_bash Ләлә Аралбаева, журналист, музыка белгесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812155045/https://kitaplong.ru/ural_pesnya_bash |date=2022-08-12 }}</ref>. == Йырҙың тексы == {{refbegin|2}} Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы -<br> Ата-олатайҙарҙың да төйәге.<br> Ерен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған <br> Шунда ята батырҙар һөйәге. <br> Ай, Уралым, һинән ҡырҡып алһам <br> Ат ҡыуырҙай яңғыҙ талдарың, <br> Тамып та ғына ҡала, ҡырҡҡан саҡта, <br> Яуҙа үлгән батыр ҙа ҡандары.<br> Уралдан ғына бейек, ай, тау булмаҫ,<br> Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ.<br> Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған <br> Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ. <br> Урал да ғына Урал, ай, тиһегеҙ, <br> Урал ғына буйы ҡыҙырым сауҡа икән. <br> Уралҡайҙы маҡтап бер йырлаһаң, <br> Күңелдәргә үҙе лә зауҡы икән. <br> Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алған <br> Уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын, <br> Аямаған йәнен, түккән ҡанын, <br> Һис бирмәгән башҡорт Уралын.<br> Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ,<br> Уралығыҙ ҡыҙырым сауҡа икән. <br> Күрмәгән дә саҡта, ай, зауҡы икән, <br> Күрҙең иһә күңелдәй ҡайта икән.<br> Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ,<br> Уралығыҙ ҡаялы тау икән.<br> Батшаларға етеп, ай, даулашҡан,<br> Ҡан-яу һалған Урал да шул микән?<br> Шылтырап та аҡҡан һыуы буйҙарына<br> Ырыуҙарын туплап йыйған ул.<br> {{refend}} == Йырҙың өҫтәлмә варианты == [[1941]] йылғы [[Ватан]] һуғышы яландарында ла уның тексына яңы өҫтәмәләр индерелә. Шулай итеп, һәр дәүерҙең тарихи ваҡиғалары боронғо ҡомартҡыбыҙҙың моңо менән һуғарыла һәм уның ҡөҙрәтен, хәҡиҡәтте сағылдырған шөһрәтен раҫлай. {{refbegin|2}} :Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы — :Ете лә ырыу — илдең төйәге. :Ирек яулап үлгән иркәйҙәрҙең :Шунда ята изге лә һөйәге. :Уралҡайым, һинең өҫкәйеңдән :Аҡ томанҡайҙарың китмәне. :Кемдәр килеп һиңә кем китмәне, :Һиңә, Уралым, ниҙәр етмәне. :Урал ғына тауы бигерәк бейек — :Яҡшы аттар юртып менә алмай. :Беҙҙең генә тыныс йәшәгәнде :Сит ил дошмандары күрә алмай. :Таҡыя ла башлы ҡырлы [[ҡурай]] — :Башҡорт еркәйенең [[межа]]һы; :Әле лә генә һаман иҫтән сыҡмай :Ватан һуғыштарының нужаһы. :Атҡайымды тышап, ай, ебәрҙем :Урал буйы ғына йәшелгә. :Ҡалған батырҙарға васыятым шул: :Гел Уралды һаҡлап йәшәргә<ref>Ф. Ш. Ҡоҙаҡаев. Ю. И. Ғәйнетдинов. Әҙһәм ҡурайы.Өфө. "Китап" нәшриәте. 2009. Т.2000 экз. 176 бит</ref>. {{refend}} == Башҡарыусылар == * «Урал» йыры йырсылар [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|С. Ә. Абдуллин]], [[Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы|М. С. Ғәйнетдинов]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Ф. Ә. Килдейәрова]], [[Солтанов Абдулла Афзал улы|А. А. Солтанов]], [[Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы|М. Х. Хисмәтуллин]], [[Рамазан Йәнбәков]], [[Мәүлетбай Ғәйнетдинов]], [[Ғәли Хәмзин]], [[Райман Ишбаев]], [[Тимеров Азамат Камил улы|Азамат Тимеров]] репертуарына ингән. * Ҡурайҙа [[Йомабай Иҫәнбаев]], [[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла]] һәм Сәйфулла Дилмөхәмәтовтар, [[Ғата Сөләймәнов]], [[Азат Айытҡолов]], [[Юлай Ғәйнетдинов]], [[Рәсүл Ҡарабулатов]], [[Роберт Юлдашев]] башҡара. Композиторҙар [[Кәримов Айрат Таһир улы|А. Т. Кәримов]], [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Хөсәйен Әхмәтов]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ. З. Сөләймәнов]] «Урал» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән. Йырҙы [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н. Ә. Дауытов]] - «Халҡым йырҙары» вокаль-симфоник циклында, көйөн [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Ғ. Исмәғилев]] «Урал илселәре» операһына ике башҡорт халыҡ йырына Увертюраһында, [[Ключарёв Александр Сергеевич]] «Урал» музыкаль картинаһында, [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. М. Вәлиев]] симфоник оркестр өсөн «Легенда» әҫәрендә, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]] һәм [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы|Р. А. Мортазин]] «Совет Башҡортостаны» документаль фильмында ҡулланған. «Урал» көйө темаһы [[Фәрит Фәтих улы Иҙрисов]]тың [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны|Дәүләт Гимны]]нда ла ҡулланылған. == Нотаһы == * [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq БАШҠОРТ ХАЛҠ ЙЫРҘАРЫ — Х.Әхмәтов, А.Харасов, Л.Лебединский (1954г)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423191547/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq |date=2021-04-23 }} * [https://web.archive.org/web/20210415073141/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=693:2012-01-23-14-42-56-744&catid=19:sumkdiyarov&Itemid=109&lang=bq САЛ УРАЛДЫҢ МОҢДАРЫ — Кәрим Дияров] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Байыҡ сәсән]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Ахметов Х. Ф.]]'' Башкирские протяжные песни. — М.: Всесоюзное издательство «Советский композитор», 1978. −24 с. * ''[[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]]'' Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 325 бит. * ''[[Галин Салауат Әхмәҙи улы]]'' Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с. * ''Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д.'' 400 башҡорт халыҡ йыры. — Өфө, 2011. — 400 бит. * ''[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы]]'' башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. — Өфө, 1997. — 288 бит. * ''[[Ф. Ш. Ҡоҙаҡаев]]. [[Ю. И. Ғәйнетдинов]]''. Әҙһәм ҡурайы. — Өфө. "Китап" нәшриәте. 2009. Т.2000 экз. —176 бит. == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ru/articles/77338/ "УРАЛ” песня] * [https://folkloriada2021.com/gostyam/bashkirskaya-protyazhnaya-pesnya-%C2%ABural%C2%BB.html Башкирская протяжная песня «Урал»] * [https://kitaplong.ru/ural_pesnya_bash Ләйлә Аралбаева. Журналист. Музыка белгесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812155045/https://kitaplong.ru/ural_pesnya_bash |date=2022-08-12 }}. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] luh6ubq5uw40sllw21fx69shy5wytf1 Фәхретдинов Иршат Юнир улы 0 111512 1310254 1241803 2026-11-11T06:09:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310254 wikitext text/x-wiki {{Политик | Имя = Иршат Юнир улы Фәхретдинов | Оригинал имени = | Изображение = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 1.02.1965 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] ауылы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{USSR}}<br> {{RUS}} | Вероисповедание = | Партия = [[Берҙәм Рәсәй]] | Основные идеи = | Род деятельности = | Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Медаль ордена За заслуги перед Отечеством 2 степени}} {{!!}} {{Салауат Юлаев ордены}} {{!}}} медали | Сайт = }} '''Фәхретдинов Иршат Юнир улы''' ([[1 февраль]] [[1965 йыл]] — [[22 октябрь]] [[2021 йыл]]) — отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ белгесе. [[Афған һуғышы]]нда һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Запастағы полковник. Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1988), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендары кавалеры, 2-се дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнгән (2014). == Биографияһы == Иршат Юнир улы Фәхретдинов 1965 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының [[Ишембай районы]]ның [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран ауылы]]нда тыуған. Урта белем алғас, М. В. Фрунзе исемендәге ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Омск Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһына уҡырға инә һәм уны [[1986]] йылда лейтенант званиеһында тамамлай. Үҙ теләге менән [[Афғанстан]]ға китә. Герат ҡалаһында урынлашҡан 5-се мотоуҡсылар дивизияһының 101-се полкында хеҙмәт итә<ref name=autogenerated1>[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=247] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315070048/http://versia.bashinform.ru/show.php?i=247 |date=2012-03-15 }}</ref>. 1988 йылда «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены менән наградлана. Афғанстандан һуң майор дәрәжәһендә грузин-абхаз низағына эләгә. Унда Урал тыныслыҡ урынлаштырыу батальоны<ref name="ДРА">[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=247 ВЕРСИЯ БАШҠОРТОСТАН республикаһы, ырымбур өлкәһе:: Социаль-хоҡуҡи еженедельник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315070048/http://versia.bashinform.ru/show.php?i=247 |date=2012-03-15 }}</ref> составында дауам итә. Яраланғандан һуң тыуған яҡтарына ҡайта. Һуңынан рапорт яҙып, Чечняға китә. Шатой эргәһендә урынлашҡан 324-се мотоуҡсылар полкында хеҙмәт итә. Был хаҡта ул ошолай тип хәтерләй: {{начало цитаты}} Абхазияла саҡта Беренсе Чечен һуғышы башланды. Барлыҡ ваҡиғаларҙы телевизор аша ғына күрҙек. Афған юлын үтеүселәр өсөн был, ысынлап та, аптырарлыҡ хәл ине: үҙ илеңдә һуғыш барһын әле! Абхазиянан яраланып ҡайттым. Дауаланған ваҡытта уҡ Чечнянан демобилизацияланған егеттәр, юғалтыуҙар күп, тәьминәт насар, ғәскәрҙәр араһында үҙ-ара килешеп эшләү, бәйләнеш юҡ, тыл тәьминәте, кейем-һалым менән тәьмин итеү аҡһай, һалдаттар яҙмыш ҡосағына ташланған, контракт буйынса барған офицерҙар албырғап ҡала, тип мөрәжәғәт итә башланы. Тәжрибәле офицерҙар ҡайҙа икән, тип уйланып, уйҙарымдың осона сыға алмай, хәрби тәжрибәмә таянып, рапорт яҙып, Чечняға киттем<ref name="НАМЫҪЫМДЫ ДАНҒА АЛЫШТЫРМАМ ЙӘКИ ДЕПУТАТ КҮҢЕЛЕНӘ СӘЙӘХӘТ">http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2504</ref>. {{конец цитаты}} Чечняла командировкала булғандан һуң, отставкаға сыға. [[1999]] йылдан Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығында эшләй. [[2006]] йылда — «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр советы» ассоциацияһында башҡарма директор. Башҡортостан Хәрби хәрәкәт инвалидтары ойошмаһы етәксеһе. [[2021 йыл]]дың [[22 октябрь|22 октябрендә]] [[Өфө]] ҡалаһында коронавирустан вафат була<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-10-22/v-ufe-iz-za-koronavirusa-skonchalsya-eks-deputat-gosdumy-ot-bashkortostana-irshat-fahritdinov-2556550 В Уфе от коронавируса скончался экс-депутат Госдумы от Башкортостана Иршат Фахритдинов]</ref> == Белеме == * М. В. Фрунзе исемендәге ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Омск юғары дөйөм ғәскәри командалыҡ училищеһы ([[1986]]). * [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ([[2002]]). * Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генераль Штабының Хәрби академияһында белемде камиллаштырыу факультеты ([[2009]])<ref>http://www.obovseh.com/reviews.do?id=O67586 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819090840/http://www.obovseh.com/reviews.do?id=O67586 |date=2019-08-19 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1988). * СССР Юғары Советы президиумының Маҡтау ҡағыҙы (1989). * 2-се дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн орденының миҙалы (2014). * [[Салауат Юлаев ордены]] (2013). * БДБ халыҡтары берҙәмлеге ордены (2015). * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесенең Рәхмәт Хаты (2015). * СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәте өсөн миҙалдар. * Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Рәйесенән ике Рәхмәт хаты, Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда парламентаризмды үҫтереү өсөн Почёт билдәләре, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйестәренең Маҡтау ҡағыҙҙары. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Афған һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]] o75jz0n3vxh2rl5erk11dxn4pfvw15m Тәртешкә 0 111648 1310183 1234603 2026-11-11T02:13:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310183 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fireplace poker.jpg|thumb|right|80px|Тәртешкә]] '''Тәртешкә''' — аш-һыу әҙерләү ҡоралы, тимерҙән йәки утҡа бирешмәй торған башҡа берәй материалдан эшләнелгән ҡулайлама. Мейестә йә сыуалда янған күмерҙе тартыу, торонбаш ҡағаштырыу өсөн ҡулланыла. Ғәҙәттә осо тура мөйөшләп, яҫмаҡлап тапап бөгөлгән тимер таяҡтан эшләйҙәр. Болғауыс, киҫәү ағасы тигән атамаһы ла бар. Киҫәү ағасы — һабы ағастан эшләнә, һап өлөшө көпшәләп тимерҙән эшләнгән ырғаҡҡа кейҙерәләр. Урыҫ халҡында тәртешкәгә ҡыҫтырып сыраҡ та яндырғандар. «Тәртешкә» мыҫҡыл һүҙе булараҡ та ҡулланылған: ''тәртешкә аяҡ''. Һәлкәүерәк кешене ''тәртешкә йотҡан'' тип тә мыҫҡыллағандар. ''Тәртешкәңде ал'' — аяғыңды ал. == Бөгөнгө ҡулланылышы == Тәртешкә бөгөнгәсә ҡулланыла, уны ҡала йорттарында ла күрергә мөмкин, сөнки [[сыуал]] (камин) көнкүрештә модаға инде. Тәртешкәне матурлап, төрлөсә һырлап, биҙәкләп, интерьерҙың бер биҙәге итеп тә ҡулланалар.<ref> http://www.electrokamin.ru/info/history/</ref> == Тәртешкә әҙәбиәттә һәм мифологияла == {{цитата|автор=Нажия Игеҙйәнова, "Саша","Башҡортостан ҡыҙы" )|Һоҙғаҡҡа тәртешкә менән һуғып, бүре ҡыуған булабыҙ — үҙебеҙ ҡурҡабыҙ.}} {{цитата|автор=Ф.Ғ.Хисаметдинова: Тәртешкә. Кочерга )|мифологизированный предмет; участвует в отгонной магии }} == Әҙәбиәт == * Ф. Г. Хисамитдинова. Мифологический словарь башкирского языка<ref>[http://rudocs.exdat.com/docs/index-56661.html?page=27 Ф. Г. Хисамитдинова мифологический словарь башкирского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723195316/http://rudocs.exdat.com/docs/index-56661.html?page=27 |date=2019-07-23 }}</ref>. * Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге — Мәскәү, 1993, 2-се том. — 449 б. * Игеҙйәнова Н. Саша — Башҡортостан ҡыҙы 2010, № 12, == Ҡарағыҙ == * [[Һоҙғаҡ]] * [[Табатотҡос]] == Һылтанмалар == * [http://www.slovopedia.com/22/202/1635757.html Этимологический словарь Фасмера] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ushakov/842534 Толковый словарь Ушакова] {{tool-stub}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йорт йыһазы]] [[Категория:Ҡоралдар]] 8q6iyazj6mbomgqv90o2d31p4516ncb Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы 0 111968 1310287 1081474 2026-11-11T07:36:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310287 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Хәйруллин}} {{Учёный |Имя = Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы Хәйруллина |Оригинал имени = |Изображение = Hairullina_MH.jpg |Ширина = 200 px |Описание изображения = |Дата рождения = 15.12.1915 |Место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Бөрө өйәҙе]]<br /> [[Баҡалы (Борай районы)|Иҫке Имәнкүпер]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Борай районы}} Баҡалы ауылы) |Дата смерти = 02.10.2008 |Место смерти = [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Башҡортостан]], {{ВБУ|Өфө}} |Научная сфера = лингвистика |Место работы = |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|педагогических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты|К. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = [[Рәми Ғарипов]] |Известен как = |Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Отличник народного просвещения РСФСР}}{{!!}}{{Заслуженный деятель науки РСФСР}} {{!}}} }} '''Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы''' ([[15 декабрь]] [[1915 йыл]] — [[2 октябрь]] [[2008 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1970—1980 йылдарҙа Республиканың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан республикала беренсе фән докторы. == Биографияһы == Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы Хәйруллина 1915 йылдың 15 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] [[Баҡалы (Борай районы)|Иҫке Имәнкүпер]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Борай районы]] [[Баҡалы (Борай районы)|Баҡалы]] ауылында) тыуған. 1935 йылда Бөрө педагогия техникумын, ә 1941 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай<ref>{{книга|автор=[[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]|заглавие=Хайруллина Мусаллия Хайрулловна.// Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страниц=672|страницы=615—616|isbn=5-88185-001-7}}</ref>. Татар АССР-ында, артабан [[Башҡорт АССР-ы]]ның Борай районы мәктәптәрендә уҡыта. 1945—1950 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 9-сы башҡорт урта мәктәбенең директор урынбаҫары һәм директоры була. 1950—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда эшләй: * 1951 йылда АПН РСФСР милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институты янындағы аспирантураға уҡырға керә, диссертацияны яҡлай<ref>{{cite web|url=http://pdf.agidel.ru:16080/?param1=4467&tab=5|author=Дьяченко Л., Ямалетдинова А.|title=Слово об Учителе: Профессор Хайруллина отмечает в эти дни своё 90-летие..|place=Республика Башкортостан|year=2005|issue=243|archiveurl=//web.archive.org/web/20141029122106/http://pdf.agidel.ru:16080/?param1=4467&tab=5|archivedate=2014-10-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029122106/http://pdf.agidel.ru:16080/?param1=4467&tab=5 |date=2014-10-29 }}</ref>; * 1955—1956 һәм 1972—1977 йылдарҙа рус теле кафедраһы мөдире; * 1957 йылда доцент дәрәжәһе бирелә; * 1971 йылдың 16 апрелендә АПН СССР дөйөм һәм политехник белем биреү ғилми-тикшеренеү институты советында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай; * 1972 йылдың 19 июлендә профессор званиеһы бирелә * 1977—1990 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһының мөдире вазифаһын үтәй; * 1990—1992 йылдарҙа рус филологияһы кафедраһының мөдире вазифаһын үтәй; * 1992—1993 йылдарҙа башҡорт теле һәм журналистикаһы факультетының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһының мөдире ваифаһын үтәй. 1970—1990 йылдарҙа бер үк ваҡытта вуз-ара ғилми-методик советының рәйесе була. 1970—1980 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Республика ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе булып тора. Өфө ҡалаһының Киров район советы депутаты итеп һайлана, [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының редколлегияһы ағзаһы, РСФСР Педагогия йәмғиәтендә башҡорт бүлегенең рус теле секцияһының етәксеһе, «Белем» йәмғиәтенең ағзаһы, БАССР Мәғариф министырлығы УМСА ағзаһы була. == Фәнни эшмәкәрлеге == <!-- Научные исследования Мусаллии Хайруллиной посвящены методике преподавания русского языка как в русской, так и в национальной школе, по сопоставительному языкознанию (русского и башкирского языков), специальные курсы по словообразованию, фразеологии русского языка, по ономастике. Автор более 250 науч. трудов, в том числе учебников и уч. пособий для нац. школ и вузов. Является автором около 70 монографий, учебников и учебных пособий, методических руководств, 18 учебно-методических изданий, более 170 научно-теоретических статей, которые известны большому кругу специалистов не только в нашей стране, но и за рубежом. Более 100 раз выступала с докладами на международных, всесоюзных, всероссийских конгрессах, симпозиумах, республиканских научных конференциях и семинарах. В 1969 году был создан и издан в Москве «Учебник русского языка для IX—X классов национальной школы» (под редакцией С. Г. Бархударова и К. А. Гадельшина). Этот учебник выдержал 17 изданий и пользовался большим авторитетом среди учителей-словесников всей страны. Такие учебники по русскому языку Хайруллиной М. Х., как «Русский язык. Учебник для V—VI классов башкирской школы» (соавторы Р. В. Альмухаметов, Л. Г. Саяхова и др.), «Русский язык. Учебник для IV класса башкирской школы» (соавторы Л. Г. Саяхова и др.), явились фундаментальной основой для успешного обучения русскому языку в национальной школе. --> ;Ғилми хеҙмәттәре * Методика изучения словообразования русских имен существительных в башкирской школе. — М., 1962. * Очерки по истории преподавания русского языка в национальной школе. — Уфа, 1966. * Родной язык как основа обучения русскому языку. — Уфа, 1981. -- * Хәйруллина М. Ғ. Тамырҙарыбыҙ - тәрәндә: Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары. Уларҙың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге. — Өфө, 2002. — 64 бит<ref>[https://bashkirica.com/upload/iblock/df4/df40e0ddb7c5b78709d58faf186aa267.pdf Тамырҙарыбыҙ - тәрәндә: Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары. Уларҙың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624175314/https://bashkirica.com/upload/iblock/df4/df40e0ddb7c5b78709d58faf186aa267.pdf |date=2021-06-24 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987) * РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949) * «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы * «За трудовое отличие» миҙалы * башҡа грамоталар, миҙалдар һәм бүләктәр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]|заглавие=Хайруллина Мусаллия Хайрулловна.// Башкортостан: краткая энциклопедия|ссылка=http://ufa-gid.com/encyclopedia/hayryl_m.html |место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страниц=672|страницы=615—616|isbn=5-88185-001-7}} * Профессор Хайруллина Мусаллия Хайрулловна.//Библиографический указатель. — Уфа: РИО БашГУ, 2005. —71 с. == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/926-khajrullina-musalliya-khajrullovna-galeevna|автор=[[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]}} [[Категория:XX быуат филологтары]] [[Категория:XX быуат тел белгестәре]] [[Категория:СССР филологтары]] [[Категория:СССР тел белгестәре]] [[Категория:Башҡорт теле белгестәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] sklw88s82abv8im63z7vi71r5fvt4nv Шарап 0 113442 1310328 1068394 2026-11-11T10:37:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310328 wikitext text/x-wiki [[Файл:Red_and_white_wine_12-2015.jpg|мини|Ҡыҙыл һәм аҡ шарап]] '''Шарап, аҡ араҡы, вино''' ({{lang-la|vinum}}) — [[йөҙөм]] һутын әсетеп әҙерләнгән алкоголле эсемлек (ҡатылығы: тәбиғи шарап — 9–16 % күләме, спирт ҡушылғандары — 16–22 % күләме), ҡатылығын арттырыу өсөн ҡайһы саҡта спирт ҡушалар. Шараптарҙы өйрәнеүсе фән — энология тип атала. == Шараптарҙы классификациялаү == Ғәҙәттә шараптарҙы ферментланған виноград һутынан етештерәләр. Башҡа төрлө еләк-емештән, үләндәрҙән, ашлыҡтан эшләнгән иҫерткес эсемлектәр (емеш-еләк шарабы, төнәтмә, виски, бренди, ром) шарап тип аталмай. Ҡулланыуы буйынса шараптар ''аш шарабына'' (аш-һыуға ҡушылма) һәм ''десерт шарабына'' бүленә. === Төҫө һәм сифаты === Шарап етештереүҙә күп төрлө виноград сорты ҡулланалар. Дөйөм алғанда виноград сорттарын ҡара (йыш ҡына ҡыҙыл тип тә әйтәләр) һәм аҡ төҫкә бүләләр. Төҫөнә ҡарап шараптар ''аҡ, алһыу, ҡыҙыл'' төҫтә була. Аҡ шараптар асыҡ һары төҫтән гәрәбә төҫөнә тиклем булыуы мөмкин. Алһыу һәм ҡыҙыл шараптар ''ҡыҙыл яҡут (рубин)'' төҫөнән ''гранат төҫөнә'' тиклем була.'' ''Ваҡыт үтеү менән аҡ шараптар ҡуйыраҡ төҫкә инә, ҡыҙыл шараптар төҫө бер аҙ асыҡлана башлай. Был буяусы матдәнең төбөнә ултырыуы менән аңлатыла. Шешәләргә ҡойолған шарап төбөндә 6-8 йылдан һуң ултырма барлыҡҡа килә башлай. Шарап төбөндәге ултырма шарап тәмен үҙгәртмәй. Яҡша сифатлы (марочное вино) шараптың төбөнә ултырма 4 йыл үткәс ултыра башлай. Был шараптың яҡшы сифатлы булыуын раҫлаусы күрһәткес булып тора. Ултырманы айырыу өсөн шарапты графинға (декантерға) ҡоялар, ултырма шешә төбөндә ҡала. Ултырманы айырып алыуҙы еңеләйтеү өсөн шарап шешәләрен текә «яуырынлы» итеп эшләйҙәр. Ултырманы айырыу процессы ''декантация'' тип атала. Сифаты һәм ваҡыты буйынса классификация: * йәш шарап; * оҙаҡ һаҡланмаған; * оҙаҡ һаҡланған; * яҡшы сифатлы (марочное) (шарап етештереүсе билдәле бер районда, билдәле бер сорттан, билдәле ысул буйынса етештерелгән); * коллекцион шараптар (тиҫтәләгән, хатта йөҙҙәрсә йыл һаҡланған шараптар). === Спирт һәм шәкәр миҡдары === [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_Bacchante_(1894).jpg|мини|Вильям Угро, «Вакханка» (1894)]] Рәсәй стандартына ярашлы, этил спирты һәм шәкәр миҡдары буйынса шараптар түбәндәгесә бүленә: * Аш шарабы (йәки тәбиғи): ** Ҡоро шарап — виноград һутындағы шәкәр тулыһынса әсеп бөткән (спирт — 8,5–15 % күләмдә, шәкәр — 4 г/л). Шәкәре әсеп бөткән шарапты ҡоро шарап тип әйтәләр<ref>[http://www.koriolan.org.ua/?p=2658 Сайт «Галерея фактов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102023214/http://www.koriolan.org.ua/?p=2658 |date=2013-11-02 }}</ref>. ** Ярым ҡоро (спирт — 8,5—15 % күләм, шәкәр — 4-18 г/л) ** Ярым татлы (спирт — 8,5—15 % күләм, шәкәр — 18-45 г/л) ** Татлы (спирт — 8,5—15 % күләм, шәкәр — кәмендә 45 г/л) * Махсус (йәғни спирт ҡушылған): ** Ҡаты (спирт — 17-21 % күләм., шәкәр — 30-120 г/л) ** Татлы (спирт — 14-20 % күләм., шәкәр — 150 г/л) ** Ярым десерт (спирт — 14-16 % күләм, шәкәр — 50-120 г/л) ** Десерт (спирт — 15-17 % күләм, шәкәр — 160—200 г/л) ** Ликер (спирт — 12-16 % күләм., шәкәр — 210—300 г/л) * Хуш еҫле (спирт — 16-18 % күләм., шәкәр — 6-16 %) * Бызырлап торған шарап — әсегән ваҡытта углекислый газ менән туйындырылған шарап. Иң билдәле бызырдап торған шарап — шампань шарабы, [[Франция]]ның Шампань провинцияһы технологияһы буйынсе етештерелә. ** «Бют» ҡына етештерәгәне (спирт — 9-13 % күләм., шәкәр — 0 г/л) ** Экстракт (спирт — 9-13 % күләм., шәкәр — 3-6 г/л) ** Брют (спирт — 9-13 % күләм., шәкәр — 15 г/л) == Шарап етештереү == === Производство технологияһы === ; Сульфит ҡулланыу Саманан тыш артыҡ әсеү процессын туҡтатыу өсөн күп кенә шарап сорттарына ''көкөрт диоксиды — сульфит'' ҡушалар. Сульфит артыҡ әсеү һәм микроорганизмдарҙың күпләп үҫешен туҡтатыу өсөн хәүефһеҙ антисептик сифатында ҡулланыла. === Вино етештереү географияһы === [[Йөҙөм (мәғәнәләр)|Йөҙөм]] бик күп илдәрҙә үҫә, шуға күрә шарап та барлыҡ [[Евразия]] ([[Франция]], Италия һәм Испания) илдәрендә; [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]]; [[Африка]] ([[КАР]]), [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] илдәрендә етештерелә. [[Франция]] шарап етештереү эталоны булып тора. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Илдәр буйынса шарап етештереү, 2005 йыл. ! Урыны ! Ил<br /> <br /> !Етештереү<br /> күләме<br /> <small>(тонна)</small> |- | 1 | [[Файл:Flag_of_France.svg|22x22пкс]]{{flagicon|France}} Франция | 5,329,449 |- | 2 | [[Файл:Flag_of_Italy.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Italy}} Италия | 5,056,648 |- | 3 | [[Файл:Flag_of_Spain.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Spain}} Испания | 3,934,140 |- | 4 | [[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|22x22пкс]]{{flagicon|the United States}} АҠШ | 2,232,000 |- | 5 | [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Argentina}} Аргентина | 1,564,000 |- | 6 | [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|22x22пкс]]{{flagicon|China}} Ҡытай | 1,300,000 |- | 7 | [[Файл:Flag_of_Australia.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Australia}} Австралия | 1,274,000 |- | 8 | [[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|22x22пкс]]{{flagicon|South Africa}} ЮАР | 1,157,895 |- | 9 | [[Файл:Flag_of_Germany.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Germany}} Германия | 1,014,700 |- | 10 | [[Файл:Flag_of_Chile.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Chile}} Чили | 788,551 |- | 11 | [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|22x22пкс]]{{flagicon|Portugal}} Португалия | 576,500 |- | colspan="3" |<br /> |} [[Файл:Сан_Джиминьяно._Италия.JPG|справа|мини|400x400пкс|Шарап кәштәһе Сан-Джинн.]] == Шарап эсеү мәҙәниәте == === Шарап этикеты === Шарап этикеты — тейешле бер ризыҡҡа шарап тәҡдим итеү һәм өҫтәлде биҙәү ҡағиҙәләре. * Аш алдынан манера, хирес, вермут шараптары тәҡдим ителә. * Аҡ шарап һалҡын ҡабымлыҡтар, еңел итле һәм балыҡ аштары менән тиҡдим ителә. * Тәбиғи, ҡоро, ярым ҡоро һәм ярым татлы шараптар йәшелсә аштары менән тәҡдим ителә; * Ҡыҙыл ҡоро шарап ит, шашлык, былау, буженина менән бирелә; * Шарапты эсер алдынан хуш еҫен еҫкәп һоҡланырға кәрәк; * Шарапты һыу кеүек эсергә ярамай. Әҙ генә йотомлап тел өҫтәндә тәм рецепторҙары тәмен һиҙгәнсе тоторға кәрәк; * Шараптың һәр сортының тәҡдим итеү температураһы бар: ҡыҙыл шарап бүлмә температураһында (18-20 градус), еңел шараптар — 14–16 градусҡа һыуытып; еңел аҡ шараптар — 12–14 градус тирәһенә һыуытып бирелә; шампан шарабын 6–7 градустан түбән һауытырға тәҡдим ителмәй. === Бокал һайлау === [[Файл:Glass02.jpg|мини|210x210пкс|Быяла бокал]] Шарапты ғәҙәттә бокалдан эсәләр. Бокал йоҡа быяланан һәм оҙон һаплы булһа яҡшыраҡ була. Төҫһөҙ быяланан эшләнгән бейек бокалдарҙан ҡыҙыл һәм ҡоро шараптарҙы эсәләр. Киң бокалдарҙан ярым татлы шараптар эсәләр. Спирт ҡушып ҡатырылған шараптар өсөн өҫ яғы тарайтылған бокал кәрәк. Конус формаһындағы бәләкәй рюмкалар десерт һәм ликёр шараптары өсөн. Ә бызырлап торған шампан шарабы, күбектәре уйнап торһон өсөн, бейек фужерға ҡойоп бирелә. Шарапты бокалға өстән ике өлөшөнә тиклем генә ҡойорға кәрәк, шулай эшләгәндә бокалды әйлендереп төҫөн һәм еҫен баһаларға була. === Шешәне асыу === Оҙаҡ һаҡланған шарап иғтибарлыраҡ эш итеүҙе талап итә. Бөкөнө асыу өсөн быраулы ''штопор'' кәрәк. Ҡағиҙә булараҡ, бөкөнө үтә тишергә ярамай. Аҡ шарапты ҡулланыр алдынан ғына асырға тәҡдим ителә. Ҡыҙыл шарапты, кислород менән байыҡһын өсөн, ҡулланыр алдынан 30-40 минут элегерәк асып ҡуйырға тәҡдим ителә. == Шараптың зарары == Барлыҡ алкоголле эсемлектәрҙең нигеҙендә этанол булыуын хәтерҙән сығарырға ярамай. Организмға эләккән миҡдарына, концентрацияһына, юлына ҡарап наркотик һәм токсикологик эсемлек кеүек тәьҫир итә<ref>[http://www.nncn.ru/index.php?id=30 Федеральное государственное учреждение Национальный Научный Центр Наркологии Росздрава. Механизмы токсического действия этанола](недоступная ссылка с 22-05-2013 (1328 дня) — [//web.archive.org/web/*/http://www.nncn.ru/index.php?id=30 ''история''], )</ref>. Наркотик тәьҫире ауыртыуҙы һиҙмәү<ref>[http://www.who.int/substance_abuse/terminology/who_lexicon/en/ Lexicon of alcohol and drug terms published by the World Health Organization]</ref>, үҙәк нерв системаһын ҡаҡшатыу<ref>[http://bse.sci-lib.com/article127327.html Этиловый спирт в Большой Советской Энциклопедии]</ref>, алкоголле ҡуҙғау, алкоголгә күнегеү<ref>Под ред. Морозова Г. В., Рожнова В. Е., Бабаяна Э. А. Алкоголизм. — Москва: Медицина, 1983. — С. 161—162. — 432 с. — 80 000 экз.</ref> кеүек күренештәргә килтерә. Бырлыҡ тикшеренеүселәр ҙә шарапты зарарлы тип иҫәпләмәй. Гарвард медицина мәктәбе ғалимдары, көнөнә ике бокал шарап ҡулланыу файҙалы тип иҫбатлай. Шарап составындағы ''ресвератрол'' тигән матдә кешеләге артыҡ ауырлыҡты кәметә, майҙы яндыра тип иҫәпләй гарвард ғалимдары. === [[Ҡөрьән]]дә === {{начало цитаты}}90. Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Хәмер, отош уйыны, һындар, уҡтар [отош уйыны өсөн] — шайтан эшенән булған шаҡшылыҡтар. Уларҙан һаҡланығыҙ, моғайын, һеҙ бәхетле булырһығыҙ!{{конец цитаты|источник=Ҡөрьән, 56:19}} {{начало цитаты}}91. Хәмер һәм отош уйыны менән шайтан һеҙҙең арағыҙға дошманлыҡ һәм нәфрәт һалырға теләй, һеҙҙе Алланы иҫкә алыузан һәм намаҙ уҡыуҙан тайҙырырға теләй. Тыйылырһығыҙмы һеҙ?{{конец цитаты|источник=Ҡөрьән, 5: 90,91 ӘЛ-МАИДӘ (АШ ТАБЫНЫ) СҮРӘҺЕ}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Род Филлипс''. [http://ec-dejavu.net/w/Wine.html История вина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321021058/http://ec-dejavu.net/w/Wine.html |date=2011-03-21 }} М.: Эксмо, 2004. * ''Шаповалов Г. А.'' «Научно-обоснованные технологии промышленной переработки продуктов пчеловодства». Коломна,2003. * ГОСТ 7208-93. Вина виноградные и виноматериалы виноградные обработанные. * ''Кристиан Каллем''. Вино. Иллюстрированная энциклопедия. * ''Арина Мишина''. «Вино в домашних условиях». Мультипресс,2013 [[Категория:Шарап]] [[Категория:Европа аш-һыуы]] 81iz6xnsnwxz4565ecdwdbp88etg9tk Хәлит (Ҡоншаҡ районы) 0 113632 1310296 1059021 2026-11-11T07:49:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310296 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Хәлит}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Хәлит | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Хәлит ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Халитово (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Халитово (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456710 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236890001 }} '''Хәлит''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге. == География == Тахталым күленең көнбайыш яр буйында, район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылынан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халҡы == {{ Население | Халитово (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (92 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Солтанов Барый Муллағәли улы]] (13.10.1907—21.01.1945) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] ek765fwy2sgkf39q8lbsyv8cr6dntjd Суртаныш 0 113695 1310070 1057591 2026-11-10T19:06:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310070 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Суртаныш | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡояш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡояш ауыл биләмәһе{{!}}Ҡояш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Суртаныш | тс }} | год переписи = {{ Население | Суртаныш | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456733 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236840009 }} '''Суртаныш''' ({{lang-ru|Суртаныш}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ҡояш ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ҡарағайкүл күленең көнбайыш яр буйында урынлашҡан. == Тарих == Ауылға [[шуран]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 182| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 91 || 94 || 94 |} {{ Население | Суртаныш }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97%) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 76mpp161l2wgq3m1p4pgmaytr29kk6t Солтанай (Силәбе өлкәһе) 0 113715 1310033 1057387 2026-11-10T16:35:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310033 wikitext text/x-wiki {{БМ|Солтанай}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Солтанай | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Султанаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Султанаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456735 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236870009 }} '''Солтанай''' ({{lang-ru|Султанаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 95 || 110 || 119 || 210 |} {{ Население | Султанаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} gwz0cs1zlyjjf81e3kp8c9xxrifumae Себәкүл 0 113760 1309996 1273825 2026-11-10T14:01:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309996 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Себәкүл | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Һары ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Һары ауыл биләмәһе{{!}}Һары | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Аҡсыуаш | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Чебакуль (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Чебакуль (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456701 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236860006 }} '''Себәкүл''' (''Аҡсыуаш''; {{lang-ru|Чебакуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Чебакуль (деревня) }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (91 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] (1913—1963) — ғалим-нефтсе-геолог. Башҡорттарҙан тәүге геология-минералогия фәндәре докторы, БАССР-ҙың йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] feuxqro5qxl490umial75ye5qra37mm Сураҡ 0 113761 1310068 1057582 2026-11-10T18:58:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310068 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Сураҡ | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мөслим ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Һары | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1795 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Сураково | тс }} | год переписи = {{ Население | Сураково | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456720 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236850008 }} '''Сураҡ''' ({{lang-ru|Сураково}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Сураҡ ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Табын|Ҡара Табын]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900<ref name="БЭ2013" /> |- | 69 || 122 || 455 || 686 |} {{ Население | Сураково }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (91 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] e478qmhiked4wlgghv4t1j8m5c03zle Солтан (Силәбе өлкәһе) 0 113766 1310032 1057383 2026-11-10T16:33:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310032 wikitext text/x-wiki {{БМ|Солтан (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Солтан | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мөслим ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Һары | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Султаново | тс }} | год переписи = {{ Население | Султаново | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456722 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236850009 }} '''Солтан''' ({{lang-ru|Султаново}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Султаново }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] cis9rdiw0odbga23y075dnwak1b363y Сәркәй 0 113772 1310096 1057709 2026-11-10T20:04:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310096 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Сәркәй | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Бәгәрәктамаҡ | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Серкино (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Серкино (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456700 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236880010 }} '''Сәркәй''' ({{lang-ru|Серкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Серкино (Челябинская область) }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 0bw1tfcnmo37kczarlca4ozksr2ssx9 Ташкинов (Силәбе өлкәһе) 0 113812 1310129 1057920 2026-11-10T22:10:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310129 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ташкинов}} {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Ташкинов |оригинальное название = |изображение = Taschkinova (Nyazepetrovsky rayon) 001.jpeg |герб = |lat_deg = 56 |lat_min = 09 |lat_sec = 23 |lon_deg = 59 |lon_min = 12 |lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Наҙы-Петровск районы |район в таблице = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Шәмәхә ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Шәмәхә ауыл биләмәһе{{!}}Шәмәхә |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 295 |население = {{ Население | Ташкинова | тс }} |год переписи = {{ Население | Ташкинова | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[урыҫтар]], [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456992 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 75244844008 |цифровой идентификатор 2 = 75644444126 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ташкинов''' ({{lang-ru|Ташкинова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Шәмәхә ауыл биләмәһе составына керә. == География == [[Арғанса]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 24 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 295 метр<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/484239/tashkinova.html|title=Tashkinova|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-15}}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Ташкинова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]] 37wx22w6iuzy8hpdjytcapgez631myb Танау 0 114781 1310119 1280056 2026-11-10T21:19:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310119 wikitext text/x-wiki [[Файл:Neus1.jpg|мини|271x271пкс|[[Кеше]]<nowiki/>нең танауы]] '''Танау''' ({{Lang-la|nasus}}, {{Lang-grc|[[wikt:een:ῥινός#Ancient_Greek|ῥινός]]}} [rhinos]) — еҫ һиҙеү ағзаһы. Биттең тын алыу, еҫ һиҙеү, [[мал аҙығы]] табыуҙа һәм аралашҡанда ҡатнашҡан өлөшө (кешелә) йәки мороно (башҡа [[хайуандар]]ҙа). [[Ҡош]]тарҙың танауы суҡышы менән тоташҡан, суҡыш өҫтөндә танау тишектәре бар. == Хайуандарҙың танауы == [[Файл:Muzzle_dogs.jpg|мини|Эттең танауын айырып торған үҙенсәлектәрҙең береһе — танау осо нормаль хәлдә һәр ваҡыт дымлы һәм һалҡын<ref>[https://rg.ru/2020/03/03/chute-i-mokryj-nos-sobak.html Биологи объяснили острое чутье и мокрый нос собак] // Статья от 03.03.2020 г. «Российская газета>». Л. Ионова.</ref>]] [[Файл:Holstein_Cow_Grazing_07.jpg|мини|<small>Ҡайһы бер хайуандарҙың, атап әйткәндә, һыйырҙарҙың, эттәрҙең танау осондағы рельеф биҙәктәре индивидуаль һәм кеше бармаҡтарының папиллар һыҙаттары кеүек үҙенсәлекле һәм биометрик идентификациялауҙа ҡулланыла ала<ref>[https://www.popmech.ru/editorial/12539-luchshee-pismo-mesyatsa-10766/ На носу] // «[[Популярная механика]]<nowiki/>».</ref><ref>[https://nauka.tass.ru/nauka/6665196 В Китае создали систему распознавания собак по отпечатку носа] // «ТАСС».</ref><ref>[https://www.ferra.ru/news/techlife/v-kitae-nachali-vydavat-cifrovye-pasporta-dlya-sobak-s-otpechatkami-nosa-27-01-2021.htm В Китае начали выдавать цифровые паспорта для собак с отпечатками носа. Это помогает отыскать животное в случае пропажи] // «[[Ferra.ru]]<nowiki/>».</ref></small>]] Амфибияларҙа һәм ике ысул менән һулаусыларҙың танау тишектәре ваҡ муҡсаларға асыла, улар, үҙ сиратында, хаон аша ауыҙ ҡыуышлығы менән аралаша. Был муҡсаларҙа бик аҙ миҡдарҙа һиҙеү эпителийы бар. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: ике ысул менән һулау, амфибияларҙан айырмалы рәүештә, структураһы буйынса оҡшаш ағза булһа ла, тын алыу процесында ҡатнашмай. Шулай уҡ амфибияларҙа һиҙеү эпителийы менән ҡапланған вомероназаль ағза урынлашҡан, әммә амниоттарҙың оҡшаш структураларынан айырмалы рәүештә, ул ярайһы уҡ ябай ғына урынлаштырылған һәм, ҡағиҙә булараҡ, танау системаһының башҡа элементтары менән көсһөҙ бәйләнгән (саламандраларҙан башҡа)<ref name="VB"/>. Һөйрәлеүсе хайуандарҙың танау ҡыуышлығы күпкә ҙурыраҡ, ә хоандары ярайһы уҡ тәрәнерәк урынлашҡан. Крокодилдарҙа ул айырыуса оҙон, был уға өлөшләтә һыу аҫтында тын алырға мөмкинлек бирә. [[Һөйрәлеүселәр]]<nowiki/>ҙең танау ҡыуышлығы өс компонентҡа бүленә: алғы (вестибула), төп еҫ һиҙеү камераһы һәм йотҡолоҡ өҫтө. Еҫ һиҙеү ҡыуышлығы тейешле эпителий менән теҙелгән һәм рецептор өҫтөнөң майҙанын арттырыусы бер нисә танау ҡабығы бар. Вомероназаль ағза кеҫәркеләрҙә һәм [[йыландар]]ҙа яҡшы үҫешкән; уларҙа ул танау ҡыуышлығы менән бәйләнешкә инмәй һәм туранан-тура ауыҙға асыла. Гөбөргәйелдәрҙә, киреһенсә, бәләкәйерәк һәм танау менән тәүге бәйләнешен һаҡлай, ә өлкән крокодилдарҙа, ғөмүмән, юҡ<ref name="VB"/>. [[Ҡоштар]]ҙың танауы һөйрәлеүселәрҙең танауына оҡшаш; танау тишектәре суҡыштарының өҫкө өлөшөнөң нигеҙенә яҡыныраҡ урынлашҡан һәм күп кенә төрҙәрендә һаҡлаусы ҡатлам менән ҡапланған. Өс танау ҡабығы булһа еҫ һиҙеү ҡыуышлығы бәләкәй, ҡайһы берҙә [[һөтимәрҙәр]] кеүек ҡатмарлы төҙөлөшө менән характерлана;ҡоштарҙа еҫ һиҙеү, ярашлы рәүештә, насар үҫешә. Вомероназаль ағзалары үҙ төрөнә ҡарап йә үҙләштерелмәгән, йә юҡ<ref name="VB">{{Китап|год=1977|заглавие=The Vertebrate Body|издательство=Holt-Saunders International|место=Philadelphia, PA|страницы=453—458|isbn=0-03-910284-X|автор=Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S.}}</ref>. Күпселек һөтимәрҙәрҙә танау ҡыуышлығы айырыуса күләмле була, ғәҙәттә баш һөйәгенең дөйөм оҙонлоғоноң яртыһын биләй. Ҡайһы бер таксондарҙың танауы ике тапҡыр ҡыҫҡартылған (атап әйткәндә, [[приматтар]]ҙа, ярғанаттарҙа, [[кит һымаҡтар]]ҙа) һәм был хайуандарҙың еҫ һиҙеү һәләте сағыштырмаса көсһөҙ. Һөтимәрҙәрҙең танау ҡыуышлығының артыуы аңҡауҙың үҫеүе менән бәйле, ул ауыҙ ҡыуышлығын бүлә һәм уның элекке өҫкө өлөшөн танау системаһының компонентына әйләндереүгә булышлыҡ иткән. Танау ҡабыҡтары ҡатмарлы, бормалы ҡулса формаларын барлыҡҡа килтерә, улар [[үпкә]]гә һауа инер алдынан йылытыуға булышлыҡ итә. Шулай уҡ танау ҡыуышлығы баш һөйәгенең күрше һөйәктәренә лә өҫтәмә ҡыуышлыҡтар барлыҡҡа килтереп киңәйә — өҫтәмә танау ҡыуышлыҡтары<ref name="VB"/>. Һөтимәрҙәрҙең вомероназаль ағзалары һөйрәлеүселәргә оҡшаш. Күпселек төрҙәрҙә ул танау ҡыуышлығы төбөндә урынлашҡан һәм йә шунда уҡ асыла ([[кимереүселәр]]ҙә), йә ауыҙ ҡыуышлығы менән ике канал аша аралаша. Ярғанаттарҙа һәм күп приматтарҙа, шул иҫәптән кешелә лә, ул юҡ<ref name="VB"/>. == Кешенең танауы == [[Файл:Illu_nose_nasal_cavities.jpg|мини|350x350пкс|Танауҙың уң яртыһының схематик һүрәте, сагиталь киҫелеш, танау ҡабығы өлөшләтә юйылған]] [[Файл:Sobo_1906_421.png|мини|200x200пкс|Танау бүлгеләре, сагиталь киҫелеш, уң күренеш]] [[Файл:Kremzlės_Nosies.png|мини|200x200пкс|Танау кимерсәктәре, алғы күренеш]] [[Файл:Gray853.png|мини|200x200пкс|Танау кимерсәктәре, аҫҡы күренеш]] [[Файл:Gray852.png|мини|231x231пкс|Танауҙың тышының кимерсәкле һәм һөйәкле бүлемдәре, уң яҡ күренеш]] Кеше танауы танау тышына (лат. ''nasus externus'') һәм танау ҡыуышлығына (эске танау) бүләнә. Танауҙың танау тышы тип аталған, күҙгә күренеп торған өлөшө тамырҙан, арҡанан, өҫтән һәм япраҡтарҙан тора. Танау тышы һөлдәһе түбәндәгеләрҙән тора: * Ситтәге бүлемдәр барлыҡҡа килтергән парлы һөйәктәр: танау һөйәктәре маңлай үҫентеләренең [[өҫкө яңаҡ]] һөйәктәре һәм танау бүлгеләренең парһыҙ һөйәктәр барлыҡҡа килтерән алғы өлөшө — күлтерҙең алғы өлөшө, рәшәткә һөйәгенең ''перпендикуляр пластинкаһының'' ''аҫҡы өлөшөнөң'' алғы өлөшө. Һөйәктәр менән сикләнгән баш һөйәгенең танау тишеге ''груша формаһындағы'' тишек тип йөрөтөлә ([[лат.]] ''apertura piriformis''); * ситтәге бүлемдәр барлыҡҡа килтергән парлы кимерсәктәр: латераль кимерсәктәр, медиаль һәм латераль аяҡтарҙан торған ''танау япраҡтарының ҙур кимерсәктәре'', танау япраҡтарының 2-3 пар бәләкәй кимерсәктәре, ҡайһы бер кешеләрҙә ҙур булмаған өҫтәлмә танау кимерсәктәре булырға мөмкин, танау бүлгеләренең парһыҙ кимерсәктәренең алғы өлөшө. Тышында танау тишектәрен ҡыҫыу һәм танау ҡанаттарын аҫҡа төшөрөү өсөн тәғәйенләнгән [[мускулдар]] урынлашҡан. Танауҙың тышы биттеке һымаҡ тире менән ҡапланһа ла, май биҙҙәренең күп булыу сәбәпле, был урында тире ҡалын һәм әҙ хәрәкәтләнеүсән. Кешенең танау тышы менән түбәндәге парлы мимика мускулдары бәйле<ref>''[[Синельников, Рафаил Давидович|Синельников Р. Д.]], [[Синельников, Яков Рафаилович|Синельников Я. Р.]], Синельников А. Я.'' Атлас анатомии человека. Том 1: Учение о костях, соединении костей и мышцах / Изд. 7-е, перераб. В 4-х томах // М.: Новая волна, 2009. — 344 с. ISBN 978-5-7864-0199-9. С. 238—241.</ref><ref>''[[Сапин, Михаил Романович|Сапин М. Р.]], [[Никитюк, Дмитрий Борисович|Никитюк Д. Б.]], Ревазов В. С.'' Анатомия человека / В 2-х томах, том 1. Изд. 5-е, перераб. и доп. // М.: Медицина, 2001. — 640 с., ил. ISBN 5-225-04585-5. С. 348—358.</ref>: * күҙ ектәрен уратып алған мускулдар төркөмөнән: :: эре мускулдар — танауҙың артҡы яғында танау һөйәгенән башлана, тартылған саҡта танау тамырында тиренең арҡыры йыйырсыҡтары барлыҡҡа килә; :: ҡашты төшөрөүсе мускул — танау һөйәгенән башлана, ҡаштарҙың хәрәкәтендә ҡатнаша; :: * ауыҙҙы уратып алған мускулдар төркөмөнән: :: бит һөйәгенең кесе мускулы,өҫкө иренде күтәреүсе мускулдар, өҫкө иренде һәм танау япраҡтарын күтәреүсе мускулдар — өс мускулдың да ҡабырғаһы танау япраҡтарына ҡушыла, тартылған саҡта танау япраҡтарын күтәрә; * танау тишектәренең мускулдары төркөмөнән: :: танау мускулдары — танауҙың алғы өлөшө ҡыҫҡарыу менән танауҙың тишектәренең араһы ҡыҫҡара, танау япраҡтарының өлөшө ҡыҫҡарыуы менән танауҙың япраҡтарын аҫҡа һәм бер яҡ ситкә һөйрәп киңәйтә; :: :: танау бүлгеләрен аҫҡа төшөрөүсө мускулдар — ҡыҫҡарған саҡта танауҙың кимерсәкле өлөшөн аҫҡа һөйрәй. Кешенең танауының тышы, башҡа һөтимәрҙәрҙән, шул иҫәптән приматтарҙан айырмалы рәүештә, алға табан бара, ә танау тишектәре аҫҡа борола, шуға ла тын алған һауа горизонталь рәүештә артҡа түгел, ә вертикаль рәүештә өҫкә йүнәлә<ref>Анатомия человека / Изд. 9-е, переаб. и доп., под ред. ''[[Привес, Михаил Григорьевич|Привес М. Г.]]'' // М.: Медицина, 1985. — 672 с. (С. 302).</ref>. Танау тишектарендә вибрисса<ref>''[[Синельников, Рафаил Давидович|Синельников Р. Д.]], [[Синельников, Яков Рафаилович|Синельников Я. Р.]], Синельников А. Я.'' Атлас анатомии человека. Том 4: Учение о нервной системе и органах чувств / Изд. 7-е, перераб. В 4-х томах // М.: Новая волна, 2010. — 312 с. ISBN 978-5-7864-0202-6. С. 292.</ref> тиган йөндәр үҫә, артығыраҡ үҫеү менән, косметик маҡсаттарҙа, ҡайһы берәүҙәр, кәрәк булмаһа ла, уларҙы ҡырҡа йәки йолка<ref>[https://express-novosti.ru/society/2147498991-mediki-rasskazali-pochemu-vyishchipyivat-volosyi-v-nosu-smertelno-opasno.html Названа опасность выщипывания волос в носу] // Статья от 22.07.2019 г. «Экспресс-Новости». А. Алексеенко.</ref><ref>[https://www.maximonline.ru/skills/lifehacking/_article/zachem-nuzhny-volosy-v-nosu-i-stoit-li-ikh-udalyat/ Зачем нужны волосы в носу и стоит ли их удалять] // Статья от 30.07.2020 г. «[[Maxim]]<nowiki/>». П. Шляпников.</ref>. Һауа танау ҡыуышлығында булғанға тиклем тәүҙә уның алдына инә. Рәшәткә һөйәге, күлтер һәм кимерсәктең вертикаль пластинкаһынан барлыҡҡа килгән танау бүлгеләре танау ҡыуышлығын ике өлөшкә бүлә. Тышҡы яҡтан танау симметриялы күренһә лә, күп кешеләрҙең танау бүлкеләре кәкрәйгән. Был еңелсә тайпылыу, баш һөйәге асимметрияһын сағылдырһа ла, норма тип һанала. Физиологик кәкрелекте танау бүлгеләренең йәрәхәтләнеүе, ауырыуҙары йәки үҫеш патологияһы арҡаһында паталогик кәкреклеге менән бутарға ярамай. Танау ҡыуышлығының анатомияһы ҡатмарлы. Танау ҡыуышлығының дүрт бүлемен билдәләйҙәр: ситке (латераль), эске (медиаль), өҫкө һәм аҫҡы. Танауҙың иң ҡатмарлы төҙөлөшө ситке бүлемендә, ул бер нисә һөйәктән барлыҡҡа килә һәм танау ҡабығын йөрөтә. Һөйәк формаларынан танау һөйәктәренән, өҫкө яңаҡ һөйәгенән, йәш һөйәгенән, рәшәткә һөйәгенән, аҫҡы танау ҡабығы, аңҡау һөйәгенең вертикаль пластинкаһы һәм шына һымаҡ һөйәктең ҡабырға формалы үҫентеһе. Ситке бүлемендә ҡабыҡтар ярҙамында барлыҡҡа килгән өс буйға һуҙылған сығынтылар бар. Шуларҙың иң ҙуры — аҫҡы танау ҡабығы (үҙ аллы һөйәк), ә урта һәм өҫкө ҡабыҡтары — рәшәткә һөйәгенең үҫеүен күрһәтәләр. Танау бүлгеләре менән танау ҡабығы араһындағы ара танауҙың дөйөм үтеү юлы тип атала. Бәләкәй балаларҙа танау үтеү юлы танау ҡабыҡтары менән сикләнгән. Танауҙың аҫҡы ҡабыҡтары танау ҡыуышлығы төбөнә тоташа. Тап шуның өсөн дә бәләкәй балаларҙа танау ҡыуышлығының лайлалы тышы бер аҙ шешеүе лә танау тын алыуын тулыһынса туҡтатыуға, имеҙеү ғәмәленең боҙолоуына килтерә<ref>{{Китап|автор=Вишняков В.В.|заглавие=Оториноларингология|ответственный=|год=2014|издание=ГЭОТАР-Медиа|место=|издательство=|страницы=|страниц=328|isbn=ISBN 978-5-9704-3013-2}}</ref>. Танау ҡыуышлығының ситке өлөштәрендә өс танау ҡабыҡтарының өс танау үтеү юлы бар. Танауҙың аҫҡы үтеү юлы өҫтән танауҙың аҫҡы ҡабығы менән, аҫтан танау ҡыуышлығы төбө менән сикләнгән. Танауҙың аҫҡы үтеү юлында, ҡабыҡтың тышҡы осонан 10 мм алыҫлыҡта, танауҙың йәш канал тишеге бар. Танау япраҡтары, ҙур кимерсәктән тыш, танауҙың йәш каналы берләштерә, уларҙан түбәнге бүлектәр — танау тишектәре (танау тишектәре) барлыҡҡа килә. ;> Иннервация һәм ҡан менән тәьмин итеү үҙенсәлектәре: [[Файл:Anatomy_Hirschfeld.JPG|мини|206x206пкс|<small>Танауҙың тышҡы йөҙө, танау бүлгеләренең һәм ситке бүлемдәренең ҡан менән тәьмин ителеше һәм иннервацияһы</small>]] === Антропологияла танауҙың әһәмиәте === ==== Танауҙың төрҙәре һәм формалары ==== Танауҙың күләме һәм формаһы антропологияла кешенең ниндәй расаға ҡарауын, йәшен, затын, шәхсилеген билдәләүсе мөһим күрһәткес булып тора. Танау формаһы һөйәк нигеҙенең дә, кимерсәктең дә, йомшаҡ туҡымаларҙың да төҙөлөшөнә бәйле. Һөйәк һөлдәһе өҫкө яңаҡ һөйәктәренең һәм танау һөйәктәренең маңлай үҫентеләре ярҙамында барлыҡҡа килә; кимерсәк һөлдәһе бер нисә кимерсәктән тора: танауҙың бүлгеһендәге парһыҙ кимерсәк йомшаҡ танауҙың һөйәкле бүлгеһен тулыландыра; был кимерсәктең аоғы яғы күп осраҡта танауҙың арҡаһының формаһын билдәләй. Ҡабырға бүлемдәрендә һөйәк нигеҙен тулыландырып, ситке кимерсәктәр ята; япраҡтар ҡалынлығында япраҡ кимерсәктәре урынлашҡан, танау япраҡтарында һәм ҡабырға бүлемдәрендә ҙур булмаған, дөрөҫ булмаған формалар өҫтәлмә һәм сәсә кимерсәктәр һалына. Танау формаһы уның айырым элементтарының формаһы менән билдәләнә: күсереү, арҡаһы, япраҡтар, остары һәм танау тишектәре. Медицина һәм дөйөм әҙәбиәттә, шул иҫәптән нәфис әҙәбиәттә, арҡаһының ҡабырға яғына һәм япраҡтарының формаһына ҡарап танауҙарҙың бер нисә төрө киң таралған<ref>''Ибрагимова Х. С.'' [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=u6ZPAQAAIAAJ&dq=типы+носов&focus=searchwithinvolume&q=курносый Исследования по фразеологии отдельных языков] / Статья в сборнике Труды, том 277 // [[Самаркандский государственный университет|Самаркандский государственный университет имени Алишера Навои]], 1976.</ref><ref>''Eden Warwick''. [https://wellcomecollection.org/works/vx4qkqqh Nasology: or, hints towards a classification of noses] // Лондон: {{Тәржемәһеҙ 5|Richard Bentley||en|Richard Bentley (publisher)}}, 1848. — 263 с., ил.</ref>:<gallery class="center"> Файл:Class I nose.jpg|<small>«{{iw|Бөркөт танау||en|Aquiline nose}}» («көмрө танау», «романов танау», «рим танауы») —артҡа ҡыуышлыҡ менән көмрө ҙур танау</small> Файл:Class IV nose.jpg|<small>«Ыласын танау» («ҡарсыға танау») — ҙурыраҡ ослораҡ «{{iw|йәһүд танау|йәһүд танау|en|Jewish nose}}»(«шнобель») төрө булараҡ, аҫҡа табан осло көмрөһөҙ артҡа бормалы танау</small> Файл:Class II nose.jpg|«Грек танауы» («понтий танау») — сағыштырмаса ҙур, тура арҡаһы менән Файл:Class III nose.jpg|«Африка танауы» («Нубия танау») — ҙур япраҡлы бик киң танау Файл:Class V nose.jpg|<small>«Кәкес танау» — остары күтәрелгән ҙур булмаған танау, арҡаһы бер аҙ ҡабарынҡы, танау тишектәренең яҫылығы горизонталь яҫылыҡ алдында өҫкә ҡарай ҙур булмаған мөйөш барлыҡҡа килтерә</small> Файл:Class VI nose.jpg|<small>«Ҡалҡып торған танау» — ҡапыл күтәрелгән осло танау, арҡаһы бер аҙ ҡауырһынлы, танау тишектәре горизонталь</small> </gallery> ==== Танау билгеһе ==== [[Файл:Topinard_nasal_index.png|мини|202x202пкс|Топинар буйынса танауҙың 8 варианты]] Раса диагностикаһын ҡуйыу өсөн танауҙың абсолют күләме (оҙонлоғо һәм киңлеге) генә түгел, уларҙың бер-береһенә ҡарата процент мөнәсәбәтен күрһәтә. Танау күрһәткесен (индекс) Пол Топинар Бенгалияла булған сағында herbert Hope Risley ярҙамында эшләй. Танау билгеһе («назион» нөктәһенән оҙонлоғоноң киңлегенә ҡарата процент мөнәсәбәте) төркөмдәр буйынса 40-тан 110-ға тиклем етә, шәхси осраҡта ул тағы ла киңерәк. Танау күрһәткесе өсөн түбәндәге рубрикация алынған: * гиперлепториния — 40-55 (бик оҙон тар танау) * лепториния — 55-70 (тар ҡалҡыу танау) * мезориния — 70,0-85 (урта танау) * платириния — 85,0-99,9 (тәпәш киң танау) * гиперплатириния — 100-ҙән юғарыраҡ (ҡыҫҡартылған яҫы танау). Лепториния йышыраҡ эскимостарҙа, европа төркөмөндә осрай; киң танаулылыҡ негрҙарға, малайзиялалырға, Африка пигмейҙарында, австралиялыларға, тасманиецтарға хас. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың танауҙары ирҙәрҙекенә ҡарағанда бәләкәй, әммә киңерәк була. ==== Танауҙың яраҡлашыуы һәм уның функциялары ==== Кешелә танауҙың төрлө күләмдәре һәм формалары тарихи эволюцион механизмдар арҡаһында барлыҡҡа килә, Ер7е урынлаштырыу Homo sapiens ваҡытында кешеләрҙе төрлө климат шарттарына яраҡлаштырыу кәрәклеге менән бәйле<ref>[https://rg.ru/2017/06/20/uchenye-forma-nosa-zavisit-ot-klimata.html Буратино в Африке не выжить. Климат диктует форму носа] // Статья от 20.06.2017 г. «[[Российская газета]]<nowiki/>» (федеральный выпуск), № 133 (7299). Ю. Медведев.</ref>. Тышҡы танау формаһының әһәмиәте, әммә эске танау формаһы менән бәйле<ref>''[[Гайворонский, Иван Васильевич|Гайворонский И. В.]], Гайворонский А. В., Неронов Р. В., Гайворонский А. И.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kraniometricheskie-osobennosti-polosti-nosa-i-vnutrinosovyh-struktur-vzroslogo-cheloveka-pri-razlichnoy-forme-nosa/viewer Краниометрические особенности полости носа и внутриносовых структур взрослого человека при различной форме носа] / Научная статья, УДК 61 // СПб: СПбГУ, 2010. «Вестник СПбГУ», том 11, выпуск 1, ISSN 1818—2009. С. 113—117.</ref>, үҙ сиратында, уның аша үткән һауа аэродинамикаһына йоғонто яһап<ref>''Неронов Р. В., Лукьянов Г. Н., Рассадина А. А., Воронин А. А., Малышев А. Г.'' [http://entru.org/files/preview/2017/01/j_rus_LOR_1_2017.pdf#page=83 Влияние формы полости носа на распределение воздушных потоков при вдохе] / Научная статья, doi: 10.18692/1810-4800-2017-1-83-94. // СПб.: научно-практический журнал «Российская оториноларингология», 2017. № 1 (86). ISSN 1810-4800. С. 83-94.</ref>,танау функционаллегенә йоғонто яһай.<ref>''[[Пискунов, Геннадий Захарович|Пискунов Г. З.]]'' [https://www.mediasphera.ru/issues/rossijskaya-rinologiya/2017/3/downloads/ru/1086954742017031051 Физиология и патофизиология носа и околоносовых пазух] / Научная статья, doi: 10.17116/rosrino201725351-57 // М.: журнал «Российская ринология», 2017. № 25 (3). ISSN 0869-5474. С. 51-57.</ref>. Антропологик әҙәбиәттә танау билгеһенең климатҡа бәйлелеге билдәләнә: лепториния төрө һалҡын һәм ҡоро климатта, хамэриния — эҫе һәм дымлы климатта таралған. Ысынлап та, танау күрһәткесенең ер шары буйлап таралыу картаһы менән температура һәм дымлылыҡ картаһы араһында һиҙелерлек оҡшашлыҡтар бар. Күрәһең, антропологик билдәләр барлыҡҡа килеү барышында танауҙың сағыштырма киңлеге ниндәйҙер адаптив әһәмиәткә эйә булған, танау һөйәгенең кешенең йөҙө төҙөлөшөндә ныҡ ҡалҡып тороуы уны башҡа приматтарҙан айырып, түбәндәге функцияларҙы башҡара: * һалҡын һауа ағымы танау ҡыуышлығында йылына һәм йылы һауаны һаҡлай, әгәр ҙә улай булмаһа был үҙ сиратында кешенең мейеһен һәм тамаҡ төбөнөң артыҡ һыуыныуына дусар булыр ине; * фильтр ролен үтәй — туҙан, микробтарҙы танауҙағы лайлалы тышы һәм йөндәр ярҙамында туҡтата; * тауыш резонаторы булып тора — тауыштың яңғырашы, шәхси тембры танауға бәйле; * бөтә хайуандарҙың танауҙары өсөн киң таралған функция — еҫте лайлалы тышында урынлашҡан һиҙеү күҙәнәктәре ярҙамында айырыу. Танауҙың тышының ҙурлығы һәм ныҡ ҡалҡып тороуо сағыштырмаса бейек урындарҙа билдәле бер ҡиммәткә эйә булыуы ихтимал, сөнки һауаның ҡайһы бер һирәк осрауы танауҙың асылыуының ҙур майҙанын талап итә, ә түбән температура йылыныу камераһы булараҡ танау инеү урынының күләмен арттырыуҙы хуп күрә. === Һиҙеү системаһы === Кешенең һиҙеү системаһы рецептор күҙәнәктәренән тора, улар — цилиялы керпекле биполяр күҙәнәктәр һәм миелинизацияланмаған аксондар. Рецептор аксондары баш һөйәге нигеҙенә үтеп итеп һәм һиҙеү тамырына ингән нервыны барлыҡҡа килтергән. Һиҙеү күҙәнәктәре даими яңыртыла һәм 2 ай самаһы йәшәй<ref name="Физиология человека"/>. Лайлаға еҫле матдәләр эләкһә, был матдәләр ҡыҫҡа ваҡытҡа һиҙеү рецепторы булмаған аҡһымдар менән бәйләнә. Һиҙеү рецепторы керпектәргә барып етеп, матдәләр молекулалары уларҙа урынлашҡан һиҙеү рецептор аҡһымы менән үҙ-ара тәьҫир итешә, улар ГТФ-бәйләүсе аҡһым (G-аҡһым) әүҙемләштерә, ә был үҙ сиратында аденилатциклаз ферментын әүҙемләштерә, ул цАМФ-ты синтезлай. Рецептор күҙәнәктәре плазма мембранаһында цАМФ-тың цитоплазма концентрацияһы артыу менән натрий каналдары асыла. Һөҙөмтәлә деполяризация рецепторы потенциалы барлыҡҡа килә, ул рецептор аксонында импульслы разрядҡа килтерә<ref name="Физиология человека"/>. Һәр рецептор күҙәнәге үҙенә генә хас еҫле матдәләр спектрына физиологик тулҡынланыу менән яуап бирә ала. Был киң спектр күҙәнәктәргә еҫле матдәләр молекулаларының миллионлаған төрлө арауыҡ конфигурацияларына яуап бирергә мөмкинлек бирә. Һуңғы ваҡытҡа тиклем бер рецепторҙың һайланмалығы түбән булыуы унда һиҙеү рецептор аҡһымдарының күп төрҙәре булыуы менән бәйле тип иҫәпләнелә, әммә һуңғы ваҡытта асыҡланыуынса, һәр һиҙеү күҙәнәгендә мембрана рецептор аҡһымының бер генә төрө бар, ул төрлө арауыҡ конфигурацияларының еҫле молекулаларын бәйләй ала. Был еҫ тураһында мәғлүмәтте тапшырыуҙы һәм эшкәртеүҙе күпкә ябайлаштыра. Һәр рецепторҙа бер генә һиҙеү аҡһымы булыуы һәр һиҙеү күҙәнәгенең йөҙләгән һиҙеү аҡһым гендарының береһен генә сағылдырыуы һәм был ген эсендә тик әсәлек йәки атай аллелияһы ғына сағылыш табыуы менән бәйле. Ҡайһы бер еҫтәрҙе ҡабул итеү сигендәге айырма, моғайын, һиҙеү рецептор аҡһым генының сағылыш механизмдарындағы функциональ айырмаларға бәйле булыуы ихтимал<ref name="Физиология человека">{{Китап|часть=Обонятельная система|заглавие=Физиология человека|ссылка часть=http://www.bibliotekar.ru/447/216.htm|ответственный=под редакцией В.М.Покровского, Г.Ф.Коротько|серия=Учебная литература для студентов медицинских вузов|издательство=Медицина|год=2007|страниц=656|isbn=5-225-04729-7|тираж=10.000|ссылка=http://www.bibliotekar.ru/447/index.htm}}</ref>. ; Электроольфактограмма Һиҙеү эпителийы өҫтөнән электр ҡеүәтенең дөйөм күләме теркәлә, уны электроольфактограмма тип атайҙар. Бер нисә секундҡа һуҙылған һәм 10 мВ-ҡа тиклем амплитудалы бер фазалы кире тулҡын булып тора. Электроольфактограммала йыш ҡына төп кире тулҡын алдынан потенциалдың бер аҙ ыңғай тайпылыуын күрергә мөмкин. Тәьҫир итеү оҙайлығы етерлек булғанда, уны туҡтатыуҙа ҙур кире тулҡын теркәлә<ref name="Физиология человека"/>. ; Һиҙеү информацияһын кодлау Стимулдың сифатына һәм көсөргәнешлегенә ҡарап, яңғыҙ рецепторҙар импульстарҙың йышлығын арттырыу юлы өсөн яуап бирә. Был бойондороҡлолоҡ тикшеренеүҙәр барышында микроэлектродтар ярҙамында асыҡланған. Һәр һиҙеү рецепторы күп кенә еҫле матдәләргә яуап бирә һәм уларҙың ҡайһы берҙәренә «өҫтөнлөк» бирә. Ғалимдар рецепторҙарҙың был үҙенсәлектәре еҫтәрҙе кодлауға һәм уларҙы һиҙеү сенсор системаһы үҙәктәрендә идентификациялауға нигеҙләнергә мөмкин тигән фекерҙә. Еҫ һиҙеүсе бүлбеләр электрофизиологик тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, төрлө еҫтәр булғанда еҫ һиҙеүсе бүлбегә ныҡ тәьҫирләнеү һәм ҡамасаулаған урындарында арауыҡ мозаикаһы үҙгәрә. Бәлки, был һиҙеү мәғлүмәтен кодлау ысулылыр. <ref name="Физиология человека"/>. ; Һиҙеү системаһының үҙәк проекцияһы Таламуста афферент ептәр ҡуҙғалмай һәм ҙур мейенең ҡапма-ҡаршы яғына сыҡмай, ә еҫ һиҙеүсе бүлбелә сыҡҡан һиҙеү тракты маңлайҙың төрлө өлөштәренә йүнәлтелгән бер нисә бәйләмәнән тора. Еҫ һиҙеүсе бүлбеләренең мейе өлөштәре менән бәйләнеше бер нисә күсереү аша башҡарыла, ә еҫте асыҡлау өсөн һиҙеү мейеһенең байтаҡ үҙәктәренең булыуы кәрәкмәй. Шуның өсөн һиҙеү тракты проекцияһын күҙаллаған нервы үҙәктәренең күбеһен һиҙеү сенсор системаһының башҡа сенсорлы системалар менән бәйләнешен тәьмин итеүсе ассоциатив үҙәктәр тип ҡарарға мөмкин. Ошо бәйләнеш нигеҙендә тәртиптең бер нисә ҡатмарлы формаһын ойоштороу тәьмин ителә. — аҙыҡ, яҡлаусы, енси һәм башҡалар. ; Кешенең һиҙеү системаһының һиҙгерлеге Кешенең һиҙеү системаһының һиҙгерлеге бик юғары, сөнки бер һиҙеү рецепторын еҫле матдәнең бер молекулаһы ҡуҙғата ала, ә аҙ һанлы рецепторҙарҙы ҡуҙғатыуы кеше һиҙгерлеге барлыҡҡа килеүенә килтерә. Матдәләрҙең көсөргәнешлелеген айырыу сиген кешеләр эттәр сигенән күпкә кәмерәк тип баһалай, был күрһәткестәр 3-6 тапҡырға күберәк. Һиҙеү системаһындағы адаптация һауа ағымының һиҙеү эпителийы өҫтөнән тиҙлегенә һәм еҫле матдәнең концентрацияһына бәйле. == Танау филогенезы == == Танау мәҙәниәттә, кинола һәм әҙәбиәттә == [[Файл:Tilly_Kettle_-_Dancing_Girl_-_Google_Art_Project.jpg|мини|243x243пкс|{{Тәржемәһеҙ 5|Tilly Kettle||en|Tilly Kettle}}, май, 1772. «Dancing Girl» (индуска танауында балдаҡ менән)]] [[Файл:Vilhelm_Pedersen,_CGNN8,_ubt.jpeg|мини|150x150пкс|Кәмһетеүле ым «{{Тәржемәһеҙ 5|Показать длинный нос||de|Lange Nase}}» («ҡолаҡ ҡаҡтырыу»)]] Кешеләрҙең танауы ҡайһы бер эмоциональ торошоноң мимика сағылышында ҙур роль уйнай<ref>''Проскурнич О. Д.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kontseptualizatsiya-mimiki-nosa-v-yazyke Концептуализация мимики носа в языке] / Научная статья, УДК 81.42. [[Тамбовский государственный университет им. Г. Р. Державина]] // Журнал «Неофилология», 2017. Т. 3, № 4 (12). ISSN 2587-6953. С. 24-29.</ref>. Рус телендә танау менән бәйле әйтемдәр күп, ҡайһы берҙәре билдәле: * «Ҡыҙыҡһыныусан Варвара баҙарҙа танауын өҙөп алғандар» — артыҡ ҡыҙыҡһыныу, һорау алыу тураһында * «Танауҙан алыҫ күрмәҫкә» — ҡарарҙарҙа, ғәмәлдәрҙә күҙгә күренмәү, асыҡтан-асыҡ күрмәү тураһында * «Бармаҡ башындай» — бик әҙ әһәмиәтһеҙ һан * «Танау дәрәжә буйынса түгел (сөйөү)» — яралғы тураһында * «Танау менән ҡалыу» — алданырға, бер нәмәһеҙ ҡалырға * «Танауыңды күккә сөйһәң, танауың менән ҡалырһың» — яралғы тураһында * «Танау менән алып барыу» — алдашыу * "Танауын серәкәй ҙә ҡаҡшатмаҫ " — шул тиклем яҡшы башҡарылған эштәр тураһында, зарланыу өсөн бер нәмә лә юҡ Әҙәби әҫәрҙәр, музыка һәм кино: * Н. В. Гоголь «Нос» (шулай уҡ ҡара: Нос (фильм)) — билдәле әҫәр, ниндәйҙер мәғәнәлә фантастик. * Рюноскэ Акутагава «Нос» — бик ҙур танаулы священник тураһында хикәйә. * М. Бахтин. Карнавальные образы носа // Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Возрождения. М., 1990, с. 350—352 * Г. Кабакова. Нос // Славянские древности. Т. 3. М., 2004, с. 435—436 * Дмитрий Дмитриевич Шостакович — Нос операһы * Буратино, Пиноккио == Патологиялар һәм ауырыуҙар == Танау ауырыуҙарының түбәндәге төрҙәре бар: * Ринит (ҡаты тымау) — танауҙың лайлалы тышының шешеү синдромы. Йоғошло ринит төрлө микробтарҙан һәм вирустарҙан барлыҡҡа килгән; риниттың үҫешенә артыҡ ныҡ һыуытыу, көслө саңлылыҡ һәм газлы һауа булышлыҡ итә. Ринит — йыш ҡына башҡа ауырыуҙарҙың билдәһе (мәҫәлән, грипп, дифтерия, ҡыҙылса). Ринит йоғошло һәм йоғошһоҙға (вазомотор риниты) бүленә. Беренсе төрөнә ҡаты ринит, хроник ринит, хроник катараль ринит, хроник гипертрофик ринит һәм атрофик ринит инә. Икенсе төрөнә нейровегетатив ринит һәм аллергик ринит инә. * Танау бүлгеһенең гематомаһы — танау бүлгеһенең лайлалы тышында барлыҡҡа килгән гематома ҡан һауыуы. Киләсәктә, гематома йоҡторғанда, абсцесс барлыҡҡа килеүе ихтимал. Танау бүлгеһендә гематома үҫешенең сәбәбе булып йыш ҡына йәрәхәтләнеү тора. Танау тын алыуында киҫкен ҡыйынлыҡ; танау бүлгеһендәге абсцессаның үҫеше менән — тән температураһының күтәрелеүе, баш ауыртыуы. Алғы риноскопия ваҡытында йомшаҡ муҡсаға оҡшаш сағыу ҡыҙыл төҫтәге бүлтәйеүҙәр күренә. Танау бүлгеһенең кимерсәтәренең эренләүе танауҙың артҡы өлөшөнә төшөүе билдәләнә. Гематоманан дауалағанда ҡанды һурып алыу һәм танауҙа тампонаданы тығыҙлау башҡарыла, абсцессты дауалауҙа уны киң асыу һәм танау ҡыуышлығы тампонадаһы, антибиотик терапия үткәрелә; танау арҡаһының тҡпкә батыуы хирургик юл менән төҙәтелә (пластик хирургия — кимерсәктәрҙе күсереп ултыртыу һ.б.) * Танауҙан ҡан ағыуы (эпистаксис) — танау ҡыуышлығынан ҡан ағыу, ғәҙәттә, танау тишектәре аша ҡан бөткәндә күренергә мөмкин. Танауҙан ҡан ағыуҙың ике төрө бар: алғы (йышыраҡ) һәм артҡы (һирәгерәк, әммә табиптың иғтибарын күберәк талап итә). Ҡайһы берҙә ауырыраҡ осраҡтарҙа танауҙың йәш каналы аша ҡан күтәрелеүе һәм күҙ соҡоро аша ағып сығыуы мөмкин. Ашҡаҙанға яңы һәм кире әйләнеп ҡайтҡан ҡан ағып төшөүе лә мөмкин, был күңел болғаныуына һәм ҡоҫоуға килтерә. Танауҙан ҡан ағыуы һирәк кенә үлемесле; шулай итеп, 1999 йылда АҠШ-та эпистаксиянан 2,4 миллион үлем осрағынан 4 үлем осрағы теркәлгән<ref>http://www.cdc.gov/nchs/data/statab/vs00199wktbli.pdf Page 1922</ref>. Бәлки, танау ҡанауҙан иң билдәле үлем Аттиланың үлемелер, ул үҙенең туйының шау-шыулы байрамынан һуң йоҡлаған сағында үҙенең ҡанына сәсәй<ref>Иордан, «Гетика», 254—258</ref>. * Синусит — бер йәки бер нисә лайла менән ҡапланған эйәрсән ҡыуышлығының шешеүе, ҡаты һалҡын тейҙереү, грипп, ҡыҙылса, скарлатина һәм башҡа йоғошло ауырыуҙарҙың ҡатмарлашыуы булараҡ барлыҡҡа килә. :* Гайморит — өҫкө яңаҡ һөйәгенең шешеүе, ҡаты ринит, грипп, ҡыҙылса, скарлатина һәм башҡа йоғошло ауырыуҙарҙың ҡатмарлашыуы булараҡ барлыҡҡа килә. Эйәрсән танау ҡыуышлыҡтары танау ҡыуышлығы менән хәбәр иткән ваҡ мәмерйәләр рәүешендә формалаша. Гаймориттың төп сәбәбе булып инфекция тора — бактериялар йәки вирустар танау ҡыуышлығы аша, ҡан аша, гайморит ҡыуышлығына үтеп инә, ә йышыраҡ өҫкө тештәрҙең периапик урындарында патологик барыштары арҡаһында шешеү барышын тыуҙыра. :* Этмоидит — рәшәткә лабиринты күҙәнәктәренең шешеүе. Һөйәк стеналары зарарланыусы ныҡ этмоидит башлыса скарлатина менән күҙәтелә. Лайлалы тышының шешеүе арҡаһында ситкә сығыуҙың уңайһыҙ шарттары эмпиеманың барлыҡҡа килеүенә килтереүе мөмкин. Этмоидит, ҡағиҙә булараҡ, гайморит һәм маңлай ҡыуышлыҡтарының зарарланыуы менән бер үк ваҡытта, ә артҡылары — шына һымаҡ ҡыуышлыҡтар шешеүе менән барлыҡҡа килә. Эрен тығындарының ҡатмарлығының шешеү барышы күҙ соҡороноң күҙәнәкле туҡымаһына таралыуы мөмкин. Бындай осраҡтарҙа күҙ ҡабағы шешә, ә күҙ алмаһы тышҡы яҡҡа ауыша (алғы рәшәткә күҙәнәктәре эмпиемаһы) йәки тышҡа табан сығып тора һәм ауыша (артҡы артҡы рәшәткә күҙәнәктәре эмпиемаһы). :* Сфеноидит — шына формаһындағы ҡыуышлыҡтың шешеүе, һирәк осрай һәм ғәҙәттә рәшәткә лабиринтынан артҡы күҙәнәктәренең шешеү барышы таралыуы менән бәйле. Баш ауыртыуы йышыраҡ түбә һөйәгендә, баш тәрәнлегендә һәм елкәлә, күҙ соҡоронда тарала. Хроник зарарланыуҙар ваҡытында түбә һөйәгендә ауыртыу һиҙелә, ә ҙур үлсәмле ҡыуышлыҡтар булһа баштың артҡы яғына таралыуы ла мөмкин. Бер яҡлы сфеноидит ваҡытында бер яҡлы ситке фарингит күҙәтелә. Ҡайһы берҙә ауырыуҙар күреү һәләтенең тиҙ кәмеүенә зарлана, был күреү нервыларының кисеү процесына йәлеп итеү менән бәйле. Хроник сфеноидит еңел симптомдар менән дә барлыҡҡа килеүе мөмкин. Сфеноидит диагнозын ҡуйыуҙа рентген тикшереүе ҙур әһәмиәткә эйә. :* Фронтит — маңлаә ҡыуышлығының шешеүе. Сәбәптәре гайморит ҡыуышлығының шешеүе менән бер үк. Башҡа өҫтәлмә ҡыуышлыҡтарҙың шешеүенә ҡарағанда күпкә ауырыраҡ. Урта ҡабыҡтың гипертрофияһы, танау бүлемдәренең кәкреклеге арҡаһында маңлай ҡыуышлығының дренажлауы булмауы киҫкен фронтиттың хроник формаға күсеүенә булышлыҡ итә. Бигерәк тә иртән маңлай эргәһендәге ауыртыуҙары менән айырылып тора. Йыш ҡына түҙә алмаҫлыҡ ауыртыу невралогик характерға эйә була. Ауыр осраҡтарҙа күҙ ауыртыуы, күҙ сағылыу һәм еҫ һиҙеү һәләте кәмей. Ҡыуышлыҡты бушатҡандан һуң баш ауыртыуы баҫыла һәм тығындар ауыр булған һайын яңынан тергеҙелә. Киҫкен грипп фронтитында тән температураһы күтәрелә, ҡайһы берҙә ҡыуышлыҡтар өҫтөндәге тире төҫө үҙгәрә, маңлайында һәм өҫкө күҙ ҡабағында ҡабарғанлыҡ һәм шешенеү күҙәтелә, был урындағы ҡан әйләнеше боҙолоу эҙемтәһе булып тора (коллатераль шешенеү). Ҡайһы берҙә шешеү барышы һөйәк ярыһына һәм һөйәктең некрозына һәм секвестрҙар,ҡыуышлыҡтар барлыҡҡа килеүе менән күсә. Ҡыуышлыҡтың артҡы стенаһы некрозы, ваҡытында экстрадураль абсцессы, баш мейеһе абсцессы йәки менингит барлыҡҡа килеүе ихтимал. * Танау бүлгеләренең кәкрелеге — бүлгенең урта һыҙыҡтан ике йәки бер йүнәлештә тайпылыуы. Танауҙың бер йәки ике үткәүеле аша тын алыуы ҡыйынлығы, йәки булмауы менән сағыла. Эйәрсән ҡыуышлыҡтарҙың тығындарының сығыуын ҡатмарлаштырыу, һулыш алыу системаһында шешеү һәм аллергик ауырыуҙарҙың барлыҡҡа килеү тенденцияһын арттыра. * Танау бүлгеһенең абсцессаһы * Танауҙың сит кәүҙәләре * Танауҙың яныуы һәм һыуыҡ булыуы * Полипоз риниты * Танауҙың полибы * Танау йәрәхәттәре * Танау һөйәктәренең һыныуы * Танауҙың фурункулы * Аңҡауҙы зарарһыҙландырыу <gallery class="center"> Файл:Septal Perforation.jpg|Танау бүлгеһенең перфорацияһы Файл:Saddle nose.jpg|Эйәр формаһындағы танау - танауҙың һөйәк һәм кимерсәк һөлдәһе зарарланғанда тыумыштан килгән сифилис, полихондрит, гранулематоз менән полиангиит, лепра ауырыуы һәм башҡа сирҙәр менән осрашырға мөмкин. Файл:Nasenspekulum.jpg|<small>Риноскоп — танау тишеге һәм танау ҡыуышлығын тикшереү өсөн медицина көҙгөһө</small> Файл:Rhinophyma.jpg|Ринофима Файл:Nevus araneus 01.jpg|Йондоҙға оҡшаш невус Файл:Arhinia.jpg|Архиния - танауҙың тышында тыумыштан барлыҡҡа килгән үҫеш етешһеҙлеге </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Оториноларингология|Оториноларингология]] ** [[:ru:Ринопластика|Ринопластика]] ** [[:ru:Ринолалия|Ринолалия]] ** {{iw|Ринолит||en|Rhinolith}} — камень ([[:ru:Конкремент|конкремент]]) образующийся в полости носа ** [[:ru:Конхотомия|Конхотомия]] ** [[:ru:Промывание носа|Промывание носа]] ** [[:ru:Хобот|Хобот]] ** [[:ru:Клюв|Клюв]] ** {{iw|Ринофоры||en|Rhinophore}} — представители [[:ru:Заднежаберные|заднежаберных]] ** [[:ru:Носороговые|Носороговые]] ** {{iw|Синдром белого носа||en|White-nose syndrome}} — грибковое заболевание летучих мышей ** [[:ru:Пенсне|Пенсне]] ** [[:ru:Спрей для носа|Спрей для носа]] ** [[:ru:Антиконгестант|Антиконгестант]] == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Хомутов А. Е.'' Антропология. — Ростов н/Д: Феникс, изд. 3-е, 2004. С. 39, 40, 222, 338. ISBN 5-222-05286-9. * {{БСЭ3}} * {{БМЭ3|название=Нос|ссылка=https://бмэ.орг/index.php/НОС|том=17|автор=Лихачев А. Г., Антипов E. E., Максимова О. М., [[Пачес, Александр Ильич|Пачес А. И.]], Муравская Г. В.}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Нос и носовая полость}} == Һылтанмалар == * [http://www.centrplastiki.ru/o_rhinoplast_s02.html Танау эстетик анализ тышҡы пропорция] * [https://web.archive.org/web/20120124201446/http://www.vitaminov.net/rus-anatomy-face-section470-19647.html Танау һәм танау кимерсәк һөйәге формаһына бәйле рәүештә] * [http://www.z7ya.ru/entsiklopediya/otolaringologiya-anatomiya/klinicheskaya-anatomiya-nosa-i-okolonosovyh-pazuh Клиник анатомия һәм танау околоносов бөрөһөнән]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230072406/http://www.z7ya.ru/entsiklopediya/otolaringologiya-anatomiya/klinicheskaya-anatomiya-nosa-i-okolonosovyh-pazuh |date=2011-12-30 }} * [https://hultafors-russia.ru/vse-vidy-nosov-i-ih-nazvaniya/ Уның төрө танау һәм исем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211117133220/https://hultafors-russia.ru/vse-vidy-nosov-i-ih-nazvaniya/ |date=2021-11-17 }} [[Категория:Бит]] [[Категория:Антропология]] mnq29z10p7dk7lj5u6me8dqx4w48zyu Таганрог Павел сиркәүе (Матвей Ҡурғаны) 0 116003 1310110 1283740 2026-11-10T20:49:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310110 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тип храма = Православие ғибәҙәтханаһы |Русское название = Таганрог Павел сиркәүе |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Современный статус = |Страна = [[Рәсәй]] |Название местоположения = Матвей Ҡурғаны |Местоположение = |lat_dir = N|lat_deg = 47.568659 |lon_dir = E|lon_deg = 38.863854 |region = RU |CoordScale = 2000 |Конфессия = Православие |Епархия = Ростов һәм Новочеркасск епархияһы |Орденская принадлежность = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = [[2003]] |Окончание строительства = [[2015]] |Приделы = |Реликвии = |Состояние = эшләүсе |Сайт = |Commons = }} ''' Таганрог Павел сиркәүе''' — [[Ростов өлкәһе]] Матвей Ҡурғаны районы Матвей Ҡурған ауылындағы сиркәү. Урыҫ Православие сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһы Матвей Ҡурғаны мәнфәғәтенә ҡараусы сиркәү. Адресы: [[Рәсәй]], 346970, [[Ростов өлкәһе]], Матвей Ҡурғаны районы , Матвей Ҡурғаны ҡасабаһы, Баҡса урамы, 2-се йорт, В ҡоролмаһы. == Тарих == [[1999 йыл|1999 йылда]] Матвей Ҡурғаны ауылы кешеләре Ростов архиепискобы Пантелеимонға (Долганов) мәхәллә ойоштороу тураһында йыйылыш үткәреүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Фатиха алынғас, шул уҡ йылда Матвей Ҡурғаны округы протоиерейы Николай Чернявский ауылда мәхәллә ойоштороу тураһында йыйылыш үткәргән. Мәхәлләнең ҡурсалаусыһы итеп Урыҫ Православие Сиркәүенең Таганрог данлыҡлы дәрүише Павел тәғәйенләнгән. Ул ваҡытта ғибәҙәт ҡылыуҙар, башҡа буш йорт булмағанлыҡтан, элекке йәйге кинотеатр бинаһында үткәрелгән. Кинотеатрҙы табыныу йорто итеп йыһазлағандар. [[2000 йыл|2000 йылда]] архиепископ Пантелеимон Матвей Ҡурғаны ауылы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветерандары үтенесе буйынса сиркәүҙе [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Көньяҡ фронтта һәләк булған 800 мең яугир хөрмәтенә Миус-фронт тип атарға булған. [[2003 йыл|2003 йылда]] Матвей Ҡурғаны, Куйбышев, Неклинов райондар ветеран ойошмалары һәм Матвей Ҡурғаны аймағы казактары берләшеү йыйылышы үткәреп, иҫтәлекле сиркәү төҙөү мәсәьәләләре менән булышасаҡ инициатив төркөмдө ойошторғандар. Шул уҡ йылда сиркәүҙең проекты эшләнгән һәм сиркәү Дәүләт ведомствоһынан тыш экспертиза үткән. Йортто төҙөү [[2003 йыл|2003 йылда]] башланған. Төҙөлөш эштәре ауыл халҡы, эшҡыуарҙар, күрше райондар, [[Дон|Дондағы]] [[Ростов өлкәһе]] ҡалалары һәм Таганрог ҡалаһы кешеләренең тырышлығы менән төҙөлгән. Сиркәү оҙаҡ төҙөлгән. Төҙөлөш барышында сиркәүгә газ индерелгән, ҡорамдың цоколь ҡаты төҙөлгән. [[2011 йыл|2011 йылда]] стеналары матурлап һүрәттәр менән биҙәлгән, һыу ағыҙыу системаһы эшләнгән. [[2015 йыл|2015 йылдың]] 1 майында йорт өҫтөнә көмбәҙ һәм тәреләр баҫтырғандар. Ростовтың яңы митрополиты Меркурий (Иванов) сиркәү стенаһына һуғышта һәләк булғандарҙың исеме яҙылған таҡта таш ҡуйырға үҙ фатихаһын биргән. Сиркәү территорияһында һуғышта һәләк булған яугирҙәрҙең һөйәк ҡалдыҡтарын күмергә бәләкәй сиркәү-кәшәнә төҙөргә ҡушҡан, сөнки йыл һайын [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһендәге]] ялан һәм баҫыуҙарында эҙләүселәр отрядтары 300—500 яугирҙәрҙең һөйәктәрен ерҙән ҡаҙып сығаралар. [[2016 йыл|2016 йылдың]] [[14 февраль|14 февралендә]] Ростов митрополиты Меркурий сиркәүҙе Таганрог дәрүише Павел хөрмәтенә изгеләндергән. Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә йәкшәмбе мәктәбе ойошторолған, "Слово " мәхәллә гәзите сығарыла. == Дин әһелдәре == Иерей Сергий Леонидович Митасов, иерей Николай Викторович Гуров. == Изге әйберҙәр == Таганрог Павелдың һөйәктәренең өлөшө һәм иконаһы<ref>[http://www.mius.info/index.php?id=3123 Главная святыня храма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407061222/http://www.mius.info/index.php?id=3123 |date=2022-04-07 }}</ref>. == Һылтанмалар == * [http://sobory.ru/article/?object=33953 Церковь Павла Таганрогского] * [http://rostoveparhia.ru/eparkhija-segodnja/blagochinija-i-prikhody/matveevo-kurganskoe-blagochinie/prihody/prihod-pavla-taganrogskogo-p-matveevo-kurgan-/istorija-prikhoda/ Павла Таганрогского п.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424125915/http://www.rostoveparhia.ru/eparkhija-segodnja/blagochinija-i-prikhody/matveevo-kurganskoe-blagochinie/prihody/prihod-pavla-taganrogskogo-p-matveevo-kurgan-/istorija-prikhoda/ |date=2017-04-24 }} [http://rostoveparhia.ru/eparkhija-segodnja/blagochinija-i-prikhody/matveevo-kurganskoe-blagochinie/prihody/prihod-pavla-taganrogskogo-p-matveevo-kurgan-/istorija-prikhoda/ Матвеев Курган Матвеево-Курганского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424125915/http://www.rostoveparhia.ru/eparkhija-segodnja/blagochinija-i-prikhody/matveevo-kurganskoe-blagochinie/prihody/prihod-pavla-taganrogskogo-p-matveevo-kurgan-/istorija-prikhoda/ |date=2017-04-24 }}. Официальный сайт Ростовской-на-Дону епархии Дон православный. * [https://www.youtube.com/watch?v=aichSdGDpdk Храм Павла Таганрогского в п.] [https://www.youtube.com/watch?v=aichSdGDpdk Матвеев Курган] * [https://drevo-info.ru/articles/13674531.html Храм во имя праведного Павла Таганрогского] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] rsqitafj2dhyvih93i00x9f3us64ud0 Сибай (йыр) 0 116135 1310011 1307374 2026-11-10T14:38:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310011 wikitext text/x-wiki {{Йыр | Исем = Сибай | Обложка = | Размер = | Исполнитель = [[Абдулла Солтанов]], <br>[[ Сөләймән Абдуллин]], <br> [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы]], <br> [[ Юлай Ғәйнетдинов]] <br>[[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] | Альбом = | Выпущен = | Записан = | Жанр = [[башҡорт халыҡ йыры]] | Язык = [[Башҡорт теле|башҡортса]] | Длительность = 5,0 мин | Лейбл = | Авторы песни = халыҡ | Композитор = | Номер = | Предыдущий = | Пред_номер = | Следующий = | След_номер = }} '''Сибай''' (''Сибай кантон'') — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[оҙон көй]]. == Тарихы == [[Файл:RibakovBook.jpg|справа|мини|257x257пкс|С. Г. Рыбаковтың китабы]] «Сибай» йырын башҡорттар элек-электән яратып башҡара. Тәүге тапҡыр [[1894 йыл]]да С. Г. Рыбаков [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙенең I Этҡол ауылында ([[Баймаҡ районы]]) Б.Ғ. Юлыевтан яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман» тигән китабына индерә. Йырҙың варианттарын [[Ключарёв Александр Степанович|А. С. Ключарёв]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], ([[1937 йыл]]да [[Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы|М.Ә. Байымовтан]]), [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рахимов]], Л.Ҡ. Сәлмәнова, И. В. Салтыков, [[Хөсәйен Әхмәтов|Х. Ф. Әхмәтов]] һәм башҡалар яҙып ала. «Сибай»<ref>[http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat11.html Сибай сасан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413124732/http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat11.html |date=2014-04-13 }}</ref> йырының тарихын ғалимдар [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Ә. И. Харисов]], [[Галин Салауат Әхмәҙи улы|С. Галин]], А. Камалов өйрәнгән. Ә. И. Харисов фекеренсә, «Сибай» йырын 19-сы быуаттың икенсе яртыһында юғары вазифаны биләгән хәрби кеше ижад иткән. Йырҙа Ватанға һөйөү һәм уны һағыныу тураһында әйтелә. «Сибай» йырының көйө бай биҙәлеше, киң диапазон (теридецима) менән айырылып тора, уға алмашынып торған метроритмик структура һәм лад хас. Йыр өлөштәрен берләштергән вокализ (орнаментлы мотив) йырға үҙенсәлек һәм көсөргәнешлек өҫтәй. [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылында алтынсы Башҡорт казак ғәскәре башлығы, сәсән, импровизатор, «Сибай» йырының авторы Сибай кантон булараҡ билдәле [[Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы|Шаһиәхмәт Утарбай улы Сибаевты]] хөрмәтләп иҫләйҙәр. == Хәтер == Сәсәндең вариҫтары йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев исеме [[Сибай (ҡала)|Сибай]] ҡалаһында, [[Әбйәлил районы]]ндағы [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт ауылы]]нда урамдарға бирелгән. Сибай институты (СИБДУ) алдында сәсәндең бюсы ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев ауылдаштары менән хушлашҡан ҡалҡыулыҡ «Сибай биләне» тип атала, Бында ул «Сибай» йырының (1858 йыл) тәүге куплетын йырлап ишеттерә. Сәсәндең тыуыуына 195 йыл тулыу хөрмәтенә «Сибай» йырына һәм уның авторына арнап монумент ҡуйыла. == Йырҙың тексы == {{refbegin|2}} '''Беренсе варианты''' : Йәшел генә сана, зәңгәр дуға : Еткерһәнә, Фатимам, тур(ы)атҡа. : Эй-й… Атайсалға ҡайтып торор ҙа булһам, : Ирешер инем дә, Фатимам, моратҡа. : Һандуғастар һайрар, ай, ер түгел, : Һайраһа ла туғайы тиң түгел. : Эй-й… илама ла, ай, илама ла, : Йүгереп атлап ҡайтыр ер түгел. : Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға, : Талпына ла микән ҡош күреп, : Эй-й… киң түшкәйҙәрен тарҙар йәйеп : Көтә микән Фатимам төш күреп. '''Икенсе варианты''' : Иртән генә тороп, бер ҡараһам, : Ҡырҡты менән Өртәк күренә. : Ерһенмәйем, Фатимам, сит ерҙәрҙе, : Заруаттан күркәм күренә. : Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға, : Талпына ла микән ҡош күреп, : Йөҙ илле лә керпек күҙен йомоп, : Көтә микән Фатимам төш күреп. {{refend}} == Башҡарыусылар == [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ.Әлмөхәмәтов]], [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|М.Хисмәтуллин]], [[Ғәлимов Хәбир Латип улы|Х. Ғәлимов]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Йәнбәков]], [[Солтанов Абдулла Афзал улы|А.Солтанов]], [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|С.Абдуллин]], [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы|И. Солтанбаев]] һәм бик күп башҡа йырсылар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й. 618 б. * Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974; * Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988; * Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897; * Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962; == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250225102910/http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html%D0%A8%D3%99%D2%BB%D0%B8%D3%99%D1%85%D0%BC%D3%99%D1%82%D1%82%D0%B5%D2%A3 «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар] * [http://yir.atspace.com/sibay.htm БАШ БИТ] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]] 2h1qipu5z1zzglsumriiwywi3eyy1sb Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы 0 116307 1310307 1303035 2026-11-11T08:37:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310307 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы |sort = |оригинал = |файл = |размер = |подпись = |основан = [[1998]] |основатель = |посетители = 9000 |директор = Cумцова Галина Алексеевна |местонахождение = Цимлянск ҡалаһы, [[Ростов өлкәһе]], [[Рәсәй]] |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =38 |lat_sec =46 |lon_dir =E |lon_deg =42 |lon_min =6 |lon_sec =29 |region = RU |CoordScale = 2000 |ссылка = http://tsimlyansk-museum.ru |Commons = }} '''Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — Цимлянск ҡалаһындағы музей. == Музей тарихы == Музейға нигеҙ [[1998 йыл|1998 йылдың]] 16 февралендә һалына<ref>Постановление Главы Администрации Цимлянского района № 79 от 1998 года</ref>. Музейҙы ойоштороу башында Цимлянскиҙың хәрби һәм хеҙмәт даны тураһындағы материалдарҙы йыя башлайҙар. Хәҙерге ваҡытта музей фонды барлыҡҡа килгәс, иғтибар археологик ҡомартҡыларға, Цимлян станицаһы кешеләренең көндәлек тормошон , ғөрөф-ғәҙәттәрен сағылдырған экспонаттарға күберәк бүленә. Музей экспонаттары алты коллекцияға бүленгән: «Археология», «Әйберҙәрҙән торған сығанаҡтар» (металл, ағас, быяла, керамика, туҡыма, таш, пластмасса әйберҙәр, зоологик һәм ботаник материалдар, антропологик коллекциялар), «Һүрәтләү сығанаҡтары» (графика, иконалар, скульптура), «Нумизматика» (тәңкәләр, орден, медалдар, жетондар, билдәләр, пакеттар хазиналар, маркалар, һалҡын һәм атыу ҡоралдары, ҡағыҙ аҡсалар), «Ҡорал» (һалҡын һәм атыу ҡоралдары), «Яҙма сығанаҡтар» (ҡулдан яҙылған һәм баҫма документтар, һирәк китаптар, фотоһүрәттәр, асылмалар). 2017 йылдың башында музей фонды Цимлян станицаһы, Цимлянск ҡалаһы , Цимлян электр станцияһын төҙөү, Бөйөк Дала эволюцияһына ҡағылышлы 5437 музей предметтарынан тора. Йыл һайын музей 9 меңдән артыҡ килеүселәрҙе ҡабул итә<ref>[http://dontourism.ru/museums_view.aspx?id=102 МБУК «Цимлянский районный краеведческий музей»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://tagfind.ru/cimlyansk/6636 Цимлянский районный краеведческий музей]</ref><ref>[http://интерцимла.рф/index.php/tsimlyanskij-kraevedcheskij-muzej Цимлянский краеведческий музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908111810/http://xn--80ajibpfezq6b.xn--p1ai/index.php/tsimlyanskij-kraevedcheskij-muzej |date=2019-09-08 }}</ref>. Музей йыл һайын уҙғарыла торған «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша<ref>[http://www.culture.ru/events/110297/noch-muzeev-v-tsimlyanskom-rayonnom-kraevedcheskom-muzee Ночь музеев в Цимлянском районном краеведческом музее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430184819/http://www.culture.ru/events/110297/noch-muzeev-v-tsimlyanskom-rayonnom-kraevedcheskom-muzee |date=2017-04-30 }}</ref><ref>[http://mkrf.ru/press-center/news/events/rostov-region/noch-muzeev-v-tsimlyanskom-rayonnom-kraevedcheskom-muzee Ночь музеев в Цимлянском районном краеведческом музее]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унда шулай уҡ даими рәүештә төрлө күргәҙмәләр үткәрелә<ref>[http://volgvest.ru/vustavka-250615 Выставка в Цимлянске]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://volgodonsk.bezformata.ru/listnews/tcimlyansk-priehala-vistavka-iz-rostovskogo/14952628/ В Цимлянск приехала выставка из Ростовского краеведческого музея]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://volgodonsk-media.ru/news/culture/v-cimlyansk-priexala-vystavka-iz-rostovskogo-kraevedcheskogo-muzeya/ В Цимлянск приехала выставка из Ростовского краеведческого музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206164722/http://volgodonsk-media.ru/news/culture/v-cimlyansk-priexala-vystavka-iz-rostovskogo-kraevedcheskogo-muzeya/ |date=2019-12-06 }}</ref>. == Адресы == Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: [[Ростов өлкәһе]], Цимлян ҡалаһы, Чехов урамы, 15. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * Музейҙың р[http://tsimlyansk-museum.ru/ ә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429134659/http://tsimlyansk-museum.ru/ |date=2017-04-29 }}сми сайты * Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы Викимапияла [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 9g2eume7rpqy84iv6mknav1d3u89wfe Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы 0 116614 1310127 1236278 2026-11-10T22:07:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310127 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = Тацинский тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы |sort = |оригинал = |файл = |размер = |подпись = |основан = [[1968]] |основатель = |посетители = 4000 |директор = Карташова Светлана Васильевна (2012 йылдан)<ref>[http://muzeitacina.rnd.muzkult.ru/ Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]</ref> |местонахождение = [[Рәсәй]], [[Ростов өлкәһе]], Тацинская станицаһы |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =11 |lat_sec =30.6 |lon_dir =E |lon_deg =41 |lon_min =17 |lon_sec =31.9 |region = RU |CoordScale = 2000 |ссылка = https://tatsinskii-museum.jimdo.com/ |Commons = }} '''Тацинский тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — Тацинская станицаһындағы [[музей]]. == Музей тарихы == Музейгә 1968 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған. Уны асыу Тацинский танк рейдының 25-йыллығына тап килтерелә. Музей экспозицияһы 4 залда урынлашҡан: № 1 — «Казак өйө», № 2 — «Граждандар һуғышы һәм һуғыштан алдағы йылдар», № 3 — «Хәрби Дан залы», № 4 — «Күргәҙмә залы»<ref>[http://www.culture.ru/institutes/11641/tatsinskiy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey Тацинский историко-краеведческий музей]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Музей экспозицияһында<ref>[http://www.nvgazeta.ru/news/single/505759/ Музей едет к вам]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 1942 йылдың 16 декабренән алып 24 декабренә тиклемге аралыҡта, танк ғәскәрҙәренең генерал-майоры Баданов Василий Михайлович командалыҡ итеүендә, 24-се танк корпусы яһаған Тацинский танк рейдына һәм уның Сталинград һуғышында роленә үҙәк урын бирелгән. «Тацинская аэродромында һуғыш» (авторы Виталий Иванович Ромахов) диорамаһы, Сталинград һуғышының карта-схемаһы, Сталинград һуғышында ҡатнашыусыларҙың фотографиялары һәм {{comment|улъя|трофейный}} ҡоралы өлгөләре ошо ваҡиғаға арналған. Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 226 м², фонд һаҡланған майҙан — 14 м². Музейға килеүселәрҙең йылына уртаса һаны — 4000. Һаҡланған экспонаттар һаны — 2147<ref>[http://tacina-adm.ru/page/tatsinskiy-muzei-popolnilsya-esche-odnim-tsennym-eksponatom/ Тацинский музей пополнился еще одним ценным экспонатом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510101033/http://tacina-adm.ru/page/tatsinskiy-muzei-popolnilsya-esche-odnim-tsennym-eksponatom/ |date=2023-05-10 }}</ref><ref>[http://rostovnadonu.bezformata.ru/listnews/tatcinskogo-istoriko-kraevedcheskogo/38727268/ Выделены средства на обновление оборудования Тацинского историко-краеведческого музея]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2014 йылдың 13 мартында музейҙан Дон полководецы, авиация генерал-майоры Семён Дмитриевич Теренченконың ике һирәк осрай торған орденын һәм бер миҙалын урлайҙар<ref>[http://www.krestianin.ru/news/51514-ministr-vnutrennih-del-rossii-prikazal-rassledovat-krazhu-redkih-nagrad-iz-tacinskogo Министр внутренних дел России приказал расследовать кражу редких наград из тацинского музея]</ref><ref>[http://www.grazhdanin.org/index.php/fotootchet/360-deputat-gosdumy-rf-sviriov-v-v-posetil-tatsinskij-muzej Депутат Госдумы РФ Свиридов В. В. посетил Тацинский музей]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Адресы == Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347060, Ростов өлкәһе, Тацинский районы, Тацинская станицаһы, Ярыш тыҡрығы, 9. Музей янындағы майҙанда һуғыштан һуңғы сығарылыш танкы Т-34-85 тора. Музей һикәлтәһе менән йәнәш ҡулдан яһалған лафетта 76-мм-лы танкка ҡаршы туптың (1942 йылғы өлгө, ЗИС-3) көбәге урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.museum.ru/M868 ТИКМ] на сайте museum.ru * [http://tacina.donland.ru/Default.aspx?pageid=58068 МУ «Тацинский историко-краеведческий музей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511043313/http://tacina.donland.ru/Default.aspx?pageid=58068 |date=2017-05-11 }} на сайте Правительства Ростовской области [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] gbfdvqwz6si4b8n5vtm7nn782q6exor Сафаров Георгий Самуилович 0 116782 1309978 1284344 2026-11-10T13:07:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309978 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Сафаров Георгий Самуилович |оригинал имени = |изображение = |ширина = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 02.08.1928 |место рождения = [[СССР]] |дата смерти = 12.04.2003 |место смерти = [[Рәсәй]] |гражданство = {{USSR}}<br> {{RUS}} |подданство = |религия = |отец = |мать = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Государственная премия СССР}}{{!!}} {{Премия Совета Министров СССР}} {{!!}} {{Заслуженный металлург Российской Федерации}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Серебряная медаль ВДНХ}} {{!!}} {{Золотая медаль ВДНХ}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Знак Почёта}}{{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}} {{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}} {{Орден Дружбы народов}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль За доблестный труд}} {{!}}} |сайт = }} '''Сафаров Георгий Самуилович''' ([[2 август]] [[1928 йыл]] — [[12 апрель]] [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хужалыҡ эшмәкәре, [[1974]] — [[1995 йыл]]дарҙа Белая Калитва металлургия заводы директоры. == Биографияһы == Георгий Самуилович Сафаров 1928 йылдың 2 авгусында тыуған. [[1952 йыл]]да, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтын тамамлап, йәш белгес булып [[Белая Калитва]] ҡалаһына килә. «Гипроцветметобработка» Белая Калитва төркөмөнөң инженер-конструкторы булып эшләй башлай. [[1953 йыл]]да металлургия заводының ремонт-механика цехы башлығы итеп тәғәйенләнә. Артабан торба прокатлау цехын, пресслау һәм прокатлау цехтарын, заводтың конструкторҙар бүлеген етәкләй. [[1968 йыл]]да инженер урынбаҫары була, дүрт йылдан һуң — Белая Калитва металлургия заводының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. [[1974 йыл]]да Г. С. Сафаров заводтың директоры итеп ҡуйыла. Белгес булараҡ, рационализаторлыҡ һәм уйлап табыу эше менән шөғөлләнә, күп кенә патент авторы<ref>[http://www.findpatent.ru/byauthors/920112/ Патенты САФАРОВА ГЕОРГИЯ САМУИЛОВИЧА]</ref> Включён в книгу «Творцы металлургии легких сплавов России», 1998 год, том 2.<ref>[http://www.titanmet.ru/literatura.html?view=book&id=22 «Творцы металлургии легких сплавов России», 1998 г. Том 2. 548 стр.]</ref> 2003 йылдың 12 апрелендә вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Октябрь Революцияһы ордены, * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, * Халыҡтар Дуҫлығы ордены * «Почёт Билдәһе» ордены, * миҙалдар, улар араһында [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш һәм алтын миҙалдары. * [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1973) * СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металлургы (1994). * Белая Калитва ҡалаһының Почётлы гражданы (1995). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241204063028/https://perekrestokinfo.ru/news/kalitva/budet_li_v_beloy_kalitve_pamyatnyy_znak_legendarnomu_direktoru_metallurgicheskogo_zavoda_g_s_safarov/ Появится ли в Белой Калитве памятный знак легендарному директору металлургического завода Г. С. Сафарову?] * [http://www.kalitva.ru/19324-1082.html Четверть века во Дворце]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:СССР металлургтары]] 528on6jql98x3u90u9mecbvzpfi0r5e Таймаҫ Шәһимов 0 117060 1310112 1301686 2026-11-10T21:01:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310112 wikitext text/x-wiki {{фш|Шәһимов}} {{Персона|имя=Таймаҫ Шәһимов|оригинал имени=|подданство={{Флагификация|Российская империя}}|дети=Суюн, Кусәкәй, Ҡортҡасыҡ, Абделкәрим, Рәхмәтулла, Мансур, Ялтыр}} '''Таймаҫ Шәһимов''' — [[Себер даруғаһы]] [[Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)|Өфө өйәҙенең]] [[Табын|Ҡара-табын волосы]] башҡорт старшинаһы, тархан. == Ҡыҫҡа биографияһы == Рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1706 йылда телгә алына. [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]], Т. Шәһимовты [[Ҡаҙаҡтар|ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарға]] ҡаршы походтарҙың береһендә башҡорттарҙың биш меңлек ғәскәрен етәкләгән тип телгә ала. 1723—1729 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ханлығы|Ҡаҙаҡ]] һәм [[Жунғар ханлығы|Жунғар]] ханлыҡтары араһында барған алыштарҙа Таймаҫ Шәһимов етәкселегендәге берләшкән [[башҡорт]] отрядтары [[ҡаҙаҡтар]] яғында һуғышҡан<ref>{{статья|автор = Култаев Б.|заглавие = Братство семи родов|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = журнал|год = 2010|том = |номер = 8|страницы = 55|doi = |issn = 1683-3554}}</ref>. 1730 йылда Таймаҫ Шәһимов [[Анна Иоанновна]] һарайында ҡабул ителә. Бүләккә ул уға төлкө һәм һыуһар тиреләрен алып бара. Хөрмәт күрһәткәне өсөн императрица башҡорт старшинаһын хәҙерге ваҡытта [[Силәбе|Силәбе ҡалаһы]] эргәһендә ятҡан ерҙәр менән бүләкләй<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Витевский,_Владимир_Николаевич Витевский В. Н.]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С. 134</ref>. Әммә илселәр барған саҡта ҡаҙаҡ феодалдары Рәсәй составына инеүгә ҡаршы икәнлеге билдәләнә. Сәбәптәрҙең береһе итеп башҡорттарҙың Урта Жузға йыш һөжүмдәре күрһәтелә. Билдәле булыуынса, 1732 йылдың 17 ноябрендә 1000 кешенән торған башҡорт отряды Урта жузы улустарына һөжүм иткән, әсирлеккә 100 кеше һәм 2000 ат алынған һәм 40 кеше һәләк булған<ref>Казахско-русские отношения в XVI—XVIII вв. — Алма-Ата, 1961. — С. 81</ref>. Шунан һуң, 1732 йылдың 21 ноябрендә Тәңребирҙе етәкселегендә ҡаҙаҡтарҙың ҙур төркөмө йыйыла һәм Абулхәйерҙән, Тевкелевты һәм уның янында булған башҡорттарҙы Урта жузға алып килеп, уларҙы башҡорттар әсир ителгән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы ҡайтарғансы, шунда тоторға тип талап итәләр<ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Алдар Исекеев и Таймас Шаимов в посольстве А. И. Тевкелева в Казахстане в 1731—1733 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}</ref>. 22 ноябрҙә Әбүлхәйер Таймаҫты старшиналар йыйылышына саҡыра, тегеләр уға тәләфтәрҙе ҡапларға ҡуша. Таймаҫ Шәһимов уларға ҡаҙаҡтар үҙҙәре күп мәртәбә башҡорттарға һәм рустарға ябырылғандарын иҫтәренә төшөрә. Йыйылышта ул полковник Гарбер етәкләгән рус сауҙа ҡарауанына ҡаҙаҡтарҙың һөжүм итеүен, Яйыҡ ҡаласығының казак ҡатындарын һәм 16 баланы әсир иткәндәре, 40 башҡортто үлтергәндәре, 6000 атты урлап алып китеүҙәре, ҡаҙаҡтарҙың Хиуа баҙарында башҡорт балаларын ҡоллоҡҡа һатҡандары тураһында телгә ала<ref>Казахско-русские отношения в XVI—XVIII вв. — Алма-Ата, 1961. — С. 83</ref>. Башлыса Т. Шәһимовтың һәм тағы ла бер нисә башҡорттоң ярҙамы менән илселек уңышлы тамамлана һәм Әбүлхәйер хан етәкселегендә ҡаҙаҡтары, Урта жуздың аҡһөйәктәренең бер өлөшө, шулай уҡ [[ҡарағалпаҡтар]] рус подданныйлығын ҡабул итә. Таймаҫ Шәһимов шулай уҡ [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—40 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыуҙа һәм батша хакимдарының баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙа ҡатнаша. Тархан Шәһимов рөхсәтенән башҡорт ерҙәрендә нығытмалар төҙөлә: * [[Верхнеурал]]; * [[Мейәс]]; * [[Силәбе]]; * [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]; * Этҡол ауылы, [[Этҡол районы]] административ үҙәге; * Уҡлы ҡарағай<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408063706/http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm |date=2023-04-08 }}</ref>. Таймаҫ Шәһимов үтенесе буйынса 1740 йылда Сенат «төҙөлгән нығытмаларҙа йәшәүселәр башҡорт ерҙәренә баҫып инмәһендәр, ә үҙҙәренең сәсеүлектәрен ҡойма менән уратып алһындар өсөн» башҡорт ерҙәрен һәм нығытмалар аҫтына бирелгән территорияларҙы ыҙанлау тураһында указ сығара. Аҙаҡҡы тапҡыр Таймаҫ-батыр тураһында XVII быуаттың 50-се йылдарҙың уртаһында телгә алына. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20230408063706/http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''] * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Алдар Исекеев и Таймас Шаимов в посольстве А. И. Тевкелева в Казахстане в 1731—1733 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }} [[Категория:Башҡорт тархандары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе тарихы]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:XVIII быуат дипломаттары]] 0r7logqv743c6haobzvpp10wstbux1k Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы 0 117076 1310252 1135600 2026-11-11T06:03:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310252 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы |Изображение = Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы.jpeg |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 16.03.1940 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Темәс]] ауылы |Дата смерти = 16.05.2022 |Место смерти = {{ВБУ|Өфө}} |Страна = {{USSR}} <br> {{RUS}} |Профессии = баянсы |Певческий голос = |Жанры = |Сотрудничество = [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] |Награды = {{Заслуженный артист РСФСР|1989}} |Викисклад = }} '''Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы''' ([[16 март]] [[1940 йыл]] — [[15 май]] [[2022 йыл]]) — баянсы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1989), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР‑ының халыҡ]] (1982) артисы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). == Биографияһы == Ридик Әхмәт улы Фәсхетдинов 1940 йылдың 16 мартында Башҡорт АССР-ының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында тыуған. [[1962 йыл]]да [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай (П. С. Петрова класы). Унан һуң Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ([[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]) концертмейстеры була. [[1975 йыл]]да [[Башҡортостан телерадиокомпанияһы|Башҡорт телевидениеһында]] музыкаль программалар режиссеры була. [[1975 йыл]]дан алып Башҡорт филармонияһының Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрының баянсы-солисы, [[2004 йыл]]да солисы итеп тәғәйенләнә. Музыкант 2022 йылдың 16 майында Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-05-16/ushel-iz-zhizni-legendarnyy-bashkirskiy-bayanist-ridik-fashitdinov-2805597 Ушел из жизни легендарный башкирский баянист Ридик Фасхитдинов. ИА «Башинформ», 16 мая 2022 года]{{ref-ru}}{{V|16|05|2022}}</ref>. == Репертуары == Репертуарында Н. Я. Чайкиндың баян менән оркестр өсөн концерты, башҡорт халыҡ йырҙары һәм инструменталь көйҙәре, донъя халыҡтары музыкаль әҫәрҙәре. [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Хөсәйен Әхмәтов]], [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Нур Дауытов]], [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|Заһир Исмәгилев]], Александр Ключарёв, [[Рим Хәсәнов]] һәм башҡа композиторҙар әҫәрҙәре һәм баян өсөн эшкәртмәләре. Башҡорт, татар, рус, афган, венгр, монгол, пакистан халыҡ музыка темаларына попурри. [[Мәскәү]]ҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте аҙнаһында (1961) ҡатнаша. [[Мәскәү]]—Дрезден—[[Рим]]—Флоренция—Венеция—[[Варшава]] маршруты буйынса «ЮНЕСКО-ның донъя мәҙәни ҡаҙаныштары. Цивилизациялар диалогы» экспедицияһында (2002) ҡатнашыу бәхетенә өлгәшә. [[СССР]], [[Рәсәй]] буйлап һәм донъяның 24 илендә гастролдәрҙә була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Салауат Юлаев ордены (2015) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989) * БАССР-ҙың халыҡ артисы (1982) * БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1974) * Халыҡ-ара халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре конкурс-фестивале дипломанты (Магнитогорск, 2007). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БГ}} [https://web.archive.org/web/20171209230417/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/17257-bayan-menn-tkn-mer-yuly.html Наҙлыгөл Аҙнабаева. Баян менән үткән ғүмер юлы.] 20.03.2015 == Һылтанмалар == * {{БЭ|73625}}{{V|16|05|2022}} [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] eu4mwyqdxj381caxc78y24k8y8fjngn Тренев йорто (Константиновск) 0 117162 1310156 1058141 2026-11-11T00:04:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310156 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Тренёв йорто |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение = Константиновск ҡалаһы, Ростов өлкәһе, Тренёв тыҡрығы, 9 |Координаты = |lat_dir =N |lat_deg =47.406711 |lon_dir =E |lon_deg =40.118446 |CoordScale = 2000 |region = RU |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = 1895 |Окончание строительства = 1895 |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = ҡәнәғәтләнерлек |Сайт = |Commons = }} '''Тренев йорто''' — [[Ростов өлкәһе]] Константиновск ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. [[1895 йыл|1895 йылда]] төҙөлгән. Был йортта [[1914]] −[[1916 йыл|1916 йылдарҙа]] совет прозаиғы һәм драматурғы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты беренсе дәрәжә Константин Андреевич Тренев (1876—1945) йәшәгән. Адресы: 347250, Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы, Тренев тыҡрығы, 9. == Тарих == Константиновск ҡалаһы Тренев тыҡрығы, 9 - ике ҡатлы кирбес йорт. Был йортта [[1914]]—[[1916 йыл|1916 йылдарҙа]] совет прозаиғы һәм драматургы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты Константин Андреевич Тренев йәшәгән. К. А. Тренев Харьков губернаһы Волчанск өйәҙе Харьков Ромашово (хәҙер Бакшеевка ҡасабаһы, Волчанск районы, [[Харьков өлкәһе]]) утарында крәҫтиән Андрей Кириллович Тренев ғаиләһендә тыуған. Үҙ ваҡытында Треневтар ғаиләһе Харьков губернаһынан Дон Ғәскәре өлкәһенә күсеп килә һәм Миллерово станцияһы янындағы Журавка утарында йәшәй (хәҙерге хутор Тренева Миллерово район [[Ростов өлкәһе]] Миллерово районы Треневка утары). Константин Андреевич бер-бер артлы земский мәктәбендә, шунан һуң Каменская (хәҙер Каменск-Шахтинск ҡалаһы) станицаһының Донецк округ училищеһында ,Харьков ер эшкәртеү училищеһында, Новочеркасскиҙың Дон дини семинарияһында,Петербург археология институтында уҡый. Тренев археолог, агроном, тарихсы һәм яҙыусы, улНовочеркасск ҡалаһының «Донская речь» һәм "Донская жизнь " гәзиттәрендә эшләй, Консантиновск округ станицаһына командировкаларға йөрөй. шул саҡа ул Никольский ғибәҙәтханаһының башлығы Лариса Ивановна Сокольская менән таныша. Улар өйләнешеп, [[1914]]- [[1916 йыл|1916 йылдарҙа]] Константиновскиҙә ғибәҙәтхана башлығы руханий Иоанн Сокольскийҙарҙа йәшәй. Константин Андреевич шул йылдарҙа Покров сиркәүенә ҡараған сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡыта . Был йортта ул һҙенең «Святки», «В станице», «Вечная любовь», «По тихой воде», «В родном углу» һ. б. хикәйәләрен яҙа.Үҙенең беренсе йыйынтығы «Владыканы» Тренев ҡала китапханаһына бүләк итә, һуңынан ул китапханаға башҡа китаптарын да бүләккә бирә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында бомба төшөүҙән китапхана барлыҡ китаптары менән янып бөтә. == Һүрәтләү == Николай сиркәүенең башлығы рухани Иоанн Сокольскийҙың ике ҡатлы, сандриклы тәҙрәле, кирбес йорто [[1895 йыл|1895 йылда]] төҙөлгән. Ул ДИ Өлкә инспекцияһы Бойороғо буйынса (31.12.2002 йыл № 124) тарих һәйкәлдәренә индерелгән. Йортҡа А. К. Треневтың 100 йыллыҡ юбилейына (23 октябрь, 1977 йыл) Район башҡарма комитетының(№ 311,12 октябрь,1977 йыл) Ҡарары буйынса мемориаль таҡта ҡуйылған. Таҡта Ростов сәнғәт оҫтаханаһында аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Унда: «Был йортта 1914—1916 йылддарҙа күренекле яҙыусы һәм драматург К. А. Тренев эшләгән», -тип яҙылған. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20181126015735/http://konstadmin.ru/konstantinoivsk-literaturniy/2345-2015-09-04-21-03-39.html Дом Тренёва] * [http://www.konstadmin.ru/2015-08-31-17-04-36/2333-2015-09-02-21-39-15.html БИБЛИОТЕКА В ИСТОРИИ ГОРОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101125114/http://www.konstadmin.ru/2015-08-31-17-04-36/2333-2015-09-02-21-39-15.html |date=2018-01-01 }} * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m18/1/art.aspx?art_id=456 Иванова Л. А. Тренёвы и Тренёвка // ''Донской временник. Год 2006-й'': краеведческий альманах / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2005.] [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:1895 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 6e4qbmaj391a0fwyvbeof9kcx20lexy Сербия мәҙәниәте 0 117799 1310006 1301093 2026-11-10T14:27:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310006 wikitext text/x-wiki '''Серб мәҙәниәте''' —<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);"> </font>[[Сербия]] һәм [[Сербтар|серб халҡы]] мәҙәниәте. Ул [[Византия империяһы]] һәм православие йоғонтоһонда үҫешкән. == Яҙмаһы == [[Сербия]]ла [[яҙма]] үҫеше славян телендә ғибәҙәт ҡылыусы, уны таратыусы һәм атҡарыусы Кирилл һәм Мефодийҙың шәкерттәренең мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә бәйле. Сербтар бик оҙаҡ дәүер [[Кирил алфавиты|кириллица]] менән бер рәттән глаголицаны ҡуллана. Серб ерҙәрендә глаголица традицияһының ғүмерле булыуы Кирилл һәм Мефодийҙың тарафдаштары йәшәгән Хорватиянан үтеп ингән глаголица яҙмаһы уны туйындырып тороу менән бәйле. Унда [[Латин теле|латин]] яҙмаһы ла таралыш тапҡан. [[Адриатик диңгеҙе]] буйында урынлашҡан Дубровник һәм Бар кеүек эре роман ҡалалары был тәңгәлдә айырым көслө йоғонто яһаған. IX—XII быуаттарҙа славян глаголицаһы, кириллицаһы һәм латин телендәге һәйкәлдәрҙең ниндәйҙер бер аныҡ билдәле сиге булған компакт зоналарҙа ғына түгел, ә бер үк өлкәләрҙә ҡушылып ҡулланылышы серб ерҙәрендә йөрөтөлгән яҙманың үҙенсәлеге булып тора. Ул осор яҙма һәйкәлдәре һаҡланмаған. == Әҙәбиәт == === Урта быуаттар === [[Файл:Miroslavs_Gospel.jpg|мини|Мирославов Евангелиеһы]] «Мирославов Евангелиеһы» ({{lang-sr|Мирослављево Јевађеље}}Мирослављево Јевађеље, 1185 йыл) хәҙерге көнгә саҡлы килеп еткән датаһы билдәле булған иң иҫке серб кириллик ҡулъяҙмаларының береһе. Ул хум кенәзе Мирослав ({{lang-sr|Мирослав Завидовић}}Мирослав Завидовић) заказы буйынса төҙөлгән һәм зет-хум дөрөҫ яҙыу мәктәбе нормаларын сағылдыра. Дубровник менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгән Босний хакимының серб халыҡ телендә яҙылған «Бан Кулин грамотаһы» (1189) унан саҡ ҡына йәшерәк. Болғар-серб мәҙәни бәйләнештәр биләмәһе сиктәрендә ижад ителгән X—XI бб. глаголик яҙмаһы нигеҙендәге Клоцов йыйынтығы иң боронғоһо һанала. Шул дәүерҙә глаголик яҙма менән Македонияламы әллә Сербияның көньяҡ-көнсығышындамы яҙылған "Мариин Евангелиеһы"ның сығышы бәхәсле. Фаразлау буйынса, X — XII быуаттарҙың оригиналь серб әҙәбиәте һәйкәлдәренең береһе булып «Дукла православие руханийының (поп) йылъяҙмаһы» йәки «Барин шәжәрәһе (родослов)» тип аталған һәйкәлдәргә ҡыҫҡартылған һәм эшкәртелгән көйө индерелгән «Серб кенәздәре хроникаһы», Владимир кенәз житиеһы (997—1019) һәм «Дуклала йәшәүсенең йылъяҙмаһы» тора. Был әҫәрҙе Дуклала (Зета) йәшәгән аноним серб руханийы төҙөгән тип һанала һәм тәүҙә ул славян телендә яҙылған, ә артабан латин теленә тәржемә ителгән тиҙәр. Серб әҙәби тормошо үҫеше XII быуат аҙағында — XIII быуат башында власть Неманичтар династияһы ҡулында булған көслө үҙәкләштерелгән дәүләт осоронда айырым тәртипкә һалынған һәм регуляр характерлы була барған. Был периодта серб ерҙәрендә байтаҡ тәржемә ителгән һәм төп нөсхәһендә болғар, урыҫ һәм грек әҙәбиәте булып, улар серб телендәге оригиналь әҙәби ижад барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. 1208 йылда Савва Сербский, үҙенең атаһы Стефан Неманиҙың житиеһын (Симеон монахлыҡ иткән дәүерҙә) яҙып, серб әҙәбиәтенә нигеҙ һалған<ref>По стопам Саввы пошел и его брат [//ru.wikipedia.org/wiki/Стефан_Сербский Стефан], будущий сербский первовенчанный король, который создал житие Симеона Немани минейного типа в 1216 г. Третье житие Симеона было написано в 1264 г. хиландарским иеромонахом [//ru.wikipedia.org/wiki/Доментиан Доментианом]. Им же, в стиле «[//ru.wikipedia.org/wiki/Плетение_словес плетения словес]», было создано житие св. Саввы (1243 или 1254) — самое пространное сочинение сербской средневековой [//ru.wikipedia.org/wiki/Агиография агиографии], равное по объему целой книге.</ref>. Ул саҡтағы әҙәбиәт үҫешенә аноним серб ҡулъяҙма китап яҙыусылары ла үҙ өлөшөн индерән. Уларҙың береһе Хиландарҙа изге Савваның вафатынан һуң уның житиеһын төҙөгән, Һуңынан дине өсөн йәнен фиҙа ҡылыусының (подвижниктың) изге мәйетен(мощи) Милешевоға күсереүҙе һүрәтләү аша житие киңәйтелгән һәм «Изге Савваның ҡыҫҡа житиеһы» (1240 й.) тип аталған тексҡа өҫтәмәләр менән байытылған. [[Эпос|героик эпос]] ҙур урын бирә. Бөтөн урта быуат серб эпосын фольклорсылар бер нисә төп циклға бүләләр: # Немичи династияһы вәкилдәре тураһындағы йырҙарҙы үҙ эсенә алған косовоға тиклемге цикл; # косово циклы — кенәз Лазарь ғәскәренең [[Ғосман империяһы|төрөк]]тәрҙән еңелеүе; # кралимарков циклы — серб батша улы (королевич) Марко тураһында; # XV - XVII быуаттарҙа төрөк баҫҡынсыларына ҡаршы көрәшкән серб һәм серб булмаған хакимдар; # гайдук циклы — XV—XVIII бб. халыҡ башына төшкән бәләләр һәм кәмһетелеүҙәр өсөн төрөктәрҙән үс алыусы намыҫлы юлбаҫарҙар; # ускок циклы — XVII—XIX бб. төрөктәргә сапҡын ойошторған венециан һәм [[Австрия|австрия]] территориялары сик буйындағы тораҡтарҙа йәшәүсе сербтар тураһында. Косов ҡаты алышы (1389 й.) ({{lang-sr|Косовска битка}}Косовска битка) һәм уның һөҙөмтәләре серб мәҙәниәтенә, атап әйткәндә, әҙәбиәткә көслө йоғонто яһаған. Героик эпос жанрына ҡараған Косов циклы барлыҡҡа килгән. Циклға ҡараған йырҙар ҡыйыу тойғолар тыуҙырған һәм баҫҡынсыларға ҡаршы көрәшкә саҡырған, батырҙарҙы данлаған һәм ҡурҡаҡлыҡ менән хыянатсыллыҡты фашлаған. Дөйөм алғанда әҫәр тәрән драматик йөкмәткеле, ә йырҙарҙың төп фигураһы — ҡаты алышта сербтарға етәкселек иткән кенәз Лазарь. Йырҙарҙың өсөнсө циклы деспот Вукашиндың улының прототибы булған Марко Кралевич фигураһы менән берләштерелә. Эпоста ул мыйығы һәм сәсе ергә еткән баһадирға әйләнгән. Ул ғәйрәт, ажарлыҡ һәм тоғролоҡ кәүҙәләнеше булған. Ул кәрәк булған өсөн һуғыша һәм Алланан башҡа бер кемдән дә ҡурҡмай. Ул һөйөклө серб эпик батырына әүерелгән. Косово ҡаты алышынан һуң проложное житие, хеҙмәт, кенәз Лазарға бағышланған маҡтау һүҙҙәре барлыҡҡа килгән. Йылъяҙма жанры барлыҡҡа килгән: «Өлкән йылъяҙма», «Кесе йылъяҙма». Дөйөм алғанда, төрөк хакимлығы периодындағы серб мәҙәниәте төшөнкөлөк кисерә. == XX быуаттың икенсе яртыһы == [[1945 йыл|1945 йылда]] илде азат иткәс, Сербияның мәҙәни тормошо Югославияның башҡа халыҡтары мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнештә үҫешкән. [[Социализм|социализм]]дың югославия моделен төҙөгән дәүерҙә тормошҡа ашырылған тәрән иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар ҡала халҡы һанының тиҙ артыуына һәм тормош кимәле үҫешенә килтергән. 1948 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү Сербияға көнбайыш мәҙәниәте һәм актуаль сәнғәт үтеп инеүенә килтергән. Коммунистар партияһының мәҙәниәт өҫтөнән идеологик контроле һаҡланыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда ул етерлек ирекле үҫешкән. 1940-сы йылдар аҙағы — 1950-се йылдар башы әҙәбиәте һәм сәнғәте Иво Андрич һәм Бранко Чопич китаптарында, Джордже Андреевич Кун картиналарында һәм Яңы Белград архитектураһында үҙенең юғары нөктәһенә еткән. 1950-се йылдарҙағы ижтимағи тормоштоң либералләшеүе сәнғәттә яңы тенденциялар үҫеүенә ярҙам иткән. Загреб журналы ''«Praxis»''тирәһендә тупланған философия төркөмө эшмәкәрлеге серб мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Яңы тулҡын авторҙары араһында Михайло Лалич, Добрица Чосич, Миодраг Булатович, Меша Селимович һ.б. айырым роль уйнаған. Данила Киш әҫәрҙәре бөтөн донъяла дан яулаған. «Ателье 212» белград театры, бәхәсһеҙ, хәҙерге заман театр сәнғәте лидеры булған. [[1967 йыл|1967 йыл]]да Белградта тиҙҙән Европаның алдынғы театраль смотрҙар сәхнәһенә әүерелгән халыҡ-ара BITEF театраль фестиваленә нигеҙ һалынған. Режиссёрҙар Владимир Погачич, Александр Петрович, Горан Паскалевич һ.б. эштәрендә сағылған кино сәнғәте юғары кимәлгә еткән. Сербияла художество сәнғәте үҫеше живопистәге (абстракционизм, поп-арт, неокубизм, яңы реализм, неоконструктивизм, минимализм) һәм скульптуралағы (Ольга Янчич, Матия Вукович һ.б. эштәре) донъя тенденциялары менән тығыҙ бәйләнгән. Фольклор традицияларына нигеҙләнгән «хәйләһеҙ сәнғәт» киң танылыу алған. 1950-се йылдар уртаһында поп-мәҙәниәт феномены барлыҡҡа килгән һәм тиҙ үҫешкән. Йырсы Джордже Марьянович ҙур популярлыҡ яулаған. 1960-сы йй. серб йәштәре араһында [[Рок|рок-музыка]] менән мауығыу тиҙ таралған. Архитектурала күпләп (массовый) торлаҡ төҙөү өҫтөнлөк алған. Югославия хәҙерге заман архитектураһының иң яҡшы өлгөләренә «Београдянка» һарайы, Милли китапхана һәм Белградтағы Хәҙерге заман сәнғәте музейы биналары ҡарай<ref name="DS">Dějiny Srbska. </ref><ref>[http://www.rastko.org.yu/isk/index_c.html Серб мәҙәниәте тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326143929/http://www.rastko.org.yu/isk/index_c.html |date=2009-03-26 }}</ref><ref>[http://web.mit.edu/most/www/ser/Belgrade/architecture.html Белград архитектураһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050922164817/http://web.mit.edu/most/www/ser/Belgrade/architecture.html |date=2005-09-22 }} {{ref-en}}</ref>. [[Файл:Milorad_Pavic.jpg|мини|202x202пкс|Милорад Павич]] 1980-се йй. коммунистик режим коррозияһы югославия тарихын яңынан аңлауға (переосмысление), төп үҙәге Белград ҡалаһы булған рәсми булмаған йәштәр мәҙәниәте үҫешенә, әҙәбиәттә (Д. Киш, А. Исакович, М. Ковач) либераль идеялар көсәйеүенә этәргес булған. Серб мәҙәниәте үҫешенә әҙәбиәттә һәм сәнғәттә серб милләтенең һәм бөйөк серб идеяһының яңынан тыуыуына ынтылған патриотик йүнәлеш ҙур йоғонто яһаған. Был тенденциялар фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре сығыштарында, Вук Драшкович, Данко Попович, Милорад Павич әҫәрҙәрендә, Борислав Михайлович-Михиз режиссёр эштәрендә һ.б. сағылыш тапҡан. Шулай уҡ Серб православие сиркәүенең дә ижтимағи тәьҫире һиҙелерлек үҙгәрҙе. Шул уҡ ваҡытта, 1990-сы йй. күмәк халыҡ (массовый) мәҙәниәте кимәле түбәнәйеүе һәм «еңел жанрҙар» өҫтөнлөк итеүе менән һыҙатланды. Турбо-фолк стилендәге поп-музыка оло популярлыҡ алды. Айырым алғанда, FotograFIA арт-төркөмө ҡатнашыусылары эштәре, «KULT» театры, «URBAZONA» проекттары, «Dibidon» һ.б. аша һынланған актуаль сәнғәт тә параллель үҫешкән. Бойондороҡһоҙ «Радио Б92» радиостанцияһы һәм белград «Rex» киноүҙәге хәҙерге заман сәнғәтенең мөһим үҙәктәре булған. Серб кино сәнғәте, Горан Паскалевич, Срджан Драгоевич, Раша Андрич һәм, айырып әйткәндә, Эмир Кустурицаның режиссёр эштәре аша, донъяла танылыу алды.<ref name="DS" /><ref>[http://turbofolk.blogger.ba/ Блог о турбо-фолке]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сербияның мәҙәни мираҫы * Марьянович Джордже == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * История культур славянских народов. В 3-х тт. — Т. I: Древность и Средневековье. — М.: ГАСК, 2003. — 488 с. * Мельников Г. П. Культура зарубежных славянских народов. — М.:Интерпаркс, 1994. — 189 с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170403080228/http://www.srpska.ru/rubrics.php?sq=19,236&crypt= Сербская культура] {{Европа по темам|мәҙәниәте|Мәҙәниәт|цвет=Сербия}} [[Категория:Сербия мәҙәниәте]] [[Категория:Европа мәҙәниәте]] fc9y53gs06a05www74n858rpbg89i61 Сан-Томе (ҡала) 0 117996 1309969 1291538 2026-11-10T12:16:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309969 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Сан-Томе}} {{НП |статус = ҡала |русское название = Сан-Томе |оригинальное название = São Tomé [[Файл:Sao tome palace.jpg|250px|thumb|Президент һарайы]] |страна = Сан-Томе һәм Принсипи |герб = S.Tomé.PNG |флаг = Bandeira São Tomé.PNG |ширина герба = |ширина флага = 100 |lat_dir = N|lat_deg = 0|lat_min = 20|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |ЯндексКарта = |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Провинция |регион = Сан-Томе |регион в таблице = |вид района = Округ |район = Агуа-Гранде |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = 1485 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1525 |площадь = 17 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 56 166 |год переписи = 2005 |плотность = 180 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +0 |DST = |телефонный код = +239-22x-xxxx |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = São Tomé |сайт = |язык сайта = }} '''Сан-Томе́''' ({{lang-pt|São Tomé}}) — [[Сан-Томе һәм Принсипи]] дәүләтенең [[баш ҡала]]һы. Апостол Фома (''São Tomé'') хөрмәтенә аталған<ref>{{cite web|url=http://pravcalendar.ru/den-svyatogo-apostola-fomyi/|title=День Святого Апостола Фомы|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=ru|description=|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7fitgmC|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719093304/http://pravcalendar.ru/den-svyatogo-apostola-fomyi/ |date=2013-07-19 }}</ref>. Сан-Томе провинцияһының һәм Агуа-Гранде округының административ үҙәге булып тора. == Тарихы == 1485 йылда португалдар тарафынан нигеҙләнә. Ҡала янында шәкәр ҡамышы плантациялары булған, унда Конго короллегенән килтерелгән ҡолдар эшләгән. 1525 йылда [[Португалия]] короле [[Жуан II]] ҡала статусын бирә<ref>{{книга|автор=Becker, Kathleen|часть= |ссылка часть= |заглавие= |оригинал= São Tomé and Príncipe: the Bradt travel guide|ссылка= http://books.google.ru/books?id=e59TqbPNAB0C&pg=PA97&dq=Sao+Tome+city&hl=ru&sa=X&ei=U6DhUIrOLMnk4QT9mYGwAg&ved=0CDYQ6AEwAA|викитека=|ответственный=|издание=|место=USA|издательство=|год=2008|volume=|pages= |allpages=|серия=|isbn=978-1-84162-216-3|тираж=}}</ref> XVI быуатта бында католик собор төҙөлә. 1575 йылда ҡалала Сан-Себастьян форты ҡорола (хәҙерге ваҡытта бында Сан-Томе милли музейы урынлашҡан). 1599 йылда, һәм йәнә 1641—1648 йылдарҙа [[Голландия]] ҡулы аҫтында була<ref name="HuangMorrissete">Huang, Morrissete, p. 970</ref>. Оҙаҡ ваҡыт дауамында Сан-Томе һәм Принсипи португал колонияһының үҙәге булып тора. 1975 йылда [[Сан-Томе һәм Принсипи]] бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә Сан-Томе уның баш ҡалаһы булып китә. == Географияһы == Ҡала Сан-Томе утрауының төньяҡ-көнсығышында, Кабраш утрауы янында урынлашҡан. Ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан — Триндади, төньяҡ-көнбайышҡа табан — Гвадалупе, көньяҡ-көнсығышҡа табан — Сантана ҡалалары урынлашҡан, уларҙы үҙ-ара шоссе юлдары тоташтыра. Аҙнаһына бер тапҡыр [[Кабо-Верде]] ҡалаһынан Сан-Томеға паром йөрөй. Халыҡ-ара аэропортта [[Ангола]], [[Габон]], [[Португалия]] илдәренә һәм күрше Принсипи утрауына даими рейстар башҡарыла. Ҡаланың иҫтәлекле урындарына президент һарайы, собор һәм кинотеатр керә. Ҡалала төрлө мәктәптәр, лицейҙар, политехник институты, ике баҙар, өс радиостанция урынлашҡан. Сан-Томела ''TVSP'' коммерция булмаған телевизион станцияһы, халыҡ-ара аэропорт, клиникалар һәм дауаханалар эшләй, бер нисә ҡала майҙаны бар. == Халҡы == {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="border: 1em solid white") |- |'''Йыл''' |1991 |1997 |2000 |2001 |2003 |2005 |2013 |- |'''Халыҡ <br />иҫәбе''' |42 331<ref name="WorldGazetter">[https://archive.is/20130209233957/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=325350673 World Gazetter: São Tome]</ref> |49 541<ref name="WorldGazetter"/> |49 997 |49 957<ref>[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html São Tomé and Príncipe: Cities, Towns & Provinces]</ref> |53 300 |56 166 |69 167<ref name="WorldGazetter"/> <small>(баһалама)</small> |} == Климаты == Сан-Томела оҙайлы ямғырҙар миҙгеле (октябрҙән майға тиклем) һәм ҡыҫҡа ҡоро миҙгел (июнь—сентябрь) менән саванналарҙың тропик климаты өҫтөнлөк итә. Яуым-төшөмдәр миҡдары — йылына 1000 мм-ҙан саҡ ҡына аҙыраҡ. Ҡалала сағыштырмаса даими температура күҙәтелә. {{Климат местности | Ширина = | Положение = | Место_род = | Источник = {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT004850|title=«Average Conditions Sao Tome, Sao Tome Principe». BBC Weather|lang=en|deadlink=http://wayback.archive.org/web/*/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT004850|archiveurl=http://web.archive.org/20071012194028/www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT004850|archivedate=2007-10-12}} | Янв_ср = | Янв_ср_осад = 81 | Фев_ср = | Фев_ср_осад = 107 | Мар_ср = | Мар_ср_осад = 150 | Апр_ср = | Апр_ср_осад = 127 | Май_ср = | Май_ср_осад = 135 | Июн_ср = | Июн_ср_осад = 28 | Июл_ср = | Июл_ср_осад = 0 | Авг_ср = | Авг_ср_осад = 0 | Сен_ср = | Сен_ср_осад = 23 | Окт_ср = | Окт_ср_осад = 109 | Ноя_ср = | Ноя_ср_осад = 117 | Дек_ср = | Дек_ср_осад = 89 | Год_ср = | Год_ср_осад = 966 | Янв_ср_мин = 23 | Янв_ср_макс = 30 | Фев_ср_мин = 23 | Фев_ср_макс = 30 | Мар_ср_мин = 23 | Мар_ср_макс = 31 | Апр_ср_мин = 23 | Апр_ср_макс = 30 | Май_ср_мин = 23 | Май_ср_макс = 29 | Июн_ср_мин = 22 | Июн_ср_макс = 28 | Июл_ср_мин = 21 | Июл_ср_макс = 28 | Авг_ср_мин = 21 | Авг_ср_макс = 28 | Сен_ср_мин = 21 | Сен_ср_макс = 29 | Окт_ср_мин = 22 | Окт_ср_макс = 29 | Ноя_ср_мин = 22 | Ноя_ср_макс = 29 | Дек_ср_мин = 22 | Дек_ср_макс = 29 | Год_ср_мин = 22 | Год_ср_макс = 29 | Янв_а_мин = 20 | Янв_а_макс = 32 | Фев_а_мин = 20 | Фев_а_макс = 33 | Мар_а_мин = 20 | Мар_а_макс = 33 | Апр_а_мин = 20 | Апр_а_макс = 33 | Май_а_мин = 19 | Май_а_макс = 32 | Июн_а_мин = 19 | Июн_а_макс = 31 | Июл_а_мин = 19 | Июл_а_макс = 31 | Авг_а_мин = 19 | Авг_а_макс = 31 | Сен_а_мин = 19 | Сен_а_макс = 32 | Окт_а_мин = 19 | Окт_а_макс = 32 | Ноя_а_мин = 19 | Ноя_а_макс = 32 | Дек_а_мин = 19 | Дек_а_макс = 32 | Год_а_мин = 19 | Год_а_макс = 33 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} == Фотографии == {{Gallery |title= |width=250 |height=130 |lines=2 |Файл:Urbs S. Thomae-1647.jpg|Сан-Томеның 1647 йылғы картаһы |Файл:Sao tome mercado.jpg|Сан-Томелағы баҙар |Файл:Sao tome fort.jpg|Сан-Себастьян форты |Файл:Sao tome se.jpg|Сан-Томе кафедраль соборы |Файл:Cidade de São Tomé.jpg|Ҡала баҙары |Файл:São Tomé Geocover.jpg|Ҡалаға йыһандан күренеш }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Sao_Tome_and_Principe/ Sao Tome and Principe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726144159/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Sao_Tome_and_Principe/ |date=2010-07-26 }} at the Open Directory Project * '''Карталар һәм аэрофотографиялар''': ** Street map: [https://web.archive.org/web/20080210080137/http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=6.68&longitude=0.335&zoom=6 Street map from Mapquest], [http://maps.msn.com/map.aspx?&lats1=6.68&lons1=0.335&alts1=35 MapPoint] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120214135/http://maps.msn.com/(kv4dow55ocd4kkqpplbjzmrs)/map.aspx?&lats1=6.68&lons1=0.335&alts1=35 |date=2008-01-20 }} or [http://maps.google.com/maps?||=0.335,6.68 Google] or [http://maps.yahoo.com/maps_result?lat=0.335&lon=6.68&mag=2 Yahoo! Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313221726/http://maps.yahoo.com/maps_result?lat=0.335&lon=6.68&mag=2 |date=2007-03-13 }} ** Satellite images: [http://maps.google.com/maps?ll=0.335,6.68&spn=0.11,0.18&t=k Google] or [http://virtualearth.msn.com/default.aspx?cp=0.335|6.68&style=h&lvl=15&v=1 Microsoft Virtual Earth] — image not yet available * [http://www.saotome.st www.saotome.st] — Facts about the country, how to get there, where to stay, what do to, images etc.{{ref-en}} * Local travel agency Navetur-Equatour — information&pictures http://www.navetur-equatour.st/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419141618/http://navetur-equatour.st/ |date=2017-04-19 }} {{Столицы Африки}} [[Категория:Сан-Томе һәм Принсипи]] p08i015s8g5mh30emykgudvmquui2ne Согласие урамы (Дондағы Ростов) 0 118217 1310030 1180980 2026-11-10T16:23:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310030 wikitext text/x-wiki {{Улица Ростова-на-Дону |название= Согласие урамы |статус= Улица |на карте= |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min =13 |lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min =41 |lon_sec = 50 |CoordScale = 2000 |фото= |подпись= |район= Ленин |прежние названия= |протяжённость= ~ 0,65км |индекс= 344082 |телефоны= |на карте гугл= }} '''Согласие урамы''' — [[Дондағы Ростов]]тың үҙәк урамы. Т-рәүешле формалағы ике яҡлы урам, оҙонлоғо һәм киңлеге ҙур түгел, көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөнөң рельефы һәм траекторияһы ҡатмарлы. Көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлештә Сиверс проспектында башлана һәм Халтуринский тыҡрығында тамамлана. Урамдың бәләкәй өлөшө көньяҡ-төньяҡ йүнәлештә һәм Согласие урамының төп өлөшөн Пушкин урамы менән тоташтыра. == Тарихы == [[XIX быуат]]та урам урынында Генераль йырын була, уның буйлап исемһеҙ йылға аға, ул сүплек һәм һыу ағыҙа торған канал итеп, һуңғараҡ — тик һыу ағыҙа торған канал итеп ҡулланыла. Генераль йырын, үҙ сиратында, баҡсалар араһында, Загородная (һуңыраҡ — Баҡса, хәҙер — [[Оло Баҡса урамы (Дондағы Ростов)|Оло Баҡса]]) һәм [[Тимерсе урамы (Таганрог)|Тимерсе]] (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында урынлашҡан. Ул саҡта Баҡса урамы (Оло Баҡса) һәм [[Тимерсе урамы (Таганрог)|Тимерсе]] (Пушкин) урамы, уларҙы киҫеп үтеүсе Никольский (Халтуринский) һәм Доломановский тыҡрыҡтары квадратында Согласие урамы һәм Братский тыҡрығы булмай, ә бер туғандар Войцеховскийҙар баҡсаһы булған. Туғандар араһындағы килешеү буйынса, уларҙың биләмәһенә килеп терәлеп өҙөлгән өсөнсө тыҡрыҡты, баҡса аша Тимерсе урамына тиклем һуҙырға булалар. Оҙайтылған тыҡрыҡты Туғандар тыҡрығы тип атайҙар, ә яңынан һуҙылған урамды — Согласие урамы тип атайҙар. [[1879 йыл]]да ҡала Думаһы туғандарҙың тәҡдиме менән килешә<ref>Сидоров В. С., Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону, Ростов-на-Дону, Гефест, т.4, 1996 г., 404с.</ref>. Хәҙерге күренештә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән Согласие урамы Генераль йырынды ябыу тураһында ҡарар ҡабул иткән (1886—1892 йылдарҙа эшләнә), [[1862]]—[[1869]] һәм [[1884]]—[[1889]] йылдарҙа ҡала менән идара иткән ҡала башлығы М. А. Байковҡа бурыслы<ref>[http://www.rostov-gorod.ru/?ID=1954&SECTION=1&DETAIL=17475&sphrase_id=169018 Открытие памятника градоначальнику Байкову состоится 7 сентября в Ростове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817165212/https://www.rostov-gorod.ru/?ID=1954&SECTION=1&DETAIL=17475&sphrase_id=169018 |date=2019-08-17 }}</ref>. == Хәҙерге торошо == Согласие урамы — ҡаланың үҙәк өлөшөнөң йәмәғәт-торлаҡ, производство һәм эшлекле фондтары менән совет осоро төҙөлөшө. Урам башында Ростов «РИКОС» нефть-май тәжрибә заводы урынлашҡан. Согласие урамы буйынса 23-сө йортта [[Дондағы Ростов]]тың [[Ленин районы (Дондағы Ростов)|Ленин районы]] күп функциялы үҙәге асылған<ref>[http://www.rostov-gorod.ru/?ID=1954&SECTION=1&DETAIL=180454&sphrase_id=169015 В Ленинском районе открыт многофункциональный центр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920093551/https://www.rostov-gorod.ru/?ID=1954&SECTION=1&DETAIL=180454&sphrase_id=169015 |date=2019-09-20 }}</ref>. Көслө ҡойма ямғырҙар осоронда Согласие урамының Халтуринский һәм Доломановский тыҡрыҡтары менән киҫелешендә ҡайһы бер йорттар һәм улар менән йәнәш ҡуйылған автомобилдәр һыу аҫтында ҡала<ref>[http://www.rostov-gorod.ru/?ID=1954&SECTION=1&DETAIL=23664&sphrase_id=169019 Мэр города провел очередной прием граждан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092200/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=1954&SECTION=1&DETAIL=23664&sphrase_id=169019 |date=2015-09-24 }}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == Генераль йырын буйлап аҡҡан исемһеҙ йылғаны хәҙер [[XIX быуат]] аҙағында төҙөлгән, Согласие урамы буйлап һәм аҫтынан үткән Генераль ҡойма ямғырҙар коллекторы алмаштыра. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дондағы Ростов]] [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] fklvyayrku15i5n3w8929d22pu5vljn Фин-уғыр халыҡтары 0 118925 1310235 1302008 2026-11-11T05:18:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310235 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Халыҡ|название=|расселение={{Флаг|Венгрия}} 9 416 000<br> {{Флаг|Финляндия}} 4 849 000<br> {{Флаг|Россия}} 3 146 000—3 712 000<br> {{Флаг|США}} 1 888 000<br> {{Флаг|Румыния}} 1 433 000<br> {{Флаг|Эстония}} 930 000<br> {{Флаг|Словакия}} 520 500<br> {{Флаг|Швеция}} 345 500<br> {{Флаг|Канада}} 315 500<br> {{Флаг|Сербия}} 293 300<br> {{Флаг|Украина}} 156 600<br> {{Флаг|Норвегия}} 40 000<br> {{Флаг|Латвия}} 250—400|численность=25 000 000 кеше|архкультура=Ананьино мәҙәниәте, Дьяково мәҙәниәте, Сарғат мәҙәниәте, Черкәскүл мәҙәниәте|язык=[[фин-уғыр телдәре]]|религия=католиклыҡ, лютеранлыҡ, православие, традицион инаныстар|раса=урал расаһы, аҡ диңгеҙ-балтик расаһы|Источник о расе=<ref>''Напольских В. В.'' Введение в историческую уралистику. Ижевск: УИИЯЛ УрО РАН, 1997. С. 168.</ref>}} '''Фин-уғыр халыҡтары''' ('''фин-уғырҙар''') — [[фин-уғыр телдәре]]ндә һөйләшкән, Көнбайыш Себерҙә, Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала йәшәгән [[Халыҡ|халыҡтарҙың]] [[Тел (лингвистика)|тел]] берлеге. == Һаны һәм классификацияһы == Фин-уғыр халыҡтары ике төркөмгә бүленә: фин һәм уғыр төркөмдәре. Фин-уғыр халыҡтарының дөйөм һаны — 25 миллион кеше. Уларҙың яҡынса 14 миллионы — венгрҙар, 5 миллионы — финдар, эстондар яҡынса 1 миллион самаһы, 843 меңе — мордвалар, удмурттар — 637 мең, мариҙар — 614 мең. === Фин-пермь төркөмө === ==== Балтик буйы-фин төркөмсәһе ==== * Финдар (суомиҙар) — 6 000 000: [[Финляндия]]ла — 4 800 000, [[Швеция]]ла — 300 000, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] — 300 000, Ҡаҙағстанда — 50 000. ** Ингерманландтар — 32 231: [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] — 20 300, [[Эстония]]ла — 10 639. ** Квендар [[Норвегия]]ла: 10 000 — 60 000. * Эстондар — 1 000 050: [[Эстония]]ла — 920 000 ([[2009 йыл|2009]]), 39 763 — [[Финляндия]]ла ([[2008 йыл|2012]]), 28 113 — Рәсәйҙә (2002), 25 509 — [[Швеция]]ла ([[2007 йыл|2007]]), 25 000 — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[2000 йыл|2000]]). ** Выруҙар — 74 000 [[Эстония]]ла. ** Сетуҙар — 10 000: [[Эстония]]ла — 10 000, Рәсәйҙә — 214. (2010). * Карелдар — 120 000: Рәсәйҙә — 93 344 (2002), 20 000 — [[Финляндия]]ла. * Вепстар — 8 240 Рәсәйҙә (2002). * Ижоралар — 700: Рәсәйҙә — 327 (2002). * Ливтар — 250—400 ([[Латвия]]ла). * Водтар —100: Рәсәйҙә — 73 (2002). ==== Саам төркөмө ==== * Саамдар — 30 000—70 000: [[Норвегия]]ла — 40 000, [[Швеция]]ла — 20 000, [[Финляндия]]ла — 6 500, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] — 1,8 мең (2010). ==== Волга-фин төркөмсәһе ==== * [[Мордвалар]] Рәсәйҙә — 744 237 (2010) ** Муҡшылар Рәсәйҙә — 49 624 (2002) ** Эрзәләр Рәсәйҙә — 84 407 (2002) * [[Мариҙар]] Рәсәйҙә — 547 605 (2010) ==== Пермь төркөмсәһе ==== * [[Удмурттар]] Рәсәйҙә — 636 906 (2002). ** Бесермәндәр Рәсәйҙә — 3 122 (2002). * Коми-зыряндар Рәсәйҙә — 293 406 (2002) * Коми-ижмалар Рәсәйҙә — 15 607 (2002). * Коми-пермяктар Рәсәйҙә — 125 235 (2002). ** Комияздар Рәсәйҙә — 5 000. === Уғыр төркөмө === ==== Дунай төркөмсәһе ==== * [[Венгрҙар]] — 14 500 000: [[Венгрия]]ла — 9 416 015 ([[2001 йыл|2001]]), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] — 1 563 081 ([[2006 йыл|2006]]), [[Румыния]]ла — 1 433 073 ([[2001 йыл|2001]]), [[Словакия]]ла — 520 528 ([[2001 йыл|2001]]), [[Канада]]ла — 315 510 ([[2006 йыл|2006]]), [[Сербия]]ла — 293 299 — ([[2002 йыл|2002]]), [[Украина]]ла — 156 600 ([[2001 йыл|2001]]). ** [[Секей халҡы|Секейҙар]] ** Чангоштар ** Мадъяраптар ** Ястар (Урта быуаттарҙа венгрҙар тарафынан ассимиляцияланған алан халҡы) ==== Обь төркөмсәһе ==== * Ханттар Рәсәйҙә — 28 678 (2002). * Мансиҙар Рәсәйҙә — 11 432 (2002). == Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы == === Хәҙерге бойондороҡһоҙ фин-уғыр дәүләттәре === * {{Флаг|Венгрия}} '''[[Венгрия]]''' * {{Флаг|Финляндия}} '''[[Финляндия]]''' * {{Флаг|Эстония}} '''[[Эстония]]''' === Хәҙерге фин-уғыр милли автономиялары === ; {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] * [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|25px]] '''Секей крайы (танылмаған)''' — яҡынса '' 61 %'' ([[венгрҙар]]) ; {{Флаг|Russia}} [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] * [[Файл:Flag_of_Mari_El.svg|граница|22x22пкс|флаг Марий Эл]] '''[[Марий Эл|Марий Эл Республикаһы]]''' — ''43,9 %'' * [[Файл:Flag_of_Mordovia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Мордовии]] '''[[Мордва Республикаһы]]''' — ''40 %'' (муҡшылар һәм эрзәләр) * [[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Удмуртии]] '''[[Удмурт Республикаһы]]''' — ''28 %'' * [[Файл:Flag_of_Komi.svg|граница|22x22пкс|флаг Республики Коми]] '''[[Коми Республикаһы]]''' — ''23,7 %'' * [[Файл:Flag_of_Karelia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Карелии]] '''[[Карелия|Карелия Республикаһы]]''' — ''9,3 %'' (карелдар, финдар һәм вепстар) * [[Файл:Flag_of_Yugra.svg|граница|22x22пкс|Флаг Ханты-Мансийского автономного округа]] '''[[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Югра]]''' — ''1,9 %'' (ханттар һәм мансиҙар) * [[Файл:Flag_of_Yamal-Nenets_Autonomous_District.svg|граница|22x22пкс|Флаг Ямало-Ненецкого автономного округа]] '''[[Ямал-Ненец автономиялы округы]]''' — ''1,93 %'' (ханттар һәм мансиҙар) == Археология == * Черкәскүл мәҙәниәте — Уралдың көньяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте * Межовка мәҙәниәте — Урал аръяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте * Ананьино мәҙәниәте — Урта Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * Пьяный Бор мәҙәниәте — Волга буйындағы һәм Урал буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Бахмут мәҙәниәте]] — Көньяҡ Уралдағы һәм Кама буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * Дьяково мәҙәниәте — Үҙәк Рәсәйҙәге тимер быуаты мәҙәниәте * Городец мәҙәниәте — Көньяҡ Рәсәйҙәге һәм Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Ҡараяҡуп мәҙәниәте]] — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Кушнаренко мәҙәниәте]] — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Мазунин мәҙәниәте]] — Кама буйындағы һәм Ағиҙелдең түбән ағымындағы тимер быуаты мәҙәниәте * Сарғат мәҙәниәте — Көнбайыш Себерҙәге тимер быуаты мәҙәниәте == Тарихы == Тел ғилеме анализы һинд-иран төркөмө менән фин-уғыр тел төркөмө бәйләнеше булғанлығын күрһәтә.<ref name="Троицкая">Троицкая Т. Н., Новиков А. В. Археология Западно-Сибирской равнины: Учебное пособие. — Новосибирск, 2004.</ref> В. Н. Чернецов Көнбайыш Себерҙәге һуң осор уғыр халҡының (ханттар һәм мансиҙар) телендә, фольклорында һәм йолаларында иран һыҙаттары булыуын билдәләй.<ref>В. </ref> == Генетика == Өр-яңы генетик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, N гаплотөркөмөн таратҡан ҡәбиләләр Көньяҡ Себерҙән миграциялаған<ref>{{Cite journal|year=2007|title=Y-chromosome [[Гаплогруппа N (Y-ДНК)|haplogroup N]] dispersals from south Siberia to Europe|journal=Journal of Human Genetics|volume=52|issue=9|pages=763|DOI=10.1007/s10038-007-0179-5|doi=10.1007/s10038-007-0179-5|pmid=17703276}}</ref>. Был гаплотөркөмдөң юғары проценты, атап әйткәндә, [[Ляохэ]]<ref>Yinqiu Cui, Hongjie Li, Chao Ning, Ye Zhang, Lu Chen, Xin Zhao, Erika Hagelberg and Hui Zhou (2013） [http://bmcevolbiol.biomedcentral.com/articles/10.1186/1471-2148-13-216 "Y Chromosome analysis of prehistoric human populations in the West Liao River Valley, Northeast China.]</ref> йылғаһы үҙәнендә неолитта йәшәгәндәргә хас, был Владимир Напольскихтың фин-уғыр халыҡтары ата-бабаларының төньяҡ-көнсығыш Азиянан сыҡҡаны тураһындағы күҙаллауҙарына тап килә.<ref>Напольских В. В. (Ижевск). [http://www.ruthenia.ru/folklore/napolskih3.pdf Миф о нырянии за землёй (А812) в Северной Евразии и Северной Америке: двадцать лет спустя]. //«Не любопытства ради, а познания для…» К 75-летию Юрия Борисовича Симченко. Ред. Н. А. Дубова, Ю. А. Квашнин. Москва, 2011 [cc. 215—272].</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.'' От Скифии до Индии. М., 2000. * ''Бернштам Т. А.'' Христианизация в этнокультурных процессах финно-угорских народов Европейского Севера и Поволжья (сравнительное обобщение) // Современное финно-угроведение. Опыт и проблемы. Сборник научных трудов Гос. музея этнографии народов СССР. — Л., 1990. — С. 133—140. * Мировоззрение финно-угорских народов. М., 1990. * ''Напольских В. В.'' Введение в историческую уралистику. Ижевск: УдмИИЯЛ, 1997. * Народы Поволжья и Приуралья. Коми-зыряне. Коми-пермяки. Марийцы. Мордва. Удмурты. М., 2000. * ''Рябинин Е. А.'' Финно-угорские племена в составе Древней Руси. СПб.: Изд-во СПбГУ, 1997. * ''Хелимский Е. А.'' Компаративистика, уралистика: Лекции и статьи. М<span id="cxmwAR8" tabindex="0">.</span>: Языки русской культуры, 2000. * ''Федянович Т. Л.'' Семейные обычаи и обряды финно-угорских народов Поволжья. М., 1997. == Һылтанмалар == * [http://finno-ugric.net/ Народы России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209090709/http://finno-ugric.net/ |date=2018-12-09 }} [http://finno-ugric.net/ Глубинка. Финно-угры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209090709/http://finno-ugric.net/ |date=2018-12-09 }} * [http://uralistica.ning.com/ Финно-угорская социальная сеть «Уралистика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://finnougoria.ru/ Финно-угорский культурный центр Российской Федерации] * [https://web.archive.org/web/20130605193937/http://kominarod.ru/ Независимый финно-угорский портал] * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://finugor.ru/ Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624203120/http://finugor.ru/ |date=2007-06-24 }} * [https://web.archive.org/web/20130420162346/http://finnougr.ru/ Финно-угорский мир] * [http://www.tomovl.ru/komi/Biarmia.html Страна Биармия.] [http://www.tomovl.ru/komi/Biarmia.html Карта расселения финно-угорских народов в настоящее время] [[Категория:Европа халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Уғырҙар]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] c8qc1d4xe48gawo4sltlf47n7oo6s6y Урыҫ армияһы (1919) 0 118962 1310217 1267791 2026-11-11T04:15:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310217 wikitext text/x-wiki {{Военное подразделение |название = Урыҫ армияһы |изображение = |подпись = |годы = [[1919]] |страна = {{Рәсәй}} [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй]] |подчинение = |в составе = |тип = Ҡораллы көстәр |включает_в_себя = |роль = |размер = яҡынса 300 000 кеше ([[июнь]], [[1919]])<ref>Оценка разведки РККА</ref> |командная_структура = |размещение = {{Рәсәй}} элекке [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһы]] территорияһы |прозвище = |покровитель = |девиз = |цвета = |марш = |талисман = |снаряжение = |сражения = [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] |знаки_отличия = |нынешний_командир = |известные_командиры = }} '''Урыҫ армияһы''' ({{Lang-ru-dor|Русская армія}}) — бөтә [[Рәсәй|Рәсәй]] масштабында [[1919 йыл]]да Рәсәй дәүләтенең барлыҡ ҡораллы көстәре менән Юғары башкомандующийы адмирал [[А. В. Колчак]]тың берҙәм формаль рәүештәге командованиеһы аҫтында булған Аҡтар хәрәкәтенең ҡораллы көстәре. == Төҙөлөү тарихы == [[Файл:РусскаяАрмия.jpg|мини|«Урыҫ армияһы» гәзитенең логотибы]] [[1918 йыл]]дың 18 ноябрендә [[Омск]] ҡалаһына 1918 йылдың 14 октябрендә килгән һәм хөкүмәткә хәрби комиссар сифатында индерелгән [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчакты]] Рәсәйҙең Юғары хакимы итеп иғлан иткәндән һуң Аҡтар хәрәкәте ғәскәрҙәренең мөһим үҙгәртеп ҡороуы (реорганизацияһы) уҙғарыла. Колчак шулай уҡ Рәсәйҙең бөтә [[Ҡоро ер ғәскәрҙәре|ҡоро ер]] һәм диңгеҙ көстәре менән юғары башкомандованиеһын үҙ өҫтөнә ала. Юғары хаким булараҡ алмирал Колчакты аҡ армияларҙың башкомандующийҙары Рәсәйҙең көньяғында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Себер]]ҙә һәм Алыҫ Көнсығышта таныйҙар; 1919 йылдың май—июнь айҙары сиктәрендә генералдар А. И. Деникин, Е. К. Миллер, Н. Н. Юденич үҙ ирке менән Колчакка буйһондолар һәм рәсми рәүештә Рәсәй территорияһындағы бөтә армиялар өҫтөндә уның Юғары башкомандованиеһын танынылар. Юғары Главком үҙ сиратында главкомдарҙың вәкәләттәрен раҫланы. Юғары хаким приказына ярашлы Миллер һәм Юденич генерал — губернатор статусын алды<ref>[http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042603.phtml ''В.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806190608/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042603.phtml |date=2020-08-06 }}</ref>. Уның ҡарамағында Юғары Главкомдың урынбаҫары генерал А. И. Деникин етәкселегендә Көньяҡ Рәсәй ҡораллы көстәре, Көнсығыш, Төньяҡ һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронттары, шулай уҡ хәрби-диңгеҙ көстәре һәм сит илдәрҙә Рәсәйҙең хәрби вәкиллеге була. «Урыҫ армияһы» атамаһы барлыҡ аҡ фронттарҙың берекмәһе булараҡ нығына, фронттар командующийҙары статусын Юғары башкомандующийҙан формаль рәүештә Төньяҡ һәм Төньяҡ — Көнбайыш армиялары генералдары Юденич һәм Миллер алалар. == Ойоштороу структураһы һәм составы == А. В. Колчак үҙенең 1919 йылдың 3 ғинуарындағы бойороғо менән яңы Урыҫ армияһы структураһы һәм составы яғынан Император Николай II Урыҫ армияһына оҡшаш булырға тейеш тип ҡарар итә. Берҙәм армияның күҙ уңында тотолған структураһы: * 150-әр штыклы роталар; * батальондарҙың һәр береһе 4 ротанан; * 4 батальонда (йәки 16 ротала) 4100 штыклы полктар; * дивизиялар 16500 штыклы 4 полктан; * 2 дивизияла 37000 штыклы корпустар. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Әҙәбиәт == * [http://swolkov.narod.ru/bdorg/bdorg09.htm#786 ''С. В. Волков'' Белое движение в России: организационная структура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903205215/http://swolkov.narod.ru/bdorg/bdorg09.htm#786 |date=2010-09-03 }} * {{Китап|автор=Клавинг В. В.|заглавие=Гражданская война в России: белые армии|ссылка=http://you1917-91.narod.ru/klaving_belye_armii.html|место=М., СПб.|издательство=АСТ, Terra Fantastica|год=2003|страниц=637|isbn=5-17-019260-6|тираж=5000}} * {{Китап|заглавие=Путеводитель по фондам белой армии / Рос. гос. воен. архив|ссылка=http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=122|ответственный=Сост. Н. Д. Егоров, Н. В. Пульченко, Л. М. Чижова|место=М.|издательство=«Русское библиографическое общество», издательская фирма «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=526|isbn=5-02-018037-8|тираж=1500}} * ''Плотников И. Ф.'' Челябинск: разработка стратегического плана наступления русской армии A. В. Колчака, успехи в его осуществлении и последующий провал (февраль-май 1919 г.)//Урал в событиях 1917—1921 гг.: актуальные проблемы изучения. Челябинск. 1999. * [https://web.archive.org/web/20200806190608/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042603.phtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806190608/https://web.archive.org/web/20200806190608/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042603.phtml |date=2020-08-06 }} ''В. Г. Хандорин'' Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Союзники и борьба за признание»] [[Категория:Аҡтар хәрәкәте]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] bsua051xqg36hq153sn3p6tx8lt2hty Сәфәров Марс Ғиләж улы 0 119082 1310098 1057721 2026-11-10T20:11:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310098 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Сәфәров Марс Ғиләж улы |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 18.04.1937 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Стәрлебаш районы}} [[Айҙарәле]] ауылы |Дата смерти = |Гражданство = {{URS}}<br>{{RUS}} |Место смерти = {{МС|}} |Научная сфера = органик химия |Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]], Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө Ғилми үҙәге; Органик химия институтының ғилми секретары, ФЦС (Фармакофор цикл системалары лабораторияһы) лаборатория мөдире |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|химических наук}} |Учёное звание = ғалим-химик-органик, химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). |Альма-матер = [[Өфө нефть институты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = |Награды и премии = [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = }} {{Фамилиялаш|Сәфәров}} '''Сәфәров Марс Ғиләж улы''' ([[18 апрель]] [[1937 йыл]]) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). == Биографияһы == Марс Ғиләж улы Сәфәров 1937 йылдың 18 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Айҙарәле]] ауылында тыуған. 1960 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлай. Һайлаған һөнәре: «Нефть һәм газ технологияһы». Хеҙмәт юлын [[Өфө нефть институты]]нда уҡытыусы булып башлай һәм унда 1980 йылға тиклем эшләй. Башта ассистент (1960—1962), унан академик И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында (МИНХ и ГП им. И. М. Губкина) аспирант (1962—1965) була. Хеҙмәт юлында өлкән преподаватель, доцент, профессор (1965—1980) баҫҡыстарын үтә. Диссертацияларының темалары: «Изучение реакции Принса и химии диоксановых соединений» (кандидатлыҡ, 1965), «Исследования в области синтеза и превращений 1,3-диоксанов» (1979, докторлыҡ диссертацияһы). Профессор дәрәжәһен 1982 йылда ала. 1980 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]на күсә. 2006 йылға тиклем органик химия кафедраһы мөдире була. * Дөйөм хеҙмәт стажы: 56 йыл. * Кафедрала эшләү стажы: 31 йыл == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни хеҙмәттәре кислородлы гетероциклик берләшмәләр (диоксандар, диоксиндар, пирандар, фурандар) химияһын, Принс реакцияһын, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларын, шул иҫәптән, суперэкотоксиканттарҙың йоғонтоһон, тикшереүгә арналған. Уның тарафынан синтетик каучуктар, хуш еҫле матдәләр, биологик актив матдәләр (фуранол), шыйыҡ кристаллы берләшмәләр етештерер өсөн һыҙыҡлы һәм цикллы мономерҙарҙы, шулай уҡ, диен углеводородтарҙы эффектив синтезлау ысулдары эшләнгән. 20 кандидатлыҡ 5 докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 300-ҙән ашыу публикация, шул иҫәптән 100 патент һәм СССР-ҙың авторлыҡ танытмалары авторы. == Фәнни хеҙмәттәре == * Механизмы реакций ацеталей. М., 1987 (авторҙ.); * Люди и диоксины. М., 2000; * Рассказы об экологии жилища. Уфа, 2007; * Основы оргаиической химии: уч. пособие. М., 2012 (авторҙ.). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «Диоксин» республика программаһының ғилми етәксеһе (1993—1995). * Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе идаралығы рәйесе (1990—96). * Технология факультетында һәм кафедрала студенттарҙың фәнни-тикшеренеү эштәрен ойоштороусы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986). * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). * ВЛКСМ Үҙәк Комитетының почетлы билдәһе * «Сорос профессоры». * Рәсәй Федерацияһы Инженер академияһының мөхбир (действительный член) ағзаһы. Сәфәров Марс Ғиләж улының биографияһы «Современники России» тип аталған федераль энциклопедияға индерелгән. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190822094909/http://www.bashedu.ru/ba/node/1561 Башҡорт дәүләт университеты] * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/11967-s-f-rov-mars-il-zh-uly Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405214750/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/11967-s-f-rov-mars-il-zh-uly |date=2016-04-05 }} * [http://alumni.rusoil.net/safarov-mars-gilyazovich/ Выдающиеся выпускники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523030527/http://alumni.rusoil.net/safarov-mars-gilyazovich/ |date=2017-05-23 }} * [http://window.edu.ru/resource/520/21520/files/0109_057.pdf ХИМИЯ] oa2nk5i3hwpfufbck5r4n98y75wllb2 Ткач Злата Моисеевна 0 119419 1310146 1192097 2026-11-10T23:19:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310146 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Страна = {{флагификация|СССР}}→<br />{{флагификация|Молдавия}} |Имя = Злата Ткач |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 16.05.1928 |Дата смерти = 1.01.2006 |Место рождения = [[Image:Flag of Romania.svg|20px]] Бессарабия губернаһы Ниспоренский өйәҙе (хәҙерге [[Молдавия]]ның Страшенский районы) Лозово ауылы |Место смерти = [[Image:Flag of Moldova.svg|20px]] {{ВБУ|Кишинёв}} |Профессии = {{композитор|СССР|Молдавия|XX быуат}}<br />{{музыкаль педагог|СССР|Молдавия|XX быуат}} |Жанры = |Викисклад = }} '''Ткач Зла́та Моисе́евна''' (ҡыҙ фамилияһы Злотэ Бейрихман; идиш ‏זלאַטע טקאַטש‏‎, рум. Zlata Tcaci; [[16 май]] [[1928 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[2006 йыл]]) — молдован композиторы, педагог. Молдавияның беренсе ҡатын-ҡыҙ композиторы. Молдавия ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974), Молдавияның дәүләт премияһы лауреаты (1980), Gloria Muncii («Глория мунчий») ордены кавалеры, Молдованың дәүләт музыка, театр һәм һынлы сәнғәт академияһы профессоры. == Биографияһы == Злата Ткач (ул ваҡытта ''Зло́та Бе́йрихман'') Бессарабияның (хәҙерге [[Молдова]]ның Страшенский районы) Лозово ауылында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы Моисей Бенционович Бейрихман<ref name=":0">Мойше (Моисей Бенционович) Бе(й)рихман ({{lang-ro|Moise Berihman}}, [[8 ноябрь]] [[1900]], Лозово — [[11 декабрь]] [[1985]], [[Кишинёв]]) — видный молдавский педагог, учился в кишинёвской частной консерватории «Униря» по классу Иосифа Финкеля и Марка Пестера. См. фотографии [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDU7IHNlYXJjaFNraXA9MA== здесь] и [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDk7IHNlYXJjaFNraXA9MA== здесь]</ref>, "Униря" косерваторияһын тамамлап, Кишенёв косерваторияһында скрипка һәм тынлы оркестр буйынса уҡытҡан, ә әсәһе - Фрейда (Фани) Менделеевна Кофман. Златаға ике йәш тә булмай, ғаилә Кишенёвҡа әсәһенең ата-әсәләренә күсеп ҡайта. Ул румын башланғыс мәктәбендә һәм Кишенёв «Regina Maria» румын гимназияһында белем ала, совет власы килеү менән, [[1940 йыл]]да [[рустар|рус]] мәктәбенә уҡырға күсә. Скрипкала атаһының ҡул аҫтында (шулай уҡ музыка мәктәбендә М. Б. Берихмандың скрипка класында ла) уйнарға өйрәнә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында әсәһе менән Урта Азияға эвакуациялана, ләкин юлда юғала һәм бер үҙе [[Үзбәкстан]] дың Наманган ҡалаһына барып эләгә. Сабыртмалы һәм ҡорһаҡ тифы менән ауырый. Дрогобычтан эвакуацияланған балалар йортона урынлаштырыла һәм урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. Шул ваҡытта үҙенең тәүге «Краснофлотцы» тигән йырын ижад итә. [[1943 йыл]]да ғаиләһе менән осраша, һәм, ҡала азат ителгәс, [[Кишинёв]]ҡа әйләнеп ҡайта. 1945 йылда Кишинёв университетының физика-математика факультетында уҡый, ләкин бөтмәйенсә, Кишинёв консерваторияһының музыка белгесе бүлегенә уҡырға инә, уны [[1952 йыл]]да тамамлай. 1952—1962 йылдарҙа музыка мәктәбендә һәм Штефан Няга исемендәге Кишенёв музыка училищеһында уҡыта. [[1957 йыл]]да консерваторияла композиция класы буйынса белем алыуын дауам итә һәм [[1962 йыл]]да консерваторияла эшкә ҡалдырыла, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй ([[1986 йыл]]дан — доцент, [[1993 йыл]]дан — композиция класы буйынса профессор).<ref>[http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=246&art_id=2734&pg_no=1 Зиновий Столяр «К 80-летию со дня рождения Златы Ткач»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250103225502/http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=246&art_id=2734&pg_no=1 |date=2025-01-03 }}</ref> Злата Ткач — Молдовала үҙенең ғүмерен профессиональ композиторлыҡ сәнғәтенә арнаған беренсе ҡатын-ҡыҙ. Уның ижады киң жанр төрлөлөгө менән айырыла: төрлө инструменттар өсөн концерттар, ҡыллы квартеттар, сюиталар, вокал, хор һәм инструменталь циклдар, кантаталар һәм поэмалар, ҙур һәм бәләкәй сәхнәләр өсөн опералар, вокал - хореографик поэмалар, иструменталь миниатюралар, драма тетры һәм кино өсөн музыка, балалар өсөн йырҙар яҙа. Музыкаль әҫәрҙәре араһында "Паноптикум" симфонияһы, "Өс бәрәсле кәзә"(1966, 2-се редакция 1971, 3-сө редакция — «Алдаҡсы бүре», 1983), "Ялҡаубикә", "Ашнаҡсы һәм бай", "Цветик- семицветик", "Бәләкәй принц" әкиәт-опералары, "Ҡыя һыҙыҡлы күгәрсендәр"(1974), "Үлемһеҙлеккә аҙым" (1985), Аурелиу Бусуйока романы буйынса яҙылған "Минең [[париж]]ан олатайым"(1987) исемле камерный опералары, "Андреиш" (Е. Буков әҫәре буйынса, 1979) балеты, альт һәм фортепиано өсөн Дмитрий Шостакович иҫтәлегенә сонатаһы, флейта һәм симфоник оркестр өсөн концерты (1989), фортепиано өсөн симфоник оркестрға ҡушылып башҡарылған концерты (2002), "Фашист тамуғынан йырҙар"ы, "Молдова поэзияһынан" әҫәре (1984, оркестр варианты - 1986), симвоник оркестр өсөн иншалары (Бурлеска, Балалар сюитаһы, скрипка, ҡыллы һәм литавралар өсөн концерт, "Медиатация" симфониеттаһы), кантаталары ("[[Днестр]] тураһында поэма", "Ҡала.Ҡояш. Балалар.",«Plai de cânt, plai de dor»), М.Эминескуның, В. Александриеның шиғырҙарына яҙылған балалар йырҙары бар. Злата Ткач шулай уҡ рус һәм молдова телдәрендә популяр йырҙар ижад иткән. Мәҫәлән, "Каселе Молдовей" (Молдова өйҙәре) һәм Григоре Виеру һүҙҙәренә "С-а дус пасэря" (Осто ҡош), Р. Рожденственский шиғырына яҙылған "Я бы музыку писал" йырҙарын әйтеп китергә була. З. Ткачтың эстрада йырҙарын [[Надежда Чепрага]] башҡарған. Тағы ла «Молдова-фильм» киностудияһының бер- нисә мультфильмы өсөн музыка ижад иткән. Ғүмеренең һуңғы йылдарында йәһүд тематикаһына әҫәрҙәр ижад итә, шул иҫәпкә [[идиш]] һәм [[иврит]] һүҙҙәренә яҙылған "Яд ва-Шем" поэма - реквиемы, [[Холокост]] ҡорбандары иҫтәлегенә арналған фортепиано өсөн соната - экспромты, ҡыллы квартет өсөн "Йәһүд фольклорынан дүрт миниатюра"һы<ref name=":1">[http://www.cnaa.acad.md/files/theses/2008/7833/olga_vlaicu_thesis.pdf Подробный анализ скрипичных произведений З. Ткач (стр. 33—45)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, "Һөйләш әле, әсәй, минең менән" ( Паулина Анчелдың "Асенька" повесы буйынса) моноопераһы, йәһүд шағирҙары Иосиф Керлерҙың ("Капрештыға рәхим итегеҙ"), Мойше Леместраның ("Кадиш", "Вандэрштокс гешихтэ" һ.б) Шике Дризаның ("Дайн гутэр номан", "Тэй мит штэрн"), Люба Вассермандың ("Славатич" вокал поэмаһы), Паулина Анчелдың ("Дуст штэйтл Единец), Лев Беринскийҙың, Лейба Квитконың һәм Ихил Шрайбмандың шиғырҙарына [[идиш]] телендәге йырҙары ла инә.. == Ғаиләһе == * Ире '''Ефим Маркович Ткач''' - күренекле молдован музыка белгесе ([[1926]], Бельцы, Бессарабия — [[2003]], [[Кишинёв]]), Транснистрия геттоһы тотҡоно. Рус һәм молдова телендә яҙылған "Пособие по элементарной теории музыки" (Кишинёв, 1957, 1961) Опера Давида Гершфельда «Грозован» (Москва, 1960), «Чиприан Порумбеску» (Кишинёв, 1975), «Тимофей Гуртовой» (Кишинёв, 1975), «[[Евгений Дога]]» (Кишинёв, 1980), «Дмитрий Кантемир», «[[Дога Евгений Дмитриевич]]», « Музыкальные сочинения» (Кишинёв, 1980) һәм башҡа әҫәрҙәрҙең авторы. [[Молдова]]ның антифашистик демократик берекмәһенә нигеҙ һалыусы. * Олатаһы — '''Мендель (Михаил) Соломонович Бейрехман''' ([[1908]], Ворничены, Бессарабия, хәҙерге [[Молдова]]ның Страшенский районы] — [[2005]], [[Кишинёв]]) рәссам - портретсы. == Әҙәбиәт == * Г. В. Кочарова. Злата Ткач. Кишинёв: Литература артистикэ, 1979. * Галина Кочарова. «Злата Ткач. Судьба и творчество». Кишинёв: Pontos, 2000. == Әҫәрҙәре == * [http://www.music.md/music.php?action=bio&gid=137 Список произведений (рум.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722172045/http://www.music.md/music.php?action=bio&gid=137 |date=2011-07-22 }} * [http://www.fattore.com/ZlataTcaci.htm Частичный список произведений (фр.)] == Нота баҫмалары == * Танец. Кишинёв: Картя молдовеняскэ, 1963. * Молдавский танец. Кишинёв: Картя молдовеняскэ, 1965. * Соната для альта и фортепиано. Москва: Советский композитор, 1981. * Leagăn de mohor (35 фортепианных миниатюр). Кишинёв, 1988. * ''«Дайн гутэр номэн»'' (''Имя доброе своё'', на [[идиш]]е, с нотами). Вокальный цикл на стихи Шике Дриза. Кишинёв: Лига, 1996. * Шолом-Алейхем: сборник вокальных сочинений. Кишинёв: Pontos, 2001. * ''«Дос глэкэлэ»'' (''колокольчик'', на стихи еврейских поэтов на идише, с нотами). [[Берлин]], 2004. * «Flacăra iubirii» (''Пламя любви''). Романсы на стихи Агнессы Рошки. Кишинёв: Cartea Moldovei, 2006. == Хәтирәләр == * [http://www.centropa.org/index.php?page=rdetails&id=337&table=biografien&rtype=bio На английском языке (2004)] Interviewer: Natalia Fomina. Centropa. Retrieved on 2022-05-13. == Фотогалерея == * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDM7IHNlYXJjaFNraXA9MA== Злата (''Лота'') Ткач (Бейрехман) с матерью, 1930] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDQ7IHNlYXJjaFNraXA9MA== В 1931 году (Кишинёв)] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDY7IHNlYXJjaFNraXA9MA== В 1945 году по возвращении в Кишинёв] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDc7IHNlYXJjaFNraXA9MA== С будущим мужем музыковедом Ефимом Ткачем (второй слева), первый справа — Наум Лозник — скрипач оркестра п/у Шико Аранова, 1948 год, Кишинёв] (Н. Х. Лозник) * [https://web.archive.org/web/20250103225517/http://www.dorledor.info/photos/articles/2734_1.jpg В студенческие годы] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMDI7IHNlYXJjaFNraXA9MA== Будущий музыковед Ефим Ткач с родителями в Бельцах, 1928] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMTA7IHNlYXJjaFNraXA9MA== Музыковед Ефим Маркович Ткач, 1962] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMTE7IHNlYXJjaFNraXA9MA== Группа композиторов в Кишинёве (1964): Злата Ткач, Николай Пейко, Дмитрий Шостакович, Ефим Ткач, Аркадий Островский] * [http://www.centropa.org/index.php?nID=15&x=PXVuZGVmaW5lZDsgc2VhcmNoVHlwZT1waG90b2RldGFpbDsgc2VhcmNoVmFsdWU9TU9aVEswMTI7IHNlYXJjaFNraXA9MA== Злата Ткач в 1993 году] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йәһүд музыкаһы]] 7m0cxjyw6cecj99ywefngx653zmk9ie Усманов Әбүбәкер Нурийән улы 0 119533 1310218 1298621 2026-11-11T04:25:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310218 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Әбүбәкер Нурийән улы Усманов | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Киҙгәнбаш]] улусы [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]) [[Имән (Балтас районы)|Имән]] ауылы | Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Научная сфера = [[тарих]] | Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]] |Учёная степень = тарих фәндәре кандидаты |Учёное звание = | Альма-матер = | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = | Сайт = }} {{фамилиялаш|Усманов}} '''Усманов Әбүбәкер Нурийән улы''' ([[24 апрель]] [[1910 йыл]] — [[13 июнь]] [[1982 йыл]]) — ғалим-[[тарих]]сы һәм фольклорсы, дәүләт һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1937—1971 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1939 йылға тиклем һәм 1943 йылдан институт директоры, 1951 йылдан директор урынбаҫары; 1940 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре идаралығы начальнигы, 1941—1943 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1948 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). 1946—1948 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел журналының]] редколлегия ағзаһы. == Биографияһы == Әбүбәкер Нурийән улы Усманов 1910 йылдың 24 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге [[Балтас районы]]) [[Имән (Балтас районы)|Имән]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1926-1930 йылдарҙа Бөрө педагогия техникумында уҡый, 1930 йылдан ВЛКСМ-дың [[Бөрө]] ҡала комитетының пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/373 Статья в Литературной карте Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211091800/http://libmap.bashnl.ru/node/373 |date=2013-12-11 }}</ref>. [[1933]] йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]н тамамлай, шунда уҡытыусы итеп ҡалдырыла<ref>Ағиҙел, 2000 йыл, №4. - 177-се бит.</ref>. 1932—1937 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|ВЛКСМ Өлкә комитетының]] мәҙәниәт һәм пропаганда бүлеге мөдире була. [[1937 йыл]]дан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, Тел һәм әҙәбиәт институтында]] эшләй. 1937—[[1940]] һәм 1943—1951 йылдарҙа ошо институттың директоры була. 1940—1941 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Светының Сәнғәт буйынса идаралығы начальнигы. 1941—1943 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә комитеты секретары була. 100-сө Баҡалы һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. [[1971 йыл]]ға тиклем СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. [[1982 йыл]]да вафат була. Өфөлә [[Өфө мосолман зыяраты|Мосолман зыяратында]] ерләнгән. == Фәнни эшмәкәрлеге == Усманов Әбүбәкер Нурийән улы — 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. [[Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы]], башҡорттарҙың [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылғы Ватан һуғышында]] һәм 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы мәсьәләләрен өйрәнә. Шулай уҡ [[башҡорт фольклоры]]н йыйыу, өйрәнеү, баҫтырыу менән шөғөлләнә. === Фәнни хеҙмәттәре === * Салауат батыр. — Өфө, Китап — 1945.{{ref-ba}} * Дружба русского, украинского и башкирского народов. — пер. с украинск., — Киев: Витчизна, 1954. * Башҡортостан Россияға ҡушылған осорҙағы тарихи шарттар. // Башҡортостан уҡытыусыһы. Өфө, 1957. — № 6.{{ref-ba}} * Присоединение Башкирии к Московскому государству. — Уфа, 1960. * Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. Уфа, 1964. * Кинзя Арсланов — выдающийся сподвижник Пугачева: исторические записки. — М.: 1961, № 71. * По страницам «Отводной книги». // Вечерняя Уфа. — 1970. — № 55, 59, 69, 71, 72. * Развитие земледелия в Башкирии в третьей четверти 18 века.// «Из истории феодализма и капитализма в Башкирии». — Уфа, 1971. С.22—74. * Добровольное присоединение Башкирии к Русскому государству. Уфа, 1982. == Хәтер == * Өфөлә ғалим йәшәгән йорттоң стенаһына иҫтәлекле таҡтаташ эленгән. == Әҙәбиәт == * ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — С.199. * ''Докучаева А.'' Ученый, писатель и журналист. // Вечерняя Уфа. — 1984. — 7 мая. * ''Зарипов Н. Т.'' Тарих катламнарын актарып. // Кызыл таң. — 1985. — 26 мая. * ''Иҙелбаева М.'' Фәндә ҡалған эҙ. // Советская Башкирия. — 1985. — 24 апреля. * ''Осотова В.'' В память об историке. // Вечерняя Уфа. — 1987. — 1 октября. * ''Хаҗиев Н.'' Мәшһүр тарихчы. // Балтач таңнары. — 2005. — 16 апреля. * ''Узиков Ю. А. Ю.'' Книги идут к людям. // Вечерняя Уфа. — 1985. — 27 марта. * ''Әминев Ә.'' Ғалимға хөрмәт йөҙөнән.// Советская Башкирия. — 1987. — 9 октября<ref>[http://lib.baltach.ru/node/131 А. Н. Усманов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211222435/http://lib.baltach.ru/node/131 |date=2013-12-11 }}</ref>. == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220926193915/http://encycl.bash-portal.ru/usmanov_a.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'' ] * [http://nullбашкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/3387-usmanov-abubakir-nurianovich Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lib.baltach.ru/node/131 Персональная страница на сайте Балтачевской центральной библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211222435/http://lib.baltach.ru/node/131 |date=2013-12-11 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] f4r73lafc9585itzc5e8hhbrvvxmlen Урал (башҡорт халыҡ үҙәге) 0 120638 1310207 1058476 2026-11-11T03:38:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310207 wikitext text/x-wiki {{Общественная организация |название = Башҡорт халыҡ үҙәге «Урал» |аббревиатура = БХҮ «Урал» |название на языке оригинала = «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге |эмблема = |изображение = |оригинал = |дата основания = 1989 |тип = |лидер = Иҫәнов Риф Шәрифрахман улы |официальный сайт = }} {{БМ|Урал (мәғәнәләр)}} '''Башҡорт халыҡ үҙәге «Урал»''' ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Башкирский народный центр «Урал») — [[башҡорт]] халҡының телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, уларҙы республиканың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашырға йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Штаб-фатиры [[Башҡортостан]]да, [[Өфө]] ҡалаһында урынлашҡан. == Дөйөм характеристика == Республика башҡорт мәҙәниәте клубы «Аҡ тирмә» инициативаһы буйынса, [[1989 йыл]]дың 17 декабрендә «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең ойоштороу съезы әҙерләнә һәм саҡырыла. Беренсе съезда республиканың бөтә ҡала һәм райондарынан, шулай уҡ күрше субъекттарҙан 989 делегат ҡатнаша. Ойошманың тәүге рәйесе итеп [[Шәкүров Рәшит Закир улы]] һайлана. БХҮ "Урал"дың Уставы [[1991 йыл]]дың 19 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы]] юстиция Министрлығында теркәлә. Йәмәғәт ойошмаһы уставына ярашлы, идара итеүҙең юғары органы булып съезд ([[йыйын]]) тора, ул ике йылға бер тапҡыр саҡырыла. Съездар араһында ойошма эшмәкәрлеген координациялау һәм етәкселек итеү Совет аша тормошҡа ашырыла, уның составынан «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге Идараһы һайлана, шулай уҡ эшсе төркөмдәр, даими һәм ваҡытлы комиссиялар һ. б. барлыҡҡа килә. «Урал» БХҮ Идараһы даими эшләүсе орган булып тора түбәндәге функцияларҙы үтәй: * съезд, пленумдар һәм Идара ултырыштары ҡарарҙары үтәлешен контролләү; * властың закондар сығарыу һәм башҡарма, идара итеү органдарына закон, указ һәм ҡарар проекттарын әҙерләү; * съезд, пленум, йыйылыштар, митингылар, фәнни-ғәмәли конференциялар һәм башҡа саралар ойоштороу, аңлатыу, пропаганда һәм нәшриәт эшмәкәрлеге алып барыу; * урындағы ойошмалар менән етәкселек итеү<ref>[http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_nac_ob_1.pdf ЦГАОО РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208202250/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_nac_ob_1.pdf |date=2017-12-08 }}</ref>. Ойошманың [[Башҡортостан]] ҡалаларында һәм райондарында һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның башҡа субъекттарында урындағы үҙәктәре бар, улар биш филиалға берләшә: көньяҡ-көнсығыш, үҙәк, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш. «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге эшенең төп йүнәлештәре булып властың төрлө тармаҡтарына (РФ Дәүләт Думаһына, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға һ. б.) һайлау буйынса һайлау кампанияһында ҡатнашыу, дәүләт программаһын эшләү, ҡабул итеү һәм тормошҡа ашырыу, мәғариф проблемаларын хәл итеү, йәш быуынды тәрбиәләү һәм эшкә урынлаштырыу, тирә-яҡ мөхитте, республика халҡы сәләмәтлеген һаҡлау һ. б тора. Башҡорт халыҡ үҙәге I—III [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]н әҙерләне һәм үткәрҙе, башҡорт ырыуҙары [[йыйын]]ын тергеҙеү буйынса эштәр алып бара. «Урал» БХҮ йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәси партиялар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә һәм уртаҡ эш алып бара ([[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]], «Аҡ тирмә», [[Башҡорт йәштәре иттифағы|Башҡорт йәштәре союзы]], Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар союзы һ. б.) . «Замандаш» гәзитен сығара.{{Врезка|Фон=#E6E6FA|Ширина=50 px|Содержание=«''«Урал» Башҡорт халыҡ үҙәгенең мәҙәни традицияларҙы һаҡлауға, башҡорт халҡының милли үҙаңын уятыуға, халыҡ-ара дуҫлыҡты нығытыуға һәм республика халыҡтары менән дәүләт власы органдары араһында эшлекле һөйләшеүҙәрҙә таяныс булараҡ индергән өлөшөн баһалап бөтөрлөк түгел. Башҡортостандың хәҙерге заман тарихы «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең съездары ҡарарҙарын эҙмә-эҙлекле, структуралы, ихтыяр көсө менән тормошҡа ашырыусы йәмәғәтселек менән тығыҙ бәйләнгән.''<ref>[http://www.bashinform.ru/news/234919/ ''Рахимкулов Е.'' Башкирский народный центр «Урал» отметил своё 20-летие. // ИА «Башинформ»]</ref>»|Подпись=[[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] рәйесе Азамат Ғәлин.}} == Рәйестәре == * [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Рәшит Шәкүр]] (1989—1991) * [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Ҡолшәрипов М. М.]] (1991—1996) * Боҫҡонов А. М. (1996—2002) * [[Ҡәҙим Аралбай]] (2002—2004) * Р. Ш. Иҫәнов (2004 йылдан алып) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190823133714/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4546-ural-obshchestv-org-tsiya Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә] * [http://old.ddnrb.ru/index.php?dn=info&pa=ural Башҡорт Халыҡ Үҙәге «Урал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116100724/http://old.ddnrb.ru/index.php?dn=info&pa=ural |date=2014-01-16 }} * Этнополитическая мозаика Башкортостана. 2. т. М., 1992. С 142—143. * [http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/6391-11851185119911771241124125.html «Урал» башҡорт халыҡ Үҙәгенә 25 йыл!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831230729/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/6391-11851185119911771241124125.html |date=2016-08-31 }} [[Категория:Башҡорт йәмәғәт ойошмалары]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]] nfhwnc9yhoeyi6z1rzv3q69yb7m0y4u Төрөк лираһы 0 121655 1310194 1273210 2026-11-11T02:44:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310194 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Название = <!-- Төрөк лираһы --> |Оригинальное название = Türk Lirası |Код языка = tr |ОКВ-ru = |ISO-en = Turkish Lira |ISO-fr = Nouvelle Livre |Изображение = 1 Million TL obverse.jpg |Изображение2 = 1976 1 TL obverse.jpg |Общая подпись = <!-- Общая подпись к двум изображениям, если нет необходимости подписывать их по-отдельности --> |Подпись = 2002 йылғы миллион лира |Подпись2 = 1976 йылғы лира |Ширина = <!-- Ширина шаблона; по умолчанию 350px, но не меньше суммарной ширины изображений; вводится без указания единиц измерения --> |Ширина изображения = 150 |Ширина изображения2 = 120 |ISO = TRY |ISO цифровой = 949 |ISO2 = <!-- Второй буквенный код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |ISO цифровой2 = <!-- Второй цифровой код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |ISO3 = <!-- Третий буквенный код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |ISO цифровой3 = <!-- Третий цифровой код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |Эмитент = {{Флагификация|Турция}} |Оф_пользователи = Флагификация|Төньяҡ Кипр |Неоф_пользователи = <!-- Государства (кроме эмитента), где валюта является законным средством платежа без соглашения с эмитентом --> |Состоит1 = Ҡуруш (тимер аҡса) |Соотношение1 = 100 |Состоит2 = пара (тимер аҡса)<ref group="a">2005 йылғаса</ref> |Соотношение2 = 4000 |Состоит3 = <!-- Третья дробная единица (например, фартинг) --> |Соотношение3 = <!-- Соотношение с ней --> |Состоит4 = <!-- Четвёртая дробная единица (например, майт) --> |Соотношение7 = <!-- Соотношение с ней --> |Кратная1 = <!-- Первая кратная единица (например, крона) --> |Соотношение4 = <!-- Соотношение с ней --> |Кратная2 = <!-- Вторая кратная единица (например, гинея) --> |Соотношение5 = <!-- Соотношение с ней --> |Кратная3 = <!-- Третья кратная единица (например, соверен) --> |Соотношение6 = <!-- Соотношение с ней --> |Параллельная1 = <!-- Первая параллельная денежная единица --> |Параллельная2 = <!-- Вторая параллельная денежная единица --> |Параллельная3 = <!-- Третья параллельная денежная единица --> |Символ = {{Знак валюты|TRY|all|sep=&nbsp;•}} |Аббревиатура = |Обозначение = <!-- Обозначение валюты, используемое при выводе валютных курсов --> |Монеты = 1, 5, 10, 25, 50 ҡуруш, 1 лира |Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200 лира |Введена = {{date|29|10|1923}} |Введена-конец = 1927 |Заменила = Төрөк (ғосман) лираһы |Хроника = Төрөк (иҫке) лираһы (TRL • —{{date|31|12|2005}})<br />Төрөк (яңы) лираһы (TRY • {{date|01|01|2005}} →) |Центробанк = Төркиә Республикаһының Үҙәк банкы |Центробанк_сайт = www.tcmb.gov.tr |Печатает = <!-- Организация, печатающая банкноты --> |Печатает_сайт = <!-- Сайт организации, печатающей банкноты (без http://) --> |Монетный_двор = Төркиә дәүләт аҡса һуғыу йорто |Монетный_двор_сайт = www.darphane.gov.tr |Монетный_двор2 = <!-- Вторая организация, чеканящая монеты --> |Монетный_двор_сайт2 = <!-- Сайт второй организации, чеканящей монеты (без http://) --> |Викисклад = Category:Money of Turkey |Инфляция = 9,38% (апрель)<br>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ источник] |Год = 2014 |ГруппаСносок = a }} '''Төрөк лираһы''' ([[Төрөк теле|төрөк]].Türk Lirası) — [[Төркиә]]нең аҡса берәмеге. [[1923 йыл]]дың 29 октябрендә [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Ататөрк]] үткәргән реформалар барышында ғосман лираһына алмашҡа индерелә. 2005 йылға тиклем лира = 100 ҡуруш = 4000 пара. [[XX быуат|XX быуат]] аҙағы — [[XXI быуат|XX быуат]] башында инфляция юғары булғанлыҡтан хаҡы бик ныҡ төшә. [[2005 йыл]]дың 1 ғинуарынан, Төркиә Республикаһы Милли банкы тарафынан инфляцияға ҡаршы уңышлы саралар күрелгәндән һуң, деноминация үткәрелә һәм «яңы төрөк лираһы» ({{lang-tr|Yeni Türk Lirası}}) индерелә, ул 1 000 000 иҫкегә тиң була; 2009 йылдың 1 ғинуарынан валютаның рәсми атамаһында «яңы» һүҙе ҡулланылмай. 1 төрөк лираһы = 100 ҡуруш. == Төрөк лираһы (2009 йылдың 1 ғинуарынан) == 2009 йылдың 1 ғинуарынан Төркиә валютаһы ҡабат «төрөк лираһы» тип йөрөтөлә. Тимер аҡсаларҙың һәм банкноталарҙың номиналдарында «яңы» (yeni) тигән һүҙ булмаған яңы сериялары сығарыла. === Тимер аҡсалар === Яңы тимер аҡсалар 1, 5, 10, 25, 50 ҡуруш һәм 1 лира номиналлы итеп сығарыла. Тимер аҡсаларҙың бөтәһендә лә Мостафа Кәмал Ататөрктөң бер үк портреты төшөрөлгән. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="13" |2009 йылдан Төркиәнең тимер аҡсалары |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы ! colspan="4" | Техник тасуирламаһы ! colspan="3" | Һүрәтләнеше ! colspan="3" | Һуғылыу датаһы |- ! Аверсы ! Реверсы ! Диаметры !Ҡалынлығы ! Массаһы ! Составы ! Ҡыры ! Аверсы ! Реверсы ! Һуғылышы ! Әйләнешкә сығыуы |- {{Coin-copper-color}} | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:1kr_obverse.png|42x42пкс]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:1kr_reverse.png|42x42пкс]] |1 ҡуруш | 16,5 мм | 1,35 мм | 2,2 г | 70 % [[баҡыр]]<br /> 30 % [[цинк]] | Шыма | Номиналы, биҙәге, һуғылған йылы | «TÜRKİYE CUMHURİYETİ»,<br /> [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] | [[2008 йыл|2008]] | [[1 ғинуар]] [[2009 йыл|2009]] |- {{Coin-silver-color}} | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:5kr_obverse.png|45x45пкс]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:5kr_reverse.png|45x45пкс]] |5 ҡуруш | 17,5 мм | 1,65 мм | 2,9 г | 65 % [[баҡыр]]<br /> 18 % никель<br /> 17 % [[цинк]] | Шыма | Номиналы, биҙәге, һуғылған йылы | «TÜRKİYE CUMHURİYETİ»,<br /> [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] | [[2008 йыл|2008]] | [[1 ғинуар]] [[2009 йыл|2009]] |- {{Coin-silver-color}} | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:10kr_obverse.png|47x47пкс]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:10kr_reverse.png|47x47пкс]] | 10 ҡуруш | 18,5 мм | 1,65 мм | 3,15 г | 65 % [[баҡыр]]<br /> 18 % никель<br /> 17 % [[цинк]] | Шыма | Номиналы, биҙәге, һуғылған йылы | «TÜRKİYE CUMHURİYETİ»,<br /> [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] | [[2008 йыл|2008]] | [[1 ғинуар]] [[2009 йыл|2009]] |- {{Coin-silver-color}} | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:25kr_obverse.png|51x51пкс]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:25kr_reverse.png|51x51пкс]] | 25 ҡуруш | 20,5 мм | 1,65 мм | 4 г | 65 % [[баҡыр]]<br /> 18 % никель<br /> 17 % [[цинк]] | Зырлы | Номиналы, биҙәге, һуғылған йылы | «TÜRKİYE CUMHURİYETİ»,<br /> [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] | [[2008 йыл|2008]] | [[1 ғинуар]] [[2009 йыл|2009]] |- {{Coin-silver-color}} | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:50kr_obverse.png|60x60пкс]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:50kr_reverse.png|60x60пкс]] | 50 ҡуруш | 23,85 мм | 1,9 мм | 6,8 г | Тышҡы ҡулсаһы:<br /> 65 % [[баҡыр]]<br /> 18 % никель<br /> 17 % [[цинк]]<br /> <br /> Урта өлөшө:<br /> 79 % [[баҡыр]]<br /> 4 % никель<br /> 17 % [[цинк]] | Зырлы | Номинал, [[Истанбул]], аҫылмалы күпер, һуғылыу йылы | «TÜRKİYE CUMHURİYETİ»,<br /> [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] | [[2008 йыл|2008]] | [[1 ғинуар]] [[2009 йыл|2009]] |- {{Coin-silver-color}} | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:1TL_obverse.png|66x66пкс]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:1TL_reverse.png|65x65пкс]] | 1 лира | 26,15 мм | 1,9 мм | 8,2 г | Тышҡы ҡулсаһы:<br /> 79 % [[баҡыр]]<br /> 4 % никель<br /> 17 % [[цинк]]<br /> <br /> Урта өлөшө:<br /> 65 % [[баҡыр]]<br /> 18 % никель<br /> 17 % [[цинк]] | «T.C.» хәрефтәре һәм ләлә | Номиналы, биҙәге, һуғылған йылы | «TÜRKİYE CUMHURİYETİ»,<br /> [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] | [[2008 йыл|2008]] | [[1 ғинуар]] [[2009 йыл|2009]] |- | colspan="13" |{{Standard coin table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}} |} === Банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="8" | 2009 йыл өлгөһөндәге банкноталар |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы<br /> (лира) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре<br /> (мм) ! rowspan="2" | Төп<br /> төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_Türk_Lirası_front.jpg|130x130пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_Türk_Lirası_reverse.jpg|130x130пкс]] | <big>5</big> | 130×64 | һоро | rowspan="6" |[[Мостафа Кәмал Ататөрк]] портреты | Профессор Айдын Сайылы портреты, Ҡояш системаһының фрагменты, атом структураһы һәм ДНК сынйырының өлөшө |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_Türk_Lirası_front.jpg|136x136пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_Türk_Lirası_reverse.jpg|136x136пкс]] | <big>10</big> | 136×64 | ҡыҙыл | Профессор Джахит Арф портреты, математик формулалар (Хассе-Арф теоремаһы) |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_Türk_Lirası_front.jpg|142x142пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_Türk_Lirası_reverse.jpg|142x142пкс]] | <big>20</big> | 142×68 | йәшел | [[Мимар Кәмәлетдин]] портреты, Ғази университеты һүрәте, акведук, геометрик фигуралар: куб, шар, цилиндр |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_Türk_Lirası_front.jpg|148x148пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_Türk_Lirası_reverse.jpg|148x148пкс]] | <big>50</big> | 148×68 | һары ҡыҙыл | Яҙыусы Фатма Алийә Топуз портреты, ҡағыҙ өйөмө, перо менән ҡара һауыты, китаптар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100_Türk_Lirası_front.jpg|154x154пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100_Türk_Lirası_reverse.jpg|154x154пкс]] | <big>100</big> | 154×72 | зәңгәр | Музыкант Бухуризадә Итри портреты, Руми һыны, музыка ҡоралдары, нота билдәләре |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:200_Türk_Lirası_front.jpg|160x160пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:200_Türk_Lirası_reverse.jpg|160x160пкс]] | <big>200</big> | 160×72 | алһыу | Шағир Юнус Эмре портреты, Юнус төрбәһе, осоп йөрөгән күгәрсендәр, раузалар |- | align="left" colspan="8" | <small>Һүрәттәрҙең масштабы — 1 пиксель/мм.</small> |} == Төрөк лираһының символы == [[Файл:Turkish_lira_symbol_black.svg|слева|67x67пкс|Currency sign]] 2012 йылдың 1 мартында төрөк лираһының уникаль билдәһе барлыҡҡа килеүе хаҡында иғлан ителә<ref>[http://www.washingtonpost.com/business/markets/turkey-introduces-symbol-for-its-national-currency-a-double-crossed-t/2012/03/01/gIQAhnN3jR_story.html Turkey introduces symbol for its national currency: a double-crossed ‘t’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024062111/https://www.washingtonpost.com/business/markets/turkey-introduces-symbol-for-its-national-currency-a-double-crossed-t/2012/03/01/gIQAhnN3jR_story.html |date=2019-10-24 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Turkish Lira Sign|url=http://www.tcmb.gov.tr/yeni/iletisimgm/TurkishLira.php|publisher=Central Bank of the Republic of Turkey|accessdate=30 May 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213215641/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/iletisimgm/TurkishLira.php |date=13 December 2012 }}</ref>. Авторы — Түлай Лале (Tülay Lale), уның тәҡдиме финалға сыҡҡан дүрт дәғүәсенең эше араһынан һайлап алына<ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/yarsmasonucu.pdf TL SİMGE YARIŞMASI SONUÇLARI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323194926/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/yarsmasonucu.pdf |date=2012-03-23 }}</ref>. Символ ике тапҡыр һыҙылған '''''L''''' хәрефенән ([[Төрөк теле|төрөк]]. {{lang-tr|Lirası}}, {{lang-en|Lira}}<span class="cx-segment" data-segmentid="682">[[Инглиз теле|ингл.]] {{lang-en|Lira}}) ғибәрәт, ул шулай уҡ '''''t''''' хәрефенә лә ([[Төрөк теле|төрөк.]]{{lang-tr|Türk}}</span><span class="cx-segment" data-segmentid="684">{{lang-tr|Türk}}, [[Инглиз теле|ингл]]. {{lang-en|Turkish}}<span style="background-color: rgb(255, 255, 255);">) ишара яһай</span><ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/Baskan_simge.pdf «TL Simge Yarışması» Basın Toplantısı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323213540/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/Baskan_simge.pdf |date=2012-03-23 }}</ref><ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/TL_web.pdf TÜRK LİRASI SİMGESİNE KAVUŞUYOR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323194922/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/TL_web.pdf |date=2012-03-23 }}</ref><span style="background-color: rgb(255, 255, 255);">.</span>{{lang-en|Turkish}}</span>{{lang-en|Lira}} 2012 йылда Юникод стандартына индерелә, коды — U+20BA (₺). == Валюта курсы режимы == Әле Төркиәлә тирбәлеүсән валюта курсы файҙаланыла. Курс сәйәсәтенең һөҙөмтәлелек критерийы (курс якоры) булып  инфляция күрһәткестәре хеҙмәт итә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://prostofinansy.com/?p=1169 Турецкие лиры старого образца 1999—2005 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103182138/http://prostofinansy.com/?p=1169 |date=2010-01-03 }} [http://prostofinansy.com/?p=1169 Галерея банкнот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103182138/http://prostofinansy.com/?p=1169 |date=2010-01-03 }} * [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/index.html Новые турецкие банкноты на сайте Центрального банка Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218092822/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/index.html |date=2008-12-18 }} * [http://www.tcmb.gov.tr/tlkampanya/download/tl_profesyonel_specimen.pdf Буклет с подробным описанием банкнот и монет 2009 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111218154514/http://www.tcmb.gov.tr/tlkampanya/download/tl_profesyonel_specimen.pdf |date=2011-12-18 }} * [http://www.banknotesgallery.com/2010/03/turkey-money-50-turkish-lira-banknote.html Банкноты стран мира. Банкноты Турции. 50 Турецких лир, 1930 года.] [http://www.banknotesgallery.com/2010/03/turkey-money-50-turkish-lira-banknote.html (изображения и описания)] [[Категория:Азия валюталары]] [[Категория:Әйләнештәге аҡсалар]] act7vbrm4vtv8t86uk5d0whahu4n98n Филип Ларсен 0 122200 1310234 1306060 2026-11-11T05:12:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310234 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ларсен}} {{Хоккейсы2 | Имя = Филип Ларсен | Оригинал имени = | Изображение = Филип Ларсен Өфөлә.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Позиция = Һаҡсы | Рост = 182 | Вес = 86 | Хват = Уң | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2005—2006|{{Швеция|20px}} [[Рёгле (хоккей клубы)|Рёгле]] |2006—2010|{{Швеция|20px}} [[Фрёлунда (хоккей клубы)|Фрёлунда]] |2007—2008|{{Comment|→|аренда}}{{Флаг Швеции|20px}} [[Бурос (хоккейный клуб)|Бурос]] |2010—2013|{{АҠШ|20px}} [[Даллас Старз]] |2010—2012|{{Comment|→|фарм-клуб}}{{Флаг США|20px}} [[Техас Старз]] |2010—2012|{{АҠШ|20px}} [[Техас Старз]] |2012—2013|{{Comment|→|МХЛ-да локаут}} {{Флаг Финляндии|20px}} [[Лукко (хоккей клубы)|Лукко]] |2013—2014|{{Флаг Канады|20px}} [[Эдмонтон Ойлерз]] |2013—2014|{{Comment|→|фарм-клуб}}{{Флаг США|20px}} [[Оклахома-Сити Баронс]] |2014—2015|{{Россия|20px}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]] |2015—2016|{{Финляндия|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] |2016—2017|{{Канада|20px}} [[Ванкувер Кэнакс]] |2017—ә.в.|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}} | Гражданство = {{Дания флагы|20px}} [[Дания]] | Дата рождения = 7.12.1989 | Место рождения = {{МестоРождения|Эсбьерг}}, [[Дания]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2008|2008 йылда]] 5-се раундта дөйөм 149-сы һан аҫтында [[Даллас Старз|«Даллас Старз»]] клубы менән һайлана'' | Карьера = 2005—ә.в. | Награды и премии = | Медали = }} '''Фи́лип Ла́рсен''' ({{lang-da|Philip Larsen}}, тулы исеме '''Фи́лип Э́льзер Гаде́ Ла́рсен''', {{lang-da|Philip Elzer Gade Larsen}}; [[7 декабрь]] [[1989 йыл]], [[Эсбьерг]], [[Дания]]) — Дания [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], [[Һаҡсы (шайбалы хоккей)|һаҡсы]]. Әлеге ваҡытта [[Өфө]]нең [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы уйынсыһы. == Карьера == === Дания менән Швецияла (2010 йылға тиклем) === Филип Ларсен профессиональ хоккейсы карьераһын тыуға ҡалаһындағы [[Эсбьерг (хоккей клубы)|«Эсбьерг»]] хоккей клубының йәштәр составында башлай. 2004/05 йылдар миҙгелендә Данияның йәштәр чемпионатында 10 осрашыуҙа бер гол керетә. Был миҙгелдән һуң ул Швецияға күсә. Шунда [[Рёгле (хоккей клубы)|«Рёгле»]] хоккей клубын тулыландыра. Швецияның икенсе дивизионы [[Аллсвенскан]]да ул 13 уйын уҙғара. Ә Швеция төп йәштәр лигаһында ул 32 уйында 5 (1+4) мәрәй йыя. 2006 йылда ул Швецияның иң көслө командаларының береһе [[Фрёлунда (хоккей клубы)|«Фрёлунда»]] хоккей клубына күсә. 2006/07 йылдар миҙгелендә Филип яңы командаһының өс составы өсөн уйнап өлгөрә. Төп командала [[Швеция хоккей лигаһы]]нда 5 осрашыуҙа ҡатнаша. Йәштәр составы өсөн даими миҙгелдең 37 уйынында 18 (3+15) мәрәй йыя, ә плей-оффта 8 уйын үткәрә һәм командаһы менән Швеция йәштәр лигаһының алтын миҙалдарын еңә. Шулай уҡ Филип юниорҙар чемпионатында бөтәһе 6 уйында 5 мәрәй йыя һәм көмөш миҙалдарҙы еңә. Киләһе йылда ул Швецияның йәштәр чемпионатын тағы еңә. «Фрёлунда» өсөн ул 16 уйын уҙғара, тик был лигала беренсе мәрәйен һаман йыя алмай. Шулай уҡ ул Аллсвенсканда сығыш яһаған [[Бурос (хоккей клубы)|«Бурос»]] хоккей клубында арендала була. Шунда ул 24 осрашыуҙа 10 (5+5) мәрәй йыя. Был миҙгел тамамланғас, [[Милли хоккей лигаһы]]ның драфтының 5-се раундта дөйөм 149-сы һан аҫтында [[Даллас Старз|«Даллас Старз»]] хоккей клубы Филип Ларсенды һайлай. Әммә ул Төньяҡ Америкаға йыйынмай һәм Швеция ҡала. 2008/09 йылдар миҙгелен Филип тулыһынса тиерлек төп командала үткәрә. Ул даими чемпионаттың 53 осрашыуында 17 (2+15) мәрәй йыя. Был уның Швеция хоккей лигаһында тәүге мәрәйҙәре була. Плей-оффта ул 11 уйында ике гол керетә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. Миҙгел тамамланғас, ул Америкаға китергә йыйына һәм «Даллас» менән өс йылға йәш уйынсы контрактын төҙөй<ref>[https://www.nhl.com/stars/news/stars-sign-philip-larsen-to-entry-level-deal/c-450690 Stars Sign Philip Larsen To Entry-Level Deal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027100255/https://www.nhl.com/stars/news/stars-sign-philip-larsen-to-entry-level-deal/c-450690 |date=2021-10-27 }}</ref>. Әммә ул донъяның иң яҡшы лигаһында дебютын яһа алмай, сөнки «Старз» уны бер йылға кире Швецияға ҡайтарып тора<ref>[https://www.sports.ru/hockey/12902363.html НХЛ. Защитник «Далласа» проведет еще сезон в аренде во «Фрелунде»]</ref>. 2009/2010 йылдар миҙгелендә Филип 42 осрашыуҙа 10 (1+9) мәрәй йыя, ә плей-оффта 7 уйында бер тапҡыр ҙа һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнашмай. Швецияла миҙгел тамамланыу менән, ул команданан Төньяҡ Америкаға китә. Ошолай итеп уның карьераһында Швециялағы этабы тамамлана. === Төньяҡ Америкала (2010—2014) === [[Файл:PLarsen.jpg|thumb|left|250px|Филип Ларсен]] 2010 йылдың 4 апрелендә «Даллас» Ларсенды Швециянан саҡырып ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/69972181.html НХЛ. «Даллас» вызвал двух защитников из АХЛ и чемпионата Швеции]</ref>. 8 апрелдә [[Анахайм Дакс|«Анахайм Дакс»]] командаһына ҡаршы уйында Филиптың МХЛ-да дебюты була. Ә 10 апрелдә лигала тәүге мәрәйен йыя. Киләһе 2010/11 йылдар миҙгелендә ул «Даллас» өсөн 6 уйында ғына ҡатнаша һәм 2 һөҙөмтәле пас бирә. Күбеһенсә ул [[Америка хоккей лигаһы]]нда «Техас Старз» өсөн сығыш яһай. Шунда даими миҙгелдең 54 осрашыуында 22 (4+18) мәрәйгә өлгәшә. Плей-оффта «Техас» конференциялар сирекфиналында көрәштән төшөп ҡала. 2011/12 йылдар миҙгелендә ул, киреһенсә, күберәк «Даллас» өсөн сығыш яһай. 2012 йылдың 21 ғинуарында «Миннесота Уайлд» командаһына ҡаршы осрашыуҙа Филип МХЛ-да тәүге шайбаһын керетә<ref name="SE1">{{cite web|datepublished=2012-01-21|url=http://video.stars.nhl.com/videocenter/console?hlg=20112012,2,710&event=MIN247|title=Philip Larsen GOAL on Josh Harding - Game Video|publisher=video.stars.nhl.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AmPdHRBM|archivedate=2012-09-19}}</ref>. Бөтәһе 55 уйында ул 11 (3+8) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, Филип «Даллас» менән ике йылға яңы контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/142014646.html НХЛ. «Даллас» продлил контракт с Ларсеном на два года]</ref>. Киләһе 2012/13 йылдар миҙгелендә МХЛ-да локаут тип иғлан ителә. Шуға күрә Филип ваҡытҡа Финляндияның юғары лигаһында сығыш яһаған [[Лукко (хоккей клубы)|«Лукко»]] хоккей клубына күсә. Шунда ул 27 уйында 15 (5+10) мәрәй йыя. Ул бер уйында боҙҙа үткәргән уртаса ваҡыт буйынса Финляндия чемпионатында беренсе урында була. 2013 йылдың ғинуарында МХЛ-да локаут тамамлана һәм Ларсен кире ҡайта «йондоҙҙар» составына. Филип 32 осрашыуҙа 5 (2+3) мәрәй йыя, тик «Даллас» һаман [[Стенли кубогы]]на эләгә алмай. 2013 йылдың 5 июлендә «Даллас» менән [[Эдмонтон Ойлерз|«Эдмонтон Ойлерз»]] араһында алмашыу була: [[Техас штаты]]на һөжүмсе Шон Хоркофф күсә, ә Канада командаһы Филип Ларсенды һәм 2016 йылдағы драфтының 7-се раундындағы драфт-пикты ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/150872752.html НХЛ. «Эдмонтон» обменял Хоркоффа в «Даллас»]</ref>. Даими миҙгелде Филип фарм-клуб «Оклахома-Сити Баронс» составында АХЛ-да башлай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/153283579.html НХЛ. Хэмилтон и Ларсон переведены в фарм-клуб «Эдмонтона»]</ref>. Шунда ул 7 уйында 7 мәрәй йыя. 11 октябрҙә ул Эдмонтонға кире ҡайта<ref>[https://www.sports.ru/hockey/153550037.html НХЛ. «Эдмонтон» отправил Гребешкова в АХЛ]</ref>. 10 ноябрҙә Филип бер уйында өс һөҙөмтәле пас бирә, әммә уйынды «-3» файҙалыҡ күрһәткесе менән тамамлай. 2014 йылдың 3 мартында «Эдмонтон» Филипты кире ҡағыуҙар драфтына ҡуя<ref>[https://www.sports.ru/hockey/158365066.html НХЛ. Кобасью, Макларен и Ларсен выставлены на драфт отказов]</ref>. Әммә уны бер кем дә драфта алмай. Шуға күрә ул миҙгелде «Эдмонтон» составында тамамлай. Ул шул миҙгелдең 30 уйынында 12 (3+9) мәрәй йыя. Был миҙгелдә ул Данияның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла. === КХЛ-да (2014 йылдан) === 2014 йылдың 28 май көнөндә Филип Ларсен Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]] хоккей клубына күсә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1020905290.html Защитник «Эдмонтона» Ларсен перешел в «Югру»]</ref>. 2014 йылдың сентябрендә Филип КХЛ-да тәүге уйынын уҙғара, ә 26 сентябрҙә — тәүге шайбаһын индерә. КХЛ даими чемпионатында ул 56 уйынында 25 (6+19) мәрәй йыя, тик «Югра» плей-оффҡа эләкмәй. Миҙгел бөткәс, ул клубты алмаштыра алыуы тураһында хәбәр итә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1028325218.html Филип Ларсен: «Вероятно, проведу следующий сезон уже в другом клубе КХЛ»]</ref>. Контракты булмағанға күрә ул донъя чемпионатында ҡатнашыуҙан баш тартырға була. 25 майҙа ул Хельсинки баш ҡалаһынан «Йокерит» хоккей клубы менән бер йыллыҡ контрак төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1030021132.html Филип Ларсен подписал контракт с «Йокеритом»]</ref>. Миҙгел алдынан үткән Санкт-Петербургтағы Пучков исемендәге турнирҙа Филип иң яҡшы һаҡсы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1032332137.html Ковальчук стал лучшим форвардом турнира имени Пучкова, Коскинен — лучшим вратарем]</ref>. КХЛ даими чемпионатының унынсы аҙнаһында ул өс уйында биш мәрәй йыя һәм аҙнаның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1034346441.html Салак, Ларсен и Микелис Редлихс — лучшие игроки 10-й недели чемпионата КХЛ]</ref>. Шулай уҡ Ларсен 15-се аҙнала был исемгә лайыҡ була<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1035498737.html КХЛ. Масальскис, Ларсен и Шумаков признаны лучшими игроками 15-й недели]</ref>. Ларсен яҡшы уйыны өсөн КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынына [[киң мәғлүмәт саралары]] менән икенсе звеноға һайлана<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1035857520.html Матч звезд КХЛ. Журналисты выбрали вторые пятерки Востока и Запада]</ref>. Шундағы оҫталыҡтар конкурстарында ул һуғыу көсөнә үткәрелгән ярышта ҡатнаша. Ә уйында ул бер гол ғына керетә. КХЛ даими миҙгелендә Ларсен 52 уйында 36 (11+25) мәрәй йыя — был күрһәткес буйынса ул лигала һаҡсылар араһында бишенсе була<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1037307859.html Баркер стал лучшим бомбардиром-защитником регулярного чемпионата КХЛ]</ref>. Гагарин кубогында конференциялар сирекфиналында «Йокерит» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына еңелә, ә Ларсен 4 осрашыуҙа 4 (3+1) мәрәй йыя. 25 февралдә МХЛ-дағы «Ванкувер Кэнакс» командаһы «Эдмонтон» хоккей клубынан Филип Ларсенға хоҡуҡтарҙы алмаштырып ала<ref>[https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-acquire-philip-larsen-from-oilers/c-870471 Canucks acquire Philip Larsen from Oilers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402193752/https://www.nhl.com/canucks/news/canucks-acquire-philip-larsen-from-oilers/c-870471 |date=2019-04-02 }}</ref>. Беренсе июлдә Филип «Ванкувер» менән бер йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1041668263.html НХЛ. «Ванкувер» подписал контракт с защитником «Йокерита» Ларсеном на 1 год и 1,025 млн]</ref>. 15 октябрҙә «Калгари» командаһына ҡаршы уйында тәү тапҡыр «Ванкувер» формаһында боҙға сыға. 7 декабрҙә «Нью-Джерси» командаһына ҡаршы уйында ул [[Тэйлор Холл]]дан көслө алымға эләгә һәм уйнамайынса бер айҙан күберәк ҡалдыра<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1046375093.html «Нью-Джерси» — «Ванкувер». Защитник гостей Ларсен покинул лед на носилках после удара Холла]</ref>. МХЛ даими чемпионатының 26 уйынында 6 (1+5) мәрәй йыя, ә «Ванкувер» плей-оффҡа эләкмәй. 20 апрелдә КХЛ-да [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] Филип Ларсенға хоҡуҡтарҙы «Йокерит» хоккей клубынан Тим Эриксон һәм Никлас Йенсенға хоҡуҡтарға алмаштырып ала<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/ufimtsy-dogovorilis-o-kontrakte-s-filipom-larsenom/ Уфимцы договорились о контракте с Филипом Ларсеном] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421093508/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/ufimtsy-dogovorilis-o-kontrakte-s-filipom-larsenom/ |date=2017-04-21 }}</ref>. Ә беренсе майҙа Филип [[Өфө]] командаһы менән ике йылға контракт төҙөй. Филип Ларсен — «Салауат Юлаев» тарихында тәүге Дания вәкиле. Ул клубта үҙенә 36-сы һанды ала<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/igrovye-nomera-novichkov/?dateFrom=09.06.2016%2000:00:00&dateTo=09.06.2017%2023:59:59 Игровые номера новичков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805054508/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/igrovye-nomera-novichkov/?dateFrom=09.06.2016%2000:00:00&dateTo=09.06.2017%2023:59:59 |date=2017-08-05 }}</ref>. КХЛ даими чемпионатының тәүге биш уйындың һәр береһендә гол керетә. Шунан ул Астанала 2018 йылдың ғинуарында үткән КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнаша, шунда [[Чернышёв дивизионы]] командаһы менән финалға етә, ә турнирҙа ул бөтәһе 1 мәрәй йыя. Ә унан алдараҡ үткән оҫталыҡтар конкурстарында Филип хоккей биатлоны һәм хоккей оҫталығы эстафеталарында ҡатнаша<ref>[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/yulaevtsy-na-master-shou-kkhl-luchshie-momenty/ "Юлаевцы" на Мастер-шоу КХЛ: лучшие моменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928070915/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/yulaevtsy-na-master-shou-kkhl-luchshie-momenty/ |date=2022-09-28 }}</ref>. Миҙгелдең ғинуарында Филип лигала иң яҡшы һаҡсы тип таныла, һәм шул уҡ тирәлә ул «Салауат Юлаев» менән 2019/2020 йылдар миҙгеле аҙағына тиклем булған яңы контракт төҙөй<ref>{{cite web|author=«Салауат Юлаев» пресс-хеҙмәте|publisher=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|url=https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/filip-larsen-prodlil-kontrakt-na-dva-goda/|title=Филип Ларсен 2020 йылға тиклем Өфөлә буласаҡ|date=2 февраль 2018}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Өфө командаһы 2010 йылдан тәүгегә [[Чернышёв дивизионы]]нда беренсе урынды яулай, Гагарин кубогының тәүге этабында Омскиҙан «Авангард» хоккнй клубын серияла 4-3 иҫәбе менән ота, ә конференция ярымфиналында Силәбенән «Трактор» командаһына шул уҡ иҫәп менән отола. Филип Ларсен даими миҙгелдә 38 мәрәй йыя һәм шуның өсөн КХЛ-дың иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1063437842.html Ларсен признан лучшим защитником сезона КХЛ]</ref>. Шулай уҡ ул Данияның был миҙгелдә иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла — уның өсөн был икенсе трофей. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Ҡазанда үткән КХЛ йондоҙҙар уйынына Филипты көйәрмәндәр Чернышёв дивизионы командаһына һайлай<ref>[Көйәрмәндәр Йондоҙҙар уйынына хоккейсыларҙы һайлай]</ref>. Оҫталыҡтар конкурсында Ларсен командаһына еңеү яуларға ярҙам итә. Ә иртәгенеһә үткән дивизиондар турнирында Ларсен бер мәрәй йыя, ә командаһы Йондоҙҙар уйынында дөйөм еңеүҙе яулай. Даими миҙгелдә «Салауат Юлаев» конференцияла алтынсы урынды яулай, Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Металлург» менән конференцияла беренсе булған «Автомобилист» хоккей клубтарын ота, ә ярымфиналда «Авангард» командаһына серияла 2-4 иҫәбе менән отола һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарына лайыҡ була. Ларсен барыһы 70 уйында ҡатнаша һәм 32 мәрәй йыя, шуларҙың унауһы гол була. === Дания йыйылма командаһында === Филип Ларсен Данияның төрлө йәштәге йыйылма командаларына гел саҡырыла. 2006 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында ул 5 уйында 6 (3+3) мәрәй йыя, ә Дания беренсе дивизионда икенсе урынды яулай. Был турнирҙа ул иң яҡшы һаҡсы тип таныла. Шул уҡ йылда йәштәр араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионында шулай уҡ көмөш миҙалдарын яулай. Шунда биш осрашыуҙа бер һөҙөмтәле пас бирә. 2007 йылда йәштәр араһында беренсе дивизионда Дания еңеү яулай һәм көслөләр дивизионына күтәрелә. Ә Ларсен шул беренселектә биш уйында ике мәрәй йыя. ТОП-дивизионда Дания төркөм этабында һуңғы урында була. Йыуатыу уйындарында Дания шулай уҡ уңыштарға өлгәшә алмай һәм кире беренсе дивизионға төшә. Филип алты уйында бер гол керетә һәм бер пас бирә, командаһының өс иң яҡшы уйынсыларының береһе була. 2009 йылда үҙенең һуңғы йәштәр донъя чемпионатында ул 5 уйында 4 һөҙөмтәле пас бирә, ә Дания икенсе урынды яулай. Шул уҡ йылда Филип Данияның төп йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай. Швейцариялағы донъя чемпионатында Дания төркөм этабынан сыға алмай, ә Филип 6 уйында ҡатнаша. Ванкуверҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарына финал квалификацияһында Дания үҙ төркөмөндә икенсе урынды яулай һәм төп турнирға сыға алмай. Филип шунда өс уйында бер мәрәй йыя. 2010 йылда Германиялағы донъя чемпионатында Филип командаһы менән бергә плей-оффҡа үтә ала һәм шунда Швецияға еңелә. Ларсен турнирҙың ете уйынында ике гол керетә. Киләһе тапҡыр Филип 2012 йылда Дания йыйылма командаһына саҡырыу ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/140388066.html НХЛ. Хансен, Эллер, Нильсен и Ларсен сыграют за сборную Дании на ЧМ-2012]</ref>. Шунда Дания төркөмөнән сыға алмай һәм плей-оффҡа эләкмәй. Шунда Филип командаһының турнирҙа өс иң яҡшы уйынсыларының береһе була. 2013 йылдағы донъя чемпионатында Дания тағы ла төркөмөнән сыға алмай, ә Филип алты уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. Киләһе йылдағы [[Беларусь]] ҡабул иткән донъя чемпионатында үткән йылдарҙағы кеүек плей-оффҡа эләгә алмай, ә Ларсен 7 осрашыуҙа бер һөҙөмтәле пас бирә. Дания йыйылма командаһына Ларсен яңынан 2016 йылда ғына Олимпия квалификацияһына саҡырыла<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1043304669.html Олимпийская квалификация. В сборную Дании вызвано 8 игроков НХЛ]</ref>. Дания үҙ төркөмөндә өсөнсө урынды ала һәм тағы ла Олимпиадаһыҙ ҡала, ә Ларсен 3 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. 2018 йылда шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты Данияла үтә. Филип Ларсен үҙ иленең йыйылма командаһына саҡырыуҙы ҡабул итә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1062831210.html Филип Ларсен сыграет за сборную Дании на ЧМ]</ref>. Һаҡсы төркөм этабының бар ете уйынында ла ҡатнаша, өс һөҙөмтәле пас бирә, тик командаһы плей-оффҡа сыға алмай. Был миҙгелдә Филип Ларсен Дания өсөн, дуҫтарса һәм рәсми уйындарҙы бергә һанағанда, 13 осрашыу уҙғара һәм алты тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 30 июль 2019 {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:65em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Даими миҙгел | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Г | П | М | Штр | +/− | У | Г | П | М | Штр | +/− |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йәштәр чемпионаты 2004/05|2004/05]] | [[Эсбьерг (хоккей клубы)|Эсбьерг]] U19 | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йәштәр чемпионаты|Дания U19]] | 10 | 1 | 0 | 1 | 2 | — | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит U20 2005/2006 йылдар миҙгелендә|2005/06]]<sup>a</sup> | [[Рёгле (хоккей клубы)|Рёгле]] U20 | [[СуперЭлит U20]] | 32 | 1 | 4 | 5 | 24 | -24 | 2 | 0 | 2 | 2 | 0 | - |- | [[Аллсвенскан 2005/2006 йылдар миҙгелендә|2005/06]] | Рёгле | [[Аллсвенскан (шайбалы хоккей)|Аллсвенскан]] | 13 | 0 | 0 | 0 | 0 | 4 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит 2006/2007 йылдар миҙгелендә|2006/07]] | [[Фрёлунда (хоккей клубы)|Фрёлунда]] U20 | СуперЭлит U20 | 37 | 3 | 15 | 18 | 50 | 13 | 8 | 0 | 1 | 1 | 6 | -3 |- | 2006/07 | Фрёлунда | [[Швеция хоккей лигаһы|ШХЛ]] | 5 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит U20 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]] | Фрёлунда U20 | СуперЭлит U20 | 8 | 1 | 4 | 5 | 12 | 5 | 7 | 0 | 4 | 4 | 6 | 8 |- | 2007/08 | Фрёлунда | ШХЛ | 16 | 0 | 0 | 0 | 2 | -1 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | 2007/08 | [[Бурос (хоккей клубы)|Бурос]] | Аллсвенскан | 24 | 5 | 5 | 10 | 32 | -10 | — | — | — | — | — | — |- | 2008/09 | Фрёлунда | ШХЛ | 53 | 2 | 15 | 17 | 18 | 7 | 11 | 2 | 1 | 3 | 4 | -3 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[СуперЭлит U20 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]] | Фрёлунда U20 | СуперЭлит U20 | 1 | 1 | 0 | 1 | 0 | 2 | — | — | — | — | — | — |- | 2009/10 | Фрёлунда | ШХЛ | 42 | 1 | 9 | 10 | 20 | 6 | 7 | 0 | 0 | 0 | 4 | 0 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]] | [[Даллас Старз]] | [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ]] | 2 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | — | — | — | — | — | — |- | 2010/11 | [[Техас Старз]] | [[Америка хоккей лигаһы|АХЛ]] | 54 | 4 | 18 | 22 | 12 | 3 | 6 | 2 | 3 | 5 | 4 | -4 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]] | Даллас Старз | МХЛ | 6 | 0 | 2 | 2 | 0 | 1 | — | — | — | — | — | — |- | 2011/12 | Техас Старз | АХЛ | 12 | 1 | 9 | 10 | 6 | 0 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | Даллас Старз | НХЛ | 55 | 3 | 8 | 11 | 16 | 11 | — | — | — | — | — | — |- | 2012/13 | [[Лукко (хоккей клубы)|Лукко]] | [[SM-liiga]] | 27 | 5 | 10 | 15 | 24 | 11 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] | Даллас Старз | НХЛ | 32 | 2 | 3 | 5 | 18 | -10 | — | — | — | — | — | — |- | 2013/14 | [[Оклахома-Сити Баронс]] | АХЛ | 7 | 1 | 6 | 7 | 4 | -4 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | [[Эдмонтон Ойлерз]] | МХЛ | 30 | 3 | 9 | 12 | 8 | -4 | — | — | — | — | — | — |- | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | [[Югра (хоккей клубы)|Югра]] | [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] | 56 | 6 | 19 | 25 | 34 | -22 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | [[Йокерит]] | КХЛ | 52 | 11 | 25 | 36 | 39 | 9 | 4 | 3 | 1 | 4 | 0 | 0 |- | [[МХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | [[Ванкувер Кэнакс]] | МХЛ | 26 | 1 | 5 | 6 | 4 | -8 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | КХЛ |54 |11 |27 |38 |16 |10 |13 |2 |4 |6 |2 |-7 |- | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | Салауат Юлаев | КХЛ |55||9||17||26||14||-1 |15||1||5||6||2||6 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | Салауат Юлаев | КХЛ | || || || || || | || || || || || |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | ШХЛ-да бөтәһе | 116 | 3 | 24 | 27 | 40 | 13 | 18 | 2 | 1 | 3 | 8 | -3 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да | 217 | 37 | 88 | 125 | 103 | -4 | 32 | 6 | 10 | 16 | 4 | -1 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе МХЛ-да | 151 | 9 | 28 | 37 | 46 | -9 | — | — | — | — | — | — |} * <sup>a</sup> <small>«Плей-офф» графаһында квалификацион турнирҙағы статистика һанала.</small> === Халыҡ-ара карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:50em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Йыл | Команда | Турнир | Урын | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | У | Г | П | М | Штр | +/− |- | 2006 | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания юниорҙар йыйылма командаһы|Дания U18]] | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионы|ЮДЧ D1]] | 2 | 5 | 3 | 3 | 6 | 12 | 1 |-bgcolor="#f0f0f0" | 2006 | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йәштәр йыйылма командаһы|Дания U20]] | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионы|ЙДЧ D1]] | 2 | 5 | 0 | 1 | 1 | 4 | 0 |- | 2007 | Дания U20 | ЙДЧ D1 | '''1''' | 5 | 0 | 2 | 2 | 6 | 1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты 2008|2008]] | Дания U20 | [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | 10 | 6 | 1 | 1 | 2 | 6 | -13 |- | 2009 | Дания U20 | ЙДЧ D1 | 2 | 5 | 0 | 4 | 4 | 2 | -1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей — квалификация (ирҙәр)|2009]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] | [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ОУ]] (квал.) | [[Файл:Olympic Rings Icon.svg|20x20px|Квалификацияны үтә алмайҙар]] | 3 | 0 | 1 | 1 | 0 | 2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|2009]] | Дания | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]] | 13 | 6 | 0 | 0 | 0 | 8 | 2 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] | Дания | ДЧ | 8 | 7 | 2 | 0 | 2 | 4 | 2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2012|2012]] | Дания | ДЧ | 13 | 7 | 0 | 2 | 2 | 2 | -6 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]] | Дания | ДЧ | 12 | 6 | 1 | 1 | 2 | 4 | -1 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] | Дания | ДЧ | 13 | 7 | 0 | 1 | 1 | 4 | -7 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей — квалификация (ирҙәр)|2016]] | Дания | ОУ (квал.) | [[Файл:Olympic Rings Icon.svg|20x20px|Квалификацияны үтә алмайҙар]] | 3 | 1 | 1 | 2 | 0 | -2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] | Дания | ДЧ | 10 | 7 | 0 | 3 | 3 | 0 | -3 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=4 | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) | 26 | 4 | 11 | 15 | 30 | -12 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=4 | Всего (төп команда) | 46 | 4 | 9 | 13 | 22 | -13 |} == Ҡаҙаныштар == * Юниорҙар араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионында көмөш миҙалсы һәм турнирҙың иң яҡшы һаҡсыһы — 2006. * Йәштәр араһында донъя чемпонатының беренсе дивизионында көмөш миҙалсы — 2006. * Швеция юниорҙар чемпионатында көмөш миҙалсы — 2007. * Швеция йәштәр чемпионатында алтын миҙалсы — 2007. * Йәштәр араһында донъя чемпонатының беренсе дивизионында чемпион — 2007. * Швеция йәштәр чемпионатында алтын миҙалсы — 2008. * Йәштәр араһында донъя чемпионатында командаһының өс иң яҡшы уйынсылары исемлегендә — 2008. * Йәштәр араһында донъя чемпонатының беренсе дивизионында көмөш миҙалсы — 2009. * Донъя чемпионатында командаһының өс иң яҡшы уйынсылары исемлегендә — 2012. * КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу — 2014, 2018, 2019. * КХЛ иң яҡшы һаҡсыһы — 2017/18. * КХЛ бронза миҙалсыһы — 2018/19. * Данияның иң яҡшы йыл һаҡсыһы — 2013/14, 2017/18. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=101280|title=Хоккейсы профиле|publisher=Hockey Database.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67hPccroF|archivedate=2012-05-16}} * {{eliteprospects|6006|Филип Ларсен}} * {{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8474707|title=Хоккейсы профиле|publisher=NHL.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67hPep6Y0|archivedate=2012-05-16}} * {{cite web|url=http://eurohockey.com/player/96432-philip-larsen.html|title=Уйынсының бите|publisher=Eurohockey.com|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67hPfKrAv|archivedate=2012-05-16}} * {{KHL|22308|Филип Ларсен}} * [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=33130 r-hockey.ru сайтында профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617092937/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=33130 |date=2016-06-17 }} * [https://www.sports.ru/tags/7709641/ sports.ru сайтында профиле] {{ХК Салауат Юлаев составы}} {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Дания флагы}} <span style="color:#E8000D;">[[Шайбалы хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы|<span style="color:#E8000D;">Халыҡ-ара ярыштарҙар шайбалы хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы</span>]]</span> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #E8000D; |state = collapsed |2008 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |— |2009 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2010 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2012 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2013 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2014 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы |2018 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Дания йыйылма командаһы }} [[Категория:МХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Рёгле» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Фрёлунда» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Бурос» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Лукко» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Оклахома-Сити Баронс» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Эдмонтон Ойлерз» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Югра» хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Ванкувер Кэнакс» хоккейсылары|Л]] [[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|Л]] [[Категория:Дания хоккейсылары|Л]] [[Категория:Дания хоккей һаҡсылары|Л]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:Хоккей буйынса Дания йыйылма командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары|Л]] [[Категория:Даллас Старз хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Йокерит» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:«Югра» хоккейсылары|Л]] [[Категория:Техас Старз хоккейсылары|Л]] [[Категория:АХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:ШХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:СМ-Лиига хоккейсылары|Л]] 79l3zodao8r4kptcob35f9bzv8kt1p2 Сәлимов Мәхмүт Бакир улы 0 124324 1310087 1284930 2026-11-10T19:50:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310087 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр |имя = Сәлимов Мәхмүт Бакир улы |оригинал имени = |дата рождения = 20.06.1960 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Дәүләкән районы|}} [[Яңы Яппар]] ауылы |дата смерти = |место смерти = |изображение = |ширина = |описание изображения = |прозвище = |псевдоним = |принадлежность = |годы службы = |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения = |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{!}}} |викисклад = <!-- БЕЗ префикса Category: --> |связи = |в отставке = подполковник }} '''Сәлимов Мәхмүт Бакир улы''' ([[20 июнь]] [[1960 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. Осетин-Ингуш низағында, чечен һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2019). [[Дондағы Ростов]]та йәшәй<ref>[http://davlekanovo-cbs.my1.ru/index/salimov_makhmut/0-153 Салимов Махмут]</ref>. == Биографияһы == Мәхмүт Бакир улы Сәлимов 1960 йылдың 20 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Яңы Яппар]] ауылында тыуған. [[1977]] — [[2000 йыл]]дар — [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә. [[1977]] — [[1982 йыл]]дар — Ракета ғәскәрҙәренең Неделин исемендәге Ростов юғары команда-инженерлыҡ училищеһы курсанты. [[1982]] — [[1990 йыл]]дар — Себер хәрби округында (Новосибирск) төрлө яуаплы вазифаларҙа хеҙмәт итә. [[1990]] — [[1993 йыл]]дар — Мәскәү ҡалаһында В. И. Ленин исемендәге Хәрби академияла уҡый. [[1993]] — [[2000 йыл]]дар — Төньяҡ Кавказ хәрби округы штабында хеҙмәт итә. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Өфө ҡалаһының «Атаман М. И. Платов исемендәге корпустың 1-се башҡорт казак полкы» Хәрби-тарихи клубы президенты. * «Төньяҡ амурҙары» хәрби-патриотик-реконструкция клубын ойоштороусы. * Ростов ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. == Ғаиләһе == Ҡатыны — Галина, улы — Дамир. == Китаптары == * Гвардии полковник Гани Галимов — легендарный сын башкирского народа. – Уфа:Инфореклама, 2021. – ?? с. == Әҫәрҙәре == # Салимов М. А все-таки мы живы. — Уфа, 2013. — 160 с. # Салимов М. Бала сағым әкиәттәре. // Шоңҡар. — 2012. — № 7. — б. 44-50. # Салимов М. Беҙ иҫән… // Шоңҡар. — 2012. — № 4. — б. 28-39. # Салимов М. Из записок офицера… // Бельские просторы. — 2012. — № 2. — с. 53-59. # Салимов М. Когда вернутся батыры. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 76 с. # Салимов М. Кто он — Михаил Нагой? // Бельские просторы. — 2011. — № 11. — с. 15-23. # Салимов М. Легенда о последнем хане. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 84 с. # Салимов М. Под Азовом. // Бельские просторы. — 2011. — № 2. — с. 8-17. # Салимов М. Сказки моего детства. // Бельские просторы. — 2009. — № 11-12 — с. 199—203; с.195-198 # Салимов М. Страницы родословной. // Бельские просторы. — 2011. — № 6. — с. 162—167. # Салимов М. Плач волка. (рассказ). // Ватандаш. == Һылтанмалар == # [http://resbash.ru/stat/2/4814 Казак Войска Донского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113221041/http://resbash.ru/stat/2/4814 |date=2014-11-13 }} {{ref-ru}} # [http://www.bashinform.ru/news/749296-pisatel-makhmut-salimov-otmechaet-yubiley/ Писатель Махмут Салимов отмечает юбилей] {{ref-ru}} # [http://kurultay-ufa.ru/ru/2016/12/27/в-издательстве-китап-вышла-книга-ма/ В издательстве «Китап» вышла книга Махмута Салимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302223622/https://kurultay-ufa.ru/ru/2016/12/27/%D0%B2-%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0/ |date=2021-03-02 }} {{ref-ru}} # [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2876 ИХТИЛАЛДАРҘА ЕҢЕЛМӘГӘНБЕҘ, Ә ЕҢГӘНБЕҘ] {{ref-ba}} # [https://web.archive.org/web/20190826070926/http://forumkazakov.ru/viewtopic.php?f=102&t=3957 Казачьи рассказы] {{ref-ru}} # [http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=533&num=58 Рецепт счастливой жизни] {{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Подполковниктар]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] nezp99md6bcils3bkxelar0k18p6hlo Сивоволов Георгий Яковлевич 0 124533 1310014 1081025 2026-11-10T14:44:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310014 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сивоволов Георгий Яковлевич |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = [[1922]] |Тыуған урыны = Дон өлкәһе, Верхне-Донской округы, Каргинская станицаһы,( хәҙер [[Ростов өлкәһе]] Боковский районы) |Вафат булыу датаһы = [[1995]] |Вафат булған урыны = [[Ростов өлкәһе]] Боковский районы |Гражданлығы = |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = проза |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} ''' Сивоволов Георгий Яковлевич ''' ([[1922]]—[[1995]]), станица Каргинская, Верхне-Донской округ, Дон өлкәһе, хәҙер — Боковский районы, [[Ростов өлкәһе]] — яҙыусы, туған яҡты өйрәнеүсе. == Тормошо һәм ижады == Георгий Яковлевич Ҡарғын тимерсеһе Я. Я. Сивоволов ғаиләһендә тыуа. Ҡарғын мәктәбен тамамлай, артабан хәрби артиллеристар училищеһына уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1920-сы йылдарҙа Сивоволов Георгий Яковлевичтың ағаһы Алексей Яковлевич Михаил Александрович Шолохов менән яҙыусы Шолохов Каргинская станицаһында йәшәгән саҡта дуҫлашып, һөйләшеп йөрөй. Сивоволовтар ғаиләһендә яҙыусының әҫәрҙәренә ингән яҡташтарының яҙмышы тураһында һәр саҡ фекер алышҡандар. Байтаҡ йылдар үткәс, Г. Я. Сивоволов, хаҡлы ялға сыҡҡас, Михаил Александрович Шолоховтың бала сағы һәм йәшлек йылдары тураһында материалдар йыя башлай. Ул арҙаҡлы яҙыусының ғаилә тарихын өйрәнә, әҫәрҙәрендәге геройҙарҙың прототиптарын эҙләү менән шөғөлләнә. Георгий Яковлевич был турала үҙенең беренсе һәм икенсе китаптарында яҙа. {{Цитата|Собирал я материал, как самый добросовестный краевед, — многие годы, дотошно и настойчиво... Свой поиск прототипов я начал с исследования того окружения и той среды, в которой жил писатель...<ref>Сивоволов Г. Я."Тихий Дон": рассказы о прототипах. — Ростов н/Д, 1991. — С. 4, 6 </ref>. }} {{Цитата|используя преимущество земляка писателя, старожила станицы Каргинской, имевшего возможность лично общаться со многими людьми из непосредственного окружения М. Шолохова и его семьи, поделиться с читателем собранным материалом, который он не сможет почерпнуть из других источников<ref>Сивоволов, Г. Я. Михаил Шолохов: Страницы биографии.― Ростов н/Д, 1995. ― С. 7</ref>.}} Икенсе китабын Г. Я. Сивоволов ағаһы Алексей Яковлевич Сивоволовтың иҫтәлегенә бағышлап яҙа. Георгий Яковлевич Сивоволовтың китаптары тулы һәм дөрөҫлөккә тап килгән тулы мәғлүмәткә бай, шунлыҡтан уларҙы тыуған яҡты өйрәнеүселәр, яҙыусылар, әҙәбиәт белгестәре ныҡлап ҡуллана. == Әҙәбиәт == * Сивоволов, Г. Я. Михаил Шолохов: Страницы биографии.― Ростов н/Д.: Кн. изд-во, 1995.― 350 с. ISBN 5-7509-0244-7 * Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20191114170456/http://enc.biblioclub.ru/Termin/1630487_Sivovolov Сивоволов] * [http://booksonline.com.ua/view.php?book=171119&amp;page=220 МИХАИЛ ШОЛОХОВ В ВОСПОМИНАНИЯХ, ДНЕВНИКАХ, ПИСЬМАХ И СТАТЬЯХ СОВРЕМЕННИКОВ. КНИГА 1. 1905—1941 ГГ.] * [http://search.rsl.ru/ru/record/01001731644 Сивоволов, Георгий Яковлевич — Михаил Шолохов. Страницы биографии] * [http://search.rsl.ru/ru/record/01001605150 Сивоволов, Георгий Яковлевич — «Тихий Дон» : рассказы о прототипах] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] 5o9d4d5wx2cwg675q27f6whebky0eeh Луганск Халыҡ Республикаһы 0 125064 1309971 1255361 2026-11-10T12:27:22Z Summershell67 48679 /* */ 1309971 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = ''Луганск Халыҡ Республикаһы'' |Оригиналь исеме ={{lang-ru|Луганская Народная Республика}}<br>{{lang-uk|Луганська Народна Республіка}} |Родительный падеж = Луганск Халыҡ Республикаһы |Герб = Coat of arms of Lugansk People's Republic.svg |Флаг = Flag of Lugansk People's Republic.svg <!--|Вместо герба=--> <!--|Девиз=--> |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 55|lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 01|lon_sec = 12 |CoordScale = 1000000 |Название гимна = |Аудио= |Форма правления = президент республикаһы |Государственная религия = |На карте = Location_of_Lugansk_People's_Republic.png |подпись к карте = '''Өҫтә:''' [[Европа]] картаһында Луганск Халыҡ Республикаһы<br>'''Аҫта:''' ЛХР һәм ДХР-ҙың территорияһы |На карте2 = Карта боевых действий на Востоке Украины.svg |Языки = [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Украин теле|украин]]<ref>[http://www.obzor.lg.ua/news/konstitutsiya35989 Конституция Луганской народной республики, ст. 10 п. 1]</ref> |Спорный статус = да |Провозглашение независимости= [[12 май]] [[2014]] |Независимость от=Украинанан |Дипломатическое признание= <small> Өлөшләтә танылған: </small> <br> {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}} <br> <small> Танылмаған: </small> <br> {{Флагификация|ДНР}} |Столица = [[Луганск]] |Крупнейшие города = [[Луганск]], [[Алчевск]], [[Красный Луч (ҡала)|Красный Луч]], [[Стаханов (ҡала)|Стаханов]], [[Свердловск (Луганск)|Свердловск]] |Должности руководителей = Башлығы <br>Председатель <br>Совета Министров <br>[[Луганск Халыҡ Республикаһының Халыҡ советы|Халыҡ<br>Советың]] <br>Рәйесе |Руководители = [[Плотницкий Игорь Венедиктович|И. В. Плотницкий]] <br><br>[[Козлов Сергей Иванович|С. И. Козлов]]<br>[[Дегтяренко Владимир Николаевич|В. Н. Дегтяренко]] |Место по территории = 164 |Территория = 8.352,6 |Процент воды = |Место по населению = 153 |Население = 1 475 841 |Год переписи = 1 июнь 2017 |Плотность населения = 176 |ВВП= |Место по ВВП= |Год расчёта ВВП = |ВВП на душу населения = |Валюта = рәсәй һумы |Телефонный код = 380 64 |Часовой пояс=[[UTC+3]] |Примечания = |Статус = танылмаған }} '''Луганск Халыҡ Республикаһы''' ('''ЛХР'''; {{lang-ru|Луганская Народная Республика, ЛНР}}, {{lang-uk|Луганська Народна Республіка, ЛНР}}) — [[Көнсығыш Европа]]ла урынлашҡан өләшләтә танылған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса [[Украина]]ның өлөшө тип иҫәпләнә. 2022 йылдың 21 февралендә РФ Именлек Советы үҙенең сираттан тыш ултырышында ДХР һәм ЛХР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында иғлан ителде. Аҙаҡтан, шул уҡ көндә, Рәсәй Федерацияһы Президенты ДХР менән ЛХР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таныуы тураһындағы Указына ҡул ҡуйҙы<ref>http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202202220001 ЛХР бойондороҡһоҙлоғоноң таныуы тураһында Рәсәй Федерацияһы Президентының Указы </ref> == Халҡы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://glava-lnr.su/ Официальный сайт Главы Луганской Народной Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151201084715/http://glava-lnr.su/ |date=2015-12-01 }} * [http://lug-info.com/ Луганский Информационный Центр] * [http://sovminlnr.su/ Официальный сайт Совета Министров Луганской Народной Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113074916/http://www.sovminlnr.su/ |date=2015-11-13 }} {{countries-stub}} {{Европа илдәре}} [[Категория:Луганск Халыҡ Республикаһы|*]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] szjqhyzpbznevhtszhouyrj0tpiqcw0 Тумилевич Фёдор Викторович 0 125095 1310165 1300571 2026-11-11T00:43:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310165 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Фёдор Викторович Тумилевич |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 2.05.[[1910]] |Тыуған урыны = [[Пенза өлкәһе]] Городищенский районы Канаевка ауылы |Вафат булыу датаһы = [[1979]] |Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = {{URS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, фольклорсы, тарихсы, ғалим |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = фольклор |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Фёдор Викторович Тумилевич''' (Пенза өлкәһе, Городищенский районы, Канаевка ауылында 1910 йылдың 2 майында тыуған) — яҙыусы, фольклорсы, тарихсы, ғалим, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[1963 йыл]]). [[1979 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында вафат булған. == Биографияһы == Фёдор Викторович (ысын фамилияһы — Шишканов) [[Пенза өлкәһе]]нең Городищенский районы Канаевка ауылында тыуа. Ф. В. Тумилевич бик иртә йәштән эшләй башлай. [[1925 йыл]]да Пензаға күсеп килә. Башта заводта, аҙаҡ «Трудовая жизнь» гәзитендә стереотипсы булып эшләй. Киске эшселәр факультетын тамамлағас, [[1929 йыл]]да Тумилевич [[Куйбышев]] педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. [[1941 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] ҡалаһының Ростов университетында уҡытыусы булып эшләй башлай. [[1946 йыл]]да филология фәндәре буйынса кандидатлыҡ дәрәжәһенә диссертация яҡлай, оҙаҡ йылдар буйына Дондың халыҡ ижадын уңышлы рәүештә өйрәнә. Фёдор Викторович күп ваҡытын фольклор экспедицияларында үткәрә. [[1938 йыл]]да Тумилевич тәхәллүсен (псевдонимын) ала. Уның күп ғилми эштәре казак-некрасовсыларҙың телдән-телгә күсеп килгән шиғри мираҫын өйрәнеүгә бағышланған. == Казак-некрасовсыларҙың ата-бабалары == Некрасовсыларҙың ата-бабалары — дон казактары. Улар [[1707]]—[[1708 йыл]]дарҙағы Булавин ихтилалында ҡатнашыусылар. Казактарҙың Кондратий Булавин етәкселегендәге ихтилалы баҫтырылғас, уларҙың байтаҡ өлөшө, батшаға буйһонорға теләмәйенсә, полковник Игнатий Некрасов етәкселеге аҫтында Кубанға, ә ул вафат булғас — [[Төркиә]]гә сығып китә. Ике йөҙ илле йыл тирәһе казак-некрасовсылар сит тарафтарҙа үҙҙәренең казак закондары буйынса йәшәй, быуында-быуынға күсеп килгән йолаларын һаҡлай, Дон тураһындағы йырҙарын йырлай, казактар теленең үҙенсәлеген һаҡлап килә. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң, 20-се йылдарҙа, казак-некрасовсылар үҙ илдәренә ҡайтырға рөхсәт һорап Совет хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. [[1962 йыл]]да некрасовсыларҙың 990 кешенән торған һуңғы партияһы Совет иленә күсеп ҡайта. == Ф. В. Тумилевичтың ижады == Фёдор Викторович Тумилевичтың казак-некрасовсыларҙың телмәр ижадына бағышланған байтаҡ китаптары һәм мәҡәләләре бар, шул иҫәптән: «Сказки казаков-некрасовцев» ([[1945]]), «Песни и сказки» (фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечественной войне) ([[1947]]), «Песни казаков-некрасовцев» ([[1947]]), «Фольклор казаков-некрасовцев» ([[1958]]), «Русские народные сказки казаков-некрасовцев» ([[1958]]), «Сказки и предания казаков-некрасовцев» ([[1961]]). Ф. В. Тумилевич, моғайын, берҙән-бер казак-некрасовсыларҙың рухи мираҫын өйрәнеүсе булғандыр, шунлыҡтан уны [[1947 йыл]]да некрасовсылар маҡтаулы казаклыҡҡа ала. Улар Тумилевичты «Казак йыры президенты (Президент казачьей песни)» тип йөрөтәләр. Фёдор Викторович Тумилевичҡа некрасовсылар үҙҙәренең байрағын бүләк итә. Хәҙер ул байраҡ Ростов тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана. [[1961 йыл]]дың башына Тумилевич ҡатыны Тамара Ивановна менән казактарҙың 2190 йыр тексын йыя, шуларҙың 150-һе нота менән яҙылған, ә 348-е — магнитофон таҫмаһында, 421 йырҙың тексы бар һәм шуларҙың 22-һенең көйө бар. Был китаптарҙың әҙәби ҡиммәте ҙур һәм шул уҡ ваҡытта ул дөйөм рус фольклорына халыҡтың XVII—XVIII быуаттарҙа феодалдарға ҡаршы хәрәкәтен һүрәтләгән ҙур өлөш булып тора. Ф. В. Тумилевич шулай уҡ «Народная устная поэзия Дона» (1963), «Донской эпос о С. Разине» (1969) йыйынтыҡтарында ла үҙ яҙмалары менән ҡатнаша. * {{External media |image1=[http://img0.liveinternet.ru/images/foto/c/1/164/3492164/f_21537626.jpg Мемориальная доска] }} == Иҫтәлекле таҡтаташ == Билдәле фольклорсы Тумилевич Федор Викторовичҡа [[Дондағы Ростов]]тың Пушкин урамы, 89 адресы буйынса ул йәшәгән йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. {{Цитата|В этом доме (1932—1964) жил известный донской фольклорист, ученый, писатель Тумилевич Федор Викторович}} == Ф. В. Тумилевич әҫәрҙәре == '''Айырым баҫмалары''' * Фольклор некрасовцев. (Записал Ф. В. Тумилевич. Лингвист. ред. текстов М. А. Полторацкой). — Ростов н/Д: Росиздат, 1941. * Фольклор Дона. — Ростов н/Д: Росиздат, 1941. * Сказки казаков-некрасовцев. (Запись, вступ. статья и комментарии Ф. В. Тумилевича). — Ростов н/Д: Росиздат, 1945. * Меч правды. Фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечеств. войне. (Запись, предисл. и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича). — Ростов н/Д: Росиздат, 1945. * Песни и сказки. Фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечеств. войне. (Запись, вступ. статья и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича). — Ростов н/Д: Росиздат, 1947. * Песни казаков-некрасовцев. (Запись песен, вступ. статья и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича. Под общ. ред. проф. П. Г. Богатырева). — Ростов н/Д: Росиздат, 1947. * Фольклор казаков-некрасовцев. (Запись текстов, вступ. статья и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича). — Краснодар: Кн. изд-во, 1948. * Русские народные сказки казаков-некрасовцев. Собраны Ф. В. Тумилевичем. — Ростов н/Д: Росиздат, 1958. * Сказки и предания казаков-некрасовцев. (Сост. и авт. вступ. статьи Ф. В. Тумилевич). — Ростов н/Д: Росиздат, 1961. == Әҙәбиәт == * Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с. * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Һылтанмалар == * [http://donlib.ru/memorable-dates/2015/5/1/tumilevich-fedor-viktorovich.html Тумилевич Федор Викторович] * [http://special.donlib.ru/memorable-dates/2015/5/7/tumilevich-fedor-viktorovich.html Тумилевич Федор Викторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420175152/http://special.donlib.ru/memorable-dates/2015/5/7/tumilevich-fedor-viktorovich.html |date=2018-04-20 }} * [https://web.archive.org/web/20170802095122/http://www.tumilevich.ru/ О сайте] * [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?level1=main&amp;level2=articles&amp;textid=3229 Песенный фольклор казаков Верхнего Дона: проблемы изучения и сохранения] * [http://www.shukach.com/ru/node/51881 Памятная доска Тумилевич Ф. В. в городе Ростов-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171213092307/https://www.shukach.com/ru/node/51881 |date=2017-12-13 }} [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] axrm1hl8cwltzx66rqf5thwufcita0j Хеҙмәт кенәгәһе 0 125319 1310267 1279449 2026-11-11T06:55:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310267 wikitext text/x-wiki '''Хеҙмәт кенәгәһе''' — граждандың эш мәшғүллеге тураһындағы яҙмаларҙан торған рәсми персональ документ. Тәүге тапҡыр эшкә урынлашҡанда тултырыла, [[эш биреүсе]] ойошманың кадрҙар бүлегендә һаҡлана, уға хужаһының шәхси мәғлүмәттәре (фамилияһы, исеме, атаһының исеме), тыуған йылы һәм датаһы, белеме, профессияһы һәм специальносы яҙыла; эшкә ҡағылышлы бөтә үҙгәрештәр, эш биреүсе менән мөнәсәбәттәр хеҙмәт кенәгәһендә теркәлә һәм кадрҙар бүлегенең яуаплы хеҙмәткәренең ҡултамғаһы менән раҫлана. Эштән бушатылыу тураһындағы яҙмаларға граждандың үҙенең ҡултамғаһы ҡуйыла. Эштән киткәндә йә башҡа эш урынына күскәндә хеҙмәт кенәгәһе граждандың ҡулына тапшырыла, яңы ойошма менән хеҙмәт мөнәсәбәттәрен рәсмиләштергәндә уның кадрҙар бүлегенә тапшырыла. == [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа һәм Рәсәйҙә документтың тарихы == === 1918—1922 === 1917 йылғы революциянан һуң хеҙмәт һәм хеҙмәткә түләү факторҙарын законлаштырған институттар булдырыу ихтыяжы тыуа. [[Файл:1921-Trud.jpg|мини|1921 йылғы хеҙмәт кенәгәһе. ]] [[1918 йыл|1918 йылғы]] РСФСР Конституцияһы менән бергә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) тарафынан «Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексының 80-се статьяһына ҡушымта» — «Хеҙмәт кенәгәләре тураһында ҡағиҙәләр»<ref>Кодекс законов о труде принят ВЦИК вместе с правилами о порядке установления нетрудоспособности, правилами о выдаче пособий трудящимся во время их болезни, правилами о безработных и о выдаче им пособий, правилами о трудовых книжках, правилами об еженедельном отдыхе и о праздничных днях.</ref> ҡабул ителә. Был декларация яңы дәүләтселек формаһындә хеҙмәт мөнәсәбәттәрен рәсмиләштереүҙең беренсе тәжрибәһе була. [[1919 йыл|1919 йылдың]] 25 июнендә ВЦИК «[https://ru.wikisource.org/wiki/Декрет%20ВЦИК%20от%2025.06.1919%20«О%20введении%20трудовых%20книжек%20в%20г.%20г.%20Москве%20и%20Петрограде» Петроград һәм Мәскәү ҡалаларында хеҙмәт кенәгәләре индереү тураһында декрет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» сығара, был документ граждандарға хеҙмәт эшмәкәрлеген 16 йәштән башларға рөхсәт итә. Был йәшкә етмәгән кешеләрҙе эксплуатациялау законһыҙ тип табыла. Декреттың ҡануни положениелары [[1922 йыл|1922 йылдың]] ноябренән көсөн юғалта.<ref>Утратил силу с постановлением ВЦИК от 9 ноября 1922 «О введении в действие Кодекса законов о труде РСФСР издания 1922 года».</ref> [[1923 йыл]]да хеҙмәт кенәгәләре бөтөрөлә һәм улар урынына шәхес таныҡлыҡтары индерелә. === 1926—1970 === [[Файл:1927-trudovaya.jpg|мини|Хеҙмәт исемлеге, 1927 йыл]] [[1926 йыл|1926 йылдың]] 21 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән «Хеҙмәт исемлеге» тип аталған кенәгә индерелә, ул 1926 йылдың көҙөнән бирелә башлай. [[Файл:Трудовая_книжка_39.jpg|мини|1939 йылғы хеҙмәт кенәгәһе]] [[1939 йыл|1939 йылдың]] 15 ғинуарынан СССР-ҙа бөтә төр дәүләт һәм кооператив предприятиелар һәм учреждениелар эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн яңынан берҙәм өлгөләге хеҙмәт кенәгәләре индерелә<ref>Ппостановление СНК СССР от [//ru.wikipedia.org/wiki/20_декабря 20 декабря] [//ru.wikipedia.org/wiki/1938_год 1938 года] «О введении трудовых книжек»</ref><ref>Собрание законов СССР: 1926 г. № 66; ст. 502; 1929 г. № 35, ст. 315</ref>. Хеҙмәт кенәгәһен юғалтҡан өсөн 25 һум күләмендә административ штраф билдәләнә. [[1940 йыл]]дан хеҙмәт кенәгәһенә ҡушымта раҫлана<ref>Постановление Экономического Совета при СНК СССР № 733 от 28 мая 1940 года</ref>. [[1958 йыл|1958 йылдың]] 9 июлендә «Предприятиеларҙа, учреждениеларҙа һәм ойошмаларҙа хеҙмәт кенәгәләрен тултырыу тәртибе тураһында инструкция» раҫлана. [[1970 йыл|1970 йылға]] тиклем был Инструкция күп үҙгәрештәр кисерә. === 1973—1991 === [[1973 йыл|1973 йылдың]] 6 сентябрендә СССР Министрҙар Советы һәм ВЦСПС «Эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәт кенәгәләре тураһында» ҡарар ҡабул итә. [[1974 йыл|1974 йылдың]] 20 июлендә Предприятиеларҙа, учреждениеларҙа һәм ойошмаларҙа хеҙмәт кенәгәләрен алып барыу тәртибе тураһында инструкция раҫлана<ref>Постановление Госкомтруда СССР от 20 июня 1974 года № 162</ref>, уға үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр [[1985 йыл|1985]]<ref>Постановление Госкомтруда СССР от 2 августа 1985 года № 252</ref>, [[1987 йыл|1987]]<ref>Постановление Госкомтруда СССР от 31 марта 1987 года № 201</ref> [[1990 йыл|1990 йылдарҙа]]<ref name="laws" /><ref>Постановление Госкомтруда СССР от 19 октября 1990 № 412</ref> индерелә. === 1991— хәҙергә тиклем === Әлеге ваҡытта хеҙмәт кенәгәләре менән эшләү Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Хеҙмәт кенәгәләре тураһында»ғы [[2003 йыл]] [[16 апрель]] (№ 225) ҡарары, Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт социаль үҫеш министрлығының «Хеҙмәт кенәгәләрен тултырыу инструкцияһын раҫлау тураһында»ғы [[2003 йыл]] [[10 октябрь]] (№ 69) ҡарары менән көйләнә; был закон акттары Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығы тарафынан [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[11 ноябрь|11 ноябрендә]] (№ 5219) теркәлгән. Хеҙмәт кенәгәләрен алып барыу, иҫәптә тотоу, һаҡлау һәм тапшырыу эштәрен ойоштороу өсөн яуаплылыҡ ойошманың етәксеһенә йөкмәтелә, ә хеҙмәт кенәгәләрен ваҡытында һәм дөрөҫ итеп тултырыу, уларҙы иҫәптә тотоу, һаҡлау һәм тапшырыу өсөн махсус яуаплы кеше етәксенең бойороғо менән тәғәйенләнә. == Мәғлүмәт сығанаҡтары == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=46689 Постановление Правительства Российской Федерации «О трудовых книжках» (вместе с «Правилами ведения и хранения трудовых книжек, изготовления бланков трудовой книжки и обеспечения ими работодателей») — от 16 апреля 2003 г. № 225, в редакции от 06.02.2004 № 51] * [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=44948 Постановление Министерства Труда Российской Федерации «Об утверждении инструкции по заполнению трудовых книжек» от 10 октября 2003 г. № 69.] * [[Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы|Трудовой кодекс Российской Федерации]] * [https://web.archive.org/web/20150923195045/http://www.budgetnik.ru/art/3572-vedenie-trudovyh-knijek Ведение трудовых книжек в бюджетных учреждениях.] * [http://www.bizneshaus.ru/trud_kn1.html Примеры записей в трудовую книжку] [[Категория:Документтар]] [[Категория:Хеҙмәт хоҡуғы]] 1or9d3qr1gqrbqvkwgo8clauqbtcs7c Халыҡ-ара балалар уйындары 0 125454 1310259 1256395 2026-11-11T06:25:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310259 wikitext text/x-wiki '''Халыҡ-ара балалар уйындары''' — Халыҡ-ара Олимпия комитеты ярҙамында төрлө ҡалаларҙа йәшәүсе балалар араһында үткәрелгән халыҡ-ара спорт ярышы<ref>http://www.bashinform.ru/bash/408143/</ref>. Ярыштарҙа 12-15 йәштәрҙәге балалар ҡатнаша. == Уйындар тарихы == Уйындар Метод Клеменц инициативаһы буйынса [[1968 йыл]]дан башлап ойошторола. Тәүге уйындар [[Югославия]]ның Целе ҡалаһында үткәрелә. == Үткәрелеү урындары == '''Йәйге уйындар''' {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Йыл!! Ҡала !! Ил |- | 1 || 1968 || [[Целе]] || {{YUG}} |- | 2 || 1970 || [[Удине]] || {{ITA}} |- | 3 || 1972 || [[Грац]] || {{AUT}} |- | 4 || 1974 || [[Мурска-Собота]] || {{YUG}} |- | 5 || 1974 || [[Дармштадт]] || {{FRG}} |- | 6 || 1976 || [[Мурска-Собота]] || {{YUG}} |- | 7 || 1976 || [[Женева]] || {{SUI}} |- | 8 || 1978 || [[Равне-на-Корошкем]] || {{YUG}} |- | 9 || 1980 || [[Лозанна]] || {{SUI}} |- | 10 || 1982 || [[Дармштадт]] || {{FRG}} |- | 11 || 1983 || [[Труа]] || {{FRA}} |- | 12 || 1983 || [[Мурска-Собота]] || {{YUG}} |- | 13 || 1984 || [[Женева]] || {{SUI}} |- | 14 || 1985 || [[Гранольерс]] || {{ESP}} |- | 15 || 1986 || [[Лозанна]] || {{SUI}} |- | 16 || 1987 || [[Грац]] || {{AUT}} |- | 17 || 1988 || [[Сомбатхей]] || {{HUN}} |- | 18 || 1989 || [[Андорра]] || {{AND}} |- | 19 || 1990 || [[Ужгород]] || {{URS}} |- | 20 || 1991 || [[Братислава]] || {{SVK}} |- | 21 || 1992 || [[Женева]] || {{SUI}} |- | 22 || 1993 || [[Дармштадт]] || {{Германия}}[[Германия]] |- | 23 || 1994 || [[Гамильтон (Онтарио)]] || {{CAN}} |- | 24 || 1994 || [[Словень-Градец]] || {{SLO}} |- | 25 || 1995 || [[Целе]] || {{SLO}} |- | 26 || 1996 || [[Шопрон]] || {{HUN}} |- | 27 || 1997 || [[Спарта]] || {{GRE}} |- | 28 || 1998 || [[Логроньо]] || {{ESP}} |- | 29 || 1999 || [[Медиаш]] || {{ROU}} |- | 30 || 1999 || [[Веленье]] || {{SLO}} |- | 31 || 1999 || [[Чески-Крумлов]] || {{CZE}} |- | 32 || 2000 || [[Хэмилтон]] || {{Канада}} [[Канада]] |- | 33 || 2001 || [[Сомбатхей]] || {{HUN}} |- | 34 || 2002 || [[Плоцк]] || {{POL}} |- | 35 || 2002 || [[Тайбэй]] || {{ROC}} |- | 36 || 2003 || [[Грац]] || {{AUT}} |- | 37 || 2003 || [[Патры]] || {{GRE}} |- | 38 || 2004 || [[Кливленд]] || {{USA}} |- | 39 || 2005 || [[Ковентри]] || {{ENG}} |- | 40 || 2006 || [[Бангкок]] || {{THA}} |- | 41 || 2007 || [[Рейкьявик]] || {{ISL}} |- | 42 || 2008 || [[Сан-Франциско]] || {{USA}} |- | 43 || 2009 || [[Афины]] || {{GRC}} |- | 44 || 2010 || [[Манама]] || {{BHR}} |- | 45 || 2011 || Ланаркшир || {{SCO}} |- | 46 || 2012 || [[Тэгу]] || {{KOR}} |- | 47 || 2013 || [[Виндзор (Онтарио)]] || {{Канада}} [[Канада]] |- | 48 || 2014 || [[Лейк-Маккуори]] || {{Австралия}} [[Австралия]] |- | 49 || 2015 || [[Алкмар]] || {{NED}} |- | 50 || 2016 || [[Синьбэй]] || {{ROC}} |- | 51 || 2017 || [[Каунас]] || {{LTU}} |- | 52 || 2018 || [[Иерусалим]] || {{ISR}} |- | 53 || 2019 || [[Өфө]]<ref>[http://yanshishma.ru/ujyndar-%D3%A9f%D3%A9l%D3%99-%D2%AFt%D3%99s%D3%99k/ Йәншишмә: Уйындар Өфөлә үтәсәк!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822141943/http://yanshishma.ru/ujyndar-%D3%A9f%D3%A9l%D3%99-%D2%AFt%D3%99s%D3%99k/ |date=2019-08-22 }}</ref>|| {{RUS}} |} '''Ҡышҡы уйындар''' {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Йыл!! Ҡала !! Ил |- | 1 || 1994 || [[Равне-на-Корошкем]] || {{SLO}} |- | 2 || 1995 || Праковце и Гельцмановце || {{SVK}} |- | 3 || 1999 || [[Марибор]] || {{SLO}} |- | 4 || 2009 || [[Монтрё]] и [[Веве]] || {{SUI}} |- | 5 || 2011 || [[Келоуна]] || {{Канада}} [[Канада]] |- | 6 || 2013 || [[Өфө]] || {{RUS}} |- | 7 || 2016 || [[Инсбрук]] || {{Австрия}} [[Австрия]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == [http://international-childrens-games.org/icg/ Халыҡ-ара балалар уйындарының официаль сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907135448/http://international-childrens-games.org/icg/ |date=2017-09-07 }} == Һылтанмалар == [[Категория:Спорт]] l9yz8zt2e2mkgpm5jvwsu7uoredmdz3 Хәбиров Радий Фәрит улы 0 125464 1310285 1282931 2026-11-11T07:32:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310285 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Хәбиров}} '''Хəбиров Радий Фəрит улы''' ([[20 март]] [[1964 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән. [[2019 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябренән]] — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]. Хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008). [[Александр Невский ордены]] кавалеры (2021). == Биографияһы == Радий Фəрит улы Хəбиров 1964 йылдың 20 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Ишембай районы}} [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] ауылында тыуған. Был ваҡытта атаһы [[Хәбиров Фәрит Барый улы]] мәктәп директоры булып эшләгән, тап ул ағас мәктәп урынына кирбестән яңы бина һалдыртҡан<ref name="УР">[https://rb7.ru/news/236963 Учителя Радия Хабирова рассказали о его детстве. Сайт «НОВОСТИ RB7.RU», 12 октября 2018года]{{ref-ru}}{{V|23|01|2019}}</ref>. Әсәһе [[Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы]] — шулай уҡ педагог. Улдарына 6 йәш тулғанда ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенгән<ref name="УР" />. [[1981]]—[[1982]] — Витязь компанияһының Ишембай транспорт машиналары эшләү заводында фрезеровщик өйрәнсеге. Классик һәм грек-рим көрәше буйынса спорт мастерлығына кандидат (ДЮСШ № 2, Ишембай)<ref>[http://www.dussh2-ishimbay.ru/index.php/o-shkole/dostizhenija Достижения<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120111132/https://www.dussh2-ishimbay.ru/index.php/o-shkole/dostizhenija |date=2025-01-20 }}</ref>) [[1982]]—[[1984]] — СССР [[Ҡораллы Көстәр]]е сафында хеҙмәт итә. [[1984]]—[[1989]] — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультеты [[студент]]ы. [[1989]]—[[1992]] — Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының дәүләт хоҡуҡиәте һәм совет төҙөлөшө кафедраһы ассистенты, [[БДУ]]-ның студенттар профсоюз комитеты рәйесе. [[1992]]—[[1994]] — [[Билкент университеты]] магистранты, [[Анкара]], [[Төркиә]]. [[1994]]—[[1998]] — Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының өлкән уҡытыусыһы. [[1998]]—[[2002]] — Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының деканы, доцент. [[2002]]—[[2003]] — Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директоры. [[Сентябрь]] [[2003]] — [[июль]] [[2008]] — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе. [[27 август]] [[2008]] — [[декабрь]] [[2008]] — Рәсәй Федерацияһы Президентының Эске сәйәсәт буйынса идаралығының Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы һәм сәйәси партиялар менән бәйләнеш буйынса департаменты директоры. [[2009]] йылдан — Рәсәй Федерацияһы Президенты Эске сәйәсәт буйынса идаралығының начальник урынбаҫары. [[19 сентябрь]] [[2016]] — Рәсәй Федерацияһы Президенты Эске сәйәсәт буйынса идаралығының начальник урынбаҫары вазифаһынан китеү тураһында ғариза яҙа<ref>[https://meduza.io/news/2016/09/14/radiy-habirov-pokinet-post-kuratora-gosdumy-posle-vyborov Радий Хабиров покинет пост куратора Госдумы после выборов]</ref>. [[25 ғинуар]] [[2017]] — Мәскәү өлкәһе Красногорск ҡала округы башлығы вәкәләттәрен ваҡытлыса башҡарыусы [[28 март]] [[2017]] — [[11 октябрь]] [[2018 йыл]] — Мәскәү өлкәһе Красногорск ҡала округы башлығы [[2018 йыл]]дың [[11 октябрь]] — [[8 сентябрь]] [[2019 йыл]] — Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/11/10/2018/5bbf8d469a794714f299b0ef?utm_source=vk_rbc|title=Путин назначил новых глав Курской области и Башкирии|publisher=РБК|accessdate=2018-10-11}}</ref>. 2019 йылдың 8 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы итеп һайланды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1352438/ Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы республика Башлығын һайлауҙың рәсми йомғаҡтарын раҫланы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 11 сентябрь]{{V|11|09|2019}}</ref>. 2019 йылдың 19 сентябренән — Башҡортостан Республикаһы Башлығы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1355746-radiy-khabirov-ofitsialno-vstupil-v-dolzhnost-glavy-bashkortostana/ Радий Хабиров официально вступил в должность Главы Башкортостана. ИА «Башинформ», 19 сентября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|09|2019}}</ref>. 2020 йылдың 27 ғинуарында Радий Хәбиров Рәсәй Федерацияһы Дәүләт советының президиум ағзаһы итеп раҫланды<ref>[http://www.bashinform.ru/#ixzz6CIKH8wKc Радий Хабиров вошел в новый состав президиума Госсовета Российской Федерации. ИА «Башинформ», 2020, 27 января]{{ref-ru}}{{V|28|01|2020}}</ref><ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202001270031 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27.01.2020 № 10-рп "О президиуме Государственного совета Российской Федерации". Официальный интернет-портал правовой информации. Государственная система правовой информации]{{ref-ru}}{{V|28|01|2020}}</ref>. 2021 йылдың 10 сентябрендә Рәсәй Президенты Александр Невский ордены менән бүләкләне<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1643225-prezident-rossii-nagradil-radiya-khabirova-ordenom-aleksandra-nevskogo/ Президент России наградил Радия Хабирова орденом Александра Невского. ИА «Башинформ», 12 сентября 2021 года]{{ref-ru}}{{V|12|09|2021}}</ref>. == Өҫтәмә мәғлүмәт == * Юридик фәндәр кандидаты<ref>[http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1290949 Становление и развитие права на благоприятную окружающую среду в Российской Федерации :Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических наук. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. * [[Инглиз теле]]ндә иркен һөйләшә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1277472-radiy-khabirov-vpervye-poobshchalsya-s-igrokami-khk-salavat-yulaev-pered-pley-off/ Радий Хабиров впервые пообщался с игроками ХК «Салават Юлаев» перед плей-офф. ИА «Башинформ», 24 февраля 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|02|2019}}</ref>, диссертацияһын шул телдә яҡлаған<ref name="Уфа">[http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=407&num=28 Радий Хабиров: «Я не публичный человек, я управленец…», Журнал «Уфа», 2003 год // Галина Ишмухаметова]{{ref-ru}}{{V|24|02|2019}}</ref>. * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008). * Рәсәй Федерацияһының 2 класлы ғәмәлдәге дәүләт кәңәшсеһе (РФ Президентының 520-се Указы, 2009 йыл, 7 май)<ref>[http://document.kremlin.ru/zip/052/052242.zip Указ Президента Российской Федерации от 7 мая 2009 года № 520]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Матбуғатта әңгәмәләре == * Юрий Васильев. Как сделать Башкирии «якшырак». Взгляд. Деловая газета. 2 сентября 2019 года<ref>[https://vz.ru/politics/2019/9/2/995530.html Взгляд. Деловая газета. 2 сентября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|11|09|2019}}</ref>. * Елена Мухаметшина. Врио главы Башкирии: «Стерильных выборов не бывает». Радий Хабиров рассказывает, почему ушел из администрации президента, и рассуждает, отчего разное время требует своих губернаторов. Электронное периодическое издание «Ведомости», 22 января 2019 года<ref>[http://www.bashinform.ru/detalno/1263725/ Врио главы Башкирии: «Стерильных выборов не бывает». ИА «Башинформ», 22 января 2019 года]{{ref-ru}}{{V|23|01|2019}}</ref>. * Галина Ишмухаметова. Радий Хабиров: «Я не публичный человек, я управленец…». Журнал «Уфа», 2003 год<ref name="Уфа" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008) * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы ([[11 апрель]] [[2014 йыл]])<ref>[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?94745 Распоряжение Президента Российской Федерации от 11 апреля 2014 года № 110-рп «О поощрении»] <!-- {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413154903/http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?94745 |date=2014-04-13 }} --></ref> * [[Ҡырым Республикаһы]]ның «Бурысҡа тоғролоҡ» ордены ([[13 март]] [[2015 йыл]])<ref>[http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_242085.pdf Указ Главы Республики Крым № 69-У от 13 марта 2015 г. «О награждении государственными наградами Республики Крым»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152557/http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_242085.pdf |date=2015-04-02 }}</ref> * [[Луганск Халыҡ Республикаһы]]ның {{comment|«Еңеүҙең 75 йыллығы»|«75 лет Победы»}} юбилей миҙалы (22 декабрь 2020 йыл)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1538541-radiya-khabirova-nagradili-medalyu-luganskoy-narodnoy-respubliki-/ Радия Хабирова наградили медалью Луганской народной республики. ИА «Башинформ», 22 декабря 2020 года]</ref> * Александр Невский ордены (2021). == Ғаиләһе == * Атаһы — [[Хәбиров Фәрит Барый улы]] * Әсәһе — [[Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы]] * Лариса Лукьянова менән беренсе никахынан (1987—2013) ҡыҙҙары Светлана (Градволь) һәм Рита. * Икенсе ҡатыны — Каринэ Хәбирова (9.12.1982), улдары Фәрит <ref>[https://mkset.ru/news/politics/10-08-2017/krasnogortsy-uznali-kak-zovut-syna-radiya-habirova Красногорцы узнали, как зовут сына Радия Хабирова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219065411/https://mkset.ru/news/politics/10-08-2017/krasnogortsy-uznali-kak-zovut-syna-radiya-habirova |date=2021-12-19 }}</ref> һәм Тимер<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1550960-stalo-izvestno-kak-radiy-khabirov-nazval-svoego-syna/ Стало известно, как Радий Хабиров назвал своего сына.] [[Башинформ]]. 26 января 2021.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/91712/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Хәбиров Радий Фәрит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225065147/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/91712/ |date=2020-02-25 }} {{V|25|02|2020}} * [https://www.facebook.com/radiyhabirov "Фейсбук"та шәхси сәхифәһе] * [http://viperson.ru/people/habirov-radiy-faritovich Р. Ф.Хәбиров ВИПЕРСОН сайтында] * [http://www.bashinform.ru/bash/1417819/ Башҡортостан башлығы Радий Хәбиров – Рәсәйҙең 20 ир-уҙаманы исемлегендә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 25 февраль]{{V|25|02|2020}} * [http://www.bashinform.ru/news/1255977-prezident-tatarstana-radiy-khabirov-proshel-khoroshuyu-shkolu-v-administratsii-prezidenta-rf-/ Президент Татарстана: «Радий Хабиров прошел хорошую школу в администрации президента РФ». Информационное агентство «Башинформ», 2018, 25 декабря]{{ref-ru}}{{V|27|12|2018}} * [http://www.bashinform.ru/bash/1255714/ Радий Хәбиров губернаторҙарҙың милли рейтингында 11-се урынды алды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 25 декабрь]{{V|25|12|2018}} * {{cite web|author=Азат Бадранов|datepublished=2018-10-13|url=http://rabkor.ru/columns/analysis/2018/10/13/habirov/?fbclid=IwAR2ngknXIbnfzszQB4YNNwMj-5SNBKMcQmk0cuL8pV_jqDctH5fSOlsQq24|title=Перемены в Башкирии|lang=ru|publisher=интернет-журнал «Рабкор»|accessdate=2018-10-14}} * [https://meduza.io/feature/2018/10/12/bashkiriyu-vozglavil-radiy-habirov-10-let-nazad-ego-vygnali-iz-mestnoy-edinoy-rossii Таисия Бекбулатова, Леся Самборская. Башкирию возглавил Радий Хабиров. Веб-сайт «Meduza», 12 октября 2018 года]{{ref-ru}} {{V|18|10|2018}} {{Башҡортостан Хөкүмәте етәкселәре}} [[Категория:Юридик фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] 9oa794oyclz7ju7l1nnjmf1hf5j2ct7 Соҡор мәҙәниәте 0 125866 1310044 1285664 2026-11-10T17:30:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310044 wikitext text/x-wiki {{Археологическая культура | Эпоха = [[Баҡыр быуат]], <br />[[Бронза быуаты]] | Название = Соҡор мәҙәниәте | Культура-предшественница = <big><big>←</big></big>[[Триполь мәҙәниәте|Триполь]]<br /> <big><big>←</big></big>[[Урта Стогов мәҙәниәте|Урта Стогов]]<br /> <big><big>←</big></big>[[Хвалынск мәҙәниәте|Хвалынск]]<br /><big><big>←</big></big>[[Буранка һәмаҡ кубок мәҙәниәте|буранка һымаҡ кубок]] | Культура-преемница = [[Катакомба мәҙәниәте|Катакомба]]<big><big>→</big></big> <br />[[Полтавка мәҙәниәте|Полтавка]]<big><big>→</big></big> <br />[[Андронов мәҙәниәте|Андронов]]<big><big>→</big></big> | Географический регион = | Иллюстрирование = [[Файл:Yamna-en.svg|center|300px|Соҡор мәҙәниәте һәм уның күршеләре, беҙҙең эраға тиклемге 3500-2000 йылдар]] | В составе = | Датировка культуры = Беҙҙең эраға тиклемге XXXII быуат — Беҙҙең эраға тиклемге 2300 йылдар | Территория распространения = Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көньяҡ өлөшө | Этническая принадлежность = - | Тип хозяйства = күсмә | Основные исследователи = | Категория на Викискладе = Yamna culture }} [[Файл:Основные культуры медного века Европы.svg|thumb|{{Легенда|#F8F885|[[соҡор мәҙәниәте]]|5 = 2px}}{{Легенда|#F97474|[[шнурлы керамика мәҙәниәте]]|5 = 2px}}{{Легенда|#FDBAAF|[[йоморо амфора мәҙәниәте]]|5 = 2px}}{{Легенда|#CFA7F8|[[баден мәҙәниәте]]|5 = 2px}}]] '''Соҡор мәҙәниәте''' (дөрөҫөрәге — '''Боронғо соҡор мәҙәни-тарихи берлек''') — һуңғы [[Энеолит|баҡыр быуаты]] — тәүге [[бронза быуаты]] дәүерҙәренең археологик мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 3600—2300 йыл ).  Көнсығышта Көньяҡ Урал буйынан алып көнбайышта  Днестрға , көньяҡта Кавказ алдынан төньяҡта Урта Волгаға тиклемге территорияларҙы биләгән. Л.Клейн 1975 йылда "соҡорҙарҙың" көнбайыш ҡанатын айырым мәҙәниәткә (нерушайская) бүлгән<ref>Клейн Л. С. Реценцзия на: Курганы степной части междуречья Дуная и Днестра. – МАСП. – Одесса, 1970. – Вып. 6 // Советская археология. – 1975. – № 1. – С. 297-304.</ref>. Һуңынан башҡа археологтар ҙа шулай итә, әммә икенсе исем менән атайҙар  — буджак мәҙәниәте<ref>Иванова С. В. Об истоках формирования Буджакской культуры</ref>. == Хужалығы == Йылға һәм ҡайһы бер ҡаласыҡтар янында кәтмәнле игенселек элементтары менән соҡор мәҙәниәте, башлыса күскенсе була. Ә кәтмән (мөгөҙ) һөйәктәрҙән эшләнгән . Соҡорсылар тәгәрмәсле арба эшләгәндәр. Көнсығыш Европала тәүге дүрт тәгәрмәсле арба ҡомартҡылары соҡор мәҙәниәтенең ҡурған ҡәберлектәрендә табылған (мәҫәлән,  [[Днипро|Днепр]] биләмәһендәге "Ҡарауыл ҡәберлеге", Одесса өлкәһе Яссы ҡәберлеге,  Ырымбурҙа Шумаевский ҡәберлеге һ . б.). Металл сеймалын соҡорлолар Кавказда алалар. == Ерләү == Соҡор мәҙәниәтенең үҙенсәлекле һыҙаты булып вафат булғандарҙы ҡәбер соҡорҙарына тубыҡтарын бөкләп, арҡаларына һалып ҡурған аҫтына  ерләгәндәр. Тәндәренә һары буяу һипкәндәр. Ҡурғанда ерләүҙәр күп булған һәм улар төрлө ваҡытта башҡарылған. Шулай уҡ ҡәберҙә ерләнгән хайуандар (һыйыр, сусҡа, һарыҡ, кәзә һәм йылҡы ла) табылған. Дала һыҙатында көнбайышта Дунай йылғаһынан алып  көнсығышта Маныш йылғаһы башына ҡәҙәр соҡор мәҙәниәтенең яҡынса 160  ҡәберлектәре табылған. Ҡәберлектәрҙә [[Тәгәрмәс|тәгәрмәсле]] транспорт ҡалдыҡтары (тәгәрмәстәр, арбалар), шулай уҡ уларҙың балсыҡ һындары һәм һүрәттәре лә булған. Иң боронғо ҡомартҡы беҙҙең эраға тиклемге 32 быуатҡа ҡарай<ref>''Кульбака В.'', ''Качур В.'' Індоєвропейські племена епохи палеометалу. – Маріуполь: Рената, 2000. – 80 с.</ref>. Дүрт тәгәрмәсле йөк арбалары  көньяҡ-көнбайыш Молдавияның Ялпух йылғаһы ярында, Маяҡ ауылы янында Түбәнге Днестр йылғаһының һул яҡ яры буйында,  Софиевка ауылы янында Ингулец йылғаһында, тағы ла бер Ингуля ҡәберлегендә табылған. Ике тәгәрмәсле йөк арба ҡалдыҡтары Днепр ҡалаһы янында Ҡарауыл соҡор ҡурғанлы ҡәберлегендә табылған. Тағы бер арба Каховка эргәһендәге Первоконстантиновка ҡәберлегендә табылған, ә ике тәгәрмәсле арба ҡалдыҡтары — Аккермень ауылы янында Мелитопольщина ҡәберлегендә.  Ростов ҡалаһы эргәһендә,  7 ҡурғанлы  Герасимовка I , Урал алды Шумаев II ҡәберлектәрендә берәр тәгәрмәс табылған. Шумаев I/2 3 тәгәрмәс,  Изобильный I 3/1 — тәгәрмәскә оҡшатып яһалған 4 нәмә табылған<ref>[http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2015/2015_3_621_629.pdf ''Моргунова Н. Л.' Приуральская группа памятников в системе волжско-уральского варианта ямной культурно-исторической области. Оренбург: Издательство ОГПУ, 2014. 348 с.'']</ref>. Днепр янындағы соҡор мәҙәниәте Ҡарауыл ҡәберлегендәге (беҙҙең эраға тиклем III мең йыл элек) арбаның ике тәгәрмәсе лә  ағастың тоташ киҫәгенән буйға ярып, күсәре өсөн түңәрәк тишектәр һәм йыуан көпсәк менән яһалған<ref>''Третьяков Н. Н.'', ''Монгайт А. Л.'' (ред.) Очерки истории СССР — М.: Академия наук СССР, 1956. — 633 c.</ref>. == Вариҫлыҡ == Соҡор мәҙәниәтенең башланғысы булып Волганың урта ағымындағы Хвалынь һәм Днепрҙың урта ағымындағы урта Стогов мәҙәниәттәре тора, һәм  шулай уҡ ул буранка һымаҡ соҡор мәҙәниәте менән генетик бәйле. Соҡор мәҙәниәте полтавасылар мәҙәниәте менән алмашына. Соҡор мәҙәниәтенә көнбайышта катакомбалар мәҙәниәте, ә көнсығышта  — [[Андрон мәҙәниәте]] һәм бура мәҙәниәттәре алмашҡа килгән. == Тарихы == Марияим Гибутастың ҡурған гипотезаһының тәүге юрауҙары сиктәрендә соҡор мәҙәниәте һуңғы һиндевропеецтәр менән бәйле. Уның фекере буйынса, соҡор мәҙәниәте биләмәләрендә тәүе урта кәбәндәр мәҙәниәте менән бер рәттән һуңғы европа осорондағы тәүге һиндоевропа теле таралған була.  Әлеге ваҡытта был юрауҙарға әүҙем дәғүә бар, сөнки глоттохронология буйынса һиндоевропа лексикаһын ҡайтанан тергеҙелгәс,  был тел уртаҡлығының соҡор мәҙәниәтенә тиклем бер нисә мең йыл элек тарҡалыуы билдәләнгән һәм  соҡор мәҙәниәте менән тәүге һиндевропа тел уртаҡлығы булыуы дәлилһеҙ. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенең иран телдәре вәкиллеге лә раҫланмаған<ref>[http://2003.vernadsky.info/works/g3/03514.html Е. Е. Кузьмина. цит. по кн.: Моргунова, с.96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129100505/http://2003.vernadsky.info/works/g3/03514.html |date=2009-01-29 }}</ref>. [[Файл:IE5500BP.png|мини|Соҡор һәм Майкоп мәҙәниәте. Беҙҙең эранан 4-мең йыл элек.]] == Вариҫлыҡ == Соҡор мәҙәниәтенең башланғысы булып Волганың урта ағымындағы [[Хвалынская культура|Хвалынь]] һәм Днепрҙың урта ағымындағы урта кәбәндәр мәҙәниәттәре тора, һәм  шулай уҡ ул буранкалы соҡор мәҙәниәте менән генетик бәйле<ref>Позднеиндоевропейская прародина по данным археологии</ref>. Соҡор мәҙәниәте [[Полтавкинская культура|полтавасы]]<nowiki/>лар мәҙәниәте менән алмашына. Соҡор мәҙәниәтен көнбайышта [[Катакомбная культура|катакомбалар мәҙәниәте]] менән алмашынһа, көнсығышта — [[Андрон мәҙәниәте|андрон]] һәм [[Срубная культура|бура]] мәҙәниәттәре менән<ref>Евразийская степная металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.</ref>. == Тарихы == Мария Гимбутус ҡурған гипотезаһының тәүге юрауҙары сиктәрендә соҡор мәҙәниәте һуңғы һинд-европалылар<nowiki/> менән бәйле. Уның фекере буйынса, соҡор мәҙәниәте биләмәләрендә тәүе урта кәбәндәр мәҙәниәте менән бер рәттән һуңғы европа осорондағы тәүге һинд-европалылар теле таралған була.  Әлеге ваҡытта был юрауҙарға әүҙем дәғүә бар, сөнки [[глоттохронология]] буйынса һиндоевропа лексикаһын ҡайтанан тергеҙгәс,  был тел уртаҡлығының соҡор мәҙәниәтенә тиклем бер нисә мең йыл элек тарҡалыуы билдәләнгән һәм  соҡор мәҙәниәте менән тәүге һиндевропа тел уртаҡлығына индереү дәлилһеҙ. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенең Иран теле вәкиллеге лә раҫланмаған<ref>Е. Е. Кузьмина. цит. по кн.: Моргунова, с.96 </ref><ref>Арии // БРЭ. Т.2. М.,2005.</ref>. Соҡор мәҙәниәтенең үҫеше өс осорға бүленә: * Беренсе (тәүге) осор (беҙҙең эраға тиклемге 3-сө мең йылдарҙың 1-се яртыһы —  уртаһы). Бөтә соҡор мәҙәниәте биләмәләре ҡәберлектәрендә арҡаларына һалынған һәм һары буяу менән һибелгән, башы көнсығышҡа йүнәлтеп һалынған [[ һөлдә]] һөйәктәре, табылған. Тағы ла  унда осло һәм йоморо төплө һәм семәрле, орнаменттар менән биҙәлгән оҙон ауыҙлы һауыттар,   һөйәктән һәм ҡабырсаҡтан биҙәүестәр, таш әйберҙәр (шул иҫәптән зооморф "скипетрҙар") һаҡланып ҡалғандар. Торалар — малсыларҙың ваҡытлыса торған урындары. Иртә этапта уҡ соҡор мәҙәниәте ҡәбиләләренең айырым төркөмдәре [[Дунай]] буйына һәм [[Балҡан ярымутрауы]]<nowiki/>на баҫып инәләр. * Икенсе осор (беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йылдарҙың 3-сө һәм 4-се сирек баштары) Урындағы айырым варианттар барлыҡҡа килә. Ҡара диңгеҙ далаларында тәүге осор билдәләре менән бер рәттән башы көнбайышҡа йүнәлтелгән ҡырын һалынған һөлдәләр, йомортҡа рәүешле, тәпәш ауыҙлы, бау орнаментлы яҫы төплө көршәктәр, [[Баҡыр|баҡыр әйберҙәр]] (бысаҡ, беҙ) булған ҡәберлектәр асыла. Көнбайышта соҡор мәҙәниәтенең айырым ҡәбиләләре ултыраҡ тормошҡа күсеп, даими йәшәү урындары ойошторола (Михайловка тораһы, Каменоломня (таш сығарыу) ҡаяһы һәм [[Днепр]] түбәнендәге башҡа торалар). * Өсөнсө осор (беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йылдар аҙағы — 3-сө мең йылдар башы). Урындағы айырмалыҡ көсәйә: архаик йола билдәләре һәм ҡорамалдар Волга-Урал вариантында ғына һаҡлана. Көнбайыштараҡ һары буяу һибелмәгән һәм баштары аныҡ яҡҡа йүнәлтелмәгән һөлдәләр, яҫы төплө һауыт-һаба булған һикәлтәле, ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр таралған. Эре баҡыр әйберҙәр (шына һымаҡ [[балта|балта,]]<nowiki/>[[сүкеш]]) һәм һөйәктән эшләнгән биҙәүестәр комплексы менән сүкешкә оҡшаш ҡаҙаҡтар, тотош тәгәрмәстәр менән арба асыла. Өсөнсө осор аҙағына урындағы айырмаларҙың үҫеше һәм яңы мәҙәниәттең таралыуы (башлыса катакомба мәҙәниәте) соҡор мәҙәниәтенең юҡҡа сығыуына килтерә. == Палеоантропология == Соҡор мәҙәниәте кешеләре өсөн түбән һәм ортогнат битле, бик ныҡ сығып торған танаулы, ныҡ ҡыя маңлайлы һәм көслө ҡаш өҫтө дуғалары менән баш һөйәге хас. Мәҙәниәт халҡы бер төрлө булмаған. Уның ҡайһы бер ҡаҙылмаларында  европеоид үҙенсәлектәр киҫкен сағыла. Волга-Урал ареалының төньяғында халыҡ гаринский-боярский һәм волосовский халҡы менән туғандаш булыуы мөмкин,  көнсығышта — терсекский-ботайский менән. Шулай уҡ Днепр-Донецк һәм урта кәбәндә мәҙәниәте менән уртаҡлыҡ күҙәтелә. Фаразлау буйынса, соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәр көнбайыш килмешәктәрҙең һәм урындағы хвалынь мәҙәниәте халҡының быуыны. Соҡор-полтава мәҙәниәтен йөрөтөүселәр оҙон баштары (долихокефальность), оҙон һәм тар йөҙҙәре менән тәүге соҡор мәҙәниәте халҡынан айырыла<ref>Шишлина Н. И. Северо-западный Прикаспий в эпоху Бронзы (V—III тысячелетия до н. э.)</ref>. Атап әйткәндә, антропологтар билдәләүенсә, соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәр  "тар йөҙлө һәм оҙон йөҙлө тар һәм оҙонсай  баш һөйәклеләр (долихокран) тибына ҡарай, өҫтәүенә горизонталь ҡабырғалы һәм ныҡ сығып торған танаулы. Бындай тип Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Кавказда киң таралған халыҡ менән оҡшаш (ҡур-араҡ, Майкоп мәҙәниәте)<ref>под ред. Т. И. Алексеевой. Восточные славяне. Антропология и этническая история</ref>. Соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең икенсе өлөшөнә (Лол-Архара һәм Кривая Лука ҡәберлектәрен ҡалдырыусылар) киң оҙон бит (брахикрания) тенденциялары менән киң бит (суббрахикрания) тибы хас. Был тибта аныҡ европоид һыҙаттар яҡшы сағылдырыла (Каспий буйында әле лә һаҡланған), оҡшашлыҡ  — Джарарат ҡәберлегенән  краниологик серия (Әрмәнстан). == Палеогенетика == 2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса,соҡор мәҙәниәте вәкилдәре  H, H15b1, U5, T2, T1, T1a1, U4, K, W, N1a, J, U2, I, X, R0a1 митохондриаль галогруппаға эйә. Унда 11 кешенең  R1b Y-хромосомалар гаплотөркөмөнөң  (R1b1a2a2-Z2103 (8), R1b1a2-M269 (1), R1b1a2a-L23* (1) һәм R1b1a-P297* (1) төркөм) һәм I2a2-S12195 төркөмө билдәләнгән (был өлгө катакомба мәҙәниәтенә ҡараған Ростов өлкәһендәге Улан IV еренән)<ref>Yamna Culture (c. 3500-2500 BCE) </ref><ref>Haak et al. Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe </ref><ref>Morten E. Allentoft et al. «Population genomics of Bronze Age Eurasia», 2015.</ref>. Гаплотөркөм I2a2a1b1 болгарҙарҙың Медникаровонан булған көнбайыш соҡорлоларҙа билдәләнгән<ref>Iain Mathieson et al. The Genomic History Of Southeastern Europe, 2017</ref>. Любаша һәм Ривова биләмәләре халҡы өлгөләрендә митохондриаль гаплогруппаның C4a2 һәм U5 төрө асыҡланған. Беҙҙең эраға тиклем 8000 һәм 3000 йыл элек йәшәгән 69 европалыларҙың гендарын өйрәнеү һөҙөмтәһендә,  аутосома маркеры буйынса соҡор мәҙәниәте шнурлы керамика мәҙәниәтенә генетик яҡын, тигән һығымта яһалған. Тикшеренүселәр фекере буйынса, Германия биләмәләрендәге шнурлы керамика мәҙәниәтенең һуңғы неолит дәүере кешеләренә соҡор мәҙәниәте вәкилдәре гендарының 3/4 өлөшө мираҫҡа күскән<ref>Iain Mathieson et al. The Genomic History Of Southeastern Europe, 2017</ref>.  Шунлыҡтан, тикшеренеүселәрбеҙҙең эраға тиклем 3000 йыл элек күсеп ултырған һәм R1b гаплогруппаһын йөрөтөүсе хәҙерге заман европалыларҙы соҡорлоларҙың быуыны, тип һанайҙар. Уларҙың фекеренсә һәм мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, был, кәм тигәндә, һинд-европа телдәренең ҡайһы береһе дала сығышына эйә. Соҡор мәҙәниәтенең бронза дәүерендәге көнбайыш Европаға генетик йоғонтоһо тураһындағы һығымталарға башҡа ғалимдар ҙа ҡушыла. Уларҙың фекеренсә, шнурлы керамика мәҙәниәт соҡорлоларҙың Европаға таралыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.  Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенә генетик йәһәттән һуңғы неолит һәм бронза осорондағы Европа мәҙәниәте яҡын: Скандинавия, ҡыңғырау һымаҡ кубок һәм унетицк. Алтай районы Афанасьев мәҙәниәте һәм соҡор мәҙәниәте араһында генетик айырмалыҡ юҡ, был соҡорсоларҙың көнсығышҡа күсеү ихтималлығын дәлилләй<ref>Мозаика культур Европы и Азии сложилась в бронзовом веке. - Генофонд.рф</ref>. Бындай фараздар тикшеренеүселәр тәнҡитенә дусар була, сөнки был гипотеза менән тикшереү һөҙөмтәһендә алынған гаплогруппа мәғлүмәттәре асыҡтан-асыҡ тура килмәй. R1b гаплогруппаһы шнурлы керамика мәҙәниәте вәкилдәрендә табылмаған.  Киреһенсә, һуңғыһында туғандаш  R1a субклад бар, был оҡшашлыҡты күрһәтә, әммә ләкин популяция бергәлегенең бер нисек тә был мираҫлығы түгел. Тағы ла боронғораҡ мәҙәниәт вәкилдәрен тикшереү тураһында мәғлүмәттәр юҡ<ref>[http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=984 Индоевропейские языки в Европе —результат степной миграции?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513041623/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=984 |date=2021-05-13 }}</ref>. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, соҡор мәҙәниәте кешеләренең күҙҙәре һоро булған<ref>Палеогенетика подтвердила важный вклад причерноморско-каспийских степняков в формирование генофонда европейцев - Элементы</ref>. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Соҡор мәҙәниәте әйберҙәре <br /><span class="subcaption"> Дәүләт Эрмитажажы коллекцияһынан </span> |width="32%"|[[Файл:Yamna02.jpg|center|204px]] |width="28%"|[[Файл:Yamna03.jpg|center|160px]] |width="20%"|[[Файл:Yamna04.jpg|center|120px]] |[[Файл:Yamna05.jpg|center|111px]] |} == Иҫкәрмә == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * Мариупольская культурно-историческая область // БРЭ. Т.19. М., 2012. * Михайловское поселение // БРЭ. Т.20. М.,2012. * Мерперт Н. Я. Древнейшие скотоводы Волжско-Уральского междуречья. М., 1974; * Моргунова Н. Л., Кравцов А. Ю. Памятники древнеямной культуры на Илеке. Екатеринбург, 1994; * Богданов С. В. Эпоха меди степного Приуралья. Екатеринбург, 2004. * {{Публикация|статья|год=2017|автор=Unterländer M., Friso Palstra, Lazaridis I., Pilipenko A., и другие|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|ссылка=http://www.nature.com/articles/ncomms14615|издание=Nature Communications|номер=8}} == Һылтанмалар == * [http://www.archaeology.ru/AK/AK_jamnaja_00.html Список публикаций по ямной культуре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324170844/http://www.archaeology.ru/AK/AK_jamnaja_00.html |date=2010-03-24 }} * [https://web.archive.org/web/20080205113722/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%C4,636.html Древнеямная культура в Уральской исторической энциклопедии] * ''Иванова С. В.'' [http://www.archaeology.ru/ONLINE/Ivanova/iv_index.html Социальная структура населения ямной культуры Северо-Западного Причерноморья. Одесса: Друк, 2001.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528111134/http://www.archaeology.ru/ONLINE/Ivanova/iv_index.html |date=2012-05-28 }} * [http://www.razdory-museum.ru/porech.html Погребения ямной культуры на территории Раздорского этнографического музея-заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416103950/http://razdory-museum.ru/porech.html |date=2017-04-16 }} * ''J. P. Mallory'', Yamna Culture // Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn, 1997. * [http://expert.ru/2015/06/15/otkuda-prishli-v-evropu-evropejtsyi-i-evropejskie-yazyiki/ Сергей Мануков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808094126/http://expert.ru/2015/06/15/otkuda-prishli-v-evropu-evropejtsyi-i-evropejskie-yazyiki/ |date=2017-08-08 }} [http://expert.ru/2015/06/15/otkuda-prishli-v-evropu-evropejtsyi-i-evropejskie-yazyiki/ Российское происхождение европейцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808094126/http://expert.ru/2015/06/15/otkuda-prishli-v-evropu-evropejtsyi-i-evropejskie-yazyiki/ |date=2017-08-08 }} (о результатах исследований учёных из Гарвардского и Копенгагенского университетов) «Expert Online» 15 июн 2015 [[Категория:Европаның археологик мәҙәниәте]] miyifyaik63ufmqj2s4l43spfcjien0 Федеряев Александр Алексеевич 0 126325 1310227 1186256 2026-11-11T04:56:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310227 wikitext text/x-wiki {{Театр эшмәкәре | Имя = Федеряев Александр Алексеевич | Изображение = | Описание изображения = | Место рождения = [[Силәбе өлкәһе]] Кропачёво ҡасабаһы | Профессия = {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}} | Годы активности = [[1964]]—[[2017]] | Театр = [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] | Награды = [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (2014), [[Башҡортостан]]дың халыҡ (2004) артисы | imdb_id = }} '''Федеряев Александр Алексеевич''' ([[30 ғинуар]] [[1962 йыл]]) — [[театр]] һәм кино актёры, [[йыр]]сы һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1983 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2014), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2004) артисы. Бөтә Рәсәй [[Андрей Миронов]] исемендәге актёр йыры конкурсы дипломанты ([[Түбәнге Новгород]] ҡалаһы, 1994). == Биографияһы == Александр Алексеевич Федеряев 1962 йылдың 30 ғинуарында [[Силәбе өлкәһе]]нең Кропачёво ҡасабаһында тыуған. Армия сафына алынып, Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай. 1983 йылдан алып Башҡортостан Республика рус драма театрында эшләй<ref>[http://www.rusdram.ru/truppa/aleksandr-federyaev.html Александр Федеряев. Государственный академический русский драматический театр Республики Башкортостан. Официальный сайт.]{{ref-ru}}{{V|28|01|2022}}</ref>. Амплуаһы — «кире» персонаждар. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990). == Спектаклдәрҙәге ролдәре == * Валер («Тартюф», Мольер) * Шантеклер (Э. Ростандың шул уҡ исемле пьесаһы) * Петруччио («Укрощение строптивой», У. Шекспир) * Дон Мануэль («Дама невидимка», П. Кальдерон) * Красильников («Царь Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой; дебют, 1983) * Подхалюзин («Банкрот, или Свои люди — сочтёмся!», А. Н. Островский) * Мизгирь («Ҡарһылыу», А. Н. Островский) * Жевакин («Женитьба», Н. В. Гоголь) * Арбенин («Маскарад», М. Ю. Лермонтов). == Кинофильмдарҙағы ролдәре == * Николай («Һоро сысҡан») * Банкир («Ловец ветра») * Лев Сен-Лоран («Мегаджунглис») * Селиверстов («Медведь», 2005; «Студия Vista Vision») == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2014) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998) * Бөтә Рәсәй А. Миронов исемендәге актёр йыры конкурсы дипломанты (Түбәнге Новгород ҡалаһы, 1994). == Китаптары == * Лирика. Уфа, 1999; * Сказание о пылком Абду Малеке и о луноликой Зану или Поэма о страсти. Уфа, 2004. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|73666}}{{V|28|01|2022}} * [http://www.rusdram.ru/truppa/aleksandr-federyaev.html Главная / Труппа / Александр Федеряев. Государственный академический русский драматический театр Республики Башкортостан. Официальный сайт.]{{ref-ru}}{{V|28|01|2022}} * [https://web.archive.org/web/20170322113633/http://www.voteactors.ru/?page=actor&id=3579 Глобальный рейтинг актеров кино. Александр Алексеевич Федеряев]{{ref-ru}}{{V|28|01|2022}} [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 7li6m755hbewf2ctk2wxibztgpc8ekt Тиманова Вера Викторовна 0 126341 1310142 1250493 2026-11-10T23:00:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310142 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Вера Викторовна Тиманова |оригинал имени = |изображение = Тиманова Вера Викторовна, 1871.jpg |ширина = 200 |описание изображения = П. Ф. Борель һүрәте буйынса <br> Л. А. Серяков гравюраһы, 1871 йыл |описание = |имя при рождении = |род деятельности = пианиносы |дата рождения = 1855 |место рождения = [[Рәсәй империяһы]], [[Өфө]] |гражданство = |подданство = |дата смерти = 1942 |место смерти = [[СССР]], {{ВафатБулыуУрыны|Ленинград}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |викисклад = }} '''Тиманова Вера Викторовна''' ([[18 февраль]] [[1855 йыл]] — [[22 февраль]] [[1942 йыл]] — [[Рәсәй империяһы]] пианиносыһы. == Биографияһы == Вера Викторовна Тиманова 1855 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында коллежский асессор, Ырымбур губернаһының вице-губернаторы ғаиләһендә тыуа. Туберкулез менән ауырыған атаһы иртә вафат була, биш йәшлек Вера менән унан бәләкәй тағы өс ҡыҙы етем ҡала<ref>[http://ufacity.info/history/people/119343.html Тиманова Вера Викторовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020225948/http://ufacity.info/history/people/119343.html |date=2012-10-20 }} // Официальный сайт Администрации городского округа город Уфа</ref>. [[Файл:Timanova.jpg|слева|мини|194x194пкс|В. В. Тиманова]] Вера өйҙә музыкаль белем ала; йәш пианистканың талантын үҫтереүгә Өфөлә эшләгән Людвиг Новицкий ярҙам итә. Вера туғыҙ йәшендә Дворяндар йыйылышы залында беренсе концертын бирә, был концертта [[Фредерик Шопен|Шопендың]], Калькбреннерҙың ҡатмарлы әҙәрҙәрен, [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарт]] концертын башҡара. Артабан ул Петербург консерваторияһында А. Г. Рубинштейнда һәм П. Л. Петерсонда уҡый. Өфө байы Базилевскийҙың аҡсалата ярҙамы уға консерваторияла уҡырға мөмкинлек бирә. Оҫталығын камиллаштырыр өсөн [[Берлин]] ҡалаһына китә, унда өс йыл буйы Карл Таузиг етәкселегендә күнекмәләр үтә, шунан бер аҙға [[Веймар|Веймарға]] килә, унда [[Ференц Лист|Ференц Листтың]] яратҡан уҡыусыларының береһенә әйләнә. Сит илдәрҙәге уңышлы концерттарынан һуң Тиманова [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургҡа]] ҡайта, ғүмерен концерт һәм педагогия эшмәкәрлегенә бағышлай. Уның башҡарыу оҫталығын [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] һәм А. П. Бородин юғары баһалай. Чайковский уға — Юмористик скерцоһын, Эдуард Направник Фортепиано менән оркестр өсөн рус фантазияһын (1881) бағышлай, быныһының премьераһын Тиманова ҙур уңыш менән башҡара. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Тиманова халыҡ алдындағы сығыштарын туҡтата, ул яңы власты хупламай. Ленинградта блокада ваҡытында 1942 йылдың 22 февралендә вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Редакция журнала.|заглавие=Две молодые пианистки|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000020455/view#page=342|издание=Всемирная иллюстрация|тип=журнал|год=1871|том=5|номер=126|страницы=346—347}} == Һылтанмалар == * Атанова Л. Вера Тиманова //Сохраним выцветшие строки. Уфа, 1988; Музыкальная энциклопедия. Т.5. М., 1981. * [https://web.archive.org/web/20060222235648/http://www.agidel.ru/?param1=1331&tab=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222235648/https://web.archive.org/web/20060222235648/http://www.agidel.ru/?param1=1331&tab=7 |date=2006-02-22 }} С листа играла Листа. Исполнилось 150 лет со дня рождения выдающейся пианистки Веры Тимановой] * [https://web.archive.org/web/20210927191308/https://www.ufacity.info/kultura/news/1176808042.htm Конкурс юных пианистов им. Веры Тимановой] * [http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=7&n_id=67 Уфимские губернские ведомости (апрель 1896 года). Второй концерт В. В. Тимановой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713034228/http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=7&n_id=67 |date=2006-07-13 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]] [[Категория:Өфө музыканттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй пианистары]] [[Категория:18 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1855 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:22 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] 87rip9ylzug8bbeazjw4zsk3sc7jsu2 Урта махсус музыка колледжы 0 126780 1310216 1283414 2026-11-11T04:13:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310216 wikitext text/x-wiki {{Карточка колледжа |название = Башҡортостан Республикаһының урта профессиональ белем биреү дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «Урта махсус музыка колледжы»<br><br> |эмблема = |изображение = |сокращение = ГБОУ СПО РБ «Урта махсус музыка колледжы» |оригинал = [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ҡарамағындағы Урта махсус музыка мәктәбе (1972—2004) |основан = 1972 |закрыт = |тип = дәүләт |директор = Сафин Миңлевалей Карам улы |студенты = |преподаватели = 100 кеше |расположение = {{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} |адрес = 450077, [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Өфө ҡалаһы]], Пушкин урамы, 104-се йорт. |lat_dir =N|lat_deg =54|lat_min =43|lat_sec = 17 |lon_dir =E|lon_deg =55|lon_min =56|lon_sec = 47 |сайт = http://ssmk.bash.muzkult.ru/ }} '''Башҡортостан Республикаһының урта һөнәри белем биреү дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «Урта махсус музыка колледжы»''' — Башҡортостан Республикаһының һөнәри музыка профилле урта махсус төп уҡыу йорто<ref>http://kulturarb.ru/orgs/?ELEMENT_ID=3005%7C{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Культурный мир Башкортостана</ref>. == Тарихы == [[1972 йыл]]дың 1 сентябрендә [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ҡарамағанда ошо юғары уҡыу йортона нигеҙ һалыусы композитор [[Заһир Исмәғилев]] башланғысы менән ун йыллыҡ мәктәп сифатында асыла<ref>http://ssmk.bash.muzkult.ru/history/%7C{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} История ССМК</ref>. Төрлө йылдарҙа музыка колледжында бик күп күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре эшләй, уларҙың күбеһе артабан хеҙмәтен донъя һәм Рәсәй консерваторияларында дауам итә, шул иҫәптән профессорҙар: М. Х. Швайштейн (А. Шнитке Мәскәү Дәүләт институты); В. Н. Монастырский (Иерусалим консерваторияһы); В. В. Беляков (Гнесиндар исемендәге РАМ); И. Д. Лавров (Венесуэла музыка академияһы); В. Н. Семенов (Воронеж сәнғәт академияһы); А. Мөхәмәтов (Ҡазан консерваторияһы). [[1981 йыл]]да колледжға бирелгән төп бина ҡаланың тарихи өлөшөндә боронғо айырым йортта урынлашҡан, ул 1901 йылда төҙөлгән, «тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы» статусына эйә, «сауҙагәр Ногарев йорто» булараҡ билдәле<ref>http://www.qr-ufa.info/objects/131.html%7C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716132447/http://www.qr-ufa.info/objects/131.html%7C |date=2019-07-16 }} Культурные памятники Уфы</ref>. 90-сы йылдар аҙағында Башҡортостан Республикаһы етәкселеге ҡарарына ярашлы колледжға мәктәптең ишек алдында урынлашҡан Собестың элекке бинаһы мәктәп интернаты булараҡ бирелде. [[2003 йыл]]да йәш музыканттар өсөн төп Европа Yamaha, Steinway, Реtrоf фирмаларының ҡорамалдары менән йыһазландырылған яңы уҡыу корпусы һәм интернат төҙөлдө<ref>http://www.bashinform.ru/news/624366-ufimskiy-sredniy-spetsialnyy-muzykalnyy-kolledzh-priglashaet-odarennykh-detey-respubliki/%7C ИА «Башинформ»</ref>. Реконструкциянан һуң интернат һәм колледждың төп бинаһы берҙәм комплексҡа әйләнә. [[2004 йыл]]да мәктәп «Урта махсус музыка колледжы» итеп үҙгәртелә. == Хәҙерге статусы == [[2016 йыл]]да Урта махсус музыка колледжы — республикалағы берҙән-бер һәм Рәсәйҙәге һигеҙ махсус музыка уҡыу йорттарының береһе. Бында балалар беренсе кластан, бер үк ваҡытта музыка һәм дөйөм белем биреү дисциплиналары буйынса уҡып, профессиональ музыка белеме алалар, Рәсәйҙә тиҫтәләп йылдар эсендә тупланған, Башҡортостан һәм Рәсәйҙең музыкаль элитаһын формалаштырған уникаль мәғариф системаһы. Хәҙерге ваҡытта колледжда Рәсәй Федерацияһының: ике атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, өс атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, өс атҡаҙанған артисы, бер дөйөм мәғарифтың почётлы хеҙмәткәре, бер мәғариф алдынғыһы, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының: бер почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, биш мәғариф алдынғыһы, 17 атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, 11 атҡаҙанған артисы, туғыҙ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, бер халыҡ артисы, ике атҡаҙанған уҡытыусыһы, Заһир Исмағилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының ун профессоры һәм ете доценты, бер академик, бер сәнғәт белеме докторы һәм һигеҙ фән кандидаты белем бирә<ref>https://culture.bashkortostan.ru/about/organizations/239215/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | Министерство культуры РБ</ref>. == Билдәле тамамлаусылары == Урта махсус музыка колледжы ғәмәлдә булған осорҙа 500-ҙән артыҡ профессиональ музыкант сығарылған<ref>http://mgazeta.com/kak-po-notam.html%7C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250531130604/http://mgazeta.com/kak-po-notam.html%7C |date=2025-05-31 }} Молодежная газета: «Более пятисот профессиональных музыкантов подготовили в ССМК РБ»</ref>, улар араһында иң билдәлеләре: * Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы [[Әминә Шафиҡова]]; * Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор, [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|ӨДСИ]] махсус фортепиано кафедраһы мөдире Рөстам Шайхетдинов; * Башҡортостан дәүләт опера һәм балет театрының төп дирижеры Артем Макаров; * Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы, органсы [[Мортазин Владислав Львович|Владислав Мортазин]]; * Башҡортостан Республикаһы милли симфоник оркестрының төп дирижеры Рөстәм Сөләймәнов; * ҡурайсы [[Юлдашев Роберт Нәжип улы|Роберт Юлдашев]]; * Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Сергей Чипенко: * музыка белгесе, тележурналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Миләүшә Иҙрисова, * Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, композитор Илдар Хисаметдинов; * Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған артисы, ӨДСИ профессоры Олег Мельников һәм башҡа Рәсәй Федерацияһының һәм сит илдәрҙең күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре. Ижади ҡаҙаныштары өсөн йыл һайын 30 мәктәп уҡыусыһы Башҡортостан республикаһы президенты, «Яңы исемдәр» Рәсәй программаһы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлыҡтары, В. Спиваков исемендәге Халыҡ-ара мәрхәмәтлек фонды стипендиаттары булалар. Виолончелист Антон Павловский В. Спиваков премияһына, «Урыҫ башҡарыу оҫталығы» фонды стипендияһына һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Ш. Бабич исемендәге Республика йәштәр премияһы]]на лайыҡ булды. == Билдәле уҡытыусылары == * [[Швайштейн Моисей Хаимович]] * [[Монастырский Вадим Наумович]] * [[Шайхетдинов Рөстәм Рәжәп улы]] * [[Старикова Валентина Ивановна]] * [[Суханов Владимир Павлович]] == Етәкселәре == * Ханнанов Дамир Сәлих улы (1972—1987); * Вәлиева Земфира Хәбир ҡыҙы (1987—1999); * Сарбаева Шәүрә Ғәйфей ҡыҙы (1999—2012); * Рахманғолов Руслан Сайдан улы (2012—2015); * Сафин Миңлевәлий Карам улы (2015 йылдан). == Филиалдары == 1994 йылда Урал аръяғы төбәгенең һәләтле балалары өсөн Сибай ҡалаһында ӨММК-ның Башланғыс махсус музыка лицей-мәктәп асылды (әлеге ваҡытта — ӨММК-ның Сибай филиалы. Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығының тәҡдиме нигеҙендә Урта махсус музыка колледжының Сибай филиалы «Рәсәйҙең алдынғы мәҙәниәт учреждениелары — 2013» һәм « Рәсәйҙең алдынғы мәҙәниәт учреждениелары — 2014» Милли Реестрына индерелде<ref>https://culture.bashkortostan.ru/about/organizations/241557/%7C{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Сведения о подведомственных организациях Министерства культуры РБ</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8770-muzyka-kolledzhy}}{{V|4|12|2020}} * ССМК тарихы рәсми сайты: http://ssmk.bash.muzkult.ru/history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213213136/http://ssmk.bash.muzkult.ru/history/ |date=2016-02-13 }} [[Категория:Өфөнөң музыкаль ойошмалары]] [[Категория:Өфө урта махсус уҡыу йорттары]] 4tz8s7am8khv8e07enqq2gnl7ak867l Синтез-Каучук 0 127145 1310021 1245241 2026-11-10T15:10:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310021 wikitext text/x-wiki {{Карточка предприятия | название = Синтез-Каучук | логотип = [[Файл:Синтез-каучук.png]] | тип = Асыҡ акционерҙар йәмғиәте | девиз = | основана = 12 апрель [[1960]] |прежние названия = Башҡорт АССР-ының 40-йыллығы исемндәге Стәрлетамаҡ «Синтетик каучук» заводы (1960—29.06.1992 й.<ref>Организационно-правовая форма изменена согласно решению Государственного комитета Республики Башкортостан по управлению государственным имуществом № 14 от 29.06.1992 г.</ref>), «Каучук» ЯАЙ | расположение = {{флагификация|Рәсәй}}, [[Стәрлетамаҡ]] | отрасль = химия сәнәғәте | продукция = синтетик каучуктар | оборот = {{Рост}} (2011 йыл, МСФО) | операционная прибыль = | чистая прибыль = {{Рост}} 124 000 000 (2010 йыл, МСФО)<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1489677 из газеты Коммерсант]</ref> | ключевые фигуры = (Генераль директор) Жаворонков Д.А. | число сотрудников = 3500 | сайт = http://www.kauchuk-str.ru/ }} ''' «Синтез-Каучук»''' асыҡ акционерҙар йәмғиәте — синтетик каучуктарҙың пропиленоксидлы, цис-изопренлы, эпихлоргидринлы һ. б. маркаларын етештереп сығарыу буйынса бер нисә производствоны берләштергән нефть химияһы сәнәғәтенең эре предприятиеһы. «Синтез-Каучук» ААЙ — шиндар, төрлө ассортиментлы резина-техник изделиелар, шулай уҡ аҙыҡ-түлек тауарҙары, медицина, көнкүреш ҡулланыу әйберҙәре етештергәндә ҡулланылған дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле полиизопренлы неодимовый каучук эшләп сығарған, Рәсәйҙә һәм БДБ-ла берҙән-бер предприятие. == Тарихы == Комбинаттың тарихы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамлағандан һуң оҙаҡламай [[Стәрлетамаҡ]]та синтетик каучук етештереү буйынса завод төҙөүҙән башлана. Предприятиеның тыуған көнө тип 1960 йылдың 12 апреле иҫәпләнә, был көндә синтетик каучуктың беренсе рулоны алынған һәм К-5, К-12, К-16 дегидрирование катализаторҙары сығарыла башлаған. 1963 йылда завод киңәйә, изопрен һәм СКИ-3 изопренлы каучук тәжрибә-сәнәғәт етештереү производствоһы барлыҡҡа килә. 3 йылдан һуң ул үҙ аллы предприятие— тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы булып айырылып сыға. 1990 йылдарҙа предприятие акционерлаштырыла, эшкә һәләтлелеген һаҡлап алып ҡала ала һәм тыуған ил каучугын етештереүҙә һәм сығарыуҙа лидер булып ҡала (1993 йылдарҙа [[Рәсәй]]ҙә етештерелгәндең өстән бер өлөшө самаһы), шулай уҡ продукцияһын экспортҡа сығара. 2009 йылда яңы, экологик яҡтан таҙа бутадиен-стироллы каучукты сәнәғәт етештереүгә тотона ([[Рәсәй]]ҙә бындай продукция сығарған икенсе предприятие була)<ref>[http://www.kauchuk-str.ru/?event=article&action=cat&cat=32 История ОАО «Синтез-Каучук»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216032508/http://kauchuk-str.ru/?event=article&action=cat&cat=32 |date=2013-02-16 }}</ref>. 2008 йылда [[Рәсәй]] синтетик каучук баҙарында предприятиеның өлөшө 29 процент тәшкил итә, тышҡы баҙарҙа — 16 %. 2011 йылдың 25 мартында компания «ТАУ» компаниялар төркөмөнә инә. 2011 йылдың авгусынан компания менән идара итеү «ТАУ НефтеХим» идара итеүсе Компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тарафынан тормошҡа ашырыла. == Предприятие наградалары == «Синтез-Каучук» ААЙ продукцияның сифаты өсөн бер нисә федераль һәм төбәк премиялар һәм дипломдар лауреаты булып тора, шул иҫәптән * Сифат өлкәһендә [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] премияһына дәғүә итеүгә конкурс — 2 урын (2009)<ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10059&Itemid=319 Премия Президента Республики Башкортостан в области качества продукции (товаров, услуг) за 2009 год]</ref>, 1-се урын (2010)<ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10118&Itemid=319 Подписан указ о вручении премии Президента Республики Башкортостан в области качества продукции (товаров, услуг) за 2010 год]</ref> * «Иң яҡшы Башҡортостан тауарҙары» Республика конкурсында, «Производство-техник тәғәйенләнештәге продукция» номинацияһы — лауреат (2007—2009, 2011)<ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10053&Itemid=319 Лучшие товары Башкортостана 2007]</ref><ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10054&Itemid=319 Лучшие товары Башкортостана 2008]</ref><ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10055&Itemid=319 Лучшие товары Башкортостана 2009]</ref><ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10132&Itemid=319 Лучшие товары Башкортостана 2011]</ref>. 2010 йыл программаһында асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры И. Ю. Шаһимырҙанова «Сифат буйынса иң яҡшы менеджер» конкурсында беренсе урынға лайыҡ була<ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10056&Itemid=319 Лучшие товары Башкортостана 2010]</ref>. * «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 тауары» Программаһы Бөтә Рәсәй конкурсы, «Производство-техник тәғәйенләнештәге продукция» номинацияһы- дипломант (2007—2009, 2011)<ref name="autogenerated1">[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10063&Itemid=319 Итоги конкурса 100 лучших товаров России 2007]</ref><ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10065&Itemid=319 Итоги конкурса 100 лучших товаров России 2009]</ref><ref>[http://www.bashtest.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10148&Itemid=319 Итоги конкурса 100 лучших товаров России 2011]</ref> * «Бөтә Рәсәй Маркаһы — XXI быуат сифат билдәһе»<ref>[http://www.rosmarka.ru/Laureats/Bashk.htm Всероссийская марка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Рәсәй Сифаты», 2012<ref>http://www.roskachestvo.ru/diplomant/by_years/2012.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185534/http://www.roskachestvo.ru/diplomant/by_years/2012.htm |date=2016-03-04 }}</ref> * 2015 йылда сәнәғәт сауҙа Министрлығы «Синтез-Каучук»ты сәнәғәт һәм сауҙа тармаҡтарына ҙур йоғонто яһаусы ойошмалар исемлегенә индерә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.gktau.ru/?event=pages&page=oao-sintez-kauchuk ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910134120/http://www.gktau.ru/?event=pages&page=oao-sintez-kauchuk |date=2017-09-10 }} * «ТАУ» компаниялар төркөмө сайты [[Категория:Стәрлетамаҡ предприятиелары]] [[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]] gc4gfxfodj63kfiqtrouo2uzscxp4u6 Тәзәпир мәсете 0 127978 1310179 1294989 2026-11-11T02:09:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310179 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Тәзәпир мәсете''' ({{lang-az|Təzəpir məscidi}}) — [[Баҡы]]лағы мәсет. == Тарихы == {{Фотоколонка|Dome and gold elements of Tezepir mosque.JPG|Taza Pir.jpg|текст= Тәзәпир мәсетенең тышҡы күренеше|ш=250|align=left}} Мәсет төҙөлөшө [[1905 йыл]]да башланған, уны хәйриә менән шөғөлләнгән Нәбәт-ханум [[Ашурбәкова]] ярҙамында архитектор Зивәр бәк Әхмәдбәков төҙөгән. Меценат вафат булғандан һуң төҙөлөш туҡтап ҡала. Әммә бер аҙҙан уның улы аҡсаһына эш дауам итә һәм [[1914 йыл]]да төҙөлөш тамамлана. Өс кенә йыл эшләп ҡалған мәсет [[Октябрь революцияһы]] арҡаһында [[1917 йыл]]да ябыла. Төрлө йылдарҙа мәсетте кинотеатр һәм амбар итеп файҙаланалар, һәм [[1943 йыл]]дан бөгөнгө көнгә тиклем мәсет булараҡ эшләп килә. Мәсет [[ахун]]ы булып Шәйх-үл-ислам Һәжи Аллаһшөкөрр Паша-задә хеҙмәт итә. Мәсет биләмәһендә Кавказ мосолмандары назараты урынлашҡан. == Архитектураһы == Мәсет интерьеры 1400 м² майҙанды биләй, Әзербайжан рәсем сәнғәте һәм һирәк осрай торған шәреҡ шамаилдары шәкелендә биҙәлгән. Миһрабы һәм көмбәҙе мәрмәрҙән эшләнгән. Ир-ат залында 52 люстра, ҡатын-ҡыҙ яғында — 5. Ҡатын-ҡыҙ намаҙ бүлмәһе фисташка ағасынан эшләнгән, тимер баҫҡыстар тимер-бетондан эшләнгәненә алмаштырылған, уларға ағас баҫҡыстар беркетелгән. Намаҙға килеүселәр өсөн кейенер-сисенер урын бар. Мәсеттең биғәктәре, [[манара]]ның өҫкө өлөшө һәм яҙмалар алтындан эшләнгән. 6 тапҡыр «Лә Илаһа Илләлаһ» тип яҙылған көмбәҙ — Ҡыҙылғая ташынан. Көмбәҙ метр ярым бейеклектә. Тәҙрәләр һәм ишектәр ҡыҙыл ағастан яһалған. Мәсет иҙәне 30 см-ға түбәнәйтелеп, унда йылытҡыс һалып ҡалдырылған. Иҙәненә [[әзербайжан келәме]] «намаҙлыҡ» итеп һалынған, ул 72 кешелек. == Галерея == <gallery widths="250px" heights="150px"> Файл:Stamp of Azerbaijan 488.jpg|<small> Мәсеттең 1905 йылғы күренеше [[Әзербайжан]] маркаһында</small> </gallery> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080123134620/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=11001 Taza Pir Mosque]{{ref-en}} * [http://www.media-islam.com/?p=2266 Мечеть Тезепир]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-az}} * [http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_iyul2009/85650.htm Вековая мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075515/http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_iyul2009/85650.htm |date=2017-02-02 }}{{ref-az}} [[Категория:Алфавит буйынса мәсеттәр]] [[Категория:1905 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Баҡы мәсеттәре]] cz2osn8wf3x6z14ptamdhlp69ay5uev Студенттар хоккей лигаһы 0 128060 1310057 1280121 2026-11-10T18:21:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310057 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Студенттар хоккей лигаһы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[СХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[СХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:СХЛ логотибы.png|200px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2016 йыл]], [[май]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Илдәр: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]]}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|[[Храмцов Антон Валериевич|Антон Храмцов]]}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|14 (Чемпионат)}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|Student Hockey Challenge}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Урал дәүләт тау университеты|УДТУ]] (3-сө кубок)}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|[[Урал дәүләт тау университеты|УДТУ]] (3 кубок)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://shlru.ru}}} |текст15 = }} ''' Студенттар хоккей лигаһы (СХЛ)''' ({{lang-ru|Студенческая хоккейная лига}}) — Рәсәйҙә [[шайбалы хоккей]] буйынса студенттар араһында лига. СХЛ 2016 йылдың май айында барлыҡҡа килә. Лига ике дивизиондан тора: Чемпионат һәм Беренселеке. Шулай уҡ лиганың Бөтә йондоҙҙар уйыны бар, ә СХЛ чемпионы халыҡ-ара турнирҙарҙа һәм СХЛ йыйылма командаһы Университет хоккейы буйынса донъя кубогында ҡатнаша. Даими алғанда Студенттар хоккей лигаһында 90-дан ашыу команда ҡатнаша. == Тарихы == Студенттар хоккей лигаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем стунденттар араһында бөтә Рәсәй ярыштары үтә ине. Һунғы миҙгелдә чемпион исемен Себер ҡулланыу кооперацияһы университетының «Кристалл» командаһы яулай. 2016 йылдың 24 майы — СХЛ барлыҡҡа килгән көн тип һанала. Шул көндә Студенттар хоккей лигаһының ойоштороу йыйылышы үтә. СХЛ ойоштороусылары итеп Рәсәй хоккей федерацияһы һәм Рәсәй студенттары спорт союзы сығыш яһай. Яңы төҙөлгән лиганың рәйесе итеп Владимир Юрзинов һайлана<ref>[http://fhr.ru/main/ofnews/card/?id_4=12931 СХЛ тарихы - 2016 йыл]</ref>. 2016 йылдың 8 сентябрендә СХЛ Европа Университеттар хоккей лигаһы менән бергә эшләү буйынса меморандум төҙөй. 21 октябрҙә «Магистр» дивизионында миҙгел башлана. 8 декабрҙә лига тарихында тәүе бөтә йондоҙҙар уйыны үтә. Лига Магистр һәм Бакалавр дивизиондарына бүленә. Магистр дивизионында Лига менән һайлап алынған 16 команда ҡатнаша. Был төп дивизион тип һанала. Ә Бакалаврҙа уйындар Рәсәй беренселеге кеүек үтә — тәүҙә региондар эсендә, шунан зоналар буйынса еңеүселәр Рәсәй финалына сыға Бакалавр дивизионы чемпионын билдәләй. 2017 йылдың сентябрендә Екатеринбургта «Student Hockey Eurochalllenge» тәүге халыҡ-ара студенттар турниры үтә. Шунда Рәсәйҙән УДТУ һәм «Авиаторы», Чехияанан Карлов Университеты һәм Словакиянан Матей Бел университеты хоккей клубтары ҡатнаша. УДТУ командаһы, СХЛ Магистр дивизионы чемпионы булараҡ, был турнирҙы ла еңә. 2017 йылдан алып СХЛ-дың Магистр дивизионында Башҡортостандан Башҡорт физик мәҙәниәте институтының «Алтын» командаһы сығыш яһай башлай. 2017 йылдың 12 декабрендә «Студент спорты йондоҙҙары» сараһы барашында СХЛ «Йыл проекты» номинацияһын яулай<ref>[https://rshl.ru/2017/12/12/bal_2017/ СХЛ — Йыл проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2018 йылдың 2—5 ғинуарҙарында СХЛ йыйылма командаһы Университет командалары араһында донъя кубогында ҡатнаша. Шунда СХЛ-дан башҡа Европа студенттар хоккей лигаһы һәм Америка студенттар хоккей ассоциацияһы йыйылма командалары бар. Шунда СХЛ йыйылма командаһы төп титулды еңеп яулай. Шулай СХЛ йыйылма командаһы Йәштәр хоккей лигаһының клубтары менән дуҫтарса осрашыуҙар үткәреп тора<ref>[https://mhl.khl.ru/news/1/761255/ Три команды МХЛ проведут серию товарищеских матчей со сборной Студенческой хоккейной лиги]</ref>. 2018/2019 йылдар миҙгелендә СХЛ йыйылма командаһы [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]]ның йондоҙҙары командаһы менән Быуындар кубогы өсөн көрәшә. 2019/2020 йылдар миҙгелендә Тулала 2-се СХЛ Асыш кубогы өсөн турнир, Силәбелә 4-се СХЛ йондоҙҙар уйыны, СХЛ йыйылма командаһы МЙХЛ йыйылма командаһына ҡаршы Быуындар кубогы өсөн уйнай. Шулай уҡ миҙгел алдынан Санкт-Петербург ҡалаһында Baltic student hockey Cup студент командалары араһында турнир үтә, ә октябрҙә Барнаул ҡалаһында 4 илдән 8 команда ҡатнашлығында 2-се Student Hockey Challenge турниры үтә<ref>[http://shlru.ru/2019/06/10/14-05-19-2-3/ ПОДВЕЛИ ИТОГИ III СЕЗОНА И УТВЕРДИЛИ ПЛАН МЕРОПРИЯТИЙ НА СЛЕДУЮЩИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728140124/http://shlru.ru/2019/06/10/14-05-19-2-3/ |date=2019-07-28 }}</ref>. == Миҙгел форматы == СХЛ ике дивизионға бүленә: көслөрәк Чемпионат һәм Беренселек. Чемпионатта ике конференцияға бүленгән 16 команда ҡатнаша. Конференциялар эсендә һәр команда үҙ майҙансығында дүрт команды өсөн мини-турнирҙар үткәреп торалар. Даими миҙгелдә һәр клуб өсөн уйындар һаны профессиональ лигалар менән сағыштырғанда әҙерәк. Һәр конференциянан иң көслө дүрт команда плей-оффҡа эләгә, һәм шунда миҙгелдең чемпионы билдәләнә. СХЛ беренселегендә һәр Рәсәй федерацияһы субъектының чемпионы билдәләнә. Шунан улар 8 зонала иң көслөләрҙе билдәләйҙәр. Зона чемпиондары СХЛ Бөтә Рәсәй финалына сыға һәм шунда Бакалавр дивизионының чемпионын билдәләй. 2018/2019 йылдар миҙгелендә бар командалар 6 территориаль зонаға бүләнә. Ярыштар өс этапта үтә. Бөтә Рәсәй финалында һәр зонанан икешәр команда (барыһы 12) ҡатнашасаҡ<ref>[https://rshl.ru/2018/06/08/shl-2/ Итоги Правления СХЛ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. СХЛ чемпионатында ҡатнашҡан клубтар СХЛ беренселегенең беренсе этабында ғына ҡатнаша ала. == Командалар == {{ПозКарта+|Рәсәй|width=1000|float=center|caption='''СХЛ чемпионаты командалары</small> |places= {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[Лесгафт Университеты (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Лесгафт Университеты]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.8175 |long=49.124722|background=#FFFFFF|label={{small|[[Волга буйы физик мәҙәниәте, спорт һәм туризм дәүләт академияһы (хоккей клубы)|ВбФМСһТДӘ]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.739167|long=55.9575 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Алтын (хоккей клубы, Өфө)|Алтын]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.793001|long=37.671508|background=#FFFFFF|label={{small|[[Авиаторы (хоккей клубы, Мәскәү)|Авиаторы]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.793001|long=37.671508|background=#FFFFFF|label={{small|[[Рәсәй экономика университеты (хоккей клубы)|РЭУ]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.504742|long=49.274368|background=#FFFFFF|label={{small|[[Держава (хоккей клубы, Тамбов)|Держава]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.3112 |long=43.9308 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Түбәнге Новгород дәүләт университеты (хоккей клубы)|ТНДҮ]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.174567|long=61.287768|background=#FFFFFF|label={{small|[[Политехник (хоккей клубы, Силәбе)|Политехник]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.817365|long=60.594535|background=#FFFFFF|label={{small|[[Урал дәүләт тау университеты (хоккей клубы)|УДТУ]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.817365|long=60.594535|background=#FFFFFF|label={{small|[[Урал федераль университеты (хоккей клубы)|УрФУ]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.4|long=54.07|background=#FFFFFF|label={{small|[[Физрук (хоккей клубы, Чайковский)|Физрук]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56|long=92.8|background=#FFFFFF|label={{small|[[Себер федераль университеты (хоккей клубы)|СФУ]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=60.978449|long=69.012861|background=#FFFFFF|label={{small|[[Югра дәүләт университеты (хоккей клубы)|ЮДУ]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.071667|long=82.943333|background=#FFFFFF|label={{small|[[Урожай (хоккей клубы, Новосибирск)|Урожай]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.158333|long=65.513611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Төмән индустриаль университеты (хоккей клубы)|ТИУ]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}} }}</div> == Еңеүселәр таблицаһы == === СХЛ чемпионаты === {|class="wikitable" !width=5%|Миҙгел !width=23%|[[Файл:Gold medal icon.svg]] Чемпион !width=18%|[[Файл:Silver medal icon.svg]] Финалсы !width=18%|[[Файл:Bronze medal icon.svg]] 3-сө урын !width=18%|4-се урын |- |[[СХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] |'''[[Урал дәүләт тау университеты (хоккей клубы)|УДТУ ХК Екатеринбург]]''' |''[[Волга буйы физик мәҙәниәте, спорт һәм туризм дәүләт академияһы (хоккей клубы)|ВбФМСһТДӘ ХК Барнаул]]'' |[[Авиаторы (хоккей клубы, Мәскәү)|«Авиаторы» Мәскәү]] |[[Держава (хоккей клубы, Тамбов)|«Держава» Тамбов]] |- |[[СХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] |'''[[Урал дәүләт тау университеты (хоккей клубы)|УДТУ ХК Екатеринбург]]''' |''[[Держава (хоккей клубы, Тамбов)|«Держава» Тамбов]]'' |colspan="2"|''Билдәләнмәй'' |- |[[СХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] |'''[[Урал дәүләт тау университеты (хоккей клубы)|УДТУ ХК Екатеринбург]]''' |''[[Авиаторы (хоккей клубы, Мәскәү)|«Авиаторы» Мәскәү]]'' |[[Политехник (хоккей клубы, Силәбе)|«Политехник» Силәбе]] |[[Держава (хоккей клубы, Тамбов)|«Держава» Тамбов]] |} === СХЛ беренселеге === {|class="wikitable" !width=5%|Миҙгел !width=23%|[[Файл:Gold medal icon.svg]] Чемпион !width=18%|[[Файл:Silver medal icon.svg]] Финалсы !width=18%|[[Файл:Bronze medal icon.svg]] 3-сө урын !width=18%|4-се урын |- |[[СХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] |'''[[Кристалл (хоккей клубы, Бердск)|«Кристалл» Бердск]]''' |''[[Динамо (студенттар хоккей клубы, Барнаул)|«Динамо» Барнаул]]'' | [[Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты (хоккей клубы)|УДФМУ ХК Силәбе]] | [[Электроник (хоккей клубы, Мәскәү)|«Электроник» Мәскәү]] |- |[[СХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] |'''[[Динамо (студенттар хоккей клубы, Барнаул)|«Динамо» Барнаул]]''' |''[[Электроник (хоккей клубы, Мәскәү)|«Электроник» Мәскәү]]'' |[[Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты (хоккей клубы)|УДФМУ ХК Силәбе]] |[[Лисы (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Лисы» Санкт-Петербург]] |- |[[СХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]<ref>[http://shlru.ru/2019/04/30/dmitrov4-2-2-2-2-2/ УРАЛГУФК — ПОБЕДИТЕЛЬ ВСЕРОССИЙСКОГО ФИНАЛА ПЕРВЕНСТВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728134817/http://shlru.ru/2019/04/30/dmitrov4-2-2-2-2-2/ |date=2019-07-28 }}</ref> |'''[[Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты (хоккей клубы)|УДФМУ ХК Силәбе]]''' |''[[Динамо-Алтай (студенттар хоккей клубы, Барнаул)|«Динамо-Алтай» Барнаул]]'' |[[Металлург (студенттар хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург» Новокузнецк]] |[[Тимирязевские зубры|«Тимирязевские зубры» Мәскәү]] |- |[[СХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | | | | |} == СХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны == Студенттар хоккей лигаһының иң яҡшы уйынсылары ҡатнашлығында Магистр дивизионының Көнбайыш һәм Көнсығыш конференцияларының йыйылма командалары араһында уйын йыл һайын үтә. Бакалавр дивизионың иң яҡшы уйынсылары ла ҡатнаша ала. 2018/2019 йылдар миҙгелендә СХЛ йондоҙҙар уйынында командалар Чемпионат һәм Беренселек конференцияларына бүленә һәм турнирҙа дүрт команда ҡатнаша<ref>[http://shlru.ru/2018/12/08/mz2019/ МАТЧ ЗВЕЗД 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126081310/http://shlru.ru/2018/12/08/mz2019/ |date=2019-01-26 }}</ref>. * 8 декабрь 2016, Легендалар паркы, Мәскәү. Көнсығыш — Көнбайыш 4:6. * 5 декабрь 2017, Хоккей ҡаласығы, Санкт-Петербург. Көнсығыш — Көнбайыш 5:4. * 26 ғинуар 2019, «Кристалл» боҙ һарайы, Тамбов, ярымфиналдар: ** Көнбайыш Чемпионат — Көнсығыш Чемпионат 10:3. ** Көнбайыш Беренселек — Көнсығыш Беренселек 4:5. * 27 ғинуар 2019: ** 3-сө урын өсөн: Көнбайыш Беренселек — Көнсығыш Чемпионат 3:9. ** Финал: Көнсығыш Беренселек — Көнбайыш Чемпионат 10:5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://shlru.ru/ Лиганың рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107234001/https://rshl.ru/ |date=2018-01-07 }} [[Категория:Студенттар хоккей лигаһы]] [[Категория:Студентлыҡ]] maujnd63lzli4mczh9iq0l60goau3od Сенин Александр Степанович 0 128120 1310004 1180870 2026-11-10T14:23:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310004 wikitext text/x-wiki {{Ук }} '''Александр Степанович Сенин''' ([[1891 йыл]], Дон Ғәскәре Өлкәһе Донецк округы Боковская станицаһы Евлантьев утары — 1930 йылдың 28 декабре, атып үлтерелә) — казак, рус [[офицер]]ы, [[Шолохов Михаил Александрович|М.А.]] Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романы персонажы[[Шолохов Михаил Александрович|, М.]] [[Шолохов Михаил Александрович|Шолоховтың]] {{comment|«Күтәрелгән сиҙәм»|«Поднятая целина»}} романындағы Половцевтың прототибы. == Биографияһы == Ата-әсәһен бик иртә юғалтҡас, Александр Сенин бер туған ағаһы ҡарамағында ҡала. [[1914 йыл]]да хорунжий чинында рус-герман фронтына китә. Александр Степанович 44-се Дон казак полкында бер үк ваҡытта йөҙ командиры вазифаһын да үтәүсе взвод офицеры булып хеҙмәт итә. Һуңғараҡ полк адъютанты, ә аҙаҡ йөҙҙөң өлкән офицеры итеп тәғәйенләнә. Март — апрель [[1917 йыл]]дың март-апрелендә полк Донға күсерелә. Сенин дивизия штабының өлкән  адъютанты вазифаһына тәғәйенләнә. [[Беренсе донъя һуғышы]] осорондағы хәрби хеҙмәте өсөн  Александр Степанович Сенин өс Изге Анна ордены һәм ике Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. Белем алғандан һуң, [[1918 йыл]]да Дон  барлыҡҡа килгәндән һуң, дон армияһына алына мобилизациялана. Йөҙ командиры булараҡ, Александр Сенин Ф.Г. Подтёлков экспедицияһын ҡулға алыуҙа һәм атып үлтереүҙә ҡатнаша. Ф. Г. Подтёлковты һәм М.В. Михаил Васильевич Кривошлыковты хөкөм иткән хәрби-ялан суды секретары булған. 1918 йылдың авгусында  етештереү есаул чинында күтәрәләр. [[1918 йыл]]дың [[20 октябрь|20 октябрендә]] ҡыҙылдар менән һуғышта полк командиры үлтерелә һәм Сенин ваҡытлыса полк менән ваҡытлыса командалыҡ бурысын иңенә ала. Тиҙҙән, Ҡыҙыл армияның һөжүме сәбәпле, Александр Сенин полкы тарҡала. Александр Степанович Чернышевская станицаһында урынлашҡан штабына эләккән. 7-се {{comment|түш менән шыуышыу|пластунский}} бригадаһына эләгә. Чернышевский строевой часть буйынса өлкән адъютант вазифаһында хеҙмәт итә, бер үк ваҡытта бригада штабы  начальнигы вазифаһын да башҡара. 1919 йылда Сенин, яраланып, госпиталдә ята. Аҡ армия сигенгән осорҙа ул Новороссийскиҙа була һәм ҡулға алына. Ҡыҙылдарға хеҙмәт итә, береһе-бер атылыуҙан ҡурҡҡанлыҡтан, фамилияһын алмаштыра. Ҡыҙыл армияла 16-сы кавалерия  дивизияһында: башта самокатный ротала, һуңынан ревтрибунал янындағы командала рядовой булып хеҙмәт итә, шулай уҡ күсереп яҙыусы һәм эш башҡарыусы вазифаһын атҡара. 1921 йылда уны, фамилияһын йәшергәне өсөн, СКВО-ның Хәрби трибуналы суды хөкөм итә һәм ҡаты язалауға тарттырыла, ләкин аҙаҡ ҡотолоп ҡала. Юғары суд атыу ҡарарын юҡҡа сығара, язаны биш йыллыҡ төрмә менән алмаштыра. А.С. Сенин, төрмәлә дүрт йыл ултырғандан һуң, өйөнә, Евлантьевский утарына, ҡайта. Бында ул ауыл хужалығы эштәре менән шөғөлләнә, Боковский ете йыллыҡ мәктәбендә математика дәрестәре бирә. 1930 йылдың июль башында А.С. Сенин, {{comment|Айырым дәүләт сәйәси идаралығы|ОГПУ- особое государственное политическое управление}}ның Донецк округы бүлеге тарафынан контрреволюцион баш күтәреүселәр ойошмаһы булдырыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Уның үҙәге һәм төп нигеҙе Вёшенский  районы Боковский ауыл Советына ҡараған Евлантьевский утарында урынлашҡан була, ә ойоштороусы һәм етәксе — Сенин А. С. була. Ойошма ағзалары Совет власын ҡолатыу ихтилалын әҙерләүҙә ғәйепләнә. Үҙенән {{comment|һорау алғанда|допрос}}, Сенин Александр Степанович былай тип әйтә: Эш буйынса барыһы 98 кеше ғәйепләнеүсе сифатында үтә. Һигеҙ кеше, шулар араһында Сенин А. С., 1930 йылдың 28 декабрендә атып үлтерелә. 1989 йылдың 16 ноябрендә СССР Юғары Советы «30-40-сы һәм 50-се йылдар осоронда булып үткән репрессия ҡорбандары буйынса ғәҙеллекте тергеҙеү буйынса өҫтәлмә саралар тураһында» Указы сыҡҡандан һуң, шул уҡ йылдың 24 ноябрендә Ростов өлкәһе Прокуратураһы А. С. Сенин эшен ҡайтанан ҡарай, ә  Сенин Александр Степанович үҙе ([[1989 йыл|1989]]) үлгәндән һуң аҡлана. [[Шолохов Михаил Александрович|М. Шолоховтың]] «Тымыҡ Дон» [[роман]]ының бишенсе бүлегендә подтёлков экспедицияһын язалау күренешендә йөҙ командиры А.С. Сенин телгә алына. Ул Подтёлков һәм Кривошлыков отрядының яҙмышын хәл итеүсе төп ҡатнашыусыларҙың береһе. [[Шолохов Михаил Александрович|М. А. Шолохов]] [[Күтәрелгән сиҙәм (роман)|«Күтәрелгән сиҙәм»]] романында яңынан Сенин Александр Степановичтың биографияһына һәм шәхси эшенә ҡабат мөрәжәғәт иткән һәм уны Половцев прообразы итеп ҡуллана. Был хәлгә әҙәбиәт белгестәре К. И. Прийма һәм В. В. Гура иғтибар итә. [[Шолохов Михаил Александрович|Шолохов]] К. И. Прийма менән әңгәмәһендә, 1930 йылда Обуховҡа һөйләгәненә өҫтәп шуны әйткән — баҡһаң, яҙыусы төрмәгә Сенинды күрергә генә бармаған, ә һуңғараҡ уның эше менән дә танышҡан: == Наградалары == * Өс Изге Анна ордены * Ике Изге Станислав ордены == Сығанаҡтар == * Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://profilib.com/chtenie/103269/zhurnal-nash-sovremennik-zhurnal-nash-sovremennik-5-2001-lib-56.php ЖУРНАЛ НАШ СОВРЕМЕННИК - ЖУРНАЛ НАШ СОВРЕМЕННИК №5 (2001)] * [https://web.archive.org/web/20241130232004/http://rubooks.org/book.php?book=3227&page=119 «Тихий Дон»: судьба и правда великого романа] * [http://www.nivestnik.ru/2009_1/17_kalugin_nov_17.shtml КРОВАВАЯ ПАСХА: ДЕЛО КАЗАКА СЕНИНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119013826/http://www.nivestnik.ru/2009_1/17_kalugin_nov_17.shtml |date=2018-01-19 }} * [http://nativregion.narod.ru/simple_14.html ВЕРХНЕДОНЦЫ] [[Категория:Дон казактары]] [[Категория:Изге Станислав ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:1891 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1930 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] cnbj6cltah91bfh58adlz674ug40vlv Хәмзә мәсете 0 128158 1310297 1297840 2026-11-11T07:56:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310297 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Хәмзә хажи мәсете |Оригинальное название = |Изображение = Hamza3.JPG |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Современный статус = |Страна = Рәсәй |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Өфө |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 45|lat_sec = 51.14 |lon_dir = E|lon_deg = 56|lon_min = 3|lon_sec = 27.1 |region = RU |CoordScale = |Конфессия = ислам |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип здания = мечеть |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = 1996 |Окончание строительства = 2006 |Приделы = |Реликвии = |Состояние = |Сайт = }} '''Хәмзә мәсете ''' — [[Өфө]]ләге мосолман дини ойошмаһы ([[Башҡортостан Республикаһы]]). Адресы: [[Өфө]] ҡалаһы, Юрий Гагарин урамы, 16-сы йорт. Имам-хатип — ''Кәримбирҙиев Тулҡын хәҙрәт''. Мәсет Һупайлы биҫтәһендә урынлашҡан. Мәсет [[Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы|Хәмзә хажи Ғәлләмов]]тың шәхси аҡсаһына төҙөлгән. Проект авторы — Хәмзә хажи Ғәлләмов. Төҙөлөш ун йыл дауамында ([[1996]]—[[2006]]) барған, 2006 йылда Һупайлы һәм Октябрь районы мосолмандары тантаналы рәүештә асылған мәсеткә инә алдылар. Мәсет үҙенең ябайлығы менән айырылып тора: алыҫтан йәшел ҡыйығы, бейек булмаған манараһы, аҡ диуарҙары күренә. Мәсет заманса бейек йорттар араһында юғалып ҡалмай, ҡояш яҡтыһы төшкән бәләкәй утрау һымаҡ күҙ яуын ала<ref>[https://www.2do2go.ru/places/35129/mechet-hamza-hadzhi Мечеть Хамза-хаджи]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бөгөнгө көндә комплексҡа мәсет һәм ''Никах йорто'' (2011) инә. Никах йортонда никах, балаға исем ҡушыу саралары үткәрелә. Йома намаҙҙарында яҡынса 500 диниҙәр ҡатнаша. [[Ураҙа]], [[Ҡорбан байрамы|Ҡорбан]] байрамдарында килеүселәрҙең һаны күпкә арта. Мәсеттә дәрестәр үткәрелә: дүшәмбе, шишәмбе көндәрендә — башлаусылар өсөн; шаршамбы, кесазна көндәрендә — дауам итеүселәр өсөн. Йәкшәмбе көнө мәктәпкәсә һәм уҡыусы балалар өсөн (бөгөнгө көндә 60 бала йөрөй) һәм ата-әсәләр өсөн ғаилә дәрестәре ойошторола. Йыл һайын балалар өсөн 2 байрам уҙғарыла: Мәүлит байрамы (Мөхәммәт (صلى الله عليه وسلم) Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө) һәм Балаларҙы һаҡлау көнө (День защиты детей). Ҡөрьән сүрәләрен яттан уҡыу буйынса, шиғырҙар конкурстары, рәсем күргәҙмәләре үткәрелә. Рамаҙан айында мәсеттә ифтарҙар ойошторола. Бөтә ғибәҙәттәр, дәрестәр һәм саралар [[Әбү Хәнифә]] мәзхәбе буйынса үткәрелә. [[2017 йыл]]дың июненән алып «Познание» исемле мәсет гәзите сығарыла, гәзиттә мәсет яңылыҡтары һәм кәрәкле дини мәғлүмәттәр баҫтырыла. [[2016 йыл]]дың аҙағынан [[2017 йыл]]дың май айына тиклем мәсеттә ремонт үткәрелде. Мәсет бинаһы тыш яҡтан һәм эстән ремонтланды (электр яҡтылығы, тауыш аппаратураһы яңыртылды, иҙән йылытылды, комплекс яңы ҡойма менән уратылды). Киләсәктә тәһәрәтхана төҙөү, шулай уҡ комплекстың эргә-тирәһен тәртипкә килтереу планлаштырылған. Проект буйынса «Хәмзә мәсете» берҙәм мосолман архитектура комплексына, мәсеттән тыш, мөһим биналар ингән була: административ бина, мәҙрәсә, аҙыҡ-түлек рәттәре, хәләл-кафе, Никах йорто<ref>[https://vk.com/bfhamza Мечеть "Хамза" - г. Уфа.Сипайлово, Гагарина, 16]</ref>. Хәмзә Искәндәр улы Ғәлләмовтың башҡа төрлө тормошҡа ашыраһы хыялдары ла була: аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар өсөн интернат; мәйетте йыуыу, кәфенләү, йыназа уҡыу өсөн махсус бина<ref>[http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html Изгелек өләшеүсе аҡһаҡалыбыҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705030040/http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html |date=2019-07-05 }}</ref>. [[2010 йыл]]да Өфө властары мәсетте емерергә ниәтләүе тураһында мәғлүмәт була<ref>[http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/vlasti_ufy_namereny_snesti_mechet_quot_khamza_khadzhi_quot/1-1-0-2343 Власти Уфы намерены снести мечеть «Хамза-Хаджи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120082437/http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/vlasti_ufy_namereny_snesti_mechet_quot_khamza_khadzhi_quot/1-1-0-2343 |date=2017-11-20 }}</ref>. Суд ҡарарына ярашлы «Хәмзә мәсете» комплексы территорияһында мәсет һәм Никах йорто ғына ҡалдырыла, башҡа бина-ҡаралтылар законһыҙ төҙөлгән, тип табыла һәм емерелә. [[2019 йыл]]дың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Хәмзә мәсетенең икенсе ҡатында янғын сыға. Янғын тураһында 21 сәғәт 48 минутта билдәле була. Бик тиҙ арала һүндереүгә ҡарамаҫтан, мәсеткә бик ныҡ зыян килтерелә<ref>[https://utv.ru/material/nochyu-v-ufimskoj-mecheti-proizoshel-pozhar/ Ночью в уфимской мечети произошел пожар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106112322/https://utv.ru/material/nochyu-v-ufimskoj-mecheti-proizoshel-pozhar/ |date=2019-11-06 }}</ref>. Ремонт үткәреү өсөн аҡса йыйыу тураһында иғлан ителә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20171120082437/http://www.info-islam.ru/publ/novosti/rossiya/vlasti_ufy_namereny_snesti_mechet_quot_khamza_khadzhi_quot/1-1-0-2343] Власти Уфы намерены снести мечеть «Хамза-Хаджи» * [https://www.2do2go.ru/places/35129/mechet-hamza-hadzhi]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Мечеть Хамза-хаджи * [https://vk.com/bfhamza] Мечеть «Хамза» — г. Уфа. Сипайлово, Гагарина, 16 * [http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705030040/http://bash.bashgazet.ru/iman/17449-izgelek-lshese-aaalyby.html |date=2019-07-05 }} Изгелек өләшеүсе аҡһаҡалыбыҙ. [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]] [[Категория:Өфө мәсеттәре]] [[Категория:2006 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] lqz5egy51pbi5w6g1x9ddb5fpgfe8wl Төрбә 0 128231 1310187 1205897 2026-11-11T02:36:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310187 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Ислам}} [[File:Momina Khatun Tomb.jpg|thumb|Әзербайжандағы Мөмүнә ҡатын төрбәһе]] '''Төрбә''' -({{lang-tr| türbe}} - {{lang-ru|склеп; мавзолей; гробница; усыпальница}}) - илбаштары, уларҙың ғаилә ағзалары, юғары даирә түрәләр, атаҡлы кешеләр ҡәбере өҫтөнә һалына торған төрлө ҙурлыҡтағы һәм рәүештәге ҡоролма; [[кәшәнә]]<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге.2-се том - Мәскәү, 1993. -388 бит</ref>. [[Осман империяһы|Османлы]] архитектураға ҡарай. == Ҡоролошо == Ҡағиҙә булараҡ, төрбә мәсет йәки дини комплекс биләмәләрендә эшләнә, әммә төкөтмә-төрбәләр ҙә осрай. Төрбәне ғәҙәттә махсус үрмәле үҫемлектәр менән уратып алалар. Ул ҙур булмаған бер бүлмә рәүешендә була, йыш ҡына ҡабырғалары алты-һигеҙ ҡырлы итеп һалына. Төрбәнең уртаһында бай биҙәлгән саркофаг ҡуйыла, әммә ҡәбер ғәҙәттә иҙән кимәленән түбәнерәк була. Саркофагтың баш яғына мәрхүмдең тәҡүәлеге, иманлылығы билдәһе итеп йыш ҡына ағастан йәки таштан салма һынландырып ҡуйыла. == Этимологияһы == [[Ислам]] илдәре [[архитектура]]һын өйрәнгән белгестәр фекеренсә, был төр архитектура [[төрөктәр]]гә хас, йәғни, төрбә - төрки һүҙ ({{lang-az| türbə}}). Төркиҙәр уны ''мәңгелек йорт'' тип тә атайҙар. Башҡорт телендә ғәҙәттә [[кәшәнә]] һүҙе ҡулланыла. == Тарихтан == [[Ҡытай]] ғалимдары мәғлүмәттәре буйынса, икенсе быуатҡа тиклем [[һундар]] төрбәнең төбөн ике ҡатлы итеп, алтын-көмөш һалып ҡалдырғандар. "Төрбә" һүҙе боронғо легендаларҙа осрай, мәҫәлән, "Манас" эпосында был хаҡта: <poem>"Altından rütubət sızmasın deyə, Üstündən günəş istisi keçməsin deyə, Tabutu sarayın içərisində yerləşdirdilər."</poem> <poem>"Аҫтынан һыу үтмәһен, тиеп, Өҫтөнән ҡояш ҡыҙҙырмаһын, тиеп, Табуты һарайҙың эсенә ерләштерҙеләр."</poem> тип әйтелә. Боронғо төрбәләр өй рәүешлерәк һалынғаны мәғлүм. "Мәңгелек йорт" тигән ғибәрә лә бар. Шуға күрә ҡайһы бер төрбәләрҙең аҫ яғында ҡәбер, ә өҫкө өлөшөндә күскенселәр йоҡлап йөрөгән. Шәрҡи [[мосафир]]ҙар ҙа, көнбайыштыҡылар ҙа төрөк төбәктәрендә сатырға оҡшаған ҡоролмалар ҡуйылған ҡәберлектәр тураһында яҙған. Был хаҡта [[Ибн Фаҙлан]] да яҙған булған. Мосолман донъяһына боронғо ҡәберлектәр ғәҙәт-йолалары килеп инеүе [[Сәлжүк империяһы|сәлжүктәргә]] бәйле. Артабан XI-XII быуаттарҙа төрбәләр композицион структуралы була башлай. Бына ни өсөн [[европа]] ғалимдары төрбәләрҙе ''Селчук ҡәберҙәре'' тип атай. Күп ерҙәрҙә бындай ҡоролмаларға йәмәғәт ағзалары зыярат ҡылырға йөрөйҙәр. == Башҡортостан төрбәләре (кәшәнәләре) == Башҡорттар "төрбә" һүҙен бик ҡулланмайҙар, фарсынан ингән "кәшәнә" төшөнсәһенә өҫтөнлөк бирәләр. Архитектура яғынан да был ҡоролмалар Урта Азия ҡоролмаларына яҡын. Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә (күрше өлкәләрҙе лә индереп) тиҫтәләгән кәшәнә бар<ref>http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418163927/http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm |date=2023-04-18 }} Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия]</ref> == Әҙәбиәт == * {{статья |автор= Вельяминов-Зернов В. В.|заглавие= [[commons:File:IRAO Vostochnoe otdelenie Trudy 04 1859.djvu|Памятник с арабско-татарской надписью в Башкирии]]|оригинал= |ссылка= |автор издания= |издание= Труды Восточного отделения Императорского археологического общества|тип= журнал|место= {{СПб.}}|издательство= В Тип. Имп. Академии наук|год= 1859|выпуск= |том= IV|номер= |страницы= 257-284|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= ru|ref= |archiveurl= |archivedate=}} * ''Гарустович Г. Н.'' Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1. * ''C. Qiyasi'' – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 83 *Michael Levey. ''The World of Ottoman Art'', 1975, Thames & Hudson, ISBN 0500270651 *{{cite journal|last=Lewis|first=Stephen|year=2001|title=The Ottoman Architectural Patrimony in Bulgaria|journal=EJOS|location=Utrecht|volume=30|issue=IV|issn=0928-6802}} * Meri, Josef F., [https://books.google.co.uk/books?id=CJ8_4Kt0XUgC&pg=PA264&dq=qubba&hl=en&ei=USsETNmbH42cmwOSw-STAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDsQ6AEwBA#v=onepage&q=qubba&f=false ''The cult of saints among Muslims and Jews in medieval Syria''], Oxford Oriental monographs, Oxford University Press, 2002, ISBN 0199250782, 9780199250783 == Һылтанмалар == {{commonscat|Khusein-Bek Mausoleum, Chishmy}} * {{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}} * [https://web.archive.org/web/20230418163927/http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия]{{ref-ru}} * Türbə [https://az.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrb%C9%99?veaction=edit] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Ислам архитектураһы}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Шишмә районы]] [[Категория:Кәшәнәләр]] [[Категория:Башҡортостандың иҫтәлекле урындары]] bq7ebbqsec6i2b0xbneid975g19mfxy Чехов энциклопедияһы (баҫма) 0 128336 1310315 1307948 2026-11-11T09:36:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310315 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чехов энциклопедияһы''' (А. П. Чехов: энциклопедия) — бер томдағы универсаль фәнни-популяр баҫма. Унда урыҫ яҙыусыһы [[Антон Павлович Чехов]]тың тормошо һәм ижады тураһындағы белешмәләр баҫылған. [[2011 йыл]]да сыҡҡан энциклопедияла яҙыусының әҫәрҙәре менән бер рәттән Чехов музейҙары, Чеховтың ижадын өйрәнеүсе ватандаш ғалимдарҙың исемдәре лә бар. == Тарих == Чехов энциклопедияһын яҙыу идеяһы [[ХХ быуат]]тың аҙағында барлыҡҡа килә. [[1994 йыл]]да Икенсе халыҡ-ара Чехов симпозиумында [[Германия]]ла (Баденвейлер) ҡалаһында [[А. П. Чехов]]тың тормошона һәм ижадына арналған энциклопедия баҫыу мәсьәләһе ҡарала. Өс томлыҡ энциклопедияны төҙөүҙә барлыҡ илдәрҙән Чехов ижадын өйрәнеүселәр, шул иҫәптән Р.-Д. Клуге (Тюбинген университеты, [[Германия]]), Д. Рейфилд (Лондон университеты, [[Англия]]) һәм башҡа СНГ, [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Италия]] һәм башҡа илдәрҙең ғалимдары ҡатнашырға тейеш була<ref>[http://www.taglib.ru/proekt_chehovskoy_enciklopediy.html И. Гитович. Проект чеховской энциклопедии: опыт организации информационного пространства.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107014728/http://www.taglib.ru/proekt_chehovskoy_enciklopediy.html |date=2017-11-07 }}</ref>. [[Рәсәй]] белгестәре — Александр Павлович Чудаков, [[Рәсәй]] Фәндәр академияһының Чехов комиссияһы рәйесе Владимир Борисович Катаев, Нина Евгеньевна Гитович күп томлы энциклопедияны башлап яҙыусылар. Финанс етешмәгәнлектән энциклопедияны яҙыу бик аҡрын бара. [[2011 йыл]]да Чехов энциклопедиһы «Просвещение» нәшриәтендә ҡыҫҡартылып баҫыла. == Тасуирламаһы == Чехов энциклопедияһы (А. П. Чехов: энциклопедия) [[Мәскәү]]ҙә «Просвещение» нәшриәтендә ҡатырға тышлы итеп сығарыла. Чехов энциклопедияһы — фәнни-популяр баҫма. Баҫма авторҙар коллективы (Н. Капустин, Р. Лапушин, И. Ничипоров, А. Собенников, А. Степанов, И. Сухих, С. Тихомиров, В. Звиняцковский һәм башҡалар) тарафынан әҙерләнгән. Баш мөхәррире — Владимир Борисович Катаев. Энциклопедияның тиражы — 5000 дана. Чехов энциклопедияһындағы мәҡәләләр, монографиялағы кеүек, бүлектәрҙән тора, бүлектәр эсендә алфавит буйынса урынлаштырылған. == Энциклопедияның йөкмәткеһе == Энциклопедияның башында «Краткая летопись жизни и творчества Чехова» тигән йылъяҙма бар. Артабан «Творческий путь А. П. Чехова», унан һуң — «Произведения А. П. Чехова», «Поэтика А. П. Чехова», «Мировоззрение А. П. Чехова» тигән бүлектәр бар. «Творческий путь А. П. Чехова» (В. Б. Катаев), «Интеллигенция» (В. Б. Катаев), «Религия» (Н. В. Капустин), «Наука» (П. Н. Долженков) мәҡәләләре бик ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. «Академический инцидент» (Л. Е. Бушканец), «Дрейфуса дело» (В. Б. Катаев) мәҡәләләрендә яҙыусының гражданлыҡ позицияһы ҡарала. «Поэтика» бүлеге лә бик матур һәм фәһемле. Таныҡлы Чехов ижадын өйрәнеүселәр В. Б. Катаев, Н. В. Капустин, Р. Е. Лапушин, И. Н. Сухих, А. Д. Степанов, О. М. Скибина, Л. М. Цилевич, А. П. Чудаковтарҙың мәҡәләләрендә Чехов әҫәрҙрәенең нәфислек ҡанундары, яҙыусының һөйләү үҙенсәлектәре, сюжет төҙөү маһирлығы ҡарала. «Поэтика» бүлегендә яҙыусының хаттарына бағышланған мәҡәләләр ҡуйылған. «Поэтика А. П. Чехова» бүлегендә А. Степановтың «Знак», «Коммуникация» һәм «Риторика» тигән мәҡәләләре бар. «Изучение творчества А. П. Чехова» бүлегендә [[ХХ быуат]]тағы беҙҙең илдең һәм сит илдәрҙең чеховсылары хеҙмәте күрһәтелгән. Энциклопедияла Чехов ижадын өйрәнгән, хәҙерге ваҡытҡа вафат булған Ю. Авдеев, Г. Бялый, Н. Гитович, Б. Зингерман, В. Лакшин, З. Паперный, Э. Полоцкая, А. Скафтымов һәм А. Чудаковтарға арналған бәләкәй мәҡәләләр бар. Энциклопедияла мәктәп программаларына ингән әҫәрҙәр иң ныҡ яҡтыртылғандары. Был «Степь», «Дуэль», «Палата № 6», «В овраге» повестары, «Каштанка», «Дом с мезонином» хикәйәләре, «Вишневый сад» комедияһы. «Музеи» һәм «А. П. Чехов в школе» бүлектәрендә Рәсәйҙәге һәм сит илдәрҙәге һигеҙ Чехов музейы (Таганрог, Александровск-Сахалинск («А. П. Чехов һәм Сахалин»), Баденвейлер («Чехов салоны»), [[Мәскәү]], Мелихово («Музей-усадьба»), Ялта, Сумы) тураһында мәҡәләләр бар. Энциклопедияла Чехов заманындағы фотографиялар, яҙыусының автографлы һүрәттәр бар. == Әҙәбиәт == * А. П. Чехов: энцикл./ Сост. и науч. ред.: В. Б. Катаев. — М.: Просвещение, 2011. — 695, [1] с.: ил., портр.; 30 см. — Указ. упоминаемых произведений А. П. Чехова: с. 679—683. — Указ. имен: с. 684—695. — 5000 экз. — ISBN 978-5-09-019741-0 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20171107013148/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/47674/ Чеховская энциклопедия] * [http://magazines.russ.ru/voplit/2013/1/t13.html Чеховская энциклопедия] * [https://web.archive.org/web/20171107010608/http://www.philology.nsc.ru/journals/spj/pdf/2012_2/2012_2_Sobennikov.pdf А. С. Собенников. «А. П. Чехов: энциклопедия». Рецензии.] * [http://www.ng.ru/ng_exlibris/2012-04-26/7_chehov.html Путеводитель по Чехову] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Антон Чехов]] [[Категория:Чеховты өйрәнеү]] t2p0lft976rm6sveul5b350jjnmwl5e Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы 0 128551 1310186 1290295 2026-11-11T02:31:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310186 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Республикаһы (Йөмһүриәте)''', '''ТКТЙ''' ({{lang-tr|Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, KKTC}}, шулай уҡ ҡыҫҡартылған нейтраль '''Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ''' атамаһы ҡулланыла {{lang-tr|Kuzey Kıbrıs}}) — өлөшләтә танылған дәүләт, [[Кипр|Кипр (Ҡыпрыҫ)]] утрауының төньяғының өстән бер өлөшөн тәшкил итә. 1975—1983 йылда бындағы төрөк дәүләте '''Кипр (Ҡыпрыҫ Төрөк Федератив дәүләте''' тип аталған ({{lang-tr|Kıbrıs Türk Federe Devleti}}). Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтен<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993, 434-се бит.</ref> [[Төркиә]] генә таныған<ref>Газета Новые Известия: [http://www.newizv.ru/lenta/124868/ «Греция хочет дружить с Турцией ради объединения Кипра и экономии на армии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418112823/http://www.newizv.ru/lenta/124868/ |date=2010-04-18 }}. 8 апреля 2010 года.</ref>. Бөгөнгәсә [[Кипр Республикаһы]] хөкүмәте<ref>[[Республика Кипр ]] самопровозглашёна в 1960 году.</ref> Кипр утрауында берҙән-бер халыҡ-ара танылған власть булып тора<ref>{{ref-en}} [[Государственный департамент США]]. Бюро по европейским и евроазиатским делам. [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5376.htm Background Note: Cyprus]. 5 апреля 2010 года.{{начало цитаты}}С [[1974 год]]а Кипр фактически разделён на подконтрольные правительству две трети острова и администрируемую турками-киприотами одну треть. Правительство Республики Кипр продолжает оставаться единственной международно признанной властью; на практике, власть правительства распространяется только на подконтрольные ему территории.{{oq|en|Since 1974, Cyprus has been divided de facto into the government-controlled two-thirds of the island and the Turkish Cypriot-administered one-third. The Government of the Republic of Cyprus has continued to be the only internationally recognized authority; in practice, its authority extends only to the government-controlled area.}}{{конец цитаты}}</ref>. Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы]]на күҙәтеүсе булараҡ ингән<ref name="recognition">REGNUM: [http://www.regnum.ru/news/708006.html «Европа, США, Турция и Азербайджан признают „непризнанную“ Турецкую республику Төньяҡного Кипра.»]. 20 сентября 2006 года.</ref>. Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте халҡы яҡынса 294 906 кеше. Күп өлөшө — этник [[төрөктәр]], улар ике йәмғиәттән тора : урындағы кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре (өстән бере самаһы) һәм Анатолия (Анадолу) төрөктәре, Төркиәнән күсеп килгәндәр (өстән икеһе). Шулай уҡ үҙ анклавтарында ҡала алған әҙ генә кипр (ҡыпрыҫ) гректәр (юнандар) һәм марониттәр<ref>200 тысяч греков были депортированы в Южный Кипр; 2 тысячи летом 1974 год пропали без вести (по данным Анатолия Хименко). Сильно пострадали и марониты.</ref>. ТКТЙ-ның баш ҡалаһы — Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһыныҡы (Йөмһүриәтенеке) кеүек үк, йәшел һыҙат менән бүленгән [[Никосия|Никосия (Лефкоша)]] ҡалаһы({{lang-tr|Lefkoşa}}, {{lang-el|Λευκωσία}}), әммә административ үҙәге булып Фамагуста ҡалаһы тора. ТКТЙ Кипрҙың (Ҡыпрыҫтың) башҡа яғынан буфер зонаһы менән бүленгән. Утрауҙы ике секторға бүлгән "Йәшел һыҙат"ты Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) тыныслыҡ һаҡлаусы [[БМО]] Ҡораллы көстәре контингенты һаҡлай. == Тарихы == ''1960 йыл — Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһын (Йөмһүриәтен) төҙөү''. Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Йөмһүриәте) Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ бирелгәс барлыҡҡа килә. Грек (Юнан) һәм төрөк йәмғиәттәренә яңы дәүләткә идара итеүҙә тигеҙ мөмкинлектәр бирелә. Яңы дәүләттең гаранттары булып, 1960 йылғы Килешеүгә ярашлы, Бөйөк Британия, [[Греция|Греция (Юнанстан)]] һәм [[Төркиә]] сығыш яһай. ''1963 йыл — йәмғиәт-ара низағ һәм конституцион көрсөк''. 1963 декабрендә Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) хөкүмәт көрсөгө башлана. Бер үк ваҡытта кипр (ҡыпрыҫ) юнандары һәм кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре араһында низағтар китә<ref>Бывшие весьма напряжёнными с сентября 1955 года, когда по [[Стамбул]]у и [[Измир]]у прокатилась волна греческих погромов.</ref>. кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре хөкүмәттә урынһыҙ ҡала. Ауыл ерҙәрендәге төрөктәр йәшәгән ерҙәренән сыға алмаҫ була.Был хәл 11 йыл бара, утрау бүленә. Шул осорҙа йәмғиәттәр араһында күп бәрелештәр булып тора. Төркиә менән Греция (Юнанстан) бер нисә тапҡыр һуғыш асыр хәлгә етә. ''1967 йыл  — Гректәр (юнандар) утрау көньяғындағы төрөк биҫтәләренә һөжүм итә'' Һуңғараҡ кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре рәсми «Ваҡытлы төрөк хакимиәте» төҙөй һәм Кипр (Ҡыпрыс) Республикаһының (Йөмһүриәтенең) 1963 йылдан алып закондарын танымауын белдерә. ''1974 йыл — Түңкәрелеш һәм төрөктәрҙең баҫып инеүе ''.1974 июлендә грек хәрби хунтаһы ярҙамында утрауҙа хәрби түңкәрелеш яһала. Президент Макариос III властан төшөрөлә, утрауҙы Никос Сампсон контролгә ала. 1960 йыл Килешеүе менән файҙаланып, конституцион власты тергеҙеү һылтауы менән Кипрға төрөк ғәскәре баҫып инә. Кипрҙың төньяҡ өлөшө төрөк-киприоттарға, ә көньяҡ грек-киприоттарға ҡала. ''1975 йыл — федерацииянан бойондороҡһоҙлоҡҡа''. Солох килешеүе буйынса федератив республика төҙөлә. 1975 йылда төрөктәр ''Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте '' иғлан итәләр. Тик Кипр Республикаһы ла , халыҡ-ара берлектәр ҙә быны ҡабул итмәй. Кипр Республикаһы менән 8 йыл барған һөйләшеүҙәрҙән һуң Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте 1983 йылда «Кипрҙан бойондороҡһоҙлоҡ » иғлан итә. Яңы дәүләт ''Турецкой Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте (ТКТЙ)'' тип атала. Тик Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын БМО кире ҡаға. 1985 йылдың 5 майында 70,2 % тауыш менән Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Конституцияһы ҡабул ителә. == Административ-территориаль бүленеш == [[Файл:NCyprus districts named.png|thumb|360px| Төньяҡ Кипр Төрөк [[Йөмһүриәте]]нең административ бүленеше (ҡыҙыл төҫ) һәм Кипр Республикаһы (күк төҫ), шулай уҡ британ Акротири һәм Декелия хәрби базалары (ҡараһыу-күк төҫ) һәм буфер хәүефһеҙлек зонаһы (йәшел төҫ)]] Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте 5 районға йәки 5 илсәгә бүленә ({{lang-tr|ilçe}}). {|class="standard sortable" !Районы (ilçe) төрөксә атамаһы !халҡы<ref>На территории, подконтрольной ТРСК</ref> 2006 й.<ref name=autogenerated1>[http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf TRNC General Population and Housing Unit Census 2006, TRNC State Planning Organization, updated 7 October 2008]</ref> !адм. үҙәктең төрөксә атамаһы !адм. үҙәктең грексә (юнанса) атамаһы !халҡы<ref>В границах муниципалитета</ref> 2006 й.<ref name=autogenerated1 /> |- | Левкоша (район)|Левкоша ''Lefkoşa İlçesi'' | align="right" | 85 579 | Лефкоша<ref>Лефкоша — Төньяҡ города Никосия — фактически столица Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте, а собственно Никосия (Лефкосия) — көньяҡ города — столица греческой Республики Кипр</ref> | Лефкосия (Никосия) \ Λευκωσία | align="right" | 49 721 |- | Газимағуса (район)|Газимагуса ''Gazimağusa İlçesi'' | align="right" | 64 269 | Магоса | Амохостос (Фамагуста) \ Αμμόχωστος | align="right" | 35 453 |- | Гирне (район)|Гирне ''Girne İlçesi'' | align="right" | 62 158 | Гирне | Кирения \ Κερύvεια | align="right" | 26 067 |- | Гүзәлйорт (район)|Гүзелюрт ''Güzelyurt (Omorfo) İlçesi'' | align="right" | 31 116 | Гүзәлйорт (город)|Гүзелюрт | Морфу \ Μορφου | align="right" | 13 334 |- | [[Искеле (район)|Искеле]] ''İskele İlçesi'' | align="right" | 21 978 | Искеле | Трикомо \ Τρίκωμο | align="right" | 3 977 |} <ref name=autogenerated1 /> == Сәйәсәте == Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк [[Йөмһүриәт]]е БМО тарафынан рәсми танылмаған. Уны Төркиә генә таный һәм бер үк ваҡытта Кипр (Ҡырпыҫ) Республикаһын (Йөмһүриәтен) легитим түгел тип һанай<ref>В 1992 году независимость ТРСК признали [[Абхазия]] и дудаевская (на тот момент) [[Чечня]].</ref>. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк [[Йөмһүриәт]]е Конституцияһы дәүләтте 5 йылға һайланған президент идара иткән демократик республикатип иғлан итә. Закон сығарыу органы — Йөмһүриәт Мәжлесе ({{lang-tr|Cumhuriyet Meclisi}}),ул 50 ағзанан тора. 2005 йылда Кипрҙы (Ҡыпрыҫты) берләштереү яҡлы Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе иң күп тауыш йыя, әммә күпслекте тәшкил итә алмай. 2006 йылдың сентябрендә Төньяҡ Кипр (Ҡырпыҫ) Төрөк Йөмһүриәте президенты Мәхмәт Ғәли Тәләт яңы хөкүмәт төҙөү тураһында ҡарарҙы раҫлай, уны Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе лидеры Фәрди Сабит Сойер етәкләй. Министрҙар кабинеты ''Төрөк республика партияһы'' һәм ''Азалыҡ һәм реформалар партияһы'' коалицияһы нигеҙендә төҙөлгән. 2009 йылдың 19 апрелендә Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) парламент һайлауы үтә, унда оппозициялағы Милли берҙәмлек партияһы еңеп сыға - 44 % тауыш. Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе 30 процент самаһы ала. Демократик партия 10 % самаһы тауыш йыя, ҡалғанын вағыраҡ фирҡәләр бүлешә <ref>[https://web.archive.org/web/20090421071401/http://www.tagesschau.de/ausland/zypern108.html Klarer Sieg für die konservative Opposition] Tagesschau.de (20.04.2009){{ref-de}}</ref>. == Халыҡ-ара статус == [[Файл:Northern Cypriot Office London 20060615.jpg|thumb|left| ТКТЙ-ның Бөйөк Британиялағы вәкиллеге (де факто — илселек)]] [[Төркиә]]нән башҡа илдәр рәсми рәүештә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Республикаһын (Йөмһүриәтен) бойондороҡһоҙ ил тип танымай. Ислам конференция ойошмаһы ТКТЙ-нең өлөшөнә федератив дәүләт статусы бирә ({{lang-en|constituent state}}) һәм күҙәтеүсе итеп билдәләй<ref name="recognition" />. Төркиә ТКТЙ - лә илселек тота, ТКТЙ Төркиәлә — илселек һәм консуллыҡ асҡан. Бер нисә илдә рәсми булмаған вәкиллектәр бар, улар ғәмәлдә илселек булып тора. Башҡа илдәрҙә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте мәнфәғәттәрен Төркиә күҙәтә. Австралия, АҠШ, Бөйөк Британия, Германия, Франция һәм Европа Берләшмәһе дөйөм алғанда Лефкошала вәкиллектәр тота<ref name=autogenerated2>[http://ria.ru/spravka/20150213/1047489155.html Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте].</ref>. Утрауҙы берләштереү тураһында һүҙҙәр күптән бара, тик әлегә хәл ителмәй ҡала бирә. БМОкүҙәтеүендә 2004 йылдың 26 апрелендә үткәрелгән референдумда 75 % кипр (ҡыпрыҫ) юнан ҡаршы тауыш бирә, кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре иһә күпселек тауыш менән, БМО-ның Генераль секретаре Кофи Аннан планын хуплай. [[Файл:Operación Atila. Monumento la Operación Jul Ago 1974.jpg|thumb|right|300px| Аттила Операцияһына (Кипрға, Ҡыпрыҫҡа) төрөк ғәскәрҙәрен индереүгә) монумент]] Президент итеп Деметриса Кристофиас һайланғас, 2008 йылда ике йәмғиәт араһында утрауҙы берләштереү тураһында һөйоләшеүҙәр яңыра. Президенттар Деметрис Кристофиас һәм Мехмет Ғәли Тәләт нигеҙ итеп Аннан планын ала. Йыл ярым барған һөйләшеүҙәрҙә күп кенә мәсьәләләр килешелгән була. 2010 йылда ТКТР президентын һайлайҙар. Милли берҙәмлек партияһы лидеры Дәрвиш Әроғлу элекке президент Мәхмәт Ғәли Тәләтте тауыш һаны буйынса уҙып, 50,38 % йыя. Дәрвиш Әроғлу һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә әҙер икәнен иғлан итә. 2014 йылдың февралендә Кипр (Ҡыпрыҫ) президенты Никос Анастасиадиас һәм ТКТР президенты Дәрвиш Әроғлу осрашалар.Бергә ҡабул ителгән коммүникелә яҡтар берләшкән федератив Кипр (Ҡыпрыҫ) төҙөргә тырышасаҡтарын белдерәләр<ref>[http://ria.ru/world/20140211/994306397.html Лидеры общин на Кипре заявили о стремлении к объединению острова].</ref>. Әммә 2014 йылда төрөк фәнни- тикшеренеү судноһы хәрби караптар оҙатыуында Кипр иҡтисади зонаһы шельфында сейсморазведка башлаған өсөн һөйләшеүҙәр ҡабат өҙөлә<ref>[http://ria.ru/world/20141009/1027648541.html Греция обвинила Турцию в срыве переговоров по кипрскому урегулированию].</ref>. == Киң мәғлүмәт саралары == Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтенең рәсми телерадиокомпанияһы «Байрак» ике каналдан төрөк, инглиз һәм грек (юнан) телдәрендә тапшырыуҙар алып бара. Ил эсендә 4 радиоканалдан тыш Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтенең халыҡ-ара «Байрак Интернешнл» радиоканалы инглиз, француз, грек (юнан), ғәрәп, урыҫ һәм немец телдәрендә һөйләй. == Транспорт һәм элемтә == [[Файл:Ercan Airport North Cyprus 007.JPG|мини|Аэропорт Эрджан]] Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Төркиәнең хәрби һәи иҡтисади ярҙамына мохтаж. Валүта сифатында төрөк лираһы ҡулланыла. Барлыҡ экспорт-импорт операциялары (һәм элемтә) Төркиә аша эшләнә</ref> и [[:en:KKTC Telsim|KKTC Telsim]]<ref>[http://www.kktctelsim.com/ KKTC Telsim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119135428/http://kktctelsim.com/ |date=2017-11-19 }}.</ref>. Интернет селтәрендә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) домены икенсе кимәл домен булып тора, ә ябай почта   Мерсин 10 (Төркиә) аша ебәрелә. Төркиәгә Төньяҡ Кипрҙан (Ҡыпрыҫтан) Әржан аэропортынан осалар ({{lang-tr|Ercan}}, {{lang-el|Τύμβου}}). Төньяҡ Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) бара торған самолеттар башта Төркиәгә төшөргә тейештәр<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6216498.stm Turkey 'will open up to Cyprus'].</ref>. Визаһыҙ режим - бар донъяға ( Нигерия менән Әрмәнстандан башҡа)<ref>[http://mfa.gov.ct.tr/consular-info/visa-regulations/ VISA Regulations].</ref>. Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) порттарын Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Йөмһүриәте) төрөк судноларынан башҡаһына ябыҡ тип иғлан иткән. ТКТЙ караптары Төркиә гә инә ала, Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһыныҡына (Йөмһүриәтенекенә) рөхсәт юҡ. Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте граждандары Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһына (Йөмһүриәтенә) ҡаршылыҡһыҙ барып йөрөй ала. == Иҡтисад == [[Файл:Merit and YAR highrises in North Nicosia 3.jpg|мини| Никосияла (Лефкошала) Бизнес-үҙәк]] Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ Төрөк Йөмһүриәте иҡтисадында хеҙмәт күрһәтеү секторы өҫтөнлөк итә <ref name=autogenerated2 />. Бизнестың бер тармағы -мәғариф сфераһы: Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) 6 шәхси университет, күп һанда колледж һәм мәктәптәр. Мәҫәлән, English School of Kyrenia. Күсемһеҙ милек төҙөлөшө үҫешкән. Йәнә бер иҡтисади йүнәлеш - шәхси медицина хеҙмәте күрһәтеү секторы Төрөк лираһы (TRY) менән бер рәттән, евро (EUR),АҠШ доллары (USD) йәки англия фунт стерлингтары (GBP) кеүек валюта ла ҡулланыла. Халыҡ-ара танылыу булмағанлыҡтан сит илдәр менән сауҙа операциялары тик Төркия аша ғына бара ала. Шундай ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, урындағы иҡтисад һуңғы йылдарҙа үҫә бара, 2001—2005 йылдар: 5,4 %, 6,9 %, 11,4 %, 15,4 %, 10,6 %. 2003—2006 йылдарҙа Төркиәнән 550 млн доллар ярҙам алынған. 2013 - 2015 йылдарҙа Төркиә 30 млрд төрөк лираһын ярҙам пакеты итеп биргән. === Нумизматика === 2010 йылда Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) рәсми булмаған 8 сувенир монета сығара, дүртәүһе — биметалл <ref name="музей_Феодосии">[http://www.museum-of-money.org/view/suvenirnye_monety_severnogo_kipra/1/ Феодосийский музей денег. Монеты Северного Кипра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610012132/http://www.museum-of-money.org/view/suvenirnye_monety_severnogo_kipra/1/ |date=2011-06-10 }}.</ref>. Монеталарҙың аверсында ил гербы төшөрөлгән. Реверсында — Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы вәкилдәре һәм башҡалар. 2011 йылда республика (йөмһүриәт) 20 лирҙар номинал менән баҡыр-никель монета сығара, унда ғосман солтаны Сәлим II төшөрөлгән. Реверста Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) гербы ҡуйылған<ref name="музей_Феодосии"/>. == Туризм == Туризм Төньяҡ Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) байтаҡ табыш килтерә. Күпселек туристар Төркиәнән, Бөйөк Британиянан һәм башҡа европа илдәренән килә. Туризм 2011 йылда 400 $ млн табыш килтерә<ref>[http://www.zaman.com.tr/gunseli-ocakoglu/isadamlari-kuzey-kibrisa-cikarma-yapti_1175178.html İşadamları Kuzey Kıbrıs’a çıkarma yaptı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007012742/http://www.zaman.com.tr/gunseli-ocakoglu/isadamlari-kuzey-kibrisa-cikarma-yapti_1175178.html |date=2014-10-07 }}</ref>. [[Файл:Kyrenia Harbour Panorama, North Cyprus.jpg|thumb|1110px|Гирне портына панорама күренеше ]] Туристар статистикаһы<ref>[http://www.dunya.com/kktc-turizm-rakamlarini-10-yilda-2-3e-katladi-186237h.htm KKTC, turizm rakamlarını 10 yılda 2-3’e katladı].</ref>: [[Файл:Morning beach near Mehmetcik (North Cyprus) 2003.jpg|300px|мини| Төньяҡ Кипрҙағы (Ҡыпрыҫтағы) пляж]] {| class="wikitable sortable" |- ! ! Ил / йыл ! 2003 ! % (2003) ! 2012 ! % (2012) ! 2013 |- | 1 | Төркиә | 340.000 | | 904.000 | | |- | 2 |Бөйөк Британия | | | 47.160 | | |- | 3 |Бөйөк Британия (кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре) | | | 26.200 | | |- | 4 | Германия | | | 23.580 | | |- | 5 | Иран | | | 20.960 | | |- | | ''Йәмғеһе'' | 470.000 | | 1.166.000 | | |} ==Мәғариф == [[Файл:Girne Amerikan Üniversitesi Kampüs.JPG|мини|Гирнелә Америка Университеты ]] 2004 йылда Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтендә мәғарифты реформалау башлана. Дәреслектәрҙең милләтсел йөкмәткеһе үҙгәртелә. «Ватаныбыҙ Төркиә» урынына «Ватаныбыҙ Кипр (Ҡыпрыҫ)» тип йышыраҡ әйтелә, «төрөктәр» һәм «гректәр (юнандар)» урынына «кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре», «кипр (ҡыпрыҫ) гректәре (юнандары)» йәки бары «кипрҙар (ҡыпрыҫлылар)» тип кенә һөйләй башлайҙар. Милләтсел артығын ебәреүҙәр Кипрҙың (Ҡыпрыҫтың) грек (юнан) яғында ла бөтөрөлә<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/international/streit_um_zyperns_geschichtsbuecher_1.2165659.html Streit um Zyperns Geschichtsbücher]{{ref-de}}.</ref>. ТКТР яғында шулай уҡ билдәле университеттәр бар<ref>[http://www.okulariyoruz.biz/L/TR/mid/1020/kuzey_kibris_turk_cumhuriyeti_universiteleri_-_kktc_universities.htm Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Üniversiteleri — KKTC Universities]</ref>: * Восточный Средиземноморский Университет|Восточно-средиземноморский Университет(Eastern Mediterranean University); * Ближневосточный Университет (Near East University); * Американский Университет Гирне (Girne American University); * Ближневосточный Технический Университет филиал (Middle East Technical University — N. Cyprus Campus); * Европейский Университет Лефке (European University of Lefke); * Международный Университет Кипра (Cyprus International University). == Дин == [[Файл:St. Nikolaos Mustafa- Pascha-Moschee C.jpg|мини|Изге Николай Соборы (Фамагуста)| Мостафа Паша мәсете]] ТКТЙ Төркиә кеүек үк донъяуи дәүләт. Башлыса сөнни мосолмандар. Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) Кипр (Ҡыпрыҫ) Нәсрани Сиркәүе, Урыҫ Нәсрани Сиркәүе, Католик Сиркәүе, Англикан Сиркәү, Протестант Сиркәүе бар. Кипр Нәсрани Сиркәүе ай һайын Изге Георгий Эскоринос храмында ғибәҙәттәр үткәрә <ref>{{Cite web|url = http://www.kibrisgazetesi.com/?p=580532|title = Богослужение Кипрской Православной Церкви на Төньяҡном Кипре|author = |date = |publisher = }}</ref>. Урыҫ Нәсрани Сиркәүе аҙна һайын Арапкой (Клепини) ауылындағы Мәрйәм Инә сиркәүендә ғибәҙәт ҡыла. Пасха һәм Рождествола Изге Георгий Победоносец храмында Киренияла (Гирне) уҡыналар<ref>{{Cite web|url = www.russian-culture.org|title = Приход свят. Спиридона Тримифунтского на Төньяҡном Кипре РПЦЗ|author = |date = |publisher = }}</ref>. Католик Сиркәү Киренияла (Гирне) , Савой отеле янында ғибәҙәттәр үткәрә . Англикан Сиркәүе Киренияла (Гирне) һәм Фамагуста эш алып бара. == Ҡораллы Көстәре == Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте 3,5 мең кешенән торған Хәүефһеҙлек Көстәре тота. 73 минометы һәм 6 «Милан» ПТРК-һы бар. Яр буйы һағында 5 һаҡсы катер — 2 төрөк SG45/SG46-һы, 1 «Денкташ», 2 америка Mk 5-е. ТРТЙ-ның 11 армия корпусы, 14 айырым бронетанк бригадаһы, «Турдик» механикаланған бригадаһы, һәм башҡа подразделениелар бар. == Төрөк атамалары == Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) грек (юнан) һәм төрөк карталарында һәм юл күрһәткестәрендә бер үк урын ике төрлө атала: * Никосия (Левкосия) — Лефкоша * Фамагуста (Аммохостос) — Газимағуса (Магуса) * Кирения — Гирне * Морфу (город) — Гүзелюрт * Трикомо - Искеле * Ризокарпасо — Дипкарпаз * Кирения тау һырты — Бешпармак тау һырты * Пентадактилос тауы — Бешпармак-Дағлары * Дикомо — Дикмен == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * [http://portalostranah.ru/view.php?id=96 О вещании на русском языке из Турецкой Республики Северного Кипра, рус. текст и аудио] * [http://www.iimes.ru/rus/stat/2010/15-08-10.htm Турецкая Республика Северного Кипра и Государство Израиль: история отношений в условиях взаимного непризнания, Р. Р. Сулейманов] {{Азия илдәре}} {{ТӨРКСОЙ}} [[Категория:Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] [[Категория:Төрки илдәр]] kvtkpu4zfby3m5aiob2nm5denjkkpd1 Тибет тарихы 0 128700 1310141 1298590 2026-11-10T22:58:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310141 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Жители восточного Тибета.jpg|thumb|300px|''Көнсығыш Тибет кешеләре''. В. Верещагин]] Тибет бик боронғо ике мәҙәниәт үҙәгендә - Һиндостан һәм Ҡытай араһында урынлашҡан, әммә уның географик урыны ғәмәлдә икеһенән дә айырым итә. Тибеттар Үҙәк йәки Көнсығыш Азиянан сыҡҡан тип әйтеп булмай, әммә телдәре сино-тибет телдәренә инеүенә ҡарағанда (ҡытай һәм бирма телдәре менән),икеһенән ҡушылып барлыҡҡа килгәндер тип фараз ҡорорға була. Шуға ҡарамаҫтан тарихи мәғлүмәттәр тибет мәҙәниәте күршеләрен бәйһеҙ рәүештә йәшәп килгәнен күрһәтә. == Алтарих == Тибетта (Тингри) табылған иң боронғо артефакттар 50 мең йыл элекке тип баһалана, былар таш балта һәм ҡырғыс. Неолит б.э.т. VI быуат менән билдәләнә, керамика, малсылыҡ һәм кәтмәнләп ер эшкәртеү эҙҙәре табыла (Каруй — Чамду янында) Чойгун мәҙәниәте бронза быуатына ҡарай<ref>[http://magada.ru/arxeologiya-tibeta/ Археология Тибета]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чангтан ҡалҡыулығында алтарихҡа ҡараған (тимеры быуат) ҡәберҙәр бар, тик әлегә аныҡ ҡына аңлатмалар юҡ. Тибет яҙмаларына ҡарағанда, Шангшунг иленән Бон дине башланған.<ref>Чогьял Намкай Норбу. Драгоценное зеркало древней тарихи Шанг-Шунга и Тибета. Москва, изд. Шечен-Ганга</ref> == Иртә тарих осоро == VI быуат аҙағында VII быуат башында күтәрелгән '''Ярлунг династияһы''' яйлап күрше ҡәбиләләрҙе үҙенә буйһондороп, Тубо батшалығы төҙөй. '''Ярлунг династияһы''' ваҡыты әҙәбиәттә тәфсирләп яҡтыртылған<ref>Кузьмин С. Л. [[Скрытый Тибет. История независимости и оккупации|Скрытый Тибет. история независимости и оккупации]]. С.Петербург, изд. А. Терентьева, 2010, с.14-25. [http://savetibet.ru/2010/03/10/ancient_tibet.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171031003646/http://savetibet.ru/2010/03/10/ancient_tibet.html |date=2017-10-31 }}</ref>. Мәгәр хронологияһы буйынса бәхәстәр бар. Тибет хакимдары һәм Тан династияһы (Ҡытай) араһында династия ғаиләләре ҡорола, Ҡытай һәм Тибет халҡының сәйәси, хужалыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәре артабан да үҫешә бара. IX-быуатта Тубо батшалығы бөлөнә. Тибет тарихында быға тиклемге осор идараһы «гамбо» тип атала, ә артабанғы 300 йыл — бүленеш осоро.Хакимдар үҙ-ара дошманлаша. Ҡытайҙа был ваҡытта шулай уҡ боларыштар булып тора, илдә әленән-әле власть алмашына һәм һуғыштар бара. XIII быуат уртаһында Тибет Монгол империяһына буйһондорола. Ҡытай Монгол империяһынан сыҡҡас, Ҡытай империяһы Мин Тибеттан юғары дин башлыҡтарын һәм район администрацияларын тәғәйенләүҙе тәртипкә һалдырта алмай. == Тибеттың барлыҡҡа килеүе легендалары == Ҡайһы бер тибет тарихи әҫәрҙәренән күренеүенсә, тибет халҡының башында маймыл һынлы бодхисаттва Авалокитешвара тау бәрейенә уның мәрхәмәтһеҙ холҡон йомшартыу өсөн өйләнә. Тәүге тибеттар уларҙың балаһы була ла инде. Беренсе батша Ньяти-цэнпо (Gnya'-khri-btsan-po) күктән төшкәнме, Һиндостандан килгәнме - уны илаһ һымаҡ күреп ҙурлайҙар. Ул һәр саҡ күк менән еп аша һөйләшеп торған, үлмәгән, ә шул еп буйлап күккә менеп киткән. Легендар батша Дигум-цэнпо (Dri-gum-brtsan-po) ата ҡараусыһы менән һуғышып киткән дә, күккә бәйләнгән ебе өҙөлөп, үлтерелгән. Дигум-цэнпо һәм башҡа батшалар ябай кешеләр кеүек үлгән, уларҙы яндырып ерләгәндәр Лхатотори Ньянцэн (''Lha tho-tho-ti gnyan-btsan'') идараһында күктән изге яҙмалар '''tsinta ma ni’i gzungs''' («Чинтамани-дхарани») һәм '''spang bkong phyag rgya ma''' төшә. Күк Йылъяҙмала бәлки был күккә табыныусылар (Бон дине) уйлап сығарылғандыр, ғәмәлдә уларҙы Буддхаракшита (Лосэмцо) һәм тәржемәсе Литэсэ алып килгән тип хәбәр ителә. == Тибет империяһы == Тибет тарихы VII - XI быуаттарҙа ентеклерәк һүрәтләнгән, империя ул мәл көньяҡта Бенгалиянан башлап (Һинд океаны) төньяҡта Монголияға тиклем ерҙәрҙе биләп ятҡан. Иң ҡеүәтле сағында империяға хәҙерге Бангладеш, Ассам, Бутан, Аракан ерҙәре ингән. Тибеттар Һиндостанға ҡарағанда Ҡытайға күберәк ҡаршылыҡ күрһәткән. === Тарихта тәүге телгә алыныу === Тибет тарихта Клавдий Птолемей «География»һында βαται тигән атама менән телгә алынған, грек транскрипцияһында - Bod. Артабан Тибетты Ҡытай текстарында Fa тигән атама менән яҙғандар. Тибет тарихында башҡа сығанаҡтар менән дә раҫланған яҙма батша Намри Сонгцене(Gnam-ri-slong-rtsan) тураһында, ул Ҡытайға етенсе быуатта илсе ебәргән булған (Beckwith, C. Uni. of Indiana Diss. 1977). === Ярлунг династияһы === Ярлунг династяһы тураһында Сонгцен Гампо батша идараһы ваҡытынан яҙыла башлаған. ==== Сонгцэна Гампо идараһы (617 - 650 ) ==== [[Файл:King Songsten Gampo's statue in his meditation cave at Yerpa.jpg|frame| Батша Сонгтсен Гампо ( Йерпа мәмерйәһе)]] Батша Сонгцэн Гампо осоронда Тибетҡа буддизм килә. Сонгцен Гампо Ҡытайҙан император ҡыҙын һоратҡан, әммә кире ҡағылған. Шунда ул Ҡытайға ҡаршы яу асҡан һәм Ҡытай император ризалашырға мәжбүр булған. 640 йылдағы никахтан һуң Тибет менән Ҡытай араһында оҙайлы тыныслыҡ урынлашҡан. 663 йылда тибет армиһы Тогон дәүләтен баҫып алған. Сонгцен Гампо үлгәндән һуң власть ейәненә күсә, ғәмәлдә ил менән министр идара итә башлай, ә буддизм көсһөҙләнә. ==== Трисонг Децен идараһы (755—797) ==== Батша Трисонг Децен илдә Будда тәғлимән тергеҙә, Һиндостани бөйөк һиндс гуруларын саҡыра, санскриттан Тәғлимәт текстарын тәржемә итә һәм будда сангхаһы ойоштора. Үҙәк Тибетта Самье монастырь университеты асыла, ул һаманғаса буддизмдың мөһим үҙәктәренең береһе булып ҡала. Трисонг Децен осоронда атаҡлы Самье монастырында Ҡытай монахы Хэшан һәм тантрасы Камалашила араһында ике йыллыҡ дискуссия була. Батша Трисонг Децен диспутта Камалашила еңеүен иғлан итә, шунан бирле Тибетта тантралы буддизм ныҡлы ерегә. Идара итә башлағанда империя бөлгөнлөктә була, ил сигендә болғаныштар була, көнбайыша ғәрәптәр яҡынлай. 763 йылда Трисонг Децен Ҡытай ҡыҫымына яуап итеп 200 меңлек һуғышсы менән Ҡытай баш ҡалаһы Чанъанға барып етә. Ҡытай императоры ҡасып китергә мәжбүр була. 783 йылда солох төҙөлә, Тибетҡа Кукунор ерҙәре бирелә. Трисонг Децен көнбайышҡа, Оксус йылғаһы яғына ла барып ҡарай, унда ғәрәп хәлифе Һарун әл-Рәшид менән бәрелешә. Хәлиф Ҡытай императоры менән Тибетҡа ҡаршы килешеүгә өлгәшә, һөҙөмтәлә Трисонг Децен экспансияһы туҡтатыла. Артабан 797 йылға тиклем Трисонг Децен ике яҡта - көнбайышта ғәрәптәр, төньяҡ һәм көнсығышта Ҡытай менән һуғыштар алып бара. ==== Ралпачан идараһы (815—838) ==== Ралпачан, Трисонг Децен ейәне, Непалдан, Һиндостандан, Ҡытайҙан, Кашмирҙан оҫталар саҡырып буддиа храмдары һәм монастырҙары төҙөттөрә башлай. Ул идаралыҡҡа монахтарға баш министрҙар менән бер кимәлдә тауыш биреү хоҡуғы бирә. Уның осоронда дәүләттә будда китаптары санскриттан тибет теленә күпләп тәржемә ителә. 822 йылда Ҡытай менән тибеттар биләгән еренә хоҡуҡ раҫланған солох төҙөлә, . Ралпачана осоронда империя көсһөҙләнә, хакимлыҡ интригаларға күмелә, Бон дине тотоусылар ризаһыҙлыҡ күрһәтә. ==== Ландарма идараһы (838—841) ==== Түңкәрелеш булып, батша Ралпачан үлтерелә, власҡа Ландарма килә, ә ул Бон дие тотоусылар яғында була, буддистарҙы эҙәрлекләй башлай. Монахтар һәм ғалимдар төпкөлдәрҙә йәшенә йәки илдән сығып китә. Ландарма үлгәс, империя ваҡ батшалыҡтарға тарҡала: Гуге, Ладак, Пулань һәм башҡалар. Шул мәлдән тибет тарихы бер нисә йөҙ йыл системалы яҡтыртылмай. == Ваҡланған Тибет (842—1247) == Ландарма үлгәс тәхет өсөн талаш китә. Граждандар һуғышы башлана, ул Сакья мәктәбе илгә идара итеүҙе үҙ ҡулына алғансы дауам итә. Ландарманың улымы, ҡустыһымы Вёсун Лхасаны, ә вариҫы Юймтэн Ярлунгты яулап ала,шунда үҙ династияһына нигеҙ һала<ref>Tsepon W. D. Shakabpa, ''Tibet, a Political History'' (New Haven: Yale, 1967), 53.</ref> Вёсуна улы Пэлкорцэн (Пэл Корцэн) үҙәк Тибеттың и ҙур өлөшөн ҡулында тота, ике ул үҫтерә. Тикьимдин улы юғары Нгариға китеп, Үҙәк Тибеттың дәрәжәле ҡыҙына өйләнә, унан көнбайыш династия китә<ref>Petech, L. The Kingdom of Ladakh. (Serie Orientale Roma 51) Rome: Instituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1977: 14-16</ref> Тибет Империяһы 842 йылда тарҡалғас, боронғо батшалар тоҡомо Ньима-Гон Ладак династиһына нигеҙ һала. Кайде, уның баш балаһы, Мар-юлда (Ладак) идара итә башлай, ике кесе улы көнбайыш Тибетҡа баш була, Гуге һәм Пу-ран батшалыҡтарын төҙөй. Һуңғараҡ оло улы Гуге будда монахы булып китә (тибетского буддизмының икенсе этабы). Кесе улы Сон-эдәүләт эштәрен башҡара; уынң улдары династияны дауам итә<ref>Hoffman, Helmut, «Early and Medieval Tibet», in Sinor, David, ed., ''Cambridge History of Early Inner Asia'' Cambridge: Cambridge University Press, 1990), 388, 394. Shakabpa, 56.</ref> Үҙәк батша власы үҙәк Тибетты 842 - 1247 йылдарҙа бөтөнләй контролдә тотмай, тик буддизм Камала нығына [http://www.tbrc.org/kb/tbrc-detail.xq;jsessionid=FD6BD9F8B96FF3725E463160893F056E?RID=P1523&wylie=n даты] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802162134/http://www.tbrc.org/kb/tbrc-detail.xq |date=2009-08-02 }}), Буддизм төньяҡ-көнсығыш Тибетта ла тергеҙелә. Вёсундың бер вариҫы 10 егетте Гёнпа Рабсэлға уҡырға ебәрә. Йәш ғалимдар 1042 йыл башында Атишины саҡырып килтерә һәм Буддизмды көньяҡ Тибетта таратыуға өлгәшә. Был төбәктә Тәғлимәт көслө була һәм Сакья монастыры-мәктәбе асыла (1073)<ref name="Grun37">Grunfeld 1996, p37-38. Hoffman, 393. Shakabpa, 54-55.</ref> Артабанғы ике быуатта Сакья сәйәси, дини һәм мәҙәни планда алға сыға. Монастырь Цурпху 1155 йылда төҙөлә. Төньяҡ-көнсығышта ( Тибет тан-тибет һуғыштарында яулаған ерҙәр) Гусыло дәүләте барлыҡҡа килә. == Тибет теократияһы == === Буддизмды тергеҙеү === Ландарма үлгәс, Тибет бер нисә кенәзлеккә тарҡала.Буддизм эҙәрлекләнмәй, әммә үҙәк хакимлыҡтан яҡлау тапмай. Вёсун һәм Пэл Корцэн храмдар һәм монастырҙар төҙөүҙе дауам итә. Камдан монахтар килгәс, инаныс ҡеүәтләнә башлай. Буддизм 901—1009 йылдарҙа көсһөҙләнеп ҡалған була. Яңы ғалимдар килә, улар храмдар төҙөтә. Дин Камсун Сан-кханда монах общиналары барлыҡҡа килә. 978 йылда '' У-Цанганан алтау''тип аталған төркөм килә һәм күптәрҙе монахлыҡҡа ҡабул итә. Пэл Чувори скитында өс монах булған<ref>Их называют «Три учёных из Тибета» Bod kyi mkhas pa mi gsum . Они похоронены в [[Синин|Синине]]</ref> улар Винае китаптарын алып көнбайыш Тибетҡа ҡасҡан. Төндә генә атлап, улар Ариға барып еткән (Тибет)<!-- временное уточнение -->|Ари. шунан Уйғырстанға барып еткән булырға тейештәр. == Монгол империяһы Юань == Күренекле Тибет будда остаҙҙарының бер тиклеме монгол хакимдары һарайҙарында көн күрә. Был Тибетты монголдарҙың тар-мар итеп бөтөүенән һаҡлап ҡына ҡалмай, тибет традициларын монгол халыҡтары араһында ла тарата, күсмәндәрҙең тормошон рухи яҡҡа үҙгәртә [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|right|thumb|200px|Хан Һүбиләй]] 1227 йылда Сыңғыҙ хан ғәскәрҙәре Тангут дәүләте Си Сяны тар-мар итә, унда тура идара урынлаштыра. 1239 йылда Бөйөк хан Угедей улы Годан-хан Тибетҡа хәрби разведка ебәрә. Унда барған Дорда-дархан Тибетта бер нисә будда мәктәбе булыуын, иң йоғонтолоһо Сакья мәктәбе икәнен хәбәр итә. 1245 йылда Годан һарайына уның саҡырыуы буйынса Сакья мәктәбе башлығы Сакья-пандита (1182—1251) үҙенең үҫмер туғаны Пагба-лама менән килә. Сакья-пандита атаҡлы будди остаҙ, будда традициялары буйынса күп китаптар яҙған була. Ул Годан һарайында ҡалып, буддизмдың гуманистик нигеҙҙәренә өйрәтә. Ул Монгол империяһы менәна Тибет араһында тыныслыҡ, тотороҡлолоҡ булыуға йоғонто яһап тора. Сыңғыҙ хана Ясаһына ярашлы йәшәгән монголдар бар диндәргә ихтирам менән ҡараған, монастырь һәм сиркәүҙәрҙән һалым алмаған, шуға уларға был аңлайышлы булған . Айырым донъяуи хакимдарҙың һалып түләмәүе Тибетҡа 1251 йылда ғына, Сакья-пандита үлгәс кенә, һөжүм итеүгә килтергән. 1253 йылда Сакья-пандитаны буласаҡ император Һүбиләй Пекинға саҡырған булған, әммә ул үлгәс, үҫмер Пагба-ламаны ебәрә. 1260 йылда Һүбиләй үҙен император тип иғлан итә, Пагба-лама «дәүләттең остаҙы» булып китә. Тибет буддизмының абруйы бар Монгол империияһында үҫеп китә. Һүбиләй тибет буддизмын Ҡытай мәҙәниәте даосизм һәм конфуцианлығын индермәҫ өсөн файҙалана. Пагба-лама уның ҡушыуы буйынса монгол шаҡмаҡ яҙыуын барлыҡҡа килтерә, ул империяның барлыҡ телдәре өсөн ( монгол, тибет, уйғыр һәм ҡытай) ҡулланылырға тейеш була. Һүбиләй Пагба-ламаға Тибетта 13 өлкәлә дини башлыҡ булыуҙы йөкмәтә, Пагба-лама донъяуи хакимяды тәғәйенләй алған. 70 йыл самаһы Тибет теократик дәүләт була. Монголдар Тибетҡа сираттағы һүжүмде 1281 йылда яһай, сөнки Пагба-лама ул үҙе тәғәйенләгән донъяуи хаким Гунга-Сангпо ағыулап үлтергән тигән хәбәр килеп етә. Һүбиләйе осоронда Тибетта бер нисә тапҡыр халыҡ иҫәбе алына, Сакья монастыры менән Ханбалыҡ (Пекин) араһында 27 ям (почта) станцияһы эшләтә. Монгол императорҙары монастырҙар ремонтлауға аҡса бүлә торған булған. Карма Кагью Пекиндағы һуңғы монгол императоры Тогон-Тэмур ваҡытында йоғото яһай башлай һәм Кармапа Ранчжунг Дордже Тогон Тэмурға таж кейеҙереүҙә була,ә йәш Ролпэ Дордже императорҙы 3 йыл уҡыта. 1368 йылда халыҡ баш күтәреп, Ҡытай Монгол империяһынан айырыла. Тогон-Тэмур монгол далаларына ҡаса, 1370 йылда үлеп ҡала. Дрикунг-Кагью шулай уҡ Тибетта өҫтөнлөк алырға тырыша. 1290 йылда Сакья һәм Дрикунг монастыры араһында ҡораллы бәрелеш була, монголдарға ҡыҫылырға ьура килә һәм Дрикунг яҡлыларҙы баҫылдыра. Дрикунг Сакьяға ҡаршы булып ҡала, монгол империяһы хәлһеҙләнгәс, 1354 йылда Дрикунгтарҙан Чангчуб Гьялцен Тибеттың донъяуи башлығы булып китә. === Гэлуг мәктәбе күтәрелеү === [[Файл:Potala palace21.jpg|right|thumb|300px|Дворец Потала в Лхаса|Лхасе]] Гэлуг мәктәбе күтәрелеүҙә бөгөнгө ҡалмыҡтарға туғандаш хошуттар ҙур роль уйнай. Улар 1636 йылда Кукунор күле буйында төпләнеп ҡала һәм Хошут ханлығы төҙөй. Гуши-хан ( хошуттар хакимы) тибет буддизмын ҡабул иткән була, уларҙы «һары башлыҡтар» тип йөрөтәләр (был мәктәп остаздары шундай башлыҡ кейә). Гуши-хан 1642 йылда Далай-лама V -не үҙәк Тибет буддиҙарының төп башлығы тип иғлан итә, үҙе 1656 йылда вафат булғанға тиклем уның янындағы донъяуи хаким булып тора. === Мин Ҡытай империяһы === [[Файл:17th century Central Tibeten thanka of Guhyasamaja Akshobhyavajra, Rubin Museum of Art.jpg|thumb|right|200px|Тибетская [[Танка (живопись)|танка]] XVII века. Минский двор получал тибетские товары, включая и подобные танки, в качестве подарков, и в ответ одарял тибетских посланцев.<ref name="information office of the state council 73">Information Office of the State Council of the People’s Republic of China, ''Testimony of History'', 73.</ref><ref>Wang Jiawei & Nyima Gyaincain, ''The Historical Status of China’s Tibet'' (China Intercontinental Press, 1997), 39—41.</ref>]] Тибет менән Ҡытай араһында формаль сюзеренитет булған тигән гипотеза бар. Әммә император Цзяцзин (1521—1567) буддизмды түбән ҡуйып конфуцианлыҡты көсләп индереүе ризаһыҙлыҡ уята<ref name="wylie 470">Wylie, 470.</ref><ref name="wang nyima 1 40">Wang & Nyima, 1—40.</ref><ref name="laird 106 107">Laird, 106—107.</ref>. Һельмут Һоффман миндәр Тибетта номиналь рәүештә генә хаким һаналған тип иҫәпләй<ref name="Hoffman 65">Hoffman, 65.</ref>. ҠХР авторҙары Ван Цзявэй һәм Ньима Гьялцен киреһен иҫбатлай,тибеттар Пекинға император ҡулынан титул алырға килгән<ref name="wang nyima 37">Wang & Nyima, 37.</ref>. Мелвин С. Голдстейн Мин династияһы Тибетҡа ныҡлы йоғонто яһай алмаған тип яҙа<ref name="goldstein 4 5">Goldstein, 4—5.</ref> Икенсе тарихсылар Мин һарайы менән тибет ламалары араһындағы дини бәйләнештәргә иғтибар итергә кәрәк тип һанай<ref name="norbu 52">Norbu, 52.</ref><ref name="kolmas 32">Kolmas, 32.</ref>. Башҡа берәүҙәр сауҙа бәйләнештәренә баҫым яһай,даими рәүештә аттарға ихтыяж кисергәнлектән династия Мин ҡытай сәйенә алмаштырып алған тип раҫлайҙар<ref name="kolmas 29">Kolmas, 29.</ref><ref name="chan 262">Chan, 262.</ref><ref name="norbu 58">Norbu, 58.</ref><ref name="laird 137"/><ref name="wang nyima 42">Wang & Nyima, 42.</ref><ref name="dreyfus 504">Dreyfus, 504.</ref> XIV быуатта Тибетҡа ҡораллы һөжүмдәр эшләп ҡарағандар, әммә халыҡ һәр саҡ ҡаршы тороп, уларҙы үткәрмәгән<ref name="langlois">Langlois, 139 & 161.</ref><ref name="geiss 417 418">Geiss, 417—418.</ref>. Патрисия Эбрей, Томас Лэйярд, Ван Цзявэй һәм Ньима Гьялцен Мин империяһы, монголдарҙан айырмалы, тибет территорияһында даими гарнизондар тотмаған<ref name="laird 137">Laird, 137.</ref><ref name="ebrey 1999 227">Ebrey (1999), 227.</ref><ref name="wang nyima 38">Wang & Nyima, 38.</ref>. Император Ваньли (1572—1620) 1578 йылдан күршеләре менән монгол-тибет альянсы кеүек мөнәсәбәттәр булдырырға тырышҡан<ref name="wylie 470"/><ref name="kolmas 31">Kolmas, 30—31.</ref><ref name="goldstein 8">Goldstein, 8.</ref><ref name="laird 143 144">Laird, 143—144.</ref><ref name="The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies 23">The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies, ''Dictionary of Ming Biography'', 23.</ref>. XVI быуат ахырында Гэлугты яҡлау һылтауы менән монголдар даими Амдоға ағылған, һөҙөмтәлә Гуши-хан (1582—1655) 1642 йылда Тибетты буйһондорған<ref name="wylie 470"/><ref name="kolmas 34 35">Kolmas, 34—35.</ref><ref name="goldstein 6 8">Goldstein, 6—9.</ref><ref name="laird 152">Laird, 152.</ref> Күпселек тарихсылар фекеренсә, Тибет Мин империяһы өлөшө булмаған. Тышҡы буйһондороу атрибуттары Ҡытай императорын үҙ халҡы алдында Донъя хакимы итеп күрһәтеү өсөн генә ҡулланылған. Мин династияһына "буйһонғандар" исемлегендә Ҡытай менән хатта уртаҡ сиге лә булмаған 100-ләп территория күрһәтелгән: Бадахшан, Ғәрәбстан, Сәмәрҡәнд һәм башҡалар <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_tributaries_of_Imperial_China List of tributaries of imperial China]</ref> Сауҙагәрҙәр, илселәр һәм башҡалар килгән дәүләттәрҙең барыһы ла "буйһонған" тип иғлан ителгән. === Цин Империяһы === [[Мин империяһы]] тарҡалғас, Ҡытайҙы маньчжуҙар яулап ала һәм ул [[Цин империяһы]] өлөшө булып китә. Маньчжур императоры Айсиньгиоро Сюанье Тибетты буйһондроу уйы менән йәшәй. 1705—1710 йылдарҙа Тибетта хошут хакимы Лхавзан-хан менән и тибет регенты Санчжай Чжамцо араһында тарҡылаш китә. [[Жуңғар ханлығы]]нда хакимлыҡҡа Цэван Рабдан ултыра. 1715 йылда Цин империяһы һәм Жуңғар ханлығы араһында һуғыш сыға. Цэван Рабдан үҙенең вассалы Цэрэн Дондуб ярҙамында 1717 йылда Тибетты яулай. Сюанье ошоноң менән файҙаланып, 1720 йылда ике колонна һәм тибет ополчениеһын ойраттарға ҡаршы ебәрә. Ойраттар Тибеттан китә, Цин империяһы иһә Үҙәк Азияла йоғонтоһон көсәйтә. Ойраттарҙы ҡыуғас, маньчжурҙар Лхаста ике меңлек монгол гарнизоны ҡалдыра. Тибет хөкүмәте менән яңы Далай-лама 1723 йылға тиклем уның коменданты ҡулы аҫтында ҡала. Киләһе маньчжур императоры, Айсиньгиоро Иньчжэнь Тибетта контролде көсәйтә бара. 1723 −1727 йылдарҙа цин ғәскәре Лхасанан сығарыла. Тибете үҙ-ара тартҡылаш китә.Боланы баҫтырыр өсөн Иньчжэнь Тибетҡа 15 мең ғәскәр ебәрә. Улар килеүгә аристократ Полонай үҙенең туғыҙ меңлек армияһы менән халыҡты тынысландырған була. Бының өсөн 1728 йылда уға кенәз титулы һәм илгә идара итеү хоҡығы бирелә. Тибетты контролдә тотор өсөн Иньчжэнь Лхасала ике цин резидентын һәм бер меңлек гарнизон ҡалдыра. Эске ваҡиғалар Тибетта маньчжур хакимлығын император Айсиньгиоро Хунли ваҡытында тағы көсәйеүгә килтерә. Маньчжурского контроленән ҡотолор өсөн Полонайҙың улы йәшерен генә ғәскәр йыя. 1750 йылда маньчжур наместниктары Чжурмэд-намчжалды үлтерә. Лхаса халҡы баш күтәреп, маньчжурҙарға ҡаршы сыға. Яуап итеп Хунли Тибетҡа өсөнсө тапҡыр ғәскәр ебәрә. 1751 йылда илде тарҡатыр өсөн ул идараны дүрт министр-хакимға бирә, уларҙы Далай-ламаға буйһондора. Хан һәм кенәз титулдары бөтөрөлә. Цинс гарнизоны арттырыла. Тибеттың үҙ аҡсаһы булмай, непал аҡсаһы ''мохар'' ҡулланыла. 1769 йылда Непалда яңы аҡса сығарыла. Тибете яңы''мохар'' индереү тураһында һөйләшеүҙәр башлана, тик ул һөҙөмтә бирмәй. Непал 1788 йылда Тибетҡа ҡаршы һуғыш башлай, илде талай. Тибетҡа ярҙамға ҡытай-маньчжур ғәскәре килә һәм непалдарҙы ҡыйрата, Катмандуға етә. 1792 йылда Непал хакимы Тибет сигенә үтмәҫкә, таланғандарҙы кире ҡайтарырға бурыс ала, һәм үҙен Цин империяһы яһаҡсыһы тип таный. 1792 йылғы еңеүҙе Хунли һәм Хэшэнь Тибетта маньчжур йоғонтоһон артабан да нығытыуға файҙаланалар. Цинс наместниктары Далай-лама һәм Панчен-лама менән бер дәрәжәгә күтәрелә. Маньчжур резиденттары улар менән идара итеүгә барып етә. Монгол һәм ҡытай гарнизондары ныҡ арта. Тибетҡа башҡа илдәр йоғонтоһо булмаһын өсөн цин императорҙары уларҙы донъянан изоляцияла ҡалдыра. Бер тиклем авторҙар әйтеүенсә, цин императорҙары юғарғы тибет иерархтары менән «чой — йонг» (остаҙ — ҡурсыусы) мөнәсәбәтендә булған, Тибет айырым дәүләт булып ҡалған; цин осоронда тибеттар үҙҙәре лә шундай фекерҙә булған<ref>Smith, W.W. 1997. 'Tibetan Nation. A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations'. Boulder: Westview.</ref><ref>Sperling, E. 2004. 'The Tibet-China conflict: history and polemics'. — Policy Studies, v. 7 (Washington, East-West Center). — http://www.eastwestcenterwashington.org/publications/publications.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023104049/http://www.eastwestcenterwashington.org/ |date=2020-10-23 }}.</ref><ref>'The Mongols and Tibet. A Historical Assessment of Relations Between the Mongol Empire and Tibet'. 2009. DIIR Publ.</ref><ref>Van Walt van Praag, M.C. 1987. 'The Status of Tibet: History, Rights, and Prospects in International Law'. Boulder, Colorado: Westview Press.</ref> == Тибет Ҙур уйында == Азияны, Тибетты Бөйөк Британия һәм Рәсәй державалары колониаль мәнфәғәттәре объекты итеп күрә. Ҙур уйында 1903—1904 йылдарҙа Тибетҡа Френсис Янгхазбенд командованиеһы аҫтында үткәрелгән британ экспедицияһы Тибет өсөн көрәштең кульминацияһы булып сыға. 1906 году инглиздәр Тибетҡа йәнә бер тыныс миссия ойоштора. Шул йылда уҡ Тибет буйынса инглиз-ҡытай конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Ул Тибетҡа Цин империяһы сюзеренитетын таный . Инглиздәр Тибетты аннексияламаҫҡа һәм уға идара итеүгә ҡыҫылмаҫҡа килешә. Цин Империяһы Тибетҡа идара итеүгә сит дәүләттәрен ҡыҫылдырмаҫҡа бурыс ала. 1907 йылда Тибетҡа урыҫ-инглиз мөнөсәбәттәре инглиз-урыҫ килешеүе менән көйләнә (1907).Ике яҡ та Цин империяһының Тибетҡа сюзеренитетын таный. Ҡытай Тибетҡа тура идара итә башламаҡсы була. Һөҙөмтәлә Тибетҡа йәнә бер цин экспедицияһы ебәрелә (1910). 12 февралдә экспедиция Лхасаны ала. 25 февралдә маньчжурҙар рәсми рәүештә Далай-лама XIII вазифаһын һалыуын иғлан итә, ул Британ Һиндостанының төньяҡ-көнсығышына Сиккимға ҡаса. Ҡытайҙағы революция Тибеттан 1912 йыл аҙағына ҡытай ғәскәрен сығарыуға килтерә. == Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү == 1911 йылда Цин империяһында Синьхай революцияһы башлана. Уның маҡсаты маньчжур династияһынан ҡотолоп, милли хань дәүләте төҙөү була. Ҡытайҙың провинцийялары һәм ерҙәренең губернаторҙары бер-бер артлы Пекиндан бойондороҡһоҙлоғ тураһында иғлан итә башлай. Тибет менән Монголия ла үҙҙәрен Цин империяһына бәйле, әммә Ҡытайҙың өлөшө түгел тип белдерә<ref>Кузьмин С. Л. Скрытый Тибет. История независимости и оккупации. С.-Петербург: изд. А. Терентьева, 2010, с.86-112, 466—496, 502—504</ref><ref>Van Walt van Praag M.C. 1987. The Status of Tibet: History, Rights, and Prospects in International Law. Boulder, Colorado: Westview Press, p.188, 320—321.</ref> Мөһим донъя державалары быны Ҡытайҙың эске эше тип һанай, нейтралитет тота. 1911 йылдаМонгол милли революцияһы юлы менән Цин империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алған Монголия менән Тибет ҡына (1913) бер-береһен таный һәм үҙ-ара килешеү төҙөй. == Икенсе донъя һуғышы осоронда Тибет == Һуғыш алдынан Тибетҡа Френсис Янгхазбенд фатихаһы менән өс тапҡыр немец натуралисы Эрнст Шефер килеп китә. Тибет һуғыш осоронда нейтралитет тота. Тибеттың бында ла Ҡытайҙан бойондороҡһоҙлоҡ сәйәсәте прецедент будып сыға.Был осорҙа Лхасаға вермахт офицеры Генриха Харрер ҙа килеп сыға, ул британ лагерынан ҡасҡан булып сыға. Илья Толстой экспедицияһы булып китә, ул Һиндостандан Тибет аша Ҡытайға ҡорал ташыу мөмкин түгеллеген асыҡлай. == ҠХР составында == 1950 йылда НОАК (Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы) Чамдо Тибет районына үтеп инә. 1951 йылда Далай-лама XIV үҙ вәкәләтен арттырып, Пекин менән Тибетты тыныс юл менән азат итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, унда Ҡытайҙың Тибетҡа хоҡуҡтары яҙылған була<ref name=autogenerated1>[http://savetibet.ru/2010/03/10/peaceful_liberation_3.html Кузьмин С. Л. 2010. Скрытый Тибет. История независимости и оккупации. С.Петербург: изд. А. Терентьева, с.195-196] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512021225/http://savetibet.ru/2010/03/10/peaceful_liberation_3.html |date=2018-05-12 }}</ref>. 1951 йылдың 24 октябрендә Мао Цзэдунға Далай-Лама исеменән телеграмма китә<ref name=autogenerated1 />. Тибетта ҡытайҙар «изге эштәр менән дуҫтар табыу» тактикаһы алып бар. 1956 йылда Тибет автоном районы булдырыу буйынса Әҙерлек комитеты ойошторола. 1950-се йылдар уртаһынан тибет ерҙәрендә реформаларҙы тиҙләтеү башлана,күпләп репрессиялар, язалауҙар китә, дингә ҡаршы эш, ҡытайлаштырыу бара.Тибет баш күтәреүе башлана (1959), ул Үҙәк Тибетҡа барып етә. Баш күтәреүселәрҙә баҫтырыу бара, ил талана, халыҡты репрессиялайҙар, ҡыралар. Будда статуялары Ҡытайға алып кителеп иретелә,аҫылташтары алына, монастырҙар емертелә. 1959 йылда «демократике реформалар» үткәрелеүе, уның барышында «артта ҡалған феодаль-крепостной режим» бөтөрөлдө тип хәбәр ителә<ref>[http://www.savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html От народного восстания до Культурной революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920055737/http://savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html |date=2012-09-20 }}</ref> Тибет хакимдарының бер өлөшө Далай-лама XIV һәм меңдәрсә башҡа тибеттар менән ҡасып китә. 1959 йылдан Һиндостандыңе Дхарамсала ҡалаһында Тибеттың һөргөндәге хөкүмәте эш алып бара. 1965 йылда рәсми рәүештә Тибет автоном районы (ТАР) иғлан ителә. Ҡытай Тибетты ныҡлы үҙләштреүгә, ҡытайлаштырыуға тотона. Тибетта күп ғәскәр индерелә, этник ҡытайҙар шунда күсенә. Ҡытайҙағы 1966 йылғы Мәҙәни революция ваҡытында Тибетта ла Мао Цзэдун тыуҙырған бола бара. Был осорҙа монастырҙар һәм храмдар тотош тиерлек ҡыйратыла, буддизм сәнғәте һәм китаптары юҡҡа сығарыла, монахтар репрессиялана<ref>[http://savetibet.ru/2010/03/10/cultural_revolution.html Культурная революция в Тибете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701023735/http://savetibet.ru/2010/03/10/cultural_revolution.html |date=2014-07-01 }}</ref> Һөргөндәге Тибет хөкүмәте белдереүенсә, Тибетта ҡытайҙар ерле халыҡтан күберәк була бара. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ТАР күрһәтелмәй. Ҡытай хакимлығы осоронда Тибет автоном районында иген етештереү, мал һаны өсләтә артҡан. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 36 йәштән 67 йәшкә еткән, халыҡ һаны 2009 йылда 3 миллионға еткән. 2008 йылда Тибетта боларыштар була. Монахтар Далай-ламаның Һиндостанға ҡыуылыуы йыллығына арнап тыныс митингыға сыға, шунан бола китә. Сычуань провинцияһында ҡытай полиция участкаһына һүжүм була<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7299597.stm Tibet unrest spreads beyond Lhasa]</ref> Митингыны ҡыуғанда ҡытай полицияһы ҡорал ҡулланған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Ҡытай яғы быны кире ҡаға <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7299965.stm Troops 'did not shoot Tibetans']</ref> Тибеттарҙың күбеһе төпкөл ауылдарҙа йәшәй, мал аҫрай, ер эшкәртә. Һуңғы йылдарҙы уларҙы ултыраҡ тормошҡа күсереү бара. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт инвестициялары ярҙамында Тибетта ҡур ҡалаларҙа бум башланған. Был бум квалифицикациялы ҡытай мигранттары өсөн яҡшы, ә ерле тибеттарға зыян ғына. «Тибеттар ярлы ғына түгел. Уларҙың белемһеҙлеге ҡалаларҙа даими һәм яҡшы түләнгән эш табырға мөмкинлек ҡалдырмай», — тип әйтелә Тибет мәғлүмәт селтәрендә фәхишәлек артыуына бәйле мәҡәләлә<ref>[http://www.savetibet.ru/1124280960.html Тибет в России | Монахиня или проститутка? | Новости Тибета. История, культура, религия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606030025/http://www.savetibet.ru/1124280960.html |date=2018-06-06 }}</ref> Һуңғы осорҙа уникаль тибет мәҙәниәтен һаҡлау мәсьәләһе киҫкен тора. Хәҙерге тибеттар ҡытай ассимиляцияһына бирелә, был тибет теле һәм күп быуатлыҡ мәҙәниәте юғалыуына килтерә. Был йәһәттән проблеманы хәл итергә тырышыу Һиндостандағы Һөргөндәге Тибет хөкүмәте тарафынан ғына алып барыла <ref>[http://www.savetibet.ru Сохраним Тибет! | Политика, история, культура Тибета. Последние новости и статьи<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Beckwith, Christopher I (1983). «The Revolt of 755 in Tibet» ''Contributions on Tibetan Language, History, and Culture.'' Ernst Steinkellner and Helmut Tauscher eds. Wiener Studien zur Tibetologie und Buddhismuskunde; Heft 10. Wien: Arbeitskreis für Tibetische und Buddhistische Studien, Universität Wien, pp. 1-16. reprinted in: ''The History of Tibet''. ed. Alex Mckay. London: Routledge Curzon, 2003: 273—285. * Beckwith, Christopher I (1987). ''The Tibetan Empire in Central Asia.'' Princeton: Princeton University Press. * Petech, Luciano (1988). «The Succession to the Tibetan Throne in 704-5.» ''Orientalia Iosephi Tucci Memoriae Dicata'', Serie Orientale Roma 41.3. pp. 1080—1087. * Richardson, Hugh E. (1965). «How Old was Srong Brtsan Sgampo» ''Bulletin of Tibetology'' 2.1. pp. 5-8. * Richardson, Hugh E. (1988) «The Succession to Lang Darma». ''Orientalia Iosephi Tucci Memoriae Dicata'', Serie Orientale Roma 41.3. pp. 1221—1229 * Zuiho Yamaguchi (1996) «The Fiction of King Dar-ma’s persecution of Buddhism» ''De Dunhuang au Japon: Etudes chinoises et bouddhiques offertes à Michel Soymié''. Genève : Librarie Droz S.A. * Wylie, Turnell V. (1977) «The First Mongol Conquest of Tibet Reinterpreted» Harvard Journal of Asiatic Studies 37.1: 103—133, * Goldstein, Melvyn C., with the help of Gelek Rimpche. ''A History of Modern Tibet, 1913—1951: The Demise of the Lamaist State'', Munshiram Manoharlal Publishers (1993), hardcover, 898 pages, ISBN 81-215-0582-8; University of California edition (1991), trade paperback, ISBN 0-520-07590-0. * Norbu, Thubten Jigme and Turnbull, Colin. 1968. '''''Tibet:''' Its History, Religion and People''. Reprint: Penguin Books, 1987. * [[Шакья, Церинг|Shakya, Tsering]], «The Dragon in the Land of Snows : A History of Modern Tibet Since 1947.» Penguin, (2000) paperback, 608 pages, ISBN 0-14-019615-3 * [[Штайн, Рольф Альфред|Stein, R. A]]. 1962. ''Tibetan Civilization''. First published in French. English translation by J. E. Stapelton Driver. Reprint: Stanford University Press (with minor revisions from 1977 Faber & Faber edition), 1995. ISBN 0-8047-0806-1 (hbk); ISBN 0-8047-0901-7 (sbk). * Yeshe De Project. 1986. ''ANCIENT TIBET: Research Materials from The Yeshe De Project''. Dharma Publishing. Berkeley. ISBN 0-89800-146-3 * [[Козлов Пётр Кузьмич|Козлов П. К.]] [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 Тибет и Далай-лама, Петербург: 1920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710094854/http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 |date=2009-07-10 }} * [http://www.savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html Кузьмин С. Л. Скрытый Тибет: история независимости и оккупации. С.-Петербург: изд. А. Терентьева, 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920055737/http://savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html |date=2012-09-20 }} * [https://www.academia.edu/12054909/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._2015._%D0%A2%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE_Kuzmin_S.L._2015._The_State_of_Tibet_historical_facts_and_international_law_ Кузьмин С. Л. Тибетское государство: исторические факты и международное право. — Eurasia: statum et legem (Евразия: государство и право), № 1(4), 2015, с. 148—157] * [[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]], [[Мельниченко, Борис Николаевич|Мельниченко Б. Н.]] ''[http://www.istorya.ru/book/tibet/index.php История Тибета с древнейших времен до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419002459/http://www.istorya.ru/book/tibet/index.php |date=2018-04-19 }}'' — М.: Вост. лит., 2005—351 с. — ISBN 5-02-018365-2 * Van Walt van Praag M.C. 1987. The Status of Tibet: History, Rights, and Prospects in International Law. Boulder, Colorado: Westview Press. * Ефимов Е. Г. К вопросу о результатах миссии Дж. Болгя в Тибете (1774—1775 ГОДЫ) // Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения. 2006. № 11. С. 146—149. * [http://www.tuva.asia/lib/books_regions/5156-dmitriev-kuzmin.html?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Что такое Китай? Срединное государство в историческом мифе и реальной политике. — Восток (Oriens), № 3, 2012, с.5-19.] * [http://www.tuva.asia/lib/books_regions/6903-vasilev-kuzmin.html Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Империя Цин как Китай: анатомия исторического мифа — Восток (Oriens), № 1, 2014, с. 5-17.] == Шулай уҡ ҡара == * Тибетский буддизм * Зона ахимсы * История европейского исследования Тибета == Һылтанмалар == * Козлов П. К. [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 Тибет и Далай-лама на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710094854/http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 |date=2009-07-10 }} * Цепон В. Д. Шакабпа — Тибет: политическая история. * [http://gumilevica.kulichki.net/articles/tibet05.htm Гумилев Л. Н. Величие и падение Древнего Тибета] * [http://gumilevica.kulichki.net/articles/tibet14.htm Гумилев Л. Н. Этническая история Тибета в I тысячелетии н. э.] * [http://www.tibet.com/ The Government of Tibet in Exile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927004056/http://www.tibet.com/ |date=2009-09-27 }} * [http://www.nyingma.org/yd/bkth2.html Tibetan Buddhist Texts Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050210142544/http://www.nyingma.org/yd/bkth2.html |date=2005-02-10 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/56/1005612/1005612a8.htm ПОЗДНИЕ МОНГОЛЬСКИЕ ГОСУДАРСТВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322132901/http://www.krugosvet.ru/articles/56/1005612/1005612a8.htm |date=2009-03-22 }} * [http://www.interfax-religion.ru/cis.php?act=print&div=7108 Всеволод Овчинников. Тибет стал частью Китая ещё в Средние века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310191102/http://www.interfax-religion.ru/cis.php?act=print&div=7108 |date=2019-03-10 }} на сайте [http://www.interfax-religion.ru ИА «Интерфакс»] * [http://savetibet.ru/2008/04/16/let_me_object.html Андрей Терентьев. Позвольте возразить. Открытое письмо кандидата исторических наук], опубликованное на сайте [http://savetibet.ru Сохраним Тибет!] * [http://savetibet.ru/2010/06/08/ovchinnikov.html С. Л. Кузьмин. Заметки журналиста В. В. Овчинникова о Тибете: заблуждения или китайская пропаганда?] [[Категория:Тибет ]] [[Категория:Һиндостан тарихы]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Непал ]] a6o3996g0d70d2o673d6135bj4kplh4 Ул булмаһын, был булһын (фильм) 0 128894 1310203 1058448 2026-11-11T03:20:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310203 wikitext text/x-wiki {{Значения|Не та, так эта}} {{Ук}} '''«Ул булмаһын, был булһын»''' ({{lang-az|O Olmasın, Bu Olsun}}) — совет композиторы Ғөзәир Ғәджибәковтың ошо уҡ исемдәге «Ул булмаһын, был булһын» музыкаль комедияһы буйынса төшөрөлгән фильм. == Сюжеты == Фильмдағы ваҡиғалар [[1910 йыл]]да [[Баҡы]] ҡалаһында бара. Әллә ни йәш булмаған, тол ҡалған бай ғына бакалейщик Мешади Ибад, үҙенән кәрт уйнауҙа отолған һәм бөлгөнлөккә төшкән бәктең ҡыҙы Гөлназды кәләш итеп алырға өмөтләнә. Әммә ҡыҙыҡай Сәрүәр исемле студент егетте ярата. Мешади Ибад бар хәленсә уйлағанын тормошҡа ашырырға маташа: аралашсы таба, күп кенә кешене үҙ яғына ауҙара, һәм аҙаҡ килеп, үҙенә насип булмаған кәләшенең хеҙмәтсе ҡыҙына өйләнеп ҡуя. == Фильм тураһында == Фильм премьераһы [[1958 йыл]]дың 27 ғинуарында Мәскәүҙә үтә. Был фильм композитор Ғөзәир Ғәджибәковтың шул уҡ исемле опереттаһы буйынса төшөрөлгән өсөнсө музыкаль комедия була (быға тиклем Аршин-мал-алан (опереттаһының ике экранизацияһы үтә)). == Ролдәрҙә == * Алиага Агаев — ''Мешади Ибад'' * Тамара Гёзалова — ''Гөлназ'' * Ариф Мирзакулиев — ''Сәрүәр'' * Лютфали Абдуллаев — ''Бала улан'' * Әхмәдов Әхмәд Мамедкүли улы * Моллага Бабирли * Рза Афганлы — ''Джалил Мамедкулизаде'' * Агасадых Герайбейли — ''Рустам-бек'' * Садык Салех — ''Мирза Алекпер Сабир'' * Адиль Искәндәров * Мостафа Марданов — ''Гасан-бек'' * Исмаил Османлы — ''Рза-бек'' * Мовсун Санани (фильм) — ''Кочи Аскер'' * Шекинская Барат Хабиб ҡыҙы — ''Сенем'' * Әфәндиев Исмаил Махмуд улы — ''Ғасанкүли-бәк'' * Гасанага Салаев — '' Азим Азимзаде '' * Лофи Мамедбейли — ''Сәрүәрҙең дуҫы'' * Мюхлис Джанизаде — ''Сәрүәрҙең дуҫы'' * Фаик Мустафаев (фильм) — ''Сәрүәрҙең дуҫы'' * МАфрасияб Мамедов — ''Сәрүәрҙең дуҫы'' * Хан Шушинский — ''ханенде'' * Рамиз Мостафаев — ''Гусейн Араблинский'' * Әминә Дильбази — ''бейеүсе'' == Дубляж == * Лев Свердлин — ''Мешади Ибад'' * Антонина Кончакова — ''Гөлназ'' * Чеслав Сушкевич — ''Бала улан'' * Борис Баташев — ''Амбал'' * Сергей Мартинсон — ''Ғасанбәк'' * Сергей Цейц — ''Рзабәк'' * Беленький Яков Сергеевич|Яков Беленький — ''Кесе Аскер'' * Елизавета Кузюрина — ''Сенем'' * Константин Карельских — ''Ғасан Күлибәк'' * Вячеслав Тихонов — ''Сәрүәр'' * Соловьёв Владимир Романович — ''Рөстәмбәк'' == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200930235531/http://www.tv-az.info/index.php?option=com_content&task=view&id=6038&Itemid=20 Не та, так эта] {{USSR-film-stub}} {{Фильмы Гусейна Сеидзаде}} {{Произведения Узеира Гаджибекова}} [[Категория:Кинокомедии СССР]] [[Категория:Фильмы СССР 1958 года]] [[Категория:Музыкальные фильмы СССР]] [[Категория:Кинокомедии 1958 года]] [[Категория:Фильмы студии «Азербайджанфильм»]] [[Категория:Чёрно-белые фильмы Азербайджанской ССР]] [[Категория:Фильмы на азербайджанском языке]] [[Категория:Фильмы Гусейна Сеидзаде]] g5kgt2bvk3pex4kc7actafgw62r6xvv Солтанов Байраҡ Зәки улы 0 129298 1310036 1213991 2026-11-10T16:47:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310036 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Солтанов}} {{УК}} '''Солтанов Байраҡ Зәки улы''' ([[21 сентябрь]] [[1933 йыл]] — [[24 октябрь]] [[2012 йыл]]) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1988). == Биографияһы == Солтанов Байраҡ Зәки улы<ref>{{Cite web|title=Академия Наук Республики Башкортостан - Султанов Байрак Закиевич|url=http://www.anrb.ru/blog/alias/sultanov|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQYgQYiN|archivedate=2013-02-14|accessdate=2013-02-08}}</ref> 1933 йылдың 21 сентябрендә [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһында тыуған. [[1955 йыл]]да В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институтын тамамлай. Эш урыны: Урта Азия геологик предприятиеһында инженер-технолог, өлкән инженер (1955—1958); Көньяҡ Урал геология идаралығының тематик партия начальнигы (Өфө, 1958—1960); 1962—1965 йылдарҙа Свердловск тау институтында: ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент; 1965 йылдан Өфө нефть институтының кафедра мөдире (1985—2003), профессор (1986 йылдан). Солтановтың хеҙмәттәренең фәнни йүнәлештәре: скважиналарҙы быраулау һәм нефть сығарыу технологиялары. Уның тарафынан нефть һәм газ скважиналарын һалғанда быраулау колоннаһының динамикаһы һәм тотороҡлолоҡ проблемаһы өйрәнелде. Ул өҫкө үткәргесле яңы винтлы һурғыс ҡоролма тәҡдим итә. Солтанов Байраҡ Зәки улы — нефть технологияһы һәм техникаһы буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы. 30 фән кандидаты һәм 5 фән докторы әҙерләгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == РФ-ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), БАССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), РСФСР-7ы\ның почетлы нефтсеһе (1988). == Хеҙмәттәре == Солтанов Байраҡ Зәки улы — 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән, ул — 7 монография, 180-дән ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм уйлап табыуға патент алған кеше. Управление устойчивостью и динамикой бурильной колонны. М.: Недра, 1991. Бурение наклонных и горизонтальных скважин. М.: Недра, 1997 (соавтор). Эксплуатация оборудования для бурения скважин нефтегазодобычи. М.: Недра, 2005 (соавтор). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башҡорт энциклопедияһы. Баш мөхәррир Илһамов М. А. 6-сы том. Халыҡ. хужалығы берләшмәһе. — У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; фәнни нәшриәт. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө ҡалаһы. * Кто есть кто в нефтяной промышленности России. М.: 1998. * Инженеры Урала: Энциклопедия. Екатеринбург. Уральский рабочий, 2001. == Һылтанмалар == https://web.archive.org/web/20190820190635/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] skyc41z7zj3l2k3e1hf8pjpo4tfhzor Фетисов Вячеслав Александрович 0 129951 1310232 1303195 2026-11-11T05:07:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310232 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Listen|Имя_файла=Vyacheslav Fetisov voice.oga|Название=В.А. Фетисов тауышының яҙмаһы|Описание=«[[Эхо Москвы]]» радилһына биргән интервью<br>19 апрель 2007}} '''Фетисов Вячеслав Александрович''' ([[20 апрель]] [[1958 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], дәүләт эшмәкәре, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2002), Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәли дәүләт советнигы (2003). Спорт карьераһының ҙур өлөшөндә, 1976 йылдан 1998 йылға тиклем, [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]], «Нью-Джерси Девилз» һәм «Детройт Ред Уингз» клабтарында һаҡсы позицияһында уйнай. Ике тапҡыр олимпия чемпионы, ете тапҡыр донъя чемпионы, ике тапҡыр Стэнли Кубогына лайыҡ була. Халыҡ-ара хоккей федерацияһының йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһының 6 ағзаһы иҫәбенә инә. «Өсәүлеләрҙең алтын клубы» ағзаһы. == Биографияһы == Вячеслав Александрович Фетисов 1958 йылдың 20 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә, баш ҡала составына яңы индерелгән Дегунино районында тыуа. Коровино шоссеһындағы 4-се йорттоң ихата командаһында хоккей уйнай башлай. Коровино шоссеһындағы 19-сы ЖЭК-тың ихата командаһы менән «Алтын шайба» ҡала турниры финалына үтә. 12 йәшендә [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]-ға тренер Юрий Александрович Чабаринға эләгә. 18 йәшендә ЦСКА-ның үҫмерҙәр командаһы составында хоккей турнирында ҡатнаша. 1973—1989 — ЦСКА-ла, [[майор]] званиеһына тиклем үрләй (1988 йылда ҡыҫҡа ваҡытлы өҙөклөк менән СССР йыйылма командаһының да капитаны була), 1994 — "Спартак"та (М). 1980-се йылдарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]]нда һәм ЦСКА клубында Ларионовтың легендар бишәүе составында [[Макаров Сергей Михайлович|Сергей Макаров]], Игорь Ларионов, Владимир Крутов һәм Алексей Касатонов менән бергә һаҡсы позицияһында уйнай. 1980-се йылдарҙа бағыусыларҙың тиҫтәләрсә мең долларлыҡ премияларына лайыҡ була, 1988 йылда S-класлы Mercedes-Benz-та йөрөй, шунан яңы Volvo-лы була.<ref name="itogi">http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103081033/http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html |date=2013-11-03 }}</ref> СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында: 480 матч, 153 гол. Ленинград хәрби физик культура институтын тамамлай. 1989—1994 йылдарҙа — «Нью-Джерси Дэвилз», 1994—1998 йылдарҙа — «Детройт Ред Уингз» составында. НХЛ чемпионаттарында: 546 матч, 36 гол, 192 тапшырыу. Стэнли Кубогы турнирҙарында: 116 матч, 2 гол, 26 тапшырыу. Туғыҙ йылда кәм тигәндә 10 миллион доллар эш хаҡы ала, 1990-сы йылдар башында Мәскәүҙә торлаҡ һатып алыу менән мәшғүл була, сит ил мебеле, компьютерҙар, тәмәке, «Буш боттары» һ.б. сауҙаһы менән шөғөлләнә. 1994 йылда Гелани Товбулатов һәм Василий Клоков менән хоккей буйынса «Спартак» Кубогына ярыш ойоштора. Стэнли Кубогына тәүге еңеүенән һуң 1997 йылдың 13 июнендә Фетисов командалашы Владимир Константинов һәм массажсы Сергей Мнацаканов менән клуб кисәһенә китеп барғанда прокатҡа алынған автомобилдә етди юл һәләкәтенә осрай. Константинов менән Мнацаканов зәғифләнеп ҡала, ә Фетисов еңелсә генә зыян күрә һәм тиҙ арала һауығып дауахананан сыға. 1998—2000 йылдарҙа — "Нью-Джерси Дэвилз"тың баш тренеры ярҙамсыһы, уның менән 2000 йылда Стэнли Кубогын яулай. 2000 йылдың 25 авгусында Мәскәүҙә Вячеслав Фетисовтың хушлашыу матчы була: унда Макаров, Ларионов, Крутов, Каменский, Быков, Буре, Мартин Бродо, Яри Курри, Скотт Стивенс, Ларри Робинсон һәм Геннадий Цыганков ҡатнаша. Рәсәй йондоҙҙары — Донъя йыйылма командаһы-2000 — 7:6 (2:1, 2:2, 3:3). 2002 йылда — Солт-Лэйк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры һәм генераль менеджеры. Фетисов етәкселегендә Рәсәй йыйылма командаһы бронза миҙал яулай. [[2002 йыл]]дан «„Спорт Рәсәйе“ Бөтә Рәсәй ирекле йәмғиәте» йәмәғәт ойошмаһының Юғары советы рәйесе<ref>[http://federalbook.ru/files/SPORT/soderganie/Tom%202/Fetisov-Rodnina.pdf информационно-аналитический сборник Федеральный Справочник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105162931/http://federalbook.ru/files/SPORT/soderganie/Tom%202/Fetisov-Rodnina.pdf |date=2013-11-05 }}</ref>. Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың (ВАДА) ойоштороусылар советы ағзаһы<ref>[http://www.wada-ama.org/en/dynamic.ch2?pageCategory.id=290 World Anti-Doping Agency. Executive Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016223229/http://www.wada-ama.org/en/dynamic.ch2?pageCategory.id=290 |date=2008-10-16 }}</ref>. 2007 йылдың 1 февралендә [[ЮНЕСКО]]-ның Спортта допинг менән көрәш тураһындағы халыҡ-ара конвенцияһын яҡлаған илдәрҙең конференцияһы рәйесе була. 2008 йылдың 21 октябренән<ref>[http://www.pravda.ru/news/sport/22-10-2008/288673-fetisov-0 Фетисов получил новое назначение]</ref> 2012 йылдың 21 ғинуарына тиклем<ref name="RIA">{{Cite web|title=Фетисов, уйдя из хоккея, решил сосредоточиться на политике|url=http://www.ria.ru/hockey/20120126/549234405.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybGpE7a|archivedate=2012-05-27|publisher=РИА Новости.|date=26.01.2012|accessdate=2012-04-12}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Андрей Ванденко|заглавие=Не ради славы|ссылка=http://www.itogi.ru/exclusive/2012/12/175991.html|издание=Итоги|тип=Журнал|место=М.|издательство=Семь Дней|год=2012|выпуск=№12 / 823}}</ref> — [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның Директорҙар советы рәйесе. 2009 йылдың 29 апреленән<ref name="autogenerated1">[http://www.lenta.ru/news2/2009/05/14/cska/ Вячеслав Фетисов назначен президентом Хоккейного клуба ЦСКА]</ref> 2012 йылдың 21 ғинуарына тиклем — ЦСКА хоккей клубы президенты. 2009 йылдың 11 декабрендә ЦСКА клубына, лигаға, ғөмүмән, хоккейға иғтибар йәлеп итеү маҡсатында ЦСКА өсөн бер рәсми йорт матчын уйнай<ref>[http://www.championat.ru/hockey/news-370569.html Фетисов согласился сыграть за ЦСКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213114528/http://www.championat.ru/hockey/news-370569.html |date=2009-12-13 }}. Чемпионат.ру 10 декабря 2009</ref><ref>[http://hockey.sport-express.ru/reviews/2962 Спорт-Экспресс. День Славы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214164108/http://hockey.sport-express.ru/reviews/2962 |date=2009-12-14 }}. 12 декабря Вячеслав Фетисов</ref>. 2009 йылдан Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй Иҡтисад университетының спорт индустрияһы менеджменты кафедраһы мөдире<ref>[http://www.rea.ru/Main.aspx?page=Kafedra_Menedzhmenta_sportivnojj_industrii РЭА. Кафедра менеджмента спортивной индустрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704003019/http://rea.ru/Main.aspx?page=Kafedra_Menedzhmenta_sportivnojj_industrii |date=2011-07-04 }}</ref>. 2012 йылдың 5 апреленән — Рәсәй һәүәҫкәр хоккей лигаһы идараһы рәйесе<ref>{{Cite web|title=Вячеслав Фетисов возглавил правление РЛХЛ|url=http://rlhl.org/news/251|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybLEyuH|archivedate=2012-05-27|author=Александр Шапиро|publisher=пресс-служба РЛХЛ|date=05.04.12|accessdate=2012-04-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202101656/http://rlhl.org/news/251 |date=2013-02-02 }}</ref>. 2016 йылдың июненән «Звезда» телеканалында «Фетисов» программаһын алып бара<ref>{{Cite web|title=Фетисов: "Звали на "Матч ТВ". В последний момент передумали. И понимаю почему"|url=http://sobesednik.ru/sport/20160613-fetisov-zvali-na-match-tv-v-posledniy-moment-peredumali-i|publisher=[[Собеседник]]|date=2016-06-13}}</ref>. == Спорт ҡаҙаныштары == Донъя хоккейының бөтә юғары титулдарына эйә: * [[Олимпия уйындары]] чемпионы (1984, 1988), Олимпия уйындарының көмөш призеры (1980) * Донъя чемпионы (1978, 1981, 1982, 1983, 1986, 1989, 1990); көмөш призёр (1987); бронза призёр (1977, 1985, 1991). Ҡышҡы Олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында — 123 матч, 48 гол * туғыҙ тапҡыр Европа чемпионы (1978, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1989, 1991) * СССР-ҙың күп тапҡырҙар чемпионы (1975, 1977—1989). СССР чемпионатының көмөш призеры (1976) * СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979, 1988) * Күп тапҡыр Европа чемпиондары кубогын яулаусы. ЕК — 26 шайба. Европа чемпиондары кубогы уйындарында һаҡсылар араһында индерелгән шайбалар һаны буйынса рекордсы * Милли хоккей лигаһының (НХЛ) даими чемпионаттары еңеүсеһе һәм Стэнли Кубогын яулаусы (1997, 1998), финалға сығыусы (1995). * Канада Кубогын яулаусы (1981), финалға сығыусы (1987). Донъя кубогында ҡатнашыусы (1996), был турнирҙа Рәсәй йыйлыма командаһы капитаны (4 матч). Канада Кубогы турнирҙарында — 16 матч, 3 гол * Олимпия ордены (2000) * Халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының Дан залына индерелгән (2005) * НХЛ-дың Хоккей даны залына индерелгән * [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|Халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының]] «Centennial All-Star Team» йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһы состаына индерелгән * 1997 йылдың 7 июненән Өсәүлеләрҙең алтын клубы ағзаһы * 2008 йылдың 19 апрелендә ЦСКА-ның Дан аллеяһында Вячеслав Фетисов бюсы асыла. == Статистика == === Клуб карьераһы === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" style="text-align: center; width: 50em; margin-bottom: 10px;" class="" ! colspan="6" | Даими миҙгел ! colspan="5" | Плей-офф |- bgcolor="#e0e0e0" ! Миҙгел ! Команда ! Лига ! И ! Г ! П ! О ! Штр !+\- ! И ! Г ! П ! О ! Штр |- |1974-75 |[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] |ЧСР |1 |0 |0 |0 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1975-76 |Юн. ЦСКА |{{abbr|ЧСЮ|Чемпионат СССР по хоккею с шайбой среди юношей|0}} |- |1976-77 |ЦСКА |ЧСР |27 |3 |4 |7 |14 |- bgcolor="#f0f0f0" |1977-78 |ЦСКА |ЧСР |35 |9 |18 |27 |46 |- |1978-79 |ЦСКА |ЧСР |29 |10 |19 |29 |40 |- bgcolor="#f0f0f0" |1979-80 |ЦСКА |ЧСР |37 |10 |14 |24 |46 |- |1979-80 |ЦСКА |СС |4 |0 |1 |1 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1980-81 |ЦСКА |ЧСР |48 |13 |16 |29 |44 |- |1981-82 |ЦСКА |ЧСР |46 |15 |26 |41 |20 |- bgcolor="#f0f0f0" |1982-83 |ЦСКА |ЧСР |43 |6 |17 |23 |46 |- |1983-84 |ЦСКА |ЧСР |44 |19 |30 |49 |38 |- bgcolor="#f0f0f0" |1984-85 |ЦСКА |ЧСР |20 |13 |12 |25 |6 |- |1985-86 |ЦСКА |ЧСР |40 |15 |19 |34 |12 |- bgcolor="#f0f0f0" |1985-86 |ЦСКА |СС |6 |3 |3 |6 |6 |- bgcolor="#f0f0f0" |1986-87 |ЦСКА |ЧСР |39 |13 |20 |33 |18 |- |1987-88 |ЦСКА |ЧСР |46 |18 |17 |35 |26 |- bgcolor="#f0f0f0" |1988-89 |ЦСКА |ЧСР |23 |9 |9 |18 |18 |- |1988-89 |ЦСКА |СС |7 |2 |3 |5 |7 |- bgcolor="#f0f0f0" |1989-90 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |72 |8 |34 |42 |52 |9 |6 |0 |2 |2 |10 |- |1990-91 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |67 |3 |16 |19 |62 |5 |7 |0 |0 |0 |17 |- bgcolor="#f0f0f0" |1990-91 |Ютика Девилз |АХЛ |1 |1 |1 |2 |0 |- |1991-92 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |70 |3 |23 |26 |108 |11 |6 |0 |3 |3 |8 |- bgcolor="#f0f0f0" |1992-93 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |76 |4 |23 |27 |158 |7 |5 |0 |2 |2 |4 |- |1993-94 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |52 |1 |14 |15 |30 |14 |14 |1 |0 |1 |8 |- bgcolor="#f0f0f0" |1994-95 |Спартак (Мәскәү) |МХЛ |1 |0 |1 |1 |4 |- |1994-95 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |4 |0 |1 |1 |0 |−2 |- bgcolor="#f0f0f0" |1994-95 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |14 |3 |11 |14 |2 |3 |18 |0 |8 |8 |14 |- |1995-96 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |69 |7 |35 |42 |96 |37 |19 |1 |4 |5 |34 |- bgcolor="#f0f0f0" |1996-97 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |64 |5 |23 |28 |76 |26 |20 |0 |4 |4 |42 |- |1997-98 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |58 |2 |12 |14 |72 |4 |21 |0 |3 |3 |10 |- bgcolor="#f0f0f0" |2009-10 |[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] |КХЛ |1 |0 |0 |0 |0 |−1 |- ! colspan="3" | Бөтәһе СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында !480 !153 !222 !375 !378 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе НХЛ-да !546 !36 !192 !228 !656 !116 !116 !2 !26 !28 !147 |} === Халыҡ-ара ярыштар === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" width="40%" class="" ! Йыл ! Йыйылма команда ! Турнир ! Урын ! И ! Г ! П ! О ! Штр |- |1975 |СССР йыйылмаһы |{{abbr|ЧЕЮ|Чемпионат Европы по хоккею с шайбой среди юниорских команд|0}} |5 |1 |0 |1 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1975 |СССР йәштәр йыйылмаһы |ЧММ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |4 |0 |0 |0 |11 |- |1976 |СССР йыйылмаһы |{{abbr|ЧЕЮ|Чемпионат Европы по хоккею с шайбой среди юниорских команд|0}} |4 |4 |0 |2 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1977 |СССР йыйылмаһы |ЧММ |7 |3 |2 |5 |4 |- |1977 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |5 |3 |3 |6 |2 |- bgcolor="#f0f0f0" |1978 |СССР йыйылмаһы |ЧММ |7 |3 |5 |8 |6 |- |1978 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |4 |6 |10 |11 |- bgcolor="#f0f0f0" |1980 |СССР йыйылмаһы |[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ОИ]] |[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]] |7 |5 |4 |9 |10 |- |1981 |Сборная СССР |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |8 |1 |4 |5 |6 |- bgcolor="#f0f0f0" |1981 |СССР йыйылмаһы |КК |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |7 |1 |7 |8 |10 |- |1982 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |4 |3 |7 |6 |- bgcolor="#f0f0f0" |1982-83 |СССР йыйылмаһы |СС |6 |1 |4 |5 |10 |- |1983 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |3 |7 |10 |8 |- bgcolor="#f0f0f0" |1984 |СССР йыйылмаһы |ОИ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |7 |3 |8 |11 |8 |- |1985 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |10 |6 |7 |13 |15 |- bgcolor="#f0f0f0" |1986 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |6 |9 |15 |10 |- |1987 |СССР йыйылмаһы |СС |2 |0 |1 |1 |2 |- bgcolor="#f0f0f0" |1987 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]] |10 |2 |8 |10 |2 |- |1987 |СССР йыйылмаһы |КК |[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]] |9 |2 |5 |7 |9 |- bgcolor="#f0f0f0" |1988 |СССР йыйылмаһы |ОИ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |8 |4 |9 |13 |6 |- |1989 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |2 |4 |6 |17 |- bgcolor="#f0f0f0" |1990 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |8 |2 |8 |10 |8 |- |1991 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |10 |3 |1 |4 |4 |- bgcolor="#f0f0f0" |1996 |Рәсәй йыйылмаһы |КМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |4 |0 |2 |2 |12 |- |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе Канада Кубогы турнирҙарында !16 !3 !12 !15 !19 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" |Бөтәһе Ҡышҡы олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында !129 !48 !81 !129 !113 |- |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" |Бөтәһе карьераһында !1216 !255 !529 !784 !1224 |} == Мафия менән бәйләнеше тураһында == 1993 йылда Америка һәм Канада матбуғатында Рәсәй енәйәтсел төркөмдәренең, НХЛ-да уйнаған элекке СССР уйынсыларының илдә ҡалған яҡындарына һәм ғаилә ағзаларына янап, уларҙан аҡса таптырыуҙары тураһында яҙыла. Вячеслав Фетисовтың агенты уның бындай эштәрҙә ҡатнашыуын инҡар итә, ләкин күп уйынсыларҙың ошондай хәлдәргә тарыуын таный; хоккейсы үҙе иһә НХЛ-да уйнаған Рәсәй хоккейсыларының мафия менән проблемалары булмауы тураһында белдерә<ref>{{Cite news|title=HOCKEY; Russian Crime Groups Harassing Expatriates|author=Joe Lapointe|url=https://www.nytimes.com/1993/12/24/sports/hockey-russian-crime-groups-harassing-expatriates.html|work=[[The New York Times]]|id=0362-4331|date=1993-12-24|accessdate=2015-09-29}}</ref>. [[Федераль тикшереүҙәр бюроһы|ФБР]] отчётына ярашлы (ә Америка журналисы Роберт Фридман нәҡ уға һылтана), 1993 йылда Фетисов Мәскәүҙәге төрлө предприятиеларға аҡса һала һәм «ҡыйығы» булған Отари Квантришвилиға түләп тора. Квантришвили вафат булғас, Вячеслав Иваньков (Япончик) хоккейсының «яҡын {{comment|уртаҡсыһына|партнёр}}» әйләнә<ref>{{Китап|автор=Robert I. Friedman|заглавие=Red Mafiya: How the Russian Mob Has Invaded America|издательство=Little, Brown and Company|год=2000|pages=181|allpages=296|isbn=978-0316294744}}</ref>. Фетисов исеменә Нью-Йоркта «Slavic, Incorporated» фирмаһы теркәлгән була, ул, ФБР мәғлүмәттәренә ярашлы, Иваньков тарафынан аҡса йыуыу һәм Рәсәйҙә эш визалары һатыу өсөн файҙаланыла<ref>{{Cite news|title=A RUSSIAN GOODFELLA? HE'D ICE AGENTS: FBI|author=Molly Gordy|url=http://www.nydailynews.com/archives/news/russian-goodfella-ice-agents-fbi-article-1.715018|work=[[New York Daily News]]|date=1996-03-10|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002090747/http://www.nydailynews.com/archives/news/russian-goodfella-ice-agents-fbi-article-1.715018 |date=2015-10-02 }}</ref>.<ref>{{Cite web|title=Tapes & Transcripts {{!}} Mafia Power Play|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/hockey/etc/script.html|lang=en|work=Frontline|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|date=1999-10-12|accessdate=2015-09-29}}(инг.)<span id="cxmwBHA" tabindex="0">.</span>&#x20;''Frontline''<span id="cxmwBHA" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBHA" tabindex="0"> </span>[[Public Broadcasting Service|PBS]]&#x20;<span id="cxmwBHA" tabindex="0">(1999-10-12).</span>&#x20;<small id="cxmwBHA" tabindex="0">29 сентябрь 2015 тикшерелгән.</small></ref> Фетисовтың үҙенең һүҙҙәренә ҡарағанда, ул бер ҡасан да эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнмәгән һәм енәйәтсел эшмәкәрлеккә йәлеп ителмәгән, ә компанияны үҙенең Виктор исемле эмигрант дуҫы менән асҡан<ref>{{Cite web|title=Interviews - Vyacheslav Fetisov {{!}} Mafia Power Play {{!}} FRONTLINE|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/hockey/interviews/fetisov.html|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=2015-10-01}}</ref>.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Я — КРЕСТНЫЙ ОТЕЦ|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2287256|издание=«[[Огонёк]]»|тип=журнал|год=2000|номер=6|страницы=16}}</ref>. == Дәүләт эшмәкәрлеге == 2002 йылдың апреленән 2004 йылдың мартына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Физик культура һәм спорт буйынса дәүләт комитеты рәйесе. 2003 йылдың сентябрендә Фетисов «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһының Юғары советы ағзаһы булып китә. 2003 йылдан — Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәли дәүләт советнигы. 2004 йылдың мартынан ноябренә тиклем — Физик культура, спорт һәм туризм буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе. 2004 йылдың ноябренән 2008 йылдың октябренә тиклем — Физик культура һәм спорт буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе<ref name="Ref1">[http://www.rossport.ru/xml/t/mainr.xml?mid=9&pid=122&lang=ru&nic=com Руководитель Федерального агентства по физической культуре и спорту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070326100120/http://www.rossport.ru/xml/t/mainr.xml?mid=9&pid=122&lang=ru&nic=com |date=2007-03-26 }} URL at 9/3/2008</ref>. 2007 йылдың ноябрендә Фетисовҡа рәсми рәүештә «Берҙәм Рәсәй» партияһы билеты тапшырыла. 2008 йылдың сентябрендә «Ведомости» хәбәр итеүенсә, «Берҙәм Рәсәй»ҙең генераль советы президиумы Фетисов кандидатураһын Федерация Советында Приморье крайының Закондар сығарыу йыйылышы вәкиле итеп һайларға тәҡдим итә. Шул уҡ көндө Фетисов Приморье сенаторы булырға ризалығын бирә. 2008 йылдың 17 октябрендә [[Приморье крайы]]нан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана. 2008 йылдың 27 октябренән — Федерация Советының Физик культура, спорт һәм олимпия хәрәкәтен үҫтереү комиссияһы рәйесе. Федерация Советының Урындағы үҙидаралыҡ мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы. Федерация Советының Йәштәр эштәре һәм туризм буйынса комиссияһы ағзаһы<ref>[https://web.archive.org/web/20130326164430/http://council.gov.ru/files/encycl/1705_3004_793054178/index.html Совет федерации. Энциклопедический справочник]</ref>. 2011 йылдың 4 декабрендә Приморье крайының Закондар сығарыу йыйылышы депутаты итеп һайлана, ләкин Федерация Советына йәнә төбәк парламенты вәкиле итеп һайланыу сәбәпле, депутат мандатынан баш тарта. 2011 йылдың 16 декабренән — Федерация Советының Социаль сәйәсәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>{{Cite web|title=Положение об Экспертном совете по физической культуре и спорту|url=http://council.gov.ru/kom_home/ccf_socpolicy/advisory_panel/item2320.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybMfNi7|archivedate=2012-05-27|publisher=Совет Федерации|date=24 января 2012|accessdate=2012-04-12}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/67ybMfNi7?url=http://council.gov.ru/kom_home/ccf_socpolicy/advisory_panel/item2320.html |date=2012-05-27 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Персональная информация члена Совета федерации|url=http://council.gov.ru/structure/person/281/|publisher=Совет Федерации|accessdate=2013-10-11}}</ref>. 2016 йылдың 18 сентябренән — Дәүләт Думаһының Физик культура, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>{{Cite web|title=Фетисов Вячеслав Александрович|url=http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/1756784/|lang=ru|publisher=www.duma.gov.ru|accessdate=2017-11-10}}(рус.)<span id="cxmwBJ4" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBJ4" tabindex="0"> www.duma.gov.ru.</span>&#x20;<small id="cxmwBJ4" tabindex="0">10 ноябрь 2017 тикшерелгән.</small></ref>. === Закондар сығарыу инициативалары === ==== «Гражданлыҡ тураһында» законға төҙәтеүҙәр ==== 2012 йылдың октябрендә сенаторҙар Ильяс Умаханов һәм Владимир Джабаров менән бергә «Гражданлыҡ тураһында»ғы законға төҙәтеүҙәр индереү буйынса сығыш яһай. Сенаторҙар 18 йәштән өлкән кешеләргә, ҡасандыр улар үҙҙәре йә нәҫелдәрендәге тура ата-бабалары СССР гражданы булыуын, Рәсәй дәүләте, Рәсәйҙең республикаһы, РСФСР, СССР йә Рәсәй Федерацияһы территорияһында йәшәгәнлеген иҫбатлаһа, Рәсәй гражданлығын льготалы шарттарҙа бирергә рөхсәт итеү тураһында тәҡдим индерә<ref name="Г">[http://www.gazeta.ru/politics/2012/12/06_a_4881457.shtml РОтложенное гражданство // Газета.ру]</ref>. Сенаторҙарҙың закон сығарыу инициативаһы киң мәғлүмәт сараларында һәм интернетта ҙур шаңдау таба, сөнки быны күптәр элекке СССР республикаларынан мигранттарҙың күсеүенә мөмкинлек биреү тип иҫәпләй. Левада-үҙәктең ноябрь аҙағында баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, рәсәйлеләрҙең 63 проценты мигранттар һанын кәметеү яҡлы була, ә 71 проценты мигранттар илдә енәйәтселек үҫешенә сәбәпсе тип, 67 проценты мигранттар рәсәйлеләрҙең эш урындарын тартып ала тип иҫәпләй. Октябрь аҙағында Дәүләт Думаһының Конституцион закондар сығарыу буйынса комитеты төҙәтеүҙәрҙе бирелгән вариантта индерергә тәҡдим итә, декабрь башында Дәүләт Думаһы закон проектын беренсе уҡыуҙа ҡарарға тейеш була. Ләкин һуңғы мәлендә документ көн тәртибенән юҡҡа сыға һәм ҡабат ҡарау өсөн комитетҡа ҡайтарыла. Фетисов үҙ инициативаһын 2006 йылда ватандаштарҙы ҡайтарыу тураһында ҡабул ителгән закондың коррупцион төҫтә булыуы, ә йәш рәсәйлеләрҙең байтағы сит илгә китергә йыйыныуы менән аңлата<ref name="Р">[http://www.rbcdaily.ru/2012/12/04/society/562949985257772 Сенатор Вячеслав Фетисов: «Больные люди не могут двигать здоровую экономику страны» // РБК daily]</ref>. == Мөлкәте == 2013 йылдың сентябрендә бер интернет баҫмаһы<ref>{{Cite web|title=Объяснения Фетисова по поводу квартиры его жены не оставили вопросов у его коллег-сенаторов|url=http://www.interfax.ru/news.asp?id=334675&sec=1448|publisher=Interfax|date=15 октября 2013 года|accessdate=2013-11-05}}</ref> Федерация Советының Юғары палата ағзаларының килемдәренә һәм сығымдарына контроллек итеү буйынса комиссияһына Фетисовтың ҡатынының Мәскәү уртаһындағы 1051 квадрат метрлы торлағының декларацияға индерелмәгәнлеген тикшереүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Киң мәғлүмәт сараларының байтағы<ref>[http://ria.ru/society/20131014/969982633.html Комиссия Совфеда по доходам проверит запрос по квартире жены Фетисова] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%98%D0%90_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 РИА], 14.10.2013.</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/14oct2013/fetisov.html Комиссия Совфеда проверит запрос по незадекларированной Фетисовым квартире, которую отыскал Навальный], Newsru, 14 октября 2013.</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/676216/ У Совфеда нет вопросов: сенатор Фетисов дал исчерпывающий ответ о том, кому принадлежит элитная квартира в центре Москвы площадью в 1051 квадратный метр.] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%A2%D0%92 НТВ], 15.10.2013.</ref><ref>[http://www.forbes.ru/news/246200-sovet-federatsii-proverit-dannye-o-kvartire-zheny-fetisova Совет Федерации проверит данные о квартире жены Фетисова] // Forbes.ru, 14.10.2013.</ref><ref>[http://tvrain.ru/articles/sovet_federatsii_proverit_informatsiju_o_kvartire_fetisova-354469/ Совет Федерации проверит информацию о квартире Фетисова] // Телеканал «Дождь».</ref> комиссияға ебәрелгән был үтенесте Алексей Навальный блогында Фетисовҡа тағылған ғәйепләүҙәр менән бәйләй. Әммә мөлкәтте тикшереү комиссияһы 2011 һәм 2012 йылғы декларацияларҙа дөрөҫ булмаған мәғлүмәттәрҙе тапмай. Фетисов үҙе был ғәйепләүгә «Итоги» журналына интервьюһында яуап бирә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Андрей Ванденко|заглавие=При имуществе: Вячеслав Фетисов: «Я вкладывал во все, что позволяло не потерять деньги, а приумножить их»|ссылка=http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html|издание=Итоги|год=2013|номер=43 / 907}}</ref>. 2015 йылдың 17 мартында Алексей Навальныйҙың Коррупция менән көрәш фонды Фетисовтың [[Кипр Республикаһы|Кипрҙа]] өс офшоры булыуы тураһында мәғлүмәт баҫа<ref>[http://fetisov.fbk.info/ Запрещенные активы сенатора Фетисова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509112004/http://fetisov.fbk.info/ |date=2015-05-09 }}</ref> «Айырым категорияға ингән кешеләргә Рәсәй Федерацияһы территорияһынан ситтә урынлашҡан сит ил банктарында счеттар (вкладтар) асыуҙы һәм тотоуҙы, ҡулаҡса средстволарын һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе уларҙа һаҡлауҙы, сит ил финанс инструменттарына эйә булыуҙы һәм (йәки) файҙаланыуҙы тыйыу тураһында»ғы Федераль законға ярашлы, Фетисов сенатор вазифаһынан бушатылырға тейеш була<ref>[http://council.gov.ru/activity/documents/31361 О Федеральном законе "О запрете отдельным категориям лиц открывать и иметь счета (вклады), хранить наличные денежные средства и ценности в иностранных банках, расположенных за…]</ref>. == Ғаиләһе == Ҡустыһы — Анатолий Фетисов (26 июль 1967 — 11 июнь 1985) — хоккейсы, ЦСКА уйынсыһы<ref>[http://cska-hockey.ru/peoples/514 Профиль на сайте ХК ЦСКА (Москва)]</ref>. Ҡатыны — Ладлена Фетисова (Лада Сергиевская 1959 йылдың 17 июлендә тыуған, 1989 йылдың 15 мартында өйләнешәләр) — «Спорт Республикаһы» хәйриә фонды президенты<ref>[http://www.sportrepublic.ru/press/21/19/ Детский социальный фонд «Республика Спорт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053234/http://www.sportrepublic.ru/press/21/19/ |date=2013-09-21 }}</ref>, логистика менән шөғөлләнә, Фетисовтың яҡшы таныштары менән бергәләп Яңы Рига шоссеһында автомобиль салоны тота, 2009 йылда 370 миллион һумдан ашыу аҡса эшләй. Ҡыҙы — Анастасия, 1990 йылдың 10 июлендә Нью-Йоркта тыуа, Рәсәй һәм АҠШ гражданы, 5 йәштән — АҠШ-тағы мәктәптә, 12 йәшенән Мәскәүҙә [[:en:Anglo-American School of Moscow|инглиз-американ мәктәбендә]] уҡый<ref>[http://www.rg.ru/2006/10/13/fetisova.html В семье Фетисовых нет проблемы отцов и детей, «Российская газета», 13.10.2006.]</ref>, продюсер ярҙамсыһы сифатында Голливудта практика үтә, 2016 йылдың майында Нью-Йорк университетының кинематография мәктәбе аспирантураһына инә, режиссёр булырға йыйына, Нью-Йоркта [[:en:Trump International Hotel and Tower (New York City)|Трамп башняһында]] алты миллион ярым долларлыҡ 200 квадрат метр майҙанлы фатирҙа йәшәй<ref>http://www.mk.ru/culture/2015/11/17/slichenko-i-fetisova-shagnuli-iz-zimy-v-leto.html</ref>. Атаһы — Александр Максимович Фетисов (1932), төҙөлөштә эшләгән<ref>http://www.tele.ru/stars/interview/vyacheslav-fetisov-ministr-oborony-krichal-chto-prosit-proshcheniya-ya-pripolzu-k-nemu-na-kolenyakh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102024741/http://www.tele.ru/stars/interview/vyacheslav-fetisov-ministr-oborony-krichal-chto-prosit-proshcheniya-ya-pripolzu-k-nemu-na-kolenyakh/ |date=2018-01-02 }}</ref>. Әсәһе — Наталья Николаевна, 1996 яман шештән вафат була.<ref>http://www.vesti.ru/doc.html?id=330813</ref>. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (4 ноябрь 2005)<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8 Указ Президента Российской Федерации] от 4 ноября 2005 г. № 1255</ref>. * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (25 август 2000)<ref>{{Cite web|title=Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 2000 года № 1568 «О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» IV степени Фетисова В. А.»|url=http://kremlin.ru/acts/bank/16013|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-09-07}}</ref>. * Почёт ордены (23 август 1998)<ref>Указ Президента РФ от 23 августа 1998 г. № 984</ref>. * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (6 август 2007)<ref>Указ Президента РФ от 6 августа 2007 г. № 1028</ref>. * [[Ленин ордены]] (1988) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1984) * Ике[[ «Почёт Билдәһе» ордены]] (1978, 1981) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (16 апрель 2008)<ref>Указ Президента РФ от 16 апреля 2008 г. № 504</ref>. * Көмөш Олимпия ордены (МОК)<ref>[http://www.olympic.ru/ru/olympics_6.asp Олимпийская идея в знаках, символах, наградах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413050528/http://olympic.ru/ru/olympics_6.asp |date=2009-04-13 }}</ref> * «Физик культураны үҫтереүҙәге хеҙмәттәр өсөн» почёт билдәһе ([[21 октябрь|21 октябр]]ь [[2013 йыл|2013]])<ref>[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/5148/ Приказ Минспорта России от от 21 октября 2013 года № 142-нг «О награждении ведомственными наградами Министерства спорта Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251006155040/https://www.minsport.gov.ru/documents/awards/5148/ |date=2025-10-06 }}</ref> * СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978) * «Мәскәү өлкәһе алдындағы хеҙмәттәр өсөн» билдәһе<ref>[http://mosobl.elcode.ru/doc.asp?ID=6078&PSC=1&PT=1&Page=1 Постановление губернатора Московской области от 15 апреля 2008 года № 36-ПГ «О награждении наградами Московской области»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Спорт буйынса [[ЮНЕСКО]] чемпионы<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=25564&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Vyacheslav Fetisov named UNESCO Champion for Sport]</ref>. * Спорттағы хеҙмәттәре һәм ҡаҙаныштары өсөн «Русский Бриллиант» премияһы (2007). == Иҫкәрмәләр == {{примечания|4}} == Һылтанмалар == https://www.вячеслав-фетисов.рф/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903090152/https://www.xn----7sbfbbodyw9a0agl0a2b5i.xn--p1ai/ |date=2018-09-03 }} - сайт с информацией * {{ВТ-ЛП|Фетисов, Вячеслав}} * {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=13020|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz3HulZ|archivedate=2012-05-15|lang=en|publisher=eurohockey.net|accessdate=2012-04-12}}(инг.)<span id="cxmwBNY" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwBNY" tabindex="0"> eurohockey.net.</span> <small id="cxmwBNY" tabindex="0">[http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=13020 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 май 2012.</small> <small id="cxmwBNY" tabindex="0">12 апрель 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=1661|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz42bCy|archivedate=2012-05-15|lang=en|publisher=Hockey Database.com|accessdate=2012-04-12}}(инг.)<span id="cxmwBNg" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwBNg" tabindex="0"> Hockey Database.com.</span> <small id="cxmwBNg" tabindex="0">[http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=1661 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 май 2012.</small> <small id="cxmwBNg" tabindex="0">12 апрель 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8446789|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz4c9uC|archivedate=2012-05-15|publisher=NHL.com|accessdate=2012-04-12}} * {{Cite web|title=Профиль игрока на сайте ХК ЦСКА(Москва)|url=http://cska-hockey.ucoz.org/load/igroki/nomera_vyvedennye_iz_obrashhenija/2_fetisov_vjacheslav/5-1-0-34|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ftjebix9|archivedate=2013-04-15}} * [http://www.vppress.ru/stories/Vyacheslav-Fetisov-V-Sochi-sozdan-novyi-format-Olimpiiskikh-igr-22221 В Сочи создан новый формат Олимпийских игр]. Интервью газете «Вечерний Петербург» 14.02.2014 * [http://www.vestikavkaza.ru/interview/Vyacheslav-Fetisov-Na-Kavkaze-khokkey-dolzhen-razvivatsya-i-prizhitsya-Kavkazskiy-kharakter-mozhet-dat-nam-preimushchestvo.html На Кавказе хоккей должен развиваться и прижиться. Кавказский характер может дать нам преимущество]. Интервью порталу «Вестник Кавказа» 05.02.2015 [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:«Спартак» Мәскәү хоккейсылары]] [[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Көмөш Олимпия ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:СССР-ҙан Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:20 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:СССР хоккейсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] [[Категория:Рәсәй хоккей тренерҙары]] [[Категория:Хоккей буйынса СССР чемпиондары]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]] lna60ytbc7ghjs4ox3spsdm3ucydfyd Тау саңғыһы спорты 0 130026 1310125 1283744 2026-11-10T22:03:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310125 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Тау саңғыһы спорты''' — ҡар менән ҡапланған тау битләүе трассаһынан махсус саңғыларҙа һарҡыуға төшөү ул. Тау саңғыһы ҡышҡы спорт төрҙәренең береһе булыу менән бер рәттән, бөтә ер йөҙөндә йәшәүсе миллионлаған кеше араһында ҙур популярлыҡ ҡаҙанған әүҙем ял итеү сараһы ла. Ул традицион рәүештә, [[Австрия]], [[Италия]], [[Франция]], [[Швейцария]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Германия]] кеүек илдәрҙә ҙур үҫеш алған. Тау саңғыһы спортының тыуған яғы булып [[Альп тауҙары]] иҫәпләнә. Күп кенә халыҡтарҙың телендә был спорт төрөнөң атамаһы «Альп тауы саңғыһы» ({{lang-en|Alpine skiing}}Alpine skiing, {{Lang-fr|Ski alpin}}, {{Lang-de|Ski Alpin}}, {{Lang-es|Esquí alpino}}, {{Lang-it|Sci alpino}}) тигән мәғәнәне аңлата ла инде. == Тарихы == Тау саңғыһы спорты XVIII быуат урталарында Скандинавияла барлыҡҡа килә. Ул замандарҙа таулы райондарҙа йәшәгән крәҫтиәндәр өсөн саңғы берҙән-бер юл йөрөү сараһы булған. Ул саңғылар хәҙергеләренән күпкә айырылып торған: улар ҡыҫҡаҡ булған, таяҡтары ла икәү түгел, тик берәү генә булған һәм ул түбәнге осона ҡарай яҫыртып эшләнгән. Иң боронғо саңғылар Осло ҡалаһы музейында һаҡлана (оҙонлоғо — 110 см, киңлеге — 20 см). 1896 йылда Австрия альпинисы һәм саңғысыһы Матиас Здарский боролоштар яһай-яһай, бер ниндәй туҡталышһыҙ тау һарҡыуына ҙур тиҙлектә төшә. «Упор» тип аталған техниканы ла ул уйлап сығара. 1905 йылда Альп тауҙарында саңғысылар ярышы үтә. Был ярышта улар бирелгән юл өлөшөндә иң күп боролоштар яһап төшөргә тейеш булалар. 1911 йылда тау битенән ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү буйынса беренсе ярыштар үтә. 1936 йылда слалом һәм тау битенән ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү тәүге тапҡыр Олимпия уйындары программаһына индерелә. 1988 йылдан Олимпия уйындары программаһында тау саңғыһы спортында 5 төрлө дисциплина ҡулланыла башлай. == Дисциплиналары == === Олимпия дисциплиналары === * Һарҡыуға ҙур тиҙлектә төшөү ({{lang-en|Downhill}}Downhill) * Супергигант ({{lang-en|Super-G}}Super-G) * Гигант слалом ({{lang-en|Giant slalom}}Slalom Giant) * Слалом ({{lang-en|Slalom}}Slalom) * Тау саңғыһы комбинацияһы ({{lang-en|Alpine skiing combined}}Combined Alpine skiing) === Башҡа төрҙәре һәм стилдәре === * Фрирайд * Спид-скиинг * Ньюскул — тау саңғыһы спорты, фристайл һәм акробатика элементтарын берләштергән дисциплина. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы * Тау саңғыһы спорты буйынса донъя кубогы * Тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионаты * Олимпия уйындарында тау саңғыһы спорты == Һылтанмалар == * [http://www.fis-ski.com/ Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһының сайты]{{Ref-en}}(инг.){{Ref-de}}(нем.){{Fr icon}}(фр.) * [http://www.ski.ru/az/blogs/tag/@ski Рус телле SKI.RU тау саңғыһы порталы.] * [https://web.archive.org/web/20150121055816/http://winter.sport-express.ru/alpine_skiing/ «Спорт-Экспресс» сайтында тау саңғыһы спорты] * [http://www.fgssr.ru/ Рәсәй тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы сайты]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ski-db.com/ Тау саңғыһы спортының мәғлүмәт базаһы]{{Ref-en}}(инг.) * [http://ru.sport-wiki.org/vidy-sporta/gornolyzhnyj-sport Sport-wiki.org сайтында Тау саңғыһы спорты] [[Категория:Тау саңғыһы спорты]] qwilfkckil9v78krbka2clr6gs37ioh Уле-Эйнар Бьёрндален 0 130113 1310204 1299333 2026-11-11T03:27:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310204 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен'''<ref>Башҡа төрлө яҙылыштары ла осрай: Уле Айнар Бьёрндален, Уле-Эйнар Бьорндален, Оле-Эйнар Бьёрндален, Уле Эйнар Бьорндален һ.б.</ref> ({{lang-no|Ole Einar Bjørndalen}}; [[27  ғинуар]] [[1974 йыл]]; Драммен ҡалаһы, Бускеруд фюлькеһы, [[Норвегия]]) — норвег [[биатлон]]сыһы, [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] (13 миҙал, шул иҫәптән 8 алтын), биатлон буйынса донъя чемпионаттары (20 еңеү), биатлон буйынса Донъя кубоктары (дөйөм иҫәптә 6 еңеү) тарихында иң күп наградаларға лайыҡ булған спортсы; 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситиҙағы [[Олимпия уйындары]]нда дүрт ихтималлыҡтан дүрт еңеү яулап, донъяла берҙән-бер абсолют Олимпия чемпионы була. Бьёрндален биатлон буйынса Донъя кубоктарында 95 һәм саңғы буйында донъя беренселектәрендә 1 шәхси еңеү яулай. Йәмғеһе 133 тапҡыр еңеү яулаған. 2014—2016 йылдарҙа [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] ағзаһы. Ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында бөтә спорт төрҙәре араһында иң күп һанлы награда (13) яулаусы. Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы титулына эйә булыу һаны буйынса, саңғысы Бьёрн Дели кеүек үк, рекордсы (икеһе лә 8-әр тапҡыр). Биатлон буйынса Донъя кубогының иң өлкән еңеүсеһе (41 йәш 10 ай 5 көн) була (Эстерсунд, 2015 йылдың 2 декабре). == Биографияһы == Уле-Эйнар Бьёрндален Норвегияның Драммен тигән ҡаласығында тыуа, Бускеруд фюлькеһы Модум [[муниципалитет]]ының Симостранда тигән ҡалаһында фермерҙар ғаиләһендә үҫә. Уҡыу менән аҙ ҡыҙыҡһына, күп ваҡытын спорт секцияларында үткәрә. Футбол уйнай, гандбол менән шөғөлләнә, һөңгө ырғыта, велоспорт һәм [[еңел атлетика]]ла 3000 метрға йүгереү ярыштарында ҡатнаша<ref>[http://news.gala.net/?cat=12&id=282082 Бьорндален — бьющий в «золото»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Уле-Эйнарҙың атаһы ла еңел атлетика менән шөғөлләнгән, ләкин ғаиләһен ҡарау өсөн спортты ташлаған булған<ref>[http://www.biathlon.com.ua/comments.php?id=596 Уле-Эйнар Бьёрндален: «Главная цель — Олимпиада-2010»]</ref>. Бер ағаһы, бер ҡустыһы һәм ике ҡыҙ ҡәрҙәше бар. Ағаһы Даг ғаиләлә беренсе булып биатлон менән шөғөлләнә башлай<ref>[http://www.olympicgames.com.ua/news.phtml?id=11627 Горячий норвежский парень Оле Эйнар Бьорндален] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805235031/http://www.olympicgames.com.ua/news.phtml?id=11627 |date=2007-08-05 }} // сайт информационного агентства «Спорт Украины»</ref>. Уға Уле-Эйнар ҙа эйәрә. Ҡустыһының исеме — Ханс Антон. Әле биатлонсы [[Австрия]]ның Тироль федераль ерендәге Обертиллиах коммунаһында йәшәй. [[2006 йыл]]дың [[27 май]]ында Уле-Эйнар итальян сығышлы Бельгия биатлонсыһы Натали Сантерға өйләнә. Балалары булмай. [[2012 йыл]]дың октябрендә Натали менән Уле-Эйнарҙың айырылыуы тураһында хәбәр ителә. Бьёрндален тураһындағы ҡыҙыҡ факттарҙан: ул һаулығы һәм таҙалыҡ тураһында шул тиклем ныҡ ҡайғырта, хатта һәр ваҡыт үҙе менән туҙан һурҙырғыс алып йөрөй һәм кеше менән күрешкәндә бик һирәк ҡул бирә. «Минең тормошомда туҙан һурҙырғыстар ҙа айырым урын алып тора, — ти спортсы. — Был әйберҙе мин гел үҙем менән йөрөтәм»<ref>[http://русбиатлон.рф/publ/interesnoe/chistoplotnyj_quot_velikij_i_uzhasnyj_quot_borndalen/22-1-0-42 Чистоплотный Бьёрндален] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928122046/http://xn--80abvnkfjimf.xn--p1ai/publ/interesnoe/chistoplotnyj_quot_velikij_i_uzhasnyj_quot_borndalen/22-1-0-42 |date=2013-09-28 }}</ref>. Бьёрндален билдәләүенсә, туҙан һурҙырғыс йөрөтөү ул уйлап сығарған нәмә түгел, был ғәҙәтте ул командаһындағы өлкән иптәштәренән отҡан. === Шәхси белешмә === * Телдәр — норвег, [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]], итальян<ref>По некоторым данным Уле-Эйнар владеет также итальянским языком</ref>, [[рус теле|рус]]. * Биатлон менән [[1984 йыл]]дан шөғөлләнә. * Милли йыйылма команда ағзаһы — [[1992 йыл]]дан. * Спорт клубы — ''Simostranda IL''. * Тренерҙары — Роггер Груббен һәм Йоар Химмле (атыу буйынса тренер). === Шәхси тормошо === 2006—2012 йылдарҙа итальян биатлонсыһы Натали Сантер менән никахта була. Балалары булмай. 2016 йылдың 5 апрелендә белорус биатлонсыһы [[Домрачева Дарья Владимировна|Дарья Домрачеваның]] унан бала көткәне билдәле була<ref>[http://tass.ru/obschestvo/3176662 ТАСС: Общество — Биатлонисты Уле-Эйнар Бьорндален и Дарья Домрачева ждут ребёнка]</ref>. [[2016 йыл]]дың [[16 июль|16 июлендә]] Бьёрндален менән Домрачева [[Осло]]ла туй яһай. 2016 йылдың 1 октябрендә [[Минск]]иҙа<ref>[https://www.championat.com/other/news-2594744-darja-domracheva-i-ule-ejnar-borndalen-stali-roditeljami.html Дарья Домрачева и Уле-Эйнар Бьорндален стали родителями]</ref> ҡыҙҙары тыуа, уға Ксения тип исем ҡушалар<ref>[https://www.championat.com/other/news-2607262-domracheva-i-bordalen-nazvali-doch-ksjushej.html Домрачева и Бьорндален назвали дочь Ксюшей]</ref>. == Биатлон карьераһы == === 1993—2002 === Бьёрндален бала саҡтан спорт менән мауыға. Ағаһы Дагтан күреп, биатлон менән шөғөлләнә башлай. Саңғыла яҡшы йөрөгән Уле-Эйнар тренерҙар иғтибарын йәлеп итә һәм 1992/1993 миҙгеле ахырынан Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай башлай. Шул уҡ миҙгелдә Рупольдингтағы юниорҙар чемпионатында (1993) өс тапҡыр чемпион булып, бөтәһен шаҡ ҡатыра. 1994 йылда Олимпия командаһы составына индерелә һәм Лиллехаммерҙа ([[Норвегия]]) үткән Олимпия уйындарында ҡатнаша. Әммә тәжрибәһеҙлеге юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә ҡамасаулай. Тәүге олимпиадаһында бер миҙал да яуламай. Шәхси уҙышта утыҙ алтынсы була, спринтта — егерме һигеҙенсе, эстафетала — етенсе. 1993—1994 миҙгелендә лә Бьёрндален юғары һөҙөмтәләргә өлгәшмәй. Тәүге иғтибарға лайыҡ уңыш уға 1994/1995 миҙгелендә килә. Бьёрндален [[Австрия]]ның Бал-Гастайнында донъя кубогының беренсе этабында спринтта икенсе урынды яулай. Ошо уҡ миҙгелдә тағы ике тапҡыр уңышлы сығыш яһай ([[Оберхоф]], спринт — 3; Лиллехаммер, спринт — 3). Антхольцта Донъя беренселегендә: шәхси уҙышта — 12-се урын, спринтта — 4-се, эстафетала 5-се була. Спринттағы тотороҡло күрһәткестәре арҡаһында Уле-Эйнар спринтта кесе Донъя кубогына лайыҡ була һәм Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә дүртенсе урынды ала. 1994/1995 миҙгелендә Донъя кубогында шәхси уҙышта беренселекте һәм спринтта икенсе урынды ала. 1996/1997 миҙгелендә Бьёрндалендың һөҙөмтәләре күтәрелә. Ул өс шәхси еңеүгә өлгәшә, ун тапҡыр призлы урын яулай. [[1998 йыл]]да Наганола Бьёрндален спринтта еңеп, олимпия чемпионы була, ә эстафетала көмөш миҙал яулай. 1998/1999 миҙгелендә Уле-Эйнар 11 призлы урын ала. 2001/2002 миҙгеле башынан Бьёрндален Солт-Лейк-Ситиҙа буласаҡ ҡышҡы Олимпия уйындарына бик етди әҙерләнә. Олимпиадала ул дүрт алтын миҙал яулай һәм биатлон буйынса абсолют олимпия чемпионы була. Олимпиаданан һуң «Ун көн — дүрт еңеү» тигән китап сыға, унда Бьёрндалендың еңеүгә барған юлы ентекләп тасуирлана. === 2003—2009 === 2002/2003 миҙгелендә билдәле биатлонсы икенсе тапҡыр Донъя кубогын яулай. Ханты-Мансийскиҙа үткән донъя беренселегендә 29 йәшлек Бьёрндален спринтта һәм масс-стартта еңә. Миҙгел эсендә бөтәһе 12 еңеү яулай, шуларҙың береһе генә эстафетала. Әммә 2003/2004 миҙгеле уңышһыҙыраҡ булып сыға. Әсәһенең вафатын Бьёрндален бик ауыр кисерә. Оберхофтағы донъя чемпионатында Уле-Эйнар дүрт миҙаллы була: шәхси уҙыштарҙа өс бронза һәм эстафетала көмөш. 2004—2005 миҙгеле мәшһүр спортсының карьераһында иң уңышлыһы була. Донъя кубогында ул 923 балл йыя, шәхси уҙышта, масс-стартта һәм спринтта өс кесе кубокты яулай. Миҙгелдә рекордлы 15 еңеүгә өлгәшә, 12-һе шәхси еңеү була. 2005—2006 олимпия миҙгелендә Уле-Эйнар бөтә иғтибарын [[Италия]]ның Турин ҡалаһында үтәсәк олимпия уйындарына әҙерлеккә туплай. Әммә ғинуарҙа һалҡын тейҙерә, сире ҡатмарлашып, гайморит менән ауырый. Формаға кереү өсөн тиҙләтелгән әҙерлек үтә. Әммә Туринда уңышһыҙ сығыш яһай: атыуы тотороҡло булмай. Уле-Эйнар өс миҙал яулай, улар араһында бер алтын да юҡ: шәхси уҙышта ике көмөш һәм масс-стартта бронза. Яратҡан ярыш төрө булған спринтта Бьёрндален 12-се генә була. Норвегияның йыйылма командаһы эстафетала насар сығыш яһай, тик Уле-Эйнарҙың ҡаһарманлығы менән генә 5-се урынға күтәрелә ала. Бьёрндалендың күңеле төшә, шулай ҙа Донъя кубогы барыбер уныҡы була. 814 балл йыйып, ул сираттағы Ҙур Гәлсәр кубокты һәм масс-старт менән эҙәрләү уҙышында кескәй кубоктарҙы яулай. Холменколлендағы һуңғы этапта бөтә өс уҙышта ла еңә. 2006—2007 миҙгелдең Донъя кубогында 33 йәшлек биатлон «короле» подиумдар һәм рәттән еңеүҙәр һаны буйынса фантастик рекордҡа өлгәшә: 10 шәхси подиум һәм рәттән 8 шәхси еңеү. Был ун уҙыштың береһендә генә Уле-Эйнар бронза менән сикләнә, ҡалған 9-ы алтын була. Миҙгел барышында Бьёрндален бөтәһе 11 еңеү яулай һәм «Эстерсунд короле» (бөтә 3 еңеү) менән «Рупольдинг короле» (бөтә 3 еңеү) була, ләкин өс этапты ҡатнашмай ҡалдыра, шәхси уҙыштары 8 генә була, шунлыҡтан Ҙур Гәлсәр кубок немец Михаэль Грайсҡа эләгә. Норвег 736 балл менән икенсе урынға ҡала. Этаптарҙы йыш ҡалдырыуы саңғы ярыштарында ҡатнашыуы менән аңлатыла. 2007/2008 миҙгелендә Эстерсундта (Швеция) үткән Донъя чемпионаты миҙалға бай була: спринтта бронза, эҙәрләү уҙышында алтын, шәхси уҙышта, эстафетала һәм масс-стартта көмөш — бөтәһе 5 миҙал. Алтын миҙалдар һаны буйынса Уле-Эйнарҙы Рәсәйҙән [[Максим Чудов]] һәм йәш норвег Эмиль Хегле Свендсен уҙа. Миҙгел барышында бөтәһе 7 еңеү (эстафеталар менән бергә 10) һәм подиум өсөн 18 уҙышта еңеү яулана. 869 балл менән сираттағы Кубок, спринтта, эҙәрләү уҙышында һәм масс-стартта кесе кубок алына. 2008/2009 миҙгеле лә үткәненә оҡшаш була. Тик Пхёнчханда (Корея) үткән Донъя чемпионатында ғына 5 миҙал урынына дүртте яулай, уның ҡарауы бөтәһе лә алтын. === 2009—2013 === 2010/2011 олимпия миҙгеленә лә Уле-Эйнар ныҡлы әҙерләнә. Әммә [[Ванкувер]]ҙағы Олимпия уйындары ла, Туриндағыһы кеүек үк, уның өмөтөн аҡламай. Ул насар ата һәм спринт менән масс-стартта 17-се һәм 27-се урындарҙы ала. Эҙәрләү уҙышында һуңғы ут рубежында яҙлығыуҙары арҡаһында ихтимал булған еңеүҙән ҡолаҡ ҡаға һәм 7-се урында була. 20 километрға шәхси уҙышта Бьёрндален көмөш миҙал яулай. Ә эстафетала иҫ киткес шәп сығыш яһап, командаһына алтын миҙал килтерә. Шулай итеп, ул 6 тапҡыр олимпия чемпионы була. 2009/2010 Олимпия миҙгеле менән «биатлон короленең» көслө сығыштар теҙмәһе тамамлана. Бьёрндаленға 36 йәш тула, йәштәр менән ярышыу торған һайын ауырлаша. Был миҙгелдә ул дөйөм иҫәптә ни бары 10-сы була. Әммә ул үҙенә 2014 йылда буласаҡ [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙағы Олимпия уйындарында]] ҡатнашыу маҡсатын ҡуя һәм киләһе 2010/2011 миҙгелендә элекке ҡөҙрәтен ҡайтарыу теләге менән яна. Ул 2010/2011 миҙгеленең Донъя кубогында дөйөм иҫәптә һәм [[Ханты-Мансийск]]иҙағы донъя беренселегендә еңеүгә ынтыла. Эстерсундта миҙгел яҡшы башлана, Эмиль-Хегле Свендсен менән улар икеһе өс уҙышта тәүге ике урындан түбән төшмәй. Әммә Уле-Эйнар береһендә генә еңә. Шәхси уҙышта уға һуңғы ут рубежында ике тапҡыр яҙа атыу ҡамасаулай. Ә спринтта финишҡа бер нисә генә метр ҡалғанда Бьёрндален текә битләүҙән төшкәндә йығыла һәм, өҫтөнлөгөн юғалтып, икенсе урынға ҡала. Эҙәрләү уҙышында еңә. Был ярыштан һуң ике норвег бик ныҡ әрләшә һәм оҙаҡ ҡына бер-береһе менән һөйләшмәй йөрөй. Ниһайәт, Свендсен ғәфү үтенә, мөнәсәбәттәре көйләнә. Раштыуанан һуң Уле-Эйнар формаһын юғалта, һөҙөмтәләре түбән була, оҙаҡ ҡына эштең ниҙә икәнен аңлай алмай йөрөй. Баҡһаң, эш вируслы инфекцияла һәм үтә ҡатмарлы күнекмәләрҙә икән. Һөҙөмтәлә, миҙгел юҡҡа сыға, өмөттәр ҡыйрала. Уле 15 йыллыҡ карьераһы дауамында беренсе тапҡыр донъя чемпионаттарында шәхси наградаһыҙ ҡала. Ҡатнаш һәм ирҙәр эстафетаһында ғына ике алтын миҙал ала һәм планетаның 16 тапҡыр чемпионы була. Апрелдә Уле арҡаһын имгәтә һәм көскә һауыға. 2011 йылдың мартында Уле-Эйнарға Холменколлен миҙалы тапшырыла. Спортсы уны Норвегияла 2010/2011 миҙгеле Донъя кубогының һуңғы этабында ала. Шул уҡ 2011 йылда Бьёрндален Камчаткаға килә, унда йыл һайын Виталий Фатьянов иҫтәлеге призына ярыштар үткәрелә. ләкин спринт стартына Уле-Эйнар сыҡмай, быны һуңғы ике көндә хәле шәптән булмауы менән аңлата. 2011/2012 миҙгеле алдынан, арҡаһы имгәнеү сәбәпле, Уле-Эйнар еңел әҙерлек планы буйынса күнегә. Ғинуарға формаға инеү һәм февралдә лидерҙар араһына эләгеү маҡсатын ҡуя. Донъя кубогының өсөнсө этабында эҙәрләү уҙышында Уле-Эйнар икенсе була. Ә февралдә, Донъя кубогының Финляндияның Контиолахти төбәгендә үткән этабында, спринтта дүртенсе урын алғандан һуң, Уле-Эйнар эҙәрләү уҙышында еңеүгә өлгәшә. Ләкин Рупольдингтағы Донъя чемпионатында йәнә шәхси наградаларһыҙ ҡала. Шулай ҙа ике эстафетала еңеп 18 тапҡыр донъя чемпионы булып китә. Физик формаһы ҡәнәғәтләнерлек була, ләкин атыуҙа ныҡ бирешә. 2012 йылда Чемпиондар уҙышында ҡатнаша. Масс-стартта Бьёрндален — 8-се, ҡатнаш эстафетала Ольга Зайцева менән бергә 6-сы һөҙөмтә күрһәтә. 2012/2013 миҙгеле ярайһы уҡ тыныс үтә, Уле-Эйнарҙың һаулығы яҡшыра, хәле һәйбәт була. Әммә был юлы уны ғаилә мәшәҡәттәре тигеҙлектән сығара. Йөрәк өйәнәгенән атаһы вафат була, бер аҙҙан алты йыл йәшәгән ҡатыны Натали Сантер менән айырылышалар. Уле-Эйнар ярыштарҙа әллә ни шәп урындар ала алмай. Донъя чемпионатының ирҙәр эстафетаһында алтын миҙал яулап, 19 тапҡыр донъя чемпионы була. 2013 йылдың йәйендә Бьёрндален [[Сочи]]ҙағы Олимпия уйындарынан һуң спорт карьераһын тамамларға ҡарар итә. Шулай итеп, 2013/14 миҙгеле уның өсөн һуңғыһы булырға тейеш була. Был миҙгелдә 39 йәшлек норвег арыу формала була. Миҙгелгә яҡшы әҙерләнә. Бьёрндален карьераһын лайыҡлы тамамлау ниәте менән йәшәй. Апрелдә күнекмәләр һәм форма һаҡлау буйынса уңайлыҡтарҙы арттырыу өсөн «тәгәрмәсле йорт» — ике миллион крона самаһы торған автофургон һатып ала<ref>[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/biathlonomania/451180.html «Уле и фургон. Чем удивит Бьорндален на Играх в Сочи?»]</ref>. === 2014 йылдан === [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙағы Олимпия уйындарына]] Бьёрндален бөтә миҙгел дауамында шәхси план буйынса әҙерләнә. Беренсе стартта уҡ (спринт), бер тапҡыр яҙа атыуына ҡарамаҫтан, етенсе олимпия алтынына эйә була. Тағы бер алтынды ул ҡатнаш эстафетала ала һәм һигеҙ тапҡыр Олимпия чемпионы була. Был күрһәткес буйынса ул саңғысы Бьёрн Дели менән тиңләшә, йәғни икеһе лә рекордсы була. Йәнә Уле-Эйнар 13 миҙал менән ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында иң титуллы спортсыға әүерелә һәм был күрһәткестә Делиҙы ла уҙып китә. Олимпиаданы ябыу тантанаһында Бьёрндален иленең флагын тотоп үтә һәм [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның комиссияһына рәсми һайлана. Бьёрндален һәм белорус биатлонсыһы [[Домрачева Дарья Владимировна|Дарья Домрачева]] үткән Олимпиаданың иң яҡшы спортсылары тип таныла. Миҙгел ахырында Бьёрндален Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә үҙе өсөн бик юғары 6-сы урынды ала. Тиҙлек буйынса миҙгелдең иң яҡшы 5 спортсыһы иҫәбенә инә. Олимпиаданан һуң Бьёрндален һаман ярышып туймағанын, еңергә көсө барлығы һиҙеүен һәм шуға күрә ике йылдан, 2016 йылда, тыуған иленең баш ҡалаһы Ослола үтәсәк донъя чемпионатына тиклем ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итәсәген белдерә<ref>[http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/582121.html «Верю, что смогу выступать до 2016-го». Почему Бьорндален остался в биатлоне?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408114422/http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/582121.html |date=2016-04-08 }}</ref>. Миҙгел алдынан Бьёрндален ҡәҙимге саңғы таяғын тиҙлекте арттырырға ярҙам итеүсән кәкре таяҡҡа алмаштырып тәжрибә үткәрергә була<ref>[http://www.sports.ru/biathlon/1022054967.html Уле Эйнар Бьорндален: «Есть желание ещё пару раз добиться успеха»]</ref>. Эстерсундтағы беренсе этап һөҙөмтәһе буйынса ул һәр уҙышта тиҙлек буйынса икенсе булып, сенсациялы сығыш яһай<ref>[http://www.sports.ru/biathlon/1025547445.html?ext=yandex Уле Эйнар Бьорндален: «Никогда бы не подумал, что буду так быстро бежать в начале сезона»].</ref>, ләкин утлы рубежда яңылыша. Һөҙөмтәлә, ул беренсе этаптағы уҙыштарҙа 6, 8 һәм 10-сы урындарҙы ала. Әммә артабан йәнә даланы юғала: Хохфильценда спринтта артта ҡала һәм ауырып китә, шул арҡала Раштыуаға тиклем бер ярышта ла ҡатнашмай<ref>[http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-propustit-etap-kubka-mira-v-poklyuke-_128919/ Бьорндален пропустит этап Кубка мира в Поклюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403174410/http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-propustit-etap-kubka-mira-v-poklyuke-_128919/ |date=2018-04-03 }}</ref>. 2015 йылға Бьёрндален яҡшы әҙерләнә һәм чемпионаттың немец этаптарына һәйбәт форма менән килә. Оберхофта эстафетала икенсе урынды ала. Рупольдингта һәм Антхольцта ла Бьёрндален ике эстафетала ғына һәйбәт сығыш яһай<ref>[http://belgid.by/news/sport/11876.html Норвежские биатлонисты выиграли эстафету в Антхольце] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405012335/http://belgid.by/news/sport/11876.html |date=2016-04-05 }}</ref>. Нове-Местола ни уҙышта, ни атыуҙа йүнле һөҙөмтә күрһәтә алмай, шуға ярыштарҙа ҡатнашмай торорға ҡарар итә<ref>[http://olympteka.ru/sport/biathlon/news/1361.html Бьорндален пропустит Холменколлен ради подготовки к ЧМ]</ref>. Контиолахтиҙағы донъя беренселегенә 41 йәшлек Бьёрндален тауҙарҙа әҙерләнә. Эксперимент сифатында ул ике мең метрҙан ашыу бейеклектәге тауҙы һайлай һәм Нортуг методикаһы буйынса әҙерлек үтә. Старт алдынан ул үҙен иҫ киткес шәп формала тоя<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_NI520497_Borndalen_v_vostorge_ot_svojej_fizicheskoj_formy.html Бьорндален в восторге от своей физической формы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ул спринтта еңеүгә өмөтләнә, әммә һәйбәт кенә тиҙлекле булһа ла, атҡанда яңылыша — 3 яҙлығыу арҡаһында 19-сы ғына була. Эҙәрләү уҙышында 5-се урынға күтәрелә. Шәхси уҙыш 6-сы урын менән тамамлана. Эстафетала норвегтар немец йыйылма командаһынан ҡала икенсе була. Бьёрндален донъя чемпионаттының 40-сы миҙалын ала<ref>[http://biathlonfans.com/ule-e-jnar-b-orndalen-zavoeval-40-yu-medal-chempionatov-mira.html Уле Эйнар Бьорндален завоевал 40-ю медаль чемпионатов мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230906062020/http://www.biathlonfans.com/ule-e-jnar-b-orndalen-zavoeval-40-yu-medal-chempionatov-mira.html |date=2023-09-06 }}</ref>. Масс-стартта Бьёрндален атҡанда бер тапҡыр ҙа яңылышмай, әммә 4-се генә була<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/mass-start_15_m/spbnews_NI523894_Borndalen_nameren_uluchshit_rezultaty_v_sledujushhem_sezone.html Бьорндален намерен улучшить результаты в следующем сезоне]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чемпионатта 5, 6 һәм 4-се урындар яулаған Бьёрндалендың дәрт-дарманы арта, кәйефе күтәрелә<ref>[http://sport.tut.by/news/biathlon/439818.html Неутомимый Бьорндален] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408201800/http://sport.tut.by/news/biathlon/439818.html |date=2016-04-08 }}</ref>. Донъя кубогының һуңғы этабында норвегтар саңғы табаны майы арҡаһында отола<ref>[http://xsport.ua/biathlon_s/news/u-norvezhtsev-opyat-skandal-s-lyzhami_138209/ скандал с лыжами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180113033528/http://xsport.ua/biathlon_s/news/u-norvezhtsev-opyat-skandal-s-lyzhami_138209/ |date=2018-01-13 }}</ref>, Бьёрндален спринтта мәргән атһа ла, 9-сы урынды ғына ала. Эҙәрләү уҙышында яҙа атыуҙар менән артта ҡала. Шунан һуң Уле-Эйнар ауырып китә һәм масс-стартҡа сыҡмай — Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 14-се урын менән миҙгелде тамамлай<ref>[http://m.sports.ru/biathlon/1028215813.html Бьорндален пропустил масс-старт в Ханты-Мансийске из-за болезни]</ref>. Ауырыу арҡаһында Уле-Эйнар 2015/2016 миҙгеленә йәйге әҙерлекте насар үтә<ref>[http://sport.tut.by/news/biathlon/455061.html Бьёрндален пропустил несколько недель тренировок из-за бактериальной инфекции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409153526/http://sport.tut.by/news/biathlon/455061.html |date=2016-04-09 }}</ref>. Ай ярым ваҡытын юғалта, аяҡҡа баҫҡас, ғәжәпкә ҡаршы, тиҙ генә формаға инә ала<ref>[http://telegraf.com.ua/sport-cat/drugie-vidyi/2127828-borndalen-polnostyu-vosstanovilsya-posle-perenesennoy-bolezni.html Бьёрндален полностью восстановился после перенесенной болезни]</ref><ref>[http://m.championat.com/news/sport/other/2277946/.html Бьёрндален: это было моё лучшее восстановление за многие годы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 20 тонналы трейлеры ла әҙерлек үтеү өсөн бик уңайлы булып сыға<ref>[http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/817853.html Бьёрндален создал машину будущего] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422144558/http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/817853.html |date=2016-04-22 }}</ref>. Саңғыла коньки йөрөшө менән шыуыу буйынса ентекле күнегә, шунлыҡтан кәкре таяҡтан баш тарта, был яңылыҡтың файҙаһын күрмәй, уның ҡарауы шул уҡ фирманың супереңел тура таяғын ала<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_NI593654_U_Borndalena_budut_legchajshije_v_mire_palki.html У Бьёрндалена будут легчайшие в мире палки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Миҙгелдең маҡсаты — Холменколлендағы Донъя чемпионаты. Миҙгел башындағы ярыштарҙа иҫ киткес һәйбәт һөҙөмтәләр күрһәтә<ref>[http://biathlon.sport.ua/news/288295.html Что творит в нынешнем сезоне без малого 42-летний Уле-Айнар Бьёрндален]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Раштыуаны Бьёрндален 1990-сы йылдарҙан бирле тәүләп Норвегияла өйөндә үткәрә, был уның өсөн ҙур хата була, сөнки һалҡын тейҙереп ауырып китә, Рупольдингтағы уҙыштарҙа ҡатнаша алмай, формаһын юғалта<ref>[http://m.sports.ru/biathlon/1036411445.html Уле Эйнар Бьёрндален: «Обнаружили неисправность в винтовке»]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан ул эстафеталарҙа ике тапҡыр пьедесталға күтәрелә<ref>[http://wap.sovsport.ru/news/text-item/874955.html Норвегия выиграла]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2016 йылғы Донъя чемпионаты. Бьёрндален Төньяҡ Америкалағы ике этапта ҡатнашмай. Холменколлендағы ярышҡа һәйбәт әҙерлек менән килә. Чемпионатта бик яҡшы сығыш яһай: спринтта көмөш (яҙлығыуһыҙ), эҙәрләү уҙышында көмөш (2 яҙлығыу), эстафетала алтын (20-се тапҡыр донъя чемпионы титулы), масс-стартта бронза (яҙлығыуһыҙ) яулай. 42 йәштә 5 уҙышта 4 миҙал — фантастик уңыш, һөҙөмтәлә, Бьёрндаленды 2018 йылға тиклем спортты ташламаҫҡа күндерәләр<ref>[http://m.championat.com/news/sport/other/2426424.html Уле-Эйнар Бьёрндален принял решение продолжить карьеру]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Миҙгелде тоталда 13-сө урын менән ослаған Бьёрндален Төмәнгә килә, карьераһында беренсе тапҡыр чемпиондар уҙышында итальян ҡыҙы Оберхофер менән парҙа еңеүсе була. 25-се миҙгелгә ул тағы ла һәйбәтерәк әҙерләнә. Уле-Эйнар ауырымай, яҙ көнө ҡулын һындырһа ла, ғаилә мәшәҡәттәре арҡаһында бейек тауҙарҙа шөғөлләнә алмаһа ла, Минскиҙа яҡшы күнегә<ref>[https://m.sports.ru/biathlon/1043712831.html Уле-Эйнар Бьорндален тренируется в Минске]</ref><ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_NI635082_Borndalen_postavil_cel_na_sezon Уле-Эйнар Бьорндален поставил цель на сезон]</ref>. Бьорндален Донъя кубогының тәүге этаптарында һәйбәт күрһәткестәргә өлгәшә. Яңы йыл алдынан Уле Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 4-се була<ref>[https://m.sports.ru/biathlon/1047340506.html Бьорндален испытывает проблемы с лыжным инвентарем]</ref>. Миҙгел уңышлы башлаһа ла, артабан уңышһыҙлыҡтар китә — ни тиҙлек юҡ, ни атҡанда яҙлығыуҙар йонсота. Шулай ҙа арыу ғына сығыштар ҙа була. Хохфильцендағы донъя чемпионаты алдынан Уле-Эйнар Домрачева менән бергә бейектә, таулыҡта күнегә. Донъя беренселегендәге спринтта 1 яҙлығыу менән 8-се була, ә эҙәрләү уҙышында, 20 атыуҙың 19-ын тейҙереп, бронза миҙал яулай. 43 йәшлек Бьорндален донъяны таң ҡалдыруын дауам итә, етмәһә, ҡатыны Домрачева ла шул уҡ көндө миҙаллы була<ref>[https://meduza.io/news/2017/02/12/suprugi-darya-domracheva-i-ule-eynar-bierndalen-v-odin-den-zavoevali-medali-na-chempionate-mira-po-biatlonu.html Бьорндален и Домрачева взяли медали в один день]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>! == Саңғы ярыштарында == Уле Эйнар саңғыла шәп йөрөй, шуға саңғы ярыштарында ла ҡатнаша. 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында, биатлондан тыш, ул 30 километрға ирекле стиль менән саңғы уҙышында ла көс һынай һәм алтынсы урынды ала. Уле Эйнар саңғы буйынса донъя чемпионаттарында ике тапҡыр ҡатнаша. 2005 йылда 15 километрға ирекле стиль менән уҙышта — 11-се, 2007 йылда шундай уҡ уҙышта 13-сө була. Уле Эйнар, саңғы уҙыштары буйынса Донъя беренселегенең ун ете этабында ҡатнашып, өс тапҡыр почёт пьедесталына күтәрелә: * 25.11.2001 Куопиола (Финляндия) — 10 километрға ирекле стиль менән ярышта 2-се урын * 22.12.2001 Рамзауҙа (Австрия) — 30 километрға күмәк стартта ирекле стилдә 2-се урын * 18.11.2006 Елливарела (Швеция) — 15 километрға ирекле стиль менән уҙышта — 1-се урын. Бынан тыш, ул ике тапҡыр Норвегия йыйылма командаһы составында призлы урындар ала. == Галерея == {{Gallery |title= |width=220 |height=220 |lines=2 |table align= left |text align= left |Файл:Biathlon-Weltcup 2006 Antholz 1.jpg|Пуаре һәм Бьёрндален масс-стартта (Антхольц, 2006) |Файл:Ole Einar Bjørndalen.jpg|Антхольц, 2006 |Файл:Bjorndalen.jpg|Уле-Эйнар Бьёрндален, 2007 |Файл:Ole Einar Bjorndalen.JPG|Уле-Эйнар Бьёрндален, 2007 ||Уле-Эйнар Бьёрндален Оберхофта, 2007-2008 миҙгеле |Файл:Bjorndalen-Trondheim09.jpg|Уле-Эйнар Бьёрндален, 2009 |Файл:2010 Winter Olympic Games - Men's Biathlon 15 km Mass Start.jpg|Ванкуверҙағы Олимпия уйындарында. Масс-старт, 2010 ||Уле-Эйнар Бьёрндален Ванкувер олимпиадаһында эстафетала, 2010 |Файл:Ole Einar Bjørndalen Kontiolahti 2012 09.jpg|Бьорндален Контиолахтиҙа еңә, 2012 |Файл:2014-04-01 Biathlon World Cup Oberhof - Mens Pursuit - 2 - Ole Einar Bjoerndalen.JPG|Эҙәрләү уҙышында, Оберхоф (04-01-2014) |Файл:2014-04-01 Biathlon World Cup Oberhof - Mens Pursuit - 2 - Ole Einar Bjoerndalen (2).JPG|Эҙәрләү уҙышында, Оберхоф (04-01-2014) |Файл:MedalistsSochi2014.jpg|XXII Ҡышҡы олимпия уйындары. ([[Сочи]], 2014). Ирҙәр спринты призерҙары |Файл:Призеры Биатлон Смешанная эстафета.JPG|XXII Ҡышҡы олимпия уйындары. ([[Сочи]], 2014). Ҡатнаш эстафета призерҙары |Файл:Pokljuka_Biathlon_World_Cup_2014_5914.JPG|Эҙәрләү уҙышында, Поклюка, 2014 |Файл:Pokljuka_Biathlon_World_Cup_2014_5938.JPG|Донъя кубогы призерҙары, Поклюка, 2014 |Файл:Ole Einar Björndalen in Östersund 2015.jpg|Донъя кубогы генераль классификацияһында 41 йәшлек лидер, 2015 |Файл:Мартен Фуркад та Уле-Айнар Бьйорндален на ЧС 2016 в Осло (World Championship Biathlon Oslo 2016).jpg|42 йәшлек Донъя чемпионаты ҡаһарманы, Осло, 2016 }} == Подиумдар == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Бьёрндалендың бөтә подиумдары |- | {| class="wikitable" ! '''Подиумдар''' !1 !2 !3 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" |8 | bgcolor="silver" |9 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Спринт | bgcolor="gold" |36 | bgcolor="silver" |24 | bgcolor="cc9966" |12 |- |Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |37 | bgcolor="silver" |14 | bgcolor="cc9966" |7 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |14 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" |9 |- | Эстафета | bgcolor="gold" |32 | bgcolor="silver" |19 | bgcolor="cc9966" |13 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | — |- | Командалы уҙыш | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="cc9966" | — |} {| class="wikitable" ! '''№''' ! '''Миҙгел''' ! '''Үткәрелгән урын''' ! '''Урын''' ! '''Уҙыш төрө''' |- | 1 | 94/95 | Бад Гаштейн | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 2 | 94/95 | Бад Гаштейн | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 3 | 94/95 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 4 | 94/95 | Лиллехаммер | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 5 | 94/95 | Лиллехаммер | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 6 | 95/96 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 7 | 95/96 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 8 | 95/96 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 9 | 95/96 | Осрблье | bgcolor="silver" |2 | команда уҙышы |- | 10 | 95/96 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 11 | 95/96 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 12 | 96/97 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 13 | 96/97 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 14 | 96/97 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 15 | 96/97 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 16 | 96/97 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 17 | 96/97 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 18 | 96/97 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 19 | 96/97 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 20 | 96/97 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="cc9966" |21 | bgcolor="cc9966" |96/97 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Осрблье | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |преследование |- | bgcolor="silver" |22 | bgcolor="silver" |96/97 | bgcolor="silver" |ЧМ Осрблье | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 23 | 96/97 | Нагано | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 24 | 96/97 | Нагано | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 25 | 97/98 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 26 | 97/98 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 27 | 97/98 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 28 | 97/98 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 29 | 97/98 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 30 | 97/98 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | bgcolor="gold" |31 | bgcolor="gold" |97/98 | bgcolor="gold" |ОИ Нагано | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="silver" |32 | bgcolor="silver" |97/98 | bgcolor="silver" |ОИ Нагано | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 33 | 97/98 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |34 | bgcolor="silver" |97/98 | bgcolor="silver" |ЧМ Поклюка | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |35 | bgcolor="gold" |97/98 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |команда уҙышы |- | 36 | 98/99 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 37 | 98/99 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 38 | 98/99 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 39 | 98/99 | Осрблье | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 40 | 98/99 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 41 | 98/99 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 42 | 98/99 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 43 | 98/99 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="cc9966" |44 | bgcolor="cc9966" |98/99 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Контиолахти | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |эстафета |- | bgcolor="silver" |45 | 98/99 | Вал-Картье | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | bgcolor="cc9966" |46 | bgcolor="cc9966" |98/99 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | 47 | 99/00 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 48 | 99/00 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 49 | 99/00 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 50 | 99/00 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 51 | 99/00 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 52 | 99/00 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 53 | 99/00 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 54 | 99/00 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 55 | 99/00 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 56 | 99/00 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 57 | 99/00 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 58 | 99/00 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 59 | 99/00 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | bgcolor="cc9966" |60 | bgcolor="cc9966" |99/00 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | bgcolor="silver" |61 | bgcolor="silver" |99/00 | bgcolor="silver" |ЧМ Лахти | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 62 | 00/01 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 63 | 00/01 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 64 | 00/01 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 65 | 00/01 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 66 | 00/01 | Осрблье | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 67 | 00/01 | Осрблье | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 68 | 00/01 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 69 | 00/01 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 70 | 00/01 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 71 | 00/01 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 72 | 00/01 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="silver" |73 | bgcolor="silver" |00/01 | bgcolor="silver" |ЧМ Поклюка | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |масс-старт |- | bgcolor="cc9966" |74 | bgcolor="cc9966" |00/01 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |эстафета |- | 75 | 00/01 | Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 76 | 00/01 | Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 77 | 00/01 | Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 78 | 00/01 | Лэйк-Плэсид | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 79 | 00/01 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 80 | 00/01 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 81 | 01/02 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 82 | 01/02 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 83 | 01/02 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 84 | 01/02 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 85 | 01/02 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 86 | 01/02 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 87 | 01/02 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |88 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="gold" |89 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |90 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |91 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 92 | 01/02 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 93 | 01/02 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 94 | 02/03 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 95 | 02/03 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 96 | 02/03 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 97 | 02/03 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 98 | 02/03 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 99 | 02/03 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 100 | 02/03 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 101 | 02/03 | Рупольдинг | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 102 | 02/03 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 103 | 02/03 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 104 | 02/03 | Лахти | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 105 | 02/03 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 106 | 02/03 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |107 | bgcolor="gold" |02/03 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |108 | bgcolor="gold" |02/03 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |масс-старт |- | 109 | 03/04 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 110 | 03/04 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 111 | 03/04 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 112 | 03/04 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 113 | 03/04 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 114 | 03/04 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 115 | 03/04 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 116 | 03/04 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 117 | 03/04 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 118 | 03/04 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | bgcolor="cc9966" |119 | bgcolor="cc9966" |03/04 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |спринт |- | bgcolor="cc9966" |120 | bgcolor="cc9966" |03/04 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |эҙәрләү |- | bgcolor="cc9966" |121 | bgcolor="cc9966" |03/04 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" | шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |122 | bgcolor="silver" |03/04 | bgcolor="silver" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 123 | 03/04 | Форт-Кент | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 124 | 03/04 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 125 | 04/05 | Бейтостёлен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 126 | 04/05 | Бейтостёлен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 127 | 04/05 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 128 | 04/05 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 129 | 04/05 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 130 | 04/05 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 131 | 04/05 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 132 | 04/05 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 133 | 04/05 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 134 | 04/05 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 135 | 04/05 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 136 | 04/05 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="gold" |137 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |138 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |139 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | bgcolor="gold" |140 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |масс-старт |- | 141 | 04/05 | Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 142 | 04/05 | Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 143 | 05/06 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 144 | 05/06 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 145 | 05/06 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 146 | 05/06 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="silver" |147 | bgcolor="silver" |05/06 | bgcolor="silver" |ОИ Турин | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |148 | bgcolor="silver" |05/06 | bgcolor="silver" |ОИ Турин | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эҙәрләү |- | bgcolor="cc9966" |149 | bgcolor="cc9966" |05/06 | bgcolor="cc9966" |ОИ Турин | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | 150 | 05/06 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 151 | 05/06 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="silver" |152 | bgcolor="silver" |05/06 | bgcolor="silver" |ЧМ Поклюка | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |ҡатнаш эстафета |- | 153 | 05/06 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 154 | 05/06 | Контиолахти | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 155 | 05/06 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 156 | 05/06 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 157 | 05/06 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 158 | 06/07 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 159 | 06/07 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 160 | 06/07 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 161 | 06/07 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 162 | 06/07 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 163 | 06/07 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 164 | 06/07 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 165 | 06/07 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 166 | 06/07 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="gold" |167 | bgcolor="gold" |06/07 | bgcolor="gold" |ЧМ Антхольц | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |168 | bgcolor="gold" |06/07 | bgcolor="gold" |ЧМ Антхольц | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="silver" |169 | bgcolor="silver" |06/07 | bgcolor="silver" |ЧМ Антхольц | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 170 | 06/07 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 171 | 06/07 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 172 | 07/08 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 173 | 07/08 | Контиолахти | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 174 | 07/08 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 175 | 07/08 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 176 | 07/08 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 177 | 07/08 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 178 | 07/08 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 179 | 07/08 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 180 | 07/08 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 181 | 07/08 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 182 | 07/08 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 183 | 07/08 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="cc9966" |184 | bgcolor="cc9966" |07/08 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |спринт |- | bgcolor="gold" |185 | bgcolor="gold" |07/08 | bgcolor="gold" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="silver" |186 | bgcolor="silver" |07/08 | bgcolor="silver" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |187 | bgcolor="silver" |07/08 | bgcolor="silver" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |масс-старт |- | bgcolor="silver" |188 | bgcolor="silver" |07/08 | bgcolor="silver" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 189 | 07/08 | Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 190 | 08/09 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 191 | 08/09 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 192 | 08/09 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 193 | 08/09 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 194 | 08/09 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 195 | 08/09 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 196 | 08/09 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |197 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |198 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |199 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="gold" |200 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 201 | 08/09 | Ванкувер | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 202 | 08/09 | Тронхейм | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 203 | 08/09 | Тронхейм | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 204 | 08/09 | Тронхейм | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 205 | 08/09 | Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 206 | 08/09 | Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 207 | 08/09 | Ханты-Мансийск | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 208 | 09/10 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 209 | 09/10 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 210 | 09/10 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 211 | 09/10 | Хохфильцен | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 212 | 09/10 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 213 | 09/10 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 214 | 09/10 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 215 | 09/10 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | bgcolor="silver" |216 | bgcolor="silver" |09/10 | bgcolor="silver" |ОИ Ванкувер | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="gold" |217 | bgcolor="gold" |09/10 | bgcolor="gold" |ОИ Ванкувер | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | bgcolor="silver" |218 | bgcolor="silver" |09/10 | bgcolor="silver" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |ҡатнаш эстафета |- | 219 | 10/11 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 220 | 10/11 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 221 | 10/11 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 222 | 10/11 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 223 | 10/11 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 224 | 10/11 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="gold" |225 | bgcolor="gold" |10/11 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |ҡатнаш эстафета |- | bgcolor="gold" |226 | bgcolor="gold" |10/11 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 227 | 10/11 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 228 | 11/12 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 229 | 11/12 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |230 | bgcolor="gold" |11/12 | bgcolor="gold" |ЧМ Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |ҡатнаш эстафета |- | bgcolor="gold" |231 | bgcolor="gold" |11/12 | bgcolor="gold" |ЧМ Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 232 | 12/13 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 233 | 12/13 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | bgcolor="gold" |234 | bgcolor="gold" |12/13 | bgcolor="gold" |ЧМ Нове-Место | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 235 | 13/14 | Хохфильцен | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 236 | 13/14 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 237 | 13/14 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 238 | 13/14 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |239 | bgcolor="gold" |13/14 | bgcolor="gold" |ОИ Сочи | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |240 | bgcolor="gold" |13/14 | bgcolor="gold" |ОИ Сочи | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |ҡатнаш эстафета |- | 241 | 13/14 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 242 | 14/15 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 243 | 14/15 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 244 | 14/15 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 245 | 14/15 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | bgcolor="silver" |246 | bgcolor="silver" |14/15 | bgcolor="silver" |ЧМ Контиолахти | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" | эстафета |- | 247 | 15/16 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 248 | 15/16 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 249 | 15/16 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 250 | 15/16 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 251 | 15/16 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 252 | 15/16 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="silver" |253 | bgcolor="silver" |15/16 | bgcolor="silver" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |спринт |- | bgcolor="silver" |254 | bgcolor="silver" |15/16 | bgcolor="silver" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |255 | bgcolor="gold" |15/16 | bgcolor="gold" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | bgcolor="cc9966" |256 | bgcolor="cc9966" |15/16 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | 257 | 16/17 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | ҡатнаш эстафета |- | 258 | 16/17 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | bgcolor="cc9966" |259 | bgcolor="cc9966" |16/17 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" | эҙәрләү |} |} === Шәхси уҙыштарҙағы еңеүҙәре === Биатлонда Бьёрндалена 95 шәхси еңеүгә өлгәшә, был абсолют рекорд булып тора: {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Шәхси уҙыштарҙағы еңеүҙәре |- | {| class="wikitable" |+ Еңеҙәре ! # ! Дата ! Урын ! Миҙгел ! Тип |- | align="center" bgcolor="gold" | '''1''' | 11 ғинуар 1996 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1995/96 | шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''2''' | 4 ғинуар 1997 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1996/97 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''3''' | 5 ғинуар 1997 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1996/97 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''4''' | 11 ғинуар 1997 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 1996/97 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''5''' | 17 ғинуар 1998 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1997/98 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''6''' | 18 февраль 1998 | {{флаг Японии}} Нагано | ОИ 1998 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''7''' | 11 декабрь 1998 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1998/99 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''8''' | 9 ғинуар 1999 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1998/99 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''9''' | 23 ғинуар 1999 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1998/99 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''10''' | 2 декабрь 1999 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1999/00 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''11''' | 4 декабрь 1999 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1999/00 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''12''' | 6 ғинуар 2000 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1999/00 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''13''' | 7 ғинуар 2000 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1999/00 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''14''' | 22 ғинуар 2000 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1999/00 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''15''' | 1 декабрь 2000 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''16''' | 17 декабрь 2000 | {{флаг Словакии}} Осрбли | 2000/01 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''17''' | 12 ғинуар 2001 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''18''' | 18 ғинуар 2001 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''19''' | 21 ғинуар 2001 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2000/01 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''20''' | 28 февраль 2001 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | 2000/01 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''21''' | 2 март 2001 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''22''' | 3 март 2001 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | 2000/01 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''23''' | 6 декабрь 2001 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2001/02 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''24''' | 9 декабрь 2001 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2001/02 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''25''' | 11 февраля 2002 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | ОИ 2002 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''26''' | 13 февраль 2002 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | ОИ 2002 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''27''' | 16 февраль 2002 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | ОИ 2002 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''28''' | 8 декабрь 2002 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''29''' | 14 декабрь 2002 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2002/03 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''30''' | 15 декабрь 2002 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''31''' | 9 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2002/03 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''32''' | 12 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2002/03 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''33''' | 18 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2002/03 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''34''' | 19 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''35''' | 9 февраль 2003 | {{флаг Финляндии}} Лахти | 2002/03 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''36''' | 16 февраль 2003 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''37''' | 15 март 2003 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | ЧМ 2003 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''38''' | 23 март 2003 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | ЧМ 2003 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''39''' | 4 декабрь 2003 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2003/04 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''40''' | 7 декабрь 2003 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''41''' | 14 декабрь 2003 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''42''' | 10 ғинуар 2004 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''43''' | 18 ғинуар 2004 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''44''' | 2 декабрь 2004 | {{флаг Норвегии}} Бейтостолен | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''45''' | 11 декабрь 2004 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''46''' | 15 ғинуар 2004 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''47''' | 16 ғинуар 2004 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2004/05 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''48''' | 19 ғинуар 2004 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2004/05 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''49''' | 21 ғинуар 2004 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''50''' | 23 ғинуар 2004 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2004/05 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''51''' | 20 февраль 2005 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2004/05 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''52''' | 5 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | ЧМ 2005 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''53''' | 6 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | ЧМ 2005 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''54''' | 13 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | ЧМ 2005 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''55''' | 17 март 2005 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2004/05 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''56''' | 27 ноябрь 2005 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''57''' | 22 ғинуар 2006 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2005/06 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''58''' | 8 март 2006 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2005/06 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''59''' | 11 март 2006 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''60''' | 18 март 2006 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''61''' | 23 март 2006 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2005/06 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''62''' | 25 март 2006 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''63''' | 26 март 2006 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2005/06 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''64''' | 30 ноябрь 2006 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2006/07 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''65''' | 2 декабрь 2006 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2006/07 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''66''' | 3 декабрь 2006 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2006/07 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''67''' | 8 декабрь 2006 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2006/07 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''68''' | 9 декабрь 2006 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2006/07 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''69''' | 13 ғинуар 2007 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2006/07 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''70''' | 14 ғинуар 2007 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2006/07 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''71''' | 3 февраль 2007 | {{флаг Италии}} Антхольц | ЧМ 2007 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''72''' | 4 февраль 2007 | {{флаг Италии}} Антхольц | ЧМ 2007 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''73''' | 10 март 2007 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2006/07 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''74''' | 11 март 2007 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2006/07 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''75''' | 1 декабрь 2007 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2007/08 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''76''' | 8 декабрь 2007 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2007/08 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''77''' | 15 декабрь 2007 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2007/08 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''78''' | 6 ғинуар 2008 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2007/08 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''79''' | 20 ғинуар 2008 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2007/08 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''80''' | 10 февраль 2008 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | ЧМ 2008 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''81''' | 6 март 2008 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2007/08 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''82''' | 17 ғинуар 2009 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2008/09 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''83''' | 18 ғинуар 2009 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2008/09 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''84''' | 14 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | ЧМ 2009 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''85''' | 15 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | ЧМ 2009 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''86''' | 17 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | ЧМ 2009 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''87''' | 21 март 2009 | {{флаг Норвегии}} Тронхейм | 2008/09 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''88''' | 22 март 2009 | {{флаг Норвегии}} Тронхейм | 2008/09 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''89''' | 5 декабрь 2009 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2009/10 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''90''' | 11 декабрь 2009 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2009/10 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''91''' | 10 ғинуар 2010 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2009/10 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''92''' | 5 декабрь 2010 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2010/11 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''93''' | 12 февраль 2012 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2011/12 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''94''' | 8 февраль 2014 | {{флаг России}} [[Сочи]] | ОИ 2014 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''95''' | 2 декабрь 2015 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2015/16 | Шәхси уҙыш |} |} === Команда дисциплиналарындағы еңеүҙәр === Бьёрндален команда дисциплиналарында (команда уҙыштары, эстафеталар, ҡатнаш эстафеталар) рекордлы 35 еңеүгә өлгәшә: {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Команда уҙыштарындағы еңеүҙәре |- | {| class="wikitable" |+ Еңеүҙәр ! # ! Дата ! Урын ! Миҙгел ! Тип |- | align="center" bgcolor="gold" | '''1''' | 19 март 1995 | {{флаг Норвегии}} Лиллехаммер | 1994/95 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''2''' | 17 март 1996 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1995/96 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''3''' | 15 март 1998 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1997/98 | Команда уҙышы |- | align="center" bgcolor="gold" | '''4''' | 11 декабрь 1999 | {{флаг Словении}} Поклюка | 1999/00 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''5''' | 9 ғинуар 2000 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1999/00 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''6''' | 9 декабрь 2000 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2000/01 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''7''' | 10 ғинуар 2001 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2000/01 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''8''' | 26 ғинуар 2002 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2001/02 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''9''' | 20 февраль 2002 | {{флаг США}} Солджер-Холлоу | ОИ 2002 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''10''' | 7 декабрь 2002 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2002/03 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''11''' | 13 декабрь 2003 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2003/04 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''12''' | 5 декабрь 2004 | {{флаг Норвегии}} Бейтостелен | 2004/05 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''13''' | 13 ғинуар 2005 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2004/05 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''14''' | 12 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2004/05 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''15''' | 29 ноябрь 2005 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2005/06 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''16''' | 11 ғинуар 2007 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2006/07 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''17''' | 9 декабрь 2007 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2007/08 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''18''' | 4 ғинуар 2008 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2007/08 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''19''' | 10 ғинуар 2008 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2007/08 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''20''' | 15 ғинуар 2009 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2008/09 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''21''' | 22 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | 2008/09 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''22''' | 7 ғинуар 2010 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2009/10 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''23''' | 26 февраль 2010 | {{флаг Канады}} Ванкувер | ОИ 2010 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''24''' | 12 декабрь 2010 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2010/11 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''25''' | 3 март 2011 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2010/11 | Ҡатнаш эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''26''' | 11 март 2011 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2010/11 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''27''' | 1 март 2012 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2011/12 | Ҡатнаш эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''28''' | 9 март 2012 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2011/12 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''29''' | 9 декабрь 2012 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2012/13 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''30''' | 16 февраль 2013 | {{флаг Чехии}} Нове-Место | 2012/13 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''31''' | 7 декабрь 2013 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2013/14 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''32''' | 19 февраль 2014 | {{флаг России}} [[Сочи]] | ОИ 2014 | Ҡатнаш эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''33''' | 14 ғинуар 2015 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2014/2015 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''34''' | 25 ғинуар 2015 | {{флаг Италии}} Антерсельва | 2014/2015 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''35''' | 15 ғинуар 2016 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2014/2015 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''36''' | 12 март 2016 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | ЧМ 2016 | Эстафета |} |} === Айырым этаптарҙағы подиумдар === {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Айырым этаптарҙағы подиумдар |- | {| class="wikitable" ! '''Эстерсунд ('''{{флаг Швеции}}''' Швеция)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны''' | bgcolor="gold" |10 | bgcolor="silver" |9 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |8 | bgcolor="silver" |5 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" | - |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Спринт | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |4 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |5 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" | - |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Хохфильцен ('''{{флаг Австрии}}''' Австрия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |Подиумдарҙың дөйөм һаны<br /> | bgcolor="gold" |22 | bgcolor="silver" |8 | bgcolor="cc9966" |2 |- |'''Шәхси подиумдар ''' | bgcolor="gold" |14 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" |2 |- |'''Команда подиумдары ''' | bgcolor="gold" |8 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Спринт | bgcolor="gold" |6 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |6 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Оберхоф ('''{{флаг Германии}}''' Германия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны ''' | bgcolor="gold" |12 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" |8 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |9 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Команда подиумдары ''' | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |3 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" |1 |- | Спринт | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" |1 |- | Эстафета | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |3 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Рупольдинг ('''{{флаг Германии}}''' Германия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны''' | bgcolor="gold" |18 | bgcolor="silver" |9 | bgcolor="cc9966" |1 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |11 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" | - |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Спринт | bgcolor="gold" |6 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |4 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Поклюка ('''{{флаг Словении}}''' Словения)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны ''' | bgcolor="gold" |9 | bgcolor="silver" |8 | bgcolor="cc9966" |6 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |5 | bgcolor="cc9966" |4 |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" |1 |- | Спринт | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Холменколлен ('''{{флаг Норвегии}}''' Норвегия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |5 | bgcolor="cc9966" |7 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Спринт | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |3 |- | Эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} |} == Ҙур һәм кесе Донъя кубоктарының дөйөм иҫәптәрендәге һөҙөмтәләре == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Ҙур һәм кесе Донъя кубоктарының дөйөм иҫәптәрендәге һөҙөмтәләре |- | {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="58%" | width="8%" | '''Йыл''' | width="12%" | '''Дөйөм иҫәп''' | width="12%" | '''Спринт''' | width="12%" |'''Эҙәрләү уҙышы''' | width="12%" | '''Шәхси уҙыш''' | width="12%" | '''Масс-старт''' |- align="center" | '''1992-93''' | 62 | ? | ? |- align="center" | '''1993-94''' | 30 | ? | ? |- align="center" | '''1994-95''' | 4 | bgcolor="gold" | '''1''' | ? |- align="center" | '''1995-96''' | 9 | 6 | ? |- align="center" | '''1996-97''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="cc9966" | '''3/=2''' | 8 |- align="center" | '''1997-98''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | ? | bgcolor="cc9966" | '''3''' |- align="center" | '''1998-99''' | bgcolor="silver" | '''2''' | 5 | bgcolor="cc9966" | '''3''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="cc9966" | '''3''' |- align="center" | '''1999-00''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | ? | 9 |- align="center" | '''2000-01''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2/=3''' |- align="center" | '''2001-02''' | bgcolor="cc9966" | '''3''' | 5 | bgcolor="cc9966" | '''3''' | bgcolor="silver" | '''2''' | ? |- align="center" | '''2002-03''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | ? | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2003-04''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2''' | 6 | bgcolor="silver" | '''2''' |- align="center" | '''2004-05''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''=1''' | bgcolor="gold" | '''=1''' |- align="center" | '''2005-06''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2006-07''' | bgcolor="silver" | '''2''' | 10 | bgcolor="silver" | '''2''' | 6 | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2007-08''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | =7 | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2008-09''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | 4 | bgcolor="silver" | '''2''' |- align="center" | '''2009-10''' | 10 | 7 | 16 | 25 | =7 |- align="center" | '''2010-11''' | 10 | 14 | 20 | 4 | 7 |- align="center" | '''2011-12''' | 16 | 18 | =5 | - | 17 |- align="center" | '''2012-13''' | 22 | 19 | 16 | 35 | 26 |- align="center" | '''2013-14''' | 6 | 4 | 9 | 44 | 8 |- align="center" |'''2014-15''' | 14 | 14 | 19 | 11 | 16 |- | '''2015-16''' |13 |12 |15 |7 |11 |} |} == Атыу статистикаһы == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Атыу статистикаһы |- | {| class="standard" !Миҙгел ! Дөйөм ! Шәхси ! Спринт ! Эҙәрл. ! Масс-ст. ! Эстаф. |- !13/14 ! 83,4 ! 77,5 ! 82,0 ! 88,8 ! 70 ! 93,8 |- !12/13 ! 83,1 ! 87,5 ! 80 ! 82,5 ! 82,5 ! 88,2 |- !11/12 ! 79,6 ! 73,3 ! 80 ! 83,6 ! 82,5 ! 68,3 |- !10/11 ! 86,7 ! 86,3 ! 82,9 ! 83,3 ! 88,8 ! 95,2 |- !09/10 ! 83,6 ! 82,5 ! 81,4 ! 90 ! 82 ! 83,3 |- !08/09 ! 85,6 ! 81,3 ! 87,5 ! 88,3 ! 88 ! 76,3 |- !07/08 ! 83,5 ! 80 ! 88,9 ! 79,2 ! 90 ! 79 |- !06/07 ! 84,9 ! 81,7 ! 80 ! 89,2 ! 87,5 ! 78,4 |- !05/06 ! 85,1 ! 92,5 ! 78,3 ! 83,3 ! 88,8 ! 85,7 |- !04/05 ! 85,4 ! 88,3 ! 88,6 ! 79,3 ! 91,7 ! 88,2 |- !03/04 ! 80,5 ! 87,5 ! 84,4 ! 76,9 ! 85 ! 70 |- !02/03 ! 86,2 ! 80 ! 88,8 ! 87 ! 86,3 ! 85,5 |- !01/02 ! 74,8 ! 78,3 ! 75 ! 75 ! 67,5 ! 75,5 |- !00/01 ! 78,7 ! 71,3 ! 82,2 ! 81,7 ! 80 ! 76,2 |- !99/00 ! 82,7 ! 80 ! 80 ! 83,8 ! 78,3 ! 93 |- !98/99 ! 81,4 ! 80 ! 78,8 ! 82,5 ! 92,5 ! 73 |} {| class="standard" !Уйын ! Дөй. !Ш. ! С. ! Уҙыш<ref>Состязания, учитываемые в статистике по стрельбе на Олимпийских играх и Чемпионатах мира</ref> ! Миҙг. ! Общ !Л ! С ! Нац<ref>Рейтинг по стрельбе среди спортсменов национальной команды в Кубке мира</ref> ! Мир<ref>Рейтинг по стрельбе среди всех спортсменов в Кубке мира</ref> |- !14ОИ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 13/14 ! 83,4 % ! 4 ! 43 |- !13ЧМ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 12/13 ! 83,05 % ! 86,93 % ! 79,21 % |- !12ЧМ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 11/12 ! 79,6 % |- !11ЧМ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 10/11 ! 86,7 % |- !10ЧМ ! 80 % ! 80 % ! 80 % ! См ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !10ОИ ! 79 % ! 80 % ! 78 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 09/10 ! 83,6 % |- !09ЧМ ! 80 % ! 80 % ! 80 % ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 08/09 ! 85 % ! 85 % ! 86 % ! 2 ! 18 |- !08ЧМ ! 92 % ! 95 % ! 88 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 07/08 ! 83 % ! 84 % ! 82 % ! 3 ! 24 |- !07ЧМ ! 84 % ! 86 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 06/07 ! 86 % ! 86 % ! 85 % ! 2 ! 12 |- !06ЧМ ! 75 % ! 87 % ! 62 % ! См ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !06ОИ ! 87 % ! 93 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 05/06 ! 84 % ! 84 % ! 84 % ! 3 ! 25 |- !05ЧМ ! 86 % ! 91 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 04/05 ! 85 % ! 89 % ! 81 % ! 2 ! 16 |- !04ЧМ ! 82 % ! 81 % ! 84 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 03/04 ! 80 % ! 77 % ! 83 % ! 4 ! 39 |- !03ЧМ ! 86 % ! 86 % ! 86 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 02/03 ! 86 % ! 85 % ! 86 % ! 2 ! 13 |- !02ЧМ ! 75 % ! 70 % ! 80 % ! МС ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !02ОИ ! 89 % ! 88 % ! 91 % ! Инд Спр Пр Эст ! 01/02 ! 74 % ! 72 % ! 77 % ! 7 ! 118 |- !01ЧМ ! 73 % ! 65 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 00/01 ! 78 % ! 78 % ! 79 % ! 6 ! 67 |- !00ЧМ ! 84 % ! 79 % ! 88 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 99/00 ! 82 % ! 79 % ! 85 % ! 5 ! 50 |- !99ЧМ ! 88 % ! 86 % ! 91 % ! Инд Спр Пр МС ! 98/99 ! 81 % ! 78 % ! 84 % ! 3 ! 46 |- !98ЧМ ! 90 % ! 80 % ! 100 % ! Пр ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !98ОИ ! 87 % ! 80 % ! 93 % ! Инд Спр ! 97/98 ! 85 % ! 81 % ! 89 % ! 5 ! 36 |- !97ЧМ ! 86 % ! 92 % ! 80 % ! Инд Сп Пр ! 96/97 ! 82 % ! 84 % ! 80 % ! 6 ! 69 |- !96ЧМ ! 90 % ! 80 % ! 100 % ! Инд, Спр ! 95/96 ! 81 % ! 81 % ! 81 % ! 7 ! 68 |- !95ЧМ ! 87 % ! 87 % ! 87 % ! Инд Спр ! 94/95 ! 83 % ! 87 % ! 80 % ! 4 ! 42 |- !94ОИ ! 83 % ! 80 % ! 87 % ! Инд Спр ! 93/94 ! 86 % ! 90 % ! 82 % ! 4 ! 20 |- !93ЧМ ! — ! — ! — ! — ! 92/93 ! 66 % ! 66 % ! 66 % ! 11 ! 147 |} |} == Төрлө ярыштарҙағы сығыштар статистикаһы == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 62px;" !Төрлө ярыштарҙағы сығыштар статистикаһы |- | {| class="wikitable" ! colspan="3" | Ярыштар/Миҙгел ! 90/91 ! 91/92 ! 92/93 ! 93/94 ! 94/95 ! 95/96 ! 96/97 ! 97/98 ! 98/99 ! 99/00 ! 00/01 ! 01/02 ! 02/03 ! 03/04 ! 04/05 ! 05/06 ! 06/07 ! 07/08 ! 08/09 ! 09/10 ! 10/11 ! 11/12 ! 12/13 ! 13/14 |- | rowspan="49" |<small>[[Биатлон]]</small> |- | rowspan="7" |Олимпия уйындары |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | 36 | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 34 |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | 28 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 11 | align="center" | 17 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | <small>Пр </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 7 | align="center" | 4 |- | <small>МС </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 27 | align="center" | 22 |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 5 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 |- | <small>См </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="8" |Донъя чемпионаттары |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 12 | align="center" | 19 | align="center" | 6 | align="center" | 4 | align="center" | 20 | align="center" | 10 | align="center" | 30 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 6 | align="center" | 32 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 6 | align="center" | 47 | align="center" | 25 |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" | 6 | align="center" | 9 | align="center" | 19 | align="center" | 5 | align="center" | 19 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 22 | align="center" | 21 | align="center" | 4 |- | <small>Пр </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 5 | align="center" | 4 | align="center" | 4 | align="center" | 8 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 24 | align="center" | 27 | align="center" | 10 |- | <small>МС </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 4 | align="center" | 6 | align="center" | 8 | align="center" | 24 |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 5 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | <small>См </small> | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — |- | <small>Ком </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="5" |Юниорҙар араһында донъя чемпионаттары |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | 23 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | 47 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" | 6 | align="center" | 8 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Ком </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="7" |<small> Норвегияның ҡышҡы чемпионаттары<br /> <ref>[http://home.arcor.de/christian-einar/Biathlon%20Norge/index.html Biathlon Norge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030154351/http://home.arcor.de/christian-einar/Biathlon%20Norge/index.html |date=2009-10-30 }}</ref><ref>[http://nm2010.no/Nettjenester/Start-_og_resultatlister_NM_2010 Start- og resultatlister NM 2010]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></small> |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 4 | align="center" | 14 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 4 | align="center" | 6 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" |— | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 13 | align="center" | 8 | align="center" | — | align="center" | 10 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 5 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" |— | align="center" | 4 |- | <small>Пр </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — |- | <small>МС </small> | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" |— |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" |— | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | <small>Ком </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — |- | rowspan="3" |Норвегияның йәштәр чемпионаттары |- | <small>Инд—юн. </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 6 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Спр—юн. </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="2" |Норвегияның йәйге чемпионаттары |- | <small>Спр </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="4" |Асыҡ чемпионат/Рәсәй кубогы |- | <small>Спр </small> | 7 | 9 | 5 |- | <small>Пр </small> | 4 | 13 | bgcolor="CC9966" | 3 |- | <small>МС </small> | bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="3" |Аиталий Фатьянов иҫтәлеге призы |- | <small>Спр </small> | — |- | <small>Пр </small> | — |- | rowspan="4" |<small>Донъя йәйге биатлон чемпионаттарыу<ref>[http://ski-russia.ucoz.ru/index/0-2 История летнего биатлона]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></small> |- | <small>Инд-кросс </small> | align="center" | 5 |- | <small>Спр-кросс </small> | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Эст-кросс </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="3" |<small>Коммерция «шоу» старттары</small> |- |<small>Раштыуа уҙыштары<ref>Рәсми атамаһы — Veltins Biathlon World Team Challenge</ref> </small> | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 |- |<small>Чемпиондар уҙыштары </small> | align="center" | 6 |} {| class="wikitable" ! colspan="3" | Ярыштар/Миҙгел ! 90/91 ! 91/92 ! 92/93 ! 93/94 ! 94/95 ! 95/96 ! 96/97 ! 97/98 ! 98/99 ! 99/00 ! 00/01 ! 01/02 ! 02/03 ! 03/04 ! 04/05 ! 05/06 ! 06/07 ! 07/08 ! 08/09 ! 09/10 ! 10/11 ! 11/12 ! 12/13 ! 13/14 |- | rowspan="5" |Саңғы ярыштары |- | rowspan="2" | Олимпия уйындары |- |30 км<br /> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 5<ref>Күмәк старттан ирекле стиль менән уҙыш</ref> | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="2" |Донъя чемпионаттары |- |15 км<br /> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 11<ref name="CCS">Интерваллы старттан ирекле стиль менән уҙыш</ref> | align="center" | 13 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |} |} == Донъя кубогындағы сығыштар статитстикаһы == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Донъя кубогындағы сығыштар статистикаһы |- | {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2017/2018<br /> Итоги''' | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Франции|20px}}<br /> Анси | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Республики Корея|20px}}<br /> ОИ Пхёнчхан | colspan="4" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Төмән |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәпәй |Урын |Сусм |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Эст |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |МС |См |Эст |Спр |Сусм |См |МС |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''74'''</big> |<big>'''40'''</big> |— |— |18 |31 |18 |28 |46 | bgcolor="gold" |'''1''' |— |— |— |52 |36 |— |} {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2016/2017<br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> Нове-Место | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> '''ЧМ Хохфильцен''' | colspan="3" | {{Флаг Южной Кореи|20px}}<br /> Пхёнчан | colspan="4" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Очков |Место |Сусм |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |МС |Инд |Эст |МС |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |См |Сусм |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''631'''</big> |<big>'''9'''</big> |— | bgcolor="gold" |'''1''' |5 |12 |12 | 7 | 9 | 9 |14 | 12 | 7 |32 |37 | 5 | bgcolor="gold" |'''1''' | 8 | 34 |4 |— |10 | — | 8 | bgcolor="cc9966" |'''3''' |<s>47</s> | 8 | 23 |26 |19 | bgcolor="cc9966" |'''3''' | 8 | 29 |— | — | <s>46</s> |DNS | 17 |} {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2015/2016<br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Канмор | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Преск-Айл | colspan="6" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> '''ЧМ Холменколлен''' | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәпәй |Урын |Сусм |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Сусм |См |Спр |Пр |Эст |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''577'''</big> |<big>'''13'''</big> |— |— | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |11 |16 |'''6''' |— | bgcolor="silver" |'''2''' |'''8''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |— |— |12 |44 | bgcolor="gold" |'''1''' |30 |23 |30 | bgcolor="cc9966" |'''3''' |— |— |— |— |— |— |— |— | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' |17 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |41 |— | отм |} {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2014/15 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="4" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> Нове Место | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="6" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> ЧМ Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |МС |Спр |Пр |Эст |Сусм |См |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''524'''</big> |<big>'''14'''</big> |— |'''6''' |'''8''' |'''10''' |40 |— |— |— |— |— | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' |17 | bgcolor="gold" |'''1''' |15 |'''5''' |'''9''' |'''4''' | bgcolor="gold" |'''1''' |— |— |35 |35 |— |— |— |— |19 |'''5''' |'''6''' | bgcolor="silver" |'''2''' |'''4''' |'''9''' |27 |— |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2013/14 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="4" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Франции|20px}}<br /> Анси | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг России|20px}}<br /> ОИ Сочи | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |СМ |Инд |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Инд |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |МС |СМ |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''556'''</big> |<big>'''6'''</big> |— |31 |12 |отм | bgcolor="cc9966" |'''3''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''5''' |— |— |— | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' |21 |— |— |— |20 |'''4''' |— | bgcolor="gold" |'''1''' |'''4''' |34 |22 | bgcolor="gold" |'''1''' |'''4''' |'''6''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |'''9''' |'''5''' |40 |— |12 |32 |'''5''' |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2012/13 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="4" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> '''ЧМ Нове-Место''' | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Сочи | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Спр |Пр |Эст |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''463'''</big> |<big>'''22'''</big> |— |— |34 |19 |16 |'''7''' | bgcolor="gold" |'''1''' |21 |18 |12 | bgcolor="silver" |'''2''' |'''10''' |15 |— |— |— |— |— |— |— |'''4''' |'''10''' |25 | bgcolor="gold" |'''1''' |24 |18 |12 |13 |24 |44 |— |16 |— |25 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2011/12 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> Нове-Место | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="6" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> '''ЧМ Рупольдинг''' | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |См |Эст |Спр |МС |Инд |Спр |Пр |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |МС |См |Спр |Пр |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''548'''</big> |<big>'''16'''</big> |43 |'''9''' |27 |19 |'''5''' |— |15 | bgcolor="silver" |'''2''' |— |— |— |— |46 |25 |15 |56 |'''10''' |11 |'''5''' |'''10''' |17 |— |'''4''' | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="gold" |'''1''' |21 |27 |47 |'''8''' | bgcolor="gold" |'''1''' |47 |— |20 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2010/11 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Преск-Айл | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Форт-Кент | colspan="6" | {{Флаг России|20px}}<br /> '''ЧМ Ханты-Мансийск''' | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |См |Эст |Спр |МС |Инд |Спр |Пр |Спр |МС |Эст |Спр |См |Пр |Спр |Пр |МС |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''538'''</big> |<big>'''10'''</big> | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''10''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''7''' |55 |11 |— | bgcolor="cc9966" |'''3''' |22 |21 |'''8''' |17 | - |— |'''7''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |— |— |— |— |— |— | bgcolor="gold" |'''1''' |22 |24 |'''6''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''6''' | 13 |— | bgcolor="cc9966" |'''3''' |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2009/10 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> '''ОИ Ванкувер''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Спр |МС |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Инд |МС |Эст |См |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |МС |См |- align="center" |<big>'''593'''</big> |<big>'''10'''</big> |=43 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="#cc9966" |'''3''' |— |— |— |— | bgcolor="gold" |'''1''' |14 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="silver" |'''2''' |'''6''' | bgcolor="silver" |'''2''' |— |— |— |17 |'''7''' | bgcolor="silver" |='''2''' |27 | bgcolor="gold" |'''1''' |— |— |— |54 |17 |13 |'''5''' |15 | bgcolor="silver" |'''2''' |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2008/09 <br /> Итоги''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Республики Корея|20px}}<br /> '''ЧМ Пхёнчхан''' | colspan="3" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Уистлер | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Тронхейм | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Эст |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |См |МС |Эст |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''1080'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> |24 |'''4''' | bgcolor="silver" |2 |=12 | bgcolor="silver" |2 |— |14 |— |— | bgcolor="#cc9966" |3 |23 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |'''5(=4)''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |'''4''' |'''4''' | bgcolor="gold" |1 |18 | bgcolor="silver" |2 |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2007/08 <br /> Итоги''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> '''ЧМ Эстерсунд''' | colspan="3" | {{Флаг Республики Корея|20px}}<br /> Пхёнчхан | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Эст |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |См |Инд |МС |Эст |Спр |Пр |См |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''869'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> |29 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |20 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |5 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 |7 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 |7 |6 |14 |DNS |— |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2006/07 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="6" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> '''ЧМ Антхольц''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Спр |Эст |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |См |Эст |МС |Инд |Спр |Пр |Инд |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="silver" |<big>'''736'''</big> | bgcolor="silver" |<big>'''2'''</big> | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— |— | bgcolor="#cc9966" |3 |30 |5 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |32 |— | bgcolor="silver" |2 |4 |— |— |— |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |48 |9 |4 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2005/06 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрблье | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> '''ОИ Турин''' | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Инд |Спр |Пр |Эст |МС |Спр |Пр |См |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''814'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |5 |8 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |5 |5 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |11 | bgcolor="silver" |2 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2<ref name="WCH">Гонка шла в зачёт чемпионатов мира</ref> |16 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2004/05 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Бейтостолен | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Чезана Сан-Сикарио | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="5" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> '''ЧМ Хохфильцен''' | colspan="4" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |См |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''923'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 |— |— |— | style="color: white; background-color:black" |DSQ<ref>[https://web.archive.org/web/20081030050038/http://sport.gazeta.ru/sport/2005/01/06_n_221469.shtml Норвег биатлонсылары фиништар һуң дисквалификациялана]</ref> |4 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |—<ref name="Rep">Донъя беренселегенең күсерелгән этабы</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2003/04 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрблье | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> '''ЧМ Оберхоф''' | colspan="2" | {{Флаг США|20px}}<br /> Лэйк-Плэсид | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Форт-Кент | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Эст |Пр |Спр |Эст |Пр |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |МС |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="silver" |<big>'''901'''</big> | bgcolor="silver" |<big>'''2'''</big> | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="gold" |1 |10 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |7 |10 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 |7 |8 |7 |4 |12 | bgcolor="silver" |2 |6 |14 | bgcolor="silver" |2 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2002/03 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="2" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="5" |{{Флаг России}}<br /> ЧМ Ханты-Мансийск |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Эст |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Спр |Эст |МС |См |Эст |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Инд |Пр |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |- align="center" |'''737''' | bgcolor="gold" |'''1''' |9 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |6 |— |24 | bgcolor="gold" |1 |8 | bgcolor="gold" |1 | - | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |16 |— |18 |6 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 |7 | bgcolor="gold" |1 |DNS |DNS |— | bgcolor="gold" |1 |8 |30 |4 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2001/02 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг США|20px}}<br /> ОИ Солджер Холлоу | colspan="2" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" |{{Флаг Норвегии}}<br /> Холменколлен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Эст |Пр |Инд |Эст |Пр |Инд |Спр |МС |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Инд |Эст |Пр |Инд |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Спр |Пр |МС |- align="center" |'''692''' | bgcolor="#cc9966" |'''3''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |19 | bgcolor="#cc9966" |3 |14 |— |— |— |9 |4 |14 |— |— |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="#cc9966" |3 |23 |— |6 |4 |6 |7 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2000/01 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> ЧМ Поклюка | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Солджер Холлоу | colspan="1" | {{Флаг США|20px}}<br /> Л-П | colspan="3" |{{Флаг Норвегии}}<br /> Холменколлен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Эст |МС |Спр |Пр |Инд |МС |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Спр |Пр |МС |- align="center" |'''911''' | bgcolor="silver" |'''2''' |95 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |19 |4 |10 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |4 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1999/00 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="2" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="4" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> ЧМ Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" |{{Флаг России}}<br /> Ханты-Мансийск |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Пр |Эст |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |МС |Спр |Пр |Эст |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Инд |МС |Инд |Эст |Пр |Спр |Пр |МС |- align="center" |'''448''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 |4 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |10 | bgcolor="silver" |2 |4 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— | bgcolor="#cc9966" |3 | style="color: white; background-color:black" |DSQ |5 |4 |20 | bgcolor="#cc9966" |3 |42 | bgcolor="silver" |2 |6 |12 |6 |15 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1998/99 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="4" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> ЧМ Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Лэйк-Плэсид | colspan="2" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Вал-Картье | colspan="4" |{{Флаг Норвегии}}<br /> Холменколлен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Инд |Инд |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |МС |Пр |- align="center" |'''397''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |77 | bgcolor="#cc9966" |3 |13 |11 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— |5 |— |37 |8 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 |19 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 |— |— |— | bgcolor="silver" |2 |6 |4 |20 | bgcolor="#cc9966" |3 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1997/98 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="2" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Японии|20px}}<br /> ОИ Нозава Онсен | colspan="4" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Спр |Пр |Инд |Спр |Ком |- align="center" |'''289''' | bgcolor="gold" |'''1''' |13 |19 |21 |9 | bgcolor="silver" |2 |— |— |10 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |10 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |7 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 |5 |5 | bgcolor="silver" |2 |15 |12 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1996/97 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="2" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="2" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> ЧМ Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Японии|20px}}<br /> Нозава Онсен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Новосибирск |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |Ком |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Ком |Инд |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |МС |- align="center" |'''303''' | bgcolor="silver" |'''2''' |41 |30 |22 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— |9 |16 | bgcolor="#cc9966" |3 |=9 | bgcolor="#cc9966" |3 |4 |6 | bgcolor="silver" |2 |31 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |34 |43 |11 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1995/96 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> ЧМ Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Ком |Инд |Ком |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |- align="center" |'''141''' |9 |— |8 |? |69 |17 | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |? |58 |5 | bgcolor="silver" |2 |19 |4 |6 |4 |51 |7 | bgcolor="silver" |2 |90 |16 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1994/95 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Бад Гаштейн | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Бад Гаштейн | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="4" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> ЧМ Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Ком |Инд |Спр |Эст |Ком |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |- align="center" |'''178''' |4 |10 | bgcolor="silver" |2 |— |10 |21 | bgcolor="silver" |2 |37 | bgcolor="cc9966" |3 |? |9 |10 |8 |— |12 |4 |5 |50 |7 |8 |30 | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1993/94 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Бад Гаштейн | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> ОИ Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Хинтон | colspan="4" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Кенмор |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Эст |Инд |Спр |Ком |- align="center" |'''?''' |30 |— |53 |? |52 |30 |9 |— |17 |8 |— |19 |12 |36 |28 |7 |23 |12 |? |5 |11 |17 |4 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1992/93 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Риднау | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг Болгарии|20px}}<br /> ЧМ Боровец | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Ком |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |- align="center" |'''?''' |62 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |29 |92 |? |} Таблицала спортсының биатлон миҙгелендә алған урындары күрһәтелә. <small>'''Инд''' — шәхси уҙыш<br /> '''Пр''' — эҙәрләү<br /> '''Спр''' — спринт<br /> '''МС''' — масс-старт<br /> '''Эст''' — эстафета<br /> '''См''' — ҡатнаш эстафета<br /> '''Сусм''' — берәмләп ҡатнаш эстафета (супермикст)<br /> '''Ком''' — команда уҙышы<br /> '''DNS''' — спортсы ғариза бирһә лә, стартҡа сыҡмай<br /> '''DNF''' — спортсы стартҡа сыға, ләкин финишҡы килмәй<br /> '''LAP''' — спортсы уҙыш барышында (эҙәрләү уҙыштарында һәм масс-старттарҙа) лидерҙан бер әйләнештән ашыуыраҡҡа артта ҡала һәм трассанан сығарыла<br /> '''—''' − спортсы был уҙышта ҡатнашмай<br /> '''отм''' − уҙыш үткәрелмәгән<br /> '''?''' − һөҙөмтә билдәһеҙ, бәлки, спортсы ҡатнашмағандыр.</small> |} == Наградалары == * 1998 год — золотая медаль газеты Aftenposten<ref name="РИАН">[http://ria.ru/sochi2014/20140219/995875212.html Биография Уле Эйнара Бьёрндалена]</ref>. * 2002 год — лауреат премии Egebergs. * 2009 год — лауреат премии Fair play<ref>[http://norge.ru/news/2009/06/25/8470.html Бьорндален получит премию Fair play]</ref>. * 2011 год — медаль Холменколлена (высшая лыжная награда Норвегии за вклад в спорт и высокие результаты)<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_Biorndalen-Grays-i-Henkeli-nagrazhdeni-medaliyu-Holmenkollena Бьорндален, Грайс и Хенкель награждены медалью Холменколлена]</ref>. * 2014 год — лауреат премии Ассоциации национальных олимпийских комитетов<ref>[http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-poluchil-glavnyy-priz-v-svoey-karere_122822/ Бьорндален получил главный приз в своей карьере] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514020026/http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-poluchil-glavnyy-priz-v-svoey-karere_122822/ |date=2015-05-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.oleeinarbjoerndalen.com/ Официальный сайт Уле Эйнара Бьёрндалена] (англ.) (нем.) * [http://www.bjoerndalen.de.vu/ Немецкий фан-клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923012601/http://www.bjoerndalen.de.vu/ |date=2009-09-23 }} (англ.) (нем.) * Профиль на официальном сайте Международного союза биатлонистов: [http://data.biathlonworld.com/data/archives.aspx?IbuId=BTNOR12701197401#/ (стар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205073344/http://data.biathlonworld.com/data/archives.aspx?IbuId=BTNOR12701197401#/ |date=2007-02-05 }} [http://www.biathlonworld3.de/en/profile.html/do/showathlete?IBUId=BTNOR12701197401 (нов)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (англ.), (нем.) * [http://www.sports.ru/tags/1366511.html Профиль на сайте Sports.ru] * [http://www.biathlon.com.ua/profile.php?id=19 Профиль на официальном сайте Федерации биатлона Украины] * [http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=CC&listid=&competitorid=5248&type=result Профиль на официальном сайте Международной лыжной федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213111147/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=CC&listid=&competitorid=5248&type=result |date=2012-12-13 }} * [http://www.skisport.ru/line/4437/ Прямая линия читателей журнала «Лыжный спорт» с Уле-Эйнаром Бьорндаленом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822011143/http://www.skisport.ru/line/4437/ |date=2009-08-22 }} [[Категория:Алфавит буйынса биатлонсылар]] [[Категория:Биатлон буйынса Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Биатлон буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Йәйге биатлон буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Норвегия спортсылары]] fyfzcoxy60obkzg9a3fb0pc4hgy7oif Хуан Антонио Самаранч 0 130477 1310282 1284413 2026-11-11T07:28:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310282 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дон Хуа́н Анто́нио Самара́нч-и-Торельо́, 1-се маркиз де Самаранч''' ({{Lang-es|Don Juan Antonio Samaranch y Torelló, marqués de Samaranch}}, [[17 июль]] [[1920 йыл]] — [[21 апрель]] [[2010 йыл]]) — [[Испания|испан]] сәйәсмәне һәм эшҡыуары, [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның (МОК) етенсе президенты ([[1980]]—[[2001]]), [[XX быуат]]та олимпия хәрәкәтенең мәшһүр эшмәкәрҙәренең береһе тип танылған. Ғүмере буйына МОК-тың почётлы президенты. == Биографияһы == Самаранч [[1920 йыл]]дың 17 июлендә [[Испания]]ның Барселона ҡалаһында бай ғаиләлә тыуа. Бала сағында тәгәрмәсле конькиҙа хоккей уйнау менән мауыға<ref>[http://www.iaaf.org/aboutiaaf/news/newsid=56519.html IAAF mourns the passing of Juan Antonio Samaranch] IAAF.org. 21 April 2010.</ref>. Испанияла граждандар һуғышы барғанда, [[1938 йыл]]да, 18 йәшендә Республика көстәренә санитар итеп саҡырыла. Республиканың сәйәси дошманы булараҡ, тиҙҙән [[Франция]]ға ҡаса, ләкин тиҙ арала милләтсел Испанияға әйләнеп ҡайта һәм Франко Фалангаһына инә<ref name="ElPais">{{citation|title=La larga carrera de un hombre polifacético|url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/larga/carrera/hombre/polifacetico/elpepudep/20100421elpepudep_9/Tes|newspaper=El País|date=21 April 2010}}.{{ref-es}}(исп.)</ref> [[1939 йыл]]да республика ҡолатылғандан һуң Самаранч Барселонала IESE ([[:en:IESE|IESE Business School]]) бизнес-мәктәбендә сауҙаға уҡый. «Ла Пренса» гәзитендә бер аҙ спорт буйынса журналист булып эшләп ала, «Барселона» менән уйнап, 11:1 иҫәбе менән еңгән «Реал Мадрид» футбол клубы яҡлылар исеменә тәнҡит һүҙҙәре әйткән өсөн 1943 йылда эшенән ҡыуыла. Бынан һуң ғаиләһенең туҡыусылыҡ бизнесына әйләнеп ҡайта. 1984 йылда Испанияның иң эре [[:es:La Caixa|la Caixa]] һаҡлыҡ банкының директорҙар советы ағзаһы була, 1987—1999 йылдарҙа президенты вазифаһын биләй. [[1999 йыл]]да отставкаға сыҡҡанынан алып вафатына тиклем уның почетлы президенты булып ҡала. Самаранч Барселонаның муниципаль хөкүмәтендә эшләй, 1955 йылдан 1962 йылға тиклем унда спорт өсөн яуаплы була. Франко режимының һуңғы ун йылында (1967 йылдан алып 1977 йылда демократияны аяҡҡа баҫтырғанға тиклем) прокурадор — парламенттың түбәнге палатаһы ағзаһы була. Олимпия хәрәкәте менән бәйле төрлө ваҡиғаларҙа испан делегацияһының етәксеһе була. 1966 йылда диктатор Франсиско Франко тарафынан Испанияның Олимпия комитеты рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Шул уҡ йылды Самаранч [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] ағзаһы ителә. 1967 йылда — физик тәрбиә һәм спорт буйынса милли делегат. 1973 йылдан — Барселонаның Провинциаль советы рәйесе. 1974—1978 йылдарҙа Халыҡ-ара олимпия комитеты вице-президенты вазифаһын биләй. 1977—1980 йылдарҙа — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа һәм [[Монголия]]ла Испанияның Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе. Хуан Антонио Самаранч Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты итеп 1980 йылғы Мәскәү Олимпиадаһы алдынан һайлана. Ул [[Мәскәү]]ҙе хуп күргәнен бик йыш белдерә<ref>[http://www.lgz.ru/article/70/ Хуан Антонио Самаранч: Друг СССР и бизнесмен]</ref>. Олимпия хәрәкәтенә индергән өлөшө өсөн Испания короле 1991 йылда Самаранчҡа маркиз (дон) титулы бирә. 2001 йылдың 16 июленән бар ғүмеренә МОК-тың почётлы президенты итеп һайлана. 2010 йылдың 20 апрелендә Самаранч Барселона госпиталенә киҫкен йөрәк өйәнәге менән килтерелә. 21 апрелдә мәрхүм була<ref>[http://www.championat.ru/other/news-475556.html Скончался Хуан Антонио Самаранч] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423021041/http://www.championat.ru/other/news-475556.html |date=2010-04-23 }}</ref>. Барселонала Монжуик зыяратында ерләнә. == Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты вазифаһында == 1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпия уйындары тамамланғас, Халыҡ-ара олимпия комитетының 6-сы президенты лорд Килланин комитетҡа идара итеү мөҙҙәте тулғанлыҡтан вазифаһынан бушатыла, урың урынына Самаранч һайлана. Идара итеү осоронда Самаранч олимпия хәрәкәтенең финанс йәһәтенән үҙаллылыҡ алыуына өлгәшә. Сараларға бағыусылар табыуҙы, телевидение аша трансляциялауға договорҙар төҙөүҙе ойоштора, ошо сәбәпле МОК-тың бюджеты һәйбәт тулылана. 1984 йылғы Олимпия уйындарына Советтар Союзы һәм Көнсығыш блок тарафынан бойкот иғлан ителһә лә, Олимпия уйындарында ҡатнашҡан илдәр һаны арта бара, ярыштарҙа ҡатнашҡан спортсыларҙың да әҙерлек кимәле үҫә. Самаранчтың идараһы 1970-се йылдар кризисында финанс бөлгөнлөгөнә төшөп барған МОК-ҡа ҡотолоу килтерә. Юғиһә 1976 йылда уйындарҙы ойошторған ҡала (Денвер) хатта Олимпиаданы ҡабул итеүҙән баш тартырға мәжбүр була. Ғәҙәттә финанс сығымдарын Олимпиаданы ҡабул иткән илдең Олимпия уйындары комитеты яңғыҙы күтәреп килгән була. Әммә финанс ярҙамы эҙләү һәм ярышҡа профессональ спортсыларҙы индереү Самаранчтың дошмандарына уны Олимпия хәрәкәтенең үтә коммерциялашып китеүендә ғәйепләргә нигеҙ бирә. Халыҡ-ара олимпия комитетына Самаранч идара иткән саҡта МОК рәйесенә «Ғали йәнәптәре» тип мөрәжәғәт итеү индерелә. Шулай уҡ Самаранчты һәр ваҡыт шофёрлы лимузин йөрөтә, ниндәй ҡалаға барһа ла, ҡунаҡханаларҙың президент номерҙары көтә. Мәҫәлән, Швейцарияның Лозанна ҡалаһында йәшәүе йылына 500 000 [[АҠШ доллары]]на төшә<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/features/1999/year_in_review/flashbacks/olympics1/ SI Flashback: Breaking Point] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310062725/http://sportsillustrated.cnn.com/features/1999/year_in_review/flashbacks/olympics1/ |date=2007-03-10 }}{{Ref-en}}(инг.).</ref>. Олимпия хәрәкәте тарихына Хуан Антонио Самаранч һүнә башлаған олимпия хәрәкәтен дөрләтеп ебәргән кеше булараҡ инеп ҡала. «КГБ играет в шахматы» тигән китапта (авторҙары Б. Гулько, В. Корчной, В. Попов, Ю. Фельштинский) раҫланыуынса, Самаранч КГБ-ға агент итеп ылыҡтырылған һәм СССР-ға һәр яҡлап булышлыҡ иткән. Ылыҡтырғанда Самаранчҡа СССР һәм башҡа социалистик илдәрҙең тауыштары менән МОК президенты вазифаһы вәғәҙә ителгән булған. == Бүләктәре == === Испаниянан === * Карлос III орденының Ҙур тәреһе кавалеры<ref>[http://www.tv-park.ru/home/starvalley/article/?id=5 Хуан Антонио Самаранч. Зевс-олимпиец]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Изабелла Католическая ордены сынйыры ({{Lang-es|Collar de la Orden de Isabel la Católica}}) ([[31 март]] [[2000 йыл]])<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/2000/04/01/pdfs/A13765-13765.pdf Real Decreto 439/2000, de 31 de marzo, por el que se concede el Collar de la Orden de Isabel la Católica a don Juan Antonio Samaranch Torelló]{{Ref-es}}(исп.)</ref><ref name="Награды">[http://sek-portal10.ucjc.edu/portal/page/portal/ucjc/Catedra2.4 Juan Antonio Samaranch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927123954/http://sek-portal10.ucjc.edu/portal/page/portal/ucjc/Catedra2.4 |date=2007-09-27 }}{{Ref-es}}(исп.)</ref> * башҡа испан граждан ордендары * «Туризм өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ({{Lang-es|Medalla al Mérito Turístico}}; [[6 октябрь]] [[2006 йыл]])<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/2006/10/07/pdfs/A34901-34902.pdf Real Decreto 1175/2006, de 6 de octubre, por el que se concede la Medalla al Mérito Turístico, por extraordinarios servicios prestados al turismo, a don Juan Antonio Samaranch Torelló.]{{Ref-es}}(исп.)</ref> === Башҡа дәүләттәрҙән === * «Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының бөйөк офицеры ([[2 июнь]] [[1971 йыл]])<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=253806&ono=61 Grande Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana Sig. Juan Antonio Samaranch] (итал.)</ref> * «Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының Ҙур тәреһе кавалеры ([[27 ғинуар]] [[1981 йыл]])<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=16094&ono=11 Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana Juan Antonio Samaranch] (итал.)</ref> * Король Томислав таҫмалы ордены һәм Ҙур Йондоҙ кавалеры ([[Хорватия]], [[26 август]] [[1993 йыл]])<ref>[http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1993_09_81_1646.html Narodne novine: Odluka o dodjeli Ordena kralja Tomislava gospodinu Juanu Antoniju Samaranchu, predsjedniku Međunarodnoga olimpijskog odbora]{{Ref-hr}}(хорв.)</ref> * Халыҡ-ара Леонардо-премия ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[1994 йыл]]) * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (Рәсәй, [[14 июль]] [[1994 йыл]])<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=081286 Указ Президента Российской Федерации от 14 июля 1994 года № 1496 «О награждении орденом Дружбы народов президента Международного олимпийского комитета Хуана Антонио Самаранча»]</ref><ref>[http://www.infosport.ru/CalendarPro/DocCal.asp?day=22&month=7 Национальная информационная сеть «Спортивная Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234600/http://www.infosport.ru/CalendarPro/DocCal.asp?day=22&month=7 |date=2007-09-26 }}</ref> * «Ҙур хеҙмәттәр өсөн» ордены ([[Үзбәкстан]], [[1996 йыл]])<ref>[http://2004.press-service.uz/rus/knigi/9tom/5tom_16.htm И. Каримов. Речь на открытии музея Олимпийской славы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Бөйөк Литва кенәзе Гядиминас орденының Ҙур тәреһе кавалеры ([[4 апрель]] [[1997 йыл]])<ref>Указ от 4 апреля 1997 года № 1268</ref> * Бөтә донъя Филателистик каталогтар, альбомдар һәм журналдар нәшерселәре ассоциацияһының наградаһы (АСКАТ) «Гран При 1998»<ref>Филарама // Филателия. — 2002. — № 12. — С. 44.</ref> * Республика ордены ([[Молдова|Молдавия]], [[14 май]] [[1999 йыл]])<ref>[http://old.justice.md/lex/document_rus.php?id=3E8DBB48:17452E44 Указ Президента Республики Молдова от 14 мая 1999 года № 1005 «О награждении господина Хуана Антонио Самаранча орденом „Ordinul Republicii“»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * III дәрәжә «Манас» ордены ([[Ҡырғыҙстан]], [[8 ноябрь]] [[1999 йыл]])<ref>[http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=18542 Указ Президента Кыргызской Республики от 8 ноября 1999 года УП № 284 «О награждении орденом „Манас“ III степени Самаранча Х. А.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231104074506/http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=18542 |date=2023-11-04 }}</ref> * Почёт ордены ([[Рәсәй Федерацияһы]], [[25 июнь]] [[2001 йыл]])<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=007700 Указ Президента Российской Федерации от 25 июня 2001 года № 766 «О награждении орденом Почёта Самаранча Х. А.»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.businesspress.ru/newspaper/article.asp?mId=1463&aId=73178 Президент России наградил президента Международного олимпийског комитета Хуана Антонио Самаранча орденом Почёта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928021829/http://www.businesspress.ru/newspaper/article.asp?mId=1463&aId=73178 |date=2007-09-28 }}</ref> * Алтын руно ордены ([[Грузия]], [[2001 йыл]])<ref>[http://news.sport-express.ru/online/ntext/1/nl011825.html Шеварднадзе наградил Самаранча «Золотым Руном»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1 класлы Мария ере Тәреһе ордены ([[Эстония]], [[2003 йыл]])<ref>[http://www.moles.ee/03/Dec/03/21-1.php У нас гостил Самаранч]</ref> * III дәрәжә Кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]], [[21 май]] [[2005 йыл]])<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/documents/2590.html Указ Президента Украины от 21 мая 2005 года № 829/2005 «О награждении орденом князя Ярослава Мудрого членов Международного олимпийского комитета»]</ref>. == Ғаиләһе == 1955 йылдың 1 декабрендә Мария Тереза Сализаксҡа ([[26 декабрь]] [[1931 йыл]] — [[16 сентябрь]] [[2000 йыл]]) өйләнә. Ике балалары була. Улдары — Хуан Антонио (МОК ағзаһы). Ҡыҙҙары — Мария Тереза. == Хәтер == Сараеволағы Олимпия спорт һарайына<ref>[http://sarajevski.ba/na-danasnji-dan-otvorena-zetra/19812 Na današnji dan otvorena Zetra.]{{Ref-bs}}(босн.)</ref> һәм Мәскәүҙәге Теннис үҙәгенә Самаранч исеме бирелгән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://sek-portal10.ucjc.edu/portal/page/portal/ucjc/Catedra2.4 Juan Antonio Samaranch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927123954/http://sek-portal10.ucjc.edu/portal/page/portal/ucjc/Catedra2.4 |date=2007-09-27 }}{{Ref-es}}(исп.) * [http://www.dircom.org/display_release.html?id=22821 LA UNIVERSIDAD CAMILO JOSÉ CELA Y MADRID 2012 PRESENTAN EL LIBRO EL OLIMPISMO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928074928/http://www.dircom.org/display_release.html?id=22821 |date=2007-09-28 }}{{Ref-es}}(исп.) [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Бөйөк офицерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Алтын Олимпия ордены кавалерҙары]] [[Категория:1 класлы Икеле аҡ тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Король Томислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:ІІІ дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Күренекле хеҙмәттәре өсөн» ордены (Үзбәкстан) кавалерҙары]] [[Категория:Принц Астурийский премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:17 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] 0x4foxxslkvgk7vwxqlwjs06x45pjp0 Саров 0 130710 1309976 1057061 2026-11-10T12:56:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309976 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Саров''' ({{lang-ru|Саров}}, элекке шартлы исемдәре '''Арзамас-75''', '''Арзамас-16''') — [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]ндәге ҡала. Фән ҡалаһы. == Географияһы == == Иҡтисад == * Рәсәй федераль йәҙрә үҙәге == Транспорт == == Билдәле шәхестәре == * [[Хисамова Ғәлиә Ғилмулла ҡыҙы]] (24.02.1954), ғалим-тел белгесе, 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре (2017)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15990-khisamova-li-ilmulla-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Хисамова Ғәлиә Ғилмулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721190207/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15990-khisamova-li-ilmulla-y-y |date=2019-07-21 }}{{V|19|02|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.adm.sarov.com/ Официальный сайт администрации города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430090418/http://adm.sarov.com/ |date=2016-04-30 }} * [http://duma-sarov.ru Официальный сайт Саровской городской думы] {{Түбәнге Новгород өлкәһе}} [[Категория:Саров|*]] [[Категория:Фән ҡалалары]] 9unabu4ormjlyx5qw40pg4998q21cld Хәйбуллина Лилиә Салауат ҡыҙы 0 131884 1310286 1192752 2026-11-11T07:36:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310286 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Лилиә Салауат ҡыҙы Хәйбуллина |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 18.4.1974 |Место рождения = БАССР, [[Ишембай районы]], Ғүмәр ауылы |Дата смерти = 6.5.2007 |Место смерти = |Гражданство = |Научная сфера = [[альгология]] |Место работы = М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты |Учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|биологических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||1}} |Альма-матер = М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты |Научный руководитель = Кәбиров Р. Р. |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = тупраҡ альгологияһы өсөн беренселәрҙән булып синтаксономия ҡуллана |Награды и премии = Рәсәй Мәғариф министрлығының почёт грамотаһы |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = }} {{ФШ|Хәйбуллина}} '''Хәйбуллина Лилиә Салауат ҡыҙы''' ([[18 апрель]] [[1974 йыл]] — [[6 май]] [[2007 йыл]]) — ғалим-ботаник ([[Альгология|альголог]]), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты, доцент. Альгологик синтаксономия һәм, беренсе сиратта, тупраҡты альгоценоз классификациялау мәсьәләләре менән шөғөлләнә. {{External media |align = left |topic = |image1 = [http://www.algae.su/data/media/40/IMG_0769.JPG Лилия Хайбуллина ] |image2 = [http://www.algae.su/details.php?image_id=42&l Джефф Джохансен и Лилия Хайбуллина, фотография 2006 года]. |image3 =[http://www.algae.su/data/media/40/IMG_1587.JPG Маркета Краутова, Лира Гайсина и Лилия Хайбуллина в Большом каньоне (фотография)] }} «Альгология», «Экология», «Почвоведение» журналдарында баҫтырылған 40-тан ашыу фәнни мәҡәләләр авторы. == Биографияһы == Лилиә Салауат ҡыҙы Хәйбуллина 1974 йылдың 18 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай районы]] Ғүмәр ауылында тыуған. 2003 йылда Рәсәй Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә<ref>[http://www.edu.ru/db/mo/Data/d_03/3878.html О награждении Почётной грамотой Минобразования России участников проведения эксперимента по введению единого государственного экзамена в субъектах Российской Федерации в 2003 году<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Белеме == * Урта мәктәп (көмөш миҙал менән тамамлай). * 1996 — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тәбиғи-география факультетын тамамлаған. * 1996—2000 йылдарҙа — аспирантурала уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы — «Сибай ҡалаһы һәм уның тирә-яғындағы тупраҡ ылымыҡтарының флораһы һәм синтаксономияһы». Уҡыу ваҡытында — Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты. «Урман экосистемаһы тупраҡ ылымыҡтарын экологик һәм флористик классификациялау» темаһына докторлыҡ диссертацияһы әҙерләй башлаған була. == Гранттары һәм контракттары == * 2000—2003 — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы гранты: «Башҡортостан Республикаһы флораһының Ҡыҙыл китабы». * 2001—2004 — «Антропоген яҡтан боҙолған территорияларҙа тупраҡ ылымыҡтарының сукцессиһын тергеҙеү» темаһына Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының гранты. * 2005—2006 — «Башҡортостан Республикаһының урбанизацияланған биләмәләрендә тупраҡ ылымыҡтарының берләшмәләре һәм биоиндикациялауҙа уларҙы ҡулланыу мөмкинлектәре» республика дәүләт фәнни-техник программаһын эшләү буйынса контракт. * 2006 — «Тупраҡ ылымыҡтарының ҡоро урындарҙағы тереклеге» темаһына фәнни-тикшеренеү эшен үтәү буйынса дәүләт контракты. Грант сиктәрендә Джон Кэрролл университетында (АҠШ) стажировка үтә, унда ике ялан экспедицияһы барышында (Грейт-Смоки-Маунтинс һәм [[Юта|Юта штаты]]нда) Лилиә Салауат ҡыҙы тарафынан 100-ҙән ашыу ылымыҡ үҫемлектәре айырып күрһәтелә. == Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре == * Штина Э. А., Кабиров Р. Р., Хайбуллина Л. С., Гайсина Л. А., Сугачкова Е. В., Фазлутдинова А. И. Список водорослей обнаруженных в почвах на территории бывшего СССР. М. 1998.-31с.-рус.-Деп. в ВИНИТИ 18.12.98. № 3759-В98 [https://web.archive.org/web/20191113195311/http://www.algae.su/files.php?action=download&id=63]. * Kabirov R. R., Sukchanova N. V., Bogdanova A. V., Khaibullina L. S., Shmelev N. A., Sugachkova E. V., Fazlutdinova A. I., Gaisina L. A. Influence of recreation on algoflora of the forest (South Ural region) // Biodiversity and dynamics of ecosystems in North Eurasia. Novosibirsk, 2000. V. 2. P. 100—102. * Р. Р. Кабиров, Н. В. Суханова, Л. С. Хайбуллина Оценка токсичности атмосферного воздуха с помощью микроскопических водорослей // (Экология (журнал). — 2000. — № 3. — С. 231—232. * Суханова Н. В., Богданова А. В., Хайбуллина Л. С., Шмелёв Н. А., Сугачкова Е. В., Фазлутдинова А. И., Гайсина Л. А. Почвенные водоросли широколиственных лесов Южного Урала // Биоразнообразие и биоресурсы Урала и сопредельных территорий. Материалы междунар. конф. Оренбург, 2001. С. 4547. * Хайбуллина Л. С., Суханова К. В., Кабиров Р. Р., Соломещ А. И. Синтаксономия сообществ почвенных водорослей Южного Урала. 1. Amphoro — Phormidion all. nova hoc loco // Альгология (журнал). 2004. № 3. С. 261—277. * Хайбуллина Л. С., Суханова К. В., Кабиров Р. Р., Соломещ А. И. Синтаксономия сообществ почвенных водорослей Южного Урала. 2. Союз Klebsormidio flaccidi-Myrmecion biatorellae all. nova hoc loco // Альгология. 2005. № 1. С. 86-101. * Гайсина Л. А., Сафиуллина Л. М., Хайбуллина Л. С. Изменение размерных признаков микроскопической водоросли Eustigmatos magnus (Boye-Pet.)Hibb. (Eustigmatophyta) при культивировании. // Актуальные проблемы современной альгологии: Тез. докл. 3 Межд. конф. / Под ред. Т. В. Догадиной. Харьков. 2005. С. 32-33. * Хайбуллина Л. С., Суханова К. В., Кабиров P. P., Соломещ A. И. Синтаксономия сообществ почвенных водорослей Южного Урала. 2. Класс Bracteacocco minoris-Hantzschietea amphioxyos class nova // Альгология. 2006. Т. 16. № 2. С. 194—215. * Г. Р. Гильманова, Л. С. Хайбуллина. Характеристика растительности зоны, переходной от горно-лесной к степной в районе озера Якты-Куль Зауральского пенеплена //Самарская Лука. 2007 — Т. 16, № 4(22). — С. 737—743. [http://ns.ssc.smr.ru/media/journals/samluka/2007/16_4_07.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124135737/http://ns.ssc.smr.ru/media/journals/samluka/2007/16_4_07.pdf/ |date=2018-01-24 }}]. * Гайсина Л.А, Хайбуллина Л. С. Влияние тяжелых металлов на морфологию почвенной водоросли Xanthonema exile (Klebs) Silva (Xanthophyta) // Почвоведение (журнал). 2007. № 3. С.343-347. [https://web.archive.org/web/20190823183524/http://www.algae.su/files.php?action=download&id=49]. * Хайбуллина Л, С., Гайсина Л. А. Влияние засоления на состав и морфологические особенности почвенных водорослей // Почвоведение. 2008. № 2, C.241-247. [https://web.archive.org/web/20190823183926/http://www.algae.su/files.php?action=download&id=62]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Кабиров Р. Р., Гайсина Л. А., Суханова Н. В., Фазлутдинова А. И., Сугачкова Е. В., Богданова А. В. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Chem_Biol/AL/2008_2.pdf Памяти Лилии Салаватовны Хайбуллиной.] // Альгология, № 2 (2008). — С. 222—223. (Проверено 23 марта 2010) == Һылтанмалар == [[Категория:Рәсәй ботаниктары]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:18 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:2007 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 0rx5c44cg6wdiz5jq13rsdym6yrnz3r Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы 0 131932 1310284 1255114 2026-11-11T07:31:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310284 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы''' ([[5 март]] [[1943]] — [[22 декабрь]] [[2016]]) — эстрада артисы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы. == Биографияһы == Гөлсөм Инсаф ҡыҙы Хәбибуллина [[1943 йыл]]дың 5 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ының Хантаги ҡасабаһында тыуған, әммә үҙенең тыуған төйәге тип Миәкә районын иҫәпләй. [[1964 йыл]]да [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлаған. Ғ. Ғ. Ғиләжев курсында уҡый. 1964 йылдан 2004 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда һөйләү жанры артисы булып эшләй. Юмор һәм сатира оҫтаһы. Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙына тамашасыны арбаусы һөйкөмлөлөк, башҡарыу тәбиғилеге, эмоционаллек хас. Уның сығыштарында республиканың, халыҡтың яҙмышы сағыла. Гөлсөм Хәбибулина кешеләрҙе борсоған проблемаларҙы, уларҙың эске кисерештәрен йәнле тел менән, йылмайып-көлөп кенә тамашасыларға еткерә. == Ижады == Гөлсөм Инсаф ҡыҙы көслө, буйһонмаусан холоҡло ҡатын-ҡыҙҙарҙың күп төрлө характерлы һәм иҫтә ҡалырлыҡ образдарын тыуҙыра. Интермедиялары: Ә. Ҡ. Атнабаевтың «Ир таптым» («Нашла мужа»); Д. Х. Булгакованың «„Кəзə мамығы“ фирмаһы» («Фирма „Козий пух“»), «Телохранитель»; М. Сәлимдең «Президентҡа сығам» («Выйду за президента»), «НЛО», «Кишерлəтə» («Оплата морковью»), «Самогонсы Сəмиға» («Самогонщица Самига»), «Реклама», «Клон»; Н. Ш. Хафизовтың «Иларһың да, көлөрһөң дə» («И в шутку, и всерьёз»), «Тартырға бир» («Дай закурить») һ.б. Атнабаев, А. Игебаев, М. Кәрим, Н. Нәжми, Ғ. Й. Рамаҙанов һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре буйынса әҙәби программалар менән сығыш яһай. СССР һәм Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1977). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977). * БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * https://web.archive.org/web/20191113201857/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/719-khabibullina-gulsum-insafovna * http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/respublika-y-m-tselege-b-g-n-bash-ortostandy-khaly-artisy-satira-m-yumor-o-ta-y-g-ls-m-kh-bibullina-/{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Республика йәмәғәтселеге бөгөн Башҡортостандың халыҡ артисы, сатира һәм юмор оҫтаһы Гөлсөм Хәбибуллина менән хушлашты. * http://yuldashfm.ru/ru/shayartmay-gyna-kitte{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] 0qq9dbjiulgf48xjqve7561wuim9v2p Түлебаев Мөхәмәт Усман улы 0 132119 1310178 1186052 2026-11-11T02:03:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310178 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Түлебаев Мөхәмәт Усман улы''' ([[25 ғинуар]] [[1945 йыл]]) — ветеран-педагог, ҡурайсы. 1963—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан [[Белорет районы]] [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—2007 йылдарҙа мәктәптәге ҡурай түңәрәге етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985), халыҡ ижады фестивале (1987; икеһе лә — Мәскәү), [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] исемендәге призға Республика ҡурайсылар конкурсы ([[Йылайыр районы]] [[Иҫке Яҡуп]] ауылы, 1990; Гран-при), Төбәк ара ҡурай байрамы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы, 2005; Гран-при) лауреаты. == Биографияһы == Мөхәмәт Усман улы Түлебаев 1945 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] Түбәнге Сермән (хәҙер [[Сермән]]) ауылында тыуған. Ошо ауылда урта мәктәп тамамлай, артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, тыуған ауылына биология уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта. 1972 йылдан Шығай урта мәктәбендә мәктәп лесничествоһын етәкләй, 40 йылдан ашыу биология фәненән уҡыта. Уның уҡыусылары республика конкурстарында ҙур һөҙөмтәләргә ирешә. 2003 йылда уның ике уҡыусыһы Мәскәүҙә үткәрелгән йәш урмансылар съезында ҡатнаша. == Ижад юлы == Республикала танылған ҡурайсы. 1974 йылда [[Төркиә]], [[Сүриә]], [[Мысыр]], [[Франция]], [[Бельгия]] илдәре сәхнәләрендә башҡорт моңон яңғырата, 1997 йылда [[Италия]], [[Голландия]], [[Мальта]] утрауҙары, 1991 йылда [[Германия]], [[Швейцария]], [[Франция]] сәхнәләрендә сығыш яһай. Данлыҡлы ҡурайсы 2000 йылда Сермән ауылының «Хәтирә» халыҡ фольклор ансамбле менән Парижда булып, уларҙың сығыштарын ҡурай моңо менән биҙәй. Шығай «Өлкәр» башҡорт мәҙәни үҙәгендә эшләп килгән «Гөлнәзирә» халыҡ фольклор ансамбле ағзаһы. Өс тапҡыр Гран-При яулай. Мөхәмәт Туләбаев 1990 йылда [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] призына ҡурайсыларҙың республика ярышында, [[2005 йыл]]да [[Октябрьский]] «Ҡурай» байрамында төп приздарға лайыҡ була. [[1991 йыл]]да [[ЮНЕСКО]] ҡарары менән Германия, Франция, Швейцария, Голландия, Бельгия илдәрендә үткәрелгән «[[Бөйөк ебәк юлы]]» халыҡ-ара фольклор фестивалендә, [[2000 йыл]]да [[Япония]]ла үткәрелгән «ВАШШОИ-2000» Бөтә донъя фольклор фестивалендә ҡатнаша. Мөхәмәт Түләбаев- боронғо ҡурайсыларҙың быуаттар төпкөлөнән килгән башҡарыу алымдарын, күкрәк моңон, тарихы менән көйҙәрен, традицияларын һаҡлаған һәм тап үҙенсә күкрәккә һалып уйнаған уникаль ҡурайсыларҙың береһе. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986) * Халыҡ мағарифы отличнигы * Бөтә Союз үҙешмәкәр ижад смотры лауреаты (1985; [[Мәскәү]]) * Халыҡ ижады фестивале лауреаты (1987; [[Мәскәү]]) * [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] исемендәге призға республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты ([[Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы)]], [[1990]]; Гран-при) * [[Йомабай Иҫәнбаев]] исемендәге призға республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты ([[Аҡъяр]], [[2016]]; Гран-при) * ([[Октябрьский]], [[2005]]; Гран-при)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/redaktsionnaya-kollegiya/2-statya/2684-tulebaev-mukhamet-usmanovich.html.Төбәк-ара ҡурай байрамы лауреаты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15034-t-lebaev-m-kh-m-t-usman-uly}} * [https://web.archive.org/web/20191207091632/http://yanshishma.ru/k%D2%AFp-ild%D3%99r%D2%99e-k%D2%AFrg%D3%99n-%D2%A1urajsy/http:/yanshishma.ru/k%D2%AFp-ild%D3%99r%D2%99e-k%D2%AFrg%D3%99n-%D2%A1urajsy/ Күп илдәрҙе күргән ҡурайсы — «Йәншишмә», 2017, 3 ноябрь] * [http://agidel-rb.ru/nomera/2016/92/aielg-xattar-kil18.html Аҡбулатова Ф.Күктәр яуап бирҙе башҡорт моңона. — «Ағиҙел» ] * [https://haibulla.bashkortostan.ru/presscenter/news/381430/ Обладателем Гран-при Республиканского конкурса кураистов имени Юмабая Исянбаева стал Мухамет Тулебаев]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Видеояҙмалары == * {{YouTube|AERLCvdy6CU|logo=1}} Аҡһаҡ ҡола * {{YouTube|C0ghuiPY-YM|logo=1}} Известному кураисту Мухамету Тулебаеву — 70 лет * {{YouTube|znAm4iMrJ28|logo=1}} Ҡалды * {{YouTube|Hn3_oKekYNA|logo=1}} Мухамет Тулебаев — лучший кураист * {{YouTube|AmfWpkRCH-s|logo=1}}Оло Урал * {{YouTube|YYs_cyatNow|logo=1}} Хазина * {{YouTube|sTqZVyBb1Xg|logo=1}} Һандуғас == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Белорет районында тыуғандар]] [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Музыка ҡоралдары]] [[Категория:Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] jygguzy6oi0wtd9hrqjb6fosou5fwgu Сельма Лагерлёф 0 132403 1310002 1279957 2026-11-10T14:12:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310002 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф'''<ref>{{БРЭ|статья=Ла́герлёф|id=2130756|автор=А. А. Мацевич}}</ref> ({{Lang-sv|Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf}}) ([[20 ноябрь]] [[1858 йыл]], Морбакка, лен Вермланд, [[Швеция]] — [[16 март]] [[1940 йыл]], шунда уҡ) — [[Швеция|швед]] яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы алған беренсе ([[1909 йыл|1909]]) һәм Нобель премияһына лайыҡ булған өсөнсө ҡатын-ҡыҙ ([[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]] менән [[Берта фон Зутнер]]ҙан ҡала). == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлеге === [[Файл:Anna_Ollson_-_Selma_Lagerlöf_1881.jpeg|слева|мини|244x244пкс|Сельма Лагерлёф ([[1881]])]] Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 йылдың [[20 ноябрь|20 ноябрендә]] Морбакка ({{Lang-sv|Mårbacka}}, Лен Вермланд) ырыу усадьбаһында тыуа. Атаһы — Эрик Густав Лагерлёф (1819—1885), отставкалағы хәрби, әсәһе Элизабет Ловиса Вальрот (1827—1915) уҡытыусы була. Лагерлёфтың поэтик һәләттәренең үҫешенә үҙәк Швецияның иң күркәм төбәктәренең береһе булған Вермландтағы бала сағы ҙур йоғонто яһай. Морбакка — яҙыусының иң сағыу бала саҡ иҫтәлеге, ул уны әҫәрҙәрендә ҙур һөйөү менән һүрәтләй, айырыуса «''Морбакка''» ([[1922]]), «''Бала мемуарҙары''» ([[1930]]), «''Көндәлек''» ([[1932]]) кеүек автобиографик китаптарында уға ҙур урын бирә. Өс йәшендә буласаҡ яҙыусы бик ҡаты ауырып китә. Ул фалиж арҡаһында түшәктә генә ятып тора. Ҡыҙыҡай үҙенә әкиәттәр, риүәйәттәр, ырыу ваҡиғалары тураһында һөйләгән өләсәһе менән Нана апаһына ныҡ эҫенә. Сельма [[1863 йыл]]да өләсәһенең вафатын ауыр кисерә, уға тотош бер донъяның ишеге шартлап ябылғандай тойола. [[1867 йыл]]да Сельма [[Стокгольм]]ға махсус дауаханала дауаланырға килә, бында уға хәрәкәт итеү һәләтен ҡайтаралар. Был ваҡытҡа инде ул ижад итеү тураһында хыяллана башлаған була. «''Әкиәт тураһында әкиәт''» ([[1908]]) тигән автобиографик новеллаһында Лагерлёф бала сағында ижадҡа яһалған тәүге аҙымдары тураһында һөйләй. Әммә аяғына баҫҡас та елкәһенә йән аҫрау хәстәрлеге Ята, сөнки ғаилә ул заманға фәҡилеккә төшә. [[1881 йыл]]да Лагерлёф Стокгольмдағы лицейға, Юғары уҡытыусылыҡ семинарияһына, инә һәм [[1884 йыл]]да тамамлай. Шул уҡ йылды Швецияның көньяғындағы Ландскрунда ҡыҙҙар мәктәбенә уҡытыусы булып эшкә инә. [[1885 йыл]]да атаһы мәрхүм була, ә [[1888 йыл]]да һөйөклө Морбакка бурыс ҡаплау өсөн һатып ебәрелә, усадьбала сит кешеләр йәшәй башлай. [[Файл:A_Blomberg_-_Selma_Lagerlöf_1906.jpeg|справа|мини|273x273пкс|Сельма Лагерлёф ([[1906]])]] === Әҙәби ижадының башы === Был ярайһы уҡ ҡатмарлы йылдарҙа Сельма «Йёст Берлинг тураһында сага» тигән тәүге романы өҫтөндә эшләй башлай. 1880-се йылдарҙа әҙәбиәттә реализмға алмашҡа неоромантик йүнәлеш килә, был юҫыҡта яҙылған әҫәрҙәрҙә дворян усадьбаларында тормош, патриархаль боронғолоҡ, ер эшкәртеүселек тасуирлана, бындай тормош ҡала (сәнәғәт) йәшәү рәүешенә ҡаршы ҡуйыла, ергә һәм уның тере традицияларына бирелгәнлек алғы планға сыға. Йәш яҙыусының романы нәҡ ошо йүнәлештә яҙыла. [[1890 йыл]]дың яҙында «Идун» гәзите уҡыусыларҙың күңеленә хуш килерлек әҫәргә конкурс иғлан итә. 1890 йылдың авгусында Лагерлёф тамамланмаған әҫәренең бер нисә бүлеген ебәрә һәм беренсе премияға лайыҡ була. Романын яҙып бөткәс, ул [[1891 йыл]]да нәшер ителә. Китапҡа Дания тәнҡитсеһе Георг Брандес иғтибар итә, әҫәр киң танылыу ала. Лагерлёф ысынбарлыҡтың һәм тәбиғәттең теүәл күсермәһен биреү менән мауыҡмай, ул фантазияға, әкиәтилеккә өҫтөнлөк бирә, боронғоға мөрәжәғәт итеп, байрамса сағыулыҡ, романтика һәм мауыҡтырғыс мажаралар менән тулы әҫәр яҙа. Романда тасуирланған хәл-ваҡиғаларҙың күбеһе яҙыусыға бала саҡтан таныш Вермланд легендаларына нигеҙләнә. Яҙыусы артабан да әкиәт манераһында яҙыуын дауам итә, фольклор материалына, башлыса халыҡ риүәйәттәренә таяна («''Күҙгә күренмәҫ ептәр''» ([[1894]]), «''Кунгахелла королевалары''» ([[1899]]) новеллалар йыйынтыҡтары, «''Иҫке поместье тураһында риүәйәт''» ([[1899]]), «''Арне әфәнденең аҡсаһы''» ([[1904]]) романдары). Күп кешеләр яуызлыҡтан, ҡарғыш-ҡәһәрҙән яфа сикһә лә, Лагерлёф фекеренсә, донъяны изгелек һәм мөхәббәт йәмләй, юғары көс, хатта мөғжизә ярҙамында яҡшылыҡ еңеп сыға. Был бигерәк тә «''Христос тураһында легендалар''» ([[1904]]) тигән новеллалар йыйынтығында асыҡ күренә. Ҡайһы бер философик, дини һәм әхләҡи мәсьәләләрҙе яҙыусы башҡа материалда ҡарай. [[1895 йыл]]да Лагерлёф эштән китә һәм үҙен тулыһынса әҙәби ижадҡа арнай. 1895—1896 йылдарҙа ул Италияға сәфәр ҡыла, «''Антихрист мөғжизәләре''» (1897) тигән романында ваҡиғалар шунда бара. «''Иерусалим''» (1901—1902) тигән романында швед Далекарлияһындағы консерватив крәҫтиән традициялары һәм уларҙың дини сектасылыҡ менән бәрелештәре һүрәтләнә. Секта етәкселәре баҫымы аҫтында тыуған ерҙәренән [[Иерусалим]]ға күсеп китергә һәм шунда донъя бөтөүен көтөргә мәжбүр булған крәҫтиән ғаиләләренең яҙмышы яҙыусы тарафынан тәрән аңлап тасуирлана. === Әҙәби ижад үрендә һәм донъяла танылыуы === Сельма Лагерлёфтың төп әҫәре — «Нильс Хольгерссондың Швеция буйлап мөғжизәле сәйәхәте» ({{Lang-sv|Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige}}) (1906—1907) тигән әкиәт китабы. Тәүҙә уны дәреслек кеүек итергә уйлай. Демократик педагогика рухында яҙылып, китап балаларға Швеция тураһында, уның географияһын һәм тарихын, легендаларын һәм мәҙәни традицияларын һөйләй. Китап халыҡ әкиәттәренә һәм легендаларына нигеҙләнә. Географик һәм тарихи материалдар бында әкиәт фабулаһы менән нығытыла. Зирәк аҡыллы ҡарт Акка Кнебекайзе артынан эйәргән ҡаҙ өйөрө менән Мартин исемле ҡаҙ һыртына ултырып сәйәхәт иткән Нильс бөтә Швецияны иңләп оса. Әммә был ябай сәйәхәт кенә түгел, ә шәхесте тәрбиәләү ҙә була. Сәйәхәт барышында булған осрашыуҙар һәм ваҡиғалар Нильс Хольгерсонды изгелекле һәм кешелекле балаға әйләндерә, ул башҡаларҙың бәхетһеҙлектәрен күңеленә яҡын ҡабул итергә, бүтәндәрҙең уңыштарына ҡыуанырға, һәр кемдең яҙмышын үҙенеке кеүек ҡабул итергә өйрәнә. Малайҙа башҡаларҙы аңлай белеү һәләте уяна. Әкиәттәге юлдаштарын яҡлып һәм ҡотҡарып, Нильс кешеләрҙе яратып китә, ата-әсәһенең хәсрәттәрен, ярлыларҙың ауыр тормошон аңлай башлай. Нильс ысын кешегә әйләнеп ҡайта. Китап Швецияла ғына түгел, бөтә донъяла танылыу ала. [[1907]] йылда Лагерлёф Уппсаль университетының почетлы докторы итеп һайлана, [[1914 йыл]]да Швеция академияһы ағзаһы ителә. [[1909 йыл]]да яҙыусыға «уның әҫәрҙәренә хас булған юғары идеализм, сағыу күҙаллау һәм рухи үткерлекте таныу билдәһе итеп» әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы тапшырыла. === Өлгөрөү осоро ижады === Нобель премияһы Лагерлёфҡа тыуған Морбаккаһын кире һатып алыу мөмкинлеген бирә, ул шунда күсеп ҡайта һәм ғүмеренең аҙағынаса шунда йәшәй. Бында Вермланд кешеләре тормошона арналған «''Лильекруна йорто''» (1911) тигән романы, яңы новеллалары, әкиәттәре, легендалары барлыҡҡа килә, уларҙы «''Тролдәр һәм кешеләр''» (1915, 1921) тигән йыйынтыҡҡа туплай, антимилитаристик «''Һөрөлөүсе''» (1918) романы, «''Йөксө''» (1912) әкиәтсел-фантастик повесы яҙыла. Был осорҙоң иң әһәмиәтле әҫәре — «''Португалия императоры''» (1914) романы, унда бер бәләкәй генә ер киҫәгенә (торпҡа) хужа булған ярлының тормошо һүрәтләнә, ул психологик йәрәхәт арҡаһында үҙен император тип хис итә. Ысынбарлыҡ менән уны тик ҡыҙына һөйөүе генә бәйләй. Ошо һөйөү уның үҙен дә, тормошта аҙашҡан ҡыҙын да ҡотҡара. Лагерлёфтың һуңғы ҙур әҫәре — Лёвеншёльдтар тураһында трилогия: «''Лёвеншёльдтарҙың йөҙөгө''» (1925), «''Шарлотта Лёвеншёльд''» (1925) һәм «''Анна Сверд''» (1928). Был роман бер ғаиләләге биш быуын вәкилдәренең тарихын һүрәтләй. Ваҡиғалар [[1730]] йыл тирәһендә башлана һәм [[1860 йыл]]да тамамлана. Әммә Лагерлёфтың романы традицион Европа ғаилә йылъяҙмаһынан айырыла. Ул тарихи әҫәр ҙә түгел, тарих унда ерлек хеҙмәтен генә үтәй. Лёвеншёльдтарҙың тарихы ла, ғаилә тормошо ла, Лагерлёф ҡәләменә генә хас булғанса, серле ваҡиғалар, хәтәр юрауҙар һәм күрәҙәләр, кешеләр өҫтөндә эленеп торған ҡарғыш-ҡәһәрҙәр аша тасуирлана. Шулай уҡ Лагерлёфса, изгелек һәм ғәҙеллек яуызлыҡты еңә. Хатта юғары көстәрҙең ҡыҫылышы ла түгел, ә төп геройҙар Карл-Артур Экенстедт, Шарлотта Лёвеншёльд һәм Анна Свердтың изге йөрәге менән яҡты ихтыяры өҫкә сығара уны. Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан нацистик Германияла уны «нордик шағирә» тип сәләмләйҙәр, әммә Лагерлёф немец яҙыусыларына һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренә нацист эҙәрләүҙәренән ҡотолорға ярҙам итә башлағас та, Германия хөкүмәте уны дошман күрә. Вафатынан бер йыл алда Лагерлёф немец шағирәһе Нелли Заксҡа швед визаһы алырға ярҙам итә һәм шуның менән уны нацистарҙың үлем лагерынан ҡотҡара. Донъя һуғышы башланыуҙан һәм совет-фин бәрелешенән шаңҡыған яҙыусы {{ЫС юҡ|5|06|2013}} үҙенең алтын Нобель миҙалын Финляндияға ярҙам буйынса швед милли фондына тапшыра. Әммә хөкүмәт ярҙамдың башҡа сығанаҡтарын таба һәм миҙал яҙыусыға ҡайтарып бирелә. Оҙаҡ ауырығандан һуң Лагерлёф Морбаккалағы үҙ өйөндә 81 йәшендә перитониттан вафат була. === Шәхси тормошо === Лагерлёф Стокгольмда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Король уҡытыусылыҡ колледжына йөрөй. Унда алдынғы ҡарашлы кешеләр менән таныша, дуҫтар таба. Сельма атаһының ихтыярына ҡаршы уҡый. Колледжда талантлы ҡыҙ шиғырҙары менән билдәлелек ала, бер нисә сонеты феминистарҙың ваҡытлы матбуғат баҫмаһы булған Dagny'ҙа баҫыла. Сельма уҡыуын тамамлағандан һуң оҙаҡ та үтмәй атаһы вафат була. Яҙыусының тыуған фермаһы бурыс ҡаплау өсөн һатыла. Әҙәби ижад менән аҡса эшләй башлағанға тиклем Лагерлёф ун йыл уҡытыусы була. Сельма Лагерлёф традицион булмаған енси йүнәлешле була. Ғүмере буйы швед сәйәси эшмәкәре Вальборг Оландер һәм яҙыусы Софи Элькан менән бәйләнештә тора. Лагерлёф менән Оландерҙың 40 йыллыҡ бәйләнеше мөхәббәт хаттары менән раҫлана<ref>{{Книга|автор=Ying Toijer-Nilsson|заглавие=En riktig författarhustru: Selma Lagerlöf skriver till Valborg Olander (A Proper Writer's wife: Selma Lagerlöf to Valborg Olander)|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. Был өс ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында Швецияла күп сериялы фильм төшөрөлгән. == Хәтер == [[Файл:Selma_Lagerlof_(1908),_painted_by_Carl_Larsson.jpg|справа|мини|277x277пкс|Сельма Лагерлёф, Карл Ларссон портреты, 1908]] * [[1947 йыл]]да Гамбургта Веллингсбюттель районында Lagerlöfstrasse урамы барлыҡҡа килә. * 1959 йылда яҙыусыға арнап [[СССР]] почта маркаһы сығарыла. * 1985 йылда Венерала кратерға Лагерлёф исеме бирелә. * Лагерлёф портреты 1991 йылдан алып 20 швед кронаһы банкнотында баҫыла. Был банкноттың икенсе яғына ҡаҙ һыртына ултырған Нильс төшөрөлгән. * Швецияның Фалун ҡалаһында яҙыусы һәйкәле тора. * Йортонда музей эшләнгән. <gallery widths="150px" heights="200px"> File:1959 CPA 2284.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 </gallery> == Әҫәрҙәре == [[Файл:Atelje_Jaeger_-_Selma_Lagerlöf_1928.jpeg|справа|мини|282x282пкс|Сельма Лагерлёф ([[1928]])]] * «Йёст Берлинг тураһында сага» (Gösta Berlings saga, 1891). * «Күҙгә күренмәҫ ептәр» (Osynliga länkar, 1894). * «Антихрист мөғжизәләре» (Antikrists mirakler, 1897). * «Кунгахелла королевалары» (Drottningar i Kungahälla, 1899). * «Иҫке поместье тураһында риүәйәт» (En herrgårdssägen, 1899). * «Иерусалим» (Jerusalem, т. 1. Далекарлия, 1901; т. 2. Иерусалим, 1902). * «Арне әфәеденең аҡсаһы» (Herr Arnes penningar, 1904). * «Христос тураһында легендалар» (Kristuslegender, 1904). * «Нильс Хольгерссондың Швеция буйлап мөғжизәле сәйәхәте» (Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige, т. 1-2, 1906—1907). * «Әкиәт тураһында әкиәт һәм башҡа әкиәттәр» (En saga om en saga och andra sagor, 1908). * «Лильекрунаның йорто» (Liljecronas hem, 1911). * «Йөксө» (Körkarlen, 1912). * «Португалия императоры» (Kejsarn av Portugallien, 1914). * «Тролдәр һәм кешеләр» (Troll och människor, т. 1-2, 1915—1921). * «Отступник» (Bannlyst, 1918). * «Морбакка» (Mårbacka, 1922). * «Лёвеншёльдтарҙың йөҙөгө» (тарихи трилогия): ** «Лёвеншёльдтарҙың йөҙөгө» (Löwensköldska ringen, 1925). ** «Шарлотта Лёвеншёльд» (Charlotte Löwensköld, 1925). ** «Анна Свэрд» (Anna Svärd, 1928). * «Бала мемуарҙары» (Ett barns memoarer, 1930). * «Көндәлек» (Dagbok för Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf, 1932). === рус теленә тәржемә итеп сығарылған баҫмалар === Полное собрание сочинений в 12-ти томах. М.: изд. Саблина, 1910—1911. * Собрание сочинений в 4-х томах. — Л.: Художественная литература, Ленинградское отделение, 1991—1993. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Ivanov_Lagerlof/ Иванов А.] [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Ivanov_Lagerlof/ Н. Сельма Лагерлёф и русская культура] * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LAGERLEF_Sel'ma_Ottiliya_Luvisa/_Lagerlef_S.O.L..html Собрание сочинений Сельмы Лагерлёф в Публичной библиотеке] * {{lib.ru|http://lib.ru/TALES/LAGERLEF/}}библиотеке Максима Мошкова * [http://www.velib.com/book.php?avtor=l_141_1&book=9244_25_1 Роман «Шарлотта Лёвеншёльд» в библиотеке ВВМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407083047/http://www.velib.com/book.php?avtor=l_141_1&book=9244_25_1 |date=2014-04-07 }} * [http://www.belousenko.com/wr_Lagerlof.htm Сочинения Лагерлёф в библиотеке Белоусенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200208204400/http://www.belousenko.com/wr_Lagerlof.htm |date=2020-02-08 }} * [https://web.archive.org/web/20211130033244/http://beiunsinhamburg.de/2010/%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BCa-%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%91%D1%84/ Статья о Сельме Лагерлёф] * [http://www.marbacka.com/engelska/e_index.php Дом-музей Сельмы Лагерлёф в Морбакке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222134838/http://www.marbacka.com/engelska/e_index.php |date=2015-12-22 }} * [http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=lagerlof_selma Сельма Лагерлёф в Энциклопедии Фэнтези] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612000843/http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=lagerlof_selma |date=2020-06-12 }} [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:20 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1858 йылда тыуғандар]] [[Категория:Әкиәтселәр]] [[Категория:16 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1940 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]] 21g75oomgfs18wiyaii5iubzpnyhpmj Сильвия (Швеция королеваһы) 0 132873 1310016 1296123 2026-11-10T14:55:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310016 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Королева Сильвия''' ({{Lang-sv|Silvia, Sveriges Drottning}}), тыумыштан '''Сильвия Рената Зоммерлат''' ({{Lang-de|Silvia Renate Sommerlath}}, [[23 декабрь]] [[1943 йыл|1943]], Гейдельберг) — [[Швеция]], королеваһы, Швеция короле Карл XVI Густавтың ҡатыны == Биографияһы == Сильвия Рената Зоммерлат 1943 йылдың 23 декабрендә немец ҡалаһы Гейдельбергта тыуа. Ул немец эшҡыуары Вальтер Зоммерлаттың (1901—1990) һәм уның ҡатыны Алиса Соарес де Толедоның (1906—1997) ҡыҙы, милләте буйынса бразильянлы. Ральфтан (1929), Вальтер Людвигтан (1934) һәм Ханс Йоргтан(1941—2006) ҡала ғаиләлә кесе бала була. 1947—1957 йылдарҙа. ғаилә Сан-Паулула йәшәй. Унда Сильвия Висконде де Перту- Сегуру немец мәктәбенә йөрөй, ә атаһы был ваҡытта юғары вазифалар биләй, мәҫәлән, швед фирмаһы [[Uddeholms AB]] бразилия филиалы президенты була. 1957 йылда ғаилә Германияға күсеп ҡайта. Швеция короле менән никахы алдынан Сильвия Мюнхенда аргентина консуллығында эшләй. Зоммерлаттар ғаиләһе Бразилиянан Германияға ҡайтҡандан һуң, Сильвия Мюнхен тәржемәселәр институтына уҡырға инә һәм 1969 йылда испан телен тәржемәсе булараҡ тамамлай. [[1971 йыл]]да Мюнхендағы 1972 йылғы йәйге Олимпия уйындарының ойоштороу комитеты эргәһендә өлкән гид-тәржемәсе булып тәғәйенләнә. Аҙ ваҡыт стюардесса булып эшләй. Ул [[Немец теле|немец]], [[Португал теле|португал]], [[Француз теле|француз]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәрен белә, ә никахтан һуң [[швед теле]]н өйрәнә. Сильвия шулай уҡ һаңғырау кешеләр менән аралашыу өсөн швед ҡул хәрәкәте телен дә белә. Олимпия уйындары барышында Сильвия, ул ваҡытта тәхет швед вариҫы булған Карл Густав менән таныша. Ураҙың йәрәшеүе [[1976 йыл]]дың 12 мартында була, ә шул уҡ йылдың [[19 июнь|19 июнендә]] Стокгольмдың Кафедраль соборында туй тантанаһы үтә. Карл XVI Густав кеүек Швецияның лютеран сиркәүенә ҡарай. Швеция королеваһы инвалидтарға ярҙам итеү өлкәһендә әүҙем эшләй, ул — Король туйы фонды рәйесе, ул саранан килгән аҡса инвалид спортсыларға ярҙам итеү өсөн тикшеренеүҙәргә китә. Халыҡ-ара балалар фонды етәксеһе ({{lang-en|World Childhood Foundation}}World Childhood Foundation)<ref>[http://www.childhood.se Официальный сайт Международного Детского Фонда]</ref>. == Балалары == * кронпринцесса '''[[Виктория (Швеция кронпринцессаһы)|''Виктория'' Ингрид Алиса Дезире]], герцогиня Вестерготландская '''([[14 июль]], [[1977 йыл|1977]]) —1980 йылдан Швецияның вариҫ принцессаһы; 2010 йылдан алып <span>Улоф Даниэль Вестлинг''' '''менән никахта</span>, [[Герцогиня Эстель Эстергётландская|ҡыҙы]] һәм улы бар; * принц '''''Карл Филипп'' Эдмунд Бертиль, герцог Вермландский г''' ([[13 май]], [[1979 йыл|1979]]) — 1979 йылдан Швеция вариҫы принцы, 2015 йылда <span>София Кристина Хелльквист менән өйләнешә</span>, ике улы бар; * принцесса '''[[Мәдлен, Швеция принцессаһы|''Мадлен'' Тереза Амалия Жозефина]], герцогиня Гестрикландская һәм Гельсингландская ([[10 июнь]], [[1982 йыл|1982]]) — 2013 йылда бизнесмен Кристофер О’Ниллға кейәүгә сыға, [[Герцогиня Леонор Готландская|ҡыҙы]] һәм улы бар. == Наградалары == * [[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Австрия</span></span>: Австрия Республикаһы алдындағы күрһәткән хеҙмәте өсөн Хөрмәт билдәһенең Ҙур йондоҙо (1979)<ref>State visit in Austria, [http://www.corbisimages.com/images/Corbis-42-19217415.jpg?size=67&uid=6e191232-2515-4dd9-9998-8517f7cd3e45 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224711/http://www.corbisimages.com/images/Corbis-42-19217415.jpg?size=67&uid=6e191232-2515-4dd9-9998-8517f7cd3e45 |date=2016-03-03 }} of King and Queen wearing the Order</ref><ref>[http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf Reply to a parliamentary question about the Decoration of Honour] (нем.)&#x20;(pdf).&#x20;<small>Проверено 1 ноября 2012.</small>&#x20;<small><span class="nowrap"> 17 февраля 2013 года.</span></small>{{cite web|url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf|title=Reply to a parliamentary question about the Decoration of Honour|language=German|page=551|trans_title=|format=pdf|accessdate=November 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUx7tq7L|archivedate=2013-02-17}}</ref> * [[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Бельгия</span></span>: Леопольд I орденының Ҙур тәреһе (1977)<ref>State visit of Sweden in Belgium 2001, Gala dinner, [http://desmond.imageshack.us/Himg372/scaled.php?server=372&filename=237hl.jpg&res=landing group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015070405/http://desmond.imageshack.us/Himg372/scaled.php?server=372&filename=237hl.jpg&res=landing |date=2013-10-15 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Бразилия|<span class="wrap">Бразилия</span>]]</span>: Көньяҡ Тәре орденының Ҙур тәреһе<ref>State visit of Lula da Silva in 2007, [http://www.anpfoto.nl/search.pp?page=1&ShowPicture=6280020&pos=6 ANP Photo] of Presidential & Royal couples</ref> * [[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Болгария</span></span>: 1 класслы Стара Планина Ордены<ref>State visit of President Georgi Parvanov of Bulgaria in Sweden 2007, Gala dinner, [http://picture.belga.be/belgapicture/picture/7617907.html?page=1 group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515021328/http://picture.belga.be/belgapicture/picture/7617907.html?page=1 |date=2013-05-15 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Дания</span></span>: Фил Ордены (3.9.1985)<ref>[https://www.borger.dk/foa/Sider/Default.aspx?fk=26&foaid=10195068&paid= Persondetaljer Hendes Majestæt Dronning Silvia af Sverige] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120524221049/https://www.borger.dk/foa/Sider/Default.aspx?fk=26&foaid=10195068&paid= |date=2012-05-24 }} — website borger.dk ''([//ru.wikipedia.org/wiki/Danish_language Danish])''</ref> * [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Эстония</span></span>: Марияның ер Тәреһе ордены сылбырындағы Ҙур тәре (11.09.1995)<ref>[http://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearers.php?id=14 Estonian State Decorations, Kuninganna Silvia] — website of the President of Estonia ''([//ru.wikipedia.org/wiki/Estonian_language Estonian])''</ref> * [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Эстония</span></span>: Аҡ йондоҙ орденының Ҙур тәреһе (18.01.2011)<ref>[http://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearers.php?id=18079 Estonian State Decorations, Silvia] — website of the President of Estonia ''([//ru.wikipedia.org/wiki/Estonian_language Estonian])''</ref><ref>[http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2011/2011/galamiddagforestlandspresidentparpakungligaslottet.5.40e05eec12926f26304800021375.html Swedish Royal Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524215622/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2011/2011/galamiddagforestlandspresidentparpakungligaslottet.5.40e05eec12926f26304800021375.html |date=2013-05-24 }} (Swedish), Gala dinner with photos 1-6-7</ref><ref>[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2011/01/les-souverains-suedois-recoivent-le-president-estonien/ «Noblesse et Royautés» website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123191233/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2011/01/les-souverains-suedois-recoivent-le-president-estonien/ |date=2011-01-23 }} (French), State visit of Estonian presidential couple in Sweden (18-20/01/2011)</ref> * [[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Финляндия</span></span>: Аҡ роза ордены сылбырындағы Ҙур тәре<ref>State visit of Finland in Sweden 2012, [http://25.media.tumblr.com/tumblr_m2n74cAvhW1r6jme9o1_1280.jpg Photo] of presidential and royal couples</ref> * [[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Франция</span></span>: Хөрмәтле легион орденының Ҙур тәреһе<ref>State visit of Mitterrand in Sweden (1984), [http://www.reservoirphoto.com/fotoweb/Search_results.fwx?folderid=5000&search=%28IPTC025%20contains%20%28Carl%20XVI%20Gustav%29%29 Photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101085417/http://www.reservoirphoto.com/fotoweb/Search_results.fwx?folderid=5000&search=%28IPTC025%20contains%20%28Carl%20XVI%20Gustav%29%29 |date=2012-11-01 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Германия|<span class="wrap">Германия</span>]]</span>: «Германия Федератив Республикаһы алдындағы күрәһткән хеҙмәте өсөн» 1 дәрәжәле ордендың Ҙур тәреһе<ref>[http://www.theroyalforums.com/forums/f22/state-visit-from-germany-to-sweden-may-20-22-2003-a-366.html#post9806 Gallery on www.theroyalforums.com], State visit of President Johannes Rau in Sweden in 2003 : [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6560&d=1053500254 Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210144621/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6560&d=1053500254 |date=2012-12-10 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Греция</span></span>: Хөрмәт орденының Ҙур тәреһе (21.05.2008)<ref>[http://www.royalcourt.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008arkiv/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80005284.html Gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730220755/http://www.royalcourt.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008arkiv/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80005284.html |date=2009-07-30 }} during the state visit of Greek President Karolos Papoulias (21/05/2008)</ref> * [[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Исландия</span></span>: Ыласын орденының Ҙур тәреһе (26.10.1981)<ref>Seegers Press, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=39887&d=1094730612 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106004825/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=39887&d=1094730612 |date=2012-11-06 }} from State visit of Swedish Royal Family in Iceland</ref><ref>[http://falkadb.forseti.is/orduskra/fal03.php?term=Sylvia&sub=Leita Order of the Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313142726/http://falkadb.forseti.is/orduskra/fal03.php?term=Sylvia&sub=Leita |date=2016-03-13 }}, search form</ref> * [[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Италия</span></span>: «Италия Республикаһы алдындағы күрһәткән хеҙмәте өсөн» орденының Ҙур тәреһе (08.04.1991)<ref>Italian Presidency website, [http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=10697 S.M. Silvia la Regina di Svezia], Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italian</ref> * [[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Япония</span></span>: 1-се дәрәжәле Зиннәтле таж Ордены<ref>[http://www.gettyimages.be/detail/nieuwsfoto%27s/queen-silvia-of-sweden-is-greeted-by-empress-michiko-of-nieuwsfotos/73701708 Getty images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328063356/http://www.gettyimages.be/detail/nieuwsfoto%27s/queen-silvia-of-sweden-is-greeted-by-empress-michiko-of-nieuwsfotos/73701708 |date=2014-03-28 }}, State visit of Sweden in Japan 2007.</ref> * [[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Иордания</span></span>: Яңырыу дәүере орденының Ҙур йондоҙо (1989)<ref>State visit of Jordan in Sweden (2003), [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20006&d=1065571474 Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106005153/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20006&d=1065571474 |date=2012-11-06 }} of Swedish & Jordanian sovereigns wearing reciprocal orders</ref> * [[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Латвия</span></span>: Өс йондоҙ орденының Ҙур тәреһе (1995)<ref>State visit of Latvia in Sweden (2005), Gala dinner, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=118523&d=1112352516 Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106005146/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=118523&d=1112352516 |date=2012-11-06 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Литва</span></span>: Бөйөк Витаутас орденының Ҙур тәреһе (21.11.1995)<ref>[http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html Lietuvos Respublikos Prezidentė] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419212238/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html |date=2014-04-19 }} — Search form on Lithuanian presidency website</ref> * [[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Люксембург</span></span>: Нассауҙың Алтын арыҫлан Ордены (04.2008)<ref>[http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008aktuellt/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80001449.html Swedish Royal website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523051727/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008aktuellt/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80001449.html |date=2013-05-23 }} (Swedish), State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, gala dinner 15/04/2008</ref><ref>[http://www.monarchie.lu/fr/galeries/evenements/2008/04/VisiteEtat_Suede/index.html Luxembourgish Grand-Ducal website] (French), State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, gala dinner 15/04/2008</ref><ref>[http://www.turboimagehost.com/p/256658/73721581.jpg.html AMP Picture], State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, [http://www.forumforfree.com/forums/a/state-visit-from-luxembourg_post3103-theroyals.html?mforum=theroyals gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328055408/http://www.forumforfree.com/forums/a/state-visit-from-luxembourg_post3103-theroyals.html?mforum=theroyals |date=2014-03-28 }} on 15/04/2008</ref> * [[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Малайзия</span></span>: Короллек Тажы Ордены<ref>State Visit of Malaysian King in Sweden, 2005, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=197656&d=1126772890 King Carl XVI Gustav & Queen Silvia during gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106004829/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=197656&d=1126772890 |date=2012-11-06 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Нидерланды</span></span>: Нидерланд арыҫланы орденының Ҙур тәреһе<ref>[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2009/04/diner-de-gala-en-lhonneur-des-souverains-suedois/ «Noblesse et Royautés»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220021232/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2009/04/diner-de-gala-en-lhonneur-des-souverains-suedois/ |date=2012-12-20 }} (French), State visit of Sweden in the Netherlands (04/2007), Gala dinner</ref> * [[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Норвегия</span></span>: Изге Олаф орденының Ҙур тәреһе<ref>[http://img.photobucket.com/albums/v398/gigi_ho/drws/feb24_19.jpg Harald V’s 70th Birthday], group photo of european sovereigns and presidents</ref> * [[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Польша</span></span>: Аҡ бөркөт ордены * [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Португалия</span></span>: Христос орденының Ҙур тәреһе (1987)<ref>Portuguese Presidency Website, Orders [http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&list=1 search form] : type «RAINHA SÍLVIA» in «nome», then click «Pesquisar»</ref> * [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Португалия</span></span>: Инфант дон Энрике орденының Ҙур тәреһе (2008)<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=147&idi=169 Portuguese Presidency], King Carl XVI receives the Grand Collar of the Order of Saint James of the Sword and Queen Silvia receives the Grand Cross of the Order of Prince Henry : [http://www.ordens.presidencia.pt/archive/img/_I6K8468.jpg Photo].</ref> * [[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Румыния</span></span>: Румыния Йондоҙо орденының Ҙур тәреһе (2008)<ref>[http://canord.presidency.ro/Ord.St.Rom..xls Recipients of Order of the Star of Romania (excel file)]</ref><ref>[http://www.ppe-agency.com/preview.php?start=15&id=20431&zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala PPE Agency Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123031419/http://www.ppe-agency.com/preview.php?start=15&id=20431&zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala |date=2015-11-23 }} among gala dinner [http://www.ppe-agency.com/show.php?zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504053753/http://www.ppe-agency.com/show.php?zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala |date=2013-05-04 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Испания</span></span>: Католик Изабелла орденының Ҙур тәреһе (15.10.1979)<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/1979/11/09/pdfs/A26058-26058.pdf Boletín Oficial del Estado]</ref><ref>[http://dinastias.forogratis.es/vestidos-de-gala-de-la-reina-sofia-t1663-216.html Foro Dinastías], Queen Sofia with [http://i196.photobucket.com/albums/aa267/ManueSevilla/visitaaSuecia01.jpg Silvia]</ref> * [[Файл:Flag_of_Thailand.svg|ссылка=Таиланд|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Thailand.svg|ссылка=Таиланд|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Таиланд</span></span>: 1-се класслы Чул Чом Клао Ордены<ref>State visit of Sweden in Thailand, 2003, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=2984&d=1046237710 Gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106004834/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=2984&d=1046237710 |date=2012-11-06 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Украина</span></span>: Кенәз Ярослав Мудрый Ордены I ст. (22 март, 1999 йыл)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/272/99 Указ Президента України № 272/99 від 22 березня 1999 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426191711/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/272/99 |date=2021-04-26 }} (укр.)</ref> * [[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Украина</span></span>: 1-се дәрәжәле «Хеҙмәте өсөн» ордены (29 сентябрь, 2008 йыл)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/871/2008 Указ Президента України № 871/2008 від 29 вересня 2008 року «Про нагородження орденом „За заслуги“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307014137/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/871/2008 |date=2022-03-07 }} (укр.)</ref> * [[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Тунис</span></span>: Ҙур лента дамаһы Хеҙмәт ордены (2015) * [[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Норвегия</span></span>: король Харальд V көмөш юбилейы айҡанлы Иҫтәлекле миҙал (17 ғинуар, 2016) * [[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Чили</span></span>: Бернардо О’Хиггинс орденының Ҙур тәреһе (май, 2016) * [[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Польша</span></span>: Йылмайыу Ордены * Ғилми тикшеренеүҙәр буйынса Юғары кәңәшмәнең Алтын миҙалы (1989) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Почёт орденының ҙур тәреһе кавалерҙары (Греция)]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры Большого креста ордена Золотого льва Нассау]] [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Өс йондоҙ орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Иорданияның Яңырыу ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Стара Планина» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Малайзия Тажы ордены сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Йылмайыу ордены кавалерҙары]] [[Категория:Украинаның 1 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:23 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1943 йылда тыуғандар]] mkb9wqpyc8h7wlvyf84qqze958h4hrw Сәйфуллин Вәзих Кашап улы 0 133143 1310084 1239185 2026-11-10T19:42:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310084 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Сәйфуллин}} '''Сәйфуллин Вәзих Кашап улы''' ([[6 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[2 ноябрь]] [[2002 йыл]]) — актёр, драматург, режиссёр. 1968—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры һәм директоры, 1979—1990 йылдарҙа режиссёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм Башҡорт АССР‑ының (1974) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. (1953). == Биографияһы == Вәзих Кашап улы Сәйфуллин 1929 йылдың 6 ғинуарында [[Өфө кантоны|БАССР-ҙың Өфө кантоны]] Сәфәр улусының [[Шишмә районы|Әмин ауылында (Шишмә районы]]) тыуған. [[Өфө сәнғәт училищеһы|Башҡорт театр-сәнғәт техникумын]] тамамлағандан һуң бүлеү буйынса [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Ауырғазы колхоз — совхоз театрына]] ([[1956 йыл]]дарҙа — [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]) эшкә килә. Был осорҙа күп кенә спектаклдәрҙә уйнай. Мәҫәлән, «Һаҡмар» С.Мифтахов, «Гөлбәҙәр» [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|З.Биишева]], «Свадьба с приданым» Дьяконов, «Васса Железнова» [[Максим Горький|М. Горький]], «Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи спектаклдәрендә уйнай<ref>Сайфуллина З. В. С любимыми не расставайтесь. Журнал «Рампа», 1999.</ref>. 1959 йылда Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтына (Лгитмик) уҡырға инә һәм [[1964 йыл]]да режиссёрлыҡ факультетының Г. А. Товстоногов класын тамамлай. Уҡыған ваҡытында пьесалар яҙа, [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай]], [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театрҙарында]] спектаклдәр ҡуя. Студент сағында уҡ [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театрының]] баш режиссёры итеп тәғәйенләнә. Нәҡ ошо осорҙа театр иң яҡшы спектаклдәр күрһәтә: «Обжалованию не подлежит» Т. Абдумомонов, «Тиле» Н.Хикмәт, «Эзоп» Г. Фигейредо, «Ҡыйыу ҡыҙҙар» Т. Ғиззәт, «Ырғыҙ» [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы|.Һәҙиә Дәүләтшина]]. 1968 йылда Сәйфуллин Вәзих [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрына]] эшкә күсерелә. Өфөлә «Зимагор» [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|С.Мифтахов]], «Минең балаларым» [[Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы|А.]] [[Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы|Атнабаев]], «Вечер» А. Дударев, «Төштәр ҡыҫҡа була» [[Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы|И.Абдуллин]] әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя. == Шәхси тормошо == [[Файл:Вазих_и_Райса_Сайфуллины,_1999_год.jpg|мини|Рәйсә һәм Вәзих Сәйфуллин, 1999 йыл]] Ҡатыны — Рәйсә Ғариф ҡыҙы Сәйфуллина, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. == Ижады == === Театрҙағы ролдәре. === [[Файл:Сцена_из_спектакля_Зятёк_Вазих_и_Райса_Сайфуллины.jpg|мини|«Кейәүкәй» спектаклендә Рәйсә һәм Вәзих Сәйфуллин.]] Исмәғил («Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи), Шымсы («Башмағым» Х. Ибраһимов), Ныяҙғол («Ырғыҙ» Һ. Дәүләтшина), Белогубов («Доходное место» А. Н. Островский), Барклей («Дальше — тишина» В Дельмар) ролдәрен башҡара. === Театрҙа режиссёрлыҡ эше. === Режиссер булараҡ, Сәйфуллин Вәзих Кәшәф улы Салауат театрында «Тиле» Н. Хикмәт, «Бай һәм батрак» Х. Хәмзә, "Эзоп, йәки Төлкө һәм виноград " Г Фигейро, «Үлем алдынан» Ш. Рәхмәтуллин әҫәрҙәрен ҡуя. БАДТ-ында — «Миләүшә, Әсе миләш» Н. Асанбаев, «Тере мәйет» Л. Н. Толстой, «Һәр кем мөхәббәт эҙләй» Д.Нормет һәм башҡа спектаклдәр ҡуя. == Наградалары һәм званиелары == * БАССР-ҘЫҢ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре * Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, 1995 == Баһалама == Сәйфуллин режиссёрлығының тәүге осоронда [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театры]] гастролдәре [[Башҡортостан|Башкортостандан]] ситтә, [[Ҡазан]]да үтә. Татар дәүләт академия драма театры режиссёры М.Сәлимжәнов [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат театры]] эшенә юғары баһа бирә. == Әҙәбиәт == * Акбашев, К. Кичер мине, дустым!: В. Сайфуллинга — 75 яшь/К. Акбашев //Кызыл таң.- 2004.- 6 гыйнв. * Саитов, С. Человек на сцене и за сценой: К 70 -летию со дня рождения В. Сайфуллина/С. Саитов//Бельск. просторы.- 1999.- № 7.- С.149. * Сәйфуллин, В. Һикәлтәле сәнғәт юлдары: Мемуар/В. Сәйфуллин//Тамаша.- 2001.- № 2.- Б.10. * Сәйфуллин, В. Һикәлтәле сәнғәт юлдары: Мемуар/В. Сәйфуллин//Тамаша.- 2001.- № 4.- Б.14. * Сайфуллин Вазих Кашапович //Башкортостан: Краткая энциклопедия.- Уфа, 1996.- С.510. * Сайфуллин Вазих Кашапович: Биография//Чишмы-край светлых родников/Сост. Г. Т. Хусаинова, Г. А. Юмагулов. — Уфа: Восточная печать,2004.- С. 226. == Библиография == == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220926193305/http://encycl.bash-portal.ru/saif_v.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] * [http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaj/dok_kerazi.htm Постановление ВС РБ] * [http://www.agidel.ru/index.php?param1=8105&tab=7 Роли, сыгранные сердцем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309174801/http://agidel.ru/index.php?param1=8105&tab=7 |date=2016-03-09 }} == Иҫкәрмә == {{примечания}} [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] [[Категория:6 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]] [[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары]] [[Категория:СССР театр режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]] [[Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] 88wh4kggm50opv0wdbhsdtamm9k669m Чиглинцев Александр Петрович 0 133323 1310318 1059192 2026-11-11T09:41:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310318 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Чиглинцев Александр Петрович''' ([[1902]]−[[1938]]) — [[Башҡортостан]]дың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары ([[1923]]—[[1925]]). Сәйәси золом ҡорбаны (1938). Чиглинцев Александр Петрович 1902 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө]] ҡалаһында тыуған. 1919 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы. 1919−1920 йылдарҙа — РКСМ-дың [[Бөрө өйәҙе]] комитетының рәйесе. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда 58-се дивизияһының рота политругы (май−ноябрь, 1920), артабан РКСМ-дың Бөрө өйәҙе комитетының (1920−1921), Өфө өлкә комитетының яуаплы секретары, РКСМ-дың Өфө өйәҙ комитетының яуаплы секретары булып эшләй. 1921−1923 йылдарҙа — Башҡортостандың профессиональ советында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының вәкиле, 1923−1925 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары, 1925−1927 йылдарҙа — [[Өфө]] ҡалаһының II дәрәжә 1-се мәктәбенең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, 1928−1931 йылдарҙа — Сәнәғәт-иҡтисади техникумының (Башҡорт кооператив техникумының) беренсе директоры<ref>[http://bktufa.ru/33/238//Башкирский кооперативный техникум]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1935−1936 йылдарҙа — кадрҙар бүлеге мөдире, 1932−1935 йылдарҙа — [[Белорет]] ҡалаһының ВКП(б)-ның район комитетының инструкторы, 1936−1937 йылдарҙа — Һыу транспортының Ағиҙел өлкә контораһының парторгы (Кама йылға пароходлығының сәйәси бүлеге), [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның сәнәғәт бүлегенең инструкторы<ref>[http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }}</ref>. [[1938 йыл]]да репрессиялана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190825120935/http://bktufa.ru/33/238/ Башкирский кооперативный техникум] {{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] ngb31c8jaxn2uj49z23r4t7im3q6l0m Халасле 0 133711 1310257 1058793 2026-11-11T06:22:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310257 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хала́сле''' ({{lang-hu|halászlé}}) — [[Венгрия|венгр]] халҡының милли балыҡ һурпаһы. Атамаһы {{lang-hu|hal}} — балыҡ (йәки {{lang-hu|halász}} — балыҡсы) һәм {{lang-hu|lé}} — [[бульон]], һурпа һүҙҙәренән алынған. Халасле һурпаһын әҙерләгәндә башлы ғәҙәттәге һуғанды, ваҡ балыҡты ваҡ ҡына итеп турайҙар, шунан сусҡа майында борос менән (кибеттәрҙә һатылған паприка онтағы ла ярай, тик паприка пастаһы ярамай) болғап талғын ғына утта тиҙ генә ҡыҙҙыралар, һыу һалып (томат һуты), балыҡ таралып төшкәнсе быҡтыралар, шунан һуң ашты иләк аша һөҙәләр. Һурпаға эре балыҡ, ғәҙәттә [[карп]](булмаһа йәйен, суртан) өҫтәп, бешерәләр. Халасле һурпаһын аҡ икмәк менән бәләкәй балсыҡ көршәктәрҙә бирәләр. Тышта, венгрҙар яратҡанса, ҡаҙанда әҙерләнгән халасле бигерәк тә тәмле була тиҙәр. Халаслены диңгеҙ балғынан бешермәйҙәр. Венгрияла халаслены бигерәк тә ныҡ яратҡан бер нисә өлкә бар. Шуға күрә бер нисә төр халаслены айыралар: * Дунай халаслеһы — Байя, Пакш һәм Комаром тирәһендәге балыҡ һурпаһы, * Тиса йылғаһы буйындағы Сегед, Солнок өлкәләре халаслеһы, * Балатон күле буйындағы Фюред, Лелле халаслеһы. Себерҙә йәшәгән, венгрҙарға ҡәрҙәш хант халҡы ла балыҡ һурпаһын ошо рецепт буйынса әҙерләй. Карелдар ҙа ошондай уҡ балыҡ һурпаһын бешерә, тик уға әҙерәк бер йоҡа ғына лимон киҫәгенең һутын һығып өҫтәп, ҡаймаҡ менән ашарға яраталар. Шуныһы ҡыҙыҡлы, башҡорт телендә «судак» ([[венгр теле]]ндә ''csuka sügér'') — ''һыла'' (hyla) балығы тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Уха]] == Һылтанмалар == * [https://books.google.com/books?id=dpz_Nr0x0iQC&pg=PA4&dq=халасле&lr=&hl=ru&cd=13#v=onepage&q=халасле&f=false Рецепт халасле. Кузнецова Е. К. Венгерская кухня. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2004. ISBN 5-94848-166-2] * https://web.archive.org/web/20100729045029/http://www.itthon.hu/site/upload/mtrt/kiadvanyok/gasztro/en/gasztroPC_angol.pdf * [http://blesna.net/halasle.html Венгерский рыбный суп халасле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305142819/http://blesna.net/halasle.html |date=2016-03-05 }} [[Категория:Венгрия]] [[Категория:Балыҡ ризыҡтары]] 1tmrs4tdmojfouzm3s6hlxm0bf9tay6 Симонян Метаксия Миграновна 0 133763 1310020 1249828 2026-11-10T15:04:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310020 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Симонян Метаксия Миграновна''' ({{Lang-hy|Սիմոնյան Մետաքսյա Միհրանի}}, [[21 февраль]] [[1926 йыл]] — [[11 август]] [[1987 йыл]]) — [[театр]] һәм [[Кинематограф|кино]] актёры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). == Биографияһы == Метаксия Миграновна Симонян 1926 йылдың 21 февралендә [[Ашхабад]]та (хәҙерге [[Төркмәнстан]]) тыуа. [[1933 йыл]]да ғаиләһе менән [[Ереван]]ға күсә. [[1948 йыл]]да Ереван художество-театр институтының актёрлыҡ факультетын тамамлай (В. М. Аджемян курсы). Ошо уҡ йылдан Г. М. Сундукян исемендәге Әрмән театры актрисаһы. Г. М. Сундукяндың «Тағы бер ҡорбан» тигән комедияһындағы Анани уның беренсе роле була. Бер йылдан [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Лермонтовтың]] «Маскарад» драмаһында Нинаны башҡара. Сәхнәләштәр Ваграм Папазян, Вагарш Вагаршян, Рачия Нерсесян менән бергә уйналған спектаклдәге был роль актрисаға дан һәм билдәлелек килтерә. Ҡатын-ҡыҙ дәрәжәһен һаҡлау актриса ижадының төп темаһына әүерелә. М. Симоняндың репертуары киң һәм төрлө була, ул ватан, рус, Көнбайыш Европа авторҙарының әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған пьесаларҙа берҙәй уңышлы уйнай. Иң яҡшы ролдәре араһында: ''Дездемона (''«Отелло»'','' [[Уильям Шекспир|Шекспир]]), ''Настасия Филипповна'' («Идиот», [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский)]], ''Марта'' («Кто боится Вирджинии Вулф?», Э. Олби). Оҙаҡ йылдар Сундукян исемендәге Әрмән театрының төп актрисаһы була. [[Мәскәү]]ҙә, [[Баҡы]]ла, [[Тбилиси]]ҙа, [[Бәйрүт]]тә, [[Дамаск]]та һәм башҡа ҡалаларҙа гастролдә була. Кинола [[1947 йыл]]дан башлап төшә. [[1968 йыл]]дан Ереван художество-театр институтында (хәҙер — Ереван дәүләт театр һәм кино институты) уҡыта ([[1983 йыл]]дан — профессор). [[1987 йыл]]дың 11 авгусында вафат була. [[Ереван]]да Тохмах зыяратында ерләнгән. == Ижады == === Спектаклдәрҙәге ролдәре === * 1948 — «Еще одна жертва», Г. Сундукян — ''Анани'' * 1949 — «Маскарад», М. Лермонтов — ''Нина'' * 1949— «Эти звёзды наши», Г. Тер-Григорян һәм Л. Карагезян — ''Армануш'' * 1952 — «Егор Булычов и другие», [[Максим Горький|М. Горький]] — ''Шура'' * 1953 — «Король Лир», У. Шекспир — ''Корделия'' * 1955 — «Намус», А. Ширванзаде — ''Сусан'' * 1959 — «Хаос», А. Ширванзаде — ''Шушаник'' * 1960 — «Идиот», Ф. М. Достоевский — ''Настасия Филипповна'' * «Замок Броуди», А. Кронин — ''Ненси'' * «Мадам Сан-Жен», В. Сарду һәм Э. Моро — ''Катрин'' * «В 1905 году», Дж. Джаббарлы — ''Сона'' * «Отелло», У. Шекспир — ''Дездемона'' * «Ромео и Джульетта», У. Шекспир — ''Джульетта'' * «Ара Прекрасный», Н. Зарьян — ''Нвард'' * «Артавазд и Клеопатра», Н. Зарьян — ''Клеопатра'' * «Кто боится Вирджинии Вулф?», Эд. Олби — ''Марта'' * «Беда от нежного сердца», В. А. Соллогуб — ''Катерина'' * «Уриэль Акоста», К. Гуцков — ''Джудит'' * «Мадам Сен-Жан», В. Сарду һәм Э. Моро — ''Катрин Лефевр'' * «Негаснущая звезда» — ''Лусик Лисинян''. === Фильмография === * 1947 — «Анаит» — ''Анаит'' * 1949 — «Девушка Араратской долины» — ''Ануш'' * 1954 — «Мелочь» (короткометражный) — ''Вардуи'' * 1955 — «В поисках адресата» — ''Мануш'' * 1957 — «Кому улыбается жизнь?» — ''Заруи'' * 1959 — «Её фантазия» — ''медсестра'' * 1959 — «Прыжок через пропасть» — ''Гаяне'' * 1960 — «Саят—Нова» — ''Анна'' * 1962 — «Воды поднимаются» — ''Арев'' * 1971 — «Хатабала» — ''эпизод'' * 1973 — «Последний подвиг Камо» — ''Арша'' * 1978 — «Звезда надежды» — ''эпизод'' * 1979 — «Мир в зеркальце» в киноальманахе «Самый лучший человек» — ''эпизод'' * 1983 — «Хозяин» — ''эпизод''. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Әрмән ССР-ының халыҡ артисткаһы (11.03.1965). * СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1981). * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — ''«Эти звёзды наши» спектакле өсөн''. * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (27.06.1956). * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (22.08.1986). == Хәтер == [[Файл:Metaqsya_SImonyan's_Plaque.JPG|мини|Мемориаль таҡтаташ (Абовян урамы, 20)]] * М. М. Симонян иҫтәлегенә Ереванда ул йәшәгән йортҡа (Абовян урамы, 20-се йорт) мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. * Әрмәнстанда йыл һайын Метаксия Симонян исемендәге «Артист» театр премияһы тапшырыла. == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == * {{IMDb name|id=1106406|name=Метаксия Симонян}}(инг.)<span id="cxmw2Q" tabindex="0"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span id="cxmw2Q" tabindex="0"> сайтта</span> * [http://ru.hayernaysor.am/1314260277 Несравненная Метаксия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.persons.am/ru/421.htm Метаксия Миграновна Симонян на сайте persons.am] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191131/http://www.persons.am/ru/421.htm |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20241127123647/http://www.sobesednik.am/ru/social/486--85- Моя Метаксия. К 85-летию со дня рождения] * [http://ru.hayazg.info/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Статья Симонян Метаксия Миграновна на сайте ru.hayazg.info] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Әрмән ССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 августа вафат булғандар]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ереванда вафат булғандар]] oc73w70ltyjlnrwup74y2qpleenoq3g Фамилия 0 133965 1310223 1297754 2026-11-11T04:52:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310223 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фами́лия''' ({{lang-la|familia}} — ғаилә, нәҫел, ара) — бер нәҫелдән йә бер ғаиләнән икәнлекте күрһәткән, дөйөм ҡанбаба исеменән алынған атама. [[File:Шежере(родословная) башкирского рода(ырыу) булекей-кудей.Фрагмент.jpg|thumb|Бүләкәй-көҙәй ырыуы шәжәрәһе.Фрагмент]] [[File:ШежереГалиСокороя.png|thumb|Ғәли Соҡорой шәжәрәһе]] == Һүҙҙең килеп сығышы == «Фамилия» — латин теленән килеп сыҡҡан. [[Рим империяһы]]нда ул башта бер хужаның ҡолдарына ҡарата ҡулланылған. Шунан инде ғаиләнең һәм уның ҡолдарының ҡушаматы булараҡ әйтелгән. Артабан ғаилә башлығы, ғаилә ағзалары, туғандары бер ҡушамат менән йөрөтөлә башлаған. Ярайһы оҙаҡ ваҡыт Европала һәм Рәсәйҙә ул шул мәғәнәлә ҡулланылған да. XIX быуатта ла хатта крепостной крәҫтиәндәр фамилияны хужаһынан алған. Бары [[XIX быуат]]та ғына «фамилия» һүҙе [[урыҫ теле]]ндә икенсе мәғәнә алған. Бөгөн ул рәсми рәүештә шәхси исемгә ҡушылған нәҫел ҡушаматы булараҡ төп урын тота. == Фамилия өлөштәре == Фамилия башлыса лексик мәғәнәгә эйә булған тамырҙан тора, шулай уҡ алдан һәм арттан ҡушыла торған өлөштәрҙән, суффикстарҙан һәм ялғауҙарҙан тора. === Нигеҙе === Фамилияның нигеҙе йыш ҡына шәхси исемдән йәки берәй лексик мәғәнәгә эйә ҡушаматтан яһала. === Приставка һәм ялғауҙар === Фамилия приставкиалары һәм ялғауҙары ғәҙәттә төп нөсхәлә «ул» йәки «ҡыҙ» мәғәнәһе бирә, йәки биләмәләренә бәйләп, сифат рәүешендә ҡулланыла. Йыш ҡына милләтте билдәләүсе һүҙ ҙә булып тора. Мәгәр, фамилиялар ваҡыт уҙыу менән ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында өлөшләтә үҙгәрештәр кисереүе лә ихтимал. === Ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилиялары === [[Урыҫ теле]]ндә һәм башҡа ҡайһы бер [[славян телдәр]]ҙә, шулай уҡ [[литва]] һәм [[латыш теле]]ндә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилиялары телдәрендәге морфологик үҙенсәлектәр арҡаһында үҙ-ара айырыла. Ҡайһы бер телдәрҙә, мәҫәлән, [[литва]] телендә, ирҙәр, ҡыҙҙар һәм кейәүҙәге ҡатындар фамилиялары бер иш йөрөтөлмәй. [[Исландия]]ла фамилиялар, ғүмүмән, юҡ. Унда нәҫел «-sson» ''улы)'', «-dottir» ''ҡыҙы'' тигән ялғауҙар менән күрһәтелә. == Рәсәйҙә фамилиялар барлыҡҡа килеүе == Борон Рустә тик Ждан, Петух, Ненаша рәүешле исемдәр генә булған. Фамилия-ҡушаматтар Новгород ерҙәрендә XIII—XIV быуаттарҙан йәшәп килгән, тик оҙаҡ ваҡыт киң ҡулланышҡа инмәй торған. Мотлаҡ фамилиялар XVI быуатта ғына закон нигеҙендә башта кенәздәр һәм баярҙар өсөн, артабан инде дворяндар һәм атаҡлы сауҙагәрҙәр өсөн индерелгән. Крәҫтиәндәр араһында фамилиялар XVI—XVIII быуаттарҙа ҡулланыла башлаған, әммә крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлгәс кенә ныҡлы көсөнә ингән. == Төрлө халыҡ фамилиялары == [[File:Фамилии 685 уроженцев Башкортостана, павших в «горячих точках»..jpg|thumb|слева|Башҡортостандан "ҡайнар нөктә"ләрҙә һәләк булған 685 һалдат фамилиялары]] === Башҡорт фамилиялары === Бөгөнгө барлыҡ башҡорт фамилиялары атаһы йә әсәһе яғынан берәй ҡанбабаһы исеменән алынған.Элгәре атай исеме фамилия булып йөрөгән. Мәҫәлән, Юлай улы[[ Салауат Юлаев|Салауат]]. Совет власы осоронда был күренеш яйлап бөтөрөлә, ейәндәр йыш ҡына олатаһы исемен фамилия итеп ала.Артабан ул үҙгәртелмәй быуындан-быуынға күсә килә. Генезис буйынса башҡорт фамилиялары боронғо төрки, шулай уҡ ғәрәп, фарсы сығышлы исемдәрҙән яһалған. Ҡағиҙә булараҡ, башҡорт фамилиялары ике төрлө яҙылыуы мөмкин - урыҫ телендәге кеүек ялғаулап ([[Рауил Бикбаев]]) йәки милли ғәҙәттәгесә ялғауһыҙ, шулай уҡ '''''-и''''' ялғауы менән яһалыуы мөмкин. Мәҫәлән, [[Мостай Кәрим]], [[Мәжит Ғафури]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ризаитдин Фәхретдинов|Ризаитдин Фәхретдин]]. Һуңғы рәүешлеләре күберәк зыялылар араһында осрай. === Татар фамилиялары === Татар фамилиялары ла башҡорт фамилияларына оҡшаш рәүештә яһала. Ялғауһыҙ фамилиялар күберәк яҙыусылар, фән әһелдәре һәм сәнғәт-мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре араһында осрай. Мәҫәлән, Ғабдулла Туҡай, Муса Йәлил === Урыҫ фамилиялары === Урыҫ фамилиялары нигеҙҙә сиркәү ҡушҡан исемдәрҙән йәки ҡушаматтарҙан барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, ''Иван → Иванов сын → Иванов'', ''Медведь → Медведев сын → Медведев''. Һирәгерәк — йәшәгән ерҙән, мәҫәлән, ''Белозёрский'' (''Белое Озеро''). Кешенең һөнәре, ҡиәфәте буйынса бирелгән фамилиялар ҙа бар. (мәҫәлән, ''Кузнецов'' - ''кузнец'' тигәндән), "Кривоносов". Ҡатындар никахҡа ингәс, ғәҙәттә, иренең фамилияһына күсә. Бынан тыш, дефис аша яҙып, үҙенең фамилияһын да ҡалдыра ала. Балалар атаһының фамилияһын ала, әммә ата-әсә теләге менән әсәһенең фамилияһын алыуы ла рөхсәт ителә. === Төрки халыҡтар фамилиялары === Совет илендә йөшөгән төркиҙәр фамилияларын йыш ҡына урыҫса ялғауҙар менән йөрөтәләр ине. Үҙаллылыҡ алғандан һуң улар бындай ялғауҙарҙан баш тарта башланы. Әйтәйек, [[Әзербайжан]]да, фамилияларҙың ялғауҙары бөтөрөлә бара (мәҫәлән, элек Рәүф Искәндеров тип йөрөһә, хәҙер  — Рәүф Искәндер). == Айырым осраҡтар == Фамилия кешенең тулы исеме өсөн мотлаҡ элемент түгел. Мәҫәлән, [[Исландия]]ла беҙҙә ҡабул ителгәнсә фамилиялар юҡ. Ғәмәлдә, был атаһының исеме менән бирелгән ҡушамат. Мәҫәлән, Свенссон (Свен + сон «улы»). Бындай система элгәре барлыҡ скандинав телдәрендә ҡулланылған. [[Тибет тарихы|Тибет]]тарҙа, [[бирма]], амхар халыҡтарында фамилия юҡ. 1925 йылдың 27 июлендә [[Исландия]]ла фамилиялар закон менән тыйылған, был «милли йолаларҙы һаҡлау» маҡсаты менән аңлатыла. [[Төркиҙәр]]ҙә лә фамилия урынына атаһының исемен әйткәндәр. Мәҫәлән, Советтар Союзы Геройы, ҡаҙаҡ яҙыусыһы Бауржан Момыш-улының фамилияһы булмаған. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%83%D0%BB%D1%8B,_%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD] Башҡортта ете быуын олатайҙы белеү - [[шәжәрә]] - фамилия төшөнсәһен бик ныҡ киңәйткән . == Сығанаҡтар == * [http://www.spainproject.ru/ispanskie%20tradizii/ispanskie%20tradizii_imena%20i%20familii.htm Испанские имена и фамилии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112745/https://spainproject.ru/ispanskie%20tradizii/ispanskie%20tradizii_imena%20i%20familii.htm |date=2024-12-04 }} * [http://family.hh22.ru Значение фамилии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018050509/http://family.hh22.ru/ |date=2019-10-18 }} * [http://surname.pro/ Происхождение фамилий] * [http://www.riksdagen.se/webbnav/index.aspx?nid=3322&doktyp=bet&rm=2006/07&bet=CU16&dok_id=GU01CU16 Законы Швеции{{ref-sv}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930214140/http://www.riksdagen.se/webbnav/index.aspx?nid=3322&doktyp=bet&rm=2006/07&bet=CU16&dok_id=GU01CU16 |date=2007-09-30 }} * [http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_104 Как склонять фамилии?] * [http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_482 Особенности склонения фамилий и личных имен] * [http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/158-2010-09-19-17-54-00.html ЗАКОНОДАТЕЛЬ О ФАМИЛИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418040320/http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/158-2010-09-19-17-54-00.html |date=2017-04-18 }} * [http://www.respublika.info/4263/interesting/article19075/ Если бы я был Бомбой…(жизнь людей с необычными фамилиями)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625104645/http://www.respublika.info/4263/interesting/article19075/ |date=2014-06-25 }}//РЭСПУБЛIКА — Новости Беларуси | Белорусские новости — № 85 (4263) — Суббота, 12 мая 2007 * [https://web.archive.org/web/20161031223209/http://news.tut.by/society/219225.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031223209/https://web.archive.org/web/20161031223209/http://news.tut.by/society/219225.html |date=2016-10-31 }} По страницам телефонного справочника] == Әҙәбиәт == #Башкирские шежере. Уфа. 1960. #Башкирские шежере. Исследования и публикации. Уфа. 1983. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Шәжәрә]] [[Категория:Фамилиялар| ]] s5c5lq6k7v00paizh4el0tw538lcliv Урал яҙмалары 0 134044 1310210 1271069 2026-11-11T03:50:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310210 wikitext text/x-wiki [[Файл:AKUR13.jpg|мини|220x220пкс|''Шайтанташ ҡаяһы. Рәж йылғаһы.'']] [[Файл:AKUR12.jpg|мини|220x220пкс|''Коптел таш ҡаяһы. Нейва йылғаһы'']] '''Урал яҙмалары''' (таштағы һүрәттәр, яҙмалар) — ҡаялағы һүрәт сәнғәте ҡомартҡыһы, уларҙың боронғолоғо сама менән 5 мең йыл. Йылға буйҙарындағы ҡаяларҙа осрай. Яҡынса 90 урын билдәле. Табылған ҡомартҡылар күберәк [[Урта Урал]] һәм [[Көньяҡ Урал]] төбәгендә урынлашҡан. [[Чусовая]], Тагил, Реж, Нейва, [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө]], [[Иҫәт]], [[Ирбит (Ница ҡушылдығы)|Ирбит]], [[Ағиҙел (Нейва ҡушылдығы)|Ағиҙел]], [[Йүрүҙән]] һәм башҡа Урал йылғалары үҙәнендә күрергә була. Ҡайһы бер ҡомартҡыларҙа бер-ике һүрәт, ҡайһыларында бер нисә тиҫтә һын осрай. == Тасуирлама == Яҙмалар вертикаль ҡаяларҙа йәки уның яуым-төшөм эләкмәгән ауышыраҡ йөҙөндә эшләнгән. [[Урал]] ҡаяларындағы күп һүрәттәр йылғаға ҡараған өлөштәрҙә урынлашҡан. Йыш ҡына һүрәт туранан-тура ерҙән тороп башҡарылған, шулай уҡ ярайһы уҡ бейеклектә урынлашҡандары ла бар. Рәссам был осраҡта ағас конструкциялар ҡулланыуы йәки бау һәм ҡайыштар ярҙамында үрҙән төшөүе лә ихтимал. Һүрәттең сағыулығын көсәйтеү маҡсатында рәссам ҡаяларҙың яҡты урындарын һайлаған һәм буяуҙы бармаҡтары менән һалған, быны 1—3 сантиметрлыҡ һыҙаттарға ҡарап әйтеп була. Меңәр йылдар буйы ҡая буйлап һарҡҡан дым уларҙың өҫтөн йоҡа ғына эзбиз ҡабыҡ менән ҡаплаған. Был үҙ сиратында һүрәттәрҙең беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланыуына булышлыҡ иткән. Яҙмалар контур һәм һыҙыҡтар ярҙамында эшләнгән, фигуралар, башлыса ҡабырғаларға баҫым яһалып, «һөлдә» стилендә йәки эске органдарҙы һүрәтләү менән күрһәтелгән. Әммә тулыһынса буялған фигуралар ҙа бар. Ҡаяларҙағы һынлы сәнғәттә кешеләр тәбиғи буяуҙар һәм металл оксидтарын ҡулланған. Иң таралған буяу тәбиғи пигменттар (аҡһыл-һарынан ҡуйы ҡыҙыл һәм көрән тондарҙағы охра) менән һыу, хайуан ҡаны йәки майын ҡушыу һөҙөмтәһендә алынған. Ҡая сәнғәте ҡомартҡыһы боронғо ваҡыттарға ҡарай: һуңғы [[Мезолит]], [[Неолит]], [[Бронза быуаты]]. Боронғо кешеләрҙең донъяға ҡарашы беҙҙекенән күпкә айырыла, шуға күрә тәүтормош һүрәттәрҙең мәғәнәһен аңлау бик ҡатмарлы. Урал яҙмалары башлыса ике үлсәмле һүрәтте хәтерләтә. Бындай күләмлек ҡаялағы ҡалҡыу урындарҙы файҙаланыу һөҙөмтәһендә күренә. Хайуан һәм ҡош һындары йыш ҡына ҡырындан (профиль) һүрәтләнгән, Шулай ҙа өҫтән күренгән кеүек төшөрөлгән һүрәттәр ҙә осрай. Кешегә оҡшаш һындар башлыса тура (анфас) ҡарай, шулай уҡ ситкә ҡарағандары ла бар. Шулай итеп, боронғо рәссамдар бөгөнгө сәнғәттә таныш барлыҡ үлсәмдәрҙе лә ҡулланған, тик уны тигеҙ яҫылыҡта күрһәтеү оҫталығын ғына белмәгән. Шулай уҡ һүрәтләнгән хайуандарҙың күләм пропорцияһы ла һаҡланған. Мәҫәлән, мышы янындағы кеше йәки ҡош һыны үҙ ҙурлығында күрһәтелгән. Ҡая һынлы сәнғәтендә хәрәкәт аяҡтар ярҙамында (киҫешеүе, бөгөлөүе), тән ауышыуы йәки баш боролошо менән бирелгән. Һынлы мотивтарҙы 4 төркөмгә айырырға мөмкин: * Геометрик фигуралар: селтәр, зигзаг, тулҡын, күпмөйөш, һыҙыҡ, түңәрәк. * Хайуандар: күпселектә тояҡлылар төрө һындары. * Ҡоштар: өйрәк, ҡаҙ, аҡҡоштар. * Кешегә оҡшаш һәм антропоморф заттар. Хайуандар араһында тояҡлылар өҫтөнлөк итә: мышы, болан, илектәр ([[ҡоралай]]). Урта һәм Төньяҡ Уралдағы һүрәттәргә мышы һәм болан хас булһа, ә Көньяҡ Уралда йәшәүселәр илектәрҙе һүрәтләгән. Хайуандарға ҡағылышлы был күренеш бөгөнгө биләмәләргә лә тап килә. Тояҡлыларҙан тыш айыу, эт һүрәттәре лә бар. Ҡаяларҙа хайуандарҙан тыш ҡоштарҙың бик күп һындарын күрергә мөмкин. Уларҙың күпселеге — һыу ҡоштары. Башлыса ауыр кәүҙәле, ҡыҫҡа муйынлы өйрәктәр. Оҙон муйынлы ҡоштар ҡаҙ тип ҡабул ителә. Аҡҡоштар тураһында ышаныслы әйтеп булмай. Ҡош һындары, ҡағиҙә булараҡ, төркөм-төркөм бер нисә дана төшөрөлгән. Кешегә оҡшаш йәки антропоморф заттар киң күрһәтелгән. Уларҙың йөҙө башлыса тамашасыға йүнәлтелгән һәм бер нисә һыҙыҡ ярҙамында бирелгән, ҡул-аяҡтары бөгөүле. «Кеше» даими хәрәкәттә, «бейеүҙә» күрһәтелә. Ҡайһы берҙә уларҙың баштары ике йәки күп нурлы баш кейемдәре менән биҙәлгән. <gallery perrow="3" widths="200px" heights="160px"> File:AKUR 1.jpg|Р охра н Нейва File:AKUR11.jpg|Коптеловой охра булған таш. Йылға Нейва File:AKUR4.jpg|Селтәр рәүешендә һәм геометрик һүрәттәр мотивтары төрҙө. Таш Коптелов. Йылға Нейва File:AKUR5.jpg|Һүрәт төрҙө. Шайтанға Таш. Йылға Реж. File:AKUR6.jpg|Һүрәт төрҙө. Шайтанға Таш. Йылға Реж. File:AKUR7.jpg|Скелетный тояҡлыларҙан стилендә һүрәттәр, ҡоштар, геометрик мотивтары. Шайтанға Таш. Йылға Реж. File:AKUR8.jpg|Антропоморф һүрәттәрҙән (человекоподобный) йән эйәһе. Северский охра File:AKUR3.jpg|Северский охра. Тирә-Екатеринбург File:AKUR10.jpg|Ҡош һүрәттәре (өйрәк). Северский охра. Тирә-Екатеринбург File:AKUR9.jpg|Өсмөйөш рәүешендә, геометрик мотивтары. Шайтанға таш. Йылға Реж. </gallery> == Өйрәнеү тарихы == Уралдағы ҡая һүрәттәре тураһында тәүге яҙма [[XVII быуат]] аҙағында теркәлә. XVIII йөҙ йыллыҡ башында Верхотур приказының дьякон ярҙамсыһы Яков Лосев, ә бер нисә йылдан һуң [[Ремезов Семён Ульянович|Семен Ремезов]] тарафынан ирбит Яҙылған Таш һүрәтенең күсермәһе эшләнә. Әммә был күсермәләр ныҡ стилләштерелә, масштабы боҙоп, ориентирһыҙ эшләнгән. [[1705 йыл]]да яҙмалар тураһында Витсен Николаас үҙенең «Көнсығыш һәм төньяҡ Тартария» хеҙмәтендә телгә ала. Яҙмаларҙы билдәһеҙ яҙыу төрөнә йәки чуд тамғаһына индерәләр. «Яҙма ҡая» тураһында теүәлерәк мәғлүмәттәрҙе XVIII быуат тарихсыһы Миллер Герард килтерә. XIX быуат башында ҡая һүрәттәре тураһында [[Попов Никита Саввич|Никита Попов]] билдәләп үтә, ул Вишера йылғаһындағы «Яҙыулы таш» тураһында яҙа. «Ҡаяла ҡыҙыл төҫтәге яҙмалар йәки айырым һындар күренгәнгә, ул Яҙыулы таш тип йөрөтөлә… Улар вогул йәки башҡа халыҡ тамғалары булыуы ихтимал…». Ул шулай уҡ Тагил йылғаһындағы һүрәттәр тураһында ла хәбәр итә. 1829 йылда Тагил яҙмаларын [[Александр Гумбольдт]] ҡарай һәм уларҙың [[Америка]] һүрәттәре менән оҡшашлығын билдәләй. XIX быуатта Урал ҡаяларындағы һүрәттәрҙе өйрәнеүгә [[Түбәнге Тагил]] заводы кассиры Дмитрий Шорин ҙур өлөш индерә. Ул Тагил йылғаһындағы Билабан, Ыласын Таш, Ҡарауыл Ташы, Йылан Таш һәм башҡа ҡаяларҙағы яҙмаларҙың күсереп ала. Улар яҡшы теүәллеге менән айырыла. Урал яҙмаларын өйрәнеүҙә Урал тәбиғи белемдәр яратыусылар Йәмғиәте булдырылыуы ныҡ ярҙам итә. XIX быуат аҙағында Тагил, Нейва, [[Кама]], Вишера, [[Иҫәт]], Тура һәм башҡа йылға ярҙарындағы «чуд яҙмалары» һүрәтләмәһен эшләргә тырышалар. Әммә һөҙөмтәлә [[Пермь губернаһы]] археологик ҡомартҡылар теҙмәһендә айырым һанап сығыу менән генә сикләнелә. [[XX быуат]] уртаһында ҡая рәсемдәрен өйрәнеү буйынса махсус экспедициялар ойошторола. [[Бадер Отто Николаевич|О. Н. Бадер]] һәм [[Генинг Владимир Фёдорович|В. Ф. Генинг]] — Вишера, В. Н. Чернецов [[Урта Урал]]дағы йылға ярҙарындағы яҙмаларҙы өйрәнә. Хәҙер ҡая яҙма сәнғәте булған яҡынса 90 урын билдәле. Уларҙы асыуҙа археологтар В. Т. Петрин, В. Н. Широков, С. Е. Чаиркин, Ю. П. Чемякин, Н. А. Широкова һәм башҡа белгестәр ҙур өлөш индерә. == В. Н. Чернецовтың Уралдағы ҡая яҙмаларын өйрәнеүе == Яҙмалар был ергә рустар килгәнгә тиклем манси халҡы йәшәгән мәлдәргә тура килә. Рутар уларҙы «вогул» тип йөрөткән. Чернецов шулай уҡ ҡая яҙмалары оҡшашлығын манси милли сәнғәтендә — материалдарҙағы биҙәктәрҙә, көнкүреш һүрәттәрендә, татуировка һәм тамғаларҙа, изге урындарҙа таба. == Һүрәттәрҙе сюжет буйынса төркөмләү == Урал ҡаялары һүрәттәрен анализлау һөҙөмтәһендә Чернецов бер нисә төркөм билдәләй. Бөтәһе өс төп сюжетты билдәләй. '''Тәүге Сюжет'''. Төп һүрәттәр йәнлек (мышы, болан, илектәр). Был сюжет бер-береһенән айырылып торған бер нисә деталдәргә ҡарап, дүрт вариантта билдәләнә. 1-се вариант. Тояҡлы йәнлек менән бергә күк йөҙө һәм йыш ҡына аулау ҡулайламаһы һүрәтләнә. Бындай вариант Түбәнге Тагил яҙмаларына хас.<gallery> File: AKUR14.jpg |Зенковский ҡая, 1-я һүрәттәр төркөмө (Чернецова. 1970. 61-се б.) File: AKUR15.jpg|Маскальский охра I, 2-я һүрәттәр төркөмө (Широков. 2005. 42 с) </gallery>2-се вариант. Тояҡлы йәнлек һыны һәм күк йөҙө тамғаһы. Миҫал өсөн Реж йылғаһындағы Исаков ҡаяһын, Түбәнге Тагилдағы Ирбит Яҙма Ташын, Йылан Ташты килтетергә була. <gallery> File: AKUR16.jpg|Исаковский Фрагмент охра (Чернецова. 1970. 62 с.) File: AKUR17.jpg|Исаковский охра. 1-я һүрәттәр төркөмө (Широков. 2007. 43-сө б.) </gallery>3-сө вариант. Һүрәттә ҡапҡандарға эләккән хайуанды күрергә була. Бында күк тамғаһы юҡ, әммә аулау ҡоролмалары ентекләп эшләнгән. Был вариантҡа Ыласын ҡаяһы, II-се Бородино ҡаяһы, Ике күҙле Таш һүрәттәре инә.<gallery> File: AKUR18.jpg|Ҡая булып охра соколий Фрагмент, р Тагил (Чернецова. 1970. С. 63) File: AKUR19.jpg|II Фрагмент н охра-Бородино о ҡая, Реж. р. (Чернецова. 1970. С. 63) </gallery>4-се вариант. Антропоморф һүрәттәрҙән тора, бында хайуан һыны һәм һунарсы ҡоймаһы күрһәтелә. Бындай яҙма Тагил йылғаһындағы Йылан Ташта яҡшы күренә.<gallery> File: AKUR20.jpg|Змиев Фрагмент Таш менән бишенсе һүрәттәр төркөмө (Чернецова. 1970. С. 64) </gallery>'''Икенсе сюжет'''. Төп һүрәт ҡош һынынан тора. Был төркөмдә һыу ҡоштары күк көмбәҙе, ауҙар менән бергә килә. <gallery> File: AKUR21.jpg|Ҡырағай ҡоштарға һунар итә. Змиев Таш менән Фрагмент (Чернецова. 1970) </gallery>'''Өсөнсө сюжет'''. Төп һүрәттәр — «шартлы антропоморф һәм антропозооморф һындар». Реалистик һүрәттәр бында бөтөнләй юҡ тиерлек. Чернецов был төркөмдө йөкмәткеһе буйынса 2 төргә бүлә. 1-се вариант. Бында һунар ҡоролмалары, уларҙың янында ниндәйҙер стилләштерелгән һындар күрһәтелә.<gallery> File: AKUR22.jpg|Миҫал 1 вариант композиция, сюжет өсөнсө. </gallery>2-се вариант. Төркөмгә шартлы рәүештә күпләп антропоморф, ҡош рәүешле һәм кеше фигуралары һүрәттәре индерелгән.<gallery> File: AKUR23.jpg|Мәҫәлән 2 варианты композиция, сюжет өсөнсө. </gallery> == Ҡая яҙмалары датаһы == Ҡая һүрәттәрен эшләү осорон билдәләү бик ауыр. Бында күп факторҙарҙы күҙ уңында тотоу мөһим: һүрәттәрҙе һалыу техникаһын һәм ститистик үҙенсәлектәрен, ҡая бейеклеген, уның йөҙөн, урын топографияһын. Шулай ҙа яҡынса иҫәпләүҙәр ысулы — ҡая һүрәтенән башҡа әйбер оҡшашлыҡтары менән сағыштырыу: керамикалағы биҙәктәр, һөйәктәге гравировка, ҡорал һәм ҡорамалдар. Ошонан сығып, Уралдарғы ҡая һүрәттәре неолит, бәлки, һуңғы мезолит осорона тап килеүен билдәләй белгестәр. == Шулай уҡ ҡара == === Уралдағы ҡая һүрәттәре === * Төньяҡ яҙма * [[Шайтан яҙмалары|Шайтан яҙмаһы]] * Шыршылы морондағы яҙма * Шыршылы морон === Рәсәйҙәге һүрәттәр === * Бояр яҙмаһы * Сулек яҙмаһы * Канозер петроглифтары * Томск яҙмаһы * Бага-Заря * Ошкол яҙмаһы * Сыдин яҙмаһы * Шалаболинс яҙмаһы == Иҫкәрмә == == Әҙәбиәт == Чернецов В. Н. Наскальные изображения Урала. В. 1. Мәскәү. 1964 Чернецов В. Н. Наскальные изображения Урала. В. 2. Мәскәү. 1971 Петрин В. Т., Широков В. Н., Чаиркин С. Е. Древнее святилище во 2-й Серпиевской пещере на Южном Урале.// Семантика древних образов . Мәскәү. 1990 Широков В. Н., Чаиркин С. Е., Чемякин Ю. П. Уральские писаницы: река Нейва. Екатеринбург. 2000 Широков В. Н., Чаиркин С. Е., Широкова Н. А. Уральские писаницы: река Тагил. Екатеринбург. 2005 Широков В. Н. Уральские писаницы: Реж и Ирбит. Екатеринбург. 2007. Широков В. Н. Древнее наскальное искусство.//Екатеринбург: энциклопедия. Екатеринбург. 2002 Широков В. Н., Чаиркин С. Е. Писаница Старичная (река Нева, Средний Урал)//Охранные археологические исследования на Среднем Урале. Вып. 1. Екатеринбург 1997 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070617032449/http://smalt.karelia.ru/~petroglyphs/indexx.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617032449/https://web.archive.org/web/20070617032449/http://smalt.karelia.ru/~petroglyphs/indexx.htm |date=2007-06-17 }} Карелия петроглифтары] * [http://amurfund.org/ Амур төбәкгенең тарихи мираҫы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517004455/http://amurfund.org/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.altay-land.ru/index.php?page=15 Калбак Ташы петроглифтары.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928020537/http://www.altay-land.ru/index.php?page=15 |date=2011-09-28 }} [http://www.altay-land.ru/index.php?page=15 Алтай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928020537/http://www.altay-land.ru/index.php?page=15 |date=2011-09-28 }} * [http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=kalbak-tash Петроглифический комплексы «Калбак-Таш», ''сенмурва'' һәм ''кер-тютпа'' «Тере себер юлы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191004203801/http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=kalbak-tash |date=2019-10-04 }} * [http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=pisan_sulek Хакасия петроглифтары.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818114159/http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=pisan_sulek |date=2016-08-18 }} [http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=pisan_sulek «Пичиктиг-Таг» ''Писаная Гора'' — Сулекская писаница на «Живых дорогах Сибири»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818114159/http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=pisan_sulek |date=2016-08-18 }} [[Категория:Рәсәйҙең археологик объекттары]] [[Категория:Урал тарихы]] [[Категория:Европа петроглифтары]] rnv4xctf3zz9uxlj09du1z25ei2orp6 Төркиәлә туризм 0 135229 1310190 1247501 2026-11-11T02:39:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310190 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Туризм]]''' — [[Төркиә]] иҡтисадының мөһим өлөшө, һуңғы тиҫтә йылдарҙа айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә була бара. Был тармаҡта ике миллион самаһы кеше мәшғүл (510 мең — туранан-тура, 1,5 ммиллион — ҡатнаш тармаҡтарҙа). Ил туристар өсөн популяр йүнәлештәр буйынса донъяла алтынсы урынды биләй. Төркиәнең был тармаҡты үҫтереү өсөн бөтә шарттары бар: ярҙары дүрт диңгеҙ менән йыуыла ([[Урта диңгеҙ]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] һәм [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара диңгеҙҙәр]]), яр буйында субтропик урта диңгеҙ климаты хөкөм һөрә (яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 7200 км), ярҙарында 355 пляж урынлашҡан. Төркиәлә 700 мең урынлыҡ 2870 ҡунаҡхана бар<ref>[http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/RealEstate.aspx Real Estate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517022901/http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/RealEstate.aspx |date=2017-05-17 }} // Invest in Turkey</ref>, ул термаль сығанаҡтар һаны (1300) буйынса Европала икенсе һәм донъяла етенсе урынды биләй; иҫтәлекле урындары, тарихи һәм археологик ҡомартҡылары күп (боронғо грек һәм боронғо рим ҡалаларының, шул иҫәптән легендар [[Троя]]ның харабалары, [[Византия]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман империялары]] ҡомартҡылары). Эске транспорттың үҫешкән селтәре ил буйлап уңайлы сәфәр ҡылыу мөмкинлеген бирә<ref>[http://guide-travel.info/turkey_bus.html Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции]</ref>. [[Мысыр]] менән бер рәттән Төркиә лә экскурсияларҙағы юл һәләкәттәре һаны буйынса алдағы урындарҙы биләй. == Йүнәлештәре == Илдең туристар айырыуса күпләп бара торған урындары: * [[Истанбул]] — мосолман һәм византий архитектураһы ҡомартҡыһы. * Каппадокия — вулкан сығышлы ғәҙәти булмаған тәбиғи ҡоролмалар һәм мәмерйә ҡалалары. * Төрөк ривьераһы — Төркиәнең көньяҡ ярындағы диңгеҙ курорттары. Антик мәҙәниәт ҡомартҡылары, боронғо грек һәм боронғо рим ҡалаларының харабалары. * Ликия юлы, Кария юлы. ; Билдәле курорттар * Анталья * [[Мармарис]] * [[Аланья]] * Кемер * Бодрум == Статистика == [[2012 йыл]]да Төркиәгә килгән авиакомпаниялар пассажирҙарының һаны 130 миллион тәшкил итә, уларҙың 45 миллионы Истанбулдың Ататөрк аэропортына, 25 миллионы Анталия аэропортына тура килә<ref>[http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/WellnessAndTourism.aspx Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807142438/http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/WellnessAndTourism.aspx |date=2016-08-07 }} // Invest in Turkey</ref>. [[2014 йыл]]да Төркиәгә сит илдәрҙән 41,4 миллион турист килгән. Туристарҙың күбеһе — [[Германия]], [[Болгария]], [[Иран]], [[Рәсәй]], [[Греция]], [[Грузия]], [[Әзербайжан]]дан. Төркиә статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда сит ил туристарынан дәүләт бюджетына $34,3 миллиард ингән. [[2015 йыл]]да (һәм артабанғы [[2016 йыл]]да) Төркиәнең туризм тармағында хәл киҫкен үҙгәрә, был F-16 төрөк истребителенең [[Сүриә]]лә Рәсәйҙең Су-24-ен бәреп төшөрөүенә һәм шул сәбәпле Рәсәй-Төркиә мөнәсәбәттәренең насарланыуына бәйле була<ref>[http://ria.ru/world/20160321/1393615294.html#ixzz43VelAUnu турецкий туризм несет убытки из-за ухудшившихся отношений с РФ] // газета WSJ</ref>. Төркиәнең туризм йүнәлеше булараҡ абруйы ҡаҡшауға теракттар йышайыуы ла сәбәпсе була<ref>[http://www.dw.com/ru/лето-2016-почему-на-пляжах-испании-будет-тесно-12042016/av-19182085 Туристы из ЕС больше не хотят ехать в Турцию и Тунис из соображений безопасности. Вместо этого европейцы предпочитают отдыхать внутри самой Европы.] // DW, 2016</ref>. Февралдә шул асыҡлана: Рәсәйҙән ял итеүселәр килмәүе һәм теракттарҙан ҡурҡып Европанан да туристар кәмеүе арҡаһында отельерҙар Төркиәләге 1300-ләп ҡунаҡхананы һатыуға ҡуя (уларҙың дөйөм хаҡы 10 млрд евро самаһы). Бәләкәй генә ғаилә пансиондары ла, ҙур-ҙур люкс отелдәре лә һатыуға ҡуйыла. 2016 йылдың яҙында отелдә йәшәү хаҡтары ныҡ арзаная<ref>[https://rns.online/consumer-market/Zapolnyaemost-turetskih-otelei-sokratilas-v-marte-na-165-2016-04-25/?track=main_lastnews В Турции рухнули цены на проживание в отелях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820032737/https://rns.online/consumer-market/Zapolnyaemost-turetskih-otelei-sokratilas-v-marte-na-165-2016-04-25/?track=main_lastnews |date=2016-08-20 }} // апр 2016</ref><ref>[http://ria.ru/world/20160323/1395765250.html газета Hurriyet о туризме в Турции: хуже, чем можно было представить] // РИА, 23.03.2016</ref>. Төркиә һуңғы 17 йыл эсендә (1999 йылдан) сит ил туристарының ныҡ кәмеүе менән бәрелешә. Йыл йомғаҡтарынан күренеүенсә, Төркиә туристар менән бергә 15 млрд долларҙы юғалта<ref>[http://svpressa.ru/society/article/165211/?rss=1 Чем заманивает Турция наших туристов]</ref>. Шулай ҙа киләһе йылына туристар ағымы йәнләнә төшә һәм тиҙҙән ағым ғәмәлдә элекке хәленә ҡайта. == Рәсәй йүнәлеше == [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] туристик фирмалары башлыса Анталья һәм уның тирәһендәге ҡалалар (Кемер, [[Аланья]], [[Белек]] һ. б.) йүнәлешендә эшләй. Һуңғы йылдарҙа [[Мәрсин (провинция)|Мәрсин иле]] лә популярлыҡ ала бара. Төркиәгә Рәсәйҙән килгән туристар һаны:<poem> 2010 — 3,1 млн; 2011 — 3,4 млн; 2012 — 3,6 млн; 2013 — 4,3 млн; 2014 — 4,26 млндан ашыу; 2015 — 3,44 млн; 2016—860 мең. 2017 — 4,7 млн. </poem> == Һылтанмалар == {{Викигид|Турция}}Викигиде{{Викигид|Турция}} * [https://lenta.ru/news/2016/04/20/turkill/ Турецкий журналист назвал причины гибели туристической отрасли страны] // Лента.ру, 20.04.2016 * [http://antalyatoday.ru/news/antalya-5919.html Турецкий туризм переживает первый спад за последние 10 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806153456/http://antalyatoday.ru/news/antalya-5919.html |date=2016-08-06 }} // Анталия Сегодня, 21.04.2016 * [https://lenta.ru/articles/2016/07/20/tur/ Тающие мили (Как туриндустрия переживает крушение надежд на турецкие пляжи)] // Лента.ру, июль 2016 * [http://antalyatoday.ru/news/antalya-5948.html Путч в Турции: итоги и последствия для российских туристов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810200516/http://antalyatoday.ru/news/antalya-5948.html |date=2016-08-10 }} // Анталия Сегодня, 21.07.2016 * [http://www.ng.ru/economics/2016-07-05/4_turkey.html Турция недосчитается российских туристов. Угроза терактов и высокие цены могут отпугнуть отечественных отпускников] // НГ, 5.07.2016 * [https://www.propertyinn.ru/news/39-turtsiya-snova-stala-populyarnoj Турция снова стала популярной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209124212/https://www.propertyinn.ru/news/39-turtsiya-snova-stala-populyarnoj |date=2018-12-09 }} // propertyinn.ru, 10 апреля 2017 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Европа по темам 2|туризм|Туризм}} {{Азия по темам 2|туризм|Туризм}} [[Категория:Төркиәлә туризм]] 1q17w6mrng1oy6962a8833m606un1mp Себер тракты 0 135530 1309995 1303478 2026-11-10T14:00:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309995 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Map_Siberian_route.svg|мини|375x375пкс|Себер тракты картаһы.]] '''Себер тракты''' (икенсе төрлө: ''Төп Себер почта тракты'', ''Оло Себер тракты'', '' Оло тракт'', ''Бөйөк тракт'', '' Мәскәү тракты'', ''Мәскәү-Иркутск тракты'', ''Мәскәү-Себер тракты'', ''Һигеҙенсе дәүләт'' юлы йәки Батша'' юлы'') — Европа Рәсәйе һәм Себер аша Ҡытайҙың сиктәренә тиклем боронғо ҡоро ер маршруты. [[Улан-Удэ|Верхнеудинскиҙән]] Нерчинскиға һәм Кяхтаға ике тармаҡ менән тамамлана. [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] [[Пекин]]ға тиклем юл оҙонлоғо — 8332 саҡрым (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 8839 саҡрым). == Тарихы == Европа Рәсәйе менән Себер араһында юлдар булмау сәбәпле бик оҙаҡ ваҡыт бәйләнеш һыу юлдары буйынса үтәлгән. Ҡоро ер юлдарынан Бабинов юлы булған, унан алда — Чердын юлы. [[Ҡазан|Ҡаҙандан]] [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] аша Соликамскиға [[Арса]] юлы һалына. 1689 йылда Рәсәй менән Ҡытай араһында рәсми рәүештә бәйләнештәргә нигеҙ һалған беренсе Нерчинск килешеүе төҙөлә. Сауҙа талаптары тулы ҡанлы транспорт коридорын булдырыу тураһындағы мәсьәләне ҡалҡытып сығара. 1689 йылдың 12 (22) ноябрендә [[Мәскәү]] мәнән [[Себер]] араһында тракт төҙөү буйынса батгша указы сыға, әммә был ҡарар ҡырҡ йыл дауамында ҡағыҙҙа ғына ҡала. [[Пётр I]] осоронда Европанан Азияға юл элеккесә күп төрлө ҡоро ер юлдарынан, һөйрәмә ер (волок), һыу юлынан торған. Әлеге маршрут буйынса сәйәхәт итеү прототоп Аввакум тарафынан «Житиела» һәм «Робинзон Крузоның» икенсе өлөшөндә тасуирланған. [[Файл:Н. Ф. Добровольский. Переправа через Ангару в Иркутске.jpg|мини|300x300пкс|Ангара йылғаһы аша кисеп сығыу урыны<br />''Николай Добровольский, 1886'']] 1725 йылда Ҡытайға граф Рагузинский Савва-Владиславич етәкселегендәге илселек ебәрелә. Ике йыл һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 1727 йылда буласаҡ Кяхта ҡалаһы эргәһендә сик булдырыу тураһында Буринск килешеүенә ҡул ҡуйыла, шулай уҡ Рәсәй менән Ҡытай араһындағы сәйәси һәм сауҙа мөнәсәбәттәрен яйға һалған Кяхта килешеүенә лә. Ниһайәт, өс йыл үткәс, хөкүмәт Себер трактын төҙөү буйынса эштәр башлай; төҙөлөш XIX быуат уртаһында ғына тамамлана. Себер тракты [[Мәскәү]]ҙән [[Муром]], [[Арзамас]], Козьмодемьянск, [[Ҡазан]], [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]], [[Пермь]], [[Көңгөр]], [[Екатеринбург]], [[Төмән]], [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]], Оло Укалар (элекке Рыбино, унда «Мәскәү-Себер тракты» [http://muzeitrakt.ucoz.net/ музей-ҡурсаулығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904011441/http://muzeitrakt.ucoz.net/ |date=2014-09-04 }}), Тара, Каинск, Колывань, [[Томск]] аша үтә. Артабан төньяҡ тармағы — Енисейск, [[Яҡутск|Якутск]], Охотск аша , ә көньяҡ тармағы — [[Иркутск]], [[Улан-Удэ|Верхнеудинск]] аша бара. Верхнеудинскиҙән һуң юл тағы ла икегә бүленә: көнсығышҡа табан Нерчинскиға һәм Шилка һәм [[Амур]] буйлап бара, ә икенсеһе көньяҡҡа Кяхтаға тиклем борола, [[Цин империяһы]]на тиклем. Нәҡ ошо көньяҡ тармаҡ «бөйөк сәй юлы» тип аталған. Артабан сәй һатыусылар Эске Монголия далаларын киҫеп үтеп — Ҡытай ҡапҡалары булып һаналған [Бөйөк Ҡытай диуары]]ның иң мөһим заставаһына — Калганға килгәндәр. XVIII быуат уртаһында тракт юлы көньяҡҡараҡ үҙгәрә: [[Төмән]]дән ул Ялуторовск, Ишим,Тюкалинск, [[Омск]], [[Томск]], [[Ачинск]] һәм [[Красноярск]] аша һәм [[Иркутск|Иркутскиға]] тиклем барған һәм артабан элеккесә. XIX быуат аҙағында Себер тракты Рәсәй иҡтисадының ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә алмай, шуға күрә Транссебер тимер юлы магистрален төҙөргә кәрәк була. == Сәй ҡаруан сауҙаһы == Тракттың көнсығыш өлөшө — Себерҙән алып Калганға тиклем — [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк Ебәк юлдың]] аналогияһы буйынса яңы историографияла «'''Бөйөк сәй юлы'''» исемен ала. Әлеге юлдан Рәсәйгә ҡаруандар менән [[сәй]] алып килгәндәр. 1727 йылғы Буринск килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң урыҫ-ҡытай сигендә Троицкосавск ҡалаһының төҙөлөшө башлан, уның эргәһендә Кяхта урыҫ сауҙа биҫтәһе һәм Маймачен ҡытай сауҙа ҡалаһы барлыҡҡа килә. Ошонан илдәр араһындағы әүҙем сауҙа әйләнеше башланып китә, ул 300 йыл дауамында бара. 1787-се йылда Рәсәйҙә сәй сауҙа компанияһына нигеҙ һалына — «Перлов улдары менән». Һуңыраҡ сәй һатыусыларҙың айырым бер төркөмө барлыҡҡа килә — «'''''сәйнүктәр'''''». Ошо ваҡыттан сәйҙе баш ҡалаларҙа һәм уларға яҡын урынлашҡан ҡалаларҙа ғына түгел, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә һата башлайҙар. [[Файл:Irkutsk_market,_19th_century.jpg|мини|300x300пкс|Ваҡ-төйәк баҙары. [[Иркутск]] (XIX быуат).]] Сәй юлы Ухань ҡалаһынан башлана һәм бер нисә ҡоро ер һәм һыу маршруттарына тармаҡлана, улар өс илдең 150 ҡалаһы аша үтә. Ҡоро ер маршруттарының иң әһәмиәтле пункттары: Тяньмэнь, Юэкоу, Цзинчжоу, Шаян, Тайгу, Синсянь, Шаньинь, Датун, Калган (хәҙер Чжанцзякоу), [[Пекин]], Чжанбэй, Ундерхаан, Мурэн,Хух- Хото, Улан-Хур, Замын-Уула, Эрдэнэ, Урген, Айраг, Чойр, Баян, Налайх, Урга (хәҙер [[Улан-Батор]]), Дархан, Маймачен (хәҙер Алтанбулак), Троицкосавск (хәҙер Кяхта), Селенгинск, Верхнеудинск (хәҙер [[Улан-Удэ]]), Кабанск, Мысовой (хәҙер Бабушкин), Слюдянка, [[Иркутск]], Нижнеудинск, Илимск, Енисейск, Полоцк. Һыу — ҡоро ер маршруты [[Янцзы]] (Хуанша, Цзюйцзян, Чичжоу, Жэньцзян аша) [[Шанхай|Шанхайға]] тиклем бара, артабан — Порт-Артур (хәҙер Люйшунькоу), Вафандянь, Гайчжоу, Дашицяо, Хайчэн, Ляоян, Мукден (хәҙер Шэньян), Телин, Сыпин, Чанчунь, Харбин, Чжаодун, Дацин, Лунцзян, Цицикар, Хайлар, Нерчинск. Верхнеудинскиҙә ике маршрут тоташҡандар. Иркутскиҙән [[Лена]] йылғаһы буйлап, [[Яҡутск|Якутск]] аша Аляскаға юлдың иң ҙур тармағы бара. [[Байкал]] районында Хамар-Дабан (Удунгинск, Иванов, Хамар-Дабанск, Игумновск тракты, Байкал тирәләй юл) ҡоро ер юлдары ғәмәлдә була, шулай уҡ Байкал һәм Селенга аша һыу юлдары. Ҡытай сәйен алып килеү өсөн башҡа юлдар ҙа булған. Тауарҙың бер аҙы боронғо Бөйөк Ебәк юлынан — [[Урта Азия]] аша — килгән. Һуңғараҡ сәйҙе шулай уҡ [[Суэц каналы]] һәм [[Одесса]] диңгеҙ юлдары менән ебәрәләр. Приморьеға сәйҙе Владивосток аша еткергәндәр. Башҡа илдәргә сәй диңгеҙ юлы аша эләккән. Шанхайҙан маршруттар [[Лондон|Лондонға]], Ливерпулгә, [[Бостон|Бостонға]] илткәндәр. Урыҫ сәй тарихы өсөн 1903 йыл бик мөһим була — Транссебер тимер юл магистрале төҙөлөп бөтә һәм, шулай итеп, ҡаруан сауҙаһы ла тамамлана. Ошоноң менән бергә, сәй Рәсәйгә тиҙерәк килтерелә һәм уның хаҡы күпкә арзаная, халыҡ араһында сәй эсеү йолаһы тарала. == Хәтер == Себер тракты ҡала үҫешенә, дөйөм алғанда, бөтә Себерҙең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. [[Ҡазан]]да Себер тракт урамы бар — ул урамдан [[Арса]] яғына ҡаланан сығып китеү мөмкинлеге бар. [[Пермь|Пермдә]] Кама йылғаһының ярынан ҡала үҙәге аша көнсығышҡа табан үткән Себер урамы бар. Урамда Дворян йыйылышы, губернатор йорто, застава, «Ҡала ситендәге баҡса» (хәҙер ул Горький исемендәге баҡса), төрмә. Ошо урамдан Көңгөр яғына сығып китергә мөмкин. [[Көңгөр]]ҙә Себер тракты бар — урамдан [[Екатеринбург]] ҡалаһы яғына сығып китергә була. [[Екатеринбург]]та шулай уҡ Себер тракты урамы бар. Екатеринбург — Төмән Р351 автотрассаһын Свердловск өлкәһе халҡы Себер тракты тип йөрөтә. [[Төмән|Төмәндә]] Мәскәү тракты урамы бар (элекке тубыл тракты). 2015 йылда төмән активисы Төмәндән [[Тубыл (ҡала)|Тубылға]] тиклем туристар өсөн әлеге маршрутты популярлаштырыу маҡсатында йәйәүләп үтә<ref>{{Cite news|title=Житель Тюмени откроет новый туристический маршрут: 61-летний Борис Воронцов пройдёт около 350 километров за 10 дней|author=Ермак Кристина|url=http://ng72.ru/news/view/907|work=Наша Газета Тюмень|date=14.03.2015|accessdate=2017-08-26}}</ref>. [[Томск|Томскиҙа]] Себер тракты урамы иҫтәлегенә ике урам исеме һаҡланып ҡалған — Иркутск тракты, һәм Мәскәү тракты. [[Омск өлкәһе|Омск өлкәһендә]] Себер трактының бер нисә участкаһы бар (Секменев, Новологинов, Зудилов, Орлов, Радищев, Кушайлы, Оло Укалар — Становка участкаһы һәм башҡалар), улар урындағы әһәмиттәге тарих ҡомартҡылары булып һанала. [[Красноярск|Красноярскиҙа]] федераль «Себер» автотрассаһының көнбайыш йүнәлеше һәр ваҡыт Мәскәү тракты тип аталды, әммә аҙаҡҡы ваҡыт ҡулланыштан сығып бара. [[Ангарск|Ангарскиҙа]] Мәскәү урамы бар, ул тарихи трактҡа тиң. 1965 йылда халыҡ иғәнәһенә урамдың башында сәйәси тотҡондарға һәйкәл ҡуйылған, сөнки ошо тракттан каторжандар үткән. Себер трактына дүрт музей арналған: Удмуртия Республикаһының Дебесы ауылында (1991), Татарстан Республикаһының Ҡарадыуан ауылында, Омск өлкәһенең Большие Уки ауылында, Удмуртия Республикаһының Игра районы Бачки ауылында (2000)<ref>[http://igra-museum.ru/about/bachkeevo/index.php Музей «Этапный пункт», деревня Бачкеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920141523/http://igra-museum.ru/about/bachkeevo/index.php |date=2017-09-20 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= [[Вистицкий, Михаил Степанович|Вистицкий М. С.]]|часть= От Москвы № 27|ссылка часть= |заглавие= Указатель дорог Российской империи|оригинал= |ссылка= https://www.prlib.ru/item/459675|викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Тип. Театральной дирекции|год= 1804|том= I|страницы= 26-30|столбцы= |страниц= XIV, 519|серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= Грачёв А. Д. и др.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Слободы и Слободчики Урала|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Екатеринбург|издательство= |год= 2014|том= |страницы= 24|столбцы= |страниц= 81|серия= |isbn= 978-5-91256-186-3|тираж= |ref= Грачёв и др.}} * Ефремов В. А. Сибирский тракт, ямщик и колокольчик //Тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции «Словцовские чтения-95». Тюмень, 1996. С. 85-86. * Миненко Н. А. По старому Московскому тракту. Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 1990. * Катионов О. Н. Московско-Сибирский тракт и его жители в XVII—XIX в. Новосибирск, 2004. 568 с. == Һылтанмалар == * [http://sibtract.ru Межрегиональный туристско-краеведческий проект «Сибирский тракт»] * [http://muzeitrakt.ucoz.net Историко-краеведческий музей «Московско-Сибирский тракт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904011441/http://muzeitrakt.ucoz.net/ |date=2014-09-04 }} * [http://museum.omskelecom.ru/priirt/OBL_mus/mus_bolsheuk.html Музей истории Московско-Сибирского тракта Большеуковского муниципального района Омской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227140819/http://museum.omskelecom.ru/priirt/OBL_mus/mus_bolsheuk.html |date=2011-12-27 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=935 Андреева Е. А. Езда по Большому сибирскому тракту в XIX в.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231030094156/https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=935 |date=2023-10-30 }}{{ref-pdf}} * [http://prvregion.narod.ru/data/hstpm/mos_tr.htm Небольшой фрагмент истории тракта на сайте первоуральского региона] * [https://web.archive.org/web/20180428074947/http://sibirica.su/sunduk/zhivopisnoe-puteshestvie-ot-moskvi-do-kitayskoy-granitsi Андрей Мартынов. Живописное путешествие от Москвы до китайской границы. 1816 год. ] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta-10 Иван Носков. Кяхта. 1861 год.] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta-11 Дмитрий Стахеев. Кяхта. 1865 год.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Старицкий А. К.'' Река Селенга в Забайкальской области. — СПб, 1913 * История Бурятии: с древнейших времен до начала XX века. Ч.1. — Улан-Удэ, 2009 * Чайный путь. — Иркутск: агентства по туризму Республики Бурятия и администрации Иркутской области, 2008 * [http://tumentoday.ru/2010/08/18/тобольский-тракт-пересечение-истори/ Тобольский тракт: пересечение истории и пространства] * [http://tyumedia.ru/67385.html ТОБОЛЬСКИЙ ТРАКТ. ДОРОЖНАЯ ВОЙНА] [[Категория:Себер тарихы]] [[Категория:Сәй]] h1p4au1zevq82p79f1p39g1fq74mq5a Хәлилов Азамат Самат улы 0 135858 1310294 1255116 2026-11-11T07:45:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310294 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Хәлилов}} '''Хәлилов Азамат Самат улы''' ([[3 май]] [[1970 йыл]] — [[27 май]] [[2018 йыл]]) — театр һәм кино актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2000) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2000). == Биографияһы == Азамат Самат улы Хәлилов 1970 йылдың 3 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Бөрйән районы}} үҙәге — [[Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған. Бала саҡтан бик әүҙем, шуҡ булып үҫә. Спорт менән ныҡышмалы шөғөлләнә, 9 класта уҡығанда милли көрәш буйынса 1-се өлкәндәр разрядына лайыҡ була. Ағас һырлау сәнғәте, фото төшөрөү менән дә мауыға. 8 класта уҡыған саҡта дуҫтары менән ул ваҡытта популяр булған вокал-инструменталь ансамбль ойоштора, мәктәп администрацияһы аппаратура ла алып бирә, шөғөлләнеү өсөн уңайлы шарттар булдыра. 1987 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]на уҡырға инә, уға билдәле режиссёр [[Рифҡәт Вәкил улы Исрафилов]] курсында уҡыу бәхете тейә. Икенсе курстан Азаматты хәрби хеҙмәткә алалар ([[Ҡаҙағстан]]да, [[Краснодар]]ҙа хеҙмәт итә). Көҙөн юғары уҡыу йорттары студенттарын әрменән ҡайтарыу тураһында закон сыға, һәм егет институтта ҡабаттан уҡый башлай. Рифҡәт Исрафилов уны үҙ курсында ҡалдыра һәм Азаматҡа ике курсты бер йылда тамамлау өсөн бик күп көс һалырға тура килә. Шуға ҡарамаҫтан ул уҡыу йортон тамамлауға башлы-күҙле булып (ҡатыны — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Зөлфиә Хәлилова), бәхетле атай булып та өлгөрә. Ижади эшмәкәрлеген 1991 йылда [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда башлай, әммә [[Илшат Йомағолов]] (институттағы сәхнә теле уҡытыусыһы) йәштәрҙе яңыраҡ ҡына асылған [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры|Стәрлетамаҡ драма театры]]на күсергә өгөтләй. Шулай итеп, 1992 йылдың март айында йәш ғаилә [[Стәрлетамаҡ]]ҡа күсә һәм театрҙа ең һыҙғанып ижад итә башлай<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3662 ҒАИЛӘ БӘХЕТЕ БЕР УЙЛЫ БУЛЫУҘА УЛ] </ref>. Азамат Хәлилов 2018 йылдың 27 майында {{ВБУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1164957-v-bashkortostane-skoropostizhno-skonchalsya-izvestnyy-akter-azamat-khalilov/ В Башкортостане скоропостижно скончался известный актёр Азамат Халилов. Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2018, 28 май]{{ref-ru}}{{V|28|05|2018}}</ref>. == Ижады == Театрҙағы тәүге көндәренән үк Азамат Хәлилов үҙен һәләтле, ҙур өмөттәр уятҡан актёр итеп таныта. Стәрлетамаҡ драма театры сәхнәһендә ул төрлө масштабтағы һәм характерҙағы иҫтә ҡалырлыҡ образдар тыуҙыра. Тәбиғәттән бирелгән көслө темпераменты, шаянлығы, юморҙы нескә аңлауы, эшлеклелеге, әҫәрҙең жанрын, ролде дөрөҫ тойомлап, ихлас бирә белеүе Азамат Хәлиловты театрҙың күренекле, билдәле артистары араһына индерҙе һәм, иң мөһиме, үҙ тамашасаһын табырға мөмкинлек бирҙе<ref>[http://ma031.ru/photo/azamat_khalilov/1-0-17 Азамат Хәлилов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Файл:VTEeCvlwyBMХалилов Азамат Саматович, актёр Стерлитамакского государственного башкирского театра.jpg|thumb|Хәлилов Азамат Нарыҫтауҙа. 2015 йыл.]] Артист [[Лек Вәлиев]], [[Рифҡәт Исрафилов]], [[Филарит Бәкеров]], [[Әхтәм Абушахманов]] һәм Б. Хәйбуллин ҡуйған спектаклдәрҙә лә ҡатнашты. [[Ҡаһым түрә]], кенәз Тереғол һәм Шәкүр ролдәрен башҡарған өсөн 2000 йылда [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]]на лайыҡ була. == Спектаклдәрҙәге ролдәре == * Роберт Бөрйәнов — Б. Рафиков, «Замана минең ҡулда» * Хәйретдин — Ф. Бурнаш, «Йәш йөрәктәр» (режиссёрҙары [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы|Г. Ильясова]], [[Яруллин Хәмит Ғатаулла улы|Х. Яруллин]]) * Гнат — К. Карпенко—Карий, «Бәхетһеҙ мөхәббәт» (реж. Г. Ильясова) * Алексей — А.Гельман, «Скамейка» * Шәкүр — Т. Миңнуллин, «Диләфрүздең дүрт кейәүе» (реж. К. Исламғолова) * Дәүләтбай — М. Кәрим, «Ҡыҙ урлау» (реж. Рөстәм Хәкимов) * Кенәз Тереғолов — Х. Ирғәлин, «Инә бүре ҡарғышы» * Ҡаһым түрә — И. Дилмөхәмәтов һәм Ә. Дилмөхәмәтова, «Ҡаһым түрә»(Ә. Әхмәҙуллин) * Баһанур — Ф. Бүләков, «Мөхәббәт ҡарағы» * Искәндәр бай — М. Фәйзи, «Аҫылйәр» (реж. Азат Йыһаншин) * Сәлим — Э.Ягудин, «Китмәҫкә килгән ҡошом!» (Алло!!! Агентство?!) (реж. И. Валиев) * Бәхти — Д. Сәлихов, «Ҡатын түгел — аждаһа» (реж. И. Валиев)<ref>[http://bashgazet.ru/balyk/29036-ysynbarly-klk-asha.html Ысынбарлыҡ — көлкө аша]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Самат — Р. Ҡол-Дәүләт, «Бермуд өсмөйөшө» (реж. А. Йыһаншин) == Кинолағы ролдәре == Тамашасылар араһында Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры артистары ҡатнашҡан «Күңелле йәшәйбеҙ» тележурналы популярлыҡ яулап алды. Сюжеттар төрлө ерҙәрҙә төшөрөлә: [[Мысыр]]ҙа [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] буйында, [[Краснодар крайы]]нда һәм [[Башҡортостан]]да. Азамат Хәлилов әлеге һәм Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берекмәһенең базаһында төшөрөлгән башҡа күп сериялы «Бәхет ҡошо» (2014), «Сируси» (2015), «Күршеләр» (2016) (сцен. авторы Д. Йосопов, реж. Р. Юлтаев) һәм [[Бураҡаева Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы|Т. Бураҡаеваның]] «Мин өйләнәм» (2013) фильмдарында ла уйнай һәм ихласлығы, шаянлығы менән тамашасыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә, һөйөүен яулай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000) * Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000) * Республика «Театр яҙы» фестивале дипломанты — М. Шахановтың әҫәре буйынса ҡуйылған «Крах и отчаяние» спектаклендә Сыңғыҙхан роле өсөн (2003) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Бурзянская энциклопедия|Халилов Азамат Саматович|страница=543}} == Һылтанмалар == * [http://ma031.ru/photo/azamat_khalilov/1-0-17 Азамат Хәлилов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashgazet.ru/balyk/29036-ysynbarly-klk-asha.html Ысынбарлыҡ — көлкө аша]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://cityopen.ru/?p=27792 Все аннотации Стерлитамакского государственного театрально-концертного объединения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412115552/http://cityopen.ru/?p=27792 |date=2018-04-12 }} {{ref-ru}} * [http://sterlitamakcity.ru/bashdramteatr.html?start=56 Афиша Стерлитамакского театрально-концертного объединения] {{ref-ru}} * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3662 ҒАИЛӘ БӘХЕТЕ БЕР УЙЛЫ БУЛЫУҘА УЛ] == Видеояҙмалар == * [https://web.archive.org/web/20250220034821/http://imperiya.by/video/WYAEp6x8f1u/ysh-yrktr-molodyie-serdtsa-f-burnash.html Йәш йөрәктәр] * [http://tv-rb.ru/teleproekty/kino/teleserial-sirusi/ Сируси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518171248/http://tv-rb.ru/teleproekty/kino/teleserial-sirusi/ |date=2018-05-18 }} * [http://tv-rb.ru/teleproekty/kino/serial-sosedi-k-rshel-r/ СЕРИАЛ «СОСЕДИ» (КҮРШЕЛӘР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517142304/http://tv-rb.ru/teleproekty/kino/serial-sosedi-k-rshel-r/ |date=2018-05-17 }} * [https://vk.com/videos204198106?q=%D0%91%D0%A1%D0%A2&z=video114160184_456239065 БСТ, яңылыҡтар] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] dy3pkjl1q2hqu8tjoizc5ymaf5b0oy8 Украинала декоммунизация 0 136020 1310201 1308318 2026-11-11T03:18:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310201 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Украина]]ла декоммунизация''' — тарихтың совет осоро идеологияһы мираҫын юҡ итеү буйынса дәүләт сәйәсәте, [[2014]]-[[2017 йыл]]дарҙа коммунистик партияны һәм уның символикаһын тыйыу, совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәре һәйкәлдәрен һүтеү («Ленинопад»), топонимдарҙы һәм башҡа атамаларҙы үҙгәртеү, коммунистик идеяларҙы асыҡтан-асыҡ әйтеүҙе енәйәткә тиңләү<ref>[https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ Amnesty International: Запрет Коммунистической партии Украины — это удар по свободе слова в стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421131410/https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ |date=2018-04-21 }}</ref>, шулай уҡ [[XX быуат]]та Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәр тураһындағы иҫтәлекте тергеҙеү һәм һаҡлау<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref> сараларынан ғибәрәт. [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғанда]] башланған декоммунизация 2014 йылдағы сәйәси кризис һәм власть алмашыныу ваҡытында әүҙемләшә, [[2015 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]] Украина Юғары Радаһы ҡабул иткән закондар пакеты менән законлаштырыла<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/04/150409_communizm_upa_vc Рада ухвалила «декомунізаційний пакет»]</ref><ref>[https://24tv.ua/ru/dekomunizacionnyj_paket_kak_rossija_otreagirovala_na_zapret_totalitarizma_n563994 Декомунизационный пакет: как Россия отреагировала на запрет тоталитаризма]</ref><ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1456541-mzs-rosiyi-dekomunizatsiya-v-ukrayini-antirosiyskiy-krok МИД России: «декоммунизация» в Украине — антироссийский шаг]</ref>. 2015 йылдың 15 майында закондарға Украина президенты Пётр Порошенко ҡул ҡуя<ref name="pidpys">[http://president.gov.ua/news/32869.html Глава держави підписав закони про декомунізацію]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{недоступная ссылка|число=15|месяц=04|год=2018}}</ref>. Закондар 2015 йылдың 20 майында баҫылып сыға һәм 21 майҙан көсөнә инә<ref name="publication">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 Голос України]. — 20 травня 2015. — № 87 (6091). — С. 15-19.</ref>. == Декоммунизацияның башланыуы == [[Файл:Euromaidan_in_Kyiv_early_evening_2013-12-10_(013).JPG|справа|мини|250x250пкс|Киевта Евромайҙан ваҡытында Ленин һәйкәлен ҡыйратыу]] Украинаның ижтимағи тормошонда декоммунизация Август путчы баҫтырылғас һәм Республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәс тә башлана. ''Башта декоммунизацияға мәғариф һәм тәрбиә дусар була.'' Уҡыу йорттарының уҡыу программаларынан коммунистик идеология нигеҙҙәрен, Коммунистар партияһы тарихын өйрәнеүсе һ.б. шундай дисциплиналар алына. Предприятиеларҙа һәм ғәскәри частарҙа «Ленин бүлмәләре» бөтөрөлә, Лениндың һәм башҡа коммунистик партия эшмәкәрҙәренең бюстары алып ташлана. Евромайҙан ваҡытында 2013 йылдың 8 декабрендә Киевта Владимир Ленин һәйкәле ҡыйратыла. Был башҡа ҡалаларҙа ла дауам итә — «Ленинопад» башлана<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2014/12/141208_ru_s_lenin_monument За год в Украине снесли более 500 Ленинов] BBC Украина</ref><ref name="1year">[http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu За рік в Україні знесли півтисячі пам’ятників Леніну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818221650/http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu |date=2015-08-18 }}</ref>. == «Декоммунизация закондары пакеты» == Декоммунизация буйынса дүрт закон 2015 йылдың 31 мартында Украина Министрҙар Кабинеты ултырышында хуплана<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/551ad27b9190a/ Сьогодні на Уряді: невідкладна декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: * «1939—1945 йылдарҙағы [[Икенсе донъя һуғышы]]нда нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» (закон № 315-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/315-viii Закон України Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років]</ref>; * «1917—1991 йылдарҙағы коммунистик тоталитар режимдың репрессив органдары архивтарын асыу тураһында» (закон № 316-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/316-viii Закон України Про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років]</ref>; * «Украинала коммунистик һәм национал-социалистик (нацистик) тоталитар режимдарҙы шелтәләү һәм уларҙың символикаһын пропагандалауҙы тыйыу тураһында» (закон № 317-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii Закон України Про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їхньої символіки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211130733/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii |date=2016-12-11 }}</ref>. * «XX быуатта Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәрҙең хоҡуҡи статусы һәм иҫтәлеге тураһында» (закон № 314-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref>. Атап әйткәндә, «декоммунизация закондары пакеты» коммунистик ҡараштарҙы асыҡ белдергән һәм «коммунистик тоталитар режим енәйәттәрен» инҡар иткән кешеләр өсөн енәйәт яуаплылығын күҙҙә тота. Атап әйткәндә, кешеләр төркөмөнөң халыҡ йыйылған урында "Интернационал"ды (1944 йылға тиклем СССР гимны) йырлағаны өсөн мөлкәтте конфискациялап йә унһыҙ ғына 5-тән 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡарала<ref name="autogenerated5">[http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій ЛАТИШ. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }}</ref>. == Административ берәмектәрҙең атамаһын үҙгәртеү == Украина милли хәтер институты тикшереүҙәренә ярашлы, 76 ҡала һәм ҡала тибындағы ҡасабаның, 795 ауыл һәм ҡасабаның атамаһын үҙгәртеү зарур. Мәғлүмәттәр Ҡырым территорияһын да иҫәпкә ала. Ҡайһы бер атамалар өҫтәмә тикшеренеүҙе талап итә. Яңы атамалар табыу мәсьәләһе менән Киевтағы хөкүмәт түгел, урындағы йәмәғәтселек шөғөлләнергә тейеш, сөнки атамаларҙың килеп сығышын ерле халыҡ менән тыуған яҡты өйрәнеүселәр яҡшыраҡ белә<ref>[http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html Обнародован список городов и сел, которые подлежат переименованию РИА Новости Украина: http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223155758/http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html |date=2016-02-23 }}</ref>. Атап әтйкәндә, ике өлкә үҙәгенең<ref>[http://espreso.tv/news/2015/04/14/dnipropetrovsk_ta_kirovohrad_mayut_pereymenuvaty____instytut_nacionalnoyi_pamyati Дніпропетровськ та Кіровоград мають перейменувати, — Інститут національної пам’яті], еспресоТВ, 14 квітня</ref> — [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]] һәм [[Кропивницкий|Кировоградтың]]<ref>[http://tsn.ua/politika/ukrayina-bez-komunizmu-pereymenuvannya-dnipropetrovska-ta-kirovograda-remont-u-vr-420808.html Україна без комунізму: перейменування Дніпропетровська та Кіровограда, ремонт у ВР], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%A1%D0%9D ТСН], 11 квітня</ref><ref>[http://ukr.lb.ua/news/2015/04/09/301444_ukraini_pereymenuyut_usi_mista_i.html В Україні перейменують усі міста і вулиці з радянськими назвами], ЛБ, 9 квітня</ref> — атамалары үҙгәрергә тейеш, тип табыла. Днепропетровск — украин совет һәм партия эшмәкәре Григорий Петровский хөрмәтенә, Кировоград партия эшмәкәре Сергей Киров хөрмәтенә аталған һәм был эшмәкәрҙең йәшәгән сағында ҡалаға бер ниндәй ҡағылышы булмаған. Ике ҡаланың да халҡы атаманы алмаштырыуға ҡаршы була, беренсе осраҡта атаманы шул көйө ҡалдырырға, икенсеһендә Елисаветград тигән тарихи атаманы ҡайтарырға тәҡдим итә<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2015/09/24/7082461 Более 90 % жителей Днепропетровска — против его переименования]</ref><ref>[http://gazeta.ua/ru/articles/ukraine-newspaper/_vlast-kirovograda-protiv-pereimenovaniya-goroda-v-ingulsk/673849?mobile=false Власть Кировограда против переименования города в Ингульск]</ref>. Кировоград һәм Днепропетровск өлкәләренең атамаһын алмаштырыу ябай эш түгел, сөнки уларҙың атамалары Конституцияға индерелгән, үҙгәртеү өсөн депутаттарҙың 300 тауышлыҡ конституцион күпселеген йыйыу талап ителә. Закондар көсөнә ингәс, Украина милли хәтер институты 317-VIII һанлы законды тормошҡа ашырыуға әҙерләнеү өсөн тыуған яҡты өйрәнеүсе ирекмәндәрҙе хеҙмәттәшлеккә саҡыра, сөнки институт тораҡ пункттар топонимикаһындағы коммунистик режим менән бәйле атамалар, уларҙың тарихи атамалары, яңы тәҡдимдәр менән мәғлүмәт базаһы төҙөй<ref>[http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }}</ref>. == Украина Юғары Радаһы ҡарарҙары == === Украина Юғары Радаһының «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2015 йыл 25 ноябрь ҡарары === [[2015 йыл]]дың 25 ноябрендә Украина Юғары Радаһы «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында»<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/825-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 825-VIII от 25 ноября 2015 «О переименовании села Радянское Кременецкого района Тернопольской области»</ref> 825-VIII һанлы һанлы ҡарар ҡабул итә, 1 атама алмаштырыла: * [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]: # Кременец районы Радянское ауылы → Великие Млыновцы ауылы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 4 февраль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 4 февралендә Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 984-VIII һанлы ҡарарҙы ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/984-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306062002/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/984-19 |date=2016-03-06 }} Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 984-VIII от 4 февраля 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов»</ref>, 175 атама, шул иҫәптән 5 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба, 1 район атамаһы үҙгәртелә: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Ямполь районы Русав ауыл советы Радянское ауылы → Нечуевка ауылы; * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Апостолово районы Ленинское ауылы → Грушевка ауылы; # Кринички районы Щорск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Божедаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы; * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Артёмовск районы → Бахмут районы, # Артёмовск ҡалаһы → Бахмут ҡалаһы; # Артёмовск районы Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы; # Артёмовск районы Резников ауыл советы Кирово ауылы → Свято-Покровское ауылы; # Артёмовск районы Луганск ҡасаба советы Красный Пахарь ауылы → Воздвиженка ауылы; # Великая Новоселка районы Поддубный ауыл советы Карл Маркс ауылы → Мирное ауылы; # Великая Новоселка районы Великая Новоселка ауыл советы Октябрь ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы; # Великая Новоселка районы Октябрьское ҡасабаһы → Керменчик ҡасабаһы; # Великая Новоселка районы Комарск ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы; # Волноваха районы Кировское ауылы → Диановка ауылы; # Волноваха районы Октябрьское ауылы → Стретенка ауылы; # Волноваха районы Октябрьский ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Володарское районы Володарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Никольское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Володарское районы Кальчик ауыл советы Кирово ауылы → Келлеровка ауылы; # Володарское районы Тополинск ауыл советы Октябрьское ауылы → Криничное ауылы; # Дзержинск ҡалаһы → Торецк ҡалаһы; # Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Горький ҡасабаһы → Дачное ҡасабаһы; # Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Перше Травня ҡасабаһы → Озаряновка ҡасабаһы; # Доброполье районы Криворожье ауыл советы Артем ауылы → Надия ауылы; # Доброполье районы Шиловка ауыл советы Ленин ауылы → Мирное ауылы; # Доброполье районы Золотой Колодезь ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Доброполье районы Нововодяное ауыл советы Урицкое ауылы → Весна ауылы; # Константиновка районы Артёмовка ауылы → Софиевка ауылы; # Константиновка районы Ильич ауылы → Ильиновка ауылы; # Красноармейск районы Сергеевка ауыл советы Калинино ауылы → Калиновка ауылы; # Красноармейск районы Удачное ҡасаба советы Ленино ауылы→ Молодецкое ауылы # Красноармейск районы Петровск ауыл совета Ленинское ауылы → Григоровка ауылы; # Красноармейск районы Новоэкономическое ҡасаба советы Луначарское ауылы → Федоровка ауылы; # Красный Лиман ҡалаһы → Лиман ҡалаһы; # Красный Лиман районы Терны ауыл советы Дзержинское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы; # Красный Лиман районы Кривая Лука ауыл советы Ильичёвка ауылы → Озерное ауылы; # Красный Лиман районы Кировск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Заречное ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Першотравневый районы Камышеватое ауыл советы Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы; * [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]: # Андрушевка районы Волосов ауыл советы Чубаревка ауылы → Града ауылы; # Бердичев районы Великая Пятигорка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Лесовое ауылы; # Бердичев районы Радянское ауылы → Романовка ауылы; # Володарск-Волынский районы Володарск-Волынский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Хорошев ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Емильчино районы Великая Цвиля ауыл советы Дзержинск ауылы → Лесовое ауылы; # Коростень районы Калиновка ауыл советы Радянское ауылы → Вишневое ауылы; # Любар районы Гизевщина ауыл советы Ленинское ауылы → Апрельское ауылы; # Олевск районы Комсомольское ауылы → Покровское ауылы; # Попельня районы Жовтневое ауылы → Квитневое ауылы; # Радомышль районы Ленино ауылы → Ставки ауылы; * [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]]: # Тячев районы Русская Мокра ауыл советы Комсомольск ауылы → Немецкая Мокра ауылы; * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Запорожье районы Лукашево ауыл советы Кирово ауылы → Гурский ауылы; # Запорожье районы Лукашево ауыл советы Радянское ауылы → Привольное ауылы; # Запорожье районы Веселое ауыл советы Урицкое ауылы → Зоряное ауылы; # Акимовка районы Черноземное ауыл советы Куйбышево ауылы → Вязовка ауылы; # Акимовка районы Червоноармейское ауылы → Таврийское ауылы; * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Барышевка районы Паришково ауыл советы Червоноармейское ауылы → Бакумовка ауылы; # Борисполь районы Вороньково ауыл советы Жовтневое ауылы → Жеребятин ауылы; # Борисполь районы Кирово ауылы → Кучаков ауылы; # Борисполь районы Ревное ауыл советы Лениновка ауылы → Затишное ауылы; # Бородянка районы Козинцы ауыл советы Диброво-Ленинское ауылы → Дибров ауылы; # Бровары районы Жердова ауыл советы Куйбышево ауылы → Покровское ауылы; # Бровары районы Бобрик ауыл советы Фрунзовка ауылы → Гаевое ауылы; # Згуровка районы Згуровка ауыл советы Ленино ауылы → Счастливое ауылы; # Згуровка районы Право Жовтня ауылы → Любомировка ауылы; # Иванков районы Зарудье ауыл советы Кирово ауылы → Калиново ауылы; # Иванков районы Дымарка ауыл советы Петровское ауылы → Старый Мост ауылы; # Кагарлык районы Жовтневое ауылы → Зеленый Яр ауылы; # Кагарлык районы Великие Прицки ауыл советы Петровское ауылы → Выселка ауылы; # Кагарлык районы Гороховое ауыл советы Петровское ауылы → Гороховское ауылы; # Кагарлык районы Халча ауыл советы Петровское ауылы → Выселковое ауылы; # Киево-Святошин районы Петровское ауылы → Святопетровское ауылы; # Полесье районы Красятичи ауыл советы Чапаево ауылы → Лесное ауылы; # Полесье районы Луговики ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы; # Полесье районы Орджоникидзе ауылы → Романовка ауылы; # Сквира районы Ленинское ауылы → Тарасовка ауылы; # Тараща районы Чапаевка ауылы → Калиново ауылы; * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Бобринец районы Куйбышево ауылы → Благодатное ауылы; # Бобринец районы Куйбышево ауыл советы Кирово ауылы → Грузское ауылы; # Долинская районы Варваровка ауыл советы Новомосковское ауылы → Ситаево ауылы; # Гайворон районы Могильное ауыл советы Жовтневое ауылы → Кленовое ауылы; # Голованёво районы Перегоновка ауыл советы Ильичовка ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы; # Голованёво районы Лебединка ауыл советы Цюрупа ауылы → Терновое ауылы; # Долинская районы Долинская ҡала советы Большевик ауылы → Степное ауылы; # Долинская районы Кирово ауылы → Боковое ауылы; # Кировоград районы Крупское ауылы → Карловка ауылы; # Малая Виска районы Малая Виска ҡала советы Комсомольское ҡасабаһы → Заповедное ҡасабаһы; # Александрия районы Коминтерн ҡасабаһы → Новоселовка ҡасабаһы; # Александрия районы Добронадиевка ауыл советы Ленина Второе ауылы → Медовое ауылы; # Александрия районы Пролетарское ауылы → Майское ауылы; # Александрия районы Пролетарское ауыл советы Ленина Первое ауылы → Зеленое ауылы; # Светловодск районы Великая Андрусовка ауыл советы Ильичовка ауылы → Выщепановка ауылы; # Устиновка районы Степановка ауыл советы Ленинка ауылы → Степное ауылы; * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Меловое районы Новострельцовка ауыл советы Дзержинское ауылы → Березовое ауылы; # Сватово районы Коломыйчиха ауыл советы Жовтневое ауылы → Родниковое ауылы; # Сватово районы Петровское ауыл советы Комсомольский ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы; # Сватово районы Первомайск ауылы→ Майское ауылы; * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Баштанка районы Ленино ауылы → Лукьяновка ауылы; # Баштанка районы Плющевка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Шляховое ауылы; # Братское районы Григоровка ауыл советы Щорс ауылы → Степное ауылы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Ильичёвск ҡалаһы → Черноморск ҡалаһы; # Николаевка районы Николаевка ауыл советы Воровский ауылы → Ставковое ауылы; * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Лохвица районы Червонозаводское ҡалаһы → Заводское ҡалаһы; # Гадяч районы Качаново ауыл советы Радянская Дача ауылы → Дачное ауылы; * [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]: # Тернополь районы Чернелево-Русское ауыл советы Жовтневое ауылы → Соборное ауылы; * Харьков өлкәһендә: # Балаклея районы Асеевка советы Жовтневое ҡасабаһы → Слобожанское ҡасабаһы; # Барвенково районы Ивановка ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы; # Близнюки районы Близнюки ҡасаба советы Интернациональное ауылы → Батюшки ауылы; # Близнюки районы Уплатное ауыл советы Пролетарское ауылы → Кленовое ауылы; # Богодухов районы Ульяновка ауыл советы Крупская ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы; # Волчанск районы Рубежное ауыл советы Жовтневое ауылы → Замулевка ауылы; # Волчанск районы Жовтневое Второе ауылы → Николаевка ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Жовтневое ауылы → Лиман ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Пролетарское ауылы → Лосевка ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Радянское ауылы → Графское ауылы; # Волчанск районы Гонтаровка ауыл советы Профинтерн ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы ; # Волчанск районы Червоноармейское Второе ауылы → Кирилловка ауылы; # Дергачи районы Полевая ауыл советы Мануиловка ҡасабаһы → Григорьевка ҡасабаһы; # Дергачи районы Казачья Лопань ҡасаба советы Ильич ауылы → Новая Казачья ауылы; # Дергачи районы Пересечное ҡасаба советы Коммунар ҡасабаһы → Курортное ҡасабаһы; # Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Котовский ауылы → Котовка ауылы; # Зачепилово районы Бердянка ауыл советы Червоный Жовтень ауылы → Травневое ауылы; # Зачепилово районы Берлянка ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вишневое ауылы; # Зачепилово районы Новое Мажарово ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Змиёв районы Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы; # Кегичёвка районы Павловка ауыл советы Коммунарка ауылы → Новоивановка ауылы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Коммунарское ауылы → Казацкое ауылы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Ульяновка ауылы → Александровское ауылы; # Красноград районы Ленинка ауылы → Зоряное ауылы; # Красноград районы Ленинск ауыл советы Чапаево ауылы → Вишневое ауылы; # Красноград районы Кобзевка ауыл советы Ленинское ҡасабаһы→ Дружба ҡасабаһы; # Краснокутск районы Рябоконево ауыл советы Комсомолец ауылы → Хуторское ауылы; # Краснокутск районы Китченковка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Бузовая ҡасабаһы; # Лозовая районы Конное ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы; # Лозовая районы Комсомольское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы; # Лозовая районы Комсомольское ауыл советы Радянское ауылы → Степное ауылы; # Лозовая районы Орелька ҡасаба советы Петровское ауылы → Украинское ауылы; # Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Реводаровка ауыл советы → Водолага ауылы; # Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Червоный Шахтер ауылы → Рубежное ауылы; # Новая Водолага районы Станичное ауыл советы Коминтерн ауылы → Слобожанское ауылы; # Новая Водолага районы Просяное ауыл советы Комсомольское ауылы → Новопросянское ауылы; # Печенеги районы Печенеги ҡасаба советы Новокомсомольское ауылы → Приморское ауылы; # Харьков районы Коммунар ауылы → Котляры ауылы; # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Элитное ҡасабаһы; # Чугуев районы Иваново ауыл советы Петровское ауылы → Степное ауылы; # Чугуев районы Новый Покров ҡасаба советы Чапаев ҡасабаһы → Раздольное ҡасабаһы; # Шевченко районы Аркадьевка ауыл советы Ленинка ауылы → Раздольное ауылы; * Херсон өлкәһендә: # Скадовск районы Радгоспное ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы; * Черкассы өлкәһендә: # Драбов районы Ленинское ауылы → Богдановка ауылы; # Драбов районы Ленинское ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Квитневое ҡасабаһы; # Золотоноша районы Вознесенское ауыл советы Петровский ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы; # Каменка районы Михайловка ауыл советы Петровское ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы; * Чернигов өлкәһендә : # Бахмач районы Фастовцы ауыл советы Петровское ауылы → Вишневое ауылы; # Бахмач районы Гайворон ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Залесье ауылы; # Борзна районы Хорошее Озеро ауыл советы Червоный Остер ауылы → Остер ауылы; # Короп районы Пролетарское ауылы → Полесское ауылы; # Короп районы Свердловка ауылы→ Деснянское ауылы; # Короп районы Оболонье ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы; # Короп районы Лукново ауыл советы Червоный Лан ауылы → Некрытое ауылы; # Корюковка районы Козиловка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Должик ҡасабаһы; # Корюковка районы Охрамиевичи ауыл советы Червоная Буда ауылы → Романовская Буда ауылы; # Корюковка районы Савинки ауыл советы Червоный Должик ауылы → Бурковка ауылы; # Мена районы Лениновка ауылы → Сахновка ауылы; # Мена районы Лениновка ауыл советы Червоные Горы ауылы → Святые Горы ауылы; # Мена районы Куковичи ауыл советы Память Ленина ауылы → Загоровка ауылы; # Мена районы Куковичи ауыл советы Червоный Маяк ауылы → Овчаровка ауылы; # Мена районы Чапаевка ҡасабаһы → Садовое ҡасабаһы; # Мена районы Чапаевка ауыл советы Червоные Партизаны ауылы → Новые Броды ауылы; # Мена районы Лески ауыл советы Червоные Луки ауылы → Луки ауылы; # Новгород-Северский районы Орловка ауыл советы Красное ауылы → Сапожков Хутор ауылы; # Прилуки Смош ауыл советы Коммуна ауылы района → Лесное ауылы; # Прилуки районы Мазки ауыл советы Пролетарское ауылы → Ладовщина ауылы; # Репки районы Неданчичи ауыл советы Пролетарская ауылы → Рудня ауылы; # Репки районы Неданчичи ауыл советы Червоная Гута ауылы → Гута ауылы; # Семеновка районы Орликовка ауыл советы Першотравневое ауылы → Хандобоковка ауылы; # Семеновка районы Хотиевка ауыл советы Червоный Гай ауылы→ Березовый Гай ауылы; # Сребное районы Алексинцы ауыл советы Горький ауылы → Антишки ауылы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 17 март ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 17 мартында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында»<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1037-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1037-VIII от 17 марта 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»</ref> 1037-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә, 152 атама, шул иҫәптән 1 ҡала һәм 2 ҡала тибындағы ҡасаба атамаһы алмаштырыла: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Липовец районы Белая ауыл советы Червоная Зирка ҡасабаһы → Малая Белая ҡасабаһы; * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Васильковка районы Павловка ауыл советы Интернациональное ауылы → Долгое ауылы # Васильковка районы Павловка ауыл советы Пролетарское ауылы → Морозовское ауылы # Васильковка районы Письменное ауыл советы Кировское ауылы → Тихое ауылы # Васильковка районы Богдановка ауыл советы Петровское ауылы → Бабаково ауылы # Кривой Рог районы Красино ауыл советы Красино ауылы → Красовское ауылы # Магдалиновка районы Поливановка ауыл советы Карл Маркс ауылы → Калиновка ауылы # Магдалиновка районы Магдалиновка ҡасаба советы Радянское ауылы → Кильчень ауылы # Новомосковск районы Голубовка ауыл советы Выдвиженец ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы # Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Коминтерн ауылы → Козырщина ауылы # Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы # Новомосковск районы Новостепановка ауыл советы Радсело ауылы → Веселое ауылы # Орджоникидзе ҡалаһы → Покров ҡалаһы # Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Кулешево ауылы # Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Червонопартизанское ауылы → Малая Петриковка ауылы # Покровское районы Покровское ҡасаба советы Циково ауылы → Левадное ауылы # Пятихатки районы Заря Коммунизма ҡасабаһы → Заря ҡасабаһы # Синельниково районы Майское ауыл советы Октябрьское ауылы → Максимовка ауылы # Синельниково районы Старовишневецкое ауыл советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневецкое ҡасабаһы # Софиевка районы Софиевка ҡасаба советы Менжинка ауылы → Широкое ауылы # Широкое районы Новомалиновка ауыл советы Котовское ауылы → Мирное ауылы # Широкое районы Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Широкое районы Чапаевский ауыл советы Свердловское ауылы → Спасское ауылы * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Артемовск районы Васюковка ауыл советы Петровское ауылы → Пазено ауылы # Волноваха районы Калинино ауылы → Калиново ауылы # Першотравненое районы Ильичовское ауылы → Покровское ауылы # Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Красноармейское ауылы → Новоселовка ауылы # Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Октябрьское ауылы → Маячка ауылы * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Мелитополь районы Проминь ауыл советы Советское ауылы → Волошково ауылы # Орехов районы Димитрово ауыл советы Червоний Жовтень ауылы → Жёлтенькое ауылы # Акимовка районы Радивоновка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Барышевка районы Яблоневое ауыл советы Большевик ауылы → Дубовое ауылы # Борисполь районы Вишенки ауыл советы Петровское ауылы → Петропавловское ауылы # Бородянка районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы # Згуровка районы Жовтневое ауылы → Вознесенское ауылы # Переяслав-Хмельницкий районы Сомкова Долина ауыл советы Радянское ауылы → Сосновка ауылы # Фастов районы Червоная Мотовиловка ауылы → Мотовиловка ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Бобринец районы Верхнеингульское ауыл советы Жовтневое ауылы → Яблочко ауылы # Бобринец районы Бобринец ҡала советы Фрунзе ауылы → Богдановка ауылы # Бобринец районы Червонозоревка ауылы → село Кривоносово # Гайворон районы Котовка ауылы → Покровское ауылы # Гайворон районы Гайворон ҡала советы Орджоникидзе ауылы → Садовое ауылы # Малая Виска районы Кировка ауылы → Миролюбовка ауылы # Малая Виска районы Ленин ауылы → Гаевка ауылы # Малая Виска районы Хмелевое ауыл советы Ленино-Ульяновка ауылы → Калаколово ауылы # Малая Виска районы Оникеево ауыл советы Ленинское ауылы → Пасечное ауылы # Новомиргород районы Жовтневое ауылы → Миролюбовка ауылы # Новомиргород районы Коробчино ауыл советы Крупское ауылы → Николаевка ауылы # Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Октябрьское ауылы → Вишнёвое ауылы # Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Петровское ауылы → Песчанское ауылы # Онуфриевка районы Марьевка ауыл советы Краснофёдоровка ауылы → Фёдоровка ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Меловое районы Великоцкий ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Ранняя Заря ауылы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Новая Одесса районы Новошмидтовка ауыл советы Кировка ауылы → Степное ауылы # Снигирёвка района Куйбышево ауылы → Калиновка ауылы # Снигирёвка районы Баратовка ауыл советы Червоный Проминь ауылы → Проминь ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Беляевка районы Хлебодар ҡасаба советы Жовтневая Революция ҡасабаһы→ Радостное ҡасабаһы # Коминтерн районы Сербково ауыл советы Петровский ауылы → Вишнёвое ауылы # Любашевка районы Любашевка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы # Фрунзе районы Ленино ауылы → Торосово ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Гадяч районы Качаново ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы # Гадяч районы Краснознаменка ауылы → Сергеевка ауылы # Глобино районы Фрунзовка ауылы → Троицкое ауылы # Гребёнка районы Ульяновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Сотницкое ауылы # Гребёнка районы Слободо-Петровка ауыл советы Парижская Коммуна ауылы → Полевое ауылы # Гребёнка районы Ульяновка ауылы → Почаевка ауылы # Зеньков районы Тарасовка ауыл советы Комсомольское ауылы → Пирки ауылы # Кобеляки районы Жуки ауыл советы Фрунзе ауылы → Мирное ауылы # Лохвица районы Корсуновка ауыл советы Комсомольское ауылы → Потоцьковщина ауылы # Лубны районы Литвяки ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Семеновка районы Устимовка ауыл советы Чапаевка ауылы → Малиновка ауылы # Чутово районы Артёмовка ҡала тибындағы ҡасабаһы → Скороходово ҡала тибындағы ҡасабаһы * [[Сумы өлкәһе|Сумы өлкәһендә]]: # Белополье районы Луциковка ауыл советы Радянское ауылы → Болотишино ауылы # Великая Писаревка районы Кириковка ҡасаба советы Петровское ауылы → Маракучка ауылы # Конотоп ҡала советы Подлипное ауыл советы Комсомольская Коммуна ауылы → Калиновка ауылы # Кролевец районы Ленинское ауылы → Спасское ауылы # Лебедин районы Катериновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы # Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Комиссаровка ауылы → Яснополье ауылы # Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы # Лебедин районы Павленково ауыл советы Радянское ауылы → Слобода ауылы # Недригайлов районы Коровинцы ауыл советы Жовтневое → Сосновка ауылы # Недригайлов районы Сакуниха ауыл советы Кирово ауылы → Перетечки ауылы # Ахтырка районы Сонячный ауыл советы Ильичевка ауылы → Мирное ауылы # Путивль районы Октябрьское ауылы → Заречное ауылы # Середина-Буда районы Кренидовка ауыл советы Ким ауылы → Четвертаково ауылы # Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Красный Прогресс ҡасабаһы → Прогресс ҡасабаһы # Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Свердлово ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы # Сумы районы Низы ҡасаба советы Дзержинское ауылы → Луговое ауылы # Сумы районы Червоное ауыл советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Пролетарское ауылы → Марьино ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Радянское ауылы → Малая Корчаковка ауылы # Сумы районы Яструбиное ауыл советы Фрунзенка ауылы → Дибров ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Червонопрапорное ауылы → Яблоновка ауылы # Тростянец районы Буймер ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Виноградное ҡасабаһы # Шосткин районы Коротченково ауылы → Погребки ауылы # Ямполь районы Антоновка аулы советы Коминтерн ауылы → Лесное ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Балаклея районы Пришиб ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Балаклея районы Червоная Гусаровка ауылы → Новая Гусаровка ауылы # Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Степ ауылы → Степок ауылы # Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Яр ауылы→ Калиновка ауылы # Боровая районы Чернещина ауыл советы Пролетарское ауылы → Степное ауылы # Великий Бурлук районы Федоровка ауыл советы Пионер ҡасабаһы → Курганное ҡасабаһы # Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Ульяновка ауылы → Оляновка ауылы # Зачепиловка районы Лебяжье ауыл советы Червоная Перемога ауылы → Перемога ауылы # Золочев районы Жовтневое ҡасабаһы → Калиново ҡасабаһы # Золочевка районы Феськи ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы # Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоный Донец ауылы → Счастливое ауылы # Краснокутск районы Пархомовка ауыл советы Пионерское ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы # Лозовая ҡала советы Домахский ауыл советы Димитров ауылы → Украинское ауылы # Первомайский районы Грушино ауыл советы Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы # Первомайский районы Берека ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Тройчатое ҡасабаһы # Первомайский районы Картамыш ауыл советы Советское ауылы → Степное ауылы # Первомайский районы Красное ауыл советы Червоное Знамено ауылы → Червоное ауылы # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Артемовка ауылы → Благодатное ауылы # Харьков районы Бабаи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Затишное ҡасабаһы # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Фрунзе ауылы → Слободское ҡасабаһы * [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]: # Белозёрка районы Правдино ауыл советы Кирово ауылы → Таврийское ауылы # Белозёрка районы Радянское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы # Белозёрка районы Радянское ауыл советы Червоный Подол ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы # Белозёрка районы Ингулец ауыл советы Тельман ауылы → Заречное ауылы # Великая Александровка районы Калининское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Калиновское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Великая Александровка районы Чкалово ауыл советы Карло-Марксовское ауылы → Счастливое ауылы # Верхний Рогачик районы Верхний Рогачик ҡасаба советы Ленино ауылы → Владимировка ауылы # Верхний Рогачик районы Первомаевка ауыл советы Пролетарий ауылы → Таврийское ауылы # Голая Пристань районы Доброполье ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Свитанок ҡасабаһы # Горностаевка районы Мариинское ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вольное ауылы # Ивановка районы Трофимовка ауыл советы Кирово ауылы → Счастливое ауылы # Ивановка районы Фрунзе ауылы → Агайманы ауылы # Ивановка районы Украинское ауыл советы Червоный Прапор ауылы → Зеленый Гай ауылы # Каланчак районы Червоный Чабан ауылы → Преображенка ауылы # Нижние Серогозы районы Вербы ауыл советы Комсомольское ауылы → Донцово ауылы # Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Петропавловка ҡасабаһы # Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Коммунаровка ауылы → Радостное ауылы # Скадовск районы Михайловка ауыл советы Ленинское ауылы → Карабулат ауылы # Чаплинка районы Преображенка ауыл советы Жовтневое ауылы → Благодатное ауылы * [[Хмельницкий өлкәһе|Хмельницкий өлкәһендә]]: # Волочиск районы Половцы ауыл советы Жовтневое ауылы → Лесное ауылы # Красилов районы Великие Зозулинцы ауыл советы Ульяновка ауылы → Юхт ауылы # Красилов районы Заслучное ауыл советы Ульяновка Вторая ауылы → Светлое ауылы # Красилов районы Малая Клетна ауыл советы Чапаевка ауылы → Калиновка ауылы # Полонное районы Полонное ауыл советы Радгоспное ауылым → Радостное ауылы # Староконстантинов районы Черная ауыл советы Ленинское ауылы → Лесное ауылы # Теофиполь районы Гавриловка ауыл советы Ленинское ауылы → Подлески ауылы # Чемеровцы районы Сокиринцы ауыл советы Ленинское ауылы → Вишнёвое ауылы * [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]: # Умань районы Затишок ауыл советы Политотделовец ҡасабаһы → Малый Затишок ҡасабаһы # Тальное районы Здобуток Жовтня ҡасабаһы → Здобуток ҡасабаһы * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]: # Борзна районы Борзна ҡала советы Большевик ауылы # Короп районы Краснополье ауыл советы Червоний Ранок ауылы → Ранок ауылы # Мена районы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Новгород-Северский районы Кирово ауылы → Троицкое ауылы # Прилуки районы Белоречица ауыл советы Владимировка ауылы → Дымировка ауылы # Прилуки районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы # Жовтневое ауыл советы Прилуки районы Воровский ауылы → Свитанково ауылы # Черниговского района Ульяновка ауылы → Вознесенское ауылы === Украина Юғары Радаһының «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында»ғы ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында» 1351-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903224105/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 |date=2016-09-03 }} Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1351-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов на временно оккупированных территориях Донецкой и Луганской областей»</ref>, 76 атама, шул иҫәптән 12 ҡала, 22 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 3 район атамаһы үҙгәртелә: [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: * Донецк ҡала советы # Октябрьское ауылы → Кисличее ауылы * Енакиев ҡала советы # Юнокоммунаровск ҡалаһы → Бунге ҡалаһы # Карло-Марксово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Софиевка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Петровское ауылы → Кринички ауылы * Макеевка ҡала советы # Красный Октябрь ҡала тибындағы ҡасабаһы → Липское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пролетарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Пятиполье ҡала тибындағы ҡасабаһы # Свердлово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Холодное ҡала тибындағы ҡасабаһы * Снежное ҡала советы # Червоный Жовтень ҡасабаһы → Балка ҡасабаһы * Чистяково (Торез) ҡала советы # Торез ҡалаһы → Чистяково ҡалаһы * Харцызск ҡала советы # Войково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы * Хрестовка (Кировское) ҡала советы # Кировское ҡалаһы → Хрестовка ҡалаһы * Амвросиевка районы # Войковский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Копани ҡала тибындағы ҡасабаһы # Володарский ҡасабаһы → Верхнеосыковое ҡасабаһы # Котовский ҡасабаһы → Калиновое ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Верхнееланчик ауылы # Новопетровское (Алексеевское ауыл советы) ауылы → Ольховчик ауылы # Новопетровское (Благодатное ауыл советы) ауылы → Садовое ауылы * Бойковское (Тельманово) районы # Тельманово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бойковское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинино ауылы → Белокриничное ауылы # Красный Октябрь ауылы → Майорово ауылы # Радянское ауылы → Лавриново ауылы # Октябрьское ауылы (Коньково ауыл советы) → Александровское ауылы # Октябрьскоеауылы (Мичурин ауыл советы) → Чирилянское ауылы * Новоазовск районы # Дзержинское ауылы → Азов ауылы # Красноармейское ауылы → Крещатикское ауылы # Ленинское ауылы → Ужевка ауылы # Октябрь ауылы → Верхнешироковское ауылы # Роза Люксембург ауылы → Александровское ауылы * Старобешево районы # Комсомольское ҡалаһы → Кальмиусское ҡалаһы # Войково ауылы → Каменное ауылы # Воровское ауылы → Верхнекаменка ауылы # Калинин ҡасабаһы → Манжиков Кут ҡасабаһы # Кирово ҡасабаһы → Верезамское ҡасабаһы # Коммунаровка ауылы → Сарабаш ауылы # Ленинское ауылы → Любовка ауылы * Шахтёрск районы # Димитров ауылы → Возрождение ауылы * Ясиноватая районы # Красный Партизан ҡасабаһы → Бетманово ҡасабаһы [[Луганск өлкәһе]]нд<nowiki/>ә: * Голубовка (Кировск) ҡала советы # Кировск ҡалаһы → Голубовка ҡалаһы # Червоногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничанское ҡала тибындағы ҡасабаһы * Должанск (Свердловск) ҡала советы # Свердловск ҡалаһы → Должанск ҡалаһы # Володарск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Медвежье ҡала тибындағы ҡасабаһы # Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Дубовое ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вальяновское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червонопартизанск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вознесеновка ҡала тибындағы ҡасабаһы * Кадиевка (Стаханов) ҡала советы # Стаханов ҡалаһы → Кадиевка ҡалаһы * Луганск ҡала советы # Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы → Катериновка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Дзержинское ҡасабаһы → Зразковое ҡасабаһы * Ровеньки ҡала советы # Дзержинский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Любимовка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пролетарский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Картушино ҡала тибындағы ҡасабаһы # Чапаевка ауылы → Зализничное ауылы * Сорокино (Краснодон) ҡала советы # Краснодон ҡалаһы → Сорокино ҡалаһы # Краснодон ҡала тибындағы ҡасабаһы → Тёплое ҡала тибындағы ҡасабаһы # Энгельсово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Буран ҡала тибындағы ҡасабаһы * Хрустальный (Красный Луч) ҡала советы # Красный Луч ҡалаһы → Хрустальный ҡалаһы # Вахрушево ҡалаһы → Боково-Хрустальное ҡалаһы # Петровское ҡалаһы → Петрово-Красноселье ҡалаһы # Артём ауылы → Жеребячье ауылы * Антрацит районы # Червоный Жовтень ауылы → Леоново ауылы * Должанск (Свердловск) районы # Бирюково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калининский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кундрючье ҡала тибындағы ҡасабаһы * Лутугино районы # Ленин ҡала тибындағы ҡасабаһы → Мария ҡала тибындағы ҡасабаһы # Карл Либкнехт ауылы → Марьевка ауылы # Комсомолец ҡасабаһы → Каменный Пласт ҡасабаһы * Перевальск районы # Артёмовск ҡалаһы → Кипучее ҡалаһы # Радгоспный ҡасабаһы → Селезнёвское ҡасабаһы # Червоный Прапор ҡасабаһы → Старое ҡасабаһы * Славяносербск районы # Лотиково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ивановское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Сентяковка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Красный Луч ауылы → Мамушево ауылы * Сорокино (Краснодон) районы # Орджоникидзе ҡасабаһы → Нижняя Шевыревка ҡасабаһы # Пархоменко ауылы → Макаров Яр ауылы # Радгоспный ҡасабаһы → Малокалиновое ҡасабаһы # Радянское ауылы → Ореховая Балка ауылы Райондарҙың атамалары үҙгәртелә: * [[Донецк өлкәһе]] # Володарское районы → Никольск районы # Красноармейск районы → Покровск районы # Тельманово районы → Бойковск районы * [[Луганск өлкәһе]] # Краснодон районы → Сорокино районы # Свердловск районы → Должанск районы === Украина Юғары Радаһының «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1352-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref name="Постановление по Крыму">[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1352-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов Автономной Республики Крым и города Севастополя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624054016/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 |date=2016-06-24 }}</ref>. Документта 75 атаманы үҙгәртеү ҡарала, улар Ҡырымда Украина власын тергеҙеү менән көсөнә инергә тейеш була<ref name="Постановление по Крыму" />: * Симферополь ҡала советы # Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бакачик-Кият ҡала тибындағы ҡасабаһы * Феодосия ҡала советы # Орджоникидзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кайгадор ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пионерское ауылы → Герценберг ауылы * Ялта ҡала советы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Исар ҡала тибындағы ҡасабаһы # Советское ҡасабаһы → Долоссы ҡасабаһы * Баҡсаһарай районы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Албат ҡала тибындағы ҡасабаһы # Новоульяновка ауылы → Отарчик ауылы # Фурмановка ауылы → Актачи ауылы * Белогорский районы # Ударное ауылы → Бочала ауылы # Ульяновка ауылы → Султан-Сарай ауылы * Джанкой районы # Завет-Ленинский ауылы → Кучук-Алкалы ауылы # Комсомольское ауылы → Орак-Аджи ауылы # Ларино ауылы → Житомирское ауылы # Октябрь ауылы → Бай-Кончек ауылы # Островское ауылы → Тархан-Сунак ауылы # Советское ауылы → Мишен-Найман ауылы # Субботник ауылы → Конурча ауылы # Ударное ауылы → Джадра-Шейх-Эли ауылы * Единкуль (Ленин) районы # Ленино ҡала тибындағы ҡасабаһы → Еди-Кую ҡала тибындағы ҡасабаһы # Войково ауылы → Катырлез ауылы # Ильичёво ауылы → Кара-Кую ауылы # Кирово ауылы → Карса ауылы # Ленинское ауылы → Полтавское ауылы # Либкнехтовка ауылы → Кытай ауылы # Октябрьское ауылы → Мелек-Чесме ауылы * Ислямтерек (Кировское) районы # Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ислям-Терек ҡала тибындағы ҡасабаһы * Ички (Советский) районы # Советский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ички ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ильичёво ауылы → Киянлы ауылы # Красногвардейское ауылы → Новый Цюрихталь ауылы # Краснофлотское ауылы → Кайнаш ауылы # Октябрьское ауылы → Деппар-Юрт ауылы # Чапаевка ауылы → Черкез-Тобай ауылы * Курман (Красногвардейское) районы # Красногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Курман ҡала тибындағы ҡасабаһы # Октябрьское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Биюк-Онлар ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинино ауылы → Умют ауылы # Коммунары ауылы → Ираде ауылы # Красный Партизан ауылы → Борангар ауылы # Краснознаменка ауылы → Старый Млын ауылы # Ленинское ауылы → Кир-Байлар ауылы # Ульяновка ауылы → Давчи ауылы # Чапаево ауылы → Нейшпроцунг ауылы * Нижнегорский районы # Фрунзе ауылы → Бюйтен ауылы * Первомайск районы # Войково ауылы → Айбар ауылы # Калинино ауылы → Орман-Аджи ауылы # Октябрьское ауылы → Кучук-Бораш ауылы # Островское ауылы → Кият # Правда ауылы → Дер-Эмес ауылы # Свердловское ауылы → Девлет-Али ауылы # Стахановка ауылы → Бешуйли-Иляк ауылы # Фрунзе ауылы → Биюк-Бораш ауылы # Чапаево ауылы → Боташ ауылы * Перекопск (Красноперекопск) районы # Красноперекопск ҡалаһы → Яны Капу ҡалаһы # Красноармейское ауылы → Мырза-Кояш ауылы # Пролетарка ауылы → Асс ауылы # Совхозное ауылы → Каракуль ауылы * Раздолье районы # Аврора ауылы → Татыш-Конрат ауылы # Коммунарное ауылы → Кереит ауылы # Котовское ауылы → Бюйтен ауылы # Красноармейское ауылы → Коджалак ауылы # Ульяновка ауылы → Тавкель-Найман ауылы * Сак районы # Фрунзе ауылы → Багайлы ауылы # Фурманово ауылы → Мамут-Бай ауылы # Шаумян ауылы → Яны Кёгенеш ауылы * Симферополь районы # Лазаревка ауылы → Бура ауылы # Пионерское ауылы → Джолман ауылы # Совхозное ауылы → Темир-Ага ауылы * Черноморск районы # Артёмовка ауылы → Тока ауылы # Кировское ауылы → Тарханкут ауылы # Новоульяновка ауылы → Коп-Аран ауылы Райондарҙың атамалары үҙгәртелә: # Кировск районы → Ислямтерек районы # Красногвардейский районы → Курман районы # Красноперекопск районы → Перекопск районы # Ленинск районы → Единкуль районы # Советск районы → Ички районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 12 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1353-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1353-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527213902/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1353-19 |date=2016-05-27 }} Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1353-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»</ref>, уға ярашлы, 224 атама үҙгәртелә: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Жовтневое ауылы → Вишневое ауылы # Кировка ауылы → Мирное ауылы # Коммунаровка ауылы → Бережаны ауылы # Червоная Трибуновка ауылы → Забара ауылы # Комсомольское ауылы → Махновка ауылы # Свердловка ауылы → Пеньковка ауылы # Ленинская Слобода ауылы → Каменецкие Хутора ауылы # Жовтневое ауылы → Поповцы ауылы # Чапаевка ауылы → Надросье ауылы # Русава-Радянка ауылы → Русава ауылы # Пролетар ауылы → Дубина ауылы # Червоная Владимировка ауылы → Владимировка ауылы * Волынск өлкәһендә: # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Память Ильича ауылы → Новоукраинское ауылы # Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы # Карл Маркс ауылы → Саксагань ауылы # Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы→ Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинин ауылы → Калиновка ауылы # Кирово ауылы → Лесовое ауылы # Ленин ауылы → Садовое ауылы # Орджоникидзе ауылы → Шевченковское ауылы # Чапаевка ауылы → Степовое ауылы # Кимовка ауылы → Черкасское ауылы # Ленин ауылы → Казачье ауылы # Октябрьское ауылы → Украинское ауылы # Червоный Прапор ауылы → Прапор ауылы # Новопролетарское ауылы → Зоряное ауылы # Пролетарское ҡасабаһы → Приорельский ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Степовое ауылы # Кирово ауылы → Чистополь ауылы # Колгоспное ауылы → Бекетовка ауылы # Менжинское ауылы → Примисское ауылы # Орджоникидзе ауылы → Степовое ауылы # Днепрельстан ауылы → Затишное ауылы # Котовец ауылы → Дачное ауылы # Тельман ауылы → Шахтёрское ауылы # Брагиновка ауылы → Богиневка ауылы # Кировка ауылы → Дрозды ауылы # Комсомольское ауылы → Цевки ауылы # Коммунаровка ауылы → Радужное ауылы # Виленка ауылы → Вольное ауылы # Войково ауылы → Цветущее ауылы # Дзержиновка ауылы → Иверское ауылы # Елизарово ҡасабаһы → Святовасилевка ҡасабаһы # Жданово ҡасабаһы → Надиевка ҡасабаһы # Ликнеп ауылы → Солнечное ауылы # Мопровское ауылы → Богатое ауылы # Радянское ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоное ауылы → Межевое ауылы # Червоный Маяк ауылы → Маяк ауылы # Червоный Яр ауылы → Гайдамакское ауылы # Ленин ауылы → Дачное ауылы # Кирово ауылы → Крутенькое ауылы # Червоноукраинка ауылы → Веселый Яр ауылы # Червоный Плугатарь ауылы → Плугатарь ауылы # Комсомольское ауылы → Солонцы ауылы * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Димитров ҡалаһы → Мирноград ҡалаһы # Красноармейск ҡалаһы → Покровск ҡалаһы # Красновка ауылы → Солнечное ауылы # Октябрьское ауылы → Шахматное ауылы # Воровское ауылы → Юрьевка ауылы # Ульяновка ауылы → Малиновка ауылы * [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]: # Пятиричка ауылы → Зеленый Гай ауылы # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Миролюбов ҡала тибындағы ҡасабаһы # Чапаевка ауылы → Николаевка ауылы # Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы # Радгоспное ҡасабаһы → Корнинское ҡасабаһы # Жовтневое ауылы → Новая Чёрнорудка ауылы # Карл Маркс ауылы → Новые Жадьки ауылы * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Карл Маркс ауылы → Троицкое ауылы # Чапаевка ауылы → Тарасовка ауылы # Жовтневое ауылы → Еленокостянтиновка ауылы # Комсомольское ауылы → Гуляйпольское ауылы # Петровка ауылы → Святопетровка ауылы # Десятириччя Жовтня ауылы → Бережное ауылы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бельмак ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Дружное ауылы # Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы # Кирово ауылы → Таврическое ауылы # Жовтневое ауылы → Форойс ауылы # Карл Либкнехт ауылы → Заря ауылы # Жовтевое ауылы → Покровское ауылы # Кирово ауылы → Лагидное ауылы # Комсомольское ауылы → Степовое ауылы # Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Юбилейное ҡасабаһы → Зоряное ҡасабаһы # Петровское ауылы → Петропавловка ауылы * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Войково ауылы → Войтово ауылы # Жовтневое ауылы → Студенники ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Котовское ауылы → Куцая Балка ауылы # Димитрово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Александрийское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ульяновка ҡасабаһы → Вишнёвое ҡасабаһы # Свердловка ауылы → Свободное ауылы # Жовтневое ауылы → Лебединое ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Червоноармейское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Бармашово ауылы → Белозёрка ауылы # Комсомольское ауылы → Благодатное ауылы # Кирово ауылы → Заречное ауылы # Комсомольское ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы # Радсад ҡасабаһы → Веселый Сад ҡасабаһы # Ульяновка ауылы → Михайловка ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Котовск ҡалаһы → Подольск ҡалаһы # Ухожаны ауылы → Новополь ауылы # Котовское ауылы → Котовка ауылы # Червоный Агроном ауылы → Вишнёвое ауылы # Ленинское Первое ауылы → Солнечное ауылы # Петровское ауылы → Петрово ауылы # Чапаево ауылы → Тихое ауылы # Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы # Червоный Расселенец ҡасабаһы → Расселенец ҡасабаһы # Жовтневое ауылы → Каракурт ауылы # Новое Жовтневое ауылы → Новый Каракурт ауылы # Червоноармейское ауылы → Кубей ауылы # Артем ауылы → Трудомировка ауылы # Благоево ауылы → Мартово ауылы # Дзержинское ауылы → Ермишково ауылы # Кирово ауылы → Вишнёвое ауылы # Незаможник ауылы → Заможное ауылы # Щорсово ауылы → Шеметово ауылы # Ильичевка ауылы → Ильичанка ауылы # Свердлово ауылы → Иваново ауылы # Червоный Орач ҡасабаһы → Новый Орач ҡасабаһы # Ленинталь ауылы → Либенталь ауылы # Кирово ауылы → Благодатное ауылы # Ленинское Второе ауылы → Новодмитровка Вторая ауылы # Пионерское ауылы → Виноградовка ауылы # Дмитровка ауылы → Дельжилер ауылы # Жовтень ауылы → Петроверовка ауылы # Орджоникидзе ауылы → Армашевка ауылы # Жовтневое ауылы → Крыжановка ауылы # Жовтневое ауылы → Докторовое ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Жовтневое ауылы → Заречное ауылы # Чапаевка ауылы → Дуброва ауылы # Халтурино ауылы → Мартыновка ауылы # Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы # Калинино ауылы → Белоконовка ауылы # Кирово ауылы → Лебедино ауылы # Радянское ауылы → Приднепрянское ауылы # Свердловское ауылы → Вишнёвое ауылы # Чапаево ауылы → Степовое ауылы # Жовтневое ауылы → Кащевка ауылы # Колхозная Гора ауылы → Гора ауылы # Дзержинское ауылы → Приднепрянское ауылы # Червоная Знаменка ауылы → Новая Знаменка ауылы # Пролетар ауылы → Степовое ауылы # Лениново ауылы → Луговое ауылы # Оборона Рад ауылы → Радужное ауылы # Куйбышево ауылы → Вишнёвое ауылы # Кирово ауылы → Пальчиковка ауылы # Кротенки ауылы → Семьяновка ауылы # Куликово ауылы → Коломацкое ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы # Петровка ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоное ауылы → Счастливое ауылы # Щорсовка ауылы → Степовое ауылы * Ровно өлкәһендә: # Радянское ауылы → Пьянное ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Червоный Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы → Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ильичёвка ауылы → Родное ауылы # Воровского ауылы → Слобожанское ауылы # Кирово ауылы → Квитневое ауылы # Петровское ауылы → Мирное ауылы # Радгоспное ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоная Нива ҡасабаһы → Викторовка ҡасабаһы # Комсомольское ҡасабаһы → Сонино ҡасабаһы # Пролетарка ауылы → Юрьевка ауылы # Петровское ауылы → Заречное ауылы # Червоноармейское Первое ауылы → Сыминовка ауылы # Жовтневое ауылы → Боголюбовка ауылы # Радянское ауылы → Родной Край ауылы # Червоный Оскол ауылы → Оскол ауылы # Жовтневое ауылы → Новоивановское ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы # Октябрьское ауылы → Ивановское ауылы # Петровка ауылы → Осиново ауылы # Ленинское ауылы → Зелёный Клин ауылы # Чапаевка ауылы → Зелёное ауылы # Жовтневое ауылы → Слобожанское ауылы # Коммунар ҡасабаһы → Новый Коротыч ҡасабаһы # Коммунист ҡасабаһы → Докучаевское ҡасабаһы # Соцзмагання ауылы → Васильев Хутор ауылы * [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]: # Кирово ауылы → Лиманец ауылы # Куйбышево ауылы → Ветровое ауылы # Червоноармейское ауылы → Черешневое ауылы # Партизаны ҡала тибындағы ҡасабаһы → Рыково ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзе ауылы → Азовское ауылы # Червонопрапорное ауылы → Червоное ауылы # Щорсовка ауылы → Алексеевка ауылы # Большевик ауылы → Приморское ауылы # Индустриальное ауылы → Братское ауылы # Коммуна ауылы → Тендровское ауылы # Краснознаменка ауылы → Александровка ауылы # Ленинка ауылы → Родное ауылы * [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]: # Петровское ауылы → Приветное ауылы # Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы # Жовтневый Проминь ҡасабаһы → Журавлиное ҡасабаһы # Коминтерн ҡасабаһы → Приветное ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Степовое ауылы * Черновцы өлкәһендә: # Радгосповка ауылы → Маморница Вама ауылы * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]: # Щорс ҡалаһы → Сновск ҡалаһы # Дзержинский ауылы → Молодёжное ауылы # Червоноармейское ауылы → Вишнёвое ауылы # Кировское ауылы → Остров ауылы Надежды ауылы # Петровка ауылы → Махновка ауылы # Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы # Радянское ауылы → Слобода ауылы # Григоровка ауылы → Мыльники ауылы # Григоро-Ивановка ауылы → Нежинское ауылы # Радгоспное ауылы → Яблоневое ауылы # Червоный Шлях ауылы → Станция Лосиновская ауылы # Жовтень ауылы → Лесные Хутора ауылы # Карл Маркс ауылы → Вербовое ауылы # Шлях Ильича ауылы → Яблоновка ауылы # Незаможное ауылы → Вертеча ауылы # Жовтневое ауылы → Янжулевка ауылы # Сильченково ауылы → Старая Талалаевка ауылы # Червоный Плугатар ауылы → Плугатарь ауылы # Червоное ауылы → Жидиничи ауылы Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә: # Володарск районы (Донецк өлкәһе) → Никольское районы # Володарско-Волынск районы (Житомир өлкәһе) → Хорошев районы # Котовский районы (Одесса өлкәһе) → Подольск районы # Красноармейский районы (Донецк өлкәһе) → Покровск районы # Куйбышевск районы (Запорожье өлкәһе) → Бильмак районы # Щорс районы (Чернигов өлкәһе) → Сновск районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым райондарҙың һәм тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4085-се закон проекты<ref>http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=58192 Проект Постанови про перейменування окремих населених пунктів та районів</ref> 285<ref>285 переименований без учёта дублирующихся в постановлении с проектным номером 4691 (см. ниже)</ref> атаманы<ref>http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=&pf3511=58192&pf35401=384625 Текст постановления в виде проекта, который был принят Верховной Радой Украины в качестве Постановления 19 мая 2016</ref> үҙгәртеүҙе күҙҙә тота: * [[Винница өлкәһе]]: # Червоное ауылы, Бар районы → Грабовцы ауылы # Красное ауылы, Винница районы→ Махновка ауылы # Ленинка ауылы, Жмеринка районы → Варжинка ауылы # Чапаевка ауылы, Жмеринка районы → Малые Коростовцы ауылы # Радянское ауылы, Крыжополь районы → Княжая Криница ауылы # Радянское ауылы, Литин районы → Литинские Хутора ауылы # Петровка ауылы, Мурованые Куриловцы районы → Берлядка ауылы # Кирово ауылы, Немиров районы → Рачки ауылы # Марксово ауылы, Немиров районы → Монастырское ауылы # Ждановка ауылы, Хмельницкий районы → Войтовцы ауылы # Червоная Гребля ауылы, Чечельник районы → Попова Гребля ауылы # Петровское ҡасабаһы, Шаргород районы → Синежупанники ҡасабаһы * [[Волынь өлкәһе|Волынск өлкәһе]]: # Жовтневое ауылы, Владимир-Волынск районы → Сусваль ауылы # Маяки ауылы, Луцк районы → Княгининок ауылы * [[Днепропетровск өлкәһе]]: # Днепродзержинск ҡалаһы → Каменское ҡалаһы # Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Обуховка ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепровск районы # Орджоникидзе ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Новотаромское ҡасабаһы # Валовое ауылы, Кривой Рог районы → Софиевка ауылы # Кировка ауылы, Кривой Рог районы → Даниловка ауылы # Радгоспное ауылы, Кривой Рог районы → Надия ауылы # Жовтневое ауылы, Криничи районы → Саксаганское ауылы # Кировка ауылы, Криничи районы → Крутая Балка ауылы # Чапаевка ауылы, Криничи районы → Лозоватское ауылы # Червоная Украинка ауылы, Криничи районы → Малярщина ауылы # Червоный Проминь ауылы, Криничи районы → Проминь ауылы # Новопетровское ауылы, Межевая районы → Мироновое ауылы # Петровское ауылы, Межевая районы → Зелёное ауылы # Радгоспное ҡасабаһы, Пятихатки районы → Вершинное ҡасабаһы # Холодиевка ауылы, Пятихатки районы → Байдаковка ауылы # Коммунаровка ауылы, Покровское районы → Христофоровка ауылы # Новопетровское ауылы, Покровское районы → Терновое ауылы # Червоный Лиман ауылы, Покровское районы → Добропасово ауылы # Петровское ауылы, Синельниково районы → Вербки-Осокоровка ауылы # Днепрельстан ауылы, Соленое районы → Паньково ауылы # Ленинское ауылы, Соленое районы → Богдановка ауылы # Червоноармейское ауылы, Соленое районы → Анно-Мусиевка ауылы # Жовтневое ауылы, Софиевка районы → Вакулово ауылы # Владимировка ауылы, Томаковка районы → Высокое ауылы # Розы Люксембург ауылы, Широкое районы → Гречанные Поды ауылы * [[Донецк өлкәһе]]: # Артёмово ҡалаһы (ҡала), Торецк ҡала советы → Зализное ҡалаһы # Кирово ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивденное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы, Волноваха районы → Графское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Артёмовск ҡасабаһы, Бахмут районы → Хромовое ҡасабаһы # Коммуна ауылы, Бахмут районы → Дебальцевское ауылы # Красное ауылы, Бахмут районы → Ивановское ауылы # Чичерино ауылы, Волноваха районы → Новоапостоловка ауылы # Петровское ҡасабаһы Оленовка ҡасаба советы, Волноваха районы → Новая Оленовка ҡасабаһы # Роза Люксембург ауылы, Доброполье районы → Новое Шахово ауылы # Червонозоряное ауылы, Дружковское ҡала советы → Дружковское ауылы # Артём ҡасабаһы, Константиновка районы → Долгая Балка ҡасабаһы # Островский ауылы, Марьинка районы → Константинопольское ауылы # Радянская Украина ауылы, Мангуш районы → Пригородное ауылы # Старченково ауылы, Никольское районы → Темрюк ауылы # Димитрово ҡасабаһы, Покровское районы → Котлино ҡасабаһы # Красное ауылы, Покровское районы → Сонцо́вка ауылы # Петровский ауылы, Покровское районы → Орехово ауылы # Петровское ҡасабаһы, Ясиноватая районы → Степовое ҡасабаһы # Розовка ауылы, Ясиноватая районы → Александрополь ауылы * [[Житомир өлкәһе]]: # Червоноармейск ҡала тибындағы ҡасабаһы (Червоноармейск районы) → Пулины ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пятиричка ауылы (Барановка районы) → Глинянка ауылы # Червонопрапорное ауылы (Барановка районы) → Смолка ауылы # Щорсовка ауылы (Коростень районы) → Белошицы ауылы # Жовтневое ауылы (Малин районы) → Маклаевка ауылы # Крупское ауылы (Малин районы) → Студень ауылы # Червоный Плугатарь ауылы (Малин районы) → Косня ауылы * [[Запорожье өлкәһе]]: # Луначарское ауылы (Бердянск районы) → Азовское ауылы # Червоноармейское ауылы (Васильевка районы) → Долинка ауылы # Белорецкое ауылы (Веселое районы) → Малая Михайловка ауылы # Жовтневое ауылы (Вольнянск районы) → Вербовое ауылы # Киров ауылы (Вольнянск районы) → Семененково ауылы # Кировское ауылы (Вольнянск районы) → Малая Куприяновка ауылы # Уральское ауылы (Вольнянск районы) → Широкое ауылы # Червоноказацкое ауылы (Вольнянский районы) → Геленджик ауылы # Петровское ауылы (Запорожье районы) → Зеленополье ауылы # Петровское ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Степовое ауылы # Шлях Ильича ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Шляховое ауылы # Жовтневое ауылы (Михайловка районы) → Тарсалак ауылы # Димитрово ҡасабаһы (Орехов районы) → Заречное ҡасабаһы # Ульяновка ауылы (Пологи районы) → Ожерельное ауылы # Чапаевка ауылы (Пологи районы) → Воскресенка ауылы # Чубаровка ауылы (Пологи районы) → Фёдоровка ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Приазовское районы) → Домузлы ҡасабаһы # Колларовка ауылы (Приморск районы) → Болгарка ауылы # Партизаны ауылы (Приморск районы) → Новопавловка ауылы # Пролетарское ауылы (Розовка районы) → Новозлатополь ауылы # Урицкое ауылы (Розовка районы) → Святотроицкое ауылы # Панфиловка ауылы (Черниговка районы) → Ильино ауылы * [[Киев өлкәһе]]: # Димитрово ауылы (Бровары районы) → Квитневое ауылы # Петровское ауылы (Вышгород районы) → Дмитровка ауылы # Петровское ауылы (Згуровка районы) → Полковничье ауылы # Пятиричка ауылы (Мироновка районы) → Новая Мироновка ауылы # Ленино ауылы (Переяслав-Хмельницкий районы) → Долгая Гребля ауылы # Володарка ауылы (Полесский районы) → Левковичи ауылы # Довгалевское ауылы (Ракитное районы) → Троицкое ауылы # Петровское ауылы (Ракитное районы) → Новая Маковка ауылы # Петровское ауылы (Тараща районы) → Юшков Рог ауылы * [[Кировоград өлкәһе]]: # Ульяновка ҡасабаһы (Благовещенское районы) → Благовещенское ҡасабаһы # Владимиро-Ильинка ауылы (Бобринец районы) → Апрелевское ауылы # Свердлово ауылы (Бобринец районы) → Златополье ауылы # Петровское ауылы (Петрово районы) → Казацкое ауылы # Димитрово ауылы (Устиновка районы) → Новоигоревка ауылы * [[Луганск өлкәһе]]: # Петровка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Станица Луганская районы) → Петропавловка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Индустриальное ауылы (Кременная районы) → Пивневое ауылы # Петровское ауылы (Кременная районы) → Грековка ауылы # Червоная Диброва ҡасабаһы (Кременная районы) → Диброва ҡасабаһы # Коммуна ауылы (Марковка районы) → Деркулово ауылы # Червоная Заря ауылы (Меловое районы) → Шелестовка ауылы # Радгоспный ҡасабаһы (Новопсков районы) → Зелёный Гай ҡасабаһы # Красный Колос ауылы (Ровеньки ҡала советы) → Лобовские Копальни ауылы # Артёмовка ауылы (Сватовск районы) → Мясожаровка ауылы # Калиновка ауылы (Сватовск районы) → Сторожевка ауылы # Петровка ауылы (Сватовск районы) → Коржово ауылы # Петровское ауылы (Сватовск районы) → Вестатовка ауылы # Розовка ауылы (Сватовск районы) → Андреевка ауылы # Свердловка ауылы Нижнедуванск ҡасаба советы (Сватовск районы) → Твердохлебово ауылы # Пионерское ауылы (Станица Луганская районы) → Суходол ауылы # Червоный Жовтень ауылы (Станица Луганская районы) → Сотенное ауылы # Ильичёвка ауылы (Троицкое районы) → Зайцево ауылы # Калинино ауылы (Троицкое районы) → Джерельное ауылы # Красная Чаплиевка ауылы (Троицкое районы) → Чаплиевка ауылы * Львов өлкәһе: # Андреевка ауылы (Буск районы) → Мармузовичи ауылы # Максимовка ауылы (Старый Самбор районы) → Либухова ауылы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһ]]<nowiki/>е: # Кудрявцевка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Веселиновский район) → Токаревка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Кимовка ауылы (Березанка районы) → Калиновка ауылы # Ленинка ауылы (Березанка районы) → Виноградное ауылы # Чапаевка ауылы (Березанка районы) → Счастливое ауылы # Червоная Украинка ауылы (Березанка районы) → Украинка ауылы # Ильичёвка ауылы (Братское районы) → Ивановка ауылы # Червоные Кошары ауылы (Вознесенск районы) → Вольное ауылы # Гуляницкое ауылы (Врадиевка районы) → Покровское ауылы # Жовтневое ауылы (Врадиевка районы) → Новомихайловское ауылы # Жовтневое ауылы (Домановка районы) → Цветково ауылы # Куйбышевка ауылы (Домановка районы) → Бугские Пороги ауылы # Фрунзе ауылы (Домановка районы) → Петропавловка ауылы # Червоный Киев ауылы (Домановка районы) → Киев ауылы # Куйбышевка ауылы (Еланец районы) → Великая Солёная ауылы # Воровское ауылы (Жовтень районы) → Степовое ауылы # Колларовка ҡасабаһы (Жовтень районы) → Каравелово ҡасабаһы # Память Коммунаров ҡасабаһы (Жовтень районы) → Святониколаевка ҡасабаһы # Петровское ауылы (Жовтень районы) → Водокачка ауылы # Жовтень ауылы (Казанка районы) → Новое ауылы # Незаможник ҡасабаһы (Казанка районы) → Гранитное ҡасабаһы # Червоная Знаменка ауылы (Казанка районы) → Шевченково ауылы # Ленино ауылы (Кривое Озеро районы) → Гойдаи ауылы # Червоный Орач ауылы (Кривое Озеро районы) → Семёновка ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Николаев районы) → Чумаки ҡасабаһы # Радгоспное ҡасабаһы (Николаев районы) → Чемерлиево ҡасабаһы # Червоноармейское ҡасабаһы (Николаев районы) → Мирное ҡасабаһы # Щорсово ҡасабаһы (Новый Буг районы) → Счастливое ҡасабаһы # Жовтневое ауылы Вольнозапорожского сельского совета (Новый Буг районы) → Степовое ауылы # Жовтневое ауылы Новобугского городского совета (Новый Буг районы) → Станционное ауылы # Артёмовка ауылы (Новая Одесса районы) → Озёрное ауылы # Жовтень ауылы (Очаков районы) → Солнечное ауылы # Жовтневое ауылы (Первомайск районы) → Зоряное ауылы # Красное Знамя ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Терновые Поды ҡасабаһы # Радгоспное ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Степовое ҡасабаһы # Червоная Зирка ауылы (Снегуровка районы) → Суворое ауылы * [[Одесса өлкәһе]]: # Красные Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы (Красные Окны районы) → Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзовка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Фрунзе районы) → Захаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червоная Зирка ауылы (Балта районы) → Шумилово ауылы # Волково ауылы (Березовка районы) → Тановка ауылы # Жовтневка ауылы (Березовка районы) → Виноград ауылы # Червоноармейское ауылы (Березовка районы) → Новокальчево ауылы # Червоновладимировка ауылы (Березовка районы) → Михайловка ауылы # Котовское ауылы Розквитовского сельского совета (Березовка районы) → Чудское ауылы # Котовка ауылы (Беляевка районы) → Латовка ауылы # Петровское ауылы (Великая Михайловка районы) → Полишпаково ауылы # Чапаево ауылы (Великая Михайловка районы) → Воробеевка ауылы # Благоево ауылы (Ивановка районы) → Великий Буялык ауылы # Ленин ауылы (Ивановка районы) → Букачи ауылы # Котовцы ауылы (Кодыма районы) → Сергеевка ауылы # Благоево ауылы (Коминтерн районы) → Христо-Ботово ауылы # Петровка ауылы (Коминтерн районы) → Курисово ауылы # Червоная Нива ауылы (Коминтерн районы) → Тилигульское ауылы # Куйбышевское ҡасабаһы (Котовский районы) → Казбеки ҡасабаһы # Чапаевка ауылы, Куяльник ауыл советы (Котовский районы) → Малый Куяльник ауылы # Куйбышевское ауылы, Чапаев ауыл советы (Котовский районы) → Ставки ауылы # Мизикевич ауылы (Овидиополь районы) → Лиманка ауылы # Жовтневое ауылы (Тарутино районы) → Матильдовка ауылы # Петровское ауылы (Ширяево районы) → Жуковское ауылы # Червоный Кут ауылы (Ширяево районы) → Чёрный Кут ауылы # Жовтневое ауылы Старый Маяк ауыл советы (Ширяево районы) → Буцы ауылы * [[Полтава өлкәһе]]: # Комсомольск ҡалаһы → Горишние Плавни ҡалаһы # Чапаевка ауылы (Великая Багачка районы) → Марьяновка ауылы # Жовтневое ауылы (Кобеляки районы) → Панское ауылы # Котовское ауылы (Кобеляки районы) → Ветрова Балка ауылы # Коминтерн ауылы (Козельщина районы) → Павлики ауылы # Чапаевка ауылы (Козельщина районы) → Мальцы ауылы # Луценки ауылы (Лохвица районы) → Жабки ауылы # Ульяновка ауылы (Полтава районы) → Петрашёвка ауылы # Фрунзовка ауылы (Решетиловка районы) → Капустяны ауылы # Жовтевое ауылы (Семёновка районы) → Рокиты ауылы # Ульяновка ауылы (Хорол районы) → Княжая Лука ауылы # Жовтневое ауылы (Чутово районы) → Павловка ауылы # Чапаево ауылы (Чутово районы) → Петровка ауылы * Ровно өлкәһе: # Кузнецовск ҡалаһы → Вараш ҡалаһы # Червоное ауылы (Дубровица районы) → Островцы ауылы # Жовтневое ауылы (Радивиловка районы) → Новая Пляшевая ауылы # Искра ауылы (Ровно районы) → Новожуков ауылы * [[Сумы өлкәһе]]: # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы (Белополье районы) → Николаевка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червоное ҡала тибындағы ҡасабаһы (Глухов районы) → Эсмань ҡала тибындағы ҡасабаһы # Петровское ауылы (Белополье районы) → Мелячиха ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Бурынь районы) → Копылово ҡасабаһы # Владимировка ауылы (Великая Писаревка районы) → Василевка ауылы # Воровское ауылы (Великая Писаревка районы) → Родное ауылы # Комсомолец ауылы (Великая Писаревка районы) → Мирное ауылы # Радянское ауылы (Великая Писаревка районы) → Пономаренко ауылы # Жовтневое ауылы (Конотоп районы) → Куриловка ауылы # Крупское ауылы (Конотоп районы) → Базилевка ауылы # Петровка ауылы (Кролевец районы) → Морозовка ауылы # Червоный Ранок ауылы (Кролевец районы) → Божок ауылы # Беево-Коммуна ауылы (Липовая Лолина районы) → Мельниково ауылы # Калининское ҡасабаһы (Липовая Долина районы) → Сухая Грунь ҡасабаһы # Жовтневое ауылы (Ахтырка районы) → Щомы ауылы # Пионер ауылы (Ахтырка районы) → Соборное ауылы # Гришино ауылы (Ромны районы) → Гавриловка ауылы # Ленинское ауылы (Сумы районы) → Степовое ауылы # Червоное ауылы (Сумы районы) → Старое Село ауылы * [[Харьков өлкәһе]]: # Володаровка ҡасабаһы (Богодухов районы) → Малая Ивановка ҡасабаһы # Червоноармейское ауылы (Великий Бурлук районы) → Полковничье ауылы # Революционное ауылы (Волчанск районы) → Бугаевка ауылы # Жовтневое ауылы (Двуречная районы) → Богдановское ауылы # Пролетарское ауылы (Змиев районы) → Высочиновка ауылы # Радгоспное ауылы (Змиев районы) → Весёлое ауылы # Пролетар ҡасабаһы (Золочев районы) → Малые Феськи ҡасабаһы # Червоный Шахтёр ауылы (Изюм районы) → Спиваковка ауылы # Червоный Прапор ауылы (Краснокутск районы) → Княжая Долина ауылы # Большевик ҡасабаһы (Первомайск районы) → Троицкое ҡасабаһы # Правда ҡасабаһы (Первомайск районы) → Слободское ҡасабаһы # Жовтень ауылы (Сахновщина районы) → Сугаровское ауылы # Радгоспное ҡасабаһы Веселое ауыл советы (Харьков районы) → Малое Весёлое ҡасабаһы * [[Херсон өлкәһе]]: # Цюрупинск ҡалаһы (Алёшки районы) → Алёшки ҡалаһы # Ударник ауылы (Берислав районы) → Монастырское ауылы # Петровское ауылы (Белозёрка районы) → Благодатное ауылы # Петровское ауылы (Высокополье районы) → Новая Шестерня ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Геническ районы) → Ногайское ҡасабаһы # Радянское ҡасабаһы (Геническ районы) → Таврийское ҡасабаһы # Роза Люксембург ауылы (Геническ районы) → Херсонское ауылы # Шлях Незаможника ауылы (Геническ районы) → Гордиенковцы ауылы # Червоный Перекоп ҡасабаһы (Каховка районы) → Зелёный Под ҡасабаһы # Владимиро-Ильинка ауылы (Новотроицкое районы) → Чумацкий Шлях ауылы # Птаховка ауылы (Скадовск районы) → Александровка ауылы # Куйбышево ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Зимовник ҡасабаһы # Петровский ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Благовещенское ҡасабаһы # Жовтневое ҡасабаһы (Херсон районы) → Инженерное ҡасабаһы # Пролетарка ауылы (Алёшки районы) → Челбурда ауылы # Цюрупинск ҡасабаһы (Алёшки районы) → Пойма ҡасабаһы * [[Хмельницкий өлкәһе]]: # Петровское ауылы (Волочиск районы) → Бутовцы ауылы # Радянское ауылы (Деражня районы) → Иванковцы ауылы # Петровское ауылы (Дунаевцы районы) → Балыновка ауылы # Ульяновка ауылы (Изяслав районы) → Гавриловка ауылы # Жовтневое ауылы (Каменец-Подольский районы) → Мукша Китайгородская ауылы # Жовтневое ауылы (Красилов районы) → Новые Терешки ауылы # Коммунар ҡасабаһы (Новая Ушица районы) → Загродское ҡасабаһы # Петровское ауылы (Старая Синява районы) → Хутор Дашковский ауылы # Ульяново ауылы (Теофиполь районы) → Гаевка ауылы # Червоная Зирка ауылы (Хмельницкий районы) → Прибугское ауылы * [[Черкассы өлкәһе]]: # Незаможник ҡасабаһы (Городище районы) → Хрестовка ҡасабаһы # Кирово ауылы (Корсунь-Шевченковский районы) → Корниловка ауылы # Викторовка ауылы (Маньковка районы) → Поминик ауылы # Жовтневое ауылы (Монастырище районы) → Бубельная ауылы # Петровка ауылы (Монастырище районы) → Хейлово ауылы # Чапаевка ауылы (Монастырище районы) → Панский Мост ауылы # Ленинское ауылы (Смела районы) → Чубовка ауылы * [[Чернигов  өлкәһе]]: # Жовтневое ауылы (Ичня районы) → Новая Ольшана ауылы # Пролетарское ауылы (Ичня районы) → Боярщина ауылы # Петровское ауылы (Козелец районы) → Мостище ауылы # Жовтневое ауылы (Короп районы) → Рождественское ауылы # Червоное ауылы (Короп районы) → Былка ауылы # Червоный Колодязь ауылы (Нежин районы) → Чистый Колодязь ауылы # Кировка ауылы (Носовка районы) → Платоновка ауылы # Червоные Партизаны ауылы (Носовка районы) → Володькина Девица ауылы # Ульяновское ауылы (Семёновка районы) → Бронивы ауылы # Червоный Пахарь ауылы (Семёновка районы) → Лубяное ауылы # Радянская Слобода ауылы (Чернигов районы) → Трёхсвятская Слобода ауылы Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә: # Днепропетровск районы (Днепропетровск өлкәһе) → Днепровск районы # Красный Лиман районы (Донецк өлкәһе) → Лиманский район # Першотравневый районы (Донецк өлкәһе) → Мангушский район # Червоноармейск районы (Житомир өлкәһе) → Пулинск районы # Ульяновка районы (Кировоград өлкәһе) → Благовещенск районы # Жовтневый районы (Николаев өлкәһе) → Витовский район # Красные Окны районы (Одесса өлкәһе) → Окнянский район # Фрунзе районы (Одесса өлкәһе) → Захарьевский район # Цюрупинск районы (Херсон өлкәһе) → Алёшки районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === 19 мая [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 4691-се ҡарарҙы ҡабул итә<ref>[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1374-19 Постановление Верховной Рады Украины «О переименовании некоторых населённых пунктов» от 19.05.2016 № 1374-VIII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609205921/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1374-19 |date=2016-06-09 }} (укр.)</ref>. 12 атама алмаштырыла: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Чапаево ауылы (Шаргород районы) → Новые Хоменки ауылы * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Брагиновка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Петропавловск районы) → Зализничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Краснознаменка ауылы (Межевск районы) → Беляковка ауылы # Радсело ауылы (Петриковск районы) → Радостное ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Владимиро-Ульяновка ауылы (Александрия районы) → Новоульяновка ауылы # Третий Интернационал ауылы (Устиновка районы) → Третье ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Свердловка ауылы (Сватовск районы Райгород ауыл советы) → Новоегоровка ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Кирово ауылы (Коминтерн районы) → Трояндовое ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Куйбышево ауылы (Шишак районы) → Покровское ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Артёмовка ауылы (Кегичи районы) → Высокое ауылы * [[Херсон өлкәһе]]: # Комиссаровка ауылы (Геническ районы) → Приморское ауылы # Петровское ауылы Бахмач районы → Вишнёвое ауылы === Украина Юғары Радаһының «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 3864-се ҡарар 1 атаманы алмаштыра: * Днепропетровск ҡалаһы → Днепр ҡалаһы === Украина Юғары Радаһының «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59562 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Миколаївської, Одеської, Харківської областей та Комінтернівського району Одеської області]</ref> . Түбәндәге атамалар үҙгәртелә: * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]] # Комсомольское ҡасабаһы → Благодаровка ҡасабаһы; # Красное Знамя ҡасабаһы → Любомировка ҡасабаһы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]] # Коминтерновское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Доброслав ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Коминтерн районы → Лиман районы; * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]] # Жовтневое ауылы → Верховое ауылы. === Украина Юғары Радаһының «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4651-се ҡарар<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59056 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Закарпатської, Одеської та Чернігівської областей]</ref> менән түбәндәге атамалар үҙгәртелә: * [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]] # Жовтневое ауылы → Забереж ауылы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]] # Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы; * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]] # Петровка ауылы → Махновка ауылы. == Архивтарҙы асыу һәм совет махсус хеҙмәттәре вәкилдәренә ҡарата енәйәт эштәре == Открытие архивов Совет репрессиялау органдары архивтарын асыу был органдар ветерандарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2016 йылдың сентябрендә, Ровенщинала 1940—1950-се йылдарҙа дәүләт именлеге органдарының эшмәкәрлеге тураһындағы мәғлүмәттәрҙе асыу тураһында белгәс, Нил Хасевичты юҡ иткән Борис Стекляр, Украина Именлек хеҙмәтендә һаҡланған үҙенең шәхси архивын асмауҙы талап итеп, Ровно ҡала судына дәғүә ғаризаһы яҙа<ref name="faktyua">''Ленина Бычковская.''&#x20;[http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi «Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи…»].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8 Факты и комментарии]&#x20;(28 сентября 2016).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|author=Ленина Бычковская|url=http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi|title="Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи..."|publisher=[[Факты и комментарии]]|date=28 сентября 2016|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. Ултырышҡа килмәй, әммә судҡа эште ҡарамауҙы һорап ғариза бирә<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/ Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0 Украинская правда]&#x20;(26 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/|title=Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство|publisher=[[Украинская правда]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. 2017 йылдың сентябрендә Стеклярҙың эшен асҡандан һуң, Украина Генераль прокуратураһы Хасевичтың һәләкәтенә бәйле 94 йәшлек Борис Стеклярға ҡаршы Украина Енәйәтселек кодексының 115-се статьяһы 2-се өлөшө 1-се, 8-се пункттары буйынса<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/ ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА].&#x20; Історична правда&#x20;(25 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/|title=ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА|publisher=Історична правда|date=25 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/ В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Lenta.ru Lenta.ru]&#x20;(26 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/|title=В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад|publisher=[[Lenta.ru]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref> (Хеҙмәт йә ижтимағи бурысын үтәүгә бәйле ике йәки унан күберәк кешене алдан ниәт итеп үлтереү) енәйәт эше ҡуҙғата<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4 Стаття 115. Умисне вбивство].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%8B Уголовный кодекс Украины].&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4|title=Стаття 115. Умисне вбивство|publisher=[[Уголовный кодекс Украины]]|date=|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. Тикшереү өсөн ғаризаны Денис Полищук{{нп5|Полищук, Денис Валерьевич|Денис Полищук|uk|Поліщук Денис Валерійович}}<ref>''Alec Luhn.''&#x20;[https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist’s death in 1952].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/The_Guardian The Guardian]&#x20;(3 мая 2017).&#x20;<small>Проверено 8 мая 2017.</small>{{cw|author=Alec Luhn|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler|title=Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist's death in 1952|publisher=[[The Guardian]]|date=3 мая 2017|accessdate=8 мая 2017}}</ref> бирә. == Һөҙөмтәләр == Декоммунизация һөҙөмтәһендә түбәндәгеләр эшләнә: * Совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәренең һәйкәлдәрен һүтеү дауам ителә; * Байтаҡ топонимдар үҙгәртелә; * Коммунистик символиканы файҙаланған өсөн енәйәт эҙәрләүе ҡулланыла. 2017 йылдың авгусына 2389 һәйкәл һүтелә, уларҙың 1320-һе Ленин һәйкәле. 987 тораҡ пункттың, шул иҫәптән 32 ҡаланың, һәм яҡынса 52 мең урамдың атамаһы үҙгәртелә. [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск]] һәм [[Кировоград өлкәһе|Кировоград]] өлкәләренең атамаһын үҙгәртеү өсөн Украина Конституцияҙһына үҙгәртеү индерергә кәрәк, әлегә был эшләнмәгән<ref>''Кондратова, Валерия''.&#x20;[http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде] (рус.), ''Лiга. Новости'', ЛIГАБiзнесIнформ (17 августа 2017).&#x20;<small>Проверено 17 августа 2017.</small>{{cite news|first=Валерия|last=Кондратова|title=Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде|url=http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm|work=Лiга.Новости|publisher=ЛIГАБiзнесIнформ|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/575246 На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину] (рус.), Интерфакс (17 августа 2017).&#x20;<small>Проверено 17 августа 2017.</small>{{cite news|title=На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину|url=http://www.interfax.ru/world/575246|publisher=Интерфакс|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Сельские населённые пункты === Насчитывается 23 сельских населённых пункта, содержащих «коммунистическое название»: == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}}'''Декоммунизация тураһындағы закондар:''' <references group="закон" /> == Һылтанмалар == * [http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }} Український інститут національної пам’яті * [http://uainfo.org/blognews/526121-dekomunzacya-ukrayini-taki-nevdkladna-verhovna-rada-uhvalila-vs-chotiri-zakoni.html Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони] * [http://www.pravda.com.ua/articles/2015/04/10/7064423/ Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях.] // Українська правда. — 10.04.2015. * [http://khpg.org/index.php?id=1430493970 Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів.] // Інформаційний портал Харківської правозахисної групи — 01.05.15. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327110132/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe |date=2016-03-27 }} // Критика. — травень 2015. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=2016-03-26 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830153903/https://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu |date=2020-08-30 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016045025/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu |date=2016-10-16 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326203448/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv |date=2016-03-26 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/otsinyuvaty-taabo-karaty-yurydychnyy-komentar-do-antykomunistychnoho-zakonoproiektu Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту] * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Дейвід Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/dekomunizatsiya-ukrayiny Олександр Мотиль: Декомунізація України] * [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій Латиш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} // Historians.in.ua — 11.05.2015. * [http://www.ex.ua/load/197205140 База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15.09.2015)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ex.ua/load/243269537 Результати декомунізації у Донецькій області у 2015—2016, pdf (станом на 01.05.2016)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Украина тарихы]] 5g8589shnzfueqrfb1lx56rxnpyjh3q Украинаға хакер һөжүмдәре (2017) 0 136128 1310202 1276989 2026-11-11T03:20:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310202 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Украинаға хакер һөжүмдәре''' — 2017 йылдың 27 июнендә Украинаның дәүләт предприятиелары, учреждениелары, банктары, медиа селтәрҙәренә һәм башҡаларға маҡсатлы, киң күләмле<ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-cyber-attack-hackers-national-bank-state-power-company-airport-rozenko-pavlo-cabinet-a7810471.html Ukraine cyber attack: Chaos as national bank, state power provider and airport hit by hackers]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-ukraine-cyber-attacks-idUSKBN19I1IJ Ukrainian banks, electricity firm hit by fresh cyber attack]</ref><ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/06/27/7148069/ Из-за масштабной вирусной атаки не работают банки, медиа, сервисы]</ref> хакер һөжүмдәре. Был һөжүмдәр һөҙөмтәһендә [[Борисполь (аэропорт)|«Борисполь» аэропорты]], [[Чернобыль АЭС-ы|ЧАЭС]], Укртелеком, Укрпочта, Ощадбанк, Укрзализныця кеүек предприятиеларҙың һәм башҡа эре коммерция предприятиеларының эшмәкәрлеге боҙола<ref>[https://hromadske.ua/posts/ukrposhtu-ukrenerho-ta-banky-atakuvav-podibnyi-do-wannacry-virus Україною поширюється комп’ютерний вірус: атаковано десятки компаній та установ]</ref><ref>[https://ru.tsn.ua/ukrayina/hakery-atakovali-banki-ukrenergo-i-kievenergo-885615.html?_ga=2.195239212.1899224295.1516139161-1942232123.1516139161 Вирус Petya.]</ref>. Украина Министрҙар Кабинеты<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/06/27/7148072/ Вирус «Петя» парализовал работу Кабмина]</ref>, «Интер» телеканалы, составына «24 канал», «Радио Люкс FM», «Радио Максимум» ингән ТРК «Люкс» медиахолдингы сайттары, интернет-баҫмалар, шулай уҡ Львов ҡала советы, Киев ҡала дәүләт хакимиәте һәм Украина Махсус элемтә хеҙмәте сайттары һөжүмгә дусар була<ref>[https://www.rbc.ua/rus/news/hakerskaya-ataka-ukrainu-podrobnosti-1498566985.html Хакерская атака на Украину]</ref>. «Первый автомобильный» һәм «Киев» ТРК-һы каналдары тапшырыуҙарын туҡтата. == Вирустың тасуирламаһы == Вирус [[2017 йыл]]дың [[27 июнь|27 июнендә]] M.E.Doc программаһына яңыртыу менән бергә тарала. M.E.Doc программаһы Украинала бухгалтер отчетлылығын тапшырыу өсөн киң файҙаланыла<ref name="nytimes 29jun">{{Cite web|title=Ukraine Cyberattack Was Meant to Paralyze, not Profit, Evidence Shows|url=https://www.nytimes.com/2017/06/28/world/europe/ukraine-ransomware-cyberbomb-accountants-russia.html|last=Kramer|first=Andrew|work=[[The New York Times]]|date=28 June 2017|accessdate=29 June 2017}}</ref>, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге белгестәре мәғлүмәттәренә ярашлы, фирманың вирус йоҡтороу мәленә 400 меңләп клиенты була, был ил ойошмаларының 90 проценты самаһын тәшкил итә<ref name="ap jul05">{{Cite web|title=Ukraine says it foiled 2nd cyberattack after police raid|url=https://www.washingtonpost.com/business/technology/ukraine-we-prevented-second-cyberattack/2017/07/05/3cb65202-615f-11e7-80a2-8c226031ac3f_story.html|last=Satter|first=Raphael|work=[[Associated Press]]|date=5 July 2017|accessdate=5 July 2017}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Күрәһең, яңыртыуҙар серверының ныҡлығына зыян килгән булғандыр, һәм ул зарарлы программаны тарата башлаусы итеп ҡулланылған<ref>{{Cite web|title=Global Ransomware Attack: What We Know and Don’t Know|url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/technology/global-ransomware-hack-what-we-know-and-dont-know.html|last=Frenkel|first=Sheera|work=[[The New York Times]]|date=27 June 2017|accessdate=28 June 2017}}</ref>. 2017 йылдың 18 майында ла ошоға оҡшаш зарарланыу күҙәтелә, ул саҡта M.E.Doc программаһының таратылыусы ҡушымтаһы шифрлаусы-шантажлаусы XData менән зарарланған була<ref>{{Cite news|title=Все, что известно про вирус-вымогатель XData: кто под угрозой и что делать|first=Павел|last=Красномовец|url=https://ain.ua/2017/05/24/vse-pro-xdata-poka|work=AIN.UA|date=24 May 2017|accessdate=29 June 2017|language=Russian}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628183707/https://ain.ua/2017/05/24/vse-pro-xdata-poka |date=28 June 2017 }}</ref>. Шифрлаусы үҙе электән билдәле Petya тигән 2016 йылғы зарарлы программа кодына нигеҙләнгән, уға Petya. A тигән атама бирелгән. Системаға эләккәс, шифрлаусы SMB EternalBlue протоколының йомшаҡ урынын файҙалана, ҡаты дисктағы бөтә мәғлүмәтте шифрлай, төп нөсхәле файлдарҙы кире ҡайтарғыһыҙ итеп юҡҡа сығара һәм компьютерҙы һүнеп тоҡанырға мәжбүр итә<ref name="reuters jun29">{{Cite web|title=Global cyber attack likely cover for malware installation in Ukraine: police official|url=https://www.reuters.com/article/us-cyber-attack-ukraine-idUSKBN19K1WI|last=Polityuk|first=Pavel|work=[[Reuters]]|date=29 June 2017|accessdate=29 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Experts: Global cyberattack looks more like 'sabotage' than ransomware|url=http://money.cnn.com/2017/06/30/technology/ransomware-cyber-attack-computer/index.html|last=Petroff|first=Alanna|work=[[CNN]]|date=30 June 2017|accessdate=30 June 2017}}</ref>. Ҡабат йөкләнгәндән һуң файҙаланыусынан биткоиндарҙа күпмелер сумма күсереүҙе талап иткән экран ҡалҡып сыға (ул заманда 300 долларға тиң сумма)<ref name="society_2017_06_27_224984">{{Cite web|title=Вірус "Петя". Як вберегтися від кібер-атаки|url=http://life.pravda.com.ua/society/2017/06/27/224984/|date=27 червня 2017|accessdate=28.06.2016}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Скільки заробив автор вірусу Petya.A і які країни найбільше постраждали від його дій?|url=http://tokar.ua/read/18005|work=Tokar.ua|date=2017-06-28|accessdate=2017-06-28|language=uk-UA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630225352/http://tokar.ua/read/18005|archivedate=2017-06-30}}</ref>. Бер юлы вирус локаль селтәрҙәге насар һаҡлаулы башҡа компьютерҙарҙы ла эҙләй һәм EternalBlue йомшаҡлығы аша уларға ла сир йоҡтора. Антивирус программалары үҙен табып ҡуймаһын өсөн вирустың бинар кодтары Microsoft’тың цифрлы ялған ҡултамғаларын, XOR алгоритмы менән шифрлауҙы (сигнатураға тикшереүҙе урап үтер өсөн) файҙалана. Вирустың ғәмәлләшеүе ярайһы уҡ юғары кимәлдә барһа ла, уның ҡорбаны менән аралашыуы ышаныслы түгел, шуға вирусты эшләүселәр өсөн шантаж төп маҡсат булмағандыр тигән фекер тыуа<ref>{{Cite news|title=Ransomware attack 'not designed to make money', researchers claim|first=Alex|last=Hern|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/jun/28/notpetya-ransomware-attack-ukraine-russia|work=The Guardian|date=2017-06-28|accessdate=2017-06-28|language=en-GB}}</ref>: бөтә ҡорбандарға ла вирус авторының аҡса янсығына $300 долларлыҡ биткоин күсерергә һәм экранға сығарылған оҙон кодты ул биргән электрон поча адресына ебәрергә ҡушыла. Зарарлаусыларҙың почта йәшниге теркәлгән почта хеҙмәте уны һөжүм башланғандан һуң бер нисә сәғәт үткәс тә бикләп ҡуя (шулай итеп, зарарлаусылар менән ҡорбандар аралашыуын туҡтата) һәм был ваҡиғаны тикшереү буйынса немец мәғлүмәт хәүефһеҙлеге федераль хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итеүе тураһында белдерә<ref>{{Cite web|title=Info zur Ransomware PetrWrap/Petya: Betroffenes Postfach bereits seit Mittag gesperrt|url=https://posteo.de/blog/info-zur-ransomware-petrwrappetya-betroffenes-postfach-bereits-seit-mittag-gesperrt|publisher=Posteo|date=27.Juni 2017}}</ref>. Ришүәтте түләүҙең дә мәғәнәһе ҡалмай<ref name="CERT-EU-SA2017-014">{{Cite web|title=CERT-EU-SA2017-014: Petya-Like Malware Campaign|url=http://cert.europa.eu/static/SecurityAdvisories/2017/CERT-EU-SA2017-014.pdf|publisher=CERT-EU|date=27 червня 2017}}</ref>. Башта Киберполиция фараз итеүенсә<ref>{{Cite web|title=Кіберполіція: вірусна атака поширювалась через M.E.doc|url=http://watcher.com.ua/2017/06/28/kiberpolitsiya-virusna-ataka-poshyryuvalas-cherez-m-e-doc/|author=Олег Дмитренко|last=Олег Дмитренко|publisher=Watcher|date=28 Червня 2017}}</ref> һәм [[Microsoft]] компанияһының компьютер хәүефһеҙлеге белгестәре раҫлауынса, һөжүм M.E.doc программаһының автоматик яңыртылыуы системаһынан 2017 йылдың 27 июнендә 10:30 GMT сәғәттә (Киев ваҡыты буйынса 13:30 сәғәт, киберполиция иһә һөжүм Киев ваҡыты буйынса 10:30 сәғәттә башланған тип раҫлай)<ref name="mmpc-27">{{Cite web|title=New ransomware, old techniques: Petya adds worm capabilities|url=https://blogs.technet.microsoft.com/mmpc/2017/06/27/new-ransomware-old-techniques-petya-adds-worm-capabilities/|publisher=Microsoft Malware Protection Center blog|date=27 червня 2017 року}}</ref> башлана. M.E.Doc программаһын эшләгән «IT Эксперт» компанияһы үҙ сайтында һөжүм сығанағын таныу тураһында хәбәр баҫтыра, тик тиҙҙән уны алып ташлай. Һуңыраҡ тағы бер хәбәр баҫыла, унда вирус таралыуына йә үҙенең мәғлүмәт системаларының ватылыуына бер ниндәй ҡыҫылышы булмауы тураһында белдерә<ref>{{Cite web|title='Vaccine' created for huge cyber-attack|url=http://www.bbc.com/news/technology-40427907|author=Dave Lee|last=Dave Lee|publisher=BBC News}}</ref>. === Зарарлы йоғонто === [[Файл:Petya.Random.png|мини|300x300пкс|Шифрлау тамамланғас күренә торған хәбәр]] Вирустың зарарлы йоғонтоһо уның процесы (әлеге мәлдә эшләп торған программаһы) эйә булған хоҡуҡтарға һәм [[операцион система]]ла ниндәй процестар эшләүенә бәйле. Вирус эшкә ҡушылған процестарҙың ҡатмарлы булмаған хешын таба, алдан бирелгән кодтар табылһа, үҙенең таралыуын туҡтата ала, хатта зыян килтереүҙән баш тартыуы ла ихтимал. Вирус бөтәһенән элек төп йөкләү яҙмаһын (MBR) үҙенең тоҡандырыу кодына алмаштыра, компьютерҙы ҡабат йөкләүгә осраҡлы таймер (кәм тигәндә 10, күп тигәндә 60 минут) ҡуя һәм система журналдарындағы бөтә яҙмаларҙы юя. Ҡабат йөкләнгәндән һуң, MBR-ҙағы үҙгәреш арҡаһында операцион система урынына вирус йөкләнә, ул экранда ҡаты дисктың теүәллеген тикшереүсе Chkdsk программаһының ялған интерфейсы һүрәтен сығара. Бер ыңғайҙан файлдарҙағы мәғлүмәттәрҙе алдан билдәләнгән типтар исемлеге (бөтәһе 60-тан ашыу тип) буйынса шифрлау ғәмәле тоҡана. Шифрлау тамамланғас, экран уңышлы һөжүм атҡарылыуы һәм түләү талап ителеүе тураһындағы хәбәргә алмашына. Һәр компьютер өсөн вирус AES-128 симметриялы шифрлау алгоритмының яңы асҡысын хисаплап сығара, уны 800 битлы асыҡ асҡыс менән шифрлай һәм ҡаты дискта һаҡлап ҡуя. Ниндәй хоҡуҡтарға эйә булыуына ҡарап, вирус төп йөкләү яҙмаһын (MBR) һәм Volume boot record’ты (VBR) юйҙырырға тырыша. == Теракт менән бәйләнеш == 27 июндәге хакер һөжүме алдынан иртән 8:15 сәғәттә Соломенский районында автомобиль шартлай, уның рулендә Баш разведка идаралығының махсус тәғәйенләнеш отряды командиры полковник Максим Шаповал була. Көслө шартлауҙан ул шунда уҡ һәләк була<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/06/27/7148040/ Минобороны подтвердило: от взрыва погиб полковник ГУР]</ref>. Яҡынса 10:30 сәғәттә M.E.Doc программаһы яңырыуҙары йөкләнә башлай, ул вирус программаһының кодын ташый. Бер нисә сәғәт эсендә вирус күп кенә дәүләт селтәрҙәрен зарарлап өлгөрә. Украинаның Милли именлек һәм оборона секретары Александр Турчинов<ref>[http://expres.ua/news/2017/06/27/249537-zbig-kiberataky-vbyvstva-polkovnyka-shapovala-ne-vypadkovym-turchynov Збіг кібератаки і вбивства полковника Шаповала не є випадковим, — Турчинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627215014/http://expres.ua/news/2017/06/27/249537-zbig-kiberataky-vbyvstva-polkovnyka-shapovala-ne-vypadkovym-turchynov |date=2017-06-27 }}</ref> был ике ваҡиғаның бер-береһе менән бәйле булыу ихтималлығы һәм Украинаның Конституция көнөнә ҡарата Рәсәй яғынан икеләтелгән һөжүм булыуы мөмкинлеге тураһында фаразын белдерә. == Украинанан ситтәге һөжүмдәр == Украина менән бер үк ваҡытта тиерлек Рәсәйҙә лә Роснефть<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/1827659/ Мощная атака: в серверы «Роснефти» проник клон вируса WannaCry]</ref>, [[Башнефть]]<ref>[https://www.vedomosti.ru/business/articles/2017/06/27/698698-wannacry2-bashnefti Клон вируса WannaCry парализовал компьютеры «Башнефти»]</ref> компьютерҙары эштән сыға, ошо сәбәпле бер нисә участкала нефть сығарыу туҡтала. Әммә Рәсәйҙең эре предприятиеларында селәү таралыуға ҡаршы ярайһы уҡ яҡшы кәртә ҡоролған була, әммә зарарланыуға ҡаршы һаҡтары етерлек булмай<ref name="grugq.59afd1ee89d4">{{cite web|url=https://medium.com/@thegrugq/pnyetya-yet-another-ransomware-outbreak-59afd1ee89d4|title=Pnyetya: Yet Another Ransomware Outbreak|author=The Grugq|date=27 червня 2017|publisher=Medium.com}}</ref>. Украина менән Рәсәйҙән һуң һөжүмдәр Испания, Һиндостан<ref>[https://www.rbc.ua/rus/news/hakerskaya-ataka-ukrainu-rasprostranyaetsya-1498573906.html Хакерская атака на Украину распространяется по всему миру]</ref>, Ирландия, Бөйөк Британия<ref>[http://www.independent.ie/business/technology/global-cyber-attack-hits-it-systems-in-ireland-and-the-uk-35871179.html Global cyber attack hits IT systems in Ireland and the UK]</ref> һәм башҡа илдәргә, Европа берләшмәһе менән АҠШ ҡалаларына ла күсә<ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/jun/27/petya-ransomware-attack-strikes-companies-across-europe]</ref>. McAfee мәғлүмәттәренә ҡарағанда, АҠШ-та вирус эләктергән компьютерҙар Украиналағынан күберәк булып сыға, әммә ESET антивирусы статистикаһы теркәлгән зарарланыуҙарҙың 80 проценттан ашыуы Украинаға тап килеүе тураһында белдерә. == Тикшереү == Һөжүм башланғандан алып Украина Киберполиция департаментына компьютер селтәрҙәренең эше боҙолоу тураһында 1000-ләп мөрәжәғәт килә. Шуларҙан 43 компания полицияға рәсми ғариза менән мөрәжәғәт итә. 28 июнгә ҡарата дәүләт һәм хосуси учреждениеларҙың, ойошмаларҙың, предприятиеларҙың электрон-хисаплау системаларына рөхсәтһеҙ ҡыҫылыу факттары буйынса 23 енәйәтселек башҡармаһы (Украина Енәйәтселек кодесының 361-се статьяһы) асыла. Тағы 47 факт буйынса белешмәләрҙе Судҡа тиклемге тикшереүҙәрҙең берҙәм реестрына индереү мәсьәләһе хәл ителә<ref name="cp.28-2017">{{cite web|url=https://cyberpolice.gov.ua/news/u-policziyi-vidkryto--kryminalnyx-provadzhennya-za-faktamy-vtruchannya-v-robotu-kompyuternyx-merezh-video-5296/|title=У ПОЛІЦІЇ ВІДКРИТО 23 КРИМІНАЛЬНИХ ПРОВАДЖЕННЯ ЗА ФАКТАМИ ВТРУЧАННЯ В РОБОТУ КОМП'ЮТЕРНИХ МЕРЕЖ|date=28 червня 2017 р. 16:00|publisher=Департамент кіберполіції}}</ref>. 2017 йылдың [[29 июнь|29 июненән]] Украина Милли полицияһы 1508 юридик һәм физик шәхестән компьютер техникаһының шифрлаусы вирус тарафынан бикләнеүенә бәйле мөрәжәғәт ала. Уларҙың 178-е полицияға рәсми ғариза бирә. Атап әйткәндә, шәхси секторҙан 152 ойошма һәм илдең дәүләт секторынан 26 ғариза килә<ref>{{Cite web|title=За дві доби до поліції надійшло 1,5 тисячі повідомлень про вірусне зараження комп'ютерних мереж|url=https://cyberpolice.gov.ua/news/za-dvi-doby-do-policziyi-nadijshlo--tysyachi-povidomlen-pro-virusne-zarazhennya-kompyuternyx-merezh-7685/|publisher=Департамент кіберполіції|date=29 червня 2017}}</ref>. Бынан тыш, тикшереү алып барыуға Украина Именлек хеҙмәтенең Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә дәүләт мәнфәғәттәрен контрразведка һаҡлауы департаменты белгестәре лә йәлеп ителә. Кибернетик хәүефһеҙлек буйынса махсуслашҡан партнер хоҡуҡ һаҡлау органдары, сит дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлек ойошторола. Эске эштәр министрлығының советнигы Антон Геращенко биргән мәғлүмәт буйынса, Украина дәүләтенә ҡаршы WannaCry — «cryptolocker» вирусының илгә төбәп модификацияланған версияһын ҡулланып киң хакер һөжүме үткәрелгән. Уның фекеренсә, һөжүм кәм тигәндә бер ай буйы әҙерләнгән. Украина иҡтисадын тотороҡһоҙландырыу маҡсаты ҡуйылған.{{ЫС юҡ|20|12|2017}} [[2017 йыл]]дың 4 июлендә Petya селәүсенен кисекмәҫтән туҡтатыу маҡсатында зарарлы программа тәьминәтен таратыуға йәлеп ителгән компанияла тентеү үткәрелә һәм уның программа һәм аппараттар базаһы тартып алына<ref name="npu.2175897">{{cite web|url=https://www.npu.gov.ua/uk/publish/article/2175897|title=Прикриттям наймасштабнішої кібератаки в історії України став вірус Diskcoder.C - кіберполіція|date=2017-07-05|publisher=Департамент кіберполіції [[Национальная полиция Украины|Національної поліції України]]|lang=uk}}</ref>. == Һөҙөмтәләр == Bitcoin транзакциялары тулыһынса асыҡ башҡарылғанға күрә вирус хужаһына күсерелгән аҡсалар статистикаһын теләгән бер кеше ҡарай ала. Нью-Йорк журналисы һәм программисы Кейт Коллинз Твиттерҙа һәр операциянан һуң яңыра торған һәм зарар килтереүсенең счетының ағымдағы торошон күрһәтеп барған [https://twitter.com/petya_payments аккаунт] булдыра. 28 июндә Киев ваҡыты буйынса 14:00 сәғәттә зарар килтереүсе $10 меңдән ашыу аҡса ала. 2017 йылдың 28 июнендә Украина Министрҙар Кабинеты корпоратив селтәрҙәгә һәм власть органдары селтәрҙәренә хакерҙар һөжүме туҡтатылыуы тураһында иғлан итә<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=250099504&cat_id=244276429 Кібератаку на корпоративні мережі та мережі органів влади зупинено]</ref>. 30 июндә Милли хәүефһеҙлек һәм оборона хеҙмәте секретары Турчинов зарар килтереүселәрҙең Tor һәм VPN технологияларын ҡулланыу ихтималлығы тураһында белдерә<ref>[http://fakty.ictv.ua/ua/ukraine/20170629-turchynov-virus-petya-proviv-cherez-vpn-ukrayinskyj-provajder/ Турчинов: вирус Petya провел через VPN украинский провайдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629225502/http://fakty.ictv.ua/ua/ukraine/20170629-turchynov-virus-petya-proviv-cherez-vpn-ukrayinskyj-provajder/ |date=2017-06-29 }}</ref>. 2017 йылдың июль башында Украина Именлек хеҙмәте Petya вирусын ҡулланып һөжүм итеүгә Рәсәй махсус хеҙмәттәре ҡатнашлығы булыуын әйтә<ref>{{Cite web|title=СБУ встановила причетність спецслужб РФ до атаки вірусу-вимагача Petya.|url=https://www.ssu.gov.ua/ua/news/1/category/21/view/3660#sthash.sWGn9s22.dpuf|publisher=СБУ|date=01-07-2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705030444/https://www.ssu.gov.ua/ua/news/1/category/21/view/3660#sthash.sWGn9s22.dpuf |date=2017-07-05 }}</ref>. == Һөжүмгә дусар булған предприятиелар исемлеге == === Банктар === * Ощадбанк * Банк Пивденный * ОТП Банк * Кредобанк * Укргазбанк<ref name="Банки">[https://zn.ua/UKRAINE/postradavshiy-ot-kiberataki-banki-i-kompanii-perechen-252717_.html Пострадавшие от кибератаки банки и компании: перечень]</ref> * Укрсоцбанк * Проминвестбанк * Приват24 === Компаниялар === {{Columns-list|3| * Укрзализныця * [[Борисполь (аэропорт)| Халыҡ-ара «Борисполь» аэропорты]] * Халыҡ-ара «Киев» аэропорты * «Эпицентр» магазиндар селтәре * «Новая Линия» магазиндар селтәре * Укрпочта * Новая почта * ДТЭК * Укрэнерго * Киевэнерго * ТНК автозаправкалар селтәре * «Ковальская» компанияһы * «Люкс» ТРК-һы * Киевводоканал * Rozetka * WOG автозаправкалар селтәре * Укргаздобыча * Киев метрополитены * ATR телеканалы * ICTV телеканалы<ref>[https://fakty.ictv.ua/ru/ukraine/20170627-telekanal-ictv-zaznav-hakerskoyi-ataky/ Телеканал ICTV подвергся хакерской атаке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117070326/https://fakty.ictv.ua/ru/ukraine/20170627-telekanal-ictv-zaznav-hakerskoyi-ataky/ |date=2018-01-17 }}</ref> * СТБ телеканалы * Авангард агрохолдингы<ref name="Бахматюк">[https://gazeta.ua/ru/articles/economics/_ukrlendfarming-i-avangard-bahmatyuka-podverglis-hakerskoj-atake/780594 "Укрлендфарминг" и "Авангард" Бахматюка подверглись хакерской атаке]</ref> * UkrLandFarming<ref name="Бахматюк"></ref> * Concert.ua * Lifecell * Vodafone (Украина) * Киевстар * «Документ» дәүләт предприятиеһы * «Антонов» дәүләт предприятиеһы * «Национальное газетно-журнальное издательство» дәүләт предприятиеһы <ref>[https://uain.press/blogs/yevgen-buket-vitannya-petru-o-vid-pyeti-dnya-konstytutsiyi/ Євген Букет. Вітання Петру О. від “Пєті А.” до Дня Конституції]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} === Рәсәй һәм сит ил компаниялары === * Maersk<ref name="Міжнародні">[https://zn.ua/WORLD/virus-petya-rasprostranilsya-po-vsey-evrope-the-guardian-252740_.html Вирус Petya распространился по всей Европе — The Guardian]</ref> * Сен-Гобен * WPP * Евраз<ref>{{Cite news|title=Информационная система Evraz подверглась хакерской атаке|author=Наталья Селиверстова|url=https://ria.ru/incidents/20170627/1497385373.html|work=[[РИА Новости]]|date=2017-06-27|accessdate=2017-07-17}}</ref> * Роснефть * [[Башнефть]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=Ransomware Попередній Аналіз CVE-2017-0199 + MS17-010|url=http://cert.gov.ua/?p=2641 Petya|date=27/06/2017|accessdate=2017-06-28}} * {{Cite web|title=CERT-EU-SA2017-014: Petya-Like Malware Campaign|url=http://cert.europa.eu/static/SecurityAdvisories/2017/CERT-EU-SA2017-014.pdf|publisher=CERT-EU|date=27 червня 2017}} * {{Cite web|title=Как победить вирус Petya|url=https://habrahabr.ru/company/pt/blog/331858/|publisher=Positive Technologies|date=28 червня 2017|accessdate=29 червня 2017}}{{Ref-ru}}(рус.) * {{Cite web|title=Украина подверглась самой крупной в истории кибератаке вирусом Petya|url=https://habrahabr.ru/post/331762/|date=27 червня 2017|accessdate=29 червня 2017}}{{Ref-ru}}(рус.) * {{Cite web|title=Рекомендації щодо захисту комп’ютерів від кібератаки вірусу-вимагача (оновлено)|url=https://ssu.gov.ua/ua/news/1/category/2/view/3643#sthash.qYxqgWxU.dpbs|date=29 червня 2017, 16:00|accessdate=29 червня 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703102941/https://ssu.gov.ua/ua/news/1/category/2/view/3643#sthash.qYxqgWxU.dpbs |date=2017-07-03 }} [[Категория:Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге]] gidei3141swbvowtar6mqj5yrqjsksa Ханжонков Александр Алексеевич 0 136184 1310261 1296284 2026-11-11T06:34:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310261 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ханжонков Александр Алексеевич''' ([[8 август]] [[1877 йыл]], Верхне-Ханженовский ҡасабаһы, [[Рәсәй империяһы]]) — [[26 сентябрь]] [[1945 йыл]], Ялта, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Рәсәй]] эшҡыуары, кино сәнәғәтен ойоштороусы, продюсер, режиссёр, сценарист, рус [[кинематограф]]ы пионерҙарының береһе == Биографияһы == [[Файл:Khanzhonkov_logo.jpg|слева|мини|250x250пкс|Ханжонков ательеһы етештергән фильмдарҙы асыу башбиҙәге]] [[Файл:Dom_Hanjonkova.jpeg|слева|мини|323x323пкс|Триумфальная майҙанында Ханжонков кинотеатры. 1920 йылдарҙағы фотоһүрәт]] [[Файл:Ялта-Александр_Ханжонков.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ялтала Хажонков һәйкәле]] [[Файл:Rostov_20161108_123620.jpg|слева|мини|267x267пкс|Дондағы Ростовта Хажонковҡа мемориаль таҡтаташ]] Александр Алексеевич Ханжонков (Ханженков) 1877 йылдың 8 авгусында сотник ғаиләһендә тыуған, Дон Ғәскәре дворяндарынан; атаһы — Алексей Петрович Ханжонков — алпауыт булған. [[1896 йыл]]да [[Новочеркасск казактар училищеһы]]н тамамлай һәм подхорунжий чинында Мәскәүҙә фатирҙарға урынлаштырылған өҫтөнлөклө 1-се Дон казак полкына ҡабул ителә. [[1905 йыл]]да һаулыҡ торошо буйынса подъесаул чинында запасҡа китә, бындай осраҡта закон буйынса тейешле 5 мең һум аҡса ала<ref>[http://www.ogoniok.com/archive/2004/4844/17-61-63/ Валерий Чумаков. Когда кино было маленьким. — «Огонёк», 2004, № 17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529084728/http://www.ogoniok.com/archive/2004/4844/17-61-63/ |date=2014-05-29 }}</ref>. Был сумманы Ханжонков кино сәнәғәтенә һала: күрәһең, ул тәүҙә «Гомон һәм Сиверсен» исемле Мәскәү компанияһының пайщигы була, аҙаҡ ул шәхси предприятиеһы булып өҫтәлә һәм шуның нигеҙендә Ханжонков яңы ҡорамалдарҙа Саввин ихатаһында кинотаҫмалар етештереү буйынса фабрика аса. [[1906 йыл]]да Рәсәйҙә сит ил кинофильмдарын прокатҡа алыу һәм Рәсәй кинотаҫмаларын булдырыу маҡсатында «Э. Ош и А. Ханжонков» сауҙа йорто ойошторола. 1906 йылдың [[9 декабрь|9 (22) декабрендә]] Ханжонков Мәскәү сауҙагәр идаралығына «Өс вкладчик менән берлектә ышанысҡа ширҡәт рәүешендә „А. Ханжонков һәм Ко“ фирмаһы аҫтында сауҙа йортон ойоштороу буйынса һәм уның маҡсаты итеп кинематографик таҫмалар етештереп һатыу, тылсымлы фонарь, томанлы картиналар, төрлө машиналар һәм приборҙар һәм бөтә был әйберҙәрҙе эшләп сығарыу өсөн» тигән ғариза менән мөрәжәғәт итә. Компанияның өҫтөнән яуаплылыҡты билдәле банкир Иван Озеров, Дәүләт Советының буласаҡ ағзаһы ала. Башта Ханжонков кинодокументалистика һәм Рәсәйҙә сит ил фильмдарын прокатҡа сығарыу менән генә шөғөлләнә, әммә [[1907 йыл]]дың йәйендә ул үҙенең шәхси «Палочкин һәм Галочкин» картинаһын төшөрә башлай, хәйер, ул тамамланмай<ref>[http://www.museikino.ru/media_center/140-let-so-dnya-rozhdeniya-aleksandra-khanzhonkova/ 140 лет со дня рождения Александра Ханжонкова на museikino.ru]</ref>. [[1909 йыл]]дың 2 ғинуарында (1908 йылдың 20 декабрендә иҫке стиль буйынса) экрандарға Ханжонков ательеһының тәүге нәфис продукцияһы — «Драма в таборе подмосковных цыган» фильмы сыға, ул турала «Сине-фоно» журналы былай тип яҙа: «… шул фактты билдәләп китер кәрәк, А.Ханжонковтың шәхси труппаһы уйнаған был беренсе таҫмаһы драма кеүек сығарыла, сөнки быға тиклем телгә алынған ателье натуранан төшөрөүҙе етештерә ине». Был ваҡытҡа Ханжонков ательеһында бер юлы бер нисә нәфис һәм документаль фильм була, улар [[1909 йыл]]да сыға— шул иҫәптән «Калашников сауҙагәре тураһында йыр», «XVI быуатта рус туйы», «Ванька-асҡыс яһаусы» һ.б. Улар өҫтөндә эшләү өсөн ул йәш режиссёр Василий Гончаровты һәм халыҡ йортоноң Введенский театр труппаһын йәлеп итә, унда Александра Гончарова, Андрей Громов, Петр Чардынин була, өс йылдан һуң Иван Мозжухин килә. Ханжонков сығарған картиналарҙың тематикаһы булып рус классикаһының, халыҡ әкиәттәренең, йыр һәм романстарҙың экранизацияһы була<ref>[http://www.portal-slovo.ru/art/35957.php Зоркая Н. М. Александр Ханжонков против Шарля Пате: Серебряные девятьсот десятые] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226121426/http://portal-slovo.ru/art/35957.php |date=2011-12-26 }}</ref>. [[1910 йыл]] аҙағынан Ханжонков компанияһы «Вестник кинематографии» журналын сығара башлай. 1913 йылда Дондағы Ростовта икенсе баҫмаһы — «Синема» барлыҡҡа килә. [[1915 йыл]]дан ул финанслаған «Пегас» журналы сыға башлай, унда кино тураһындағы материалдарҙан тыш, театр тормошо, музыка, әҙәбиәт һәм, ғөмүмән, хәҙерге мәҙәниәт тураһында материалдар баҫыла. Ханжонков ательеһы иҫәбендә рәсәй киноһын үҫтереүҙә күп мөһим ҡаҙаныштар бар. [[1911 йыл]]да Рәсәйҙә Ханжонков һәм Гончаров менән берлектәге беренсе тулы метражлы «Севастополь оборонаһы» фильмы экрандарға сыға. [[1912 йыл]]да компания донъяла беренсе күләмле анимация техникаһында төшөрөлгән «Һылыу Люканида, йәки мөгөҙлөләрҙең мыйыҡлылар менән һуғышы» исемле Владислав Старевич постановкаһындағы йәнһүрәтте прокатҡа сығара. 1910 йылдар башында Ханжонков компанияһы рәсәй кино етештереүе буйынса лидер була. 1912 йыл башында компания 500 000 һум устав капиталы менән «Ханжонков и К°» акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.finhistory.org/sobyitiya-kalendarya/aktsionernoe-obschestvo-hanzhonkov-i-k.html Акционерное общество «Ханжонков и К°»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808044643/http://www.finhistory.org/sobyitiya-kalendarya/aktsionernoe-obschestvo-hanzhonkov-i-k.html |date=2022-08-08 }}(недоступная ссылка)</ref>. Ханжонков берҙән-бер иң эре рәсәй кино эшләп сығарыусыһы була, ул үҙ ательеһында белем биреү, этнографик, тәбиғәт күренешен сағылдырған фильмдар төшөрөү өсөн махсус Ғилми бүлек булдыра, ул алдынғы рәсәй белгестәрен йәлеп итеп, ауыл хужалығы, [[география]], [[зоология]], [[ботаника]], [[медицина]] буйынса таҫмалар сығара<ref>Светлана Сковородникова. Научный отдел Акционерного общества «А.Ханжонков и Ко». — «Киноведческие записки», № 64, 2003.</ref>. Был фильмдарҙың ҡайһы берҙәрен сығарыу өсөн компанияның иң яҡшы көстәре йәлеп ителә: мәҫәлән, «Эскелек һәм уның эҙемтәләре» фильмында, документаль кадрҙарҙа бала үҫешендә ҡот осҡос тайпылыштарҙы күрһәтеүҙән тыш, көлкөлө күренештәр ҙә була —Иван Мозжухин аҡ биҙгәккә тиклем эсеүҙең сигенә еткән алкоголикты уйнай, ул шешәнән сығып килгән шайтанды күрә (Старевич Владислав тормошҡа ашырған ул ваҡыт өсөн бик һирәк булған бер махсус эффект). [[1917 йыл]]дың яҙында Ханжонков компанияның күпселек хеҙмәткәрҙәре менән бергә [[Ҡырым]]ға бара, унда Ялтала яҡшы сифатлы кино етештереү ойоштора һәм бер нисә йыл рәттән фильмдар сығарыуҙы дауам итә. Врангель армияһы ҡыйратылғандан һуң ул [[1920 йыл]]дың ноябрь айында [[Истанбул]]ға китә, һуңынан Милан һәм [[Вена]]ға, унда кино етештереүҙе тергеҙергә тырыша. [[1922 йыл]]дың ҡуртымға алынған Баден виллаһында тауышлы фильм булдырыу буйынса тикшереүҙәр ойоштора, әммә аҡса етмәү сәбәпле уларҙы туҡтатырға мәжбүр була. [[1923 йыл]]да Ханжонковҡа «Русфильм» акционерҙар йәмғиәтенең вәкилдәре уға тыуған иленә ҡайтыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Ханжонков тәҡдимде ҡабул итә, әммә «Русфильм» эшләй ҙә башламайынса ябыла. Ханжонков күпмелер ваҡыт «Госкинола» консультант булып эшләй, ә һуңынан «Пролеткино» производствоһының мөдире булып эшләй. [[1926 йыл]]да Ханжонков «Пролеткино» етәкселәре төркөмө менән бергә, был ойошмала финанс енйәттәрендә ғәйепләнеп, ҡулға алына. Һөҙөмтәлә уның ғәйебен иҫбат итеүсе дәлилдәр булмау сәбәпле, азат ителә, әммә кинематография өлкәһендә эшләү тыйыла һәм сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә. Ошо сәбәпле, шулай уҡ сәләмәтлеге ҡырҡа насарайыуы арҡаһында, Ханжонков Мәскәүҙән Ялтаға күсергә мәжбүр була. [[1934 йыл]]да Ханжонков кинофото идаралығы рәйесе (СССР кинематография фактик министрына) Борис Шумяцкийға хат менән мөрәжәғәт итә: ''«Минең хәлем матди яҡтан да әхлаҡи яҡтан да шул тиклем түҙеп торғоһоҙ булғанлыҡтан, <…> шундай хәлдән сығырға ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә ҡарар иттем…. Абруйлы һүҙегеҙ менән минең хеҙмәтемде хупларға һәм миңә Совет кинематографияһының эшселәр ғаиләһенә тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып инеүгә ярҙам итеүегеҙҙе һорайым. Бынан тыш даими ихтыяждан минең алдымда тик һаулығымдың артабанғы насарайыу мөмкинлектәре, һәм ахыр сиктә — аслы-туҡлы йәшәүҙән вафат булыу, шул һәләкәткә мин ҡатыным менән дусар булдым»''. Хат тәҫьир итмәй ҡалмай — Ханжонков аҡлана һәм хөкүмәттән шәхси пенсияһын ала башлай. Һуңғы йылдарҙа ул мемуарҙар яҙыу менән мәшғүл була. Хәтирәләре өлөшләтә «Рус кинематографияһының тәүге йылдары» (1937) китабында баҫылып сыға. 1941—1944 йылдарҙа Ҡырымды немецтар оккупациялаған ваҡытта Ханженков Ялта ҡалаһында инвалид коляскаһында ҡала<ref>[http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/613/ Рашит Янгиров. К биографии А. А. Ханжонкова: новый ракурс. — «Киноведческие записки», № 55, 2001.]</ref>. [[Файл:Yalta4257.jpg|справа|мини|300x300пкс|Поликуров зыяратында А. Ханжонков ҡәбере]] 1945 йылдың [[26 сентябрь|26 сентябренд]]ә вафат була. Ялтаның Поликуров зыяратында ерләнә. == Һәйкәлдәр == * [[2008 йыл]]дың 8 авгусында Макеевкала Ханжонковҡа һәйкәл асыла, Зураб Церетели эше<ref>[http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=454 Памятник Ханжонкову от Зураба Церетели]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://kobza.com.ua/content/view/2447/84/ Дни Ханжонкова в Донецкой области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211185010/http://kobza.com.ua/content/view/2447/84/ |date=2009-02-11 }}</ref>. * [[2011 йыл]]дың 26 авгусында Ялтала XII Халыҡ-ара «Бергә» телекинофрум сиктәрендә Александр Ханжонковҡа, Ялта киностудияһына нигеҙ һалыусы булараҡ, һәйкәл асыла<ref>[http://investigator.org.ua/news/17740.html/ В Ялте открыли памятник Ханжонкову]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/17682.html/ Сегодня в Ялте открывается телекинофорум «Вместе»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Скульпторҙар Геннадий һәм Федор Паршиндарҙың<ref>[http://www.vmdaily.ru/article/123806.html Скульптор Федор Паршин: «Мне не интересны золотые унитазы…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104174850/http://www.vmdaily.ru/article/123806.html |date=2011-11-04 }}</ref> эше булған һәйкәл Ялта киностудияһының административ бинаһынан йөҙ метр алыҫлыҡта, Боткин һәм [[Пушкин]] урамдарының киҫелешендә урынлашҡан. * [[Дондағы Ростов]]та [[2016 йыл]]дың 24 авгусында II Халыҡ-ара Bridge of Arts кинофестивале («Сәнғәт күпере») сиктәрендә Александр Ханжонковҡа һәйкәл асыла<ref>{{Cite web|title=В Ростове-на-Дону открыли памятник Ханжонкову|url=http://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2016/8-26/9507/|accessdate=2016-08-26}}</ref>. Скульптор Олешня Сергейҙың эше Буденновский проспектында буласаҡ кинематографист уҡыған гимназия бинаһы (хәҙер 43-сө һанлы мәктәп) ҡаршыһында урынлашҡан. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[А. Ханжонков һәм Ко сауҙа йорто]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Ханжонков А. А.'' Первые годы русской кинематографии. — М., Л.: Искусство, 1937. * ''Кузнецова М.'' Александр Ханжонков. Жизнь за кадром // Профиль. — 1997. — № 29. * ''Янгиров Р.'' К биографии А. А. Ханжонкова: Новый ракурс // Киноведческие записки. — 2001. — № 55. * ''Гращенкова И. Н.'' Кино Серебряного века. Русский кинематограф 10-х годов и кинематограф Русского послеоктябрьского зарубежья 20-х годов. — М., 2005. == Һылтанмалар == * [http://www.archnadzor.ru/?p=1466 Рассказ о дореволюционных московских кинофабриках и их владельцах.] * [http://www.peoples.ru/art/cinema/producer/hanzhonkov/ Биография А. А. Ханжонкова на сайте peoples.ru] [[Категория:Дон казактары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:8 августа тыуғандар]] [[Категория:1877 йылда тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:26 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1945 йылда вафат булғандар]] 8attna7ozsyyn78l7uwqawc9cpmhsa1 Фракия 0 136429 1310238 1281753 2026-11-11T05:31:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310238 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Thrace and present-day state borderlines rev-ru.png|thumb|320px|Фракияны 1923 йылдан һуң Болгария, Греция һәм Төркиә араһында бүлеү.]] [[Файл:Post Roman Balkans.jpg|thumb|right|320px|Тарихи Фракия һәм уға күрше биләмәләр — [[Боронғо Македония]], Иллирия, Мёзия һәм [[Дакия]] — Alexander G. атласынан алынған карта. Findlay ''Classical Atlas to Illustrate Ancient Geography,'' New York, 1849]] [[Файл:Ethnographic-map-Thrace-1912.jpg|thumb|320px|Көнсығыш һәм Көнбайыш Фракияның XX быуат башындағы (1912 йыл) этнографик картаһы.]] '''Фра́кия''' ({{lang-el|Θράκη}}, {{lang-bg|Тракия}}, {{lang-tr|Trakya}}, {{lang-la|Thracia}}) — [[Балҡан ярымутрауы]]ның [[көнсығыш]]ындағы [[тарих]]и һәм географик өлкә. 1923 йылда төҙөлгән [[Лозанна тыныслыҡ килешеүе]]нә ярашлы хәҙерге ваҡытта ул өс дәүләт араһында бүленгән: [[Болгария]] составына Төньяҡ Фракия (шулай уҡ Үрге Фракия уйһыулығы булараҡ та билдәле) инһә, тарихи йәһәттән Көнбайыш Фракия тип йөрөтөлгән ерҙәр [[Греция]]ның хәҙерге Фракия правинцияһы, ә өсөнсө ил — [[Төркиә]]гә төбәктәге иң ҙур мегалополис булған [[Истанбул]] ҡалаһы менән Көнсығыш Фракия бирелә. Фракияның географик уртаһында мөһим транспорт үҙәге — [[Төркиә|төрөк]] ҡалаһы [[Әдирнә]] (тарихи исеме ''Адрианополь'') урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта төбәктә 13 миллионға яҡын кеше, шул иҫәптән 10 миллион тирәһе [[төрөктәр|төрөк]], 1 миллионға яҡын [[Болгария|болгар]] һәм 0,2 миллион [[Греция|грек]] йәшәй. [[Ҡояш системаһы]]ндағы иң ҙур [[планета]] булған [[Юпитер]]ҙың юлдашы Европалағы макулаға Фракия хөрмәтенә уның исеме бирелгән. Ҡайһы бер фараздар буйынса, Рим ҡолдары восстаниеһы етәксеһе [[Спартак]] Фракия батшаларының береһенең улы була. == Географияһы == Төбәктең төп һыу артерияһы Марица йылғаһы йәки Эврос, Греция менән Төркиә араһында дәүләт сиге нәҡ уның буйынса үтә. Өлкәнең көнсығышында Странджа тауҙары һуҙылып ята. Яр буйында урынлашҡан Фракияның [[климат]]ы субтропик, эске райондарҙа уртаса. == Тарихы == Беҙҙең эраға тиклем I быуатта уҡ боронғо Фракия биләмәләре [[Боронғо Рим]] контроленә күсә. Һуңыраҡ, беҙҙең эраның 330 йылында, [[Рим империяһы]]ның баш ҡалаһы [[Босфор|Босфор боғаҙы]] буйындағы Византий ҡалаһына күсерелә, һәм уға император Константин хөрмәтенә «Константинополь» исеме бирелә. Шулай итеп, Фракия яңы барлыҡҡа килгән [[Византия империяһы]]ның ([[Көнсығыш Рим империяһы]]ның) мөһим стратегик төбәгенә әүерелә. [[XIX быуат]] аҙағында-[[XX быуат]] башында, көсһөҙләнгән һәм һүнә барған [[Ғосман империяһы]]ның революцион көстәре Константинополде [[Греция]] һәм [[Болгария]] ғәскәрҙәре һөжүмдәренән яҡлап-һаҡлап ҡалырға тырышҡанда, Фракия ҡаты һәм көсөргәнешле бәрелештәр майҙанына әйләнә. Бының асыҡ миҫалы — Фракия өсөн ҡан ҡойошло һуғыш. Уның менән бергә [[Македония]] өсөн көрәш тә ҡыҙыу бара. Нисек кенә булмаһын, [[1913 йыл]]ға тиклем төбәктә йәшәүселәрҙең сағыштырмаса күпселеген тәшкил иткән урындағы болгар халҡы ауыр һынауҙар кисерә. Болгар халыҡ ижады һәм тарихы буйынса танылған белгес ''Любомир Милетич'' (1863—1937) был йылдарҙа булған ваҡиғаларҙы үҙенең «1913 йылда Фракия болгарҙарын тар-мар итеү»<ref>{{lang-ru|«Разгром фракийских болгар 1913 года»}}</ref> тип исемләнгән китабында һүрәтләй. XX быуат башында Фракия биләмәләренең күп өлөшө Болгарияға бирелә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң һәм 1923 йылғы Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Төркиәгә ҡалған ерҙәр ҡушыла, ә Греция Ксанти, Комотини һәм Эврос райондарын ала. ''Эврос йылғаһы'' көнсығышта тәбиғи сик булып хеҙмәт итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Фракия}} * [https://web.archive.org/web/20120809082926/http://thrace.kom.gr/ Каталог сайтов греческой Фракии]{{ref-el}} * [http://www.kom.gr Komotini On-Line — портал города Комотини]{{ref-el}} [[Категория:Балҡандың тарихи өлкәләре]] [[Категория:Фракия]] 0p9ek0eqokjcbym6x6iq6zm9q8kzbsc Урал казак ғәскәре 0 136612 1310209 1307404 2026-11-11T03:49:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310209 wikitext text/x-wiki [[Файл:Samokish_Felten_-_Ural_Cossaks.jpg|мини|400x400пкс|Урал казактары (рәссам Николай Самокиш)]] [[Файл:482 Changes in uniforms and armament of troops of the Russian Imperial army.jpg|thumb|right|''Пиратский К. К.'' Л.-Гв. Урал Казак дивизионы һәм Урал Казак ғәскәре. 1867 йыл (Парад формһы)<ref>{{Книга:Перемены в обмундировании|482|Л.-Гв. Уральский Казачий дивизион и Уральское Казачье войско. 21 октября 1867. (Парадная форма).}}</ref>.]] [[Файл:055 Illustrated description of the changes in the uniforms.jpg|thumb|right|Лейб-гвардия казак полкының генерал-адъютанты, обер-офицеры һәм Урал Казак ғәскәренең ялан атлы полктарының казагы. 1883 йыл<ref>{{Книга:Иллюстрированное описание|55|Казачьи Войска: Генерал-Адъютант, Обер-Офицер Лейб-Гвардии Казачьего Его Величества полка и Казак полевых конных полков Уральского Казачьего войска (в обыкновенной форме). (приказы по воен. вед. 1883 г. №№ 64 и 72 )}}</ref>]] '''Урал казактары (уралец)''' йәки '''Урал казак ғәскәре''' ([[1775 йыл]]ға тиклем һәм [[1917 йыл]]дан һуң — '''Яйыҡ казак ғәскәре''') — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһындағы]] казактарҙың бер төркөмө. Урал өлкәнең көнбайышында (хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың төньяҡ-көнбайыш өлкәләрендә, һәм [[Ырымбур өлкәһе]]нең көньяҡ-көнбайыш өлөшө), Урал (1775 йылға тиклем [[Яйыҡ]]) йылғаһының урта һәм түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан. Ғәскәр старшинлығы — 1591 йылдың 9 июленән, Яйыҡ казактарының Шамхал Тарковскийға ҡаршы Батша ғәскәре походында ҡатнашҡан осорҙан алып. Хәрби штабы — [[Уральск]] ([[1775 йыл]]ға тиклем [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығы]] тип атала). Дин буйынса: күпселеге — православие христиандары, әммә араларында старообрядсылар ҙа, мосолмандар (8 % тиклем) һәм буддистар (ламаистар) (1,5 %) ҙа була. Ғәскәри байрам, ғәскәри круг — 8 (яңы стиль буйынса 21) ноябрь, Изге Архангел Михаил көнөндә үткәрелә. 1721 йылдан алып — Хәрби коллегияһы, 1744 йылдан — Ырымбур хәрби губернаторы, 1882 йылдан Ҡаҙан хәрби округы командующийы ҡарамағында була. 1775 йылдан һуң Урал казак ғәскәре тип үҙгәртелә. 1816 йылдан алып Айырым Ырымбур корпусы составына инә<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы">{{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/13837-ural-kazak-sk-re|УРАЛ КАЗАК ҒӘСКӘРЕ}}</ref>. == Символикаһы == Урал казактарының полк байраҡтарының береһе (1883 йылғы) ал ҡыҙыл ҡаймалы һәм Архистратиг Михаил һурәте төшөрөлгән ҡуйы күк төҫтәге туҡыманан ғибәрәт<ref>[http://kolchakiya.narod.ru/vexillologiya/cossacs_flags.htm Полковое знамя Уральских казачьих полков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524220721/http://kolchakiya.narod.ru/vexillologiya/cossacs_flags.htm |date=2015-05-24 }}</ref>. Байраҡтарҙың береһе Австралияға алып сығыла һәм XXI быуатта Рәсәйгә кире ҡайтарыла ([[Ырымбур]]ға)<ref>[http://dikoepole.com/2012/09/15/znamya/ Торжественная передача Георгиевского полкового знамени Уральского казачьего войска]</ref>. Яйыҡ казактары күк төҫтәге мундир һәм фуражкалар кейәләр, тирәҫтәре һәм лампастары ал ҡыҙыл төҫтә була<ref>[http://tzar.ru/museums/martial_chamber/kossaks Казаки в Великой войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018202752/http://tzar.ru/museums/martial_chamber/kossaks |date=2016-10-18 }}</ref>. == Тарихы == === Боронғо тарихы === 1584 йылда бер нисә йөҙ Дон һәм Волга буйы казактары [[Яйыҡ]] йылғаһы буйынан [[Нуғай Урҙаһы]]ның ерҙәрен баҫып алалар. Етәкселәр араһында Матвей Мещеряк һәм атаман Барабош исемдәре телгә алына. Башҡа бер версия буйынса Яйыҡ казактарының тарихы йөҙ йыл элек башланған һәм ул Дон һәм атаман Гугня менән бәйле<ref>[http://garshin.ru/history/russia/cossacs/ural-cossac.html Яицкие (уральские) казаки]</ref>. Ул тирәлә [[Алтын Урҙа]]нан айырылып ҡалған һәм шул уҡ Яйыҡ буйҙарында мал аҫырау өсөн киң йәйләүҙәр эҙләгән ҡайһы бер татар ғаиләләре лә көн күрә. Башта был ике ҡәүем бер-береһе менән дошманлаша, әммә һуңынан аралар йомшара, казактар татар улустарынан кәләшлеккә ҡыҙҙар ала башлай. Шиғри риүәйәт һаҡланып ҡалған: буйҙаҡ тормошҡа күнеккән казактар яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтергәндәр, ә ҡатындарын, яңы походҡа киткән саҡта, ташлап китер булғандар. Атаман Гугня беренсе булып ҡанһыҙ законға ҡаршы сыға һәм казактар унан үрнәк алып, ғаилә тормошона күнегә башлай. Легенданың реаль нигеҙе булыуы мөмкин, сөнки казактар [[XIX быуат]]ҡа тиклем сиркәүҙәрҙә Гугниха әбейе иҫтәлегенә шәм ҡуялар. Казактар күрше ҡәбиләләрҙең ерҙәрен баҫып алып көн күрә, уларҙан үс алырға теләүсе ҡәбиләләр менән әленән-әле алышырға тура килә, шуға күрә казактар ҡурсалаусы эҙләп, Михаил Федоровичтың батшалығы осоронда [[Мәскәү]]гә делегация ебәрәләр. Батшаға казактарҙың Яйыҡ буйҙарын баҫып алыуы бик мөһим булып күренә. Батша уларға Яйыҡ йылғаһының инешенән үренә тиклем ерҙәргә грамота бирә һәм кеше һанын арттырырға рөхсәт итә. Казактарҙың һаны көндән-көн арта бара, улар Каспий диңгеҙе аша Дон казактары менән ҡушылып, фарсы сауҙа судноларын ҡыйрата, диңгеҙ буйы ауылдарын талай, ҡаршы төшкәндәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Шаһ батшаға мөрәжәғәт иткәндән һуң Мәскәүҙән Донға һәм Яйыҡҡа өгөт-нәсихәтле грамоталар ебәрелә. Казактар [[Түбәнге Новгород]] аша Мәскәүгә батшаға ғәйептәрен танып киләләр. Уларҙы [[Польша]]ға һәм [[Рига]] тирәһенә ебәрәләр, ә уларҙың урынына Яйыҡҡа стрелецтарҙы алып киләләр, һуңғараҡ улар казактарға ҡушылып бер ҡәбилә булып китә. Стенька Разин Яйыҡ казактарҙың ултыраҡтарын баҫып ала, стрелецтар үлтерелеп бөтә. Казактар балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнәләр, тоҙ сығаралар. Ғәскәр Яйыҡ ҡаласығында йыйыла торған кругка буйһона. Бөтә казактар ҙа үҙ биләмәләренә хужа булалар һәм атаман-старшиналарҙы һайлап ҡуялар. [[Файл:Russian-Cossacks-on-March.jpg|слева|мини|300x300пкс|Казак походы]] 1591 йылдан алып урыҫ хөкүмәте Яйыҡ казактарын баҫып алынған көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә хәрби колонизациялау һағында тоталар, уларға баштараҡ ҡасаҡтарҙы ла үҙ араһына алырға рөхсәт ителә<ref>[http://ural-cossacks.chat.ru/page5.htm Казаки на службе Московского царя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901000548/http://ural-cossacks.chat.ru/page5.htm |date=2011-09-01 }}</ref> (1891 йылда Мәскәү батшаһына хеҙмәт итеүҙең 300 йыллығы билдәләнә. Ошо уңай менән Христос Спаситель сиркәүһенә нигеҙ һалына). 1632 йылда Яйыҡ казактарының беренсе иҫәп алыуы үткәрелә, ул саҡта уларҙың һаны яҡынса 900 йән эйәһе була<ref>[http://planeta-imen.narod.ru/kazakiurala/perepis1632.html Яицкие казаки по переписи 1632 г.]</ref>. Артабан Көньяҡ Уралға колонизациялау өсөн башҡа төрлө урыҫ булмаған халыҡ та ағыла башлай<ref>Назаров А. И., Очерки по истории фамилий уральских (яицких) казаков. Алматы: Комплекс, 2003. — 180 с., [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/996547172X ISBN 9965-471-72-X]</ref>, араларында бигерәк тә [[Төньяҡ һуғыш]] осорондағы швед әсирҙәре төркөмө айырылып тора<ref>Шебалдина Г. В., Шведские военнопленные в Сибири. Первая четверть XVIII века. М., 2005. С. 166.</ref>. Яйыҡ казактары 1717 йылда кенәз Бекович-Черкасскийҙың Хиуа походында ҡатнаша, походта бик күптәр һәләк була (1723 йылғы иҫәп алыу буйынса 5000 кешенән 1500 кешенең яу яланында ятып ҡалыуы билдәле). [[1718 йыл]]да хөкүмәт атаманды һәм уның ярҙамсыһын тәғәйенләй; казактарҙың бер өлөшө ҡасаҡ итеп иғлан ителә һәм улар элекке йәшәгән урындарына ҡайтарылырға тейеш була. [[1720 йыл]]да Яйыҡ казактары араһында боларыштар башлана, казактар батша указына буйһонорға теләмәй һәм атаманды тәғәйенләп ҡуйыуға ҡаршы сығалар. [[1723 йыл]]да болалар баҫтырыла, етәкселәре язалана, атамандарҙы һәм старшиналарҙы һайлау бөтөрөлә, ғәскәр старшина һәм ғәскәр яҡлыларға бүленә, старшиналылар — хөкүмәт яҡлы була, икенселәре элекке һайлауҙы ҡайтарыуҙы талап итә. [[1748 йыл]]да ғәскәрҙең даими ойошмаһы (штаты) булдырыла, ғәскәр 7 полкка бүленә; ғәскәри круг тулыһынса үҙенең әһәмиәтен юғалта. [[Файл:Battle_Cossacks_with_Kyrgyz_1826.JPG|мини|300x300пкс|Урал казактары Рәсәйҙең бөтә азиат походтарында ҡатнша.]] === Пугачев ихтилалы === Яңы тәртип менән ризаһыҙлыҡ 1772 йылғы Яйыҡ казак ихтилалының ҡабыныуына һәм һуңғараҡ Яйыҡ казактарының [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]да ҡатнашыуына сәбәпсе була. 1772 йылдың ғинуарында [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығына]] отряд менән генерал-майор фон Траубенберг һәм гвардия капитаны Дурново киләләр. Казактарҙың төрлө даулашыуҙарын һәм яҙыҡлыҡтарын тикшергәндән һуң фон Траубенберг ундай мөғәмәләгә өйрәнмәгән казактарҙы ҡайыш менән ярыуҙан да тартынмай. Казактарҙың нәфрәте сиктәренән сыға, бола башлана, хөкүмәт отрядын һәм Траубенбергтың үҙе ысын мәғәнәһендә тураҡлана, генералды яҡларға маташҡан ғәскәри атаман Тамбовцевҡа ла өлөш төшә<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/1-20/2.htm Челобитная яицких казаков имп. Екатерине II, 1772 г. 15 января 1772 г.,] текст на сайте [http://www.vostlit.info «Восточная литература»]</ref>. 1772 йылдың майында Ырымбур генерал-губернаторы Рейнсдорп ихтилалды баҫтырыу өсөн карателдәр экспедицияһын ойоштора. Генерал Фрейман Пугачев генералдары И. Пономарев, И. Ульянов, [[Зарубин Иван Никифорович|И. Зарубин-Чика]] етәкләгән казактарҙы тар-мар итә һәм 1772 йылдың 6 июнендә [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығын]] баҫып ала. Артабан ихтилалдың етәкселәрен язалау үткәрелә, уларҙы ботарлайҙар, танау тишектәрҙен йолҡоп алалар, телдәрен, ҡолаҡтарын ҡырҡалар, маңлайҙарына тамғалар ҡуялар. Ул ваҡытта крайҙа йәшенеп ҡалырлыҡ урындар байтаҡ була, боласыларҙың күбеһе шунда боҫоп ҡала. Артабан [[Екатерина II]]-нең казак кругтарын артабан ғәҙәттәгесә үткәреүҙе тыйыу тураһындағы указы сыға. [[Файл:Mihaylovskiy_Cathedral_(Uralsk).jpg|слева|мини|280x280пкс|Уральскиҙа Архангел Михаил соборы (1741) — Пугачев ихтилалының шаһиты]] [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығындағы]] Архангел Михаил соборының ҡәлғәһендә комендант подполковник Симонов һәм капитан Крылов (буласаҡ мәҫәлдәр ижад итеүсе Иван Андреевич Крыловтың атаһы) етәкселегендә гарнизон булдырыла. [[1773 йыл]]да башланған ихтилал алдағыһының дауамы ғына була, сөнки батша хөкүмәте репрессиялары менән халыҡтың ризаһыҙлығын тыйып торһа ла, беренсе яй сығыу менән ул ысын һуғышҡа әйләнә, уның барышында ихтилалға [[башҡорттар]], [[ҡаҙаҡтар]] һәм бөтә Рәсәй киңлегендәге крәҫтиәндәр ҡушыла. Ғәскәрҙә [[Екатерина II]] үлтермәгән «батша Петр Федорович» йәшеренгәне тураһында имеш-мимештәр 1773 йылдың яҙында уҡ тарала. Әлбиттә, яҡындан Пугачевты күргән казактар ысынын белгән, әммә сығышҡа әҙер булған казактарға был Пугачевтың килеп сығыуы уңайлы сәбәп кенә була. {{Врезка | Выравнивание = left | Без разрывов = 1 | Заголовок = ЯИЦКОМУ ВОЙСКУ О ПОЖАЛОВАНИИ ЕГО РЕКОЮ,<br /> ЗЕМЛЕЮ, ДЕНЕЖНЫМ ЖАЛОВАНЬЕМ <br /> И ХЛЕБНЫМ ПРОВИАНТОМ, <br /> 1773 г., СЕНТЯБРЯ 17 | Содержание = Самодержавного амператора, нашего<br /> великаго государя Петра Федоровича<br /> всероссийскаго: и прочая, и прочая, и прочая. Во имянном моем указе изображено<br /> яицкому войску: Как вы, други мои,<br /> прежным царям служили до капли<br /> своей до крови, дяды и оцы вошы,<br /> так и вы послужити за своё отечество<br /> мне, великому государю амператору<br /> Петру Федаравичу. Когда вы устоити<br /> за своё отечество, и ни истечет<br /> ваша слава казачья от ныне и до веку<br /> и у детей вашых. Будите мною,<br /> великим государям, жалованы:<br /> казаки и калмыки и татары. И которые<br /> мне, государю императорскому<br /> величеству Петру Фе(до)равичу,<br /> виновныя были, и я, государь<br /> Петр Федаравич, во всех винах<br /> прощаю и жаловаю я вас: рякою с<br /> веръшын и до усья, и землею, и<br /> травами, и денижъным жалованьям,<br /> и свиньцом, и порахам, и хлебныим<br /> правиянтьтам. | Подпись = ''Я, велики государь амператор,<br /> жалую вас Петр Федаравичь.'' }} Поход 1773 йылдың 17 сентябрендә башлана, Бударин форпосынан (Көнбайыш Ҡаҙағстандың Бударин ҡалаһы) Яйыҡ ҡаласығына табан яҡынса 200 кеше юллана, улар ҡаланы яулап ала алмай, шулай ҙа ихтилалсылар яғына казактарҙың бер өлөшө күсә. «Амператор Петр» яҡлы булған казактар Пугачевтың төп хәрби көсө булараҡ уның менән бергә бер нисә еңеүгә өлгәшәләр, Ырымбурға китешләй улар Рассыпной, Нижнеозерный, [[Татищев (Ырымбур өлкәһе)|Татищев ҡәлғәләрен]], бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ — Чернореченск ҡәлғәһен, артабан — Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһен һәм Һаҡмар ҡаласығын баҫып алалар, ярты йыл дауамында[[ Ырымбур]]ҙы ҡамауҙа ҡатнашалар, был ваҡытта самозванецтың армияһы крәҫтиән отрядтары, Урал заводтары эшселәре, башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар, татарҙар иҫәбенә артҡандан -арта бара. Ноябрь айында казактар [[Овчинников Андрей Афанасьевич|Овчинников]] һәм [[Зарубин Иван Никифорович|Зарубин-Чика]] етәкселегендә генерал-майор Карҙың экспедицияһының тар-мар итә. [[Файл:Перов_Суд_Пугачева_(ГИМ).jpg|мини|300x300пкс|Василий Перов, «[[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачевтың]] хөкөмө», [[1879]], урыҫ музейы, [[Санкт-Петербург]]]] Ошо уҡ ваҡытта Яйыҡ ҡаласығында атаман М. П. Толкачёв командованиеһы аҫтында Архангел Михаил соборы ҡәлғәһенең ҡамау башлана. 1774 йылдың ғинуар аҙағында бында атаман А. А. Овчинников отряды килә, уның артынан — Пугачёв үҙе. 20 ғинуарҙағы уңышһыҙ һөжүмдән һуң Пугачев үҙенең ғәскәреянына, Ырымбурға, китә. Ғинуар аҙағында Пугачев ҡабаттан Яйыҡ ҡаласығына килә. Казактар уны, ғәскәргә нығыраҡ бәйләү маҡсатында, йәш казак ҡыҙы Устинья Кузнецоваға өйләндерәләр, туйҙан һуң Пугачев элекке ғәскәри атаман А. Н. Бородиндың йортонда урынлаша. Пугачёв ғәскәри кругты йыя, кругта ғәскәри атаман вазифаһына Н. А. Каргинды, ә старшиналар итеп А. П. Перфильевты һәм И. А. Фофановты һайлайҙар. Ошо уҡ айҙа атаман Овчинников Яйыҡ йылғаһы тамағына, Гурьев ҡаласығына, поход эшләй, уның кремлен яулай, бай трофейҙар алып, урындағы казактар иҫәбенә отрядты тулыландыра һәм Яйыҡ ҡаласығына ҡабаттан ҡайта. [[Файл:Pugachev_home.JPG|мини|300x300пкс|«Батша ҡайныһы» казак Кузнецовтың йорто]] 1774 йылдың мартында Татищев ҡәлғәһе янында генерал П. М. Голицын ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата, Пугачёв Бәрҙе биҫтәһенә сигенә, ҡәлғәлә ҡалған Овчинников сигенеүҙе ҡаплап тора, боеприпастары бөткәс, 300 казак менән дошман ғәскәрен йырып үтеп, Нижнеозерный ҡәлғәһенә сигенә. 1774 йылдың апрель уртаһында Овчинников, Перфильев һәм Дехтярев етәкселегендәге казактар, [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығынан]] генерал [[Мансуров Павел Дмитриевич|П. Д. Мансуров]] бригадаһына ҡаршы сыға, әммә алыш уңышһыҙ була. Овчинников ҡалған казак отрядтары менән Магнит ҡәлғәһенә табан китә һәм унда Пугачев менән осраша. Михельсон ғәскәренең эҙәрлекләүенән ҡасып, Пугачев ғәскәре [[Урал]], [[Кама]] алды, [[Волга буйы]], [[Башҡортостан]] аша үтә, юл ыңғайы [[Ҡаҙан]], [[Һарытау]], [[Камышин]] ҡалаларын яулайҙар. Ғәскәрҙә халыҡ һаны бер кәмей, бер арта. [[Екатерина II|Екатерина Бөйөк]] Төркиә сиктәренән Суворов етәкселегендәге ғәскәрҙәрҙе Яйыҡҡа ебәрә, казактар бер-бер артлы еңелеүҙәргә дусар була. Казактарҙың башлыҡтары Пугачевты тотоп хөкүмәткә тапшырырға ҡарар сығара. [[Үҙәндәр (тарихи өлкә)|Үҙән йылғалары]] араһында улар Пугачевты хөкүмәт ғәскәрҙәренә бирәләр. Суворов шәхсән үҙе «батшанан» һорау ала һәм Мәскәүгә тиклем оҙатып бара. Яйыҡ казактары араһынан Пугачевтың иң яҡын көрәштәштәре Пугачев менән бергә язалана. Ихтилалды баҫтырғандан һуң, [[1775 йыл]]да, [[Екатерина II]] боланы оноттороу маҡсатында Яйыҡ казак ғәскәренә — Урал казак ғәскәре, Яйыҡ ҡаласығына — [[Уральск]] яңы исемдәр биреү тураһында указға ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан ғәскәр үҙенең автономлығын юғалта. === Урал казак ғәскәре === [[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&Uralskogo&BashkirskogoKW_1858.jpg|слева|мини|467x467пкс|1858 йылғы Ырымбур, Урал һәм Башҡорт казак ғәскәрҙәре ерҙәре картаһы]] [[Файл:Zemly_Uralskogo_voyska_1890.jpg|слева|мини|484x484пкс|1890-сы йылғы Урал казак ғәскәре ерҙәре картаһы]] [[Файл:Picket_Ural_Cossacks.png|слева|мини|393x393пкс|''Е. М. Корнеев''<br />«Урал казактарының пикеты». 1802 йыл]] Урал казаклығының башлығы итеп наказлы атаман һәм ғәсҡәри идаралыҡ билдәләнә. [[1782 йыл]]дан Әстерхан һәм Ырымбур генерал-губернаторы ҡарамағында була. [[1868 йыл]]ла «Ваҡытлы положение» индерелә, яңы положение буйынса Урал казак ғәскәре артабан яңы ойошторолған Урал өлкәһенең генерал-губернаторына (наказлы атаман) буйһона башлай. Урал казак ғәскәренең территорияһы 7,06 млн га тәшкил итә һәм 3 бүлеккә бүленә ([[Урал]], Лбищенск һәм Гурьев). 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 166,4 мең кеше. Урал казак ғәскәренә төрлө халыҡ вәкилдәре инә: башҡорттар, ҡалмыҡтар, урыҫтар һәм татарҙар. 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 1723 йылда — 3 мең, 1803 йылда — 29 мең, 1881—116, 1916 йылда 166 мең кеше иҫәптә тора<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"></ref>. 1832—1867 йылдарҙа [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары|Ырғыҙ-Кәмәлек (көньяҡ-көнбайыш) башҡорттары]] Урал казак ғәскәренең башҡорт бүлеген тәшкил итәләр. 1723 ғәскәр составында 49 башҡорт булһа, 1747 йылда — 292, 1862 йылда 6095 башҡорт була<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"></ref>. [[1737 йыл]]да Яйыҡ казактары Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында Илецк ҡаласығына нигеҙ һалалар. '''Илецк''' казактары Һамар тирәһенән Илек йылғаһына 1735 йылда күсерелгән старообрядсы казактарҙың ҡалдыҡтары була; Илецк казактарының дүрт станицаһы Урал казак ғәскәренең беренсе полк бүлегенә ҡарай, әммә электәр бында йәшәгән казактар уларҙы ситләтә, сөнки улар урыҫ хакимиәте ҡарары буйынса Урал бассейнына күсерелгән булған; Илецк станицалары ғәскәри общинаға алынмай һәм Түбәнге Урал йәмәғәт балыҡсылығында ҡатнашыу хоҡуғынан мәхрүм ителә. [[Файл:Учуг.jpg|мини|300x300пкс|Урал йылғаһындағы быуа (учуг)]] Ғәскәрҙә 19 йәштән 41 йәшкә тиклем хеҙмәт иткәндәр. Һуғыш ваҡытында ғәскәрҙә 9 атлы полк, 10 йөҙлөк, артиллерия батареяһы, 2 команда ҡатнашһа, тыныс ваҡытта ғәскәрҙә 3 атлы полк (16 йөҙлөк), эскадрон, Лейб-гвардия берләштерелгән казак полкында бер йөҙлөк һәм 2 команда (барыһы 2973 кеше) була, шулай уҡ ғәскәргә Мәскәү, Түбәнге Новгород, Ҡаҙан һәм башҡа ҡалаларҙа полиция хеҙмәтен үтәү бурысы йөкмәтелә<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"></ref>. Рәсәй империяһының башҡа казактары араһында Урал казактары тышҡы ҡиәфәте менән айырылған — уларҙың күбеһе һаҡал йөрөткән. Ҡоралдан — мылтыҡтар, пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр ҡулланылған. === Ғәскәри частар === * 1-се Урал казак полкы * 2-се Урал казак полкы * 3-сө Урал казак полкы * 4-се урал казак полкы * 5-се Урал казак полкы * 6-сы Урал казак полкы * 7-се Урал казак полкы * 8-се Урал казак полкы * 9-се Урал казак полкы * 10-сы Урал казак полкы === Ихтилалдарҙы баҫтырыу === Урал казак ғәскәре [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662 — 1664 йылғы Башҡорт ихтилалын]], [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1701 — 1711 йылғы Башҡорт ихтилалын]], [[Башҡорт ихтилалы (1755—1756)|1755 — 1756 Башҡорт ихтилалын]], 1830—1831 йылғы Поляк ихтилалын (1 полк), 1835 йылғы Ихтилалды, 1844 йылғы ҡаҙаҡ ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. === Һуғыштарҙа ҡатнашыу === [[Файл:Amur_Cossaks_189x_190x.JPG|мини|319x319пкс| Йыйылма лейб-гвардия казак полкының Урал йөҙлөгө казактары]] Урал казак ғәскәре Рәсәй алып барған барлыҡ һуғыштарҙа тиерлек ҡатнаша: 1591 йылғы Кавказ походында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы [[Азов походтары]]нда, 1700—1721 йыдарҙағы [[Төньяҡ һуғыш]]ында, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда, [[1788—1790 йылдарҙағы Рәсәй—Швеция һуғышы]]нда, 1806—1812 йылдарҙағы Рәсәй — Төркиә һуғышында (2 полк), 1808—1809 йылғы Рәсәй — Швеция һуғышында, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда (2 полк) һәм Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походтарында (4 полк), 1828—1829 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 полк), [[1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походы]]нда (2 полк), 1852 һәм 1853 Коканд походтарында, [[Ҡырым һуғышы|1853 — 1856 йылғы Ҡырым һуғышында]] (2 полк), 1860−1876 йылдарҙағы Төркөстан походтарында, 1877—1878 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 йөҙлөк), 1880 йылғы Әхәл — Текин экспедицияһында, 1904—1905 йылғы [[Рус-япон һуғышы]]нда (2 полк), 1914—1918 йылғы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]]<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"></ref>. === Беренсе донъя һуғышы === [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда ғәскәр 9 атлы полк (50 йөҙлөк), артиллерия батареяһы, гвардия йөҙлөгө, 2 команды (барыһы [[1917 йыл]]ға ҡарата 13 меңдән ашыу кеше) менән ҡатнаша.Ҡаһарманлыҡтары өсөн 5378 Урал казактары Георгий тәреләре һәм миҙалдар менән бүләкләнә. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Урал казактарын, башҡа Рәсәй казак ғәскәрҙәрен кеүек, фажиғәле яҙмыш көтә. Баштараҡ казактар большевиктарға һәм уларҙың дошмандарына ҡарата нейтраль позиция һаҡларйҙар, казактар үҙҙәренең эске тәртиптәрен һаҡларға тырышалар, әммә асыҡтан-асыҡ большевиктарға ҡаршылыҡ күрһәтмәйҙәр, бигерәк тә фронтовиктар, тәүге тарҡау болаларҙың башында дин һәм боронғолоҡ яҡлы булған ҡарттар торалар. === Граждандар һуғышы === Яңы власть нығынған һайын, казактар араһында ҡаршылашыу көсәйә бара. Илдә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] башлана. 1918 йылдың мартында казактар үҙҙәренең биләмәләрендә большевистик ревкомдарын тарҡаталар һәм ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән карателдәр отрядтарын ҡыйраталар. [[1919 йыл]]да Урал йылғаһының түбәнге ағымында ғәскәр үҙҙәренең атаманын — Гурьев ҡалаһының Гурьев станицаһы казагы генерал-лейтенант В. С. Толстовты һайлай. Яңы атаман етәкселегендә казактар [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙең составына ингән Урал армияһының нигеҙен тәшкил итәләр. Әлеге ваҡиғаларҙың эпизодтары легендар совет «Чапаев» фильмында һәм Д. А. Фурмановтың ошо уҡ исемле китабында тасуирлана. Лбищенский станицаһында 25-се уҡсылар (буласаҡ Чапаев) дивизияһы штабының ҡыйратылыуы ғәскәрҙең аҙаҡҡы уңышлы алышы була. Артабан — еңелеүҙәр артынан еңелеүҙәр, ғәскәрҙең ҡалдыҡтары Урал буйлап Каспий диңгеҙенә сигенәләр. 1920 йылдың ғинуарында ҡыҙылдар Гурьевты яулап алғандан һуң Толстов етәкселегендә Урал армияһының ҡалдыҡтары артабан Кавказға, Деникинға ҡушылыр өсөн, Форт-Александровскийға бик ауыр юлды үтәләр. Ҡышҡы һыуыҡта боҙло сүл аша үтеү ҙур юғалтыуҙарға килтерә: 15 меңлек отрядтан бары тик 2 мең туңған һәм ас казактар барып етә, әммә был ваҡытҡа Рәсәйҙең көньяғында аҡтар хәрәкәте һәләкәткә осрай һәм әлеге поход бер ниндәй һөҙөмтәгә килтермәй. Атаман Толстов етәкселегендәге 214 кешелек отряд (бер нисә генерал, офицер, казактар, ғаилә ағзалары) 1920 йылдың 4 апрелендә [[Иран]]ға эмиграцияға китәләр, Урал армияһы ғәмәлдән сыға, ә Урал казак ғәскәре бөтөрөлә. Александровск фортынан Персияға походы тураһында В. С. Толстовтың «От красных лап в неизвестную даль» (Уралецтарҙың походы) китабында ентекле күрһәтелә, китап [[1921 йыл]]да Константинополь ҡалаһында беренсе тапҡыр нәшер ителә. [[2007 йыл]да [[Уральск]] ҡалаһының «Оптима» нәшриәтендә ҡабаттан баҫтырыла<ref>[http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm Издательство «Оптима»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417002435/http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm |date=2009-04-17 }}</ref>. 1930-сы йылдарҙа тыуған яҡтарында ҡалған йәки ҡайтҡан казактар большевистик репрессияларына дусар булалар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] тергеҙгән Дон, Кубань йәки Терек ғәскәрҙәренең частарынан айырмалы рәүештә Урал ғәскәре ҡабаттан тергеҙелмәй. == Хәҙерге заман == [[1990 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] [[Уральск]] ҡалаһында казак кругы үткәрелә, уның делегаттары 30 мартта «Урал ҡала казак тарихи-мәҙәни йәмғиәтен» теркәүгә өлгәшәләр. Яңыртылған казаклыҡтың беренсе етәксеһе итеп Ю. Баев һайлана. 1990 йылдың июнендә үк Мәскәүҙә үткән казактар Союзының беренсе ойоштороу кругына Урал казактары делегацияһы халыҡ депутаттарына Урал өлкәһенең бер өлөшөн Рәсәй менән ҡушыу тураһында мөрәжәғәт алып килә. 1991 йылдың 13-15 сентәбрендә Урал казактарының Урыҫ хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт итеүенең 400-йыллығын билдәләгән байрам уҙғаралар<ref>[http://articlekz.com/article/5944 Казачество в современной истории Казахстана]</ref>. Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстандың властары Урал казаклығының тергеҙелеүенә ҡаршы сыҡтылар. 1996 йылдың 27 ғинуарында Урал казак ғәскәренең тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә войска, атаманы — С. Иртикеев<ref>[http://www.yaik.ru/rus/commonage/08/ Уральское (Яицкое) казачье Войско (г. Уральск)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524213234/http://www.yaik.ru/rus/commonage/08/ |date=2015-05-24 }}</ref>. Урал (Яйыҡ) казак общинаһы раҫлана. 1997 йылда Казактар Союзында тарҡаулыҡ барлыҡҡа килә. Ырымбур өлкәһенең Ташлы һәм Илецк райондарының казактары Казактар Союзы составында үҙҙәренең ойошмаһын булдыралар. == Һаны == 1825 йылдың башына Урал казак ғәскәрендә 28 226 кеше иҫәпләнә (ҡатын-ҡыҙ менән бергә)<ref>[http://passion-don.org/tribes/tribes_15.html Уральское казачье Войско. Уральские казаки в ХІХ в]</ref>. 1900 йылдың башына Урал казактарының (ғаилә ағзалары менән бергә) дөйөм һаны 123 меңдән ашыу кеше тәшкил итә<ref>[http://uralkazak.ru/publ/publikacii/nauchnye_publikacii/k_voprosu_o_sovremennom_sostojanii_uralskogo_kazachestva_v_kazakhstane/11-1-0-6 К ВОПРОСУ О СОВРЕМЕННОМ СОСТОЯНИИ УРАЛЬСКОГО КАЗАЧЕСТВА В КАЗАХСТАНЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235837/http://uralkazak.ru/publ/publikacii/nauchnye_publikacii/k_voprosu_o_sovremennom_sostojanii_uralskogo_kazachestva_v_kazakhstane/11-1-0-6 |date=2016-03-04 }}</ref> == Территориаль урынлашыуы == '''1-се Урал хәрби бүлек''' (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)<br /> '''2-се Лбищенск хәрби бүлек''' (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)<br /> '''3-сө Гурьев хәрби бүлек''' (Атырау өлкәһе) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Уральск]] * [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == # {{ВТ-ЭСБЕ|Уральское казачье войско|[[Бородин, Николай Андреевич|Бородин Н. А.]],}} # ''[[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]]'' История Пугачёва. [http://www.rvb.ru/pushkin/01text/08history/01pugatchev/1063.htm?start=0&length=all] # ''[[Шишков, Вячеслав Яковлевич|Шишков В. Я.]]'' Емельян Пугачёв (роман) [http://www.bestlibrary.ru/catalog/shishk.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409052209/http://www.bestlibrary.ru/catalog/shishk.shtml |date=2007-04-09 }} # ''[[Машковцев, Владилен Иванович|Машковцев В.]]'' [http://lit.lib.ru/m/mashkowcew_w_i/text_0060.shtml Золотой цветок — одолень (исторический роман).] — [[Челябинск]]: Южно-Уральское книжное издательство, [[1990]]. — 412 с. — Тираж: 30000 экз. — ISBN 5-7688-0257-6 — # ''[[Железнов, Иосаф Игнатьевич|Железнов И. И.]]'' Уральцы (Очерки быта уральских казаков). Репринтное издание. — Уральск: Оптима, 2006. [http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417002435/http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm |date=2009-04-17 }} # ''[[Савичев, Никита Фёдорович|Савичев Н. Ф.]]'' Уральская старина. Рассказы из виденного и слышанного (Избранные произведения). # ''Масянов Л. Л.'' Гибель Уральского казачьего войска. — Нью-Йорк, 1963. # ''Бородин Н. А.'' Уральские казаки и их рыболовства. — СПб., 1901 # ''Неплюев И. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1528Nep_RA78_5.htm Проект Неплюева о преобразовании Яицкого войска / Предисл. В. Витевский // Русский архив, 1878. — Кн. 2. — Вып. 5. — С. 5-33.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227165219/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1528Nep_RA78_5.htm |date=2013-12-27 }} == Һылтанмалар == * {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/13837-ural-kazak-sk-re|УРАЛ КАЗАК ҒӘСКӘРЕ}} * [http://gorynych.gixx.ru/ История Уральского (Яицкого) казачьего войска и Уральской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527113631/http://gorynych.gixx.ru/ |date=2018-05-27 }} * [https://web.archive.org/web/20080214000846/http://ural-cossacks.chat.ru/index.htm Оригинальная теория происхождения уральских казаков] * [http://his95.narod.ru/oren/pugach.htm Крестьянская война 1773-75 гг.] * [http://www.history.ru/content/view/1275/87/ Манифест Екатерины II от 19 декабря 1774 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214021403/http://www.history.ru/content/view/1275/87/ |date=2008-02-14 }} [http://www.history.ru/content/view/1275/87/ (о преступлениях казака Пугачёва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214021403/http://www.history.ru/content/view/1275/87/ |date=2008-02-14 }} * ''Валерий Поленов.'' [http://www.voskres.ru/army/library/polenow.htm История яицких казаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008222619/http://www.voskres.ru/army/library/polenow.htm |date=2006-10-08 }} * [http://www.samstar.ru/document/954/ Статья о старообрядчестве в Уральском войске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129131302/http://www.samstar.ru/document/954/ |date=2017-11-29 }} * [http://militera.lib.ru/memo/russian/gulyaev_al/ Поход на Аму-Дарью и в Текинский оазис уральских казаков в 1880—1881 годах. Сост. полк. А. Л. Гуляев. — Уральск, тип. В. И. Жаворонкова, 1882] * [http://kungrad.com/history/pohod/ Документы и литература по истории Хивинских походов России] * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/McGahan/text6.htm История Хивинских походов России с участием яицких (уральских) казаков] * ''Хорошхин М. П.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Ikan/text.htm Геройский подвиг уральцев. Дело под Иканом 4, 5 и 6 декабря 1864 года. Уральск, 1895] * [http://samlib.ru/s/sanregre_a_w/ikanskajasotnja.shtml Иканская сотня] * [http://samlib.ru/img/s/sanregre_a_w/ikanskajasotnja/index.shtml Иллюстрации к очерку Иканская сотня] * [http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html Краткое описание уральских казаков, сосланных в 1875-77 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213220535/http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html |date=2008-02-13 }} [http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html в Каракалпакию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213220535/http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html |date=2008-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20080229010806/http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/10.pdf 1-й Уральский казачий полк в Первой мировой войне] * [http://www.rusk.ru/vst.php?idar=321728 Эпизоды Гражданской войны с участием уральских казаков] * ''Назаров А. И.'' [http://www.cossackdom.com/book/nazarov_uralkazak.pdf Очерки по истории фамилий уральских (яицких) казаков. Монография.] — Алматы: Комплекс, 2003. — 180 с. — ISBN 9965-471-72-X * [http://pohodd.ru/gal/v/starye/uralskie_kazaki/ Старые фотографии уральских казаков (Казачья фото галерея)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820192156/http://pohodd.ru/gal/v/starye/uralskie_kazaki/ |date=2010-08-20 }} * [http://pohodd.ru/gal/v/hudogniki/uralskie_kazaki_v_risunkah/ Уральские казаки на старинных картинах (Казачья фотогалерея)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915232714/http://pohodd.ru/gal/v/hudogniki/uralskie_kazaki_v_risunkah/ |date=2014-09-15 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/40 Карта земли Уральского казачьего войска из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127195636/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/40/ |date=2022-01-27 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской орды. — М.: Восточная литература 2002. — С. 346. * Научно-популярный фильм [https://www.youtube.com/watch?v=rCuups1mhVo Казачья республика] * [http://a-pesni.org/kazaki/ural/Ural.php казачьи песни УРАЛЬСКИЕ] * [http://muzofon.com/search/песни%20уральских%20казаков песни уральских казаков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616180437/http://muzofon.com/search/%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8%20%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 |date=2016-06-16 }} * [http://www.scarb.ru/kazachi-pesni/pesni-uralskih-kazakov/ ПЕСНИ УРАЛЬСКИХ КАЗАКОВ] * [http://cyberleninka.ru/article/n/pogranichnaya-sluzhba-yaitskih-kazakov-v-xviii-veke В.] [http://cyberleninka.ru/article/n/pogranichnaya-sluzhba-yaitskih-kazakov-v-xviii-veke А. Кузнецов Пограничная служба Яицких казаков в XVIII веке] [[Категория:Урал казак ғәскәре]] 3ywztj24avfu4brlf6thwplhn7002lt Туҡтыбай 0 136755 1310171 1058238 2026-11-11T01:12:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310171 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Туҡтыбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение =Әлиш ауыл биләмәһе | поселение в таблице =Әлиш ауыл биләмәһе{{!}}Әлиш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1740 | прежние имена = Ишбирҙе, Нурбәк | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Туктубаево | тс }} | год переписи = {{ Население | Туктубаево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = 35144 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Туҡтыбай''' ({{lang-ru|Туктубаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Әлиш ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Бишкил йылғаһы (Мейәс ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. == Тарихы == Туҡтыбай (Ишбирҙе, Нурбәк) — табын [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=177-178|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1740 йылда телгә алына<ref>{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834!! 1866 !! 1900 |- | 167 ||327 || 383|| 511 |} {{ Население | Туктубаево }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (95 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы]] (29.03.1937) — башҡорт педагог-методисы, педагогия фәндәре кандидаты (1988). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} c9xga50vj4dusxtbslpamr6n7mzz0cw Сәләй 0 136769 1310095 1057695 2026-11-10T19:55:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310095 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Сәләй | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡамышлы ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡамышлы ауыл биләмәһе{{!}}Ҡамышлы | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Ҡушай | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Селяева | тс }} | год переписи = {{ Население | Селяева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456887 | телефонный код = 35132 | цифровой идентификатор = 75206850006 }} '''Сәләй''' ({{lang-ru|Селяева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Үҙйылға (Мейәс ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Сәләй (Ҡушай) — табын [[башҡорттар]]ының ауылы. Ауылдың атамаһы Сәләй Юлдашевҡа бәйле (1811 йылда уға 72 йәш булған)<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=162-163|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref> Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1859!! 1866 !! 1920 |- | 185 || 347 || 377|| 142 |} {{ Население | Селяева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Юламан Ҡушаев]] — Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Е. И. Пугачевтың полковнигы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 21jiytqidzx0m2y6ceuqgf7tf2p7cz0 Суфый (ауыл) 0 136776 1310071 1057602 2026-11-10T19:08:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310071 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Суфый | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Нөркә ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Нөркә ауыл биләмәһе{{!}}Нөркә | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Сура, Алғаҙы | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Суфино | тс }} | год переписи = {{ Население | Суфино | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456880 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 75206880005 | цифровой идентификатор 2 = 75606480121 | категория в Commons = | сайт = }} '''Суфый''' ({{lang-ru|Суфино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына керә. == Географик урынлашыуы == Тиҙкүлмәк күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Суфый атамаһы 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә теркәлгән 62 йәшлек Күҙәбайҙың атаһының исеме Суфый менән бәйле. Ауылдың башҡа атамалары ла бар — Сура һәм Алғаҙы. Һуңғыһы 1811 йылғы ревизияла теркәлгән 32 йәшлек Самхужа һәм 28 йәшлек Дауытхужа Алғазиндарҙың аталарының исеме менән бәйле<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=157|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811!! 1859 !! 1866 !! 1916 |- | 31<ref>Ирҙәрҙең һаны.</ref> || 111 || 155 || 261 |} {{ Население | Суфино }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} sbaap7mjvuv9lcj6q0wk4gbpv1gxhjn Төркөстан менән административ идара итеү системаһы 0 136853 1310193 1058383 2026-11-11T02:43:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310193 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Стратегик мөһим булған территорияларҙы ([[Ташкент]], 1865 йыл; Ходжент, 1866 йыл; [[Сәмәрҡәнд]], 1868 йыл) [[Рәсәй империяһы]] составына индергәндән һуң Көнбайыш Төркөстанда край менән урыҫ идара итеү системаһы барлыҡҡа килә. Әлеге системаның төп үҙенсәлеге властың, Рәсәйҙең башҡа губерналарындағы кеүек, Эске эштәр министрлығы ҡарамағында түгел, ә хәрбиҙәр ҡарамағында булыуы. Башлыса был Төркөстан сиктәренә бик яҡын булған [[Иран]], [[Афғанстан]], [[Ҡытай]], шулай уҡ Рәсәйҙән яртылаш бойондороҡло булған [[Бохара ханлығы|Бохара]] һәм Хиуа ханлыҡтары сиктәре менән бәйле була. Ханлыҡтар менән ҡатмарлы ғына хәрби-дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла, шулай уҡ край территорияһында төрлө урындарҙа әленән-әле урындағы ҡораллы ҡәбиләләр менән хәрби бәрелештәр булып тора. Урыҫ администрацияһы демонстратив рәүештә урындағы халыҡтың эске тормошона ҡыҫылмай, ҡайһы бер үтә насар йолаларҙы бөтөрөү менән генә сикләнә, мәҫәлән, быға тиклем ғәмәлдә булған ҡолдар менән һатыу итеүҙе юҡҡа сығара. Улай ғына ла түгел, Урта Азияның урындағы халҡы 1917 йылға тиклем хәрби хеҙмәткә саҡырылыуҙан азат ителә. 1865 йылда крайҙа административ идаралыҡтың нигеҙе булып Төркөстан өлкәһе менән идара итеү тураһындағы Положение тора. 1867 йылдан [[Һырдаръя]] һәм Етеһыу (Семиреченск) өлкәләрен үҙ эсенә алған [[Төркөстан генерал-губернаторлығы]] барлыҡҡа килә. 1868 йылда Төркөстан генерал-губернаторлығына 1887 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһе тип үҙгәртелгән Зәрәвшан округы ҡушыла. 1874 йылда [[Амударъя]] округы булдырыла. 1876 йылда Коканд ханлығы территорияһы яулап алынғандан һуң Фирғәнә үҙәнендә Фирғәнә өлкәһе булдырыла. 1881 йылда [[Иран]] сиге буйындағы урыҫ Каспий аръяғы биләмәләре (Ашһабад үҙәге менән бергә) административ рәүештә Каспий аръяғы өлкәһе тип нығытылып ҡуя, элегерәк был өлкә Кавказ наместниклығының административ ҡарамағында була. 1897 йылда был биләмә Төркөстан генерал-губернаторлығы составына индерелә. Батша хәҙрәттәре фарманы менән 1867 йылда Төркөстан крайы идаралығы буйынса яңы Положение раҫлана. Положениеға ярашлы, батша Төркөстан крайының башлығы итеп генерал-губернаторҙы тәғәйенләй. Генерал-губернаторҙың ҡул аҫтында административ, граждан, шулай уҡ хәрби власы туплана. XIX быуат аҙағында Төркөстан генерал-губернаторлығы биш өлкәнән торған: Һырдаръя (үҙәге — Ташкент, бер үк ваҡытта бөтә Төркөстан генерал-губернаторлыҡ үҙәге булып тора), Фирғәнә (үҙәге — Скобелев, хәҙер Фирғәнә), Сәмәрҡәнд (үҙәге — Сәмәрҡәнд), Етеһыу (үҙәге — Верный, хәҙер [[Алматы]]) һәм Каспий аръяғы (үҙәге — Ашгабад (хәҙер Ашһабад). Өлкәләрҙең төп власть органдары, крайҙың генерал-губернаторы менән килешеү буйынса хәрби министр тәғәйенләгән һәм вазифанан бушата алған, хәрби губернаторҙар һәм өлкә идаралыҡтары була, идаралыҡтар хоҡуҡтары буйынса Рәсәй империяһының башҡа губерналарҙың өлкәләре хоҡуҡтарына тиңләшкән була, башҡа өлкәләрҙәге кеүек өйәҙҙәргә һәи улустарға бүленәләр. Өйәҙ һәс улус начальниктары хәрбиләрҙән тәғәйенләнәләр. 1884 йылдан һуң край менән идара итеү системаһын дөйөм Рәсәй административ идара итеү моделенә яҡынайтырға ҡарар ителә, шул уҡ ваҡытта крайҙың ерле халҡының ҡайһы бер традицион учреждениеларын һаҡлап алып ҡалалар, шулай уҡ Рәсәй губерналарының идара итеү системаһында планлаштырылған ҡайһы бер идара итеү элементтарҙы индереү күҙ уңында тотола. 1886 йылда Төркөстан крайы менән идара итеү тураһында яңы Положение ҡабул ителә. Положениеға ярашлы, төп административ, суд һәм хужалыҡ мөнәсәбәттәре билдәләнә. Төркөстан генерал-губернаторлығы Советы булдырыла. Совет край менән идара итеүгә, ер мәсәьәләләре буйынса хоҡуҡ инициативаһы хоҡуғына эйә була. Положениеға ярашлы крайҙың генерал-губернаторының власы күпкә сикләтелә, власть баш штабының Азия өлөшө контроле аҫтына күсә. Төркөстан крайының башҡарма органы - Төркөстан генерал-губернаторының канцелярияһы. Генерал-губернатор ҡарамағында дөйөм етәкселек һәм бөтә идара итеү органдары була. Дәүләт контроле һәм суд органдары бойондороҡһоҙ ҡала һәм Төркөстан генерал-губернаторының ҡарамағында булмай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, крайҙа хәрби-халыҡ идара итеү системаһы булдырылған, ҡайһы бер яҡтан ул Рәсәй империяһының ҡалған территорияһындағы системаһынан күпкә алдынғыраҡ була<ref>Так например Ташкентская городская дума была к началу XX века единственная на всю Российскую империю городская дума, которая была сформировалась и действовала на основании либерального «городового положения» 1870 г., в то время как другие местные органы самоуправления опирались на «городовое положение» 1890 года</ref>. Административ идара итеү системаһын индереү мөмкинлеге тураһында мәсьәләләр ҡуйыла. 1908 йылда Төркөстанда дөйөм импер административ системаһын индереү мәсьәләһе ҡарала. Крайҙың генерал-губернаторына наместник вәкәләттәрен биреү тәҡдиме лә ҡарала. 1911 йылда Төркөстан крайы менән идара итеүҙе үҙгәртеп ҡороу буйынса эштәр башлана, әммә реформалау килеп сыҡмай һәм Төркөстан крайында власть элеккесә Хәрби министрлығы аҫтында ҡала. 1913 йылдың башында император Төркөстан крайының үҙгәртеп ҡороу буйынса принциптарын хуплай, әммә әлеге принциптар Дәүләт Советына һәм Дәүләт думаһына ҡарау өсөн әҙерләнмәй ҡала. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғандан һуң Төркөстан крайы менән административ идара итеүҙә ниндәй ҙә булһа төплө үҙгәрештәр ҡаралмай, ә 1917 йылдан һуң был үҙгәрештәр революцион үҙгәрештәр төҫөн ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * ''Пален К. К.'' Отчет по ревизии Туркестанского края: Краевое управление. СПб., 1910. * ''Васильев Д. В., Нефляшева Н. А.'' Конструируя империю: исламские периферии России //Научные труды Института бизнеса и политики. Вып. 1.Москва, 2006 год. * ''Бахтурина А. Ю.'' Окраины Российской империи: государственное управление и национальная политика в годы Первой мировой войны (1914—1917 гг.). М., 2004. * [http://www.archive.perm.ru/page.php?id=112{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Котюкова Т. В.'' Эволюция системы колониального управления в России на примере Туркестанского края. 22.06.2006] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] [[Категория:Ҡырғыҙстан тарихы]] [[Категория:Урта Азия тарихы]] [[Категория:Тажикстан тарихы]] [[Категория:Төркмәнстан тарихы]] [[Категория:Үзбәкстан тарихы]] ht0gd3aem5byze0abyznhaabwn26wg4 Сөләймән (Силәбе өлкәһе) 0 136878 1310106 1270669 2026-11-10T20:30:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310106 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Сөләймән | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндексКарта = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Һары ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Һары ауыл биләмәһе{{!}}Һары | C в регион = нет | дата основания = | первое упоминание = 1765 | прежние имена = Юкина | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Сөләймән (мәғәнәләр)}} '''Сөләймән''' ({{lang-ru|Сулейманово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Ҡалды күленең төньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан. == Тарихы == Сөләймән — [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ының ауылы. Ҡатай улусы старшинаһы [[Сөләймән Ҡармышаҡов]] тарафынан нигеҙләнгән<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=211|isbn| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына<ref>{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Бала Ҡатай улусы составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]] [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834!! 1859 !! 1904 !! 1920 |- | 95|| 125 || 108 || 146 || 154 |} {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (78 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} cvatn170wcsvk81o8r0a6oauikey0lz Селән (ауыл) 0 137430 1310003 1057184 2026-11-10T14:12:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310003 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Селән | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Мейәс ҡала округы | район в таблице = Мейәс ҡала округы{{!}}Мейәс | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Мулдаш, Ҡолбәк | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население |Селянкино (Челябинская область)| тс }} | год переписи = {{ Население |Селянкино (Челябинская область)| г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = }} {{БМ|Селән}} '''Селән''' ({{lang-ru|Селянкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс ҡала округы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == [[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан. == Тарихы == Селән (Мулдаш, Ҡолбәк) — [[һыҙғы]] [[башҡорттар]]ының ауылы. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] составында була<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=232|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref>{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Кошсо, Сызги, Упей. Том 18 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 152—154| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. Артабан Мейәс ҡала округы составына бирелә. Ауылда мәсет һалынған. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1866 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 50 || 131 |} {{ Население | Селянкино (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (54 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мейәс ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мейәс буйындағы тораҡ пунктар]] [[Категория:Мейәс ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} ejqyn6otj2igh7djgwcfi326brilco0 Тураҡай 0 137482 1310166 1058207 2026-11-11T00:49:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310166 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Тураҡай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Әбдрәшит, Сәгәй | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Туракаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Туракаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Тураҡай''' ({{lang-ru|Туракаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географик урынлашыуы == Арғужа һыуһаҡлағысы (элекке күл) буйында урынлашҡан. == Тарихы == Тураҡай (1-се Раҡай, Сәгәй, Әбдрәшит) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=202-203, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 4-се йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811<ref name="Раҡай">1-се Раҡай исеме аҫтында, [[Араҡай (Силәбе өлкәһе)|Араҡай]] ауылы менән бергә (2-се Раҡай хәҙер [[Ҡарас (Силәбе өлкәһе)|Ҡарас]] тип атала.</ref> !! 1834<ref name="Раҡай"/> !! 1859<ref name="Раҡай"/> !! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 133 || 163 || 281 || 233 || 163 || 130 |} {{ Население | Туракаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] kzm1dx5v67o310d6rfg4fladbuu0evm Тауҡай (Силәбе өлкәһе) 0 137485 1310126 1057908 2026-11-10T22:07:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310126 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Тауҡай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Ҡыҙыл Армия | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Таукаево | тс }} | год переписи = {{ Население | Таукаево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Тауҡай''' ({{lang-ru|Таукаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]ндағы ауыл. Канашево ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Ҡаясан һәм Бәсүкәй күлдәре буйында урынлашҡан. == Тарихы == Тауҡай (Теләүкәй) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=180-181, 220|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 13-сө йортона керә. 1866 йылда ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866 !! 1916<ref name="ИБР" /> |- | 150 || 374 || 566 |} {{ Население | Таукаево }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (88 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] rmcfly8qg7c6tk74by6om3kewvlzv2f Туҡтар (Силәбе өлкәһе) 0 137488 1310170 1058236 2026-11-11T01:10:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310170 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Туҡтар | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡуҫа районы | район в таблице = Ҡуҫа районы{{!}}Ҡуҫа | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Туҡтар''' ({{lang-ru|Туктарово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡуҫа районы]]ндағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Туҡтар — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=204, 220|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]) составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 1-се йортона керә. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 227 || 214 || 213 |} {{ Население | Туктарово (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡуҫа районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡуҫа районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] jzbh0s4yvjxunfh37uro3x2f4f1g2k8 Сүкер 0 137504 1310075 1057650 2026-11-10T19:26:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310075 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Сүкер | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Чекурова (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Чекурова (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Сүкер''' ({{lang-ru|Чекурова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Ҡараболаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Сүкер (Соҡор) — [[һалйот]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=161, 165|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 159 || 135 || 191 || 370 |} {{ Население | Чекурова (деревня) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] byfmoyd5z6djrbv383j7x8yqtk49ukd Таҡталым 0 137506 1310131 1057937 2026-11-10T22:25:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310131 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Таҡталым | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Тахталым | тс }} | год переписи = {{ Население | Тахталым | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Таҡталым''' ({{lang-ru|Тахталым}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == 1937 йылда төҙөлөүсе Силәбе — Каменск-Уральский тимер юлында ([[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] ауылынан 2 км алыҫлыҡта) Таҡталым тимер юл станцияһына нигеҙ һалына<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=12|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Халыҡ һаны артыу менән ул айырым аулға тиклем ҙурая. == Халҡы == {{ Население | Тахталым }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] (41 %) һәм [[башҡорттар]] (40 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] e9gbfyorvrigmgsp7ludnevmuk3dwi7 Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе) 0 137534 1310279 1058944 2026-11-11T07:22:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310279 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название =Хоҙайбирҙе | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Худайбердинский | тс }} | год переписи = {{ Население | Худайбердинский | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Хоҙайбирҙе}} '''Хоҙайбирҙе''' ({{lang-ru|Худайбердинский}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Халҡы == {{ Население | Худайбердинский }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] (44 %), [[башҡорттар]] (42 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 6okg8ezxv4vmu06axeen9dct98qhm8j Чапаевка (Силәбе өлкәһе) 0 137536 1310311 1059118 2026-11-11T08:56:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310311 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Чапаевка | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Чапаевка (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Чапаевка (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Чапаевка}} '''Чапаевка''' ({{lang-ru|Чапаевка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына керә. == Халҡы == {{ Население | Чапаевка (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (67 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] fy2v0vm2uoxm3txddbob8yuw3nahnwz Шишмә (Арғаяш районы) 0 137537 1310337 1059359 2026-11-11T11:04:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310337 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Шишмә | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Чишма (Аргаяшский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Чишма (Аргаяшский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Шишмә}} '''Шишмә''' ({{lang-ru|Чишма}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына керә. == Халҡы == {{ Население |Чишма (Аргаяшский район) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (85 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 7cfdortwy21g8xrlk18l64y81fxuak0 Сәғитов Салауат Тәлғәт улы 0 138359 1310103 1291563 2026-11-10T20:18:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310103 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәғитов Салауат Тәлғәт улы''' ([[22 апрель]] [[1977 йыл]]) ― [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]], [[дәүләт]] һәм юғары мәктәп эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]]. 2010 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] хакимиәте башлығы, 2011 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары, 2018 йылдан [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Мифтәхетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры вазифаһын башҡарыусы, 2019 йылдан — ректор. [[Социология]] фәндәре кандидаты (2002), доцент. [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2015), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004). == Биографияһы == Салауат Тәлғәт улы Сәғитов 1977 йылдың 22 апрелендә [[Өфө]]лә тыуған. 1999 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]н тамамлаған<ref name="УГАТУ:ГиЛ">Гузаиров, М. Б., Исмагилов, Ф. Р., Филимонов, М. А. Уфимский государственный авиационный технический университет: годы и люди / М. Б. Гузаиров, Ф. Р. Исмагилов, М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа: УГАТУ, 2007. — 407 с.</ref>. 1999—2000 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтендә әйҙәүсе белгес. 2000—2003 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы начальнигы урынбаҫары. 2003—2005 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе вазифаһын башҡарыусы, Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе. 2006—2008 йылдарҙа ― Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе. 2008—2009 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты рәйесе<ref name="УГАТУ:ГиЛ" />.. 2009—2010 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры урынбаҫары. 2010—2011 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районы хакимиәте башлығы. 2011 йылдан ― Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары<ref>[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/24552.html Салават Сагитов назначен заместителем Премьер-министра Правительства Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826100738/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/24552.html |date=2019-08-26 }} {{ref-ru}}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. 2002 йылда «Мәҙәниәт өлкәһендә идара итеү социаль мәсьәлә күҙлегендә» ({{lang-ru|Управление сферой культуры как социологическая проблема}}) темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[http://www.dissercat.com/content/upravlenie-sferoi-kultury-kak-sotsiologicheskaya-problema Автореферат диссертации «Управление сферой культуры как социологическая проблема» на сайте disserCat — электронная библиотека диссертаций] {{ref-ru}}</ref>. [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның социология и социаль технологиялар кафедраһы доценты. == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2003). * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә (2015). == Ғәиләһе == * Атаһы — [[Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы]], башҡорт журналисы һәм дәүләт эшмәкәре. 1986—1987 һәм 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры. * Әсәһе — [[Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы]], [[йыр]]сы, вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призына республика йәш йырсылар конкурсы лауреаты (1970).. * Ағаһы — Сәғитов Азамат Тәлғәт улы, == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957242 персональная страница Сагитова Салавата Талгатовича на сайте «Кто есть кто в Республике Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716085625/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957242 |date=2018-07-16 }} {{ref-ru}} * [https://pravitelstvorb.ru/ru/government/structure.php?ELEMENT_ID=221 персональная страница Сагитова Салавата Талгатовича на сайте Правительства Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828123744/http://pravitelstvorb.ru/ru/government/structure.php?ELEMENT_ID=221 |date=2018-08-28 }} {{ref-ru}} [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] 8ldxxygrbwhycx3211sz6fgvq65iybj Станиславский Константин Сергеевич 0 138387 1310048 1283555 2026-11-10T17:52:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310048 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Станиславский Константин Сергеевич''' ([[17 ғинуар]] [[1863 йыл]] — [[7 август]] [[1938 йыл]]) — [[театр]] режиссёры, актёр, педагог һәм театр реформаторы. Йөҙ йыл барышында Рәсәйҙә һәм донъяла уғата ҙур популярлыҡ менән файҙаланған атаҡлы актёр системаһын булдырыусы. СССР-ҙың тәүге халыҡ артисы (1936)<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Константин Сергеевич Станиславский}}</ref>. 1888 йылда ул Мәскәү сәнғәт һәм әҙәбиәт йәмғиәтенә ойоштора. 1898 йылда Вл. И. Немирович-Данченко менән бергә [[Мәскәү Художество театры]]на нигеҙ һала. == Биографияһы == Константи́н Серге́евич Станисла́вский (ысын фамилияһы — ''Алексе́ев'') 1863 йылдың 17 ғинуарында [[Мәскәү]]ҙә<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Станиславский, Константин Сергеевич|[[Венгерова, Зинаида Афанасьевна|Венгерова З. А.]]}}</ref>]] С. И. Мамонтов һәм ағалы-ҡустылы Третьяковтар менән туған булған танылған сәнәғәтсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа (ғаиләлә бөтәһе туғыҙ бала була)<ref name="biog">{{cite web|url=http://www.stanislavskiy.info/biografiya/stanislavskiy_konstantin_sergeevich_1863_1938-i222.html|title=Станиславский Константин Сергеевич (1863 - 1938)|work=Русский биографический словарь|publisher=Театръ|accessdate=2012-12-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CjHJKC1M|archivedate=2012-12-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317121131/http://www.stanislavskiy.info/biografiya/stanislavskiy_konstantin_sergeevich_1863_1938-i222.html |date=2013-03-17 }}</ref>. Атаһы — Алексеев Сергей Владимирович (1836—1893), әсәһе — Елизавета Васильевна (ҡыҙ фамилияһы Яковлева), (1841—1904). Өлкән ағаһы — театр режиссёры һәм либреттолар яҙыусы Владимир Сергеевич Алексеев. Һеңлеһе — Зинаида Сергеевна Соколова (Алексеева), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артискаһы. Мәскәү ҡалаһы башлығы Н. А. Алексеев Константин Сергеевичтың ике туған ағаһы. Крәҫтиән ҡыҙы Авдотья Назаровна Копылованан тыуған уның беренсе улын В. С. Сергеевты (1883—1941) Станиславскийҙың атаһы С. В. Алексеев уллыҡҡа ала. Шулай итеп, был балаға олатаһының исеме фамилия булып китә, атаһының исеме урынына ла олатаһының исемен ҡуллана, аҙаҡ ул [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры, антик осор буйынса тарихсы булып китә<ref>[http://www.nnre.ru/istorija/alekseevy/p7.php Первый сын Кокоси / Алексеевы]</ref>. [[Файл:Alexeev_Sergey_Vladimirovich.jpg|слева|мини|265x265пкс|С. В. Алексеев, К. С. Станиславскийҙың атаһы]] Ҡатыны — Мария Петровна Лилина (1866—1943; ире буйынса — Алексеева) — Мәскәү художество театры актрисаһы. 1878—1881 йылдарҙа Лазарев институтында уҡый, артабан ғаилә фирмаһында хеҙмәт итә<ref name="pokrovka.narod.ru">[http://www.pokrovka.narod.ru/Sources/Book/Pokr22/Pokr22_5.htm Об учёбе братьев Алексеевых в Институте]</ref><ref name="pokrovka.narod.ru"/><ref name="Письма К. С. Станиславского">[http://royallib.ru/read/stanislavskiy_konstantin/pisma_1886_1917.html#0 Письма К. С. Станиславского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728225519/http://royallib.ru/read/stanislavskiy_konstantin/pisma_1886_1917.html |date=2014-07-28 }}</ref><ref name="Письма К. С. Станиславского"/>. Ғаиләлә театр менән мауығалар, Мәскәүҙәге йорттарында театр тамашаһы өсөн махсус рәүештә яраҡлаштырылған зал була, ә Любимовкалағы имениеларында — театр флигеле. 1877 йылдан алып өйҙә Алексеев түңәрәгендә сәхнә тәжрибәһен туплай башлай. Иң яҡшы педагогтар етәкселегендә пластика һәм вокал менән көсөргәнешле шөғөлләнә, [[Кесе театр]] актёрҙары өлгөһөндә оҫталыҡҡа өйрәнә, Ленский, Музиль, [[Федотова Гликерия Николаевна|Федотова]], Ермолова уның кумирҙары була. Лекоктың «Графиня де ла Фронтьер» (юл баҫыусылар атаманы), Эрвеның (Флоридор) «Мадемуазель Нитуш» оперетталарында, шулай уҡ Салливандың (Нанки-Пу) «Микадо» Скомик операһында уйнай. 1884 йылдың декабрендә Покровский бульварында А. А. Карзинкин йортонда һәүәҫкәр сәхнәлә Станиславский [[Гоголь Николай Васильевич|Гоголдең]] "Өйләнеү"ендә Подлескин ролен беренсе тапҡыр башҡара. Йәш актёрға спектаклде сәхнәгә ҡуйған [[Кесе театр]] артисы М. А. Решимов етәкселегендә лә беренсе тапҡыр эшләргә тура килә. 1886 йылда Константин Алексеевты Рус музыка йөмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе һәм уның эргәһендә эшләп килгән консерватория дирекцияһы ағзаһы һәм казначейы итеп һайлайҙар. [[Чайковский Пётр Ильич|П.]] [[Чайковский Пётр Ильич|И.]] [[Чайковский Пётр Ильич|Чайковский]], С. И. Танеев, С. М. Третьяковтар консерватория дирекцияһы буйынса уның иптәштәре була. Йырсы һәм педагог Ф. П. Комиссаржевский һәм рәссам Ф. Л. Соллогуб менән Алексеев Мәскәү Сәнғәт һәм Әҙәбиәт Йәмғиәте проектын (МОИиЛ) эшкәртә, был эшкә үҙенең шәхси финанстарын да тотона. Тап ошо ваҡытта үҙенең ысын фамилияһын йәшереү өсөн ул сәхнә өсөн Станиславский фамилияһын ала. [[Файл:Konstantin_Alexeev-Stanislavsky_1900.jpg|мини|314x314пкс|К. С. Алексеев [[Генрик Иоган Ибсен|Генрик Ибсендың]] «Халыҡ дошманы» пьесаһында локтор Штокман ролендә, 1900 йыл]] Режиссёр А. Ф. Федотов менән осрашыу Йәмғиәт ойоштороуға этәргес бер көс була: Н. Гоголдең ул ҡуйған «Уйынсылар» спектаклендә Станиславский Ихаревты уйнай. Беренсе спектакль 1888 йылдың 8 (20) декабрендә ҡуйыла. МОИиЛ сәхнәһендә ун йыл эшләгәндә инде Станиславский танылған актёрға әйләнә, уның башҡарыуындағы байтаҡ ролдәр император сәхнәһендәге профессионалдарҙың иң яҡшы эштәре менән типә-тиң ҡуйыла: "Горькая судьбина"ла Ананий Яковлев (1888) һәм А. Писемскийҙың «Самоуправы» спектаклендә Платон Имшин; А. Островскийҙың "Бирнәһеҙ ҡыҙ"ында Паратов (1890); Л. Толстойҙың «Плодах просвещения»һында Звездинцев (1891). Йәмғиәт сәхнәһендә ҡуйылған тәүге режиссёр тәжрибәһе — П. Гнедичтың "Янған хаттар"ы спектакле (1889). 1885 һәм 1890 йылдарҙа юғары ҡуйылыш мәҙәниәте менән айырылып торған Мейнингенский театрының<ref name="klim">{{статья|автор=Климова Л. П.|заглавие=Режиссёрская реформа Московского Художественного театра|ссылка=http://teatr-lib.ru/Library/U_istokov/U_istok/#_Toc150931045|издание=У истоков режиссуры: Очерки из истории русской режиссуры конца XIX — начала XX века: Труды Ленинградского государственного института театра, музыки и кинематографии|место=Л.|год=1976|страницы=63}}</ref>[./Станиславский,_Константин_Сергеевич#cite_note-klim-12 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]<ref name="klim"/> Рәсәйҙә булып үткән гастролдәре театр йәмәғәтселегендә, шул иҫәптән Станиславскийҙа ла ҙур тәьҫораттар ҡалдыра. 1896 йылда Станиславский ҡуйған «Отелло» тураһында Н. Эфрос түбәндәгеләрҙе яҙа: «Мейнинген театры актёрҙары К. С. Станиславский хәтерендә юйылмаҫ эҙҙәр ҡалдырған, күрәһең. „Отелло“ — шул идеалдарға табан яһалған ҙур аҙым»<ref>Цит. по: {{статья|автор=Климова Л. П.|заглавие=Режиссёрская реформа Московского Художественного театра|ссылка=http://teatr-lib.ru/Library/U_istokov/U_istok/#_Toc150931045|издание=У истоков режиссуры: Очерки из истории русской режиссуры конца XIX — начала XX века: Труды Ленинградского государственного института театра, музыки и кинематографии|место=Л.|год=1976|страницы=63}}</ref>. 1891 йылдың ғинуарында Станиславский Сәнғәт һәм Әҙәбиәт Йәмғиәтендә рәсми рәүештә режиссура өлөшөнә етәкселекте үҙ өҫтөнә ала. К. Гуцковтың «Уриэль Акоста» (1895), «Отелло» (1896), Эркмана-Шатриандың «Поляк йәһүде» (1896), "Много шума из ничего"н (1897), «Ун икенсе төн» (1897), «Батҡан ҡыңғырау» (1898) спектаклдәрен ҡуя, Акоста, бургомистр Матис, Бенедикта, Мальволио, мастер Генрих ролдәрен уйнай. Станиславский «әҫәрҙең рухи асылын белеү өсөн режиссёр алымдарын эҙләү» менән шөғөлләнә. === Мәскәү Художество театры === 1897 йылда Немирович-Данченко Станиславскийҙы театр торошона ҡағылышлы мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн осрашыуға саҡыра. Аҙаҡ Станиславский был осрашыуҙы, театр булдырыуҙың тәүге мәле, тип атай. 14 (26) июня 1898 йылдың 14 (26) июнендә Мәскәү янындағы [[Пушкино]]ла Художество театрының Немирович-Данченконың Филармония буйынса уҡыусылары һәм Сәнғәт һәм әҙәбиәт йәмғиәтенең һәүәҫкәр артистарынан торған труппаһы эшләй башлай. Репетицияларҙың тәүге айында уҡ етәксе вазифалар бүленешенең шартлы булыуы асыҡлана. «Батша Фёдор Иоаннович» трагедияһы репетицияларын Станиславский башлап ебәрә, Немирович-Данченко Фёдор батша роленә дәғүә иткән алты актёр араһынан үҙенең уҡыусыһы И. В. Москвинға өҫтөнлөк бирә. Станиславский, «Батша Федор»ҙан Мәскәү художество театрының тарихи-көнкүреш йүнәлеше башланала инде, тип иҫәпләй. [[Файл:Konstantin_Stanislavskiy_1912.jpg|мини|К. Станиславский, 1912 йыл.]] [[Максим Горький|М. Горькийҙың]] «На дне» (1902) пьесаһын сәхнәләштергәндә Станиславский һәм Немирович-Данченконың бер үк мәсьәләгә ике төрлө ҡарашта булыуҙары асыҡлана. Театр эшләй генә башлағанда режиссёр өҫтәле артында ике етәксе лә ултырыр була. [[1906 йыл]]дан «һәр беребеҙҙең үҙ өҫтәле, үҙ пьесаһы һәм үҙ постановкаһы булды, сөнки һәр беребеҙ, театрҙың дөйөм, төп принцибына тоғролоҡ һаҡлап, үҙ юлы менән барырға теләне», — тип аңлата аҙаҡ Станиславский. «Брандт» — Станиславский үҙе генә ҡуйған тәүге спектакль. Шул осорҙа Станиславский Мейерхольд менән бергә Поварская урамында эксперименталь Студия аса (1905). ==== Станиславский-актёр ==== Станиславский актёр һөнәре буйынса үҙ алдына яңынан-яңы бурыстар ҡуя. Ул артисҡа сәхнәлә ижад итеү мөмкинлеген биргән система булдырырға теләй. Театр теорияһы һәм [[педагогика]] өлкәһендәге эҙләнеүҙәре нигеҙендә Станиславский Беренсе студияһын аса (уның спектаклдәре 1913 йылдан күрһәтелә башлай). ==== 1917 йылдан һуң ==== [[Файл:Stanislavskiy_studio_РЕСТАВРИРОВАННАЯ.jpg|мини|320x320пкс|<center>К. С. Станиславский Ленскийҙың особнягы декорацияларында Леонтьевский тыҡырығындағы театр-студия труппаһы менән (ок. 1922 й.)</center>]] [[Октябрь революцияһы|Революциянан]] һуң Станиславский ҡуйған тәүге спектакль — [[Байрон Джордж Гордон|Байрондың «Каин»]]ы (1920). Һис шикһеҙ «Ревизорҙы» (1921) ҡуйыуҙы ла еңеү тип атап була. Хлестаков ролен Станиславский күптән түгел генә уның 1-се студияһына күскән Михаил Чеховҡа бирә. 1922 йылда МХАТ (Мәскәү художество академия театры) Станиславский етәкселегендә [[Европа]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|Америкаға]] оҙайлы гастролдәргә юллана, унан Качалов труппаһының ҡайһы бер актёрҙары, Рәсәйгә ҡайтмайынса, сит илдә ҡалыуҙы хуп күрә. 20-се йылдарҙа таетрҙа быуындар алмашыныуы мәсьәләһе киҫкен тора; МХАТ-тың 1-се һәм 3-сө студиялары үҙаллы театрҙар булып китә; Станиславский уҡыусыларының «хыянатын» бик ауыр кисерә, шуға ла МХАТ студияларын Шекспирҙың "Король Лир"ының ҡыҙҙары исеме менән атай: 1-се һәм 3-сө студияларға Гонерилья һәм Регана, 2-се студияға Корделия{{ЫС юҡ|4|4|2012}} исемдәре бирелә. 1924 йылда Художество театры труппаһына, нигеҙҙә, 2-се студияла тәрбиәләнгән актёрҙар килә. Станиславскийҙың 20—30-сы йылдарҙағы эшмәкәрлеге урыҫ сәхнә сәнғәтенең традицион художество ҡиммәттәрен һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелә. . МХАТ труппаһына 2-се студиянан һәм 3-сө студия мәктәбенән йәш көстәр килгәс, Станиславский улар менән шөғөлләнә һәм йөш режиссёрҙар ҡуйған эштәрҙе сәхнәгә сығара. === Һуңғы йылдарҙа === {{Внешнее изображение|align=right|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=nj6pdhqMX3Y Станиславский на репетиции, 1938 г.]|topic=Видеозаписи Станиславского}}1928 йылда МХАТ-тың юбилей кисәһендә Станиславский кисергән йөрәк өйәнәгенән һуң табиптар уға сәхнәгә сығыуҙы тыя. Станиславский 1929 йылда ғына эшен дауам итә ала, ул бөтә көсөн теоретик тикшеренеүҙәргә, «системаһын» ғәмәлдә һынап ҡарауҙарға, [[Ҙур театр]]ҙағы үҙенең Опера студияһында (хәҙерге К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү академия музыка театры) үткәрелгән занятиеларға йүнәлтә. «Системаһын» камиллаштырыуҙы дауам итеп, «Сәнғәттәге минең ғүмерем» китабынан һуң (Америкала — 1924, Рәсәйҙә — 1926 йылда баҫылып сыға) Станиславский «Актёрҙың үҙ өҫтөндә эшләүе» китабының 1-се томын нәшриәткә ебәреп өлгөрә (1938 йылда нәшер ителә, үлгәндән һуң). Станиславский [[1938 йыл|1938 йылдың 7 авгусында]] Мәскәүҙә вафат була. 9 августа Новодевичье зыяратында ерләнә. == Ғаиләһе == Улы (никахтан ситтә тыуған) — В. С. Сергеев (1883—1941), танылған антик осор тарихсыһы<ref name="nnre.ru">«Не многие знают, что у молодого, входящего в самостоятельную жизнь Кости Алексеева и Авдотьи Назаровны Копыловой, крестьянской девушки, взятой в дом Алексеевых из деревни, находящейся в Семеновской волости Серпуховского уезда Московской губернии, в середине июля 1883 года родился мальчик — его первый и внебрачный сын, которого нарекли Владимиром. Незаконнорождённого внука усыновил его дед, Сергей Владимирович Алексеев, и, по действующему в то время в России закону, мальчик получил отчество и фамилию по имени своего крестного отца (в данном случае и деда) Сергея, то есть стал Владимиром Сергеевичем Сергеевым. Молодую мать и её сына оставили жить в семье Алексеевых, мать называли Дуняшей, а её мальчика — Дуняшиным Володей, — в отличие от Владимира Сергеевича, старшего сына семьи Алексеевых. Дуняшин мальчик воспитывался совместно с младшими детьми Сергея Владимировича и Елизаветы Васильевны. Посторонним посетителям представляли Дуняшиного Володю, как воспитанника Констанина Сергеевича. <…> В. С. Сергеев состоял в гражданском браке с Наталией Николаевной Бромлей (1887—1982)» — [http://www.nnre.ru/istorija/alekseevy/p7.php Первый сын Кокоси] // ''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2,_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Балашов С. С.]'' Алексеевы. — М.: Октопус, 2008. — 256 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785948870632 ISBN 978-5-94887-063-2].</ref>. Ейәне —танылған тарихсы һәм этнограф, СССР Фәндәр Академияһы академигы Ю. В. Бромлей. Ҡыҙы — Кира Константиновна Алексеева-Фальк (1891—1977) рәссам Роберт Фалькта кейәүҙә була<ref>[http://www.e3e5.com/article.php?id=1618 А. Кентлер «Дело — табак»]</ref>. Һеңлеһе — Анна Сергеевна Алеева-Штекер (1866—1936), актриса. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Ҡыҙыл бөркөт ордены, Висбаден, {{OldStyleDate|13|апреля|1906|26}}<ref name="izp">{{книга|автор=[[Немирович-Данченко, Владимир Иванович|Вл. И. Немирович-Данченко]]|заглавие=Из прошлого|место=М.|издательство=[[Художественная литература (издательство)|Художественная литература]]|год=1938|страницы=265|страниц=300|тираж=10 000}}</ref><ref>{{cite web|title=Телеграммы наших корреспондентов. За границей|url=http://starosti.ru/archiv/april1906.html|date=1906-04-27|publisher=[[Русское слово (газета)|Русское слово]]}}</ref> * Республиканың Халыҡ артисы (1923) * СССР-ҙың Халыҡ артысы (1936) * [[Ленин ордены]] (03.05.1937) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (13.01.1933) * Петербург Фәндәр академияһының нәфис әҙәбиәт разряды буйынса почетлы академигы, 20.03.1917 — Урыҫ теле һәм тел ғилеме бүлексәһе<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49345.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12х Почётный академик]</ref> == Хәтер == [[Файл:Памятник_Станиславскому_в_Караганде.jpg|мини|301x301пкс| [[Ҡарағанды|Ҡарагандыла]] (Ҡ[[Ҡаҙағстан|аҙағстан]]) К. С. Станиславскийға ҡуйылған һәйкәл]] * Липецк, Мәскәү, [[Силәбе]], [[Өфө]], [[Тула]], [[Дондағы Ростов]], [[Новосибирск|Новосибирс]]к, [[Түбәнге Новгород]], [[Сочи]], Адлер, [[Ҡазан|Ҡаҙан]], Тосно, [[Химки]], [[Киев|Киев<ref name="Имени Станиславского…">{{Cite web|title=Имени Станиславского…|url=http://www.stanislavskiy.info/show.html?id=64|archiveurl=https://www.webcitation.org/618HWwBGk|archivedate=2011-08-22|publisher=Сайт, посвящённый К. С. Станиславскому|accessdate=2010-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901012606/http://www.stanislavskiy.info/show.html?id=64 |date=2009-09-01 }}</ref>]][./Станиславский,_Константин_Сергеевич#cite_note-20 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]<ref name="Имени Станиславского…"/> [[Орск]], [[Даугавпилс|Даугавпилс<ref name="ReferenceA">Решение Горисполкома № 651 от 19.11.1953 г.</ref>]][./Станиславский,_Константин_Сергеевич#cite_note-21 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]<ref name="ReferenceA"/>, [[Минск|Минск<ref name="Вулица.бай — Улица Станиславского">[http://vulica.by/stanislavskogo.html Вулица.бай — Улица Станиславского]</ref>]][./Станиславский,_Константин_Сергеевич#cite_note-22 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]<ref name="Вулица.бай — Улица Станиславского"/>, Мелитополь һәм ҡайһы бер башҡа тораҡ пункттарында урамдарға уның исеме бирелгән. * 2010 йылдың 10 ғинуарында [[Ҡарағанды]]ла урыҫ драма театры алдына Константин Станиславскийға һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл бронзанан эшләнгән, режиссёр креслола ултырған килеш һынландырылған; постаментамент менән бергә һәйкәлдең бейеклеге 2,8 метр тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=Памятник Станиславскому установили в Караганде|url=http://www.vz.ru/news/2010/1/10/364869.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/618HXllOH|archivedate=2011-08-22|publisher=Взгляд|date=10 января 2010|accessdate=2010-01-10}}</ref>. * К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немировича-Данченко исемендәге Мәскәү музыка театры. * Станиславский электротеатры. * Константин Станиславский исемендәге Ереван урыҫ драма театры. * Константин Станиславский исемендәге Ҡарағанды урыҫ драма театры. * К. С. Станиславский исемендәге Ҡарағалпаҡ дәүләт музыка драма һәм комедия театры. * Халыҡ-ара Станиславский премияһы — театр сәнғәтен үҫтереүгә тос өлөш индергән ижад кешеләрен, шулай уҡ театрҙы әүҙем хуплаған эшлекле даирә вәкилдәрен бүләкләү өсөн. 1994 йылда Халыҡ-ара Станиславский фонды тарафынан булдырыла. Халыҡ-ара театр фестивалендә тапшырыла<ref>[http://www.stanislavskyfestival.ru/premia Положение о порядке присуждения Международной Премии Станиславского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307022928/http://www.stanislavskyfestival.ru/premia |date=2016-03-07 }} — официальный сайт Международного фонда К. С. Станиславского</ref>. * «Ышанам. Константин Станиславский» — ММКФ-тың почетлы призы. * 1998 йылда [[Рәсәй Банкы|Рәсәй банкыһы]], К. С. Станиславскийҙың тыуыуына 135 йыл тулыуға арнап, 2 һумлыҡ номинал менән ике көмөш тәңкә сығарҙы. === Почта маркаларында === <gallery widths="200" heights="200"> File:Russia-2000-stamp-Konstantin Stanislavski and Vsevolod Meyerhold.jpg|В. Э. Мейерхольд и К. С. Станиславский File:RUSMARKA-1659.jpg|150 лет со дня рождения К. С. Станиславского </gallery> === Әҙәбиәттәге образы === * Станиславский Бойондороҡһоҙ театр режиссёры, [[Булгаков Михаил Афанасьевич|Михаил Булгаковтың "Театр роман"ы персонажы<ref name="ReferenceB">Булгаков М. А. Собрание сочинений. В 5 т. Т. 4. — М.: Художественная литература., 1992.// А. Смелянский. Комментарии к ром. «Записки покойника». стр. 665—667.</ref>]][./Станиславский,_Константин_Сергеевич#cite_note-25 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[25].</nowiki></span>]<ref name="ReferenceB"/> Иван Васильевичтың прототибы була. == Ижады == * К. С. Станиславский. Статьи. Речи. Беседы. Письма. М.: Искусство, 1953. * К. С. Станиславский. Творческое наследство. Материалы, письма, исследования. Институт истории искусств. Издательство Академии наук СССР. — М.: 1955. * Режиссёрские экземпляры К. С. Станиславского. В 6 т. М.: Искусство, 1980—1988. * Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1988. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/My_life/ Т. 1. Моя жизнь в искусстве] / Коммент. И. Н. Соловьевой. 622 с. * Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1989. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/selfwork/ Т. 2. Работа актёра над собой. Часть 1: Работа над собой в творческом процессе переживания: Дневник ученика] / Ред. и авт. вступ. ст. А. М. Смелянский. Коммент. Г. В. Кристи и В. В. Дыбовского. 511 с. * Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1990. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_3/ Т. 3. Работа актёра над собой. Ч. 2: Работа над собой в творческом процессе воплощения: Материалы к книге] / Общ. ред. А. М. Смелянского, вступит. ст. Б. А. Покровского, комент. Г. В. Кристи и В. В. Дыбовского. 508 с. * Станиславский К. С. Собрание сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1991. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_4/ Т. 4. Работа актёра над ролью: Материалы к книге] / Сост., вступит. ст. и коммент. И. Н. Виноградской. 399 с. * Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1993. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_5_1/ Т. 5. Кн. 1. Статьи. Речи. Воспоминания. Художественные записи] / Сост., вступит. ст., подгот. текста, коммент. И. Н. Соловьевой. 630 с. * Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1993. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_5_2/ Т. 5. Кн. 2. Дневники. Записные книжки. Заметки] / Сост., вступит. ст., подгот. текста, комм. И. Н. Соловьевой. 573 с. * Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1994. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_6/ Т. 6. Часть 1. Статьи. Речи. Отклики. Заметки. Воспоминания: 1917—1938. Часть 2. Интервью и беседы: 1896—1937] / Сост., ред., вступит. ст., коммент. И. Н. Виноградской. 638 с. * Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1995. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_7/ Т. 7. Письма: 1874—1905] / Сост. Г. Ю. Бродской, коммент. З. П. Удальцовой, вступит. ст. А. М. Смелянского. 735 с. * Станиславский К. С. Собраний сочинений: В 9 т. М.: Искусство, 1999. [http://teatr-lib.ru/Library/Stanislavsky/T_9/ Т. 9. Письма: 1918—1938] / Сост. И. Н. Виноградская, Е. А. Кеслер, коммент. И. Н. Виноградская, З. П. Удальцова, ред. И. Н. Виноградская, вступит. ст. А. М. Смелянского. 839 с. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Аронсон О. В.|заглавие=Неоконченная полемика: биомеханика Мейерхольда или психотехника Станиславского?|оригинал=Русская антропологическая школа. Труды. Вып. 4/1|ссылка=http://ec-dejavu.net/s-2/Konstantin_Stanislawski.html|издание=РГГУ|место=М.|год=2007|страниц=410—423}} * {{Китап|автор=[[Горчаков, Николай Михайлович|''Горчаков Н.М.'']]|заглавие=«Режиссёрские уроки К. С. Станиславского»|ответственный=Редактор [[Волков, Николай Дмитриевич|Волков Н. Д.]]|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1952|страниц=574}} * Евгений Вахтангов. Документы и свидетельства: В 2 т. / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.:, Индрик, 2011. Т. 1 — 519 с., илл.; Т. 2 — 686 с., илл. * ''Иванов В. В.'' Библейские сны Станиславского // Иванов В. В. Русские сезоны театра «Габима». М.: «АРТ», 1999. С. 129—147. * {{Китап|автор=[[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие=Станиславский Константин Сергеевич|ссылка=http://www.world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/4142.html|издание=Электронная энциклопедия «Мир Шекспира»}} * Мастерство актёра в терминах и определениях К. С. Станиславского. М.: Сов. Россия, 1961. * Станиславский репетирует. Записи и стенограммы репитиций. М.: СТД РСФСР,1987. * {{Китап|заглавие=Станиславский: эпоха тотального обновления театра|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/8253880/|ответственный=Д.В. Родионов, С.В. Семиколенова|место=М|издательство=[[Театральный музей им. А. А. Бахрушина|ГЦТМ им. А.А. Бахрушина]]|год=2011|страниц=252|серия=[[Бахрушинская серия]]|isbn=978-5-901977-35-4|тираж=1000}} * {{Китап|автор=Столович Л. Н.|часть=И. И. Лапшин и К. С. Станиславский|заглавие=[[Вопросы философии]]|оригинал=№ 10|год=1999|страницы=165—170}} * {{Китап|автор=[[Таланов, Александр Викторович|Таланов А. В.]]|заглавие=К. С. Станиславский|место=М.|издательство=[[Детская литература (издательство)|Детская литература]]|год=1965|страниц=176|тираж=50&nbsp;000}} (в пер.) * ''Топорков В. О.'' Станиславский репетирует. М.: Искусство, 1950. * {{Китап|автор=[[Чуковский, Корней Иванович|Чуковский, Корней]]|заглавие=Драма жизни. Беседа с К. С. Станиславским|ссылка=http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/stanislavskiy.htm}} * {{Китап|автор=[[Эфрос, Николай Ефимович|Эфрос Н. Е.]]|заглавие=[http://teatr-lib.ru/Library/Efros_n/mat/ Московский Художественный театр. 1898—1923]}} == Шулай уҡ ҡара == * Не верю * Предлагаемые обстоятельства * Сверхзадача * Система Станиславского == Һылтанмалар == * [http://stanislavskii.com/ Система Станиславского.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://stanislavskii.com/ Статьи, книги, видео.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.stanislavskiy.info/ Сайт, посвящённый К. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928065400/http://www.stanislavskiy.info/ |date=2011-09-28 }} [http://www.stanislavskiy.info/ Станиславскому] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928065400/http://www.stanislavskiy.info/ |date=2011-09-28 }}. * [http://www.stanislavskiy.info/ Издания и произведения К. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928065400/http://www.stanislavskiy.info/ |date=2011-09-28 }} [http://www.stanislavskiy.info/ Станиславского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928065400/http://www.stanislavskiy.info/ |date=2011-09-28 }}. * [https://project1917.ru/heroes/konstantin-stanislavskiy Константин Станиславский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625075446/https://project1917.ru/heroes/konstantin-stanislavskiy |date=2018-06-25 }} на сайте Проекта1917 * [http://domra.ru/stan/ Генеалогия К. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180801073417/http://domra.ru/stan/ |date=2018-08-01 }} [https://web.archive.org/web/20180801073417/http://domra.ru/stan/ Станиславского]. * [http://seance.ru/blog/zon-school/ Борис Зон. Учителя и ученики. Встречи со Станиславским] — («Встречи со Станиславским» (часть книги Б. Зона «Учителя и ученики») впервые с существенными изъятиями были опубликованы в сборнике «К. С. Станиславский. Творческое наследство. Материалы, письма, исследования». Институт истории искусств. Изд-во Академии наук СССР. — М., 1955. Т. I. (Стр. 445—491). Представленный здесь фрагмент (Гл. V.) создан на основе черновой рукописи книги Б. В. Зона «Учителя и ученики», хранимой в музее Санкт-Петербургской государственной академии театрального искусства, отредактирован В. Львовым. В полном объёме книга Зона опубликована в сборнике «Школа Бориса Зона. Уроки актёрского мастерства и режиссуры» в 2011 году (стр. 289—538).) [[Категория:XIX быуат актёрҙары]] [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Ҡыҙыл бөркөт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:17 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1863 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]] [[Категория:СССР театр режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]] [[Категория:7 августа вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] 7hybaui8r0rsb4q4visjixoirqjm61h Теләшев Илшат Ғүмәр улы 0 138459 1310137 1202207 2026-11-10T22:41:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310137 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Теләшев Илшат Ғүмәр улы ''' ([[21 ноябрь]] [[1956 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең нефтсе-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1992), профессор (2008). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы (2001), Атырау нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2003). == Биографияһы == Илшат (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Эльшад<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/94361/ Башҡорт энциклопедияһы — ТЕЛӘШЕВ Эльшад Ғүмәр улы]{{V|19|11|2021}}</ref>) Ғүмәр улы Теләшев<ref>{{cite web|url=http://www.erbp.ru/people/14842|title=Теляшев Эльшад Гумерович|accessdate=2013-02-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EPp787br|archivedate=2013-02-14}}</ref> 1956 йылдың 21 ноябрендә Өфөлә тыуған. Ете кешелек ғаилә Өфөнөң Черниковка биҫтәһендә коммуналь фатирҙа йәшәгән. Ата-әсәһе: атаһы Ғүмәр Ғариф улы (1935 йылғы) — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], әсәһе Фәүиҙә Ғүмәр ҡыҙы. Икеһе лә [[Дәүләкән районы]]нан, Өфө нефть институтын тамамлағандар, Өфөнөң нефть эшкәртеү заводтарында эшләгәндәр. Ағай-энеләре — Рәйес һәм Раушан. Илшат Ғүмәр улы Өфөнөң 62-се урта мәктәбен, 1979 йылда [[Өфө нефть институты]]н «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» специальносы буйынса тамамлай. Институтта уҡығанда йәй һайын студент төҙөлөш отрядтарында эшләй: боец, отряд комиссары, отряд командиры, интернациональ лагерь командиры була. Туризм, спорт менән мауыға, комсомол эше менән шөғөлләнә. Эш урындары: Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында 1979—1980 — «Органик химия» кафедраһы инженеры; 1980—1983 — «Физик һәм органик химия» кафедраһының аспиранты, кесе ғилми хеҙмәткәре; 1983—1993 — «Физик һәм органик химия» кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, төп ғилми хеҙмәткәре; 1996—2000 йылдарҙа һәм 2004 йылдан башлап — «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы профессоры; 1997 йылдан — Башҡортостан Фәндәр академияһының, Башҡорт дәүләт университетының һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының «Технологик процестарҙы һәм ҡорамалды моделләштереү, ҡулайлаштырыу һәм идара итеү» вуз-ара уртаҡ уҡыу-ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире; «Нефтте химик эшкәртеү институты» Башҡортостан Республикаһы дәүләт унитар предприятиеһында: 1993—1997 йылдарҙа — «Технологик процестарҙы ҡулайлаштырыу» лабораторияһы мөдире, «Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр» бүлеге мөдире урынбаҫары; 1997 йылдан әлегә тиклем — «Башҡортостан Республикаһының Нефтте химик эшкәртеү институты» акционерҙар йәмғиәте директоры; 1997—2004 йылдарҙа — Өфө бәләкәй тоннажлы производстволар тәжрибә заводы директоры; 1997—2006 йылдарҙа — «Нефтте химик эшкәртеү» ғилми-етештереү берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: 1996—2000 йылдарҙа — «Тоташ мөхиттәр механикаһы» кафедраһы профессоры; Өфө дәүләт авиация техник университетында: 2003 йылдан — кафедра филиалы мөдире, етештереү хәүефһеҙлеге һәм сәнәғәт экологияһы кафедраһы профессоры. 1983 йылда — кандидатлыҡ, 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Эксперт советы ағзаһы, Рәсәй Энергетика министрлығының нефть эшкәртеү буйынса эшсе төркөмө ағзаһы, Атырау Нефть һәм газ институтының ([[Ҡаҙағстан Республикаһы]] Атырау ҡалаһы) докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы рәйесе урынбаҫары, Өфө дәүләт нефть техник университетының диссертация советтары ағзаһы. 2012 йылда Илшат Теләшев Башҡортостан Республикаһы Президентының нефть сығарыу, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе. Ғаиләһе: ҡатыны Гүзәл Жәүәт ҡыҙы Теләшева Өфө дәүләт нефть техник университетының сәнәғәттең йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы доценты, техник фәндәр кандидаты. Ике ҡыҙҙары бар: Айгөл һәм Диләрә. == Хеҙмәттәре == Теләшев Илшат Ғүмәр улы — 600-ҙән ашыу публикация һәм 150-ләп патент авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы (2001) * Атырау нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2003) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?3622923 Указ Президента Российской Федерации от 25 марта 2014 года № 176 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407095324/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?3622923 |date=2014-04-07 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995 == Һылтанмалар == * {{БЭ|94361}}{{V|19|11|2021}} * http://www.anrb.ru/blog/Item/545/15 * http://www.journal-ufa.ru/ufimec.php?uid=28 * http://www.bashkortostan.ru/news/38945/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://web.archive.org/web/20140719015018/http://sterlegrad.ru/newsrb/politics/31055-elshad-telyashev-naznachen-sovetnikom-prezidenta-bashkirii.html * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/122568/Теляшев [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1956 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] bgm4ik4yrp6yn73z8mz89dpm5p34n24 Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы 0 140841 1310295 1197727 2026-11-11T07:46:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310295 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы''' ([[2 декабрь]] [[1952 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] скульпторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы ([[2003]]). == Биографияһы == Мәүлитбай Рамаҙан улы Хәлилов [[1952 йыл]]дың [[2 декабрь|2 декабрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай]] ҡалаһында тыуа. [[1981 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]) художество-графика факультетын тамамлай. Диплом эше — «Әсәй» скульптураһы була. [[1995 йыл]]дан РФ Рәссамдар союзы һәм «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Скульпторҙың ижад өлгөләре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда (Өфө), Учалы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында, «Янғантау» картиналар галереяһында ([[Салауат районы]], [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» курорты]]) һаҡлана. == Ижады == Башҡортостандың [[Дүртөйлө районы]]нда шағир [[Назар Нәжми]]гә дүрт метр ярымлыҡ мәрмәр һәйкәл; Өфөләге [[Ҡашҡаҙан (парк)|«Ҡашҡаҙан» ял һәм мәҙәниәт паркында]] «Яңғыҙ романтик» скульптура төркөмө. [[2018 йыл]]да Р. Ф. Ғәбиҙуллина менән берлектә Ишембай ҡалаһында З. А. Космодемьянская һәйкәлен тергеҙә<ref>''Никулочкин, Д. В.''&#x20;[http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1537527720_nomer_38_2018.pdf Снова в строю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924150154/http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1537527720_nomer_38_2018.pdf |date=2018-09-24 }}&#x20;// [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B8%2B Подметки+] : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%88%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 Ишимбай] : РИК «Аспект», 2018. —&#x20;№ 38&#x20; (19 сентября). — С. 3. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:2220-8348 2220-8348].</ref>. == Күргәҙмәләре == Мәүлитбай Рамаҙан улы Хәлилов [[1982 йыл]]дан республика, декада, зона, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003) * Назар Нәжми исемендәге премия лауреаты (2003). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://artru.info/ar/49045 профайл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте artru.info * [https://web.archive.org/web/20160305064004/http://artmus.culture21.ru/author.aspx?author=3151 профайл] на сайте Чувашского государственного художественного музея * [http://www.shrb.ru/sculpture/halilov.htm профайл] на сайте Союза художников Республики Башкортостан * Лия Нагимова.[http://www.bashinform.ru/news/210746-personalnaya-vystavka-izvestnogo-bashkirskogo-skulptora-mavletbaya-khalilova-otkroetsya-v-ufe125/?sphrase_id=497701 Персональная выставка известного башкирского скульптора Мавлетбая Халилова откроется в Уфе]//[[Башинформ]], 26 августа 2009 года. [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1952 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ишембайҙа тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан скульпторҙары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Рәсәй Рәссамдар союзы ағзалары]] 7lls05x21txrkr0ebgs9qhexqf3oswh Штейнберг Исаак Захарович 0 141752 1310342 1285679 2026-11-11T11:22:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310342 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Штейнберг Исаак Захарович'''(йәһүд баҫмаларында — ''Ицхок-Нахмен Штейнберг''; [[13 июль]] [[1888 йыл]], [[Даугавпилс|Динабург]] — [[2 ғинуар]] [[1957 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — [[РСФСР]]-ҙың юстиция халыҡ комиссары ([[1917]] йылдың декабренән [[1918]] йылдың мартына тиклем), һул эсерҙар партияһы ағзаһы, [[идиш]] телендә яҙыусы. А. З. Штейнбергтың өлкән ағаһы. == Биографияһы == Исаак Захарович Штейнберг 1888 йылдың 13 июлендә сауҙагәр Зерах Штейнберг һәм уның ҡатыны Эльяшева Хьена (Ковен раввинының ҡыҙы, йәһүд әҙәби тәнҡитсеһе Исроэл Бал-Махшовес [[:he:בעל-מחשבות|בעל-מחשבות]] һеңлеһе) ғаиләһендә тыуған. Урыҫ шағиры, Берлиндағы йәһүд сәхнәһе режиссеры Николай Эльяшов — Исаак Захаровичтың ике туған энеһе. Исаак Захарович Штейнберг Перново гимназияһында хедерҙа уҡый. [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡый, шунда эсерҙарға ҡушыла. 1907 йылда ҡулға алына һәм Тубыл губернаһына 2 йылға һөргөнгә ебәрелә. Һоргөндән һуң [[Германия]]ға китә һәм магистр диссертацияһын яҡлай. [[Рәсәй]]гә әйләнеп ҡайтҡас адвокат эшмәкәрлеге һәм журналистика менән булыша. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында һуғышҡа ҡаршы эш алып бара, күп тапҡырҙар ҡулға алына. 1917 йылда [[Өфө]]лә адвокат булып эшләй. Унда [[Өфө губернаһы]] һул эсерҙар клубы менән етәкселек итә. Ҡала думаһына һайлана, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советы башҡарма комитеты ағзаһы була. 1917 йылдың 26 октябрендә [[Петроград]]тағы ихтилалды ғәйепләп сыға. Губревкомға игенселек буйынса комиссары составына инә. Өфө губернаһынан Ойоштороу соборына эсерҙарҙан депутат итеп һайлана. Һул эсерҙар партияһының Үҙәк комитеты ағзаһы була. 1917 йылда 10 декабрҙенән алып [[1918 йыл]]дың мартына тиклем [[РСФСР]] юстиция халыҡ комиссары була. Был эшенән тыш төрмәләрҙең шәхси составы менән етәкселек итә, енәйәт суд эшмәкәрлегендә бүлек мөхәррире булып эшләй. 1917 йылдың 18 декабрендә Дзержинский ордеры менән Ойоштороу йыйылышының бер нисә ағзаһы ҡулға алына («Ойоштороу йыйылышын һаҡлау союзы» нда ҡатнашыусы булараҡ), әммә И. З. Штейнберг уларҙы иреккә сығара<ref name="Леонов">''Леонов С. В''. Государственная безопасность Советской Республики в пору Октябрьской революции и Гражданской войны (1917—1922 гг.) // Государственная безопасность России: история и современность. — М., 2004.</ref>. 1917 йылдың 19 декабрендә ревтрибуналға кешеләрҙе, учреждениеларҙы һәм матбуғатты эҙәрлекләүҙе туҡтатыу тураһында «Инструкция» яҙа һәм шуға ярашлы телеграмманы Советтарҙың барлыҡ кимәлдәренә лә ебәрә. 1917 йылдыың декабре — 1918 йылдың ғинуарында Совнарком Штейнбергтың ВЧК-ға ҡаршы дәғүәләрен бер нисә тапҡыр тикшерә. 1917 йылдың 31 декабрендә уның инициативаһы менән Халыҡ Комиссарҙары Советы ВЧК һәм Тикшереү(Следственная)комиссияһының функцияларын айырып бүлеү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 6 ғинуарынан 7 ғинуарына ҡараған төндә Ф. Ф. Кокошкин һәм А. И. Шингарев үлтерелеү арҡаһында сыҡҡан ғауға сәбәпле, 7 ғинуарҙа Совнарком, Штейнбергтың докладын тыңлап, НКЮ-ға (Юстиция Халыҡ комиссариатына) «… ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бөтә сәйәси тотҡондарҙы төрмәлә тотоуҙың нигеҙлелеген тикшерергә, ғәйепләү табылмаған осраҡта, уларҙы 48 сәғәт эсендә азат итергә» ҡуша. Штейнберг тәҡдиме буйынса СНК наркомюст ағзалары большевик Козловский М. Ю. һәм П. А. Красиковтарың законды боҙоусы эшмәкәрлеген туҡтататыу тураһында тикшереүҙәр башларға бойора. 1918 йылдың 18 февралендә Штейнберг В. Бурцевты төрмәнән сығара. 1918 йылдың март-апрель айҙарында Штейнберг Ф. Э. Дзержинский менән конфронтацияға инә. 1918 йылдың 15 мартында Брест солохона протест йөҙөнән ул СНК составынан сыға һәм 19 мартта ПЛСР Үҙәк комитетының Көньяҡ делегацияһы составында [[Курск]]иға партизан отряды ойошторорға йүнәлә. Унан илдең көньяғына китә, [[Харьков]], [[Дондағы Ростов]]ҡа бара, Екатеринославта Советтарҙың Бөтә Украина съезында ҡатнаша Украин үҙәк комитет президиумы һайлана. Бөтә Украина ПЛСР-ы Президиумына Рәсәй һул эсерҙар араһынан һайлана. Д.Б Камков һәм А. В. Карелин менән берлектә [[Таганрог]]та һул эсерҙарҙың Баш хәрби штабын ойоштора. 1918 йылдың яҙында ПЛСР-ҙың икенсе съезында телмәр һөйләй, һул эсерҙарҙың СНК составынан сығыуын хуплай, совет бюрократияһының барлыҡҡа килеү ҡурҡынысы хаҡында иҫкәртә<ref>{{ЭЕЭ|14917|Штейнберг Ицхак Нахман}}</ref><ref>[http://gufo.me/content_pol/vtoroj-sezd-partii-levyx-socialistov-revoljucionerov-internacionalistov-6535.html Второй Съезд Партии Левых Социалистов-революционеров-интернационалистов]</ref>. ВЧК тарафынан 1919 йылдың 10 февралендә ҡулға алына һәм төрмәлә 4,5 ай тотола. [[1923 йыл]]да Вена Интернационалында эшләү маҡсаты менән сит илгә сығып китә, шунан һуң уны ВЦИК совет гражданлығынан мәхрүм итә. Берлинда йәшәй. А. Шрейдер менән берлектә «Скиф» нәшриәтенә нигеҙ һала<ref>[http://www.hrono.ru/organ/rossiya/skify.html Издательство Скифы]</ref>. Журналистикала һәм әҙәбиәттә Штейнберг И. З. Ицхок-Штейнберг Нахмен тәхәллүсе аҫтында [[идиш]] телендә яҙа. Территориализмдың теоретигы һәм «Афн швэл» (На пороге) журналының мөхәррире була. 1933 йылда, Германияла нацистар властҡа килгәс, ул [[Лондон]]ға күсенә. 1939—1943 йылдарҙа [[Австралия]]ла йәшәй, унда йәһүд диаспораһын ойоштороу менән һөҙөмтәһеҙ шөғөлләнә. [[1957 йыл]]да [[Нью-Йорк]]та вафат була . Улы — Американың билдәле сәнғәт белгесе Стайнберг Л (Залман-Лейб Штейнберг, 1920—2011). == Идеялары == Штейнберг хеҙмәт коллективтары үҙидара итеүгә нигеҙләнгән йәмғиәт төҙөү яҡлы булып сығыш яһай, уның ҡарашы анархизмға яҡын була. Әммә, Штейнберг, хөкүмәтһеҙ йәмғиәттә психологик һәм ойоштороу менән бәйле «власть кристалдары» булырға тейеш, тип уйлай, был пациент һәм табип, уҡытыусылар һәм уҡыусылар, йәш һәм тәжрибәле белгестәр араһындағы мөнәсәбәттәр, улар араһындағы иерархиялар мотлаҡ формаль булыуы мөмкин түгел тигән фекерҙә Уларҙың күбеһе, формаль характерға эйә булмайынса ғына шәхсән хакимлыҡ, өҫтөнлөк алырға мөмкин. Был иерархиялар тулыһынса ирекле төҙөлһәләр ҙә, улар яңы власть пирамидаһына әүерелергә мөмкин. Ирекле йәмғиәтте Штейнберг эсендә ҡаты кристалдар йөҙгән иретмә менән сағыштыра. Шыйыҡса тулыһынса кристаллыға әйләнмәһен өсөн, уны даими болғап, кристалдарын таратып торорға кәрәк. Бындай һәр осраҡты айырым ҡарарға һәм, яңы тотороҡло иерархиялар барлыҡҡа килеүен киҫәтергә кәрәк. Әгәр был процестарҙы күҙәтеп тормаһаң. «анархияны» тулыһынса еңгән йәмғиәттең ҡабаттан диктатураға әйләнеүе бар. Шуға күрә Штейнберг үҙенең сығыштарында бындай кристаллашыуҙы булдырмай торған хөкүмәтһеҙ федерация ойоштороу тураһында һөйләй. Көрәш майҙаны булып идаралыҡ функцияһын тарҡатыу торасаҡ. Штейнберг власты һайланған халыҡ үҙидара органдарында, үҙе шул яҡлы булған Советтарҙа, туплауҙың негатив, кире һөҙөмтәләргә килтереүе мөмкинлеге тураһында иҫкәртә, сөнки Советтарға һайланған депутаттар һайлаусылар йыйылыштары менән һәр саҡ бәйләнеш тота һәм был коллективтар һәр саҡ Советтарҙың төп йүнәлештәрен билдәләй, уларҙың эштәрен күҙәтә һәм үҙ наказдарын үтәтә.Әгәр уларҙың наказдары үтәлмәһә, һайлаусылар баштағы делегаттарҙы яңы делегаттар менән алмаштыра. Шулай ҙа Штейнберг урындағы йыйылыштарҙың юғары «власть» булыуына ҡарамаҫтан, һәр бер һайлау органдарының да эшен контролдә тота алмаясағын аңлай. Шуға күрә, Штейнберг, берҙәм совет власы йоҙроғон ҡыйратып, йәмғиәт менән идара итеүҙе сәйәси һәм иҡтисади органдар араһында бүлергә кәрәк, тип таба. Совет власының бындай ике тармаҡта тороуы уларҙы тигеҙләштереүгә килтерә һәм законды боҙоуға ҡамасаулай, тип уйлай. Штейнбергтың идеялары һул эсерҙарҙың төп концепцияһы була. == Әҫәрҙәре == * Дневник социалиста-революционера. — Уфа, 1917. * Нравственный облик революции. — Берлин, 1923. * Штейнберг, И. З. От февраля к октябрю 1917 г. — Берлин-Москва, 1920. * Когда я был наркомом. — Берлин, 1929. * Spiridonova: Revolutionary Terrorist. — London, 1935. * Australia: The Unpromised Land. — London, 1948 * In The Workshop Of The Revolution, 1955. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Очерки по истории Башкирской АССР. Т. 2. — Уфа, 1966. * В. И. Ленин и ВЧК. Сборник документов (1917—1922). — М., 1987. == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.info/biograf/bio_sh/shteinberg.html Биография на Хроносе] * [https://web.archive.org/web/20090525081456/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%D8,2411.html Институт истории и археологии — Уральская историческая энциклопедия] * [http://www.leagueforyiddish.org/yinashseedof.html I. N. Steinberg: Second Editor of Afn Shvel]{{Ref-en}}(инг.) * [http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A160362b.htm Steinberg, Isaac Nachman (1888—1957).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524141054/http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A160362b.htm |date=2011-05-24 }} * [http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A160362b.htm Australian Dictionary of Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524141054/http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A160362b.htm |date=2011-05-24 }}{{Ref-en}}(инг.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1888 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1957 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Эсерҙар]] nguwp33sxf5xmhp5pc215i0pxlfg9l0 Черкассы ауыл Советы (Өфө районы) 0 141928 1310314 1059148 2026-11-11T09:12:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310314 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Черкассы ауыл Советы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]. Административ үҙәге — [[Черкассы (Өфө районы)|Черкассы]] ауылы. == Тарихы == «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Черкасский сельсовет (Башкортостан) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Черкассы (Өфө районы)|Черкассы]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Черкассы (Уфимский район) | тс }} | | [[Сыбаръяҙ]] | ауыл | {{ Население | Чуварез | тс }} | | [[Яңы Ҡарашиҙе]] | ауыл | {{ Население | Новые Карашиды | тс }} | | [[Покровка (Өфө районы)|Покровка]] | ауыл | {{ Население | Покровка (Уфимский район) | тс }} | | [[Волков (Черкассы ауыл советы, Өфө районы)|Волков]] | ауыл | {{ Население | Волково (Черкасский сельсовет) | тс }} | | [[Күндерәк (Өфө районы)|Күндерәк]] | ауыл | {{ Население | Кундряк (Уфимский район) | тс }} }} == Тыуып үҫкән һәм билдәле кешеләре == * [[Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы]] (7 апрель 1894 — 11 июль 1938) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе (1930—1937)<ref>[http://www.knowbysight.info/BBB/12387.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991. Булашев, Зинатулла Гизатович]</ref>. * [[Вершинин Владимир Ильич]] (1938 йылдың 1 ғинуарында тыуған) — «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ техник технологы, БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы<ref>[http://salavat2.jimdo.com/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/ Энциклопедия Газпром нефтехим Салават. Вершинин, Владимир Ильич] {{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2017|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * [[Косолапов Филипп Макарович]] (9 ғинуар 1919 йыл — 7 август 1994) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, 2-се гвардия истребителдәр авиация полкының эскадрилья командиры (Көнбайыш фронт 1-се һауа армияһы 2 истребителдәр авиация корпусы 322-се истребителдәр авиация дивизияһы), гвардия өлкән лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943)<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1788 Косолапов, Филипп Макарович. Сайт «Герои страны»]</ref><ref>[http://airaces.narod.ru/all12/kosolapv.htm Красные соколы. Советские лётчики 1936—1953. Косолапов, Филипп Макарович]</ref><ref>[http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/k/283-kosolapovfm Республиканский Музей Боевой Славы. Косолапов Филипп Макарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227150235/http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/k/283-kosolapovfm |date=2017-02-27 }}</ref>. * [[Кулаков Пётр Афанасьевич]] (16 июнь 1923 — 24 ғинуар 1994) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, 3-сө Белорус фронтының 31се армия 174-се уҡсылар дивизияһы 598 -се артиллерия полкында орудие командиры, сержант, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945)<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2043 Кулаков, Пётр Афанасьевич. Сайт «Герои страны»]</ref><ref>[http://patriot.irksportmol.ru/soldiers_victory/heroes_of_the_soviet_union/kulakov_pa.html Герои Советского Союза. Кулаков, Пётр Афанасьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227062630/http://patriot.irksportmol.ru/soldiers_victory/heroes_of_the_soviet_union/kulakov_pa.html |date=2017-02-27 }}</ref>. * [[Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы]] (1942 йылдың 20 майында тыуған) — Рәсәй философы, социолог, философия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы<ref>[http://www.anrb.ru/blog/alias/faizullin Файзуллин Фаниль Саитович // Академия Наук Республики Башкортостан]</ref><ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/redaktsionnaya-kollegiya/2-statya/345-fajzullin-fanil-saitovich Файзуллин Фаниль Саитович // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227062514/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/redaktsionnaya-kollegiya/2-statya/345-fajzullin-fanil-saitovich |date=2017-02-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡалып:Өфө районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Өфө районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]] 51t4ygt05xifsz3ruhheqnh1o8biqzf Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы 0 142564 1310278 1307942 2026-11-11T07:16:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310278 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы''' ([[29 октябрь]] [[1958 йыл]]) — журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты.]] 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Эльза Рәхимйән ҡыҙы Хорева (ҡыҙ фамилияһы ''Баймөхәмәтова'') 1958 йылдың 29 октябрендә<ref>[http://сжрб.рф/новости/526-dorogoy-nash-kollega-i-drug-uvazhaemaya-elza-rahimyanovna.html Поздравление с юбилеем. Официальный сайт Союза журналистов РБ. 29 октября 2018 года]{{ref-ru}}{{V|7|02|2019}}</ref> ул ваҡытта [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]]ның [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл Советына]] ҡараған ''3-сө урман заводы ҡасабаһында'' (посёлок Лесозавода № 3) тыуған. 1966 йылда [[Сибай]] ҡалаһында 1-се синыфты тамамлай һәм артабанғы уҡыуын, ата-әсәһе удар комсомол төҙөлөшөнә барғанлыҡтан, 1967 йылда [[Свердловск өлкәһе]] Качканар ҡалаһының 3-сө урта мәктәбендә дауам итә. 1976 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1978 йылда БДУ-ның ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, «Качканарский рабочий» ҡала гәзитендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1983 йылда журналист эшен Башҡортостан йәштәре гәзите [[Ленинец|«Ленинсы»—«Ленинец»]]та дауам итә, бында хәбәрсе, бүлек мөдире була. 1991 йылдан ижади эшмәкәрлеген [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына]] арнай: «Аҙна»—«Неделя» ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙарын эфирға әҙерләп сығара. 1995 йылда Эльза Хорева [[Һупайлы]] ([[урыҫ теле|урыҫса]] Сипайлово) округы буйынса Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһына депутат итеп һайлана. Һөнәри нигеҙҙә Ҡануниәт, дәүләт төҙөлөшө һәм суд-хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса комитетта эшләй, Башҡортостан Республикаһының ҡайһы бер үҙгәрештәр һәм өҫтәлмәләр менән бөгөнгө көндә лә ғәмәлдә булған күпе кенә закондарын әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1999 йылда Ҡоролтай депутаты вәкәләтлектәре тамамланғандан һуң, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһындағы журналист эшенә кире ҡайта, бер үк ваҡытта Үҙәк телевидениеның 1-се федераль каналы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеп, уның «Доброе утро» программаһы өсөн республикабыҙ тормошон яҡтыртҡан сюжеттар әҙерләй. 2003 йылдан «Интерфакс» халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй. 2011—2018 йылдарҙа «Республика Башкортостан» гәзитенең баш мөхәррире була. 2018 йылдың майында был вазифаһынан үҙ теләге менән хаҡлы ялға китә<ref>[https://mkset.ru/news/society/29-04-2018/glavnyy-redaktor-respubliki-bashkortostan-ob-yavila-o-svoem-uhode-s-raboty Главный редактор «Республики Башкортостан» объявила о своем уходе с работы. Сайт «mkset.ru» 2018, 29 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152201/https://mkset.ru/news/society/29-04-2018/glavnyy-redaktor-respubliki-bashkortostan-ob-yavila-o-svoem-uhode-s-raboty |date=2021-04-21 }}{{ref-ru}}{{V|28|10|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957813 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»: Хорева Эльза Рахимьяновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152201/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957813 |date=2021-04-21 }} {{ref-ru}}{{V|27|10|2018}} * [https://web.archive.org/web/20231028073607/https://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/81140/ Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал). Депутаты прошлых созывов. 1 созыв]{{ref-ru}} {{V|28|10|2023}} * {{Cite web|url=https://deputat.openrepublic.ru/|title=Портал «депутаты»|publisher=«Открытая республика»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201118204243/https://deputat.openrepublic.ru/ |date=2020-11-18 }} {{ref-ru}} {{V|27|10|2018}} == Һылтанмалар == * [https://gtrk.tv/proekty/series/vesti-intervyu-elza-horeva-glavnyy-redaktor-gazety-respublika-bashkortostan Вести. Интервью Вести. Интервью - Эльза Хорева, главный редактор газеты «Республика Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152200/https://gtrk.tv/proekty/series/vesti-intervyu-elza-horeva-glavnyy-redaktor-gazety-respublika-bashkortostan |date=2021-04-21 }} {{ref-ru}}{{V|28|10|2018}} * [http://www.interfax-russia.ru/Povoljie/about.asp?id=115339 Корреспондентам бюро "Интерфакс-Поволжье" в Башкирии вручены почетные грамоты "Башнефти". 25.12.09. Сетевое издание «Интерфакс-Россия». Официальный сайт] {{ref-ru}}{{V|27|10|2018}} * [https://proural.info/society/13424/ Независимая Уральская газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152201/https://proural.info/society/13424/ |date=2021-04-21 }} {{ref-ru}}{{V|27|10|2018}} [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Республика Башкортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:«Республика Башкортостан» гәзите баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] 6rs4d16673a6yucbiqacykrtqtlhh7t Сафина Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы 0 142592 1309983 1281714 2026-11-10T13:15:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309983 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы Сафина |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы Сафина |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 29.05.1948 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Учалы районы]]ның [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = проза |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт телендә |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = Мөхәмәт Хәйҙәров һәм Хәснә Юлдыбаева исемендәге премиялар лауреаты |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ}} '''Сафина Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы''' ([[29 май]] [[1948 йыл]]) — совет, партия һәм йәмәғәт хеҙмәткәре, шағир һәм прозаик. 2013 йылдан 2019 йылға тиклем Учалы яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]], Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы Сафина 1948 йылда Учалы районының Сәфәр ауылында тыуа. Ауыл мәктәбен тамамлағас, Учалылағы һөнәрселек училищеһында уҡый. Диплом алып, тыуған ауылына эшкә ҡайта. Тиҙҙән комсомол ойошмаһын да етәкләй. Силәбе партия мәктәбендә уҡып ҡайтҡас, колхоздың профком рәйесе итеп һайлана. Ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. Ауыл хужалығы институтының экономия бүлеген тамамлағандан һуң, КПСС-тың Ҡыйғы район комитетында инструктор булып эшләй. Унан һуң Сәфәр ауыл хәкимиәте башлығы булып хеҙмәт итә. Сафина Әҡлимә Ғиззитдин ҡыҙы яҙыусы-прозаик, 15 китап авторы, БР һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мөхәмәт Хәйҙәров һәм Хәснә Юлдыбаева исемендәге премиялар лауреаты. 2013 йылдан Учалы яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәрҡәтибе. 1968 йылда комсомолдың юбилей билдәһе һәм Рәсәй Федерацияһының статистика Дәүләт комитетының «2002 йылда халыҡтың һанын алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе менән наградлана. == Ижади эшмәкәрлеге == Ижадҡа туҡһан бишенсе йылдарҙа ғына килә. * Туҡһанынсы йылдарҙың аҙағында «Урланған мөхәббәт» исемле тәүге хикәйәһе «Ағиҙел» журналында баҫыла. * «Сөсө күмәс тәме» тигән хикәйәһе «Башҡортостан ҡыҙы» ойошторған «Заман — ҡатын-ҡыҙ» конкурсында дәртләндереү премияһына лайыҡ була. * «Йәйғором — зәңгәр күҙем» (2000) исемле тәүге китабы «Ҡырсынташ» йыйынтығында сығып тиҙ арала халыҡ ихтирамын яулай. * Бер-бер артлы «Өҙөлгән моң» (2004), «Освенцим тотҡоно» (2009), «Сәфәрем — тыуған төйәгем» (2009), «Яҙҙар көтәм» (2009), «Йәшәү йәме» (2011), «Алъяпҡыслы малай» (2013), «Эх, йәшәйһе ине» (2014) һәм башҡа китаптары донъя күрә. * Автор-төҙөүсе булараҡ, «Ваҡыт беҙҙе үҙе һайланы. Учалылар — Афғанстанда» (2014), «Халҡыьыҙҙың мәшһүр улы» (Зәйнулла Рәсүлев тураһында, 2013) исемле ҙур китаптар сығара. 2012 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]], 2014 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Әлеге ваҡытта Әҡлимә Сафина хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, Учалы яҙыусылар ойошмаһын етәкләй. Ҡала, район һәм республика кимәлендә әҙәби-мәҙәни саралар үткәреүҙә, йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнашып йәшәй. Тәнҡит, публицистик һәм халыҡты ҡыҙыҡһындырған социаль мәҡәләләре район һәм республика матбуғат баҫмаларында әленән-әле сығып тора. == Китаптары == # «Йәйғором — зәңгәр күҙем» («Радуга моя голубоглазая»), 2000 г изд «Китап» Уфа. # «Өҙөлгән моң» («Прерванная мелодия»), издана по программе «Борьба против преступности», изд-во «Китап», 2003 г. Уфа. # «Яҙҙар көтәм» («Жду весну»), «Китап». 2009 г. Уфа. # «Алъяпҡыслы малай» («Мальчик в фартуке»), 2013, «Китап». Уфа. # «Узница Освенцима» (перевод Б.Кагармановой). г. Сибай. 2009 г. # «Сәфәрем — тыуған төйәгем». г. Сибай, 2009. # «Йәшәү йәме» Учалы. 2011 г. Сборник зарисовок, очерков о передовиках об интересных личностях. # «Их, йәшәйһе ине».(повесть) Учалы. 2014г # «Прославленный сын народа» на башкирском языке.2013 г. Учалы. # «Учалинцы в Афганистане. Время выбрало нас.»(первая книга)2014 г. Учалы # «Учалинцы в Афганистане».(вторая кнгига),2018 г. Магнитогорск . # ."Поэтическое перо Иремеля"2016 г. Магнитогорск (на башкирском языке) # ."Майҙандарҙа бил һынаша Учалы батырҙары"2017 г. Магнитогорск. # «Хороший сосед-божья благодать».(на башкирском языке)2017 г. Уфа, изд-во"Китап" # ."Ҡайтырбыҙ ,тип киткәйнегеҙҙә" 2018 г. Магнитогорск. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Мөхәмәт Хәйҙәров исемендәге премия лауреаты * Хәснә Юлдыбаева исемендәге премия лауреаты. == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414065435/http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/ |date=2014-04-14 }} * [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/7/lim-safina.html Күрше хаҡы] * [https://web.archive.org/web/20170207172727/http://www.ye02.ru/litra/11455-anat-uyan-oyoshma-yayra-uchaly-yayusylar-oyoshmay-sirek-byuatly-yubileyyn-bildlne.html] * [http://ffre.ru/files/147/7b234d742095ec428f74439818b4f184.html_files/12.pnghttp://ffre.ru/files/147/7b234d742095ec428f74439818b4f184.html_files/12.]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Учалы районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Ҡыйғы районы]] sbns3nxatua5ac1qm73xmsc5h2g9njo Сурағолов Рәмил Мотаһар улы 0 142657 1310066 1284641 2026-11-10T18:55:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310066 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сурағолов Рәмил Мотаһар улы''' (Рәмил Чурағол, Рәмил Сурағол; [[16 август]] [[1962 йыл]]) — шағир һәм композитор, меңдән ашыу йыр авторы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010); Башҡортостандың, Рәсәйҙең Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы (1996), «Гәлсәр һандуғас» Республика телевизион эстрада йыр конкурс‑фестивале лауреаты (2002). Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы (). == Биографияһы == Рәмил Мотаһар улы Сурағолов 1962 йылдың 16 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ҡырмыҫҡалы районы [[Иҫке Аҡташ]] башҡорт ауылында тыуған. Атаһы ете тел белгән, сығышы менән [[Тархан (титул)|тархандарҙан]] булған; әсәһе — Плеханов исемендәге халыҡ хужалығы институтын тамамлай. Ауылда, бик күп әкиәттәр, риүәйәттәр, дастандар белгән өләсәләрендә үҫә. [[Иҫке Шәрәй]] ауылы мәктәбендә һигеҙ класс, Өфө автотранспорт техникумын тамамлаған; «Башавторемонт» производство берекмәһендә, «Башавтотранс», [[Өфө]]нөң [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте торлаҡ хужалығы тресында инженер, өлкән инженер булып эшләй. 1991 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын ситтән тороп тамамлай. «Толпар» (әҙәби хәҙмәткәр), «[[Аманат (журнал)|Аманат]]» журналдарында, «Өмөт», «Азатлык нуры», «Атна» гәзиттәрендә, «Саяр» театрында төрлө етәксе вазифаларҙа эшләй. 2004 йылдан — «Сурағол» нәшриәт йортоноң генераль директоры (Өфө)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92278/ Башҡорт энциклопедияһы / Сурағолов Рәмил]</ref><ref name="Б.г">[https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2020-08-07/i-ke-a-tash-bash-orto-680794 Иҫке Аҡташ башҡорто «Башҡортостан» гәзите ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912050047/https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2020-08-07/i-ke-a-tash-bash-orto-680794 |date=2022-09-12 }}</ref> Сәнғәткә индергән өлөшө өсөн «Гәлсәр һандуғас», «Алтын барыҫ» премиялары менән бүләкләнә. Яңы Аҡташ ауылында бер урам уның исемен йөрөтә<ref>[https://dimbuizary.ru/articles/common_material/2022-07-18/sura-ol-uramy-ay-a-2876651 Сурағол урамы ҡайҙа? «Дим буйҙары»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912060031/https://dimbuizary.ru/articles/common_material/2022-07-18/sura-ol-uramy-ay-a-2876651 |date=2022-09-12 }}.</ref> 2021 йылда Рәмил Сурағолға [[Тәтешле районы]]ның [[Әнғәм Атнабаев]] исемендәге әҙәби премия лауреаты<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1564052-v-bashkortostane-obyavili-laureatov-premii-imeni-angama-atnabaeva/ В Башкортостане объявили лауреатов премии имени Ангама Атнабаева. ИА «Башинформ». 1 марта 2021 года]{{ref-ru}}{{V|1|03|2021}}</ref>. === Ғаиләһе === Ғаиләле, улы, ҡыҙы бар. == Ижади эшмәкәрлеге == 8—9 йәшендә яҙыша башлай. Тәүге шиғырҙары «Башҡортостан пионеры», «Йәш ленинсы», «Пионер», «Ялкын», «Трудовая слава» баҫмаларында нәшер ителә. Шиғырҙарына һағыныу, фәлсәфә, ихласлыҡ, тоғоролоҡ хистәре, Ватанға оло мөхәббәт, халыҡтар дуҫлығы темаһы хас<ref name="Б.г" />. Тәүге шиғри йыйынтығы «Бергәләп йырлайһы йырҙар бар!» (татар телендә) 1993 йылда сыҡҡан. 20 шиғри йыйынтыҡ авторы, уның һүҙҙәренә [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н.Ә.Дауытов]], Р.Ғ.Тимербаев, Р.Ғ.Хәкимов һ.б. тарафынан йырҙар яҙылған. 1000 -дән ашыу йыр яҙыла. === Китаптары === * ''Сурағол Р.'' Монңдар ҡайтhын ауылға (= Родные напевы): шигырзар. — Өфө: Китап, 2009. — 230+1 б. — 2500 экз. — ISBN 978-5-295-04881-4; * ''Чурагул Р.'' Нам жить и дружить песней звонкой звеня! : [Стихи]{{ref-tt}} / [Вступ. ст. А.Атнабаева; Худож. Л.Гаянова]. — Уфа : Планета, 1993. — 96 с.; * ''Сурағол Р.'' Үҫкәс генерал булам! — Өфө: Китап, 2004. — 9+7 б. — 2500 экз. — ISBN 5-295-03477-1 (балалар өсөн); * «Йырлап йәшәйек ғүмергә!» (2011; татар телендә). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006)<ref>[https://docs.cntd.ru/document/423893475?ysclid=loa0sl9idq185998539 ПРЕЗИДЕНТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. УКАЗ от 12 октября 2006 года N УП-462 О ПРИСВОЕНИИ ПОЧЕТНОГО ЗВАНИЯ "ЗАСЛУЖЕННЫЙ РАБОТНИК КУЛЬТУРЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН" РАБОТНИКАМ КУЛЬТУРЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]{{ref-ru}}{{V|28|10|2023}}</ref> * Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010); * «Гәлсәр һандуғас» Республика телевизион эстрада йыр конкурс‑фестивале лауреаты (2002); * «Татар жыры — 93», «Татар жыры — 2001» (Ҡазан) телевизион конкурстары лауреаты; * «Алтын барыҫ» премияһы лауреаты; * Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы (). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Антология поэзии Башкортостана: Голоса веков. — Уфа: Китап, 2007. — С. 430. * Писатели земли башкирской : справочник / Сост. Р. Н. Баимов и др. — Уфа; Китап, 2006. — С. 447. * {{публикация|статья|автор=Фатхиев Р|заглавие=Башкирия: Рамиль Чурагул о том, как создавать хиты, живя в «хрущевке»|издание=Башкирское региональное приложение к газете «Аргументы и факты»|год=2013|номер=38|ref=Р.Фатхиев|ссылка=http://www.u7a.ru/articles/society/6026}}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|92278}}{{V|1|03|2021}} * [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2020-08-07/i-ke-a-tash-bash-orto-680794 Иҫке Аҡташ башҡорто «Башҡортостан» гәзите ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912050047/https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2020-08-07/i-ke-a-tash-bash-orto-680794 |date=2022-09-12 }} * {{cite web|title=Чурагул Рамиль|url=http://karm-cbs.ru/method/group/4|work=Знатные земляки|publisher=МБУК «Кармаскалинская ЦБС»|accessdate=2017-11-05|language=ru|ref=Кармаскалинская ЦБС}} * [https://web.archive.org/web/20220912060031/https://dimbuizary.ru/articles/common_material/2022-07-18/sura-ol-uramy-ay-a-2876651 Сурағол урамы ҡайҙа? «Дим буйҙары»] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Татар шағирҙары]] [[Категория:«Өмөт» гәзите журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:XXI быуат шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Әнғәм Атнабаев исемендәге премия лауреаттары]] 9u3jpc3sn63vojw2p8rf7gpp4xr8pgr Токио фонд биржаһы 0 142958 1310149 1277710 2026-11-10T23:25:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310149 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Токио фонд биржаһы''' ([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%;">東京証券取引所</span> ''То: кё: сё: кэн торихикидзё'') [[1878 йыл]]да асыла<ref>[http://www.jpx.co.jp/english/corporate/jpx-profile/tse/05.html Tokyo Stock Exchange, Inc.: History of Stock Trading Floor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612230549/http://www.jpx.co.jp/english/corporate/jpx-profile/tse/05.html |date=2018-06-12 }}</ref>. Токио биржаһы — ағзалыҡҡа нигеҙләнгән килемһеҙ ойошма, үҙидаралыҡ өлкәһендә киң хоҡуҡтарға эйә юридик шәхес. Биржа Азия һәм Океанияның фонд биржалары ассоциацияһына инә<ref>[http://www.aosef.org/ Официальный сайт Федерации фондовых бирж Азии и Океании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131080540/http://www.aosef.org/ |date=2013-01-31 }}</ref>. 2012 йылда Токио фонд биржаһы Осака фонд биржаһын йота, 2013 йылдың 1 ғинуарында барлыҡҡа килгән берләшкән компания Japan Exchange Group, Inc тигән атама ала<ref>[http://www.jpx.co.jp/english/corporate/about-jpx/establishment/index.html Establishment of JPX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704184604/http://www.jpx.co.jp/english/corporate/about-jpx/establishment/index.html |date=2017-07-04 }}</ref>. == Биржа ағзалары == Биржаның ағзалары: * даими ағзалар (үҙ иҫәбендә лә, клиент мәнфәғәтендә лә ҡиммәтле операциялар алып бара алған ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән эш итеүсе компаниялар); * сайтори ағзалар (биржаның даими ағзалары араһында аралашсы булған ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән эш итеүсе компаниялар); * махсус ағзалар (төбәк биржаларында үтәлә алмаған бойороҡтарҙы Токио фонд биржаһында үтәүсе биржа баҙарҙарын бәйләп торған компаниялар) һәм башҡа ағзалар; * банктарға ҡарамаған ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән эш итеүсе компаниялар ([[банк]]тар менән ассоциациялы бәйләнештә тороусылар); == Биржаның эшмәкәрлеге == [[Файл:The_Tokyo_Stock_Exchange_-_main_room_3.jpg|слева|мини|'''Токио биржаһының '''Төп бүлмә тип йөрөтөлгән урыны. Һатыу-һатып алыуҙар электронлыға әйләнгәнгә тиклем акциялар менән һатыу итеү ошонда барған]] Токио фонд биржаһы баҙар капиталлашыуы буйынса Нью-Йорк майҙансығынан ғына ҡалыша. Әле унда 3560 япон компанияһының, шул иҫәптән 6 сит ил компанияһының, ҡиммәтле ҡағыҙҙары һатыла-һатып алына<ref>[http://www.jpx.co.jp/english/listing/co/index.html на 30 апреля 2017 года]</ref>. Үҙенең акцияларын Токио биржаһына урынлаштырған компаниялар араһында төрлө тармаҡҡа ҡараған трансмилли бәһлеүәндәр күп: Honda, Mazda, Mitsubishi, Toyota автомобиль концерндары, Konica Minolta, Nikon, Olympus, Casio, Sony кеүек юғары технологиялы ҡорамалдар етештереүселәр, эре-эре япон банктары һәм башҡа финанс ойошмалары. Илдең биржа әйләнешенең 80 проценттан ашыуы Токио биржаһына тап килә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың институциональ эйәләре төп һатыусылар һәм һатып алыусылар булып тора. [[Япония]]ла биржала әйләнгән акцияларҙың 20 проценты ғына акция тотоусы айырым кешеләр өлөшөнә төшә, ә 80 процент — финанс учреждениеларыныҡы, страховка компанияларыныҡы һәм корпорацияларҙыҡы. Акция эйәләре [[дивиденд]]тарға түгел ([[1990 йыл]] башында дивидендтар акцияларҙың баҙар хаҡынан 70 тапҡырға кәм була), ә акцияларҙың курсы күтәрелеүгә һәм уларҙы шул күтәренке хаҡҡа һатып килем алыуға иҫәп тота (1980—1994 йылғы бер акцияны һатыуҙан алынған уртаса килем 34,7 процент тәшкил иткән). Сауҙа итеүҙең төп ысулы — икәүле асыҡ аукцион. Японияла әйләнештә булған бөтә акцияларҙың 80 проценты Токио фонд биржаһында һатыла һәм һатып алына. Илдәге 1,3-1,5 миллион акционерҙар фирмаһының 1517-һе ошонда теркәлгән, әммә етештерелгән бөтә тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең 25 проценты улар иҫәбенә тап килә. 2005 йылда Токио фонд биржаһы донъяның иң эре фонд баҙарҙары араһында икенсе урынды ала. Уның составына йыл һайын 3000 миллиард долларҙан ашыу килем килтереүсе 2,5 мең компания ингән. == Биржаның тарихы == [[1878 йыл]]дың майында Токиола Япония өсөн өр-яңы финанс учреждениеһы — фонд биржаһы бинаһы асыла. Японияның шул замандағы финанс министры Окума Сигэнобу һәм корпоратив хоҡуҡиәт менән шөғөлләнгән юрист Шибусава Ейичи Токио биржаһының тәүге хужалары һәм идарасылары була. Башта акция менән сауҙа итеүселәр биржала мотлаҡ рәүештә милли кейем — кимоно кейеп йөрөй. [[XIX быуат]]тың 90-сы йылдары уртаһында биржа яңы бинаға күсә, уның ҡоролошо үҙгәрә — ике партнёрҙан торған ширҡәт урынына акция тотоусыларҙың сикләнгән даирәһе ҡатнашлығындағы акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә. Ваҡыт үтеү менән дәүләт облигациялары күбәйә — ул замандағы башҡа илдәрҙәге кеүек, Япония хөкүмәте лә хәрби ҡеүәтте үҫтерергә тырыша һәм, эре капиталистарҙың аҡсаларын йәлеп итеп, оборона бюджеттарын арттыра. '''Һуғыштан һуңғы йылдар''' Икенсе донъя һуғышы башланған мәлгә [[Япония]]ла 11 биржа эшләй. Әммә һуғыш башланғандың тәүге йылдарында уҡ шул асыҡлана: ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән һатыу иткән майҙансыҡтарҙың күп булыуы отошло түгел. 1943 йылда бөтә биржаларҙы Токио биржаһына берләштерергә ҡарар ителә. Әммә берләштерелгән биржа 1945 йылдың авгусында [[Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау|Хиросима менән Нагасаки ҡалалары бомбаға тотолғандан]] һуң ябыла. Токио биржаһының бинаһын Америка хәрбиҙәре биләй. 1948 йылдың ғинуарына тиклем унда оккупациясы ғәскәрҙәрҙең штаб-фатиры урынлаша. 1950-се йылдар уртаһында бөтә власты япон хөкүмәтенә тапшырғанға тиклем илгә улар идара итә. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа ла туҡталмай, әммә килешеүҙәр дөйөм биржа майҙансығында түгел, ә аныҡ инвесторҙар менән акция, облигация тотоусылар араһында төҙөлә. Һуғыштан һуң үҫеп сыҡҡан Азия мөғжизәһе — ҡитғалағы ҡайһы бер илдәрҙең иҡтисад һәм финанс системаларының йылдам үҫеп китеүе — Японияға ла ҡағыла. Технологик эшләнмәләре һәм алдынғы инновациялары аша ил донъя иҡтисады лидерҙары араһына эләгә. 1983—1990 йылдарҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың килемдәре айырыуса йылдам үҫә — ошо ете йылда Токио фонд биржаһы үҙендә урынлаштырылған компанияларҙың баҙар капиталлашыуы буйынса донъяла беренсе урынға сыға (донъя фонд баҙары күләменең 60 проценты Япония баш ҡалаһында туплана). Нью-Йорктағы көнәркәштәрҙең уңышлы эшмәкәрлеге тиҙҙән хәлде үҙгәртә, Токио биржаһы иһә икенсе урында нығынып ҡала. '''Электрон дәүере''' 1999 йылдың 30 апрелендә Японияның иң эре фонд биржаһында «йәнле» сауҙалашыу осоро тамамлана — брокерҙар эш иткән майҙансыҡтар ябыла. Бөтә сауҙа электрон баҙарға күсә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.jpx.co.jp/ Официальный сайт биржи]{{Ref-ja}}(яп.) * [http://www.jpx.co.jp/english/ Официальный сайт биржи (англ.версия)] <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div>(англ.) * [http://www.fifact.ru/2010-08-30-06-49-50/107-tokiiskaya-fondovaya-birja-tse.html Устав, корпоративная философия токийской фондовой биржи]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:1878 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Токио префектураһы]] [[Категория:Япония иҡтисады]] qxh19ijwtd6vfcd6klkbq526g5z8szi Таҡыртау (Ҡыҙыл Шишмә) 0 142979 1310132 1057938 2026-11-10T22:25:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310132 wikitext text/x-wiki '''Таҡыртау ({{lang-ru|Лысая гора}})''' — [[Ҡариҙел]] йылғаһының <ref name="map">{{Карта|N-40-18-В-г}}</ref> һул яғындағы ҡалҡыулыҡ<ref name="map" />. [[Өфө яйлаһы]]на ([[Көньяҡ Урал]]) инә. Көньяҡ-көнбайышҡа ҡараған битләүенән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге]] иң ҙур һәм [[Европа]]ла икенсе урында торған [[Ҡыҙыл шишмә]] [[Шишмә (һыу)|инеше]] ([[Яманйылға (йылға)|Яманйылға]] һыуының ер өҫкә сыҡҡан өлөшө) ағып төшә. Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге 300 метр<ref name="map">{{Карта|N-40-18-В-г}}</ref>, Ҡариҙел йылғаһының кимәленән 194 метрға юғарыраҡ<ref name="map" />. Тау буйлап [[ағас]]һыҙ һәм ҡыуаҡһыҙ киң һыҙат үтә <ref name="map" />. Һыҙаттың оҙонлоғо 500 метр самаһы <ref><div>Сервисы мәғлүмәттәре буйынса [[Яндекс.Карты|Яндекс.Карта]]</div></ref>. Башҡа урындарында шыршы үҫә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (16 мая 2013)">1999 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. Таҡыртау ылыҡтырғыс туризм объекты булып тора. Итәгендә «Ҡыҙыл Шишмә» саңғы комплексы урынлашҡан<ref><div>[http://www.webnf.ru/201103014902/vilagday/2011-03-01-08-57-18.html Модернизировать лысая гора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065130/http://www.webnf.ru/201103014902/vilagday/2011-03-01-08-57-18.html |date=2016-03-04 }}</div></ref>, битләүҙәренә тау саңғыһы трассалары һалынған<ref><div>[http://www.красный-ключ.рф/index.php?option=com_content&view=article&id=71:2012-03-16-03-51-32 Осрашыу лысая гора]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</div></ref>. Йәй йәйәүле сәйәхәттәр ойошторола<ref>{{Cite web}}</ref><ref><div>[http://ariva-ufa.ru/bazyi_otdiha/asilyar Туристик фирманың сайтынан «Ariva» // Асылъяр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114120/http://ariva-ufa.ru/bazyi_otdiha/asilyar |date=2016-03-04 }}</div></ref>. Тауҙан Пушкин һәм [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] ауылдары күренә. Был тирәләге иң бейек урын булғанлыҡтан уға телерадиотапшырыу вышкаһы ҡуйылған. Таҡыртау карст тауы булып тора, унда ҙур [[эзбизташ]] ятҡылыҡтары бар. Шул сәбәпле [[Ҡыҙыл шишмә]]нең һыуы аҡһыл зәңгәр булып күренә, һәм уны оҙаҡ ваҡыттар Аҡ шишмә тип йөрөткәндәр, әммә [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Ҡыҙыл шишмә тип үҙгәртәләр<ref name="source"><div>[http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/pewery-juzhnogo-urala/303-krasnyj-kljuch.html Карст күле-асҡыс ҡыҙыл шишмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260713055337/https://yuzhnyj-ural.ru/obekty/pewery-juzhnogo-urala/303-krasnyj-kljuch.html |date=2026-07-13 }}</div></ref>. Элек Таҡыртау төбөндә, шишмә буйында ҡағыҙ фабрикаһы була, ә ағым өҫтөндә ағас ваҡлаусы тирмән ултыра<ref name="source" />. Тау эргәһендә «Башуралмонолит» асыҡ акционерҙар йәмғиәте урынлашҡан <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (16 мая 2013)">1999 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың тау түбәләре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Нуриман районы географияһы]] ku1ctuu5304gybyx7e7pnicqgr5gl2a Тхить Нят Хань 0 143025 1310173 1291961 2026-11-11T01:21:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310173 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{вьетнамго|'''Тхить Нят Хань'''{{sfn|Степанянц|2011|с=50}}|Thích Nhất Hạnh|釋一行|<small>әйтелеше:</small>, [[Файл:Speaker Icon.svg|13px|link=|alt=]] <small>[[:Media:ThichNhatHanh.ogg|тыңларға]]</small>}}; шулай уҡ билдәле: '''Тит Нат Хан'''{{sfn|Майданов|2009}}; ғәҙәти исеме '''Нгуен Суан Бао''' ({{lang-vi|Nguyễn Xuân Bảo}}); [[11 октябрь]] [[1926 йыл]]) — Вьетнам дзэне<ref>Вьетнамская традиция [[тхиен]], к которой принадлежит Тхить Нят Хань, как и дзэн, берёт начало в китайском [[чань-буддизм]]е. В англоязычных источниках тхиен традиционно называется ''Zen'' на японский лад. Поскольку Тхить Нят Хань активен прежде всего на Западе, данное определение его традиции есть в авторитетных источниках и сохранено в статье. Однако это ни в коем случае не подразумевает, что Тхить Нят Хань — преемник японской буддийской традиции.</ref>-будда монахы, Додониялағы ([[Франция]]) Слива ауылында медитация үҙәге руханийы. [[Дзэн|дзэн-буддизм]] буйынса китаптар авторы. == Биографияһы == [[Файл:Thich_Nhat_Hanh2.jpg|слева|мини|192x192пкс|Тхить Нят Хань [[Нидерланд]]та, [[2006 йыл]].]] [[Файл:Thich_Nhat_Hanh_in_Vietnam_2.jpg|справа|мини|250x250пкс|Тхить Нят Хандең [[Вьетнам]]ға килеүе, [[2007 йыл]].]] Тхить Нят Хань 1926 йылдың 11 октябрендә Үҙәк [[Вьетнам]]да тыуған. 1960-сы йылдарҙа [[Хошимин|Сайгонда]] социаль ярҙам буйынса йәштәр мәктәбен ойоштора (SYSS). Был ойошма [[Вьетнам һуғышы]]ы ваҡытында емерелгән ауылдарҙы, мәктәптәрҙе һәм дауаханаларҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә, йорт-ҡураһыҙ ҡалғандарға ярҙам итә. Һуңыраҡ [[Америка Ҡушма Штаттары]]на күсә, унда Принстон университетында уҡый, артабан бер ни тиклем ваҡыт Корнелл и Колумбия университеттарында лекциялар уҡый. [[1967 йыл]]дың ғинуарында [[Мартин Лютер Кинг]] уны Нобель тыныслыҡ премияһына тәҡдим итә, әммә Тхить Нят Хань премияны ала алмай. Хәҙерге ваҡытта Францияла  урынлашҡан ҙур булмаған Plum Village («Деревня Слив») исемле будда коммуннаһында йәшәй, китаптар яҙа һәм баҡсасылыҡ менән булыша. Ваҡыт-ваҡыты менән төрлө илдәрҙә сәйәхәт итә. [[1992]] һәм [[1994 йыл]]дарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] лә була. Вьетнам хөкүмәте 2005 һәм 2007 йылдарҙа илдә сәйәхәт итергә рөхсәт итә. 100-ҙән ашыу китап сығарған, шул иҫәптән  [[инглиз теле]]ндә — 40-тан ашыу. Watkins' Mind Body Spirit журналы версияһы буйынса 2012 йылда хәҙерге заман 100 иң абруйлы рухи лидерҙар исемлегендә өсөнсө һәм 2013 йылда шул уҡ исемлектә икенсе була <ref>{{cite web|url=http://www.watkinsbooks.com/review/watkins-spiritual-100-list-2013|title=Watkins’ Spiritual 100 List for 2013|publisher=«[[Watkins Books]]»|accessdate=2013-08-28|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JeMlP5Bo|archivedate=2013-09-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908003933/http://www.watkinsbooks.com/review/watkins-spiritual-100-list-2013 |date=2013-09-08 }}</ref>. == Тхить Нят Хань тәғлимәттәре == === Рухани тормошта үҙеңде нисек тоторға кәрәклеген аңлата: === * '''Ысын бәхет туранан-тура эске тыныслыҡ менән бәйле'''; Тыныслыҡ өсөн беренсе аҙым – үҙенде ҡабүл итеү. Һеҙгә үҙегеҙҙе һәм башҡаларҙы. нисек бар, шулай ҡабүл итергә кәрәк. Көнбайыштағы йәмғиәттә кешеләрҙең күбеһе икенселәр өсөн үҙгәрергә тырыша, әммә был уларға бәхет һәм тыныслыҡ килтермәй * '''Бәхетле һәм матур булыү — һинең үҙ-үҙең булыуыңды аңлата'''. Һеҙгә икенселәрҙең һуплауы кәрәкмәй. Һеҙгә үҙегеҙҙе ҡабүл итергә кәрәк. Әгәр һеҙ лотос сәскәһе булып тыуғанһығыҙ икән, матур лотос сәскәһе булығыҙ, әммә магнолия сәскәһе булып маташмағыҙ. * '''Ысын бәхет һәм көс — үҙ-үҙеңде ҡабүл итеү һәм үҙеңә ышаныу оҫталығы''' Үҙ-үҙеңде ҡабул итергә өйрәнеү өсөн хәҙерге ваҡыт менән йәшәргә һәм тирә-яғындағы матурлыҡты күрергә кәрәк, тип аңлата Тхить Нят Хань. Беҙ үҙебеҙ менән ризалыҡта булһаҡ, ара-тирәбеҙҙе тәрәнерәк аңлайбыҙ һәм ҡыуаныс, тыныслыҡ, мөхәббәт менән тулы булабыҙ. * '''Бәхет тураһында''' Ара-тирәбеҙҙәге тормош мөғжизә менән тулы: ҡояш нуры, ағас япраҡтары, ҡарышлауыҡтар, сәскәләр, ямғыр тамсылары. Әгәр ҙә һеҙ аңлы йәшәһәгеҙ, әйләнә-тирәләге матурлыҡты һеҙгә күреүе еңел буласаҡ. Һәр бер кеше — үҙе күп яҡлы мөғжизә. Беҙҙең тән тиребеҙҙең төҫө төрлөсә, күҙебеҙ күп төрлө төҫ күрә, ҡолағыбыҙ бал ҡортоноң осоуын ишетә, йөрәгебеҙ башҡа кешеләрҙең йөрәге менән унисонда тибә. Арыған йәки тормош ауырлыҡтарын еңеп сағырға тырышҡан ваҡытта беҙ был мөғжизәләргә иғтибар итмәйбеҙ, ләкин улар һәр ваҡыт бар. Шулай уҡ ул, үткәндәрҙе уйлағанда йәки киләсәккә пландар ҡорғанда, быны һөҙөмтәле эшләргә кәрәклеген аңлата. * '''Үҙегеҙгә киләсәктә тотҡарланырға, киләсәк тураһында йәки үткәндәр өсөн борсолорға  рөхсәт итмәгеҙ.''' Хәҙерге ваҡытта аяғығыҙҙа ныҡ баҫып торорға тырышығыҙ. Тик ошоноң менән генә һеҙ тормошта ысын бәхет һәм тормоштан ҡәнәғәтләнеү алырһығыҙ. == Рус теленә тәржимә ителгән әҫәрҙәре исемлеге == * Бесстрашие. Мудрость, которая позволит вам пережить бурю. *Гнев. * Дорога домой. Иисус и Будда как братья. * Древний Путь. Белые облака. (Прежний путь, белые облака). * Живой Будда, живой Христос. * Жить с миром. * Как есть осознанно. * Как любить осознанно. * Как сидеть осознанно. * Ключи Дзэн. Преображение и целительство. * Мир в каждом шаге. * На одном дыхании. Самоучитель по медитации. * Ни смерти, ни страха. Ответы из глубины сердца. * О любви. Настоящее мгновение прекрасно. * Обретение мира. * Осознанное питание — осознанная жизнь. Дзэн-буддистский подход к проблеме лишнего веса. * Подлинная сила, истинная власть. * Пригоршня тишины. Счастье в четырёх камешках. * Руководство по медитации при ходьбе. * Семена внимательности. Практики осознанности для детей. * Созерцание мысли. * Солнце — моё сердце. * Стихи о природе сознания. * Счастье здесь и сейчас: Ключевые практики развития осознанности. * Тишина. Спокойствие в мире, полном шума. * Ум Будды, тело Будды. * Чудесная внимательность. Руководство по медитации. * Чудо осознанности. * Энергия молитвы. Пикник у родного дома. == Хеҙмәттәре == * ''Vietnam: Lotus in a sea of fire''. New York, Hill and Wang. 1967. * ''[http://www.parallax.org/being-peace-rev-ed/ Being Peace]'', Parallax Press, 1987, {{ISBN|0-938077-00-7}} * ''[http://www.parallax.org/the-sun-my-heart-reflections-on-mindfulness-concentration-and-insight-rev-ed/ The Sun My Heart]', Parallax Press, 1988, {{ISBN|0-938077-12-0}} * ''[https://www.parallax.org/product/our-appointment-with-life-sutra-on-knowing-the-better-way-to-live-alone/ Our Appointment with Life: Sutra on Knowing the Better Way to Live Alone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922222004/https://www.parallax.org/product/our-appointment-with-life-sutra-on-knowing-the-better-way-to-live-alone/ |date=2019-09-22 }}'', Parallax Press, 1990, {{ISBN|1-935209-79-5}} * ''The Miracle of Mindfulness'', Rider Books, 1991, {{ISBN|978-0-7126-4787-8}} * ''[http://www.parallax.org/old-path-white-clouds-walking-in-the-footsteps-of-the-buddha/ Old Path White Clouds: Walking in the Footsteps of the Buddha]'', Parallax Press, 1991, {{ISBN|81-216-0675-6}} * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/74752/peace-is-every-step-by-thich-nhat-hanh/9780553351392/ Peace Is Every Step: The Path of Mindfulness in Everyday Life]'', Bantam reissue, 1992, {{ISBN|9780553351392}} * ''[https://web.archive.org/web/20150206010507/http://www.parallax.org/the-diamond-that-cuts-through-illusion-commentaries-on-the-prajnaparamita-diamond-sutra-rev-ed/ The Diamond That Cuts Through Illusion, Commentaries on the Prajnaparamita Diamond Sutra]'', Parallax Press, 1992, {{ISBN|0-938077-51-1}} * ''[http://www.parallax.org/hermitage-among-the-clouds/ Hermitage Among the Clouds]'', Parallax Press, 1993, {{ISBN|0-938077-56-2}} * ''[https://penguinrandomhouseeducation.com/book/?isbn=9780385475617 Zen Keys: A Guide to Zen Practice]'', Harmony, 1994, {{ISBN|978-0-385-47561-7}} * ''[https://www.parallax.org/product/cultivating-the-mind-of-love/ Cultivating The Mind Of Love]'', Full Circle, 1996, {{ISBN|81-216-0676-4}} * ''[http://www.parallax.org/product/the-heart-of-understanding-commentaries-on-the-prajnaparamita-heart-sutra/ The Heart Of Understanding: Commentaries on the Prajnaparamita Heart Sutra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926170323/http://www.parallax.org/product/the-heart-of-understanding-commentaries-on-the-prajnaparamita-heart-sutra/ |date=2019-09-26 }}'', Full Circle, 1997, {{ISBN|81-216-0703-5}}, {{ISBN|9781888375923}} (2005 Edition) * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/545903/transformation-and-healing-by-thich-nhat-hanh/9781888375626/ Transformation and Healing: Sutra on the Four Establishments of Mindfulness]'', Full Circle, 1997, {{ISBN|81-216-0696-9}} * ''[https://www.penguin.com.au/books/living-buddha-living-christ-9781594482397 Living Buddha, Living Christ]'', Riverhead Trade, 1997, {{ISBN|1-57322-568-1}} * ''[https://web.archive.org/web/20190517175002/https://www.shambhala.com/true-love-1594.html True Love: A Practice for Awakening the Heart]'', Shambhala Publications, 1997, {{ISBN|1-59030-404-7}} * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/348450/fragrant-palm-leaves-by-thich-nhat-hanh/ Fragrant Palm Leaves: Journals, 1962–1966]'', Riverhead Trade, 1999, {{ISBN|1-57322-796-X}} * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/335633/going-home-by-thich-nhat-hanh/9781573228305/ Going Home: Jesus and Buddha as Brothers]'', Riverhead Books, 1999, {{ISBN|1-57322-145-7}} * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/74750/the-heart-of-the-buddhas-teaching-by-thich-nhat-hanh/9780767903691/ The Heart of the Buddha's Teaching]'', Broadway Books, 1999, {{ISBN|0-7679-0369-2}} * ''The Miracle of Mindfulness: A Manual on Meditation'', Beacon Press, 1999, {{ISBN|0-8070-1239-4}} (Vietnamese: Phép lạ c̉ua sư t̉inh thưc). * ''[https://www.orbisbooks.com/the-raft-is-not-the-shore.html The Raft Is Not the Shore: Conversations Toward a Buddhist/Christian Awareness]'', Daniel Berrigan (Co-author), Orbis Books, 2000, {{ISBN|1-57075-344-X}} * ''[https://www.parallax.org/product/the-path-of-emancipation/ The Path of Emancipation]: Talks from a 21-Day Mindfulness Retreat'', Unified Buddhist Church, 2000, {{ISBN|81-7621-189-3}} * ''[https://fullcirclebooks.in/product/a-pebble-for-your-pocket/ A Pebble in Your Pocket]'', Full Circle Publishing, 2001, {{ISBN|81-7621-188-5}} * ''[https://www.orbisbooks.com/thich-nhat-hanh.html Thich Nhat Hanh: Essential Writings]'', Robert Ellsberg (Editor), Orbis Books, 2001, {{ISBN|1-57075-370-9}} * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/290963/anger-by-thich-nhat-hanh/ Anger: Wisdom for Cooling the Flames]'', Riverhead Trade, 2002, {{ISBN|1-57322-937-7}} * ''[http://www.parallax.org/be-free-where-you-are-a-talk-given-at-the-maryland-correctional-institute/ Be Free Where You Are]'', Parallax Press, 2002, {{ISBN|1-888375-23-X}} * ''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/288624/no-death-no-fear-by-thich-nhat-hanh/9781573223331/ No Death, No Fear]'', Riverhead Trade reissue, 2003, {{ISBN|1-57322-333-6}} * ''[http://www.parallax.org/touching-the-earth-3/ Touching the Earth: Intimate Conversations with the Buddha]'', Parallax Press, 2004, {{ISBN|1-888375-41-8}} * ''[https://fullcirclebooks.in/product/teachings-on-love/ Teachings on Love]'', Full Circle Publishing, 2005, {{ISBN|81-7621-167-2}} * ''[https://harpercollins.co.in/book/understanding-our-mind/ Understanding Our Mind]'', HarperCollins, 2006, {{ISBN|978-81-7223-796-7}} * ''[http://www.parallax.org/buddha-mind-buddha-body-walking-towards-enlightenment/ Buddha Mind, Buddha Body: Walking Toward Enlightenment]'', Parallax Press, 2007, {{ISBN|1-888375-75-2}} * ''[https://www.harperone.com/9780061242366/the-art-of-power/ The Art of Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517174956/https://www.harperone.com/9780061242366/the-art-of-power/ |date=2019-05-17 }}'', HarperOne, 2007, {{ISBN|0-06-124234-9}} * ''[https://fullcirclebooks.in/product/under-the-banyan-tree/ Under the Banyan Tree]'', Full Circle Publishing, 2008, {{ISBN|81-7621-175-3}} * ''[https://www.parallax.org/product/mindful-movements-ten-exercises-for-well-being/ Mindful Movements: Ten Exercises for Well-Being]'', Parallax Press 2008, {{ISBN|978-1-888375-79-4}} * ''The Blooming of a Lotus'', Beacon Press, 2009, {{ISBN|9780807012383}} * {{cite book |title=Savor: Mindful Eating, Mindful Life |url=http://www.savorthebook.com |publisher= HarperOne |year=2010| ISBN= 978-0-06-169769-2}} * ''[http://www.parallax.org/reconciliation-healing-the-inner-child/ Reconciliation: Healing the Inner Child]'', Parallax Press, 2010, {{ISBN|1-935209-64-7}} * ''[https://www.shambhala.com/you-are-here-2137.html You Are Here: Discovering the Magic of the Present Moment]'', Shambhala Publications, 2010, {{ISBN|978-1590308387}} * ''[https://www.harpercollins.com/9780062005830/the-novice/ The Novice: A Story of True Love]'', HarperCollins, 2011, {{ISBN|978-0-06-200583-0}} * ''[https://www.shambhala.com/your-true-home-1771.html Your True Home: The Everyday Wisdom of Thich Nhat Hanh]'', Shambhala Publications, 2011, {{ISBN|978-1-59030-926-1}} * ''[https://www.harperone.com/9780062004734/fear/ Fear: Essential Wisdom for Getting Through the Storm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517174957/https://www.harperone.com/9780062004734/fear/ |date=2019-05-17 }}'', HarperOne, 2012, {{ISBN|978-1846043185}} * ''[https://www.shambhala.com/the-pocket-thich-nhat-hanh-2093.html The Pocket Thich Nhat Hanh]'', Shambhala Pocket Classics, 2012, {{ISBN|978-1-59030-936-0}} * ''[https://www.harpercollins.com/9780062224675/the-art-of-communicating/ The Art of Communicating]'', HarperOne, 2013, {{ISBN|978-0-06-222467-5}} * ''[https://www.parallax.org/product/how-to-sit/ How to Sit]'', Palrallax Press, 2014, {{ISBN|978-1937006587}} * ''[https://www.parallax.org/product/how-to-eat/ How to Eat]'', Parallax Press, 2014, {{ISBN|978-1937006723}} * ''[http://www.parallax.org/no-mud-no-lotus/ No Mud, No Lotus: The Art of Transforming Suffering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415043851/http://www.parallax.org/no-mud-no-lotus/ |date=2016-04-15 }}'', Parallax Press, 2014, {{ISBN|978-1937006853}} * ''[https://www.parallax.org/product/how-to-love/ How to Love]'', Parallax Press, 2014, {{ISBN|978-1937006884}} * ''[https://www.parallax.org/product/is-nothing-something-kids-questions-and-zen-answers-about-life-death-family-friendship-and-everything-in-between/ Is nothing something? : kids' questions and zen answers about life, death, family, friendship, and everything in between]'', Parallax Press 2014, {{ISBN|978-1-937006-65-5}} * ''[https://www.harperone.com/9780062224699/silence/ Silence: The Power of Quiet in a World Full of Noise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517174957/https://www.harperone.com/9780062224699/silence/ |date=2019-05-17 }},'' HarperOne (1705), 2015, ASIN: B014TAC7GQ * ''[https://www.parallax.org/product/how-to-relax/ How to Relax]'', Parallax Press, 2015, {{ISBN|978-1941529089}} * ''[https://www.blackstonelibrary.com/old-path-white-clouds?sp=54738 Old Path, White Clouds: Walking in the Footsteps of the Buddha]'' Blackstone Audio, Inc.; 2016, {{ISBN|978-1504615983}} * ''[http://www.parallax.org/product/at-home-in-the-world/ At Home in the World: Stories and Essential Teachings from a Monk's Life],'' with Jason Deantonis (Illustrator), Parallax Press, 2016, {{ISBN|1941529429}} * ''[http://www.parallax.org/product/the-other-shore-a-new-translation-of-the-heart-sutra-with-commentaries/ The Other Shore: A New Translation of the Heart Sutra with Commentaries]'', Palm Leaves Press, 2017, {{ISBN|978-1-941529-14-0}} * ''[https://www.parallax.org/product/how-to-fight/ How to Fight]'', Parallax Press, 2017, {{ISBN|978-1941529867}} * ''[https://www.harpercollins.com/9780062434661/the-art-of-living/ The Art of Living: Peace and Freedom in the Here and Now]'', HarperOne, 2017, {{ISBN|978-0062434661}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Майданов А. С. |заглавие=Проблемы контрарности и их решение в чань-буддизме |ссылка=http://iph.ras.ru/uplfile/evolep/majdanov-kontrarnost.pdf |издание=Вопросы философии |место=М. |издательство=РАН |год=2009 |номер=4 |страницы=126—138 |ref=Майданов }} * {{книга |заглавие=Философия буддизма: энциклопедия |ответственный=отв. ред. М. Т. Степанянц; ИФ РАН |место=М. |издательство=Вост. лит. |год=2011 |страниц=1045 |isbn=978-5-02-036492-9 |ref=Степанянц }} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.seaox.com/thich.html Биография Тхить Нят Ханя] * [http://www.plumvillage.org/ Plum Village] (официальный сайт монастыря). * [http://www.newsru.com/religy/28dec2009/buddhists.html Сотни вьетнамских буддистов просят политического убежища во Франции] // [[NEWSru.com]] * [http://www.newsru.com/religy/21Aug2003/buddist.html Учитель школы дзен поможет полицейским и пожарным обрести уверенность в себе] // [[NEWSru.com]] {{библиоинформация}} [[Категория:Дзэн монахтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] qblxoazivp2dzeizbs4jysknfrvg28o Трушков Илья Фёдорович 0 143469 1310158 1307924 2026-11-11T00:16:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310158 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Трушков Илья Фёдорович''' ([[25 июль]] [[1925 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби эшмәкәре, полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == Биографияһы == Илья Фёдорович Трушков [[Башҡорт АССР-ы]] Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Троицкий ауылы урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 7 синыфты тамамлай. [[Стәрлетамаҡ]] спирт комбинатында слесарь булып эшләй. [[1943 йыл]]да [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. [[1944 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһында Урал хәрби пехота училищеһын тамамлай. [[1944 йыл]]дан ВКП(б) ағзаһы. [[1944 йыл]]дың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. [[1945 йыл]]да өлкән лейтенант, 1-се Белоруссия фронты 2-се гвардия танк армияһы 1-се механизацияланған корпусы 19-сы механизацияланған бригадаһының [[пулемёт]] взводы командиры була. [[1945 йыл]]дың 22 апрелендә үҙенең взводы менән дошмандың тылына үтеп инә, һәм дошмандың ут позицияларын мөһим өҫтәмә көстәр килгәнгә тиклем тотоп тора. 11 сәғәт һуғыш эсендә дошмандың 9 атакаһын кире ҡаға, 90 тиклем гитлерсыны, 5 пулемётты, 9 автомашинаны юҡ итә. [[1945 йыл]]дың 26 апрелендә үҙенең взводы менән беренселәрҙән булып Шпрее йылғаһын һуғышып аша сыға. Плацдармды баҫып алып, пулемёт уты менән гитлерсыларҙың 6 һөжүмен кире ҡаға, 40-тан ашыу дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. [[Берлин]]дың урам һуғыштарында ҡатнаша. [[Советтар Союзы Геройы]] исемен Берлиндағы һуңғы һуғыш өсөн ала. Бойороҡҡа ярашлы, мөһим стратегик саттағы биш ҡатлы йортты биләү өсөн, үҙенең взводы менән ер аҫты коммуникациялары аша үтә һәм тиҙ арала йортто биләй. Бынан һуң өс көн дауамында немецтар был йортҡа һөжүм итә. Немецтарҙың туранан-тура артиллерия менән атыуы арҡаһында йорт бөтөнләй тиерлек емерелә. Стеналағы тишек аша немецтар бинаға үтеп инә, ҡул һуғышы башлана, Трушков бысағын эшкә ебәрә. Уң яурынына ауыр яра алғандан һуң һул ҡулы менән ата. Өҫтәмә көстәр килеп етеүгә немецтарҙан йортто һуғышып алған взводтың 28 яугиренән яртыһы ҡала, 11 яугир ҡаты яралана. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың [[31 май]]ындағы указы менән батарея менән оҫта етәкселек иткәне, немец командованиеһының хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн өлкән лейтенант Трушков Илья Фёдоровичҡа [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5852) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә ,]] [[Файл:Надгробный_памятник_Илье_Фёдоровичу_Трушкову.JPG|справа|мини|267x267пкс|Кария хаҡы мавсол стела И. Ф. Трушков н Кончаловский зыярат . [[Обнинск]]]] Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. [[1953 йыл]]да офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын, [[1962 йыл]]да «Атыу» курстарын тамамлай. [[1976 йыл]]дан полковник дәрәжәһендә запаста, һуңынан отставкаға китә. [[Калуга өлкәһе]]нең [[Обнинск]] ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдың 4 ғинуарында вафат була. Кончаловский зыяратында ерләнгән. == Ғаиләһе == * Улы — Трушков Виталий Ильич (17 июль1949 йыл — 10 август 2016 йыл), атаһы янына ерләнгән. * Ейәне — Трушков Александр Витальевич ([[1971 йыл|1971]]), Обнинс ҡала йыйылышы депутаты, «Ғәҙел Рәсәй» партияһынан Калуга өлкәһенең закондар сығарыу йыйылышы депутаты, «Винагроснаб» компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе<ref name="m1531">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ''Собачкин Алексей'']. [http://livepark.pro/news/ng/1531 Герои] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250430003642/http://livepark.pro/news/ng/1531 |date=2025-04-30 }} // НГ-Регион. — [//ru.wikipedia.org/wiki/7_%D0%BC%D0%B0%D1%8F 7 мая] [//ru.wikipedia.org/wiki/2010_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 2010 года].</ref><ref>[http://iobninsk.ru/alexander-trushkov/ Александр Витальевич Трушков на сайте АЙК Обнинск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218033922/http://iobninsk.ru/alexander-trushkov/ |date=2010-12-18 }}.</ref>. == Бүләктәре == * Советтар Союзы Геройының [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]]; * [[Ленин ордены|Ленин Ордены]]; * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены; * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]; * миҙалдар. == Хәтер == * Трушков Илья Федорович исеме менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Көнбайыш» микрорайонындағы урам аталған<ref>[http://www.libstr.ru/pomnit_gorod/Trushkova Улица имени Трушкова Ильи Фёдоровича]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. * [[Обнинск]] ҡалаһының Аксенов урамындағы 1977 йылдан алып 1993 йылға тиклем йәшәгән 7-се һанлы йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://iobninsk.ru/doska-trushkov/ Мемориальная доска Илье Трушкову на сайте «АЙК Обнинск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112221752/http://iobninsk.ru/doska-trushkov/ |date=2012-11-12 }}.</ref>. == Библиография == <div class="references-small"> * ''Алексей Собачкин''. [https://web.archive.org/web/20250430003642/http://livepark.pro/news/ng/1531 Герой] // САНДРА-төбәктән. — [[7 май]] [[2010 йыл]]. * Трушков Илья Федорович // Башҡортостан данлы улы: советтар союзы геройҙары тураһында очерк: Китап 3 / Сост. Ерошин. А., С. Сәйетов. — Өфө: башҡортостан китап нәшриәте, 1968. — С. 263—266. * Трушков Илья Федорович // советтар союзы геройы: ҡыҫҡаса биографик һүҙлек: 2 тт. / Ред. И. Н. Шкадов. — 2 Т.: Любова — Ящук . — М.: Боевом, [[1988 йыл|1988]]. — С 605. * Трушков Илья Федорович // уларҙың батырлығы — үлемһеҙ: советтар союзы геройы һәм дан орденының тулы кавалерҙары тураһындағы белешмә башҡортостан республикаһы булды. — Өфө: Китап, 2000. — 301 с. </div> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=1731}} * [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?2695,2696 Златоустовская энциклопедия]. * [http://www.libstr.ru/pomnit_gorod/Trushkova Улица имени Трушкова Ильи Фёдоровича]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Златоуст]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Стәрлетамаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] p3vclj03bsd5cy3xgv5ye3jemuwahma Сталин репрессиялары 0 143619 1310047 1302101 2026-11-10T17:48:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310047 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы<ref name="st_pol">Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.</ref><ref>{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}</ref>) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар<ref>Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})</ref>. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған<ref>{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә. «Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә<ref>{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә. == Идеологик нигеҙе == Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана<ref name="степанов">[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}</ref>. 1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора. == Дөйөм характеристика == Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар<ref name="encyclopedia">{{книга |автор = коллектив авторов |часть = Красный террор |заглавие = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах |ответственный = |издание = 1-е |место = Москва |издательство = [[Терра (издательство)|Терра]] |год = 2008 |том = 3 |страницы = 389 |страниц = 560 |серия = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn = 978-5-273-00560-0 |тираж = 100 000 }}</ref> һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә<ref>{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}</ref>. 1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала. «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана. «Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар<ref name="chornaya_kniga_1_16">{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref>. Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр<ref name="Deutscher1">''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5</ref><ref name="Deutscher2">''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1</ref><ref name="Rogovin">[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993</ref>, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар. == XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы == Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше). === 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» === 1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә<ref>{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1</ref><ref>Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209</ref><ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]</ref> . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә<ref>Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} ).</ref>. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар<ref name="danilov">{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай. 7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20<ref>Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}} ).</ref> аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел. Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә. === Ҡоротҡослоҡ менән көрәш === Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә: «… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк» <ref name="minaevv">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.</ref>. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була: * ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше); * СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше). 1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә. ==== Шахта эше ==== 1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series</ref>. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар<ref>{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}} </ref>. ==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ==== 1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә<ref>От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1</ref>. Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә<ref>Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]</ref>. ==== Промпартия эше ==== [[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр. ==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ==== «Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр<ref>[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.</ref>. ==== «Союз бюроһы» эше ==== Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла. ==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ==== Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә. Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә<ref name="minaev">Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940</ref>. === Партияның эске оппозицияһы менән көрәш === Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла. 1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 30-сы йылдар башында, по данным "Оппозиция бюллетене"нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр<ref name="Боханов">Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века</ref>. 1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған "И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе. == Кулактарҙы эҙәрлекләү == 1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар<ref>«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.</ref><ref>«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.</ref><ref>''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г</ref>. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған<ref>Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.</ref>. Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана. 1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла<ref name="ReferenceA">''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3</ref>{{rp|295}}. 1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара<ref>Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә: * ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар, * '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө, * ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар. 1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған. 1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға<ref name="memorial1937">[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»</ref>. Бойороҡта ҡаралған: 1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә "ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:'' * Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар; * Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар; * Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары. * Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары. Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]). 2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''. 3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән): * Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең * Урта Волга крайы — 8 — 10 мең * Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең * Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең * Себер — 25 мең * Урал — 10 — 15 мең * Украина — 30 — 35 мең * Белоруссия — 6 — 7 мең * Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була. 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә<ref name="geocitieskulak">[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән<ref>{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}</ref>. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}</ref>. == Иген менән бәйле репрессиялар == 1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған. 1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана<ref>[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}</ref>. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә. Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә<ref>[И. Науменкою. Как судили райком]</ref>. == 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары == 1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә<ref>''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''</ref>. 1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә. РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә. Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә. 1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла. 1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә<ref name="В. Роговин «Сталинский неонэп»">''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]</ref>. 1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә. Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына<ref>[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]</ref>. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә. Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә. 1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла. 1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була. == 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы == 1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)<ref>[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]</ref>. 1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла. [[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла. НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}. [[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]] 1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай<ref>[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}</ref> == 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары == === Партияны «таҙартыу» === 1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла<ref>''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.</ref> Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә. === Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе === Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс. ==== Властарҙың ҡарарҙары ==== [[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]] Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе. Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә. {{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }} Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә: # Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға; # Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә; # Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға; # Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә; # Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә. {{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.<br>ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.<br>Мәскәү, Кремль.<br>1 декабрь 1934 йыл<ref>[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}</ref>}}. Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}. О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана<ref name="shatunovskaya">[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]</ref>. Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}. 1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}. 1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған. 1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара. ==== Ленинградтағы ваҡиғалар ==== === Оло террор === [[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә. 1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле<ref name="медушевский">[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. ==== Мәскәү процестары ==== 1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials). СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла. * «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр. * 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була. * 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була<ref>Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.</ref>. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]</ref>. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр. Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]</ref>. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй. 1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов<ref name="novist">В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.</ref>, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә<ref name="geller">''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.</ref> һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана. Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар<ref name="Хлевнюк-4">''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.</ref>. ==== РККА-ла репрессиялар ==== [[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә. Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған<ref>ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59</ref>. Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә<ref>[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]</ref>,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй. ==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ==== СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә. <!-- <blockquote> ТЕЛЕГРАММА ШИФРОМ МОСКВА. ЦК ВКП(б). Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК. Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова. Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно. Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу. Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича. Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями. Сталин. Жданов. № 44 25/IX.36 г. Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК. </blockquote>--> [[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә. Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә<ref>[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.</ref>. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә. Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.<ref name="velidovkkvchk">''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»</ref> ==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ==== [[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]] 1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә<ref name="order00447">[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}</ref>. Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]: # Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар; # Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар : # Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар; # Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр; # Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла. # Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар; # Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар. # Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар. Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә: # «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш. # «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш. НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән. Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.). Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла. Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә: # «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш. # Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш. # Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр. # Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш. «Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең. [[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла<ref>{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}</ref>. [[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]] 1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән. Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған<ref>[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]</ref>. ==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ==== * 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла. * 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында "әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға " (<ref name="order00439">[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}</ref>). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла. * 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан "Поляк ғәскәри ойошмаһы"ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(<ref name="order00485">[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]</ref>). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }} * 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән. * 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға. * 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға. * 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға. ==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ==== 1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030307054059/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |date=2003-03-07 }}</ref>. ==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ==== «Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә<ref>[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]</ref>: Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға: * тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел); * ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш; * элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына; * 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була; * ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға; * әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»; * Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә. Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. 1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла. 1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына. Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла. 1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана. НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»). Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана. 1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән "лишенецтарҙың " балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә. 1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә. 1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға. 1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй. ==== Оло террорҙың тамамланыуы ==== 1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра. 1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә. == 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар == [[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]] СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына<ref name="Горланов">{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}</ref>. Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә: # 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә; # 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе); # 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була 1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса<ref name="Гурьянов">{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}</ref>: * Эстония — 10 016 * Литва — 17 501 * Латвия — 16 900 * Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре * УССР — 30 389 * Көнбайыш Украина — 11 093 * Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000. <ref name="memorialpoland">[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221231921/http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm |date=2008-02-21 }}</ref>. Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.<ref>[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}</ref> Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла. == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар == Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле. 1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков. Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора<ref name="autogenerated1">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]</ref><ref>[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}</ref>. [[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]] Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына. 1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202101043/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 |date=2014-02-02 }}</ref>. Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]</ref> Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр . 1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар<ref>[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}</ref>. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була. 1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған. 1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған", «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була<ref>[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}</ref>. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар<ref>[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}</ref>. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары). == Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар == 1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. 1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр. 1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр 1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә. 1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр. 1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә. Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла<ref name="Cornelius129">Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]</ref>. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә "style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла. 1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. <blockquote class=""> …7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла. Атап әйткәндә: а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү; б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу; в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу. иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла. 8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла <ref>[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]</ref> </blockquote>1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә.. Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар<ref>[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы). 1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы). 1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы). Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына. 1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә. 1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}</ref>. 1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә<ref name="ioffe">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — <span class="nowrap">№ 11 (175)</span>. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0869-5792 0869-5792]. <small> {a.</small></ref>{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр. 1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына. Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә<ref name="autogenerated4">[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021190852/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 |date=2013-10-21 }}. Фонд Александра Яковлева. <small>Проверено 29 июня 2013.</small> <small> 3 июля 2013 года.</small></ref>. 1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына. 1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар. 1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә. «Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй. == Язалауҙар == Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])</span>. <small>Проверено 3 сентября 2017.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.</small></ref>. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]</ref>. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар. [[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]] Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“<ref name="docs">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]</ref>. Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла.. Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә. 4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось: {{начало цитаты}} Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др. …Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика. Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе. …Приказываю: 1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса. {{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год<ref>[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}</ref>}} СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән<ref>[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}</ref>. == Халыҡтарҙы депортациялау == И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр<ref>Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.</ref><ref>J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.</ref><ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.</ref> === 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар === 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар). * 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары; * 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары; * 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары; * 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары; * 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо<ref name="lankov">''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.</ref> Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай); * 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы; * 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау; * 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә<ref name="autogenerated3">[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]</ref> Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә. === 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы === [[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]] 1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә<ref>[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}</ref>. 1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана<ref name="autogenerated2">Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161</ref> Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә<ref>Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995</ref>. === 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар === Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше<ref>[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}</ref>, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше<ref>[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]</ref>, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә. Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә<ref>[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]</ref> Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда<ref>http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29</ref> 1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана. 1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә<ref>http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011</ref>. == Репрессиялар һәм антисемитизм == Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә<ref name="kee1922">{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}</ref><ref name="kee1945">{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}</ref>. 1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар. == Фәнгә баҫым яһау == Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола<ref name="ReferenceB">{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Черная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = {{М}} |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 12 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>,<ref name="ReferenceB"/>. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә<ref name="Костырченко">Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]</ref>. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика<!-- {{fact}}-->, химия<ref name="sonin">{{статья |автор = Сонин А. С. |заглавие = Печальный юбилей одной кампании |ссылка = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |язык = ru |издание = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]] |тип = |год = 1991 |том = 61 |номер = 8 |страницы = 96—107 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |archivedate = {a }}</ref>, астрономия<ref>[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997</ref><ref>[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]</ref>, тел ғилеме (лингвистика)<ref name="ReferenceB"/><ref name="Alpatov">''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.</ref>, статистика<ref>Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&pg=PA147&dq=lady+with+tea+soviet+statistics&as_brr=3&ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]</ref>, әҙәбиәт ғилеме<ref name="ReferenceB"/>, философия<ref>[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}</ref>, социология<ref name="eaw8-9">Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор & Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&pg=PA8&vq=sociology+disappeared&dq=sociology+%22Soviet+Union%22&lr=&as_brr=3&source=gbs_search_s&cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]</ref>, демография<ref name="demo1">[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]</ref>, иҡтисад<ref name="ReferenceB"/>, генетика<ref>{{книга |автор = [[Лорен Грэхэм]] |часть = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика |заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |ссылка = http://scepsis.ru/library/id_800.html |издание = |ответственный = |место = {{М}} |издательство = Политиздат |год = 1991 |страницы = |страниц = 480 |isbn = }}</ref>, педология<ref name="blim">{{статья | автор = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]] | заглавие = Советская цензура эпохи большого террора | ссылка = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html | автор издания = | издание = [[Индекс/Досье на цензуру]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | выпуск = | том = | номер = 2 | страницы = | issn = 18133541 }}</ref>,тарих<ref name="nekrich">{{статья | автор = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]] | заглавие = Отрешись от страха | ссылка = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM | издание = [[Нева (журнал)|Нева]] | тип = журнал | место = {{М}} | издательство = | год = 1995 | номер = 6 | страницы = | isbn =}}</ref> һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары<ref name="demo1" /><ref>[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &#91;1937 and&#93; 1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514050630/http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html |date=2011-05-14 }}</ref> ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]</ref><ref>''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]</ref><ref>''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.</ref>,<ref name="sv">[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}</ref> . == Сталин репрессиялары масштабының баһалары == Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле<ref name="rogin">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр: * «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов); * өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский); * өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар); * лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский<ref name="Общее число репрессированных">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]</ref>) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]</ref><ref>Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>, Цаплин<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]</ref>) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр. Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә . Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә<ref name="autogenerated20131129-2">[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]</ref>. Уларҙан: * 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән; * 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған); * яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә); * яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған; * 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар; * 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған). === Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны === [[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән<ref name="zemskov">В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16</ref><ref name="litvin">Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]</ref>. СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)<ref>ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров. М.: МФД, 2000</ref><ref name="pavlovdocument">РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ussrsystem">[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])</span>. <small>Проверено 6 января 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.</small></ref><ref>Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)</ref><ref name="koposov">Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем<ref name="demoscope313">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]</ref><ref>В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]</ref>. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә. ''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән. Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса "социаль яҡтан хәүефле"йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше). === Депортацияланғандар === Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше<ref>[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}</ref> Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)<ref name=demoskopekulak>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]</ref>. === Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре === Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)<ref>[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}</ref><ref>[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]</ref>. Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)<ref name="litvin"/><ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007</ref>. «Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}</ref>. Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны 40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)<ref>Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>. Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]</ref>. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа<ref>http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html</ref>, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә. Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк. Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә<ref name="zemskov"/>. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел<ref name=deadcount>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)</ref><ref name="Максудов">{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}</ref><ref>{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}</ref>. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән<ref name="deadcount"/>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр<ref name="Цаплин">''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]</ref>. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә<ref name="deadcount"/>. Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата<ref name="Максудов"/>. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы<ref name="Zemskov2">В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]</ref>. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк. Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр. === Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу === «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә<ref>{{книга |автор = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |издание = 2-е издание |ссылка = |место = |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |том = |страниц = 780 |тираж = 100000 |isbn = 5-95423-037-2 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}</ref>. === Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле === 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр. Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә. Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора<ref name="stalinlists">[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030307054059/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |date=2003-03-07 }}</ref>. Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}. == Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы == Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр. Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай. == Амнистиялар и реабилитация == Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат<ref>''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.</ref>. Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә<ref>[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}</ref>. 1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә. 1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла. 1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була<ref name="zemskov"/>. Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла<ref name="litvin"/>. Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана<ref name=demografyXX>[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}</ref>. == Хәтер == Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар<ref name="putinvvzayavlenierepressii">[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007</ref>. 1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды<ref name="reabstat">"О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации). </ref><ref name=rusakov>Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}</ref>. Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар<ref>[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]</ref>. Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында<ref>[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].</ref>, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә. Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана<ref>[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}</ref>. Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}</ref>. Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде<ref>[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}</ref>. 2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»<ref name="Веденин">''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.</ref>. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар<ref name="Клопс">{{cite web|title="Ни одной заявки": Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО "Русская медиагруппа "Западная Пресса".}}</ref>. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»<ref>{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}</ref> һәм Чехияла «Poslední adresa»<ref>{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author= Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}</ref>. 2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == — [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097 * ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146 * [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]]) * ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }} * ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1 * ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков * {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }} * ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1. * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9. * {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}} * ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }} * {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}} * {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев * Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'') * Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (<small>в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса</small>). * Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4 * ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002 * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922131919/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 |date=2020-09-22 }}. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия» * ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) <!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --> * [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный * ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]] * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}} * ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8. * [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }} * ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191. * ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография) * Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)). * Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162). * Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166. * Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214. * Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0. * Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963. * Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5). * Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6. * Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12). * Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76. * ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8. * Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }} * [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»] * [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }} * Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]] * [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121141620/http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 |date=2018-11-21 }} ** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628182639/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 |date=2017-06-28 }} * [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года] * [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях] * [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }} * [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }} * [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }} * [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314 * [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}} * Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]» * [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа] * [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926012918/https://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy |date=2017-09-26 }} * [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом] * [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей] * [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]] * ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }} * Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008 * [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии] * ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }} * ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }} * ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика * ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»] * ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321162239/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm |date=2019-03-21 }} * ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»] * ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)] * {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]] * ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2 * ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»] * [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций] * [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }} * ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»] ; Халыҡтар депортациялары * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы * ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44]. * ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.] * ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1 * ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов] * ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография) ; Репрессия ҡорбандары исемлектәре * [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР] * [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410070716/http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |date=2009-04-10 }} * [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы * [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания * [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }} ; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе * [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]] * ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»] * ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990. * [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва) * Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео) [[Категория:Сәйәси репрессиялар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] 8l1lr2czwcwhxax5fa5fvmryoc19lon Самосюк Борис Алексеевич 0 143675 1309965 1302798 2026-11-10T12:06:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309965 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Самосюк Борис Алексеевич''' ([[29 сентябрь]] [[1957 йыл]]) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Самосюк Борис Алексеевич 1957 йылда [[Өфө]]лә эшсе ғаиләһендә тыуған. Мәктәптән «Башкиргражданпроектта» эшләй, армияла хеҙмәт итә. [[1984 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның художество-график факультетын тамамлай. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Һынлы сәнғәт, графика (офорт: ҡоро энә, уйҙырып төшөрөлгән штрих, лавис; пластикала гравюра, пастель, акварель, ҡатнаш техника), декоратив скульптура техникаларында эшләй. Борис Самосюктың эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда (Өфө), Заманса сәнғәт музейында (Мәскәү), Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейында (Дондағы Ростов), Эрбет дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Свердловск өлкәһе), Екатеринбург дәүләт һынлы сәнғәт музейында, [[Силәбе]] өлкә картиналар галереяһында, [[Екатеринбург]], [[Магнитогорск]], [[Калининград]], [[Краснодар]], Маастрихт (Голландия) картиналар галереяларында, [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Франция]], [[Израиль]], [[Германия]], [[Голландия]], [[Италия]], [[Япония]], [[Англия]], [[Канада]]ның галерея һәм шәхси коллекцияларында, бынан тыш, Байненың (Франция) хәҙерге заман сәнғәт музейында, Белград «Прогресс» художество галереяһында (Югославия), Риеки университетында ([[Хорватия]]) һаҡлана. Ғаиләһе: ҡатыны, Ольга Самосюк (1958 й., Өфө), [[Магнитогорск]] педагогия институтының художество-график факультетын тамамлаған , 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, ҡыҙы, улы бар. == Эштәре == «Цветение сирени», «Улица Нагорная», "Ул. Лесная2, «Сны о Пенджикенте», «Всадники», «Путешествие на Восток», «Похищение Европы», «Поединок», «Мегера», «Крыльцо», «Изображение 247-1», «Дорога к магазину», «Домик в лесу», «Весна 005», «Ангел Тьмы». == Күргәҙмәләре == Самосюк Борис Алексеевич — 1983 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының баҫма графика буйынса Урал триенналеһының I һәм II дипломдары (1995, 1998). III Республика конкурс-күргәҙмәһенең дипломы, 2-урын (һынлы сәнғәт) (2006). III — халыҡ-ара биеннале графикаһы дипломы, Санкт-Петербург (2006). Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы дипломы (2009). Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының көмөш миҙалы (2013) Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының алтын миҙалы (2014) == Һылтанмалар == http://hallart.ru/ourartists/olga-and-boris-samosiuk-artists-age-degeneration http://isrageo.wordpress.com/2013/10/04/samosyuk/ https://web.archive.org/web/20140314085539/http://artoblaka.ru/house/samosyuk-boris-alekseevich-ufa/ http://likirussia.ru/content/view/678/88888951/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730180903/http://likirussia.ru/content/view/678/88888951/ |date=2021-07-30 }} http://www.shrb.ru/painting/samosuk.htm http://www.bizart.biz/artists/samosyuk-boris-alekseevich.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126204858/http://www.bizart.biz/artists/samosyuk-boris-alekseevich.html |date=2018-11-26 }} [http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk Путешествие во времени.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127160553/http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk |date=2018-11-27 }} [http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk Художник Борис Самосюк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127160553/http://artageless.com/time-travel-painter-boris-samosyuk |date=2018-11-27 }}и его [https://web.archive.org/web/20181215014842/http://artageless.com/gallery-samosuk-b-01 картины на сайте ArtAgeLess.com] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] nwxqep4q5d5nkdjel4d87hpc109oiw2 Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы 0 143681 1310256 1239347 2026-11-11T06:19:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310256 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы ''' ([[15 май]] [[1930 йыл]]) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), ветеринария фәндәре докторы (1982), профессор (1986). == Биографияһы == Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы<ref>[http://www.anrb.ru/blog/article/396 Академия Наук Республики Башкортостан — Хазиев Гадельгарей Закирович]. Проверено 7 февраля 2013. 14 февраля 2013 года.</ref> [[1930 йыл|1930 йылдың 15 майында]] [[БАССР]]-ҙың [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш|Ҡалмаш]] ауылында тыуған. Һуғыш осоронда ир-егеттәр фронтҡа киткәс, бөтә эш ҡатын-ҡыҙҙар һәм малайҙар иңенә төшә. Ғәҙелгәрәй һуғыш йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн миҙал менән 15 йәшендә бүләкләнә. Был уның беренсе наградаһы була. [[1953 йыл]]да [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлай. 1960—1965 йылдарҙа [[БАССР]]-ҙың [[Иглин районы]]нда ветеринария табибы, 1970—1982 йылдарҙа Башҡортостан фәнни-етештереү ветеринария лабораторияһында бүлек мөдире ; 1963 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы; 1965 йылдан алып БашНИИСХ директоры урынбаҫары; 1982 йыл. — профессор, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] кафедраһы мөдире (БДАУ). Хазиевтың ғилми эштәр:өлкәһе булып гельминттарҙың төр составы, эпизоотология Башҡортостан йорт ҡоштарының гельминтоз эпизоотологияһы тора. Ул республикала беренсе булып зооантропоноз проблемаларын өйрәнә. [[Башҡорт дәүләт университеты]] янындағы докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтың рәйесе (1947—1951). == Хеҙмәттәре == Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы — 220 ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монография, [[РФ]] Ауыл хужалығы министрлығының грифы ҡуйылған 4 дәреслектең, 5 авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты авторы. Гельминты домашних птиц отряда куриных в БАССР. М., 1968; Антигельминтная эффективность фенотиазина, пиперазина, нилверма и баймикса при гетеракидозе. Будапешт, 1972; Меры борьбы с инвазионными болезнями животных. Уфа, 1985. Зооантропонозы и их профилактика. Уфа: Гилем, 1998. Гельминты и гельминтозы птиц в Башкортостане и их профилактика. Уфа: БГАУ, 2002 (соавтор). Введение в ветеринарную медицину. Уфа: БГАУ, 2004 (соавтор). <nowiki>;</nowiki> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» академик К. И. Скрябин исемендәге юбилей миҙалы (1972). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. == Һылтанмалар == http://encycl.bash-portal.ru/haziev_g.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://web.archive.org/web/20250120170226/https://agidel.ru/?param1=18794&tab=31 [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] p31aak8ylclm6b8kyu596fuq9r31t5u Сыңғыҙ Айытматов исемендәге Рус дәүләт милли драма театры 0 143691 1310074 1236235 2026-11-10T19:21:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310074 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Сыңғыҙ Айытматов исемендәге Рус дәүләт милли драма театры''' — [[Ҡырғыҙстан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Бишкәк]]тә урынлашҡан театр. Яҙыусы [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы]]ның исемен йөрөтә. == Тарихы == 1935 йылда Ҡырғыҙ ССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы айырым рус драма театры ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Хәҙерге ваҡытҡа тиклем был театр республикала берҙән-бер рус театры булып ҡала. Тәүге труппаның нигеҙен [[Мәскәү]]ҙәге ГИТИС-ты тамамлаусылар тәшкил итә. Төркөмдө В. Г. Фельдман етәкләй, ул театрҙың баш режиссёры булып китә. 1935 йылда театрҙа Е. Г. Яновскийҙың «Баш ҡала» («Столица»; [[Мәскәү метрополитены]]н төҙөүселәре тураһында) пьесаһы буйынса тәүге спектакль ҡуйыла. Артабан режиссёр В. Васильев ҡуйған «Платон Кречет» спектакленең премьераһы була. Совет осоронда театр Н. К. Крупская исемендәге Рус дәүләт драма театры исемен йөрөтә. 1966 йылдың ноябрендә театр Мәскәүҙә Кремль һарайында сығыш яһай. Шул осорҙағы иң яҡшы спектаклдәр ҡуйыла: * «Кремль куранттары» («Кремлёвские куранты»; Н. Ф. Погодиндың пьесаһы), * «Ҡайнар йөрәк» («Горячее сердце»; [[Островский Александр Николаевич|А. Н. Островскийҙың]] пьесаһы), * «Ер» («Земля»; Н. Е. Вирттың пьесаһы), * «Ҡыҙыл яулыҡ ябынған тирәгем» («Тополёк мой в красной косынке»; [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|С. Т. Айытматов]] һәм башҡалар. 1970-се йылдарҙан башлап 1990-сы йылдарға тиклем театр СССР-ҙа уҙғарылған драматургия фестивалдәрендә әүҙем ҡатнаша. 1976 йылда театр сәнғәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәре өсөн Халыҡтар дуҫлығы орден менән бүләкләнә. 1988 йылда Академик театр исемен ала. Ҡырғыҙ яҙыусыларының һәм драматургтарының ([[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|С. Айытматов]], М. Байджиев, М. Тойбаев, К. Эшмамбетов, Т. Абдумомунов, Р. Шукурбеков) әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәр театр репертуарында айырым урын биләй. 1980 йылда театрға Владислав Борисович Пази саҡырыла, аҙаҡ ул театрҙың баш режиссёры итеп тәғәйенләнә. 1988 йылда Мәскәүҙә Сыңғыҙ Айытматов әҫәре буйынса ҡуйылған «Плаха» спектакленең премьераһы була. Был эште тәнҡитселәр уникаль эксперимент тип атай, бында Рус һәм Ҡаҙаҡ драма театрҙары актёрҙары ҡушылып бер сәхнәлә уйнай. 1988 йылда был спектакль Сыңғыҙ Айытматовтың юбилейына арналған Халыҡ-ара фестивалдә ([[Бишкәк]]) ҡатнаша. 1991 йылда [[Швейцария]] режиссёры Бечарт театрҙа Макса Фриштың «Андорра» пьесаһы буйынса спектакль ҡуя. 1993 йылда [[Йошкар-Ола]] ҡалаһында уҙған халыҡ-ара фестивалдә Владислав Пази тарафынан ҡуйылған «Три сестры» спектакле иң яҡшыһы итеп таныла. Рус милли театрында Ҡырғыҙстандың халыҡ артистары Мария Стряпкина, Эммануил Праг, Леонид Ясиновский, Александр Кулешов, Тамара Варнавских, Клавдия Гурьева, Анатолий Адали, Сергей Борисов эшләйҙәр. 2007 йылдың 2 авгусында Ҡырғыҙстан Республикаһы президенты указына ярашлы, театрға Милли статусы бирелә һәм ул Рус дәүләт милли драма театры тип атала башлай<ref>[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30334190 Указ Президента Кыргызской Республики от 2 августа 2007 года № 353]</ref>. 2008 йылдың 10 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы президенты указына ярашлы, Рус дәүләт милли драма театрына Ҡырғыҙстан Республикаһының геройы, Социалистик Хеҙмәт геройы, Ҡырғыҙстандың халыҡ яҙыусыһы [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы]]ның исеме бирелә<ref>[http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30376625 Указом Президента Кыргызской Республики от10 декабря 2008 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222033916/http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30376625 |date=2024-12-22 }}</ref>. == Директорҙары == * Скоропись Владимир Георгиевич (1985—1985, 2007)<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-08|title = Ровно год как нет с нами Владимира Скоропися - Сайт Русского Союза в Киргизии|url = http://russkg.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5522:2015-10-02-17-05-45&catid=63:2011-10-05-19-50-01&Itemid=1|publisher = russkg.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012225438/http://russkg.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5522:2015-10-02-17-05-45&catid=63:2011-10-05-19-50-01&Itemid=1 |date=2016-10-12 }}</ref> * Рапопорт Михаил Абрамович (1997—2000), Ҡырғыҙстан Республикаһы атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре * Петухов Андрей Константинович (2000—2008), Рәсәй ФЕдерацияһының атҡаҙаған артисы * Воробьев Борис Дмитриевич (2008—2013) * Асанбеков Нурлан Асҡар улы (2013 йылдың 2—8 апреле, ваҡытлыса директор вазифаһын башҡарыусы)<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-08|title = Главным режиссёром Русского театра драмы назначен Нурлан Асанбеков » Новости Кыргызстана и мира, аналитика и публикации {{!}} Сайт газеты «Аргументы и факты»|url = http://argumenti.kg/novosti/kultura/1110-glavnym-rezhisserom-russkogo-teatra-dramy-naznachen-nurlan-asanbekov.html|publisher = argumenti.kg}}</ref> * Кулинский Александр Владимирович (2013 йылдың 8 апреленән)<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-08|title = Александр Кулинский назначен директором Русского драмтеатра и представлен труппе|url = http://www.vb.kg/doc/223482_aleksandr_kylinskiy_naznachen_direktorom_rysskogo_dramteatra_i_predstavlen_tryppe.html|publisher = Вечерний Бишкек}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://rusteatr.kg Рәсми сайты] [[Категория:Бишкәк]] [[Категория:Ҡырғыҙстан театрҙары]] [[Категория:1935 йылда нигеҙләнгән театрҙар]] [[Категория:Сыңғыҙ Айытматов]] obe6gw35vf2ktd2jkz9ofwjk9ptco4h Сорокин Валентин Васильевич 0 143761 1310040 1306569 2026-11-10T17:03:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310040 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сорокин Валентин Васильевич''' ([[25 июль]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, публицист. == Биографияһы == Валентин Васильевич Сорокин 1936 йылдың 25 июлендә [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Авашла (утар)|Авашла]] утарында күп балалы урмансы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Василий Александрович һәм әсәһе Анна Ефимовна Сорокиндар. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан [[Зәғифлек|инвалид]] булып ҡайта, өлкән ағаһы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. 14 йәшендә ата йортонан китә һәм фабрика училищеһына уҡырға инә. [[Силәбе]] металлургия заводының мартен цехында ун йыл электрокран операторы булып эшләй<ref>Анатолий Белозёрцев. Священного призвания стихия: о жизни и творчестве поэтов Южного Урала. Челябинск: Челяб. Дом печати, 2005.</ref>. Киске мәктәпте һәм тау-металлургия техникумын тамамлай. [[1962 йыл]]да Юғары әҙәби курстарҙа уҡыу өсөн Мәскәүгә килә. Рус, патриотик йүнәлештәге шиғырҙары өсөн Дәүләт именлеге комитеты яғынан күп йыллыҡ баҫымға дусар була<ref>[http://moloko.ruspole.info/node/4880 Как КГБ «ломал» людей]</ref>. Юғары әҙәби курстарҙы тамамлағас, [[1965]]—[[1967 йыл]]дарҙа Сорокин һарытау «Волга» журналының шиғриәт бүлеге мөдире. [[1968]]—[[1969 йыл]]дарҙа «Молодая гвардия» журналында очерк һәм публицистика бүлеген алып бара. [[1970]]—[[1980 йыл]]дарҙа. Валентин Сорокин— «Современник» нәшриәтенең баш мөхәррире<ref>[http://moloko.ruspole.info/node/871 Юрий ПРОКУШЕВ. «Беречь Россию не устану…»]</ref>. [[1978 йыл]]дан алып Сорокин һәм «Современник» нәшриәтенең башҡа етәкселәре власть яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Сорокин фатирҙан ҡолаҡ ҡаға, уны Үҙәк контроль комиссияһының тикшереүенә сығаралар<ref>Сергей Семанов. Андропов. 7 тайн генсека с Лубянки. М, 2001.</ref>. Публицист А. Байгушев раҫлауынса, Сорокинды эҙәрлекләүҙәр уның совет цензураһына ҡарата ҡаршы сығыуынан һуң башлана<ref>Про ведьму с метлой. Письмо в редакцию ветерана писательского цеха. ЛР, № 31. 11 сентября 2015.</ref>. [[1983 йыл]]дан алып [[2014 йыл]]ға тиклем Сорокин Юғары әҙәби курстар менән етәкселек итә<ref>[http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_338.html «Точка отчаяния» пройдена?] Интервью с руководителем ВЛК</ref>. [[1990 йыл]]да «74-се йылдарҙың хатына» ҡул ҡуя. СССР тарҡалғандан һуң Сорокин Рәсәй яҙыусылар союзының рәйестәше сифатында эшләй, һуңынан Халыҡ-ара яҙыусылар союзы берләшмәһенең башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй. == Ижады == Тәүге баҫмалары район, һуңынан өлкә матбуғатында. [[1957 йыл]]да уның шиғырҙарын Н. Воронов альманахҡа индерә, [[1960 йыл]]да беренсе китабы «Мечта» сыға, ҡайһы бер шиғырҙары тәнҡитселәргә «эшсе шағирҙарға» индерергә мөмкинлек бирә. [[1962 йыл]]да ике шиғыр йыйынтығы «Мне Россия сердце подарила» һәм «Я не знаю покоя» сыға, унда лирик герой үҙ алдына бөтөнләй икенсе проблемалар ҡуя. 1962 йылда Л. С. Соболев, Б. А. Ручьев һәм В. Д. Федоров тәҡдиме буйынса Сорокин [[СССР Яҙыусылар союзы]]на инә. [[1970 йыл]]дарҙа Сорокин «Евпатий Коловрат», «Пролетарий», «Дмитрий Донской», «Сейитназар», «Ҡыҙыл волгарь», «Две совы», «Золотая» поэмаларын яҙа. [[1980 йыл]]дарҙа Сорокин 1978 йылда уҡ яҙып бөтөлгән бер нисә тапҡыр «Бессмертный маршал» (Г. К. Жуков тураһында) ҙур эпик поэмаһын баҫтырып сығарырға тырыша, әммә сәйәси цензура күҙлегенән меңәрләгән юлы алып ташлана. Тулыһынса тәүге тапҡыр ул тик 1989 йылда ғына баҫтырыла<ref>{{Китап|автор=Сычёва Лидия Андреевна|часть=Сорокин Валентин Васильевич|ссылка часть=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=dU9wVXCJoTk%3d&tabid=10547|заглавие=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|ответственный=Под ред. Николая Николаевича Скатова|место=Москва|издательство=ОЛМА-Пресс Инвест|год=2005|том=3: П—Я|страницы=406—409|страниц=830|isbn=5-94848-307-X|тираж=5000}}</ref>. 1980 йылдар аҙағында 1990-йылдар башында Сорокин һәләк булған рус шағирҙары — А. С. Есенин, Б. П. Корнилов, Н. П. Васильев, Н. М. Рубцов һ. б.— тураһында очерктар серияһы баҫтырып сығара, һуңынан улар «Крест поэта» (1995) документаль-публицистик китабына инә. Шулай уҡ хәҙерге заман яҙыусылары һәм шағирҙары— Б. А. Ручьев, Л. К. Татьяничева, В Федоров, П. Л. Проскурин , Ю В. Бондарев , Е. А. Исаев, В. Семакин, И. Швецов, Н. П. Воронов, И. Акулов, М. Львов, Д. М. Ковалев, В. Ф. Боков , С. Куняев, А. Марков, А. А. Прокофьев, В. Богданов, В. И. Машковцев, А Филатов, С. Викулов, С Поделков, В Кочетков, Ю. Л. Прокушев, О. Шестинский һ. б. — бик күп очерктар серияһы яҙа. Сорокин Валентиндың шиғырҙары күп европа телдәренә, [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Япон теле|япон]] һәм [[Һинд теле|һинд]] телдәренә тәржемә ителә. == Әҫәрҙәре == * Мечта: Стихи. Челябинск, 1960.- 36 с., 2 000 экз. * Я не знаю покоя: Стихи. Челябинск, 1962. — 152 с., 7 000 экз. * Мне Россия сердце подарила: Стихи. Челябинск, 1963. — 208 с., 10 000 экз. * Ручное солнце: Стихи. М., Советский писатель, 1963; — 80 с., 9 000 экз. * Лирика: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1966—124 с., 10 000 экз. * Избранная лирика. / Вс. ст. Михаила Беляева, М., Молодая гвардия, 1966; 32 с., 175 000 экз. (Б-чка избранной лирики). * Разговор с любимой: Стихи и поэмы. Саратов, 1968. — 108 с., 5 000 экз. * Голубые перевалы: Стихи. М., Советский писатель, 1970. — 144 с., 10 000 экз. * Лирика. Челябинск, ЮУКИ, 1970. — 140 с., 10 000 экз. * Проплывают облака: Стихи. М., Советская Россия, 1971; — 80 с., 20 000 экз. * Старое и новое. М., Малыш, 1971; — 16 с., 150 000 экз. * За журавлиным голосом: Стихи и поэмы. М., Московский рабочий, 1972. — 192 с., 20 000 экз. * Клик. Стихотворения и поэмы. М., Молодая гвардия, 1973; — 168 с., 40 000 экз. * Огонь: Поэмы. М., Современник, 1973; — 240 с., 20 000 экз. * Грустят березы; Стихи. М., Правда, 1974; 32 с., 100 000 экз. (Б-ка «Огонёк») * Признание: Стихи, поэмы. / Вст. ст. М. Львова. М., Советский писатель, 1974; — 184 с., 20 000 экз. * Петино солнышко: Стихи. М., Малыш, 1974; — 18 с., 150 000 экз. * Багряные соловьи: Стихотворения. М., Советская Россия, 1976. — 336 с.; 20 000 экз. * Озерная сторона: Стихи и поэмы. / Послеслов. Бор. Леонова, М., Воениздат, 1976; — 256 с., 20 000 экз. * Плывущий Марс: Стихотворения и поэмы. М., Молодая гвардия, 1977; — 224 с., 65 000 экз. * Избранное: Стихотворения и поэмы. М., Художественная литература, 1978. — 288 с; 25 000 экз. * Я шёл к тебе: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1979—120 с. * Лирика: Стихотворения и поэмы. / Вс. ст. Б. Примерова, М., Советская Россия, 1979; — 400 с., 25 000 экз. * Первый ветер: Стихи. Уфа, 1981; * Хочу быть ветром: Стихотворения и поэмы. М., Советский писатель, 1982; — 176 с., 20 000 экз. * Посвящение: Избранное. М., Молодая гвардия, 1982; — 368 с., 60 000 экз. * Посреди холма: Стихотворения и поэмы. М., Современник, 1983; — 424 с., 20 000 экз. * Лирика: Стихи и поэмы. М., Советский писатель, 1986; — 416 с., 28 500 экз. * [http://www.hrono.ru/libris/lib_s/blago00.php Благодарение. Поэт о поэтах]: Портреты писателей, очерки, литературная критика. / Вст. ст. Е. Осетрова. М., Современник, 1986—304 с.; 20 000 экз. * Я помню: Стихотворения, баллады, поэма. М., 1987; — 208 с., 10 000 экз. * Нас двое: Стихотворения и поэмы. М., Советская Россия,1987 — 304 с., 10 000 экз. * Обещание: Стихотворения и поэмы. М., Современник, 1989; — 366 с., 25 000 экз. * Хочу быть ветром. М., Советская Россия, 1989; — 192 с., 25 000 экз. * Бессмертный маршал. М., Советский писатель, 1989; — 96 с. * Будь со мной: Стихи о любви. М., 1996; * Лицо: Стихи. Оренбург, 1997; * Басни и сказы про ельцинские проказы: Басни. М, 1997; * [http://www.hrono.ru/text/2002/krest00.html Крест поэта: Очерки.] М., 1998; * Бессмертный маршал: Драматическая поэма. М., 2000; * Ратный миг: Стихотворения, баллады, поэмы. М., 2000; * [http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=13&Itemid=27 «Обида и боль», кн. 1, «Отстаньте от нас!» кн.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225304/http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=13&Itemid=27 |date=2022-05-24 }}: Очерки, М., 2002; * Голос любви: Стихи и поэмы. Челябинск, Танкоград, 2003. — 320 с.; 500 экз. * [http://www.hrono.ru/libris/lib_s/billy00.html Биллы и дебилы: Роман в ярких документальных рассказах.] М., 2003. * Три круга: Проза. — Челябинск, «Танкоград», 2004. * Восхождение: Собрание сочинений в одном томе. — М., «Советский писатель», 2004. — 528 с., 1 000 экз. * Крест поэта: Очерки. М., Алгоритм, 2006. — 608 с., 2 000 экз. * [http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=88:2011-07-24-16-49-16&catid=12:2011-07-24-16-16-21&Itemid=19 Где твой меч? Стихотворения, поэмы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225306/http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=88:2011-07-24-16-49-16&catid=12:2011-07-24-16-16-21&Itemid=19 |date=2022-05-24 }} М., Алгоритм, 2006.— 432 с., 1 000 экз. * [https://books.google.ru/books?id=7FjnkzTBORkC&printsec=frontcover&dq=%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD+%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%83+%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%8F&hl=ru&sa=X&ei=OAv6Tv7ZA43Aswan88HXDw&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false За одну тебя: Стихотворения, поэмы.] М., Алгоритм, 2007. — 448 с., 1 000 экз. * [http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=87:2011-07-24-16-29-30&catid=12:2011-07-24-16-16-21&Itemid=19 Первая леди:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225303/http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=87:2011-07-24-16-29-30&catid=12:2011-07-24-16-16-21&Itemid=19 |date=2022-05-24 }} Проза.— М., Алгоритм, 2007.— 560 с. * Сувенир: Басни, эпиграммы. М., Алгоритм, 2007. — 432 с., 1 000 экз. * Ты — моя: Стихотворения. М., Рипол-классик, 2008. — 160 с., 1 000 экз. * Один изъян от этих обезьян: Политическая сатира, басни. Челябинск, 2009. * [https://web.archive.org/web/20220524225304/http://www.hrono.info/libris/lib_s/makaki00.php Макаки в полумраке] : Очерки. М., 2010. * [https://books.google.ru/books?id=h2D3PCTzZKoC Здравствуй, время!] Стихотворения, поэмы. М., 2010. * Пути свидания. Стихотворения, поэмы. М., 2011. * Русская отвага. Стихотворения, поэмы. М., 2011. * Мы вас видим. Стихотворения. Челябинск, 2012. * Твои ладони. Стихотворения, поэмы. М., 2014. * Купола Кремля. Стихотворения, поэмы. М., 2016. == Тәржемәләр == * Дугужев К. Журавли. / Пер. с черкесского В. Сорокина. — М., Советская Россия, 1973 == Сорокин Валентин ижады тураһында әҙәбиәт == * Макаров А. Эстафета поколений (стр. 353 −357). Непокой молодости. — В кн.: Во глубине России. // М., 1973; * Цыбин В. Песенная биография времени. — Литературная Россия, 24 мая 1974; * Кочетков В. Перепутье. — В кн.: В. Кочетков. Люди и судьбы. // М., 1977; * Жуков, Д. Слава русского поля. / О драматической поэме Валентина Сорокина «Дмитрий Донской». // Лит. Россия, 1978, № 7, 17 февраля. * Свинников, В. В глубины памяти народной: Творческая биография поэта Валентина Сорокина. // Смена, 1978, № 20. * Русская советская поэзия. Традиции и новаторство. 1946—1975. / Под ред. Выходцева П. С., Смородина А. А. Л.: Наука. Ленинградское отделение. 1978. * Ханбеков Л. Выбираю бой. Штрихи к творческому портрету Валентина Сорокина. — Челябинск, 1980; * Воронов, Н. Вера и страсть. (Творческий портрет Валентина Сорокина.) // Лит. Россия, 1986, 25 июля. * Суздалев, Г. Сын народа. // Советский воин, № 4, 1987. * Фомичёв, В. «Не бывает слепою любовь». // Лит. Россия, 1988, 9 сентября, С. 13. * Филиппов А. Серебряные струны Зилаира. — В кн.: Востребованные временем. Уфа, 1999; * Валеев Р. Первый среди друзей. — Челябинский рабочий, 25 июля 2001; * Сычёва Л. А. Тайна поэта. Документальная повесть-размышление о жизни и творчестве, Челябинск, 2002; * Минералов, Ю. История русской литературы: 90-е годы XX века: учебное пособие. М., Владос, 2004. * Прокушев Ю. Л. [http://www.hrono.ru/text/2004/prokush0403.html «Беречь Россию не устану…»] Челябинск, 2005; * Белозёрцев А. Журавлиная высь. — в кн. Священного призвания стихия. о жизни и творчестве поэтов Южного Урала. — Челябинск, 2005; * Захаров Н. Красивая мудрость слова: Исследование литературного творчества. — М., 2006. * Старостенко, Г. Русский язык Валентина Сорокина. // МОЛОКО, 2006, 24 июля. * Жуков, А. Вперёдсмотрящий. // Лит. Россия, 2006, № 31-32, 4 августа, С. 11. * Байгушев А. Культовый поэт русских клубов Валентин Сорокин. 15 тайн русского сопротивления. — М., 2008. * Сычёва Л. А. Время Бояна. Книга о русской поэзии и художественном слове. — М., 2011. * Сычёва Л. А. Природа русского образа. — Санкт-Петербург, 2013. * Крупин Михаил. О поэзии Сорокина Валентина Васильевича, [http://moloko.ruspole.info/node/851 ПОСЛЕДНЯЯ ЗВЕЗДА.] * Пустовойтова Е. [http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_217.html Талант, помноженный на волю к жизни] * Бондаренко В. [http://moloko.ruspole.info/node/5169 О поэзии Валентина Сорокина].Русское поле. * Веретенников В. [http://zavtra.ru/content/view/russkaya-otvaga-valentina-sorokina/ Русская отвага Валентина Сорокина]. Газета «Завтра». * Голубничий, И. Имя русское. // Моск. литератор, 2010, № 24. * Малинин, О. Красивый и гордый: О моём литературном учителе — поэте Валентине Сорокине. // МОЛОКО, 2011, № 11. * Савельев, И. Огонь мартена и души в строках его стихов: Гражданский дар поэта Валентина Сорокина. // Правда, 2011, № 78, 22 — 25 июля. * Шац, Я. Последний мамонт" или не последний на Руси поэт? // МОЛОКО, 2013, № 11 * Сычёва Л. А. Славянские и героические мотивы в лирике Валентина Сорокина. [http://lsycheva.ru/literature/science/science_5817.html Славянские чтения]. * Бозина О. Утверждающий братство. [http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_15808.html О книге стихов «Твои ладони»]. * Бузни Евгений. [http://moloko.ruspole.info/node/5350 Не поют соловьи без цветенья] / Общеписательская литературная газета, № 5, 16.05.14 * Попова Нина. [http://www.m-s-p-s.ru/data/2016/06-2016/-2/6_OLG_679.pdf «Мне Россия сердце подарила»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818093831/http://www.m-s-p-s.ru/data/2016/06-2016/-2/6_OLG_679.pdf |date=2016-08-18 }} Общеписательская литературная газета, № 6, 2016 * Сычёва Л. А. Дорога поэта. Книга о жизни и творчестве. КДУ, 2016. * Петелин, В. Валентин Васильевич Сорокин. // В кн. История русской литературы второй половины XX века. Том II. 1953—1993. М.: Центрполиграф, 2013. * Третьякова, Е. Многая лета Валентину Сорокину! Деятели культуры поздравляют. МОЛОКО, 2016, № 7. * Коробов, М. Благодарение Валентину Сорокину. МОЛОКО, 2017, № 4. * Рыжкова, Л. Крылатое призвание. О творчестве Валентина Сорокина В кн.: Русские поэты почвенники XX — первой четверти XXI вв.: уральский поэтический феномен. М., 2017. * Рыжкова Л. (Рыжкова-Гришина Л. В.) Крылатое призвание. О творчестве В. Сорокина // Российский научный журнал, 2018, № 1(58). С. 138—163. * Веретенников, В. [http://ruskline.ru/monitoring_smi/2017/fevral/2017-02-18/proricanie_o_zemle_russkoj_valentina_sorokina/ Прорицание о Земле Русской Валентина Сорокина]. О книге «Купола Кремля» РНЛ, 18.02.2017. * Берова, М. [http://moloko.ruspole.info/node/9210 Бессмертные Родины лики]. О книге «Купола Кремля» МОЛОКО, 2018, № 3. == Бүләктәре == * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] == Премиялары == * Ленин комсомолы премияһы (1974) — «Огонь» поэмалар китабы өсөн * М. Горький исемендәге РСФС дәүләт премияһы (1986) — «Хочу быть ветром» шиғырҙар китабы өсөн (1982) * М. А. Шолохов исемендәге Халыҡ-ара әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премия (2000) — «Бессмертный маршал» поэмаһы өсөн * В. Д. Федоров исемендәге премия * В. К. Тредиаковский исемендәге премия * А. Т. Твардовский исемендәге премия * Д. Н. Мамин-Сибиряк исемендәге бөтә рәсәй әҙәби премия == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/3592-sorokin-valentin-vasilevich Сорокин, Валентин Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407100902/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3592-sorokin-valentin-vasilevich |date=2016-04-07 }}</span> // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]<nowiki/>», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8. * [http://www.hrono.info/biograf/bio_s/sorokin_vv.html Валентин Сорокин] * [https://web.archive.org/web/20220524225305/http://www.hrono.info/avtory/moloko/sorokin.php Валентин Васильевич Сорокин] * [https://www.youtube.com/view_play_list?p=ACA0DC5DA2CC130D Валентин Сорокин на видео] * [http://www.vsorokin.ru/ Сайт поэта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225341/http://www.vsorokin.ru/ |date=2022-05-24 }} * [http://er3ed.qrz.ru/sorokin.htm Валентин Сорокин. Стихи. Биография.] [http://er3ed.qrz.ru/sorokin.htm Фото] на сайте [http://er3ed.qrz.ru/ «Лучшие русские поэты и стихи»] * [http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_338.html Интервью Валентина Сорокина] * [https://web.archive.org/web/20150426054402/http://thankyou.ru/lib/poetry/valentin_sorokin Книги Валентина Сорокина] на ThankYou.ru * [http://www.mk.ru/culture/2016/07/21/valentin-sorokin-zachem-mne-stesnyatsya-chto-ya-russkiy.html Интервью Валентина Сорокина в МК] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Баш мөхәррирҙәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:XXI быуат шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:XXI быуат публицистары]] [[Категория:XX быуат публицистары]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:СССР публицистары]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:25 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:Йылайыр районында тыуғандар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] 83j1ja9vi9q0bv4lpx57d2hy4emsnjz Сиренко Иван Лаврентьевич 0 143848 1310023 1278071 2026-11-10T15:22:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310023 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сиренко Иван Лаврентьевич''' ([[25 март]] [[1910 йыл]] — [[8 июнь]] [[1965 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, лётчик, гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == Биографияһы == Иван Лаврентьевич Сиренко 1910 йылдың 25 мартында {{ТУ|Өфө губернаһы}} Бәләбәй өйәҙе (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Парафеевка]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1932 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәптең ете синыфын тамамлаған. [[Ырымбур]]ҙа дәүләт төҙөлөш контораһында эшләй, Ырымбур паровоз һәм вагон ремонтлау заводында тимерсе-сүкешсе була. [[1931 йыл]]да [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. [[1932 йыл]]да Вольский хәрби авиация-техник мәктәбен, ә 1935 йылда — Качин хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай. [[1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша, ә Бөйөк Ватан һуғышында — [[1941 йыл]]дың июненән. 34-се гвардия бомбардировка авиацияһы Тихвин Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы полктың (276-сы бомбардировка авиация дивизияһының 1-се һауа армияһы 3-сө Белорус фронты), командиры урынбаҫары, гвардия майоры. Калинин, Көнбайыш, Ленинград, 3-сө Белорус фронттарында 13-сө һәм 1-се һауа армияһы составында һуғыша. [[Вильнюс]] һәм Ржев эргәһендәге оборона операцияларында ҡатнаша, [[Мәскәү]], [[Ленинград]] оборонаһында, Балтик буйын азат итеүҙә, уның территорияһында дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Ике аяғы һәм уң ҡулы яралана. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң лётчик СССР Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә [[1953 йыл]]да подполковник И. Л. Сиренко — запаста. [[Киев]]та йәшәй. 1965 йылдың 8 июнендә вафат була. Киевтағы Дарницкий зыяратында ерләнгән<ref>{{Warheroes|id=2135}}</ref>. == Батырлығы == И. Л. Сиренко тәжрибәле командир һәм һауа яугире булараҡ, бомбардировщиктар төркөмөн төрлө маҡсаттарға алып барған. Һуғыш яланында, тимер юл станцияларында, аэродромдарҙа, диңгеҙ порттарында тере көстәрҙе һәм хәрби техниканы юҡ иткән. 1944 йылдың 12 мартында И. Л. Сиренко етәкләгән һөжүм итеүсе Пе-2 бомбардировщиктар эскадрильяһы Вильнюс — Кёнигсберг шоссеһы буйлап китеп барған танктар һәм бронетранспортерҙар колоннаһын бомбаға тота. Бомбалар шартлауынан маҡсат күренмәй. Пикенан сыҡҡас И. Л. Сиренко самолетына дүрт «мессершмитт» ташлана. Тигеҙ булмаған алышта самолет бәреп төшөрөлә, ә И. Л. Сиренконың ике аяғы һәм ҡулы яралана. Оҙайлы дауаланыуҙан һуң И. Л. Сиренко полкка кире ҡайта һәм Көнсығыш Пруссияла илбаҫарҙарҙы туҡмауын дауам итә. Бында ул полк етәкселегендә 30-ҙан ашыу хәрби осош яһай. Кёнигсбергты штурмлауҙың өсөнсө көнөндә майор И. Л. Сиренко туғыҙлы Пе-2 самолетын Девауҙағы дошман аэродромына әйҙәй, унда самолеттарҙың күп һаны урынлашҡан була. Маҡсатҡа етеп килгәндә уны көслө зенит уты ҡаршы ала. Оҫта хәрәкәт итеп, И. Л. Сиренко төркөмдө ут аҫтынан алып сыға. Диңгеҙ яры буйына сығып, ул борола һәм ҙур тиҙлек менән түбән осоп маҡсатҡа ташлана. Һөҙөмтәлә ун биш самолет яндырыла һәм яғыулыҡ менән склад шартлатыла. 1945 йылдың май айында 34-се гвардия бомбардировка авиацияһы полкының командиры урынбаҫары гвардия майоры И. Л. Сиренко дошман ғәскәрҙәре өйкөмөнә һәм нығытмаларына 153 хәрби осош яһай. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия майоры Сиренко Иван Лаврентьевичҡа [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 6359) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы * «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (29.06.1945)<ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|46554709|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=158/44|лист=3/85—88}}.</ref>; * Ленин ордены (29.06.1945); * Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (24.02.1942, 21.06.1944)<ref>{{Подвиг Народа|31353758|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=752|лист=3, 81, 82}}.</ref>; * [[Александр Невский ордены]] (29.11.1944)<ref>{{Подвиг Народа|32873151|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=3866|лист=4, 113, 114}}.</ref>; * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (25.04.1945)<ref>{{Подвиг Народа|25465010|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=3246|лист=5, 201, 202}}.</ref>; * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]; * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944); * «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1944). == Хәтер == Вольский юғары хәрби училищеһы территорияһында (хәрби институт) юғары уҡыу йорто идаралығы бинаһы ҡаршыһында Геройға һәйкәл һәм мемориаль таҡта ҡуйылған. Бәләбәй ҡалаһында (Башкортостан Республикаһы), «Ватанды һаҡлаусыларға» мемориаль комплексы территорияһында мемориаль таҡта һәм И. Л. Сиренконың һыны менән бюсы ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Несокрушимые. — Уфа, 1985. * Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. == Һылтанмалар == * {{БЭ|92356}}{{V|23|03|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210518111708/http://belebey.ru/article/detail.php?ID=1955 Иван Лаврентьевич Сиренко]. [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бәләбәй районында тыуғандар]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:Подполковниктар]] 9ihwkncok4joor6ply7mv93auwdsz9z Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы 0 144495 1310335 1295094 2026-11-11T10:56:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310335 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы''' ([[22 июнь]] [[1977 йыл]]) — хәрби музыкант, дирижер, полковник (2022). Рәсәйҙең Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018). == Биографияһы == Азат Ғәли улы Шаһмөхәмәтов 1977 йылдың 22 июнендә Яҡут АССР-ының Верхневилюйск (''якут.'' Үөһээ Бүлүү, ''башҡортса'' Үрге Бүлеү) ауылында тыуған. Зөһрә менән Ғәли Шаһмөхәмәтовтарҙың ишле ғаиләһендә икенсе бала. [[СССР]] тарҡалыуы менән, [[1990]]-сы йылдар башында, [[Башҡортостан]]ға күсеп ҡайтҡанда, йәш ғаиләлә 4 бала: 1971 йылғы Мәүжидә, Азат, 1980 йылғы Юлиә, 1986 йылғы Камил үҫеп килгән була. Ғәли ағай [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] Ноғоман ауылынан, ә Зөһрә апай [[Балаҡатай районы]] ҡыҙы булғанлыҡтан, улар юл сатында ятҡан [[Салауат районы]] биләмәһенә ҡараған [[Мөрсәлим]] ауылын һайлай. Азат [[Яҡутстан]]да уҡ музыка менән мауыҡҡанлыҡтан, һәләтле улдарын Өфө музыка тәрбиәләнеүселәр мәктәбенә ([[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты]]) уҡырға бирәләр. Ныҡышмалы педагог Алексей Алексеевич Медведев етәкселегендә Азат һуҡма инструменттарҙа бик оҫта уйнай. 1995 йылда остазы кәңәше буйынса егет [[Мәскәү]]ҙәге [[П. И. Чайковский]] исемендәге дәүләт консерваторияһының хәрби дирижёрҙар факультетына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, [[Өфө]]гә ул саҡтағы Хәрби осоусылар әҙерләгән Вертолёт мәктәбенә хәрби дирижёр булып ҡайта. Уҡыу йорто ябылғанлыҡтан, Азат Ғәли улы хәрби хеҙмәтен ваҡытлыса ҡалдырып тора. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда дирижёр ассистенты булып эш башлай. Шул уҡ ваҡытта [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]] эргәһендә симфоник оркестр йүнәлеше буйынса аспирантура (А. Людмилин класы) тамамлай. 2003 йылда ғаиләһе (ҡатыны Гүзәл һәм улы Арыҫлан) менән [[Ҡаһирә]] ҡалаһындағы Мысыр операһына (''ғәрәп.'' ,,دار الأوبرا المصرية Dār el-Obra el-Masreyya, букв. «Мысыр опера йорто») дирижёр булып эшкә бара. Унда Йәсмин исемле ҡыҙҙары тыуа. [[Мысыр]]ҙан ҡайтҡас, [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ҡалаһында урынлашҡан ғәскәри частарҙың береһендә дивизияның оркестр хеҙмәте начальнигы итеп тәғәйенләнә. Хәҙерге көндә полковник Азат Шаһмөхәмәтов Рәсәйҙең Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы. [[2018 йыл]]дың сентябрендә подполковник Азат Шаһмөхәмәтовҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://gtrk.tv/novosti/114311-nagrady-luchshim-luchshih-rustem-hamitov-vruchil-ordena-zvaniya-vracham-artistam?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&page=0%2C0%2C980 Награды лучшим из лучших! Рустэм Хамитов вручил ордена и звания врачам, артистам и рабочим. Сайт ГТРК «Башкортостан», 12 сентября 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819054806/https://gtrk.tv/novosti/114311-nagrady-luchshim-luchshih-rustem-hamitov-vruchil-ordena-zvaniya-vracham-artistam?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&page=0,0,980 |date=2019-08-19 }}</ref>. == Туғандары == * атаһы Ғәли Шаһмөхәмәтов * әсәһе Зөһрә Шаһмөхәмәтова * апаһы Мәүжидә Ғәли ҡыҙы, [[Салауат районы]] [[Малаяҙ]] күп функциональ үҙәгендә баш белгес булып эшләй, ике бала әсәһе. * һеңлеһе Юлиә Ғәли ҡыҙы, Мәскәү медицина университетын тамамлап, онкологияны дауалау йүнәлешен һайлаған белгес. [[Мәскәү]] ҡалаһында йәшәй. Ул үҫтерә. * энеһе Камил Ғәли улы Шаһмөхәмәтов та музыкант. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлағандан һуң, һуҡма инструменттар оҫтаһы булараҡ, «Барабанлы шоу» төркөмөнә етәкселек итә. == Ғаиләһе == * ҡатыны Гүзәл, [[Өфө]] ҡыҙы * улы Арыҫлан * ҡыҙы Йәсминә * ҡыҙы Әмирә * улы Асҡар == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018) == Сығанаҡтар == * ''Ямалетдинова Лена''. Парлы, бәхетле ғүмер кисереүселәр. «Йүрүҙән» гәзите, 22 һан, 17 март 2020 йыл * ''Лиана Вәлиуллина''. Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы тураһындағы мәҡәләһе. «Йүрүҙән» гәзите. * ''Рәдиф Вәлиев''. Башҡорт егете Мысырҙы яулай. «Йәшлек» гәзите, 22 июль 2006 йыл * Информаторҙар: ата-әсәһе Ғәли ағай менән Зөһрә апай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-05-08/azat-shahmuhametov-voennyy-dirizhyor-eto-prezhde-vsego-ofitser-posvyativshiy-sebya-sluzheniyu-rodine-2794095 Азат Шахмухаметов: Военный дирижёр – это прежде всего офицер, посвятивший себя служению Родине. ИА «Башинформ», 8 мая 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|05|2022}} * [https://spasstower.ru/participants/obraztsovo-pokazatelnyy-orkestr-voysk-natsionalnoy-gvardii-rossiyskoy-federatsii-/ ОБРАЗЦОВО-ПОКАЗАТЕЛЬНЫЙ ОРКЕСТР ВОЙСК НАЦИОНАЛЬНОЙ ГВАРДИИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. Официальный сайт Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня».]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|25|03|2022}} * [http://rosgvard.ru/ru/news/article/mocart-i-rosgvardiya-obrazcovopokazatelnyj-orkestr-vojsk-nacionalnoj-gvardii-rossii-vystupil-v-moskovskoj-konservatorii-foto-video?print=true Федеральная служба войск национальной гвардии Российской Федерации. Моцарт и Росгвардия. Образцово-показательный оркестр войск национальной гвардии России выступил в Московской консерватории. 19 сентября 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231225221/http://rosgvard.ru/ru/news/article/mocart-i-rosgvardiya-obrazcovopokazatelnyj-orkestr-vojsk-nacionalnoj-gvardii-rossii-vystupil-v-moskovskoj-konservatorii-foto-video?print=true |date=2018-12-31 }}{{ref-ru}} {{V|7|12|2018}} * [https://www.ikirov.ru/news/15439-azat-shahmuhametov-voennaya-muzyka-ne-stoit-na-meste-a-postoyanno-razvivaetsya Азат ШАХМУХАМЕТОВ: «Военная музыка не стоит на месте, а постоянно развивается»] * [http://www.bashinform.ru/news/715260-v-ufe-dast-edinstvennyy-kontsert-obraztsovo-pokazatelnyy-orkestr-vnutrennikh-voysk-mvd-rossii/ Башинформ хәбәренән. 2015 йылдың 1 апреле] * [https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/news/774537/ БР Салауат муниципаль районы пресс-үҙәге. 2018 йыл]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/igral-orkestr-zritel-pel/ Салауат районының «На земле Салавата» гәзите. «Оркестр уйнаны, тамашасы йырланы». 2018 йылдың 29 майы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531233050/http://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/igral-orkestr-zritel-pel/ |date=2018-05-31 }} * [https://apkrb.info/press-service/news-districts/unyn-kaytyp-uzebezz-izhad-iterg-telge-zur Уның ҡайтып үҙебеҙҙә ижад итергә теләге ҙур. Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан. Главная > Пресс-служба > Новости районов. 20 мая 2022 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|05|2022}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:22 июндә тыуғандар]] [[Категория:1977 йылда тыуғандар]] ci9cztbr8d7nd6o55t86eb6j42lbiya Хажин Айбулат Вәкил улы 0 144854 1310255 1264976 2026-11-11T06:17:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310255 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хажин Айбулат Вәкил улы''' ([[30 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. == Биографияһы == Айбулат Вәкил улы Хажин [[1973 йыл]]дың 30 сентябрендә [[Өфө]]лә тыуған. Өфөнөң 1-се медицина училищеһын, «биология һәм химия һөнәре» буйынса [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтын]] тамамлаған. [[1997]]—[[2000 йыл]]дарҙа Урал дәүләт физик культура академияһы аспирантураһында, [[2003]]—[[2007 йыл]]дарҙа — Урал дәүләт физик культура университеты докторантураһында уҡыған. [[1996 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]нең башҡорттар йәшәгән [[Арғаяш районы]]ны үҙәге [[Арғаяш]] ауылының 2-се урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. [[2001]]—[[2008 йыл]]дарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының педагогика кафедраһы доценты. [[2003]]—[[2008 йыл]]дарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының декан урынбаҫары. [[2008]]—[[2009 йыл]]дарҙа — Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының директор урынбаҫары. [[2009 йыл]]да — Зәйнәб Биишева исемендәге [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[2009]]—[[2010 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәғариф һәм фән бүлеге мөдире. [[2010]]—[[2014 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы урынбаҫары. [[2014]]—[[2016 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрының беренсе урынбаҫары. [[2016]]—[[2018 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы етәксеһе<ref>[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66132.html Начальником Управления по контролю и надзору в сфере образования Республики Башкортостан назначен Айбулат Хажин. Официальный сайт Главы Республики Башкортостан. 2.12.2016.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816060208/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66132.html |date=2017-08-16 }}{{ref-ru}}{{V|22|12|2018}}</ref>. [[2018 йыл]]дың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1245943/ Айбулат Хажин Башҡортостандың мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 3 декабрь]{{V|22|12|2018}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы == Өҫтәлмә мәғлүмәт == * Атаһы [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006). Сығышы менән [[Белорет районы]] [[Бирҙеғол]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хажин Вәкил Исмәғил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022055843/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly |date=2019-10-22 }}{{V|14|09|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == * [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] bxj7sjx70bqzgapwb1sjoe7qr87pqiq Фейсалабад университеты 0 144998 1310228 1302180 2026-11-11T04:58:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310228 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фейсалабад университеты''' ({{Lang-ur|{{Nastaliq|جامعہ فیصل آباد}}}}, [[Английский язык|ингл.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">University of The Faisalabad</span>), '''TUF ''' — [[Пакистан|Пакистандың Пенджаб провинцияһы Фейсалабад]] ҡалаһындағы шәхси юғары уҡыу йорто. == Тарих == Университет [[2002 йыл|2002 йылда]] Мәҙинә фондының Хажи Мөхәммәт Сәлем нигеҙләгән хәйриә ойошмаһы эгидаһы аҫтында ойошторола. Был уҡыу йортон ул үҙенең «Индустрия. Хеҙмәт. Мәғариф» программалары сиктәрендә сифатлы профессиональ белем биреү һәм Фейсалабад округы халҡы араһында юғары белемгә ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү өсөн төҙөй. Университеттың ике кампусы — Сәлим һәм Әминә кампустары бар<ref name="tuf"><div>[http://www.tuf.edu.pk/history-tuf.php History of TUF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150808004145/http://www.tuf.edu.pk/history-tuf.php |date=2015-08-08 }}</div></ref>. [[2002 йыл|2002 йылда]] уҡ уҡыу йорто Пенджаб провинцияһы хөкүмәте комиссияһының аккредитацияһын ала һәм [[Пакистан]]дың юғары белем комиссияһы тарафынан таныла. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Сәлим һәм Ғәйшә кампустары Фейсалабадтың үҙәгенән бер нисә саҡрым алыҫлыҡтаҫы Саргодхероуд проспектында урынлашҡан. Ир-егеттәр өсөн Әмин кампусы Фейсалабад ҡалаһының сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Дәүләт туҡыу университеты менән бер рәттән Уэст-Канал-роуд проспектында ҡала үҙәгендә тора<ref name="tuf"/>. [[2012 йыл|2012 йылдың]] мартында юғары белем биреү комиссияһы университеттың рейтингыһын беренсе тапҡыр күтәрә. Университет үҙ категорияһында икенсе урын ала. [[2014 йыл|2014 йылда]] университет Пакистан университеттары араһында ун дүртенсе, ә шәхси юғары уҡыу йорттары араһында өсөнсө урынға сыға<ref name="tuf"/>. == Структураһы == Университет структураһында 4 факультет һәм 1 колледж бар. Һаулыҡ һаҡлау факультетында фармакология, физиотерапия, оптометрия, медицина технологиялары, шәфҡәт туташтары эше, диетология кафедралары эшләй. Техника һәм технологиялар факультетында электротехника һәм телекоммуникация өлкәһендәге белгестәр, шулай уҡ туҡыу сәнәғәте инженерҙары белем ала. Идара итеү факультетында администраторҙар, финансист һәм маркетологтар уҡый. Сәнғәт һәм социаль фәндәр факультетында ғәрәп философияһы, сәнғәте, ислам философияһы кафедралары эшләй. Университеттың медицина стоматология колледжында стоматология өлкәһендәге белгестәр әҙерләнә<ref><div>[http://www.tuf.edu.pk/index.php University of The Faisalabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823010456/http://www.tuf.edu.pk/index.php |date=2015-08-23 }}</div></ref>. == Иҫкәрмә == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.eduvision.edu.pk/my_college.php?city=41&institute=2399_The-University-Of-Faisalabad&Submit=Search University Of The Faisalabad (TUF), Faisalabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200113/http://www.eduvision.edu.pk/my_college.php?city=41&institute=2399_The-University-Of-Faisalabad&Submit=Search |date=2016-03-04 }}{{ref-en}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] lhr29wf3r58wg715r0zf16cwup4bm3t Хмельник районы 0 145122 1310274 1282266 2026-11-11T07:11:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310274 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Хмельник районы''' ({{lang-uk|Хмільницький район}}) — [[Винница өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Хмельник]] ҡалаһы. [[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 35 864 кеше йәшәй. == Һылтанмалар == * [http://rda-hm.gov.ua/ Хмільницька РДА]{{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20190101100352/http://hmrayrada.vn.ua/ Хмільницька районна рада]{{ref-uk}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Винница өлкәһе райондары]] q676eiti23hio89wx2r1g5g4nojd3cm Сечань 0 145513 1310009 1282868 2026-11-10T14:37:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310009 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сечань''' ({{lang-sr|Сечањ, Sečanj}}Сечањ, Sečanj) ― [[Сербия|Сербиялағы]] ҡала,  Урта Банат округының Сечань общинаһының административ үҙәге. Халҡы ― 2 107 кеше (2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). == Исеме == Күрше халыҡтар телдәрендә ҡала шулай уҡ башҡа исемдәр аҫтында билдәле: Торонтальсечань ({{lang-hu|Torontálszécsány}}Torontálszécsány); Зечан йәки Петерсхейм ({{lang-de|Setschan, Petersheim}}Setschan, Petersheim) һәм Сечани ({{Lang-ro|Seceani}}Seceani). == Тарихы == Ҡалала урта быуат некрополе урынлашҡан, һәм уны 2011 йылдан башлап археологтар тикшерә<ref>{{Cite news|title=Otkriveni grobovi sa malo keramike|url=http://www.blic.rs/vesti/vojvodina/otkriveni-grobovi-sa-malo-keramike/f9pvkyl|work=Blic.rs|accessdate=2018-11-01|language=sr}}(серб.)<span tabindex="0" id="cxmwbQ">, </span>''Blic.rs''<span tabindex="0" id="cxmwbQ">.</span> <small tabindex="0" id="cxmwbQ">1 ноябрь 2018 тикшерелгән.</small></ref>. XVIII быуат аҙағында ― XIX быуат башында сербтар, бөтә Банаттағы кеүек, Сечандан бында бер нисә тиҫтә йыл йәшәгән [[Төрөктәр|төрөктәрҙе]] ҡыуа башланы. Бынан һуң урындағы халыҡтың күпселеген [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя]] [[Икенсе донъя һуғышы|һуғышынан]] һуң бында ҡыуылған немецтар тәшкил иткән, ә уларҙың урынын [[Босния (өлкә)|Босниянан]] һәм [[Герцеговина (өлкә)|Герцеговинанан]] һәм Югославияның башҡа төбәктәренән сыҡҡандар биләгән. Үҙенең тарихы дауамында ҡала исемен күп тапҡыр үҙгәртә: 1717 йылдан башлап ул Сечань, 1719—1888 йылдарҙан — Торонталь, 1922 йылда — тағы Сечань булараҡ билдәле. 1717 йылда биләмәлә 27 йорт булған һәм административ яҡтан Темешвар Банатының Бечкерек районына ҡараған. 1727 йылда бында 23 йорт ҡына тороп ҡалған. Әммә 1773 йылда уҡ ҡалала 113 йорт иҫәпләнгән: 1750 йылдарҙа бында тағы яр районы халҡы күскән тип фаразлана. 1779 йылда ҡала Торонталь комитатына ҡаратылған. 1895 йылда Сечье ауылынан сербтар башлыса немец Банатына күсеп ултырған һәм бында Самош ауылына нигеҙ һалған. Улар урынына Торонталь комитаты немецтары килгән. 1811 йылда Сечанда 905 йән, ә 1823 йылда ― инде 1306<ref>Летописа Период 1812—2009. Сечањ у Делиблатској Пешчари Написао М. Марина: (Беч 2009) Саставио од Писаних трагова, Летописа, по предању о селу Сечњу настанак села ко су били Досењеници чиме се бавили мештани.</ref> иҫәпләнгән. 1824 йылда ауылда үҙ дин әһеле лә булған. 1826 йылда ауылда сиркәү төҙөү план раҫланған, һәм 1830 йылда тамамланған. Шул уҡ йылда зыярат, өс йыл үткәс ― яңы мәктәп асылған. 1830-сы йылдарҙа ауылда ике {{comment|ваба|холера}} эпидемияһы һөҙөмтәһендә бер нисә тиҫтә кеше вафат булған. Енәйәтселек кимәле юғары булыуы билдәләнгән, бигерәк тә талау һәм үлтереү осраҡтары бик күп булған. 1848 йылғы Революция Сечанға бер нисек тә ҡағылмай тиерлек. 1870 йылда Сечандың тирә-яғын һыу баҫа, бының арҡаһында 300-гә яҡын кеше Хәрби Крайнелағы Элизенхайм ауылына күсеп килә. 1876 йылда Сечанда тәүге почта бүлексәһе асыла. 1889 йылда Тамиш йылғаһы аша мөһим бәйләүсе быуын булып Торонтал комитатының.үрге һәм түбәнге өлөштәре араһында ҙур ағас күпер төҙөлә. 1889 йылда ауылда Торонталь банкының бүлеге асылған. 1889 йылдың 4 майында Бечкерек ― Нинцицево; 1981 йылдың 7 июлендә ― Сечань ― Вршац; 1898 йылдың 25 ноябрендә ― Сечань ― Алибунар тимер юлдары асылған. 1905 йылда был яҡтарҙа ҡабаттан ҙур ташҡын булған. 1908 йылда ауылдан Америкаға тәүге эмигранттар күсеп киткән, һәм Дакотала йәшәй башлаған. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="235" bgcolor="#999999" |'''Халыҡ иҫәбен алыу йылы{{sfn|Милекер|2005|pp=}}''' ! width="235" bgcolor="#999999" |'''Халыҡ һаны''' |- | bgcolor="silver" |[[1837 йыл|1837]] |1,489 |- | bgcolor="silver" |[[1869 йыл|1869]] |2,122 |- | bgcolor="silver" |[[1880 йыл|1880]] |2,246 |- | bgcolor="silver" |[[1890 йыл|1890]] |2,517 |- | bgcolor="silver" |[[1900 йыл|1900]] |2,596 |- | bgcolor="silver" |[[1910 йыл|1910]] |2,174 |- | bgcolor="silver" |[[1921 йыл|1921]] |2,343 |} 1919 йылдан Сечань Торонталь-тамиш жупанияһына ҡараған. 1921 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында 2343 кеше: 66 серб; 8 словак; башҡа 4 славян; 24 румын; 2090 немец; 104 венгр; 47 башҡа милләт вәкилдәре йәшәгән. 1928 йылда урындағы банк Панчево банкының филиалы булып киткән<ref>Монографија Подунавске области 1812—1927 саставио Др, Владимир Марган бив. Председник Обласног одбора Комесар Обласне Самоуправе, објављено 1927"Напредак Панчево"</ref>. == Мәҙәниәте == 1968 йылдың апреленән башлап бында йыл һайын   [[Воеводина]]ның нәфис һүҙ һөйләүселәр конкурсы — ''Песниче народа мог ''үткәрелә. Унда 190-ға яҡын кеше ҡатнашҡан. Улар араһында — Воеводинала йәшәгән бөтә халыҡтарҙың вәкилдәре, һәм уларҙың һәр береһе үҙенең туған телендәге  әҫәр менән сығыш яһарға ирекле. Фестивалдә шулай уҡ сәнғәт  күргәҙмәһе, әҙәби кисәләр, яҙыусылар менән осрашыуҙар<ref><span lang="und">[http://www.serbia.travel/%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0%D1%98%D0%B8/%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0%D1%98%D0%B0.284.html?location_search=%D0%A1%D0%95%D0%A7%D0%90%D0%8A&date_from=&date_to= Календар догађаја | Туристичка организација Србије] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825034803/http://www.serbia.travel/%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0%D1%98%D0%B8/%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0%D1%98%D0%B0.284.html?location_search=%D0%A1%D0%95%D0%A7%D0%90%D0%8A&date_from=&date_to= |date=2019-08-25 }}</span>'''&nbsp;(неопр.)'''.&#x20; www.serbia.travel.&#x20;<small>Проверено 1 ноября 2018.</small></ref>үткәрелә. == Туғанлашҡан ҡалалар == {| class="standard sortable" !Ил !Туғанлашҡан ҡала !Бәйләнештәр булдырылған йыл |- |{{флагификация|Россия}} |Азов<ref>{{cite web|url=http://azov.holme.ru/news/5b32084c2930a017ca18aeb6/|title=Азов прирос восьмым городом-побратимом - новости Азова|author=MaxxaM|publisher=azov.holme.ru - Интернет портал города Азова|lang=ru|accessdate=2018-11-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025070417/http://azov.holme.ru/news/5b32084c2930a017ca18aeb6 |date=2018-10-25 }}</ref> | align="center" |2018 |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Citation|ref= harv|last=Милекер|first=Феликс|authorlink=Милекер, Феликс|coauthors=Пантић, Коста; Белча, Душан |title=Летописи општина у јужном Банату|year=2005|url= |publisher= |location= |isbn=978-86-85075-04-9}} * Извор Монографија Подунавске области 1812-1927 саставио Др, Владимир Марган бив. Председник Обласног одбора Комесар Обласне Самоуправе, објављено 1927„Напредак Панчево“ * Територија Подунавске Области написао Др. Владимир Марган Председник Обл. Одбора Смедереву 1928.* * Историјиски преглад Подунавске Области Банатски део написао: '''Феликс Милекер''' библиотекар и кустос градске библиотеке и музеја у Вршцу 1928. * Летописа Период 1812 – 2009. Сечањ у Делиблатској Пешчари Написао М. Марина:(Беч 2009) Саставио од Писаних трагова, Летописа, по предању о селу Сечњу настанак села ко су били Досењеници чиме се бавили мештани. [[Категория:Воеводинаның тораҡ пункттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] nvzaso82ptigscvs4735be1vin25yey Фехельде 0 145573 1310233 1062152 2026-11-11T05:07:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310233 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фехельде''' ({{Lang-de|Vechelde}}) — коммуна. Ул [[Германия Федератив Республикаһы]]ның [[Түбәнге Саксония]] федераль ерендәге коммунаһы. Фехельде коммунаһы Пайне районы составына ҡарай. Фехельде коммунаһында 16 094 кеше йәшәй, (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса)<ref><div>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Statistik und für Kommunikationstechnologie Landesbetrieb Niedersachsen — Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</div></ref>. Коммунала йәшәүсе халыҡтыңың күбеһе дәүләт теле булған немец телендә һөйләшә һәм христиан (католик) динен тота. Илдәге кеүек үк евро аҡса берәмеге ҡулланыла. [[Германия Федератив Республикаһы]]ның был коммунаһы иҡтисади яҡтан үҫешкән район. Фехельде коммунаһының майҙаны 75,89 квадрат километр тәшкил итә, коммунаның үҙәге диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә ята. Фехельденең коммуна башлығы — Хартмут Мароц. Коммунаның рәсми коды — ''007 57 1 03''. Фехельде коммунаһы 17 ауыл округына бүленгән. {| | valign="top" | {| class="standard" !Йыл !Халыҡ |- |1990 | align="right" |429 14 |- |1995 | align="right" |15 023 |- |2000 | align="right" |866 15 |- |2005 | align="right" |231 16 |- |2010 | align="right" |16 086 |- |} |} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.vechelde.de/ Рәсми бите] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Германия коммуналары]] [[Категория:Түбәнге Саксония федераль еренең ҡалалары]] mophnyc4k5x7nx1irkpry1uh6qj5939 Хелльбрунн 0 146119 1310265 1058873 2026-11-11T06:51:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310265 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хелльбрунн'''<ref><div>[http://www.knowledge.su/z/zaltsburg- БРЭ/Зальцбург]</div></ref> ({{Lang-de|Schloss Hellbrunn}})— [[Зальцбург]] архиепископының йәйге резиденцияһы. Австрияның [[Зальцбург]] ҡалаһында 6 километр көньяҡтараҡ урынлашҡан. 1612—1615 йылда архитекторҙар Донато Масканьи һәм Сантино Солари тарафынан Зальцбург кенәзе-архиепископы Маркус Зиттикус фон Хоэнемс өсөн [[барокко]] стилендә төҙөлә. Үҙ эсенә паркы һәм Механик театры булған Һарайҙы, Маунтшлосс һарайын, Таш театрҙы ала. == Тарихы == 1612 йылда Хелльбрунн тауы итәгендә Зальцбург кенәзе-архиепископы Маркус Зиттикус фон Хоэнемс заказы буйынса ҡаланан ситтә резиденция төҙөлә башлай. Кенәз үҙенең йәшлеген [[Италия]]ла үткәрә һәм һуң [[Яңырыу]] архитектураһы рухындағы, Венеция һәм Римдең шундай иң яҡшы ҡоролмалары өлгөһөнә оҡшаш һарайға заказ бирә. Архитекторҙар Сантино Соларименән Донато Масканьи итальян маньеризмы традициялары матурлығын үҙенә туплаусы ижади емеше тыуҙыра алған. 1615 йылда һарай төҙөлөшө тамамлана<ref name="Замки Европы"/>. 1615 йылда һунар һарайы Маунтшлосс төҙөлә, ә 1617 йылда таш театр асыла һәм унда немец телендә беренсе опера ҡуйыла<ref name="Замки Европы"/>. [[1730 йыл]]да һарай паркы император баҡсалары инспекторы Франц Антон Данрайтер проекты буйынса реконструкциялана. Паркка рокко стилендә бик күп яңылыҡтар һәм декоратив элементтар индерелә. [[1750 йыл]]да Механик театр асыла<ref name="Замки Европы"/>. [[XIX быуат]] уртаһында Хелльбрунн Австрия императорына ҡарай<ref name="Austria Journal"><div>[http://www.trtravel.ru/article/17/6/ Journal Austria. Замок эргәһендә Зальцбург. 6.Замок Хельбрунн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010003017/http://www.trtravel.ru/article/17/6/ |date=2012-10-10 }}</div></ref>. [[1924 йыл]]дан Маунтшлоссе һарайында Зальцбургтағы Карл Август музейының крайҙы өйрәнеү бүлексәһе урынлаша<ref name="Замки Европы"/>. == Архитектураһы == {| class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="25%" |[[Файл:HellbrunnJune2003.JPG|центр|200x200пкс]] | width="25%" |[[Файл:Austria_august2010_0161.jpg|центр|200x200пкс]] | width="25%" |[[Файл:HellbrunnJune2003a.JPG|центр|200x200пкс]] | width="25%" |[[Файл:Monatsschlössl.JPG|центр|200x200пкс]] |- |Хелльбрунн Һарайы |Механик театры |Таш театры |Маунтшлосс Һарайы |} === Хелльбрунн һарайы === Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып һарайы, башҡа ҡайһы бер деталдәрҙе интерьер. Мәҫәлән, мебель ҡатышмаһынан тора әйберҙәр [[XVII]]—[[XVIII быуат]]тарҙа, өлөшләтә икенсе урын береһен бында килтер. Стеналарҙа яҡшы һаҡлау һәм ҡабул итеү өсөн ҙур залында түбә фреска эштәр Арсенио Масканьи (XVII быуат нөсхә). Мөйөшлө менән зиннәтле залға [[көмбәҙ]]е, тәү сиратта музыкаль ҡунаҡ бүлмәһендә нисек ҡулланыла<ref name="Замки Европы"><div>[http://www.castlesguide.ru/austria/hellbrunn.html Замоктар Европала. Хельбрунн Һарайы (Hellbrunn Schloss)]</div></ref>. === Һарай паркы === 60 гектар майҙанды биләгән быуаһы, скульптура композициялары, павильондары һәм фонтан-шутихаһы булған парк. Фонтандың иҫәпһеҙ-һанһыҙ сығанағы аҫҡа ағып, бассейнларҙы тултыра, уларҙың һәр береһе айырым композиция тыуҙыра: статуялар, ҙур һәм бәләкәй фонтандар, күп фигуралы төркөмдәр һәм бәләкәй генә айырым фигуралар. Күп мәҙәктәр араһында ҡапыл атылған һыу, 1000 ағымлы фонтанлы Нептун ҡыуышлығы, ҡыҙыл мәрмәрҙән фигуралар эшләнгән Орфей менән Эвридика ҡыуышлығы, ҡурғаш ҡоштар һайраған ҡурғаш ағастар, механик орган, ҡаяны соҡоп эшләнгән таш театр һәм Монатсшлезхен һарайы бар<ref name="Austria Journal"><div>[http://www.trtravel.ru/article/17/6/ Journal Austria. Замок эргәһендә Зальцбург. 6.Замок Хельбрунн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010003017/http://www.trtravel.ru/article/17/6/ |date=2012-10-10 }}</div></ref>. === Маунтшлосс Һарайы === Маунтшлосс һунар замогы ({{Lang-de|Monatsschlössl}} — «Ай һарайы»), Хелльбрунн тауы битләүендә төҙөлгән. Риүәйәт буйынса, «архиепископта ҡунаҡ булыусы Бавария принцы, тәҙрәнән ҡалҡыулыҡ, бөгөн унда Маунтшлосс тора, унда ҙур булмаған замок ултырһа, тағы ла матурыраҡ булыр ине, ти — һәм ай үткәс, ул тағы ла Зальцбургта ҡунаҡта булғанда, шул урында, ысынлап та, ҙур булмаған һарай тороуын күреп иҫе китә»<ref name="Замки Европы"/>. Һарайҙа Зальцбургтағы Карл Август музейының тыуған яҡты өйрәнеү музейы бүлексәһе урынлашҡан. Бында көнкүреше һәм мәҙәниәт предметтары, халыҡ кәсептәре һәм һөнәрселек өлгөләре, төбәктең милли кейеменә һәм башҡа күп нәмәләргә арналған күргәҙмәләр урынлашҡан<ref name="Замки Европы"/>. === Таш театр === Театр — Хелльбрунн тауы ҡыуышында урынлашҡан Европалағы иң боронғо асыҡ һауалағы сәхнә<ref name="Замки Европы"/>. === Механик театр === Театр 256 ағас фигура һыу органы тауышы аҫтында урта быуат ҡалаһының көнкүрешен һүрәтләгән таш мәмерйәнән ғибәрәт. Һыу ярҙамында фигураларҙың аяҡ-ҡулдары хәрәкәтләнә йәки улар түңәрәктә әйләнә, ләкин бик нескә символдар ҡаланың [[барокко]] осоро атмосфераһына сумыу мөмкинлеген бирә. Сәхнәлә бер нисә өс ҡатлы йорт, үҙәктә — ҡала ратушаһы. Ратуша бинаһы эргәһе сауҙагәрҙәр, төрлө гильдияларҙың оҫтаханалары (улар билдәләре буйынса еңел айырыла — ҡалассы, итексе, итсе, тегенсе), бинаның эшен тамамлаусы төҙөүселәр, баҙар майҙанындағы һалдаттар һәм айыу менән бейеүсе циркачтар була баҙар майҙанында һәм һалдат, бейеү менән айыу. Һындар һәм орган һыу ярҙамында хәрәкәтләндерелә<ref name="Замки Европы"/>. == Замокта үткән саралар == Августа һарайҙа йәйге фестиваль үтә. Бынан тыш, бында төрлө мәҙәни саралар, конгрестар, халыҡ-ара мастштабтағы конференциялар һәм семинарҙар уҙғарыла. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.hellbrunn.at/en/ Официальный сайт Замка Хельбрунн] * [https://web.archive.org/web/20061229163948/http://www.salzburg-rundgang.at/de_schloss-hellbrunn.html Mehr Infos zum Schloss Hellbrunn] * [http://salzburg.cityful.com/de/Sehenswuerdigkeiten/Schloss/Schloss-Hellbrunn Infos und Fotos zum Schloss Hellbrunn auf dem online Stadtführer cityful.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120929090304/http://salzburg.cityful.com/de/Sehenswuerdigkeiten/Schloss/Schloss-Hellbrunn |date=2012-09-29 }} [[Категория:Барокко архитектураһы]] [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 5h4dana83onxdq7bk8llgrn5aadfh9o Саппоро (станция) 0 146449 1309974 1185431 2026-11-10T12:40:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309974 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Нихонго|'''Саппоро''' станцияһы|札幌駅|саппоро эки}} — [[Япония]] ҡалаһы [[Саппоро]]ла тимер юл станцияһы, JR Hokkaido компанияһы хеҙмәтләндерә. Был станцияла Kitaca (смарт-карта) ҡулланырға мөмкин <ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/ticket/kitaca/kitaca02.html Hokkaido IC Card JR-Kitaca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180602142948/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/ticket/kitaca/kitaca02.html |date=2018-06-02 }}</div></ref>. Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары урынлаштырылған. Саппоро станцияһы иң сикләнгән экспресс-хеҙмәттәр өсөн башланғыс һәм һуңғы нөктә булып тора, улар менән JR Hokkaido идара итә. Станция өҫтөндә иң бейек JR Tower урынлашҡан, ул [[Саппоро]] ҡалаһында һәм Хоккайдо губернаһында иң бейек йорт<ref><div>[http://www.jr-tower.com/smp Tower JR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209123922/http://www.jr-tower.com/smp |date=2019-02-09 }}{{ja icon}}</div></ref>. Станцияны шулай уҡ Хоккайдо-синкансэндың терминаль станцияһы итеү күҙаллана, уны 2031 йылда асыу планлаштырыла<ref><div>[http://www.jrtt.go.jp/02business/construction/const-Phkd.html 鉄道・運輸機構 | 鉄道の建設 | 事業概要 | 整備新幹線の建設 | 北海道新幹線] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529204306/http://www.jrtt.go.jp/02business/construction/const-Phkd.html |date=2018-05-29 }}{{ja icon}}</div></ref>. == Тарихы == [[1880 йыл]]дың 28 ноябрендә Саппоро станцияһы асыла. JNR хосусилаштырыуы менән JR Hokkaido контроле аҫтына күсә. [[1971 йыл]]да Саппоро метрополитены асыла. [[1988]] һәм [[1990 йыл]]дар араһында ҡалҡыу станция төҙөлә<ref><div>[http://sapporo.bestsalonreport.jp/other/satsuekirekishi/ 人気の観光スポット札幌駅周辺の都市開発の歴史について]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ja icon}}</div></ref>. == Тармаҡтар == [[Файл:Namboku-line_Sapporo-sta_Platform.jpg|мини|250x250пкс| Саппоро метроһы]] * JR Hokkaido ** Хоккайдо-синкансэн (Күҙаллана) ** Хакодате төп тармағы ** Титосэ тармағы ** Сассе тармағы * Саппоро метроһы ** Намбоку тармағы ** Тохотармағы == Поездар == * ''Охотск'' сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Абасири)<ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/abashiri.html Abashiri for Trains bound] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120094204/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/abashiri.html |date=2019-01-20 }}</div></ref> * ''Супер Соя'' сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Вакканай)<ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/wakkanai.html Wakkanai for Trains bound] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120094121/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/wakkanai.html |date=2019-01-20 }}</div></ref> * ''Саробэту'' сикләнгән экспресс(Саппоро&nbsp;– Вакканай) * ''Камуи'' сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Асахикава)<ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/asahikawa.html Asahikawa for Trains bound] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120094308/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/asahikawa.html |date=2019-01-20 }}</div></ref> * ''Сирень'' сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Асахикава) * ''Исикари'' ярым тиҙ хеҙмәтләндереү (Отару&nbsp;– Саппоро&nbsp;– Ивамидзава) * ''Нисэко'' тиҙ хеҙмәтләндереү (Ранкоси, Куттян&nbsp;– Саппоро) * ''Супер Хокуто'' сикләнгән экспресс (Хакодате&nbsp;– Саппоро)<ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/hakodate.html Hakodate for Trains bound] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190113232356/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/hakodate.html |date=2019-01-13 }}</div></ref> * ''Супер Одзора'' сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Кусиро)<ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/obihiro.html Obihiro for Trains bound / Kushiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128015313/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/obihiro.html |date=2019-01-28 }}</div></ref> * ''Супер Токатити'' сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Обихиро) * ''Судзуран'' сикләнгән экспресс (Муроран&nbsp;– Саппоро)<ref><div>[http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/muroran.html Muroran for Trains bound / Noboribetsu / New Airport Chitose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128022233/http://www2.jrhokkaido.co.jp/global/english/train/guide/muroran.html |date=2019-01-28 }}</div></ref> * ''Аэропорт'' тиҙ хеҙмәтләндереү (Яңы Аэропорт Титосэ&nbsp;– Саппоро&nbsp;– Отару) == Планлаштырыу == Саппоро станцияһы биш платформанан тора, улар урам кимәленән юғары күтәрелгән. Был күтәрелгән платформалар көнсығыш-көнбайыш йүнәлешендәге 10 юлға хеҙмәт итә. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай ике майҙансыҡ урынлашҡан. === Платформалар === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" id="139" | rowspan="1" style="border-bottom:solid 1px gray;border-top:solid 1px gray;" width="30" |'''1-3''' | style="border-bottom:solid 1px gray;border-top:solid 1px gray;" width="145" |<span style="color:red">■</span> [[Линия Хакодате|Хакодате тармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;border-top:solid 1px gray;" width="430" |[[Тэинэ (станция)|Тэинэ]] һәм [[Отару (станция)|Отару]] станциялары |- | rowspan="2" style="border-bottom:solid 1px gray;" |'''4''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" |<span style="color:blue">■</span>[[Линия Титосэ|Титосэ]] [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" |Яңы [[Новый аэропорт Титосэ (станция)|Аэропорт Титосэ]] һәм Томакомай станцияһында |- | style="border-bottom:solid 1px gray;" |<span style="color:yellowgreen">■</span> [[Линия Сассё|Сассе <span style="color:red">■</span>]] [[Линия Хакодате|Хакодате тармағытармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" |Исикари-Тобецу станцияһында | |- | rowspan="1" style="border-bottom:solid 1px gray;" |'''5-6''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" |<span style="color:blue">■</span>[[Линия Титосэ|Титосэ <span style="color:red">■</span>]] [[Линия Хакодате|Хакодате тармағытармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" | [[Новый аэропорт Титосэ (станция)|Яңы Аэропорт Титосэ]] һәм [[Томакомай (станция)|Томакомай]] станцияһында |- | rowspan="1" style="border-bottom:solid 1px gray;" |'''7-8''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" |<span style="color:red">■</span> [[Линия Хакодате|Хакодате]] [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" |[[Ивамидзава (станция)|Ивамидзава]] һәм [[Асахикава (станция)|Асахикав]]<nowiki/>а станциялары |- | rowspan="2" style="border-bottom:solid 1px gray;" |'''9-10''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" |<span style="color:red">■</span> [[Линия Хакодате|Хакодате]] [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" |[[Ивамидзава (станция)|Ивамидзава]] һәм [[Асахикава (станция)|Асахикав]]<nowiki/>а станциялары |- | style="border-bottom:solid 1px gray;" |<span style="color:yellowgreen">■</span>[[Линия Сассё|Сассе]] линияһы | style="border-bottom:solid 1px gray;" |[[Исикари-Тобецу (станция)|Исикари-Тобец]]<nowiki/>у станцияһы | |} <div style="clear: both"></div> ==== Күрше станциялар ==== {| class="wikitable" id="208" ! colspan="2" id="211" |<big>«</big> ! id="213" |Хеҙмәт күрһәтеү төрҙәре ! colspan="2" id="215" |<big>»</big> |- ! colspan="5" id="218" style="background:Orange;" |<span style="color:white">Хакодатенең төп тармағы</span> |- style="text-align:center; font-size: 90%" | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Соэн (станция)|Соэн]] | style="border-top:dashed 1px gray;" |Ҡала яны поездары | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Наэбо (станция)|Наэбо]] |- ! colspan="5" id="230" style="background:RoyalBlue;" |<span style="color:white">Титосэ линияһы</span> |- style="text-align:center; font-size: 90%" | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |''Һуңғы станция'' | style="border-top:dashed 1px gray;" |''Аэропорт'' | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Син-Саппоро (станция)|Син-Саппоро]] |- style="text-align:center; font-size: 90%" | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |''Һуңғы станция'' | style="border-top:dashed 1px gray;" |Ҡала яны поездары | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Наэбо (станция)|Наэбо]] |- ! colspan="5" id="249" style="background:#00a54f;" |<span style="color:white">Линия Сассе</span> |- style="text-align:center; font-size: 90%" | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Соэн (станция)|Соэн]] | style="border-top:dashed 1px gray;" |Ҡала яны поездары | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |''Һуңғы станция'' |} <div style="clear: both"></div> === Саппоро метроһы === Утрауҙағы төрҙөң бер платформаһы һәм ике юлы {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" id="261" | style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="30" |'''1''' | style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="145" |<span style="color:Green">■</span>[[Линия Намбоку (Саппоро)|Намбока]] [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="430" |[[Одори (станция)|Одори]], [[Сусукино (станция)|Сусукин]], [[Макоманай (станция)|Макоманай]] |- | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="30" |'''2''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="145" |<span style="color:green">■</span>Намбока [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="430" |[[Кита-24-Дзё (станция)|Ҡытай-24-Дзе]],[[Асабу (станция)|Асаб]] |} <div style="clear: both"></div> {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" id="283" | style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="30" |'''1''' | style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="145" |<span style="color:Blue">■</span> [[Линия Тохо|Тохо]] [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width="430" |[[Одори (станция)|Одори]], [[Мисоно (станция)|Мисоно]], [[Фукудзуми (станция)|Фукудзуми]] |- | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="30" |'''2''' | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="145" |<span style="color:Blue">■</span>Тохо [[Линия Хакодате|тармағы]] | style="border-bottom:solid 1px gray;" width="430" |[[Сакаэмати (Метрополитен Саппоро)|Сакаэмати]] |} <div style="clear: both"></div> ==== Күрше станциялар ==== {| class="wikitable" id="305" ! colspan="2" id="308" |<big>«</big> ! id="310" |Хеҙмәт күрһәтеү төрҙәре ! colspan="2" id="312" |<big>»</big> |- ! colspan="5" id="315" style="background:Green;" |<span style="color:white">Намбоку линияһы</span> |- style="text-align:center; font-size: normal" | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Кита-12-Дзё (станция)|Ҡытай-12-Дзе]] | style="border-top:dashed 1px gray;" | - | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Одори (станция)|Одори]] |- ! colspan="5" id="327" style="background:RoyalBlue;" |Тохо линияһы |- style="text-align:center; font-size: normal" | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Кита-13-Дзё-Хигаси (станция)|Ҡытай-13-Дзе-Хигаси]] | style="border-top:dashed 1px gray;" | - | colspan="2" style="border-top:dashed 1px gray;" |[[Одори (станция)|Одори]] |} <div style="clear: both"></div> == Галереяһы == <gallery> Файл:Sapporo Station of Horonai Railway.JPG|1868–1912 йылдарҙағы станция Файл:Sapporo Station in Taisho era.JPG|1912–1926 йылдарҙағы станция Файл:JRH Sapporo Station 19910301.jpg|1991 йылда вокзал бинаһы Файл:JRタワー展望室T38（Sapporo Station Observation room） - panoramio (4).jpg|Станцияның дөйөм күренеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [https://www.jrhokkaido.co.jp JR Hokkaido]{{ja icon}} * [https://www.city.sapporo.jp/st/ Саппоро Метро]{{ja icon}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Метрополитен станциялары]] hjyf4xqrrbuk1arrrd7by0vuzijtv4k Томск тарихы музейы 0 147128 1310152 1273954 2026-11-10T23:42:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310152 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Томск тарихы музейы''' — [[Томск]] ҡалаһы хакимиәте ҡарары менән [[1997 йыл]]дың 16 июлендә булдырылған музей. == Тарихы == Томск ҡалаһы тарихы музейы Томск ҡалаһы хакимиәте указы менән 1997 йылдың 16 июлендә ойошторолаа<ref>[http://muzeum.tomsk.ru/history/ «О Музее» официальный сайт МБУ «Музей истории Томска»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504134153/http://muzeum.tomsk.ru/history/ |date=2013-05-04 }}</ref>. 6 йыл дауамында әҙерлек эштәре алып барыла: бина реконструкциялана, коллекция булдырыла һ.б. [[2003 йыл]]дың 7 июнендә тантаналы шарттарҙа музей асыла. Килеүселәр иғтибарына «Иҫке Томск портреты» ваҡытлы күргәҙмәһе тәҡдим ителә, бер йылдан һуң музейҙа «Томсктың беренсе быуаты» даими экспозицияһы асыла. == Музей == Әлеге ваҡытта музейҙа экспонаттарҙың киң коллекциялары бар, бөтәһе 4206 һаҡлау берәмеге. Музей дүшәмбе көнөнән тыш көн һайын асыҡ, 10:00 сәғәттән алып 19:00 сәғәткә тиклем эшләй, билет хаҡы 15 һумдан алып 105 һум тирәһендә тирбәлә. == Томск ҡалаһы нигеҙ һалынған урында иҫтәлекле ташы == Һәйкәл Томск ҡалаһына нигеҙ һалынған урында ҙур тимер киҫәгенән ғибәрәт. [[1966 йыл]]да ҡуйылған. == Томск ҡәлғәһе == Томск ҡәлғәһе 1604 йылда батша Борис Годунов указы буйынса төҙөлгән, бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлгән һәм XVIIIi быуатта кәрәкһеҙлеге арҡаһында һүтеп алынған. 2004 йылда музей территорияһында Томск ҡәлғәһенең Спас башняһының, шулай уҡ өсмөйөш һәм квадрат формалағы ваҡ таштар менән тултырылаған ике ҡатлы стенаһы өлөшөнөң реконструкцияһы үтә<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B ЭСБА/Тарас]</ref>. == Бина == Музей бинаһы [[1856 йыл]]да инженер В.К. Фадеев проекты буйынса төҙөлгән, башта бинала Воскресенский шәхси полиция идаралығы урынлашҡан. === Ҡаланса === Янғын һүндереү ҡалансаһы бина менән бер үк ваҡытта ҡалала янғынды күҙәтеү маҡсатында төҙөлгән. Ҡалансала тәүлек әйләнәһенә ҡарауыл эшләгән, янғын тураһында сигнал биреү өсөн ҡыҙыл, зәңгәр һәм аҡ төҫтәрҙәге сигнал тамғалары ҡулланылған, мәҫәлән, өс ҡыҙыл фонарь Воскресенский территорияһы участкаһындағы янғынды аңлатҡан. Ҡаланса [[XX быуат]]тың 60-сы йылдарына тиклем булған һәм ҡарауыл хеҙмәтен бөтөрөү менән һүтеп алынған. Музей асылыу алдынан ҡаланса тергеҙелә һәм әлеге мәлдә ҡалала берҙән-бер күҙәтеү майҙансығы итеп ҡулланыла. [[2006 йыл]]да күҙәтеү майҙансығында элек булған күҙәтеү хеҙмәте иҫтәлегенә янғын һүндереүсе күҙәтеүсегә һәйкәл ҡуйыла, уны ҡала халҡы һуңыраҡ Афанасий тиа атай. == Музей логотибы == Музей логотибында Динотерий исемеаҫтында мифик йән эйәһе һүрәтләнгән, уның һүрәте архитектор Мария Чернаяның Воскресенский тауында тапҡан мейес кафелендә күренгән. [[Файл:Мороз_в_Томске.jpg|мини|Музей территорияһында урынлашҡан Томск ҡәлғәһенең Спас башняһы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://tomsk-story.ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220004843/http://tomsk-story.ru/ |date=2023-12-20 }} * [https://web.archive.org/web/20190625054146/http://www2.admin.tomsk.ru/pages/admin_subdiv_cul_muk_prosv_mit Музей истории Томска на официальном портале МО «Город Томск»] * [http://afisha.yandex.ru/tms/places/50239/ Музей истории Томска на Яндекс Афише] * [https://web.archive.org/web/20120309184412/http://relax.ngs70.ru/object/3550/202/ Музей истории Томска сайте http://relax.ngs70.ru] * [http://gorod70.ru/places/history-museum/ Музей истории Томска на сайте http://gorod70.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030173908/https://gorod70.ru/places/history-museum/ |date=2019-10-30 }} * [http://tomsk.ru/afisha/event/1118/#anounce Музей истории Томска на портале http://tomsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703171252/http://www.tomsk.ru/afisha/event/1118#anounce |date=2018-07-03 }} [[Категория:Рәсәйҙең крайҙы өйрәнеү музейҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 6tnlzwz00mxxk4kqfycwvtzsc5r9ts4 Чапаев һәйкәле (Һамар) 0 147924 1310310 1162058 2026-11-11T08:56:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310310 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чапаев һәйкәле''' — Василий Иванович Чапаевҡа [[Һамар]]ҙағы Чапаев майҙанында, драма театры алдында ҡуйылған һәйкәл. == Тарихы == Һәйкәл 1932 йылда [[Октябрь революцияһы]]ның ун биш йыллығына ҡуйылған. Һәйкәлде архитектор Иосиф Лангбард һәм скульптор Матвей Манизер (Һамарҙағы Ленин һәйкәлен һәм Куйбышев һәйкәлен төҙөүсе) эшләгән. Манизер [[СССР]] [[һынлы сәнғәт]]е тарихында беренсе булып атлы күп фигуралы скульптура композицияһын эшләй. Фигуралар араһында: комиссар, һалдат—башҡорт, крәҫтиән-партизан, йөк ташыусы — татар, яулыҡлы, ҡатын-ҡыҙ, матрос һәм аяғүрә баҫҡан атта ҡулына ҡылыс тотҡан Чапаев һүрәтләнгән. Һәйкәл өсөн [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусыларҙың ысынбарлыҡтағы фотоһүрәттәре ҡулланылған<ref name=":0">{{Cite web|url=http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/94.html|title=Памятник Василию Чапаеву - Достопримечательности Самары - прогулки по Самаре|publisher=samara.onfoot.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424203001/http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/94.html |date=2018-04-24 }}</ref>. Манизер Чапаевтың йөҙөн Чапаевтың атаһына ныҡ оҡшаған улы Александр Чапаев йөҙөнә ҡарап эшләгән, [[башҡорт]] һалдаты образы өсөн Ленинград хәрби-медицина академияһында уҡыған [[Шиғриәт|шағир]] [[Ғайса Йосопов]]<ref>[https://books.google.ru/books?id=04EdAAAAMAAJ&q=%22красногвардейце+переданы+черты+Гайсы+Юсупова%22&dq=%22красногвардейце+переданы+черты+Гайсы+Юсупова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwip6uSp-abKAhXkn3IKHUc5CoMQ6AEIGzAA Куйбышев өлкәһенән тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары. Изд. 2-ер Куйбышев, 1984. 160 с.]</ref> тәүһын (прототип) булған. На момент создания монумент был одним из самых крупных в стране (высота 10 м, размеры основания 17 на 22 м). Ҡара лабрадорит менән көпләнгән постамент плитәләрендә [[Владимир Ильич Ленин]]дың һүҙҙәре яҙылған таҡта ҡуйылған: {{начало цитаты}}Бейтесь до последней капли крови, товарищи! Держитесь за каждую пядь земли! Будьте стойки до конца! Победа недалека, — победа будет за нами!{{конец цитаты|источник=Ленин, 1919 год}}. Һәйкәл өсөн 12 тонна бронза киткән, һәйкәлдәге фигуралар бейеклеге — уртаса буйлы кешенең бейеклегенән бер ярым тапҡырҙан ашыу<ref name=":0"/>. == Күсермә == Һәйкәл Ленинградта С. М. Киров бойороғо буйынса эшләтелгән, Һәйкәлде Һамарға ебәрер алдынан ул Ленинград өсөн һәйкәлдең күсермәһен эшләргә ҡушҡан. 1933 йылда күсермә әҙер була, хәҙер шул күсермә [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербуртың]] С. М. Буденный исемендәге Хәрби элемтә академияһының алдында ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Алексушин Г. В.|часть=|заглавие=Самарские памятники: Научно-справочное пособие|ссылка=|издание=|ответственный=|место=Самара|издательство=|год=2008|том=|страницы=|страниц=|тираж=500|isbn=}} == Һылтанмалар == * [http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/94.html Памятник Василию Чапаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424203001/http://samara.onfoot.ru/sights/monuments/94.html |date=2018-04-24 }} * [https://web.archive.org/web/20241130143147/http://ysamara.ru/component/content/article/14-pamyatnik/59-chapaev Памятник Василию Ивановичу Чапаеву и его армии] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 0jkyrw3dvrgdap7q3hw1i28n6nh00lc Ташсылар 0 148646 1310130 1281387 2026-11-10T22:19:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310130 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Rus_kamencshiki_Bikovo_1927.jpg|мини|290x290пкс|Быково ауылы ташсылары<br><br><small> А. Н. Белослюдов фотоһы, 1927</small> ]] '''Ташсылар''' (''бухтарма ташсылары, бухтарма старообрядсылары, алтай ташсылары, бухтармалар'') — [[Урыҫтар|урыҫтарҙың]] этнографик төркөмө, XVIII—XIX быуаттарҙа Көньяҡ-Көнбайыш [[Алтай тауҙары|Алтай]] территорияһындағы күп һанлы юлһыҙ тау үҙәндәрендә һәм Катунь йылғаһы башындағы бейек Уймон далаһында формалаша. Атамаһы таулы ерҙәрҙе билдәләүсе боронғо урыҫ ''таш һүҙенән алынған ,''тимәк «тау '''кешеләре, таулылар'''». [[Иҫке тәртип православиеһы|Старообрядсылар]] ғаиләләренән, башлыса помор килешеүе попһыҙҙарҙан һәм хөкүмәт йөкләмәләренән ҡасып йөрөүселәрҙән— тау заводтары крәҫтиәндәре, рекруттар, крепостнойҙар, каторжандарҙан һәм башҡа һуңғараҡ күсеп килеүселәрҙән формалаша. Тарихи тел диалекты — олаштырып һөйләү<ref>[http://www.hrono.ru/etnosy/rusgeogr.html] — Народы России. Энциклопедия</ref>. == Үҙенсәлектәре == Бухтарма ташсыларының формалашыуы төрлө төбәктәрҙән һәм төрлө социаль төркөмдәрҙән сығыусыларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, яйлап улар борондан йәшәгән общиналарға инәләр. Төп нигеҙен Түбәнге Новгород губернаһынан кержактар тәшкил итә<ref>''Александров В. А.'' Русские старожилы Сибири. Историко-антропологический очерк. — {{М.}}, 1973. — С. 118, 119.</ref>. Поморье, Олонец, Новгород, Вологда, [[Пермь губернаһы|Пермь]] губерналарынан сығыусыларың<ref>''Гуляев С. И.'' Алтайские каменщики // Санкт-Петербургские губ. вед. — 1854. — № 21.</ref>, Көнбайыш Себер һәм [[Алтай крайы]]нан, шулай уҡ [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡтарҙың]], алтайҙарҙың, ойраттарҙың мәҙәни йоғонтоһон билдәләп үтәләр<ref>{{cite web|author=Фурсова Е. Ф.|url=http://www.sati.archaeology.nsc.ru/library/fursova/traditional.htm.html|title=Традиционная одежда крестьян-старожилов Верхнего Приобья|accessdate=2015-04-15|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924094930/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/library/fursova/traditional.htm.html|archivedate=2015-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094930/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/library/fursova/traditional.htm.html |date=2015-09-24 }}</ref>. Бергә йәшәү һәм уртаҡ сығышлы булыу бухтармаларҙы [[Поляктар (урыҫтарҙың этнографик төркөмө)|«поляктар»]] менән айырыуса тығыҙ яҡынлаштыра. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың етешмәүе сәбәпле, урындағы [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм монгол халыҡтары менән ҡатнаш никахтар осрай (кәләш өсөн иҫке православие динен ҡабул итеү мотлаҡ була), балалары урыҫ тип иҫәпләнә. ташсыларҙың көнкүрешенә һәм мәҙәниәтенә (кейем элементтары, көнкүреш әйберҙәре, ҡайһы бер ғөрөф-ғәҙәттәр, телде белеү) ҡаҙаҡ традицияларының йоғонтоһо һиҙелә<ref>[http://imena.pushkinlibrary.kz/images/yadrinzhev.pdf Исследования бухтарминских каменщиков Н. М. Ядринцевым].</ref>. Милләтенә ҡарамайынса балаларҙы уллыҡҡа алыу йолаһы ғәмәлдә була. Никахтан тыш тыуған балалар әсәһе яғынан ҡартатаһының фамилияһын йөрөткәндәр һәм «законлыларҙың» хоҡуҡтары менән файҙаланғандар<ref>[http://www.starover.religare.ru/article7786.html Старообрядческая семья Южного Алтая в её историко-социальном развитии]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019174032/http://www.starover.religare.ru/article7786.html |date=2018-10-19 }}</ref>. Старообрядсылар яҡын туғанлыҡ никахтарҙан һаҡланып ҡалыу өсөн туғыҙ быуын шәжәрәһен яттан белгәндәр<ref>[http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Ethnography/Lipinsk%20Russian%20Heritage/lip08.htm Сельские поселения на Алтае XVIII — начала XX в.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523055053/http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Ethnography/Lipinsk%20Russian%20Heritage/lip08.htm |date=2009-05-23 }}</ref>. Тикшеренеүселәр билдәләнеүенсә, бухтарма ташсылары дәүләт йөкләмәләренең баҫымы кимәле аҙ булыуы, үҙ идара һәм үҙ-ара ярҙам итеү системаһы көслө булыуы, үҙенсәлекле холҡо, тәбиғәт байлығы, ялланма хеҙмәт ҡулланыу арҡаһында хәлле тормошта йәшәгәндәр. Ташсылар коллективлаштырыуға тиклем үҙенсәлекле мәҙәниәте һәм ғәҙәткә ингән йәшәү рәеше менән бикле һәм локаль йәмғиәтте кәүҙәләндерә. == Тарихы == [[Файл:Altay_Kamenschiki_179X.png|слева|мини|416x416пкс| XVIII быуат аҙағындағы бухтарма ташсыларының йәшәү урындары картаһы [http://maps.google.ru/maps/ms?hl=ru&ie=UTF8&msa=0&ll=49.088258,84.907837&spn=2.334714,4.894409&t=h&z=8&msid=112242583507975065681.000476edb425ade07d107 посмотреть в картах Google]]] [[Файл:Rus_kamencshiki_vorota_Fikalka_1927.jpg|справа|мини|200x200пкс|<small>Семәрле ҡапҡа, 1927 йыл</small>]] [[Файл:Rus_kamencshiki_Maslenitca_Bikovo_1927.jpg|справа|мини|200x200пкс|<small>Масленицала байрам, 1927йыл</small>]] [[Файл:Rus_kamencshiki_Yazovaya_1927.jpg|справа|мини|200x200пкс|<small>Йәштәр байрамы, 1927 йыл</small>]] [[Файл:Rus_kamencshiki_Korobiha_1927.jpg|справа|мини|200x200пкс|<small>Салғы алып баҫыуға китеү, 1927 йыл</small>]] XVIII быуаттың башынан урыҫ ҡасҡындары Колыван-Кузнецк нығытылған линия аръяғында Алтай тауҙарының барып етергә ауырлыҡтар тыуҙырған урындарында урынлашалар. [[Жунгар ханлығы]]ның көслөһҙләнеүенән һәм уны [[Цин империяһы]] ҡыйратҡандан һуң Бухтарма крайы нейтраль территорияла, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Ҡытай]] араһындағы аныҡланмаған сиктәрҙә, ҡала. Край тәбиғәт ресурстары менән бай була һәм күрше дәүләттәр уға дәғүә итмәй. Беренсе староверҙар бында 1720-се йылдарҙа уҡ барлыҡҡа килә, әммә документаль шаһитлыҡтар тик 1740-се йылға ҡарай. Ҡасыуҙарҙың сәбәптәре 1720-се йылдарҙа староверҙарҙан икеләтә оклад индерелеүе, ә шулай уҡ 1737 йылғы казна заводтарға тау эштәренә раскольниктарҙы йәлеп итеү тураһында ҡарары була<ref>''Казанцева Т. Г., Мурашова Н. С. и др.'' [http://altaistarover.ru/articles/history/39-staroobryadtsy-altaya-t-g-kazantseva-n-s-murashova-i-dr Старообрядцы Алтая] // Алтайский старообрядец.</ref><ref>[http://www.altaistar.ru/index.php/materials/37-history/99-staroobralt Старообрядцы Алтая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013210942/http://www.altaistar.ru/index.php/materials/37-history/99-staroobralt |date=2009-10-13 }}{{недоступная ссылка|accessdate=2018-11-24}}</ref>. Ҡасҡындар йыш ҡына Бухтарма үҙәненә килеп урынлашалар. Һуңынан был ерҙәр Беловодье исемен ала. Бухтарма ҡасаҡтарына нигеҙ һалыусы булып крәҫтиән Афанасий Селезнёв һанала, шулай уҡ Бердюгиндар, Лыковтар, Коробейниковтар, Лысовтар. Уларҙың нәҫелдәре хәҙерге ваҡытта ла Бухтарма ярындағы ауылдарҙа йәшәй<ref>[http://www.megapolis.kz/show_article.php?art_id=9415 Быль волшебной страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Беренсе ауылдар айырым бәләкәй өйҙәрҙән, заимкаларҙан һәм 5-6 йортло бәләкәй ҡасабаларҙан торған. Ташсылар һунарсылыҡ, ауыл хужалығы (ҡалдау-пар системаһы өҫтөнлөк ала), [[умартасылыҡ]], һуңғараҡ мараллыҡ ([[аҫыл болан]]ды үрсетеү) менән шөғөлләнәләр. Тире һәм аҙыҡ-түлекте күршеләренән — себер казактарынан, [[ҡаҙаҡтар]]ҙан, алтайҙарҙан, ҡытайҙарҙан, шулай уҡ урыҫ сауҙагәрҙәрҙән тауарҙарға алыштырғандар. Ауылдар йылға буйында ултырған, унда мотлаҡ рәүештә тирмән һәм тимерлек була. 1790 йылда 15 ауыл иҫәптә тора. Ташсыларҙың бер өлөшө Бухтарма үҙәненән артабан — тауҙарға, Арғыт һәм Ҡатун йылғаларына табан китә. Улар Уймон үҙәнендә Уймон һәм тағы ла бер нисә старообрядсы ауылға нигеҙ һалалар<ref>[http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Ethnography/Lipinsk%20Russian%20Heritage/lip02.htm Русское наследие Алтая (Поселения, Жилище, Одежда, Пища и Утварь)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623091845/http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Ethnography/Lipinsk%20Russian%20Heritage/lip02.htm |date=2009-06-23 }}</ref>. Бухтарма ҡәлғәһенә нигеҙ һалғандан һуң түбәнге Бухтармалағы тауҙарҙа 17 урыҫ ауылдары төҙөлә<ref>[http://new.hist.asu.ru/biblio/borod5/got/7.html Русское население Юго-Восточного Казахстана во второй половине XIX в.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192802/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod5/got/7.html |date=2016-03-04 }}{{недоступная ссылка|accessdate=2018-11-24}}</ref>. 1791 йылдың 15 сентябрендәге Екатерина II үҙенең рескрипты менән ташсыларҙың бер өлөшө (205 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://pressa.irk.ru/sm/2005/10/013001.html Вольные каменщики Сибири]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>) һәм улар йәшәгән территориялары Бухтарма урыҫ булмағандар идаралығы һәм Уймон урыҫ булмағандар идаралығы булараҡ [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] составына ҡабул ителә. Улар хөкүмәткә урыҫ булмаған халыҡтар булараҡ йәнлек тиреһе һәм хайуандар тиреһе менән [[яһаҡ]] түләйҙәр. Бер яҡтан, бындай юридик хәл иркенлек бирә, ә икенсе яҡтан уларҙы хөрмәткә бигүк лайыҡ булмаған халыҡтар категориялары менән тигеҙләй. Бынан тыш, бухтармалар ситтән ебәрелгән администрацияға буйһоноуҙан, тау заводтары эшенән, рекрутлыҡтан һәм тағы ла ҡайһы бер йөкләмәләрҙән азат ителә. Рәсәй подданныйҙары статусын алғандан һуң бухтарма ташсылары йәшәү өсөн уңайлыраҡ урындарға күсенә. 1792 йылда 2-3 йорттан торған бәләкәй ҡасабаларҙан 300-ҙән ашыу кеше йәшәгән 9 ауыл барлыҡҡа килә: Осочиха (Богатырево), Быково, Сенное, Коробиха, Печи, Язовая, Белая, Фыкалка, Малонарымская (Огнево)<ref>[http://www.jur-portal.ru/work.pl?act=law_read&subact=965616&id=140252 Рескрипт Екатерины II]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1796 йылда яһаҡ аҡсалата һалым менән алмаштырыла, ә 1824 йылда — ултыраҡ тормош алып барған урыҫ булмаған халыҡ булараҡ оброк менән. 1835 йылғы халыҡ алыу иҫәбендә идаралыҡта 326 ир-ат һәм 304 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. 1878 йылда Бухтарама һәм уймон идаралыҡтары бөтөрөлә һәм ғәҙәти крәҫтиән идаралыҡтарына әүерелдерелә, бөтә ташламалар ҙа юҡҡа сығарыла<ref>[http://altaistar.ru/index.php/materials/37-history/96-dataistor Хронологический перечень важнейших дат из истории алтайского старообрядчества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013164727/http://altaistar.ru/index.php/materials/37-history/96-dataistor |date=2009-10-13 }}.{{недоступная ссылка|accessdate=2018-11-24}}</ref>. 1883 йылда административ яҡтан Томск губернаһы Бий округына ингән Бухтарма крайы халҡы барыһы 15503 йән тәшкил итә, шул иҫәптән Зырян улусында 5240 кеше; Бухтарма крәҫтиән — 4931, Бухтарма урыҫ булмаған — 2153, Оло Нарым — 3184 кеше. Бухтарма кКрәҫтиән улусы 11 ауылдан торған, халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, Змеиногорск руднигынан Бухтарма мәғдән ҡыуыу, сауҙа һәм башҡа кәсептәр менән шөғөлләнә. Улар ҡарамағында 5000 дисәтинә һөрөнлгән ер һәм 1400 дисәтинәгә тиклем бесән сабыу ерҙәре була<ref>[http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p400-406.pdf К истории вопроса о передаче Бухтарминского края из Алтайского округа в Семипалатинскую область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133221/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p400-406.pdf |date=2016-03-04 }}.{{недоступная ссылка|accessdate=2018-11-24}}</ref>. Властарға билдәле булмаған ҡайһы бер ауылдар [[Октябрь революцияһы]]на һәм коллективлашыуға тиклем һаҡланып килә. 1927 йылда ғына ташсылар нигеҙ һалған биш бухтарма ауылдарҙа 3000-дән ашыу кеше йәшәгән<ref>[http://kz.ethnology.ru/kz_lib/bhtrm01/graf/bhtrm01_annot.htm Бухтарминские старообрядцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827011638/http://kz.ethnology.ru/kz_lib/bhtrm01/graf/bhtrm01_annot.htm |date=2007-08-27 }}. // Материалы комиссии экспедиционных исследований. — Серия Казахстанская. — Вып. 17. — Л., 1930.</ref>. == Хәҙерге торошо == Совет власына тиклемге, совет һәм советтарҙан һуңғы осорҙағы мәҙәни-сәйәси процестар һәм миграциялар һөҙөмтәһендә бухтарма вариҫтары үҙҙәрен [[Урыҫтар|дөйөм урыҫ этносы]] рәтенә индерә һәм [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] төрлө төбәктәрендә<ref>[http://www.turizm.ru/china/stories/p-696.html Путешествие в Китай: Русская община в Синьдзян-Уйгурском районе]</ref>, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та<ref><span lang="und">[http://konstan-ivanov.narod.ru/Articles1997-6.html Архивированная копия]</span>''' (неопр.)''' <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. <small>Проверено 8 апреля 2010.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090422174503/http://konstan-ivanov.narod.ru/Articles1997-6.html Архивировано] 22 апреля 2009 года.</small> — Старообрядческие миграции и Томский край</ref><ref>[http://www.starover.religare.ru/print6155.html Староверы в США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613050500/http://www.starover.religare.ru/print6155.html |date=2010-06-13 }}</ref> һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр. Алтай ташсылары вариҫтары күпселегендә ташсыларҙың төп территорияларын үҙ эсенә алған Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең ҡалаларында һәм ауылдарында йәшәйҙәр. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһында 2 генә кеше үҙен ташсы тип күрһәткән. == Сығанаҡтар == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Алексеенко Н. В.'' Алтайские каменщики. В поисках Беловодья / Н. В. Алексеенко. — Усть-Каменогорск: Изд-во Либрус, 2009. — 100 с.: ил. — Библиогр.: с. 93. — ISBN 978-601-7117-07-8 * Бухтарминские старообрядцы (Материалы комиссии экспедиционных исследований, вып. 17. Серия казакстанская). Издание Академии наук СССР. — Л., 1930. — 460 с. * ''Герасимов Б. Г.'' Из жизни Бухтарминской долины // Сибирский Архив. — Иркутск, 1912. № 7. — С. 569—575. * ''Лукичев С. С.'' К истории бухтарминских «каменщиков». Из истории Алтая. — Томск, 1978. — С. 220—238. * ''Покровский Н. Н.'' К постановке вопроса о беловодской легенде и бухтарминских «каменщиках» в литературе последних лет // Общественное сознание и классовые отношения в Сибири в XIX—XX вв. — Новосибирск, 1980. — С. 116. * ''Русакова Л. М., Фурсова Е. Ф.'' Одежда бухтарминских крестьян: XIX начало XX века // Общественный быт и культура русского населения Сибири XIX — начало XX века. — Новосибирск: Наука, 1983. — С. 68—104. * ''Алексеенко Н. В.'' Бухтарминские были. — Алма-Ата: «КАЗАХСТАН», 1981. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рәсәй тарихы]] * [[Алтай крайы тарихы]] * [[Алтай тау округы]] * [[Себер линияһы]] * [[Рәсәй империяһының Урта Азия  биләмәләре]] * [[Урыҫтар Ҡаҙағстанда]] * [[Лыковтар]] == Һылтанмалар == * [http://www.booksite.ru/fulltext/rus/sian/index.htm Русские. Монография Института этнологии и антропологии РАН] * [http://grebensch.narod.ru/altai_rus.htm Алтайская Русь. Историко-этнографический очерк] * [http://buhtarma.ru/content/21/read57.html ЗАГАДОЧНАЯ СТРАНА БЕЛОВОДЬЕ] * [https://web.archive.org/web/20191002043647/http://kz.ethnology.ru/win/staroobr.html Бухтарминские старообрядцы Северо-Восточного Казахстана] * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XIX/1880-1900/Jadrincev/inorodcy_altaja.htm Ядринцев Н. М. Алтай и его инородческое царство (Очерки путешествия по Алтаю), 1885 г.] * [http://mustagclub.ru/blog/storoobriadci_uwnogo_altaia/ Мукаева Л. Н. Хозяйственная культура и менталитет старообрядцев Южного Алтая в XVIII—XX вв. // в сб. «Культурное наследие народов Сибири и Севера. 4 Сибирские чтения» — СПб.: МАЭ РАН, 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319201605/http://mustagclub.ru/blog/storoobriadci_uwnogo_altaia/ |date=2016-03-19 }} * [https://web.archive.org/web/20090523063157/http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Ethnography/Family%20and%20Society/fami01.htm Липинская В. А. Старожилы и переселенцы: Русские на Алтае. XVIII — начало XX века. Создание семьи, её состав] * [http://www.sati.archaeology.nsc.ru/sibirica/Data/Mishlav/?html=Kurilov.htm Русский субэтнос Западной Сибири: расселение и топонимия] {{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [https://web.archive.org/web/20090529080027/http://history.nsc.ru/kapital/project/peres1/index.html Переселение крестьян в Сибирь в конце XIX — начале XX в. Документы и материалы] * [https://web.archive.org/web/20060318020010/http://www.biysk.secna.ru/jurnal/b_vestnik/n3_2005/doc/sheifeld.doc «Бийский уезд Томской губернии», 1911 г. (топографический, экономический и этнографический очерк)] * [http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2002/08/19.html Старообрядческие хозяйственные традиции жителей Уймонской долины в XX веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222083038/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2002/08/19.html |date=2019-02-22 }} * [http://izvestia.asu.ru/2008/4-4/hist/12.ru.html Традиционные представления о женском теле русских Алтая] * [http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=231%3A2010-07-13-06-11-12&catid=85%3A2010-03-09-10-07-22&Itemid=93&lang=ru&107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=dde910fb23487cbd22dd89dc4e11d2b7 Рукописное наследие старообрядцев Юго-Западного Алтая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082029/http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=231:2010-07-13-06-11-12&catid=85:2010-03-09-10-07-22&Itemid=93&lang=ru&107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=dde910fb23487cbd22dd89dc4e11d2b7 |date=2016-03-05 }} * [http://www.buhtarma.ru/content/0/read56.html Бухтарминский тракт] * [http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/02.html Начало Русско-Китайского разграничения в Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226035604/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/02.html |date=2012-12-26 }} * [http://www.pogranec.ru/showpost.php?p=862146&postcount=6 История Казахстано-Китайского разграничения] * [https://web.archive.org/web/20160305111836/http://www.referun.com/n/istoriya-formirovaniya-kazahskoy-diaspory-altayskogo-gornogo-okruga История формирования казахской диаспоры Алтайского (горного) округа] * [http://kalmyki.narod.ru/projects/kalmykia2005/html/feoktistov/f8.html Русские, Казахи и Алтай. Только факты] * [http://www.pravenc.ru/text/153721.html Бухтарминцы, Православная энциклопедия] [[Категория:Алтай]] [[Категория:Көнбайыш Себер]] [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] [[Категория:Себер тарихы]] [[Категория:Себер халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Иҫке тәртип православиеһы]] es26ezr1cp9vrd8b6oxbeur1aqhxtp0 Шоллар һыуы 0 149308 1310341 1299414 2026-11-11T11:20:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310341 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шоллар һыуы''' (әзерб. Şollar suyu) — [[Шишмә (һыу)|шишмә һыуы]], Әзербайжан Республикаһы Хачмаз районының Шоллар ауылында сығарыла. == Тарихы == [[Файл:Baku-Shollar_water_pipe_under_construction.jpg|мини|300x300пкс|Төҙөү Баку — Шоллар һыу үткәргесе төҙөлөшө. XX быуат башы.]] XIX быуат урталарында Баҡыла, таҙа эсәр һыу етешмәгәнлектән, ҡот осҡос хәл барлыҡҡа килә: ҡоҙоҡтарҙағы һыуҙан тоҙ тәме сыға, өҫтәүенә йыш ҡына ул таҙа ла булмай. Ҡалала ваба, дифтерия, скарлатина, ҡорһаҡ тифы, сабыртмалы тиф сирҙәре менән ауырыу осраҡтары йышая. Шуға күрә 1860-сы йылдар аҙағында Баҡы крепосының тирә-яғында эсәр һыу эҙләү эштәре башлана. 1879 йылдың сентябрендә Баҡы ҡала думаһы ултырышында думаның гласныйы Гаджи Зейналабдин Тагиев һыу эҙләүгә һәм төҙөләсәк һыу үткәргестең проектын төҙөүгә 1000 һум аҡса бүлергә тәҡдим итә. Геолог Бецевич етәкселегендә ер аҫты һыуҙары тикшерелә һәм, һыу күп, әммә уның сифаты насар, тигән һығымта яһала. 1880 йылдың май айында Баҡы думаһы Баҡының тирә-яғында ер аҫты һыуҙарын эҙләү буйынса комиссия булдыра. 1884 йылда инженер Отто Ленц Баҡының Маштаги һәм Бузовна ауылдарында һыу таба, әммә ул эсеү өсөн яраҡһыҙ булып сыға. Унда тоҙ миҡдирпы бик күп була, ә таҙартыу бик ҡыйбатҡа төшөсөк.<ref>[http://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=276&id=56246&c=1897/ Баҡы үткәргес]</ref>. == Һыу үткәргес == [[Файл:Baku-Shollar_water_pipe.jpg|мини|300x300пкс|Худат янында Баҡы-Шоллар һыу үткәргесе]] 1899 йылдың октябрендә инглиз инженеры Уильям Линдлейшишмәләргә һәм йылғаларға бай Куба өйәҙендә эсәр һыу сығанағын эҙләү эштәрен башлай. Талаптарҙы ҡәнәғәтләндерерлек һыу Баҡынан яҡынса 180 километр алыҫлыҡта, ҡалҡыу тигеҙлектә урынлашҡан Шоллар һәм Ферсаль тораҡ пункттарында табыла. 1901 йылдың майында, Баҡы ҡалаһына ҡабатлап килгәнендә, Линдлей Баҡы думаһына үҙ докладын тапшыра, 1901 йылдың 23 июнендә проект раҫлана, уны тормошҡа ашырыу өсөн 35.000 һум бүленә (ул аҡсаның 25. 000 һумын думаның гласныйы Алимарданбек Топчибашев шәхсән индерә. 1902 йылда Дума һыу үткәргес төҙөлөшөнә 182 мең һум аҡса бүлә. 1903 йылдың көҙөндә Линдлейҙың вәкиле һыу үткәргес проектанының һуңғы вариантын тапшыра. Скважиналарҙы быраулау менән француз компанияһы Линдлейҙың шәхси контроле аҫтында шөғөлләнә. 1904 йылдың февралендә һыу үткәргес төҙөү эштәре башлана, әммә революция ваҡиғалары һәм бер нисә холера эпидемияһы төҙөлөш эштәрен алып барыуҙы һуҙа. Ниһайәт, 1909 йылдың 5 майында, Баҡы ҡала думаһында Рәсәйҙә оҙонлоғо буйынса Рәсәйҙә берҙән-бер булған Баҡы-Шоллар һыу үткәргесен (177 километр) төҙөү тураһындағы мәсьәлә хәл ителә: управа янында «Һыу үткәргес төҙөү буйынса бүлек» булдырыла, проект инженеры итеп автор үҙе тәғәйенләнә. 1912 йылдың ғинуарында Баҡы думаһы биргән юллауға бәйле император Николай II билдәле бер күләмдәге ерҙең Баҡы ҡалаһы милкенә күсерелеүе тураһында указ сығара. 1916 йыл аҙағына Баҡы-Шоллар һыу үткәргесен төҙөү, нигеҙҙә, тамамлана. 1917 йылдың 21 ғинуарында Баҡының Красноводский урамында (хәҙер С. Вургун урамы) тәүге шоллар һыуын алып эсергә мөмкин була. Һыу үткәргес тәүлегенә 3 миллион биҙрә һыу бирергә һәләтле була. Шоллар ауылындағы артезиан насостартарынан алып Сумгаит ҡалаһына яҡын урынлашҡан Насосный ҡасабаһына тиклем (яҡынса 190 километр самаһы) һыу үҙенән-үҙе ағып килә<ref name="autogenerated1">[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/4756/ Ауыр юл һыуынмай]</ref>.Вспоминая о грандиозности выполненных работ, [[Линдлей, Вильям Хирлейн|сэр Линдлей]] признавался: {{Цитата башы}}Только в Западной Европе мною были проведены водопроводные и канализационные сооружения в 35 городах, но такой технически грандиозной работы и столь сложной, как постройка данного водопровода, на мою долю не выпадало.{{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Только в Западной Европе мною были проведены водопроводные и канализационные сооружения в 35 городах, но такой технически грандиозной работы и столь сложной, как постройка данного водопровода, на мою долю не выпадало.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>1991 йылда Әзербайжанда һыу үткәргес төҙөү тарихына һәм уның сифатына арналған «Тере Һыу» тип аталған документаль фильм төшөрөлә . == Составы == Шоллар һыуының тәме лә, сифаты ла яҡшы, шуға уны махсус рәүештә таҙартыу ҙа талап ителмәй — уға бары тик хлор ғына һалына<ref name="autogenerated1"/>. Микробиологияк һәм химик тест һөҙөмтәләре буйынса ''(Kaiser & Dr. Woldmann'' (Гамбург, Германия) шоллар һыуы Әзербайжанда иң яҡшы сифатлы эсәр һыу тип таныла<ref>[http://btime.az/page.html?id_node=415&id_file=2723&lang=/ Сәләмәтлек шишмәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134006/http://btime.az/page.html?id_node=415&id_file=2723&lang=%2F |date=2016-03-04 }}</ref>. == Етештереү == Бер нисә компания һыуҙы туранан-тура шоллар һыу үткәргесенән ала<ref>[http://www.prodvizhenie-pet.ru/news.php?ID=100002924/ Билдәле әзербайжан компания «Shollar Bottling Company» бутыль үҙләштереү. 5 литр розлив]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шоллар һыуын 0,5 литрҙан алып 20 литрға тиклемге һыйымдарға «Shollar Bottling Company», «AquaVita», «Coca-Cola Azerbaijan», «Pepsi-Cola Azerbaijan» һәм башҡа компаниялар ҡоя<ref>[http://www.shollar.com/ruproduct.html/ Продукция]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. «Кока-Кола» компанияһының Әзербайжандағы рәсми вәкиле «Бонаква» һыуындағы әсе тәмдең шоллар һыуының составына бәйле булыуы тураһында белдерә.<ref>[http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=34069307/ Ко «баҫып» баҡы бульвары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328003335/http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=34069307/ |date=2022-03-28 }}</ref>. == Галерея == == Шулай уҡ ҡара == ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B8_(%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0) Боржоми (минеральная вода)] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Розовая вода] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8_%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BD Тагиев, Гаджи Зейналабдин] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == ** [http://www.upakovano.ru/articles/4396 Фальшивка чистой воды] ** [http://ru.trend.az/life/socium/740037.html Шолларская вода не та, что прежде] ** [http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4_-_%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Из книги М.Сулейманова «Дни минувшие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116225238/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4_-_%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 |date=2012-01-16 }} ** [https://web.archive.org/web/20200603204803/https://dane-mo.livejournal.com/33971.html?thread=45491 Блог путешественника] ** [http://greenpen.az/articles.php?article_id=11 Чистая вода — будущее страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603202316/http://greenpen.az/articles.php/?article_id=11 |date=2020-06-03 }} ** [http://www.mct.gov.az/?/ru/cities/view/271/ Город Хачмаз] ** [http://www.monitorjournal.com/arxiv/paolo_perviz.htm ОБЫКНОВЕННЫЙ МОНОПОЛИЗМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050107104248/http://www.monitorjournal.com/arxiv/paolo_perviz.htm |date=2005-01-07 }} ** [https://www.youtube.com/watch?v=Nw9QQEcIDUg&feature=player_embedded Shollar — Mirzə Babayev] ** [https://www.youtube.com/watch?v=nVsWOmq9vUs&feature=player_embedded Mirza Babayev — Shollar suyu — Gunel Eynullayeva ve reqs ansambli] * [[Категория:Баҡы]] [[Категория:Минераль һыуҙар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] r67k5qlwmp82zhxzxx47zoa1dv5zrzv Торма Йожеф 0 149529 1310153 1307400 2026-11-10T23:52:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310153 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Торма Йожеф''' ({{lang-hu|Torma József}}) — ([[5 ноябрь]] [[1943 йыл]], Кечкемет, [[Венгрия]] — [[23 апрель]] [[2000 йыл]], [[Будапешт]]), [[Венгрия|венгр төркиәтсеһе]]. Филология фәндәре докторы (1998). Бер нисә тел, шул иҫәптән башҡорт телен белгән. == Биографияһы == 1967 йылда [[Венгрия]]ла Сегед университетын тамамлаған. 1969 йылдан алып (өҙөклөктәр менәнн) Аҙыҡ‑түлек сәнәғәте институтында уҡыта. 1986 йылдан — Сегед ҡалаһында Медицина университетында һәм Сит телдәр институтында мөдир булып эшләй. 1991 йылдан башлап [[Төркиә]]лә — [[Истанбул]] ҡалаһында Венгрияның генераль консулы, 1992 йылдан — [[Анкара]]ла советник вазифаларын башҡара. 1994 йылдан [[Урта Азия]] республикаларында һәм Ҡаҙағстанда Венгрияның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе булып тора<ref>Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}</ref>. Торма Волга буйында, [[Финляндия]]ла, [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]да, [[Кавказ]]да һәм [[Молдова]]ла эш сәфәрҙәрендә [[төрки халыҡтар]]ы тормошон, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнә<ref>ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]</ref>. 1978 йылда [[Башҡортостан]]ға килә: [[БДУ]]‑ла башҡорт лингвистикаһы, диалектологияһы һәм Ислам хоҡуғы тарихы буйынса лекция курстарын тыңлай, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институында топонимик, диалектологик материалдар менән эшләй. 1981 йылда башҡорт диалектологияһы буйынса магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1984 йылдан алып этнография, диалектология һәм фольклор материалдарын йыйыу өсөн Башҡортостанға, [[Ырымбур өлкәһе]]нә ғилми тикшеренеүҙәр маҡсаты менән килә, йыйылған материалдар нигеҙендә башҡорт һүҙҙәренең этимологияһы, антропонимика, демонология, йола ризыҡтары һәм башҡалар буйынса хеҙмәттәр яҙа<ref>Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}</ref>. 1990 йылда [[Өфө]]лә төркиәтсе-ғалим [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең]] 100 йыллыҡ юбилейында уның ғилми мираҫы тураһында сығыш яһай<ref>ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]</ref>. == Ғилми хеҙмәттәре == 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт яҙған. * Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса «Утҡа әйтәм» авторы (1997; Ф.Ғ.Хисамитдинова менән авторҙаш). * "Башҡорт әҙәбиәтенең ҡыҫҡаса хрестоматияһы"н төҙөүсе (1979; икеһе лә — венгр телендә). * Тарихи ҡарашҡа нигеҙләнгән башҡорт теленең диалекттары классификацияһы. * Статьи по тюркской этнографии и башкироведению. Уфа, 2005.<ref>Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}</ref><ref>Торма Йожеф//Башкортостан//главная энциклопедия объявления[http://wiki02.ru/encyclopedia/Torma_Yozhef/t/14160 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123617/http://wiki02.ru/encyclopedia/Torma_Yozhef/t/14160 |date=2019-04-13 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123617/http://wiki02.ru/encyclopedia/Torma_Yozhef/t/14160 |date=2019-04-13 }}</ref> == Тәржемәләре == * [[Мостай Кәрим|М.Кәримдең]] «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесын венгр теленә тәржемә итә (1979) == Хәтер == Тарих, тел һәм әҙәбиәт институы бинаһы диуарында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2002)<ref>Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}</ref>.Унда «В этом здании в 1977—1992 годах вел научные исследования известный тюрколог, специалист по башкирскому языкознанию и культуре, венгерский ученый доктор Иожеф Торма (1943—2000 гг.)» тип яҙылған.<ref>ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]</ref>.Таҡтаташты асыу тантанаһына ғалимдың улы Тамаш Торма ла килә<ref>ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]</ref> 2000 йылда «Ғилем» нәшриәтендә венгр ғалимына бағышланған «Венгерский тюрколог Йожеф Торма» тигән библиографик китап донъя күрә<ref>Вышла книга о докторе Йожефе Торма[http://www.bashinform.ru/news/113853-vyshla-kniga-o-doktore-yozhefe-torma/]</ref> == Шулай уҡ ҡара == * [[Венгрҙар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * «A tuznek mondom!» (A Baskir nepi orvoslas magikus elemeinek mai rendszere): монография. Budapest, 1997. 156 p. (соавт. Торма Йожеф). * Йожеф Торма. «Утҡа әйтәм» (Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса) — Өфө, 1997 — (авторҙаш Ф.Ғ.Хисамитдинова) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/13508-torma-jozhef}}{{V|27|10|2019}} * ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт теле белгестәре]] [[Категория:Венгрия этнографтары]] [[Категория:Венгрия филологтары]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] [[Категория:Венгрия төркиәтселәре]] 14ekmkyvp1je4656yanctpmdvw9lcaa Таганрог йәштәр һарайы 0 149532 1310111 1281383 2026-11-10T20:49:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310111 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Таганрог йәштәр һарайы''' — [[Таганрог]]тағы муниципаль социаль-мәҙәни һәм мәғариф учреждениеһы == Төҙөлөү тарихы == Таганрог йәштәр һарайы [[2011 йыл]]да элекке Комбайн заводының мәҙәниәт һарайы бинаһында ойошторола. . [[2004 йыл]]да [[Таганрог комбайн заводы]] хужаһы Мәҙәниәт йортоноң эшмәкәрлеген финанслауға хәле етмәгәс, бинаны «ИнтерРесурс» фирмаһына һата, ул уны реконструкциялай башлай<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. Дворец культуры комбайнового завода">''Назаренко И. В., Киричек М. С.'' Дворец культуры комбайнового завода // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 311. — ISBN 978-5-88040-064-5.</ref><ref name="Заключены соглашения городской Администрации">''Собств. корр.'' [http://old.taganrog.ru/city/news/2004/apr/29.shtml Заключены соглашения городской Администрации с акционерными обществами «Инпром» и «ИнтерРесурс»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011021628/http://old.taganrog.ru/city/news/2004/apr/29.shtml |date=2008-10-11 }} // old.taganrog.ru. — 2004. — 29 апр.</ref>. Ҡала администрацияһының «ИнтерРесурс» фирмаһы менән [[2004 йыл]]ға килешеү сиктәрендә фирма Мәҙәниәт һарайы эргәһендәге территорияны төҙөкләндереү һәм тәртиптә тотоу өсөн 900 мең һум аҡса бүлергә риза була<ref name="Заключены соглашения городской Администрации" />. Һуңынан «ИнтерРесурс» фирмаһы Мәҙәниәт һарайын « Инвест-Үҙәк» банкынан алған кредит өсөн залог сифатында файҙалана<ref name="«Дворец молодежи» в кабале">''Фридмапн А.'' [http://bogudonia.ru/chronicle/Dvorec-molodezhi-v-kabale «Дворец молодежи» в кабале] // bogudonia.ru. — 2015. — 20 февр.</ref>. Ҡала етәкселегенең башланғысы буйынса [[2008 йыл]]да өлкә хакимиәте ярҙамы менән бина шәхси хужанан муниципаль милеккә һатып алына, бының өсөн төбәк бюджеттан 100 миллион һум аҡса бүленә<ref>''Вахонин С.'' [http://www.nvgazeta.ru/youth/5201.html Дворец для молодых]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Наше время. — 2011. — 14 сент.</ref>. Ике «муниципаль» һәм «шәхси» өлөшкә бүленгән ремонт [[2010 йыл]]дың авгусында башлана<ref name="Дворец Молодежи - ремонт полным ходом!">''Ларина Т.'' [http://www.xn--80aaib3cgnl.su/1116-dvorec-molodezhi-remont-polnym-xodom.html Дворец Молодежи — ремонт полным ходом!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413145635/http://www.xn--80aaib3cgnl.su/1116-dvorec-molodezhi-remont-polnym-xodom.html |date=2019-04-13 }} // Таганрог. Su. — 2010. — 17 сент.</ref>. «Муниципаль» ремонт өсөн ҡала һәм өлкә бюджетынан 56 млн һумға яҡын аҡса бүленә. Шул тиклем үк аҡсаны ремонт өсөн «НЕО» кинотеатры һәм ресторан урынлашҡан Һарайҙың «шәхси» өлөшө инвесторҙары бүлә<ref name="Дворец Молодежи - ремонт полным ходом!" />. Йәштәр һарайын асыу тантанаһы [[2011 йыл]]дың [[10 сентябрь| 10 сентябр]]ендә үтә<ref>''Челнокова В.'' Мечтай, думай, действуй в новом Дворце // Новая таганрогская газета. — 2011. — 17 сент.</ref>. [[2015 йыл]]да Йәштәр һарайында байтаҡ майҙанды биләүсе коммерция арендалаусыһы ҡала суды тарафынан коммуналь түләүҙәрҙе түләргә тейеш була<ref name="В Таганроге фирма-арендатор части «Дворца Молодёжи» начнёт платить коммуналку">''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-firma-arendator-chasti-Dvortsa-Molodezhi-nachnet-platit-kommunalku_8619 В Таганроге фирма-арендатор части «Дворца Молодёжи» начнёт платить коммуналку] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 22 авг.</ref>. Был килешеүгә ул күп йылдар ҡуртым хаҡын түләгән, түләүҙәр йылына 6 миллиондан алып 7 миллион һумға тиклем тәшкил иткән<ref name="В Таганроге фирма-арендатор части «Дворца Молодёжи» начнёт платить коммуналку" />. Коммуналь түләүҙәрҙе үҙе һәм был эре арендалаусы өсөн һарай үҙе түләгән, өҫтәүенә, йыш ҡына аҡса етмәгән, һәм муниципаль учреждение бурыслы булып ҡалған. Был мәсьәлә оҙаҡ ваҡыт судта хәл ителә, әлегә яҡтар килешеүгә барырға ҡарар итмәй, һәм төп арендалаусы ай һайын өҫтәмә рәүештә 450 мең һум түләргә тейеш була<ref name="В Таганроге фирма-арендатор части «Дворца Молодёжи» начнёт платить коммуналку" />. == Бина == [[Октябрь революцияһы|Октябрь түңкәрелешенә]] тиклем был бина урынында 274-се запас полктың казармалары урынлаша<ref name="Кукушин — С. 119" />. Проект эштәренең башы [[1923 йыл]]ға ҡарай<ref name="Кукушин — С. 119">''Кукушин в. с.'' Тарих һәм архитектура Түбәнге Дон Аҙау. — Ростов-на-дону: ГинГо, 1996. — 119-сы б. — ISBN 5-88616-027-2.</ref>. Проект авторы — архитектор М.Ф. Покорный<ref name="Кукушин — С. 119" /><ref>''Слепынин О.'' [http://odnarodyna.com.ua/articles/4/742.html Приглашение на царский обед] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504144909/http://odnarodyna.com.ua/articles/4/742.html |date=2012-05-04 }} // Одна Родина. — 2009. — 17 июля.</ref>. Бина — архитектурала конструктивизмдың сағыу өлгөһө. Үҙ планында бина ҡайырғыс гайка асҡысын — тыныс хеҙмәт символын хәтерләтә<ref name="Кукушин — С. 119" />. Металсылар клубы Таганрог инструменталь заводы менән берлектә төҙөлә (артабан — [[Таганрог комбайн заводы]]) һәм «Ҡыҙыл ҡаҙансы» заводы<ref name="Кукушин — С. 119" />. Клубты Таганрог йәштәре хәҙерге һөт заводы урынында һүтеп алынған Изге Архангел Михаил сиркәүенең кирбестәренән төҙөй<ref name="Кукушин — С. 119" />. Материал һәм аҡса етмәй, шуға күрә тимер бетон урынына бина кирбестән төҙөлә. Фасады штукатурлана. Төп инеү урынында вестибюлдең ярымтүңәрәк фасады һәм икенсе ҡаттың фойеһы иғтибарҙы йәлеп итә. Өсөнсө ҡаты 1960-сы йылдарҙа өҫтәп төҙөлә. Метал тәҙрә тыштары бинаның торлаҡ йорт түгеллегенә баҫым яһай == Йәштәр һарайы == Йәштәр һарайында, 25 ғинуарҙа Рәсәй студенттары көнөндә иң яҡшы студенттарға Таганрог мэрының традицион тантаналы рәүештә исемле стипендиялар тапшырыу тантанаһы үткәрелә<ref>''Каратаев В'' мэры Стипендия өсөн «биш» һәм еңеү // Таганрог правда. — 2012. — 1 дек.</ref>. == Йәштәр һарайы директоры == * [[2011 йыл|2011]] йылдан алып — С. И. Федянина<ref>''Собство. корреспонденты. '' [http://www.tagancity.ru/?id=16&view_new=1787 Таганрог ҡалаһында йәштәр һарайы асылды] // www.tagancity.ru. — 2011. — 12 сент.</ref><ref>''Собство. корреспонденты. '' [http://bloknot-taganrog.ru/news/more/dog-shou-imeni-kashtanki-proshlo-v-taganrogskom-%C2%ABdvorce-molodezhi%C2%BB.html Дога-шоу Каштанка исеме] // bloknot-taganrog.ru. — 2013. — 29 дек.</ref> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190413145637/http://dm-vmeste.ru/ Официальный сайт Таганрогского дворца молодёжи] * {{vkontakte|dm_taganrog|двореца молодёжи г. Таганрога}} * [https://web.archive.org/web/20130126140908/http://virtualtaganrog.ru/maps/obshestvenye-organizaci/mbuk-dvorec-molodezhi.html Виртуальная экскурсия по зданию Дворца молодёжи (2011)] == Сығанаҡтар == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Таганрог]] j5dfa8vypom3aldf790j0b0mw2y61sj Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы 0 149988 1310345 1066595 2026-11-11T11:57:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310345 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Шәйхисламов}} '''Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы''' ([[27 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Социология фәндәре докторы (2008), профессор. Башҡортостандың Социологтар ассоциацияһы ағзаһы. == Биографияһы == Рафаэль Бәҙретдин улы Шәйхисламов 1954 йылдың 27 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Салауат районы}} [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында тыуған. Урта белем алғандан һуң 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә һәм уның тарих факультетын 1976 йылда уңышлы тамамлай. Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Бөрө дәүләт педагогия институтында<ref>Хәҙер Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы</ref> башлай: 1976—1979 йылдарҙа бындағы социология лабораторияһының кесе ғилми хеҙмәткәре була. 1979—1982 йылдарҙа В И. Ленин исемендәге Мәскәү өлкә дәүләт педагогия институтының аспирантураһында уҡый һәм 1983 йылда «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1982—1986 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтында доцент вазифаһында уҡытыу эшен дауам итә. 1986—1990 йылдарҙа ғалим [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында]] доцент вазифаһында эшләй. 1991—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда уҡыта, шул иҫәптән 1994 йылдан — социология һәм политология кафедраһы мөдире була<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17144-sh-jkhislamov-rafael-b-retdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214104306/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17144-sh-jkhislamov-rafael-b-retdin-uly |date=2019-12-14 }}</ref>. 1999 йылдан тағы ла Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында социология һәм социаль‑коммуникацион технологиялар кафедраһы мөдире вазифаһында хеҙмәт һала. 2010 йылдан Рафаэль Бәҙретдин улы Шәйхисламов Башҡорт дәүләт университетының социология һәм йәштәр менән эшләү кафедраһы мөдире<ref>[https://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-sotsiologii-i-raboty-s-molodezhyu Башкирский государственный университет. Официальный сайт. Сотрудники кафедры социологии и работы с молодежью. Шайхисламов Рафаэль Бадретдинович. Занимаемая должность: заведующий кафедрой, профессор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412002432/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-sotsiologii-i-raboty-s-molodezhyu |date=2019-04-12 }}{{ref-ru}}{{V|23|04|2019}}</ref>. == Һөнәри йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡорт дәүләт университетындағы социология фәндәре буйынса Д. 212.013.05 диссертация советы ағзаһы<ref>[http://www.isras.ru/files/File/publ/soc_bash.pdf Социологи Башкортостана: Справочник: 2-е изд. дополненное и переработанное. – Уфа: Восточная печать, 2012. – сс. 98—101]{{ref-ru}}{{V|26|04|2019}}</ref>. == Фәнни тикшеренеүҙәре == Ғалимдың фәнни тикшеренеү өлкәһе шәхес һәм аралашыу социологияһын, йәмәғәт менән бәйләнеш, бизнестың социологик проблемаларын үҙ эсенә ала. Ул 100‑ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. == Ғилми хеҙмәттәре == === Монографиялары === * Вовлечение населения в реализацию всероссийского физкультурно-спортивного комплекса «Готов к труду и обороне». Уфа: РИЦ БашГУ, 2018. * Доклад о положении молодежи в Республике Башкортостан. Коллективная монография. Уфа, РИЦ БашГУ, 2018. * Молодежь в межэтнических и межконфессиональных коммуникациях Республики Башкортостан: опыт регионального измерения, практики регулирования. Уфа: РИЦ БашГУ, 2018. * Этническая и гражданская идентификация в коммуникативном пространстве полиэтнического региона. Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. * Связи с общественностью: управление социокультурными коммуникациями. Уфа: УГУЭС, 2013. * Дистанционное обучение в системе высшего профессионального образования региона. Уфа: Уфимская государственная академия экономики и сервиса, 2011 * Имидж-менеджмент как социально-коммуникативный инструмент современной организации. Уфа, РИЦ БашГУ, 2010 * Связи с общественностью: теоретико-методологические основания. Уфа, Уфимская государственная академия экономики и сервиса, 2010 * Коммуникативное единство социокультурной системы. – М.: Социально-гуманитарные знания, 2006. – 329 с. * Социокультурная система и личность (теоретико-методологический анализ). – М.: Социально-гуманитарные знания, 2005. – 177 с. === Уҡыу әсбаптары === * Социология. Учебное пособие / Р. Б. Шайхисламов – Уфа: УГИС, 2005. – 308 с. * Связи с общественностью: Учебно-методическое пособие по выполнению дипломных работ/ Р. Б. Шайхисламов и др. [отв. ред. Р. Б. Шайхисламов] - Уфа: УГИС, 2005. – 78 c. (авторских – с.32-57). * Конфликтология. Учебное пособие/ Р. Б. Шайхисламов, И. В. Юдина - Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2001. – 96 с. (авторских - с.15-19, 29-40, 50-64, 67-75, общ.ред.). * Социодинамика культуры. Учебное пособие/ Р. Б. Шайхисламов – Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2001. – 96 с. * Социология. Учебное пособие в 2-ч. Ч.1 /Р. Б. Шайхисламов – Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2000. – 88 с.; Ч.2. / Р. Б. Шайхисламов – Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2000. – 78 с. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|95929}}{{V|26|03|2021}} * [https://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-sotsiologii-i-raboty-s-molodezhyu Башкирский государственный университет. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412002432/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-sotsiologii-i-raboty-s-molodezhyu |date=2019-04-12 }} {{ref-ru}} {{V|23|04|2019}} * [https://famous-scientists.ru/list/7134 Сайт Энциклопедия. Известные учные: Шайхисламов Рафаэль Бадретдинович] {{ref-ru}} {{V|23|04|2019}} == Әҙәбиәт == * Бурханова Ф. Б., Ковров В. Ф., Мухамадиева Р. Р. Социологи Башкортостана: Справочник: 2-е изд. дополненное и переработанное. – Уфа: Восточная печать, 2012. – 141 с. ISBN 978-5-98755-121-2.{{ref-ru}} {{V|26|04|2019}} * Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. {{ref-ru}} {{V|23|04|2019}} [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Социологтар]] [[Категория:Социология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Философтар]] [[Категория:Философия фәндәре кандидаттары]] 02bnhfh8xgvfepk5nh7mp3m6k7k9xd8 Цимлянск һыуһаҡлағысы 0 150132 1310308 1277718 2026-11-11T08:39:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310308 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Цимлянск һыуһаҡлағысы''' — Дон йылғаһында берҙән-бер һыуһаҡлағыс. [[Волгоград өлкәһе]] һәм [[Ростов өлкәһе]]ндә урынлашҡан. [[1952 йыл]]да хәҙерге [[Цимлянск]] ҡалаһы янында төҙөлгән (1948 йылда төҙөлә башлаған<ref>[http://big-rostov.ru/?p=15647 Цимлянское водохранилище высыхает] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307113034/http://big-rostov.ru/cimlyanskoe-vodoxranilishhe-vysyxaet/ |date=2016-03-07 }}</ref>). Һыуһаҡлағысты тултырыу 1953 йылда була. Һыуһаҡлағыс төҙөлгәндән һуң Дон йылғаһының йыллыҡ аҡмаһы 29 куб. км алып 18 куб км тиклем кәмей<ref name=autogenerated1 />. Цимлянск быуаһынан һыу ағымының артыуы йылға ағымынан өҫкә ҡарай, яҡынса Иловля йылғаһы тамағына тиклем 360 километрға тарала. Һыуһаҡлағыстың тулы күләме 23,8 км³, файҙалы күләме 11,5 км³ тәшкил итә; һыу өҫтөнән майҙаны 2702 км³<ref name=autogenerated1>[http://stepnoy-sledopyt.narod.ru/ub/ub.htm Южный берег Цимлянского водохранилища]</ref>. Һыуһаҡлағыстың киңлеге 38 км, тәрәнлеге 30 м. Һыуһаҡлағыстың эшләүе 5,0 м тәшкил итә<ref name=autogenerated2>[http://stepnoy-sledopyt.narod.ru/vd/zgidrouzel/zgidrouzel.htm Цимлянский гидроузел]</ref>. Һыуһаҡлағыс [[Чир йылғаһы|Чир]], [[Аксай Курмоярский]] һәм Цимла йылғаларының тамағына тап килгән өс киңәймә менән котолвандан ғибәрәт. һыуһаҡлағыстың күп өлөшө (67 %) [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] өлкәһе, әҙерәге — [[Ростов өлкәһе]] хакимиәте сиктәренә инә. Һыуһаҡлағысҡа 10-дан ашыу йылға ҡоя. Быуаның уртаса күпйыллыҡ сығымы 650 м³/с, Түбәнге Донға ебәреү 400-450 м³/с тәшкил итә<ref name=autogenerated3>[http://tihiy-don-river.narod.ru/n.html Нижний Дон]</ref>. == Төҙөү маҡсаты == [[Файл:Цимлянская_ГЭС.JPG|слева|мини|[[Цимлян ГЭС-ы]] 1. [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон һыу юлы]] буйлап транзит судоходство өсөн әһәмиәтле булған тәрәнлекте тәьмин итеү өсөн 2. Цимлянск һыуһаҡлағысына һәм Волга-Дон судоходство каналына йәнәш булған Дон (түбәнгә), Сал, Маныч йылғалары буйлап ҡоро ерҙәрҙе үҙ ағышы менән һуғарыу өсөн шарттар булдырыу 3. Һыуһаҡлағыс янында ГЭС-та электр энергияһын алыу өсөн<ref name=autogenerated2 />. == Һыу баҫыу зонаһы == Һыуһаҡлағыс территорияһының дөйөм майҙаны 263,6 мең га, шул иҫәптән: усадьбалар һәм йәшелсә баҡсалары 9,6 мең га, баҡсалар һәм виноград баҡсалары 0,7 мең гектар; 35,7 мең га һөрөнтө ер; 71,1 мең гектар сабынлыҡтар; 78,2 мең гектар көтөүлектәр; 30,1 мең гектарҙа урман һәм ҡыуаҡлыҡтар. 164 ауыл тораҡ пункттары һәм өлөшләтә Дондағы Ҡалас ҡалаһы ташҡын зонаһына эләгеп ҡала. Дөйөм 13 716 хужалыҡ, 507 ваҡ сәнәғәт объекттары, 1 644 ҡоролма күсерелә<ref name=autogenerated2 />. Һыуһаҡлағысты һыу менән тултырғанда тарихи ҡомартҡы — хазар Саркел ҡала-ҡәлғәһе һыу аҫтында ҡала. Һыу баҫыу зонаһына Дмитриевка — Кумовка разъезы һәм Дон ҡушылдығының —Лиски һәм [[Донская Царица]] йылғалары киҫелешендәге урындарҙа [[Волгоград]] — [[Лихая станцияһы|Лихая]] тимер юлы линияһы эләгә. Ошоноң менән бәйле юлдарҙы яңыртыу һәм нығытыу эштәре башҡарыла, шулай уҡ Дон аша Чирский күпере төҙөлә. Бер нисә автомобиль юлдары участкалары һәм һауа элемтә бәйләнеше яңы урынға күсерелә<ref name=autogenerated2 />. Халыҡты күсереүе тураһында [[Фоменко Владимир Дмитриевич|Владимир Фоменконың]] «Память земли» китабында ентекле тасуирлана. == Ҡулланыу == Һыуһаҡлағыс шулай уҡ һыу, ерҙе һуғарыу өсөн файҙаланыла. Волгодонскта унан [[Дон магистраль каналы]] (Цимлян ГЭС-ы төҙөлөү менән бер үк ваҡытта) ағып сыға, унан һыу үҙ ағышы менән Сал йылғаһы үҙәненә килә, бында икенсел каналдар системаһы буйлап китә һәм һуғарыуҙар өсөн файҙаланыла. Вегетация осоронда ерҙәрҙе [[һуғарыу]] өсөн һыуһаҡлағыстан Дон магистраль каналына 2 км³ һыу алына<ref name=autogenerated3 /> Эре порттары: [[Волгодонск]], Дондағы Ҡалас. Һыуһаҡлағысы буйында Ростов атом электр станцияһы урынлашҡан. == Экологик эҙемтәләре == Һыуһаҡлағысты төҙөү [[Аҙау диңгеҙе]]нең гидрологик режимын үҙгәртә һәм уның продуктлығын ҡырҡа кәметә. Диңгеҙҙең тоҙлолоғо Донды көйләгәнгә тиклем океан тоҙлолоғонан өс тапҡырға кәмерәк булған. Уның өҫкө дәүмәле Дон тамағында 1 промилленан алып диңгеҙҙҙең үҙәк өлөшөндә 10,5 промиллеға тиклем һәм [[Керчь боғаҙы]]нда 11,5 промиллеға тиклем үҙгәрә. Цимлян һыуһаҡлағысын төҙөүҙән һуң диңгеҙҙең тоҙлолоғо арта башлай (үҙәк өлөшөндә 13 промиллеға тиклем). == Иҫтәлекле урындары == * [[2001 йыл]]да Цимлянск районында крайҙы өйрәнеү экспедицияһы ялан лагеры ойошторола. Уның ҡатнашыусылары Цимлянск һыуһаҡлағысы ярында Хорошевская станицаһынан алыҫ түгел ерҙә археологик тикшеренеүҙәр үткәрергә тейеш була. Ҡатнашыусылар алдында Петр I осоронда төҙөлгән таш түшәлгән боронғо юлды табыу бурысы ҡуйыла. Шул ваҡыттың документтарында һәм иҫке карталарында Петр тракты тураһында телгә алына. Ул акведук менән ике яҡтан таш түшәлгән юлдан торған. Был тракт буйынса Черкасск ҡәлғәһенә уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығын һүтеп алғанда мергель блоктарын ташығандар. Петр тракты 1696 йылдағы икенсе Аҙау походын әҙерләү өсөн махсус төҙөлгән. Уның бурысы Воронеж һәм Николаев верфтарын тоташтырыу булған. 1995 һәм 2001 йылдарҙа экспедиторҙар тыуған яҡты өйрәнеү походтарын үткәргәндә Хорошевская станицаһы тирәләй таш түшәлгән юлды таба. 2001 йылда отряд өс төркөмгә бүленә. Өсөнсө төркөм Цимлянск һыуһаҡлағысының яры һәм дары мөгәрәптәре араһындағы участкала эҙләнеү эштәре алып бара. Улар XVII-XVII быуат тәңкәләре менән торлаҡ йорттоң подвалын, төймәләр, ҡаптырмалар, бронза, көмөш һәм алтын биҙәүестәр таба. Һауыт-һаба ярсыҡтары табыла. Шулай уҡ Цимлянск һыуһаҡлағысы яғынан таш подвал табалар<ref name="В поисках Петровского тракта">[http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m1/18/art.aspx?art_id=72 В поисках Петровского тракта]</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй һыуһаҡлағыстары]] [[Категория:Ростов өлкәһенең һыу объекттары]] [[Категория:Волгоград өлкәһе географияһы]] hbzr1110n5cdy8cwys0ifl9t851y5li Төркиәнең Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы 0 150355 1310192 1273588 2026-11-11T02:40:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310192 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төркиәнең Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы''' ({{lang-tr|Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu}}, '''TÜBİTAK''') — [[Төркиә]]нең милли кимәлдәге ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре үткәреү өсөн яуаплы ойошмаһы. ''TÜBİTAK-''тың штаб-фатиры [[Анкара]]ла урынлашҡан. Совет Төркиәнең эре университеттары һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәре менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә эшләй. == Советты ойоштороу == 1960 йылда Төркиә президенты Джәмал Гүрсел Оборона министрлығы ихтыяждары өсөн ғилми совет йыя (Төркиә Республикаһының яңы конституцияһын төҙөүҙә ярҙам иткән икенсе бер ғилми юридик совет менән бергә), һуңынаныраҡ президент уның нигеҙендә Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советын ойоштора, Советҡа киңерәк мәсьәләләр даирәһе менән шөғөлләнеү һәм пландар төҙөгәндә, сәйәсәт үткәргәндә хөкүмәткә консультациялар биреү бурысы йөкмәтелә. 1963 йылдың 24 июлендә «278» документы (билль) ҡабул ителә, унда, илде үҫтереүҙең биш йыллыҡ планына ярашлы, Совет ойошторола һәм уның бурыстары билдәләнә. Советты ойоштороу мәсьәләләре менән президент Гүрсел тәғәйенләгән төрөк ғалимы [[Жаһит Арф]] һәм башҡа ғалимдар шөғөлләнә, төркөмгә профессор Эрдал Инөнү ҙә инә<ref>[[Эрдал Инёню]], "[http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bdergi/ozel/arf/inonu.html Cahit Arf’tan Anılar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919072903/http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bdergi/ozel/arf/inonu.html |date=2008-09-19 }}, " ''TÜBİTAK Online'' {{tr icon}}</ref>. [[1963 йыл]]дың 26 декабрендә Жаһит Арф Советтың беренсе рәйесе ителә. == Советтың проекттары == «Төркиәнең мәғлүмәти инфраструктураһын үҫтереү буйынса генераль план» Советтың иң күләмле проекттарының береһе була<ref>{{Cite web|url=http://neweco.ru/international/?page=cooperate_tur|title=Турция на сайте «Новая экономика»|archiveurl=https://www.webcitation.org/673sPRZJ5|archivedate=2012-04-20}}</ref>. Совет «Turkish Journal of Medical Sciences» нәшер итә (2016 йылдан электрон вариантта, 2014 йылдан PubMed-ҡа инә). == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.tubitak.gov.tr/home.do?ot=10&lang=en Официальный сайт Совета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108014350/http://www.tubitak.gov.tr/home.do?ot=10&lang=en |date=2012-11-08 }} * [https://web.archive.org/web/20221020193257/http://cordis.europa.eu/erawatch/index.cfm?fuseaction=org.document&uuid=7D87CB2E-9020-CDD4-359E187364837434 Совет на сайте ERAWATCH] [[Категория:Төркиә фәне]] m88qlpufh4ui3zi2gtw9xdswgll1kxu Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге 0 150411 1310191 1197117 2026-11-11T02:40:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310191 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге''' ({{lang-tr|Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği}}), ҡыҫҡартмаһы '''TOBB''' — Төркиәләге бөтә төбәк сауҙа, сәнәғәт һәм диңгеҙ сауҙа палаталарының, шулай уҡ тауар биржаларының конфедерацияһы. [[1950 йыл]]дың [[8 март]]ында [[Анкара]]ла хөкүмәткә ҡарамаған ойошма, иҡтисадтың хосуси секторының юғарғы вәкәләтле органы булараҡ нигеҙләнә. Берлектең Үҙәге Анкарала Думлупынар бульвары, 252 адресы буйынса урынлашҡан. 2001 йылдан алып Сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлегенең президенты — Мостафа Рифат Хисаржыклыоғлу<ref name="tobb">{{cite web |url=http://www.tobb.org.tr/Sayfalar/Eng/Tarihce.php |publisher=TOBB |title=History-Establishment of TOBB |accessdate=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008023730/http://www.tobb.org.tr/Sayfalar/Eng/Tarihce.php |date=2013-10-08 }}</ref><ref name="tobb1">{{cite web |url=http://www.tobb.org.tr/Baskanimiz/Sayfalar/Eng/Ozgecmisi.php |publisher=TOBB |title=President-Autobiography |accessdate=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008022641/http://www.tobb.org.tr/Baskanimiz/Sayfalar/Eng/Ozgecmisi.php |date=2013-10-08 }}</ref>. Әлеге ваҡытта Берлеккә 365 сауҙа палатаһы һәм тауар биржаһы инә, улар иҫәбендә: * 178 сауҙа-сәнәғәт палатаһы, * 60 сауҙа палатаһы, * 12 сәнәғәт палатаһы, * 2 диңгеҙ сауҙаһы палатаһы, * 113 тауар биржаһы. 1,4 миллион төрлө-төрлө компания Берлектең ағзаһы булып тора<ref name="tobb"/><ref name="tobb1"/>. Сауҙа палаталары берлеге Европа сауҙа-сәнәғәт палаталары (Европалаталар) ассоциацияһына , Ислам сауҙа-сәнәғәт палатаһына, Урта диңгеҙ буйы сауҙа-сәнәғәт палаталары ассоциацияһына (ASCAME), Балҡан палаталары ассоциацияһына (ABC)<ref>{{cite web |url=http://www.abcinfos.com/ |publisher=ABC |title=Association of Balkan Chambers |accessdate=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509112559/http://www.abcinfos.com/ |date=2012-05-09 }}</ref> һәм Ҡара диңгеҙ зонаһы сауҙа-сәнәғәт палаталары ассоциацияһына (BCCI) инә<ref>{{cite web |url=http://www.bcci.bg/bsea_ch.htm |publisher=BCCI |title=Founding Chambers of Commerce |accessdate=2012-06-06 }}</ref><ref name="tobb1"/>. 2014 йылда Берлек Германия һәм Төркиәнең иҡтисади партнёрлығы йылының ({{Lang-de|Deutsch-Türkisches Jahr der Forschung, Bildung und Innovation}}) партнёры була<ref>[http://www.deutsch-tuerkisches-wissenschaftsjahr.de DTWJ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427053543/https://www4.deutsch-tuerkisches-wissenschaftsjahr.de/ |date=2024-04-27 }} {{ref-de}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{Тәржемәһеҙ 3|Университет экономики и технологии при Союзе торговых палат и товарных бирж Турции||en|TOBB University of Economics and Technology}} * {{Тәржемәһеҙ 3|Всемирный торговый центр в Стамбуле||en|World Trade Center Istanbul}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.tobb.org.tr/ Официальный сайт Союза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124115158/http://www.tobb.org.tr/ |date=2005-11-24 }} {{ref-tr}} [[Категория:Төркиә иҡтисады]] 41u74x40rtmgbz1i58gwzs67d1zxbou Ханзадян Серо Николаевич 0 151099 1310262 1296285 2026-11-11T06:34:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310262 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Cepó Николаевич''' '''Ханзадян''' ({{Lang-hy|Սերո Նիկոլայի Խանզադյան}}, [[1915 йыл|1915]]—[[1998 йыл|1998]]<ref>[http://www.kino-teatr.ru/kino/screenwriter/sov/236565/bio/ Ханзадян Сергей Николаевич]</ref>) — әрмән совет яҙыусыһы. == Биографияһы == Гориста тыуған, крәҫтиән ғаиләһендә 1915 йылдың 20 ноябрендә (3 декабрь) тыуған. [[1934 йыл]]да педагогия техникумын тамамлағандан һуң, Горис ауылында уҡытыусы булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғышҡан. 1941 йылда ҡаты яралана һәм госпиталгә ебәрелә. 1942 йылдың апреленән — миномёт взводы командиры һәм 2-се уҡсылар дивизияһының 261-се уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры. Волхов, Ленинград, 2-Балтик буйы, 2-се һәм 3-сө Белорус фронттарында һуғыша. Ҡатнашыусы Синявинский, Мгинский, Ленинград-Новгород, Новгород-Лужский, Псков-Островская, Балтик буйы һәм Рига операцияларында, дошмандың Курляндский төркөмө менән алыштарҙаҡатнашҡан. == Наградалары һәм премиялары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (16.11.1984) * [[Ленин ордены]] (16.11.1984) * I дәрәжә ватан һуғышы ордены (11.03.1985) * II дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (11.04.1945) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (27.06.1956; 04.12.1975) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (19.03.1944) * [[«Почёт Билдәһе» ордены|"Почёт Билдәһе"ордены]] (02.12.1965) * миҙалдар * Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы * Еревандың почётлы гражданы (1985)<ref>[http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus Мэрия г. Еревана — Почётные граждане г. Еревана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224035/http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus|date=2007-09-27}}</ref>. == Әҙәбиәт == * История армянской советской литературы. — М., 1966. * ''Агабабян С.'' Художественная задача и её решение // Дружба народов. — 1966. — № 2. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=16977}} * {{из БСЭ}} * [https://web.archive.org/web/20190516195945/http://arvest.armenia.ru/2010/03/11/2094/sero-hanzadyan/ Армянский салон " Серо Ханзадян ] * [http://www.sarinfo.org/whois/?w=hanzadyan Кто есть кто в армянском мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616130015/http://sarinfo.org/whois/?w=hanzadyan |date=2010-06-16 }} {{ВС}} [[Категория:Еревандың Почётлы граждандары]] [[Категория:Әрмәнстан округтарынан СССР халыҡ депутаттары]] [[Категория:Комитас пантеонында ерләнгәндәр]] [[Категория:Әрмән ССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар Созы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ереванда вафат булғандар]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] {{Armenia-bio-stub}} 3mx4js7fh095u0e7xan2xtv9585zpa6 Хельмштедт 0 151933 1310266 1105810 2026-11-11T06:51:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310266 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хельмштедт''' ('''Гельмштедт''', {{Lang-de|Helmstedt}}, {{Lang-nds|Helmstidde}}) — [[Ҡала|Германия ҡалаһы]]. [[Германия]]ның район үҙәге, [[Түбәнге Саксония]] ерендә урынлашҡан. Райондары составына инә Хельмштедт районы срүоставына инә. Ҡаланың халыҡ һаны 23 937 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата)<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen — Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref>. Хельмштедт ҡалаһы 46,97 км² майҙанды биләй. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың рәсми коды — ''010 54 1 03''. Хельмштедт ҡалаһы 4 районға бүленә. {| | valign="top" | {| class="standard" !Йыл !Халыҡ |- |1990 | align="right" |26 675 |- |1995 | align="right" |26 811 |- |2000 | align="right" |26 305 |- |2005 | align="right" |25 586 |- |2010 | align="right" |24 108 |- |} |} == Тарих == Ҡала тарихы 800 йылда башлана. Ошо йылда изге Людгер бында монастырға нигеҙ һала. Был ваҡиға хәҙерге замандағы ҡала гербында сағылыш тапҡан. Һуңынан монастырҙың руханиҙары итеп башҡа епископтар тәғәйенләнгән, шул иҫәптән изге Альтфрид Мюнстерский, изге Людгерҙың туғаны. 1576-[[1810 йыл]]дарҙа ҡалала университет ({{Lang-la|Alma Julia}}) була, уға нигеҙҙе герцог Юлий Брауншвейг-Вольфенбюттельский һалған. Университет был герцогтың йомартлығы һәм иғтибары арҡаһында тиҙ арала ныҡ үҫешкән. Университетты тамалаусылар араһында [[Джордано Бруно]] булған. == Фотоһүрәттәр == <gallery> Файл:Helmstedt-1640-Merian.png| <!--Merian]]]]--> Файл:Helmstedt Eulenturm.JPG| <!--Der 'Eulenturm' der mittelalterlichen Stadtbefestigung]]--> Файл:Juleum Helmstedt.jpg| <!--''Juleum Novum'' der ehem. Universität (erbaut 1592 - 1597)]]--> Файл:Helmstedt-Grenzdenkmal.jpg| <!--Grenzdenkmal bei Helmstedt]]--> Файл:Helmstedt EON Avacon.jpg| <!--Hauptverwaltung der [[E.ON Avacon]]]]--> Файл:Wappen Fenster ArM.png| <!--thumb]]--> Файл:Rathaus Helmstedt.jpg|Ратуша <!--Helmstedter Rathaus (erbaut 1904 - 1906)]]--> Файл:Population Statistics Helmstedt.png| <!--Einwohnerentwicklung von Helmstedt <br>zwischen 1600 - 2005]]--> Файл:Sin escudo.svg| <!--23px]]--> Файл:DE-ST 15-0-83-270 Haldensleben COA.svg| <!--23px]]--> Файл:Helmstedt Marktplatz.jpg|Ратуша <!--Marktplatz und Rathaus--> Файл:Helmstedt St Marienberg.jpg| <!--Kloster St. Marienberg]]--> Файл:Helmstedt Universitaetsgebaeude.jpg| <!--Gebäude der ehemaligen [[Universität Helmstedt]]--> Файл:Klostergebaeude und Kirche St. Ludgeri.JPG| <!--Klostergebäude St. Ludgeri]]--> Файл:Helmstedt Fussgaengerzone.jpg| <!--Fußgängerzone--> Файл:Helmstedt Holzberg.JPG| <!--Fachwerkhäuser--> Файл:Helmstedt Hoflager.JPG| <!--Herzogliches Hoflager--> Файл:Helmstedt Amtsgasse.JPG| <!--Altstadt--> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.stadt-helmstedt.de Рәсми бит] {{^}} [[Категория:Ганза]] [[Категория:Түбәнге Саксония федераль еренең ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] ngg24nk2o2pv6ltvszyffxh1rq8x246 Тинчурин Кәрим Ғәли улы 0 152225 1310144 1299316 2026-11-10T23:12:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310144 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тинчурин Кәрим Ғәли улы''' ([[15 сентябрь]] [[1887 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Кәрим Ғәли улы Тинчурин 1887 йылдың 15 сентябрендә Пенза губернаһының<ref>Хәҙер [[Пенза өлкәһе]] Спасск районы</ref> Аҡкүл-Тараҡлы (Белоозерка) ауылында игенсе ғаиләһендә тыуа. Күрше ауыл мәҙрәсәһендә башланғыс белем алғандан һуң, [[1900 йыл]]да [[Ҡазан]]ға килә һәм, төрлө ялланма эштәрҙә эшләп, бер ни тиклем аҡса йыйғас, «[[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|Мөхәмәҙиә]]» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. [[1905 йыл]]ғы революцион хәрәкәттә ҡатнаша. [[1906 йыл]]дың февралендә мәҙрәсә тәртиптәренә ҡаршы сыҡҡан өсөн 87 шәкертте, улар араһында Кәрим Тинчурин да була, "Мөхәмәҙиә"нән ҡыуалар. Ул башта Тамбов яҡтарына китеп, урман ҡарауылсыһы булып эшләй, һуңынан [[Түбәнге Новгород]], [[Һарытау]] яҡтарындағы ауылдарҙа балалар уҡыта. Хикәйәләр, новеллалар, шиғырҙар яҙа башлай. [[1910 йыл]]да тәүге профессиональ татар труппаһы «Сәйәр»ҙең етәксеһе Ғ. Ҡарыев бай тормош тәжрибәһе туплаған белемле егетте «Сәйәр» труппаһына артист итеп саҡыра. К. Тинчуриндың артислыҡ таланты тиҙ асыла. [[Ғәлиәскәр Камал|Ғ. Камал]], Ғ. Исхаҡи, [[Фәтих Әмирхан|Ф.Әмирхан]], А.Островский, Ф.Шиллер һәм башҡа драматургтарҙың әсәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә ҡатнашып, үҙенсәлекле образдар тыуҙыра. [[1906 йыл]]да уҡ сәхнә әҫәрҙәре яҙа башлаһа ла, әҙәби ижадҡа ныҡлап «Сәйәр»ҙә тотона. Бер-Бер артлы «Шомло аҙым» ([[1910]]—[[1912]]), «Беренсе сәскәләр» [[1913]]), «Көйһөҙ кейәү» ([[1915]]), «Ас ғашиҡ» (1915), «Елғыуарҙар» ([[1916]]), «Һуңғы сәләм» ([[1917]]) пьесалары донъя күрә. Ләкин батша цензураһы драматургтың әҫәрҙәрен («Көйһөҙ кейәү»ҙән башҡа) ҡуйырға рөхсәт бирмәй. Кәрим Тинчурин гәзит-журнал биттәрендә күп хикәйәләр баҫтыра, осорҙың ҡатмарлы ваҡиғаларына үҙ баһаһын биреп бара. 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]]ның ғәҙел йәмғиәт төҙөүгә килтерәсәгенә бөтә күңеле менән ышанған Кәрим Тинчурин халыҡҡа хеҙмәт итеүсе театр сәнғәте тыуҙырырға тырыша. Инҡилаптарҙан һуң драматургтың «Йософ менән Зөләйха» ([[1918]]), «Тутыйғош» (1918), «Һаҡла, шартламаһын» (1918) комедиялары яҙыла. Шул йылдарҙа уның ойоштороусы, етәксе таланты асыла. 1918 йылды драматург алдына тарҡалған «Сәйәр» труппаһы артистарын йыйып алыу, спектаклдәр әҙерләү бурысы ҡуйыла. Яҙыусы был эшкә ең һыҙғанып тотона һәм тиҙ арала йәш драматургтар Ш. Усманов, Ф. Сәйфи-Ҡазанлы, Ф. Бурнаш менән ижади хеҙмәттәшлек урынлаштыра, рус һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итеүҙе ойоштора. Күпмелер ваҡыт [[Мәскәү]]ҙә Үҙәк мосолман хәрби коллегияһында эшләгәндән һуң, К. Тинчуринды [[Һамар]] ҡалаһына, Көнсығыш фронт ҡарамағындағы татар театр студияһына етәксе итеп ебәрәләр. Драматург ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бер төркөм артистар әҙерләп сығара һәм шулар менән [[Ырымбур]] ҡалаһында спектаклдәр ҡуя башлай. [[1922 йыл]]да ул бер ни тиклем ваҡыт [[Ташкент]]та татар театрында эшләп ала. Кәрим Тинчурин 1922 йылда [[Ҡазан]]ға саҡырып ҡайтарыла һәм уға Татар дәүләт театр труппаһы ойоштороу бурысы ҡуйыла. Ул яңы театрға төрлө ҡалаларҙан күренекле артистарҙы һәм йәш композитор Сәлих Сәйҙәшевте саҡыра. Уларға хәҙерге Н. Островский урамындағы Йәш тамашасылар театры бинаһы бирелә. 1920—1930-сы йылдарҙа татар театрының репертуарын байытыу, жанрҙы төрләндереү, тамашасы ихтыяжына яуап бирерҙәй һүрәтләү алымдары табыу бурысы баҫа. Мирхәйҙәр Фәйзиҙең "Ғәлиәбаныу"ын ҡуйып, Кәрим Тинчурин музыкаль драма жанрын үҫтереп ебәрә. Тинчуриндың татар профессиональ музыка сәнғәтенә нигеҙ һалған Сәлих Сәйҙәшев менән ижади дуҫлығы, Сәйҙәшевтең сәхнә закондарын һәм әҫәрҙең жанр үҙенсәлектәрен белеүе, халыҡсан рухтағы музыкаһы, ике сәнғәт төрөнөң үҙ-ара синтетик ярашыуы әҫәр тексында йәшерелгән фекерҙәрҙе асырға ярҙам итә. Шул рәүешле «Ҡазан һөлгөһө» ([[1923]]), «Һүнгән йондоҙҙар» (1923), «Зәңгәр шәл» ([[1926]]), «Ил» ([[1927]]), «Ҡандыр буйы» ([[1931]]) кеүек тәрән философик, әхлаҡи йөкмәткеле, сихри музыкалы һоҡланғыс әҫәрҙәр яҙыла. Музыкаль драма жанрында уңышлы эшләгән авторҙың трагедия һәм драма-комедиялары донъя күрә: «Зар» ([[1922]]), «Американ» ([[1924]]), «Елкәнһеҙҙәр» (1926), «Ударниктар байрамы» ([[1933]]), «Улар өсәү ине» ([[1935]]) һ.б. Әҙиптең драматургия һәм театр сәнғәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте юғары баһалана — 1926 йылда «Татарстандың атҡаҙанған артисы» тигән исем бирелә. Ләкин уның ижады, эшмәкәрлеге ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә тыуҙыра. Матбуғатта үткәндәрҙе яҡлай, уға мәҙхиә йырлай тигән мәҡәләләр күренә. 1928 йылды Кәрим Тинчурин бер төркөм артистар менән [[Әстерхан]]ға күсеп китергә мәжбүр була. Унда татар театрында баш режиссёр булып эшләй, үҙенең «Ил» драмаһын да шунда беренсе тапҡыр сәхнәгә ҡуя. Ике йылдан уны Ҡазанға саҡырып ҡайтаралар. Кәрим Тинчуриндың ғүмере ваҡытһыҙ өҙөлә. Ул — [[Сталин репрессиялары]]ның ҡорбаны. 1938 йылдың 15 ноябрендә фажиғәле юҡ ителә, уға бары илле генә йәш була. == Хәтер == * Ҡазандың Вахит районында урынлашҡан урамға исеме бирелгән. * Ҡазандың Вахит районында урынлашҡан паркҡка исеме бирелгән (Ҡазандың «гайд-паркы»). * Яр Саллы ҡалаһының (Иҫке ҡала) Комсомол районы ГЭС биҫтәһе 10-сы комплексында урынлашҡан урамға исеме бирелгән. * 1988 йылда Татар дәүләт драма һәм комедия театрына Кәрим Тинчурин исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {| class="noprint" align="right" border="0" cellpadding="5" style="float:right; clear:both; border:solid #008 2px; margin:0em 0em 0.5em 0.5em; width:20%;" width="20%" |[[Файл:Wikiquote-logo.svg|ссылка=Incubator:Wq/tt/Кәрим Тинчурин|слева|36x36пкс]] [[Викиөзек|Викицитата]] өсөн '''<span class="wikiquote-ref">[[incubator:Wq/tt/Кәрим Тинчурин|Кәрим Тинчурин]]</span>''' темаһы буйынса бар бит |} * [https://web.archive.org/web/20121114072817/http://adiplar.narod.ru/tincurin.htm Биографияһы] * [http://kitap.net.ru/tinchurin/ Татар электрон китапханаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017050527/http://kitap.net.ru/tinchurin/ |date=2010-10-17 }} * [https://web.archive.org/web/20130112123532/http://tatar.org.ru/kurs/10-adabiyat/cyr_384.php Татар виртуаль гимназияһы] * [http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz Ваҡытһыҙ һүнгән йондоҙ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903141640/http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz |date=2014-09-03 }} * [http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz Автор: Әлфәт Закирйәнов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903141640/http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz |date=2014-09-03 }} * [http://giylem.tatar/?p=2361 Кәрим Тинчурин тураһында һәр кем белергә тейешле 7 факт] [[Категория:Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Татар драматургтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] mtzku0858ebes368cbmsknii337ymra Церера (кәрлә планета) 0 154268 1310306 1302532 2026-11-11T08:36:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310306 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |тип=карликовая |ширина=300 |name=Церера |symbol=Ceres symbol (bold).svg |background=#ffe4ca |image=Ceresintruecolor.png |caption=Снимок Цереры в натуральном цвете, сделанный [[Автоматическая межпланетная станция|АМС]] [[Dawn (космический аппарат)|Dawn]] 4 мая 2015 года |mp_name='''1 Ceres''' |discovery_ref=<ref>{{cite book | last=Schmadel | first=Lutz | authorlink=Lutz D. Schmadel | title=Dictionary of minor planet names | url=https://books.google.com/books?id=KWrB1jPCa8AC&pg=PA15 | accessdate=2008-12-30 | edition=fifth | year = 2003 |publisher=Springer | location=Germany | isbn=3-540-00238-3 | page=15 }}</ref> |discovery_site=[[Палермская астрономическая обсерватория]] |mp_category=[[Карликовая планета]]<br>[[Пояс астероидов]] |alt_names=A899 OF; 1943 XB |orbit_ref=<ref name="jpl_sbdb">{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2007-07-05 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;orb=1 | title = 1 Ceres | publisher = JPL Small-Body Database Browser | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVK8Wf7 | archivedate = 2012-07-04 }} —The listed values were rounded at the magnitude of uncertainty (1-sigma).</ref> |epoch=18 июня 2009<br>([[Юлианский день|JD]] 2455000,5) |aphelion=446 521 000 км<br>(2,9842 а. е.) |perihelion=381 028 000 км<br>(2,5465 а. е.) |semimajor=413 767 000 [[Километр|км]]<br>(2,7653 [[астрономическая единица|а. е.]]) |eccentricity=0,07934<ref name="jpl_sbdb" /> |period=1680,5 [[сутки|суток]]<br>4,60 [[Юлианский год (астрономия)|лет]] |avg_speed=17,882 км/с |inclination=10,585°<ref name="jpl_sbdb" /> к [[эклиптика|эклиптике]]<br>9.20° к инвариантной плоскости<ref name=meanplane>{{cite web | date = 2009-04-03 | title = The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url = http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVKav2a | archivedate = 2012-07-04 }} (создано с помощью [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} (автор Aldo Vitagliano); см. также {{iw|Неизменная плоскость||en|Invariable plane}})</ref> |asc_node=80,399°<ref name="jpl_sbdb" /> |mean_anomaly=27,448° |arg_peri=2,825°<ref name="jpl_sbdb" /> |equatorial_radius=481,5 км<ref name=autogenerated3>[http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 Dawn Journal | May 28, 2015] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150530075157/http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 |date=May 30, 2015 }}</ref> |polar_radius=445,5 км<ref name=autogenerated3 /> |density=2,161±0,009 [[грамм|г]]/[[кубический сантиметр|см³]] <ref>[http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/dps15-1112-ceres.html DPS 2015: First reconnaissance of Ceres by Dawn]</ref><ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://nesf2015.arc.nasa.gov/sites/default/files/downloads/pdf/05.pdf&gws_rd=cr&ei=nmYGVoOdHIKhacahn_AC Dawn Explores Ceres: Results fromthe Survey Orbit | July 21, 2015]</ref> |escape_velocity= |sidereal_day=9 [[час|ч]] 4 [[минута|мин]] 27,01 [[секунда|с]]<ref name="Chamberlain2007">{{статья|заглавие=Ceres lightcurve analysis – Period determination |том=188 |номер=2 |страницы=451—456 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025 |bibcode=2007Icar..188..451C |автор=Chamberlain, Matthew A.; Sykes, Mark V.; Esquerdo, Gilbert A. |год=2007 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |satellites=нет |dimensions= |surface_area={{num|2849631}} км²<ref name="NASA_Ceres">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |deadlink=yes |title=NASA - Solar System Exploration - Ceres:Facts & Figures}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150322003212/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |date=2015-03-22 }}</ref> |mass=9,393{{e|20}} [[килограмм|кг]]<ref name="Carry2008">{{статья |заглавие=Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres |том=478 |страницы=235—244 |ссылка=http://www2.keck.hawaii.edu/inst//conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf |doi=10.1051/0004-6361:20078166 |язык=en |тип=journal |автор=Carry, Benoit; et al. |месяц=11|год=2007 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство={{Нп3|EDP Sciences}}}}</ref> |surface_grav=0,27 м/с²<br>0,028 [[перегрузка (техника)|''g'']]<ref name="fact2">Вычислено на основе известных параметров.</ref> |right_asc_north_pole=19 [[час|ч]] 24 [[минута|мин]] <br>291°<ref name="Thomas2005">{{статья |заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape |издание=Nature |том=437 |страницы=224—226 |doi=10.1038/nature03938 |bibcode=2005Natur.437..224T |pmid=16148926 |номер=7056 |язык=en |тип=journal |автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al. |год=2005}}</ref> |declination=59°<ref name="Thomas2005" /> |axial_tilt=около 3°<ref name="Thomas2005" /> |albedo=0,090 ± 0,0033 ([[геометрическое альбедо|геометрическое]])<ref name="Li2006">{{статья |заглавие=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations |том=182 |страницы=143—160 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012 |bibcode=2006Icar..182..143L |ссылка=http://web.gps.caltech.edu/~vijay/Papers/BRDF/li-etal-06.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Li, Jian-Yang; McFadden, Lucy A.; Parker, Joel Wm. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |pole_ecliptic_lat=<!--(Pole ecliptic latitude)--> |pole_ecliptic_lon=<!--(Pole ecliptic longitude)--> |temp_name1=[[Кельвин]] |min_temp_1=? |mean_temp_1=~167 K<ref name="Saint-Pe1993">{{статья |заглавие=Ceres surface properties by high-resolution imaging from Earth |том=105 |страницы=271—281 |doi=10.1006/icar.1993.1125 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar..105..271S |язык=en |тип=journal |автор=Saint-Pé, O.; Combes, N.; Rigaut F. |год=1993 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref> |max_temp_1=239 K<ref name="Saint-Pe1993" /> |spectral_type=G<ref name="Rivkin2006">{{статья |заглавие=The surface composition of Ceres:Discovery of carbonates and iron-rich clays |том=185 |страницы=563—567 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.022 |ссылка=http://irtfweb.ifa.hawaii.edu/~elv/icarus185.563.pdf |accessdate=2007-12-08 |язык=en |тип=journal |автор=Rivkin, A. S.; Volquardsen, E. L.; Clark, B. E. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |magnitude=от 6,7<ref name="Pasachoff1983">{{cite book |author=Menzel, Donald H.; and Pasachoff, Jay M. |year=1983 |title=A Field Guide to the Stars and Planets |url=https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_4 |edition=2nd |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, MA |isbn=0395348358 |page=[https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_4/page/391 391]}}</ref> до 9,32<ref name="fact3">APmag and AngSize generated with [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=1 Horizons] (Ephemeris: Observer Table: Quantities = 9,13,20,29)</ref> |abs_magnitude=3,36 ± 0,02<ref name="Li2006" /> |angular_size=от 0,84"<ref>Ceres Angular Size @ Feb 2009 Opposition: 974&nbsp;km diam. / (1.58319 AU * 149 597 870&nbsp;km) * 206265 = 0.84"</ref> до 0.33"<ref name="fact2" /> |состав атмосферы=следы водяного пара |первая космическая скорость=0,36 км/с<ref>Рассчитано по массе и радиусу: <math>v_1=\sqrt{G\frac{M}{R}}</math></ref> |средний радиус=463,5км }} '''Церера''' (Кесе планеталар үҙәге каталогы буйынса '''1 Ceres''', символы: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> — [[Ҡояш]]ҡа иң яҡыны һәм [[Ҡояш системаһы]]ның билдәле кәрлә планеталары араһында иң бәләкәйе. Астероидтар билбауында урынлашҡан . Церераны [[1801 йыл]]да итальян астрономы Джузеппе Пиацци Палерма астрономия обсерваторияһында аса. Бер ни тиклем ваҡыт Церера [[Ҡояш системаһы]]ндағы һәр яғы килгән [[планета]] тип ҡарала; [[1802 йыл]]да ул [[астероид]] булараҡ классификациялана<ref name="nolin">{{Cite news|title=Local expert reveals who really coined the word 'asteroid'|first=Robert|last=Nolin|url=http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences|work=Sun-Sentinel|publisher=sun-sentinel.com|date=2013-10-08|accessdate=2015-08-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222130021/http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences |date=2015-12-22 }}</ref>, ләкин бер нисә тиҫтә йыл буйы планета булып иҫәпләнә, ә [[2006 йыл|2006 йылдың 24 авгусында]] Халыҡ-ара астрономия союзы МАС-тың XXVI Генераль Ассамблеяһында «[[планета]]» төшөнсәһенә аныҡлыҡ индерә, һәм уның һөҙөмтәләре буйынса Церера кәрлә планета тип таныла. Ул боронғо Римдең уңдырышлылыҡ алиһәһе хөрмәтенә Церера тип атала. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек<ref name="Pitjeva04b">Pitjeva, E. V.; [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=303499 Precise determination of the motion of planets and some astronomical constants from modern observations]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in Kurtz, D. W. (Ed.), ''Proceedings of IAU Colloquium No. 196: Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy'', 2004</ref>. [[Гравитация]] бик түбән булғанға күрә, күпселек бәләкәй есемдәр, ғәҙәттә, дөрөҫ булмаған формала була<ref name="McCord2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Ceres: Evolution and current state|том=110|номер=E5|страницы=E05009|doi=10.1029/2004JE002244|bibcode=2005JGRE..11005009M|автор=McCord, Thomas B.|год=2005|язык=en|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}}}</ref>, ә бына Церера, уларҙан айырмалы рәүештә, шар формаһында. Церераның тығыҙлығы буйынса фекер йөрөткәндә, ул һыу боҙонан тора (20-30 %)<ref name="Platz_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;Platz, A.&nbsp;Nathues, N.&nbsp;Schorghofer, F.&nbsp;Preusker, E.&nbsp;Mazarico, S.&nbsp;E.&nbsp;Schröder, S.&nbsp;T.&nbsp;Kneissl, N.&nbsp;Schmedemann, J.-P.&nbsp;Combe, M.&nbsp;Schäfer, G.&nbsp;S.&nbsp;Thangjam, M.&nbsp;Hoffmann, P.&nbsp;Gutierrez-Marques, M.&nbsp;E.&nbsp;Landis, W.&nbsp;Dietrich, J.&nbsp;Ripken, K.-D.&nbsp;Matz, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Surface water-ice deposits in the northern shadowed regions of Ceres|ссылка=http://www.nature.com/articles/s41550-016-0007|издание=Nature Astronomy|год=2016|том=1|выпуск=|номер=7|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/s41550-016-0007|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref>. Күрәһең, уның эске өлөшө боҙ мантияһы<ref name="Prettyman_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;H.&nbsp;Prettyman, N.&nbsp;Yamashita, M.&nbsp;J.&nbsp;Toplis, H.&nbsp;Y.&nbsp;McSween, N.&nbsp;Schorghofer, S.&nbsp;Marchi, W.&nbsp;C.&nbsp;Feldman, J.&nbsp;Castillo-Rogez, O.&nbsp;Forni, D.&nbsp;J.&nbsp;Lawrence, E.&nbsp;Ammannito, B.&nbsp;L.&nbsp;Ehlmann, H.&nbsp;G.&nbsp;Sizemore, S.&nbsp;P.&nbsp;Joy, C.&nbsp;A.&nbsp;Polanskey, M.&nbsp;D.&nbsp;Rayman, C.&nbsp;A.&nbsp;Raymond, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Extensive water ice within Ceres’ aqueously altered regolith: Evidence from nuclear spectroscopy|ссылка=http://science.sciencemag.org/content/early/2016/12/14/science.aah6765|издание=Science|год=2016|том=354|выпуск=6318|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1126/science.aah6765|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> менән уратылған таш үҙәктән торалыр. Церераның өҫтөндә лә боҙ табыла; бынан тыш, уның өҫкө ҡатламының составына, моғайын, гидратация үткән төрлө матдәләр, шулай уҡ карбонаттар ([[доломит]], сидерит) һәм тимергә бай балсыҡлы минералдар ({{Тәржемәһеҙ 5|кронстедтит||en|cronstedtite}}) инәлер. 2014 йылда «Гершель» телескобы кәрлә планета тирәләй һыу парын таба<span class="ts-Переход noprint" title="#Дальнейшие исследования"><sup>[⇨]</sup></span>. Ерҙән күҙәткәндә Церераның ялтырауы 6,7-нән 9,3 йондоҙ дәүмәленә тиклем тирбәлә. Ябай күҙ менән уны күреү өсөн был ғына етмәй. Вестаны (2011—2012) һәм Церераны өйрәнеү өсөн НАСА 2007 йылдың 27 сентябрендә Dawn зондын ебәрә. Церераның орбитаһына ул 2015 йылдың 6 мартында сыға. == Асыш == Марс менән Юпитер орбиталары араһында асылмаған планета булыу ихтималлығы тураһындағы идеяны тәүге тапҡыр 1772 йылда Иоганн Элерт Боде тәҡдим итә. Уның фекере 1766 йылда немец математигы һәм астрономы Иоганн Тициус беренсе тапҡыр тәҡдим иткән Тициус-Боде ҡағиҙәһенә нигеҙләнә. Тициус ул ваҡытҡа билдәле булған планеталарҙың орбиталары радиустары дәүмәлендә ябай законлылыҡтың булыуын асыуы тураһында белдерә<ref name="Hogg1948">{{Мәҡәлә|заглавие=The Titius-Bode Law and the Discovery of Ceres|издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada|том=242|страницы=241—246|bibcode=1948JRASC..42..241S|язык=mis|автор=Hogg, Helen Sawyer|год=1948}}</ref>. 1781 йылда Уилям Гершелдең [[Уран (планета)|Уран]]ды асыуы был ҡағиҙәнең дөрөҫлөгөн раҫлап ҡына ҡалмай, ә Ҡояштан 2,8 а. е. алыҫлыҡта (Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы ара) планеталар эҙләүҙе башлап ебәрә. Һөҙөмтәлә 1800 йылда 24 астрономды берләштергән «Күк һаҡсылары» тип аталған төркөм барлыҡҡа килә. Фон Цах етәкләгән был төркөм, бер нисә ул ваҡыттағы иң көслө телескоптан тәүлек әйләнәһенә күҙәтеүҙе ойоштора. Улар Церераны таба алмай, ләкин башҡа бер нисә ҙур астероид аса. [[Файл:Piazzi_Cerere.jpg|слева|мини|upright|Пьяцци китап ''«Cerere Ferdinandea del pianeta scoperta Della nuovo»'', церера асылды.уны яҙыу.]] Церераны [[1801 йыл|1801 йылдың 1 ғинуарында]] Палерма астрономик обсерваторияһында итальян астрономы Джузеппе Пиацци аса, ул да «Күк һаҡсылары» төркөмөнә саҡырыла, әммә саҡырылғанға тиклем үк ул Церераны асҡан була. Ул «ла Кайл әфәнеденең 87-се Зодиак йондоҙҙары каталогында билдәләнгән 87-се [[Йондоҙҙар|йондоҙҙо]]» эҙләй, әммә «уға тиклемге башҡа йондоҙҙоң» булыуын аңлай. Шулай итеп, ул эҙләгән йондоҙ эргәһендә башҡа йыһан объектын таба, башта уны [[комета]] тип иҫәпләй<ref name="Forbes1971">{{Мәҡәлә|заглавие=Gauss and the Discovery of Ceres|издание=Journal for the History of Astronomy|том=2|страницы=195—199|bibcode=1971JHA.....2..195F|язык=mis|автор=Forbes, Eric G.|год=1971}}</ref>. Пияцци, уны сир аяғынан йыҡҡанға тиклем, дөйөм алғанда Церераны 24 тапҡыр күҙәтә (һуңғы тапҡыр 1801 йылдың 11 февралендә күҙәтә). 1801 йылдың 24 ғинуарында ул ике коллегаһына хат аша үҙенең асышы тураһында хәбәр итә: береһе Миланда йәшәүсе ватандашы Барнаба Ориани (Barnaba Oriani) һәм [[Берлин]]дан Иоганн Боде була. Хаттарында объектты комета булараҡ тасуирлай, әммә шунда уҡ аңлатма биреп үтә: «уның хәрәкәтенең әкрен һәм ярайһы уҡ бер төрлө булыуы миндә бер нисә тапҡыр уның кометаға ҡарағанда яҡшыраҡ берәй есем булыуы ихтимал, тигән фекер ҙә тыуҙырҙы», тип белдерә. Шул уҡ йылдың апрель айында Пиацци юғарыла атап үтелгән коллегаларына һәм Парижда йәшәгән Жером Лаландаға күҙәтеүҙәренең тулы вариантын ебәрә. Был күҙәтеүҙәр ''«Correspondenz Monatliche»'' журналының 1801 йылдың сентябрь һанында баҫылып сыға.<blockquote>Журнал баҫылып сыҡҡан мәлгә тиклем Церераның күренгән торошо үҙгәреп өлгөрә (башлыса, Ерҙең орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында), һәм Ҡояш нурҙары сағылышы аҫтында башҡа астрномдар Пиацциның күҙәтеүҙәрен раҫлай алмай. Йыл аҙағына тағы Церераны күҙәтергә мөмкин була, әммә оҙаҡ ваҡыт үткәнгә күрә, уның аныҡ ҡына торошон билдәләү бик ҡыйын була. [[Карл Фридрих Гаусс]] 24 йәшендә Церераның орбитаһын билдәләү өсөн махсус ысул уйлап таба<ref name="Forbes1971"/>. Ул үҙ алдына өс тулы күҙәтеү буйынса орбита элементтарын билдәләүсе ысулды табырға тигән бурысты ҡуя (әгәр өс билдәле мәлдәге ваҡыт, туранан-тура инеү һәм ауышыу билдәле булһа)<ref name="astronomers">{{Cite web|url=http://astronomers.name/gauss.html|title=ГАУСС|publisher=Астрономы - Биографический справочник|accessdate=2011-09-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVW9h2S|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Бер нисә аҙна эсендә ул Церераның юлын иҫәпләй һәм һөҙөмтәләрен фон Цахҡа ебәрә. 1801 йылдың 31 декабрендә Франц Ксавер фон Цах Генрих Ольберс менән берлектә Церераны асыуҙы раҫлай<ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>.</blockquote>Церераны тәүге күҙәтеүселәр уның үлсәмен ярайһы уҡ яҡынса ғына иҫәпләй ала: 260 километрҙан (1802 йылда Гершель иҫәпләүҙәре буйынса) 2613 километрға тиклем (Иоганн Шрётерҙың 1811 йылдағы иҫәпәләүе)<ref>{{Cite web|title=Asteroid Masses and Densities|url=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3008.pdf|accessdate=2008-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVWcf2E|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref name="Hughes1994">{{Мәҡәлә|заглавие=The Historical Unravelling of the Diameters of the First Four Asteroids|издание=R.A.S. Quarterly Journal|том=35|номер=3|страницы=331|bibcode=1994QJRAS..35..331H|язык=en|тип=journal|автор=Hughes, D. W.|год=1994}}[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1994QJRAS..35..331H&defaultprint=YES&page_ind=4&filetype=.pdf (Page 335)]</ref>. == Атамаһы == Пиацци үҙе асҡан объектҡа Римдең игенселек алиһәһе Церера һәм Сицилия короле Фердинанд III хөрмәтенә Церера Фердинанда (Ceres Ferdinandea) тип атарға тәҡдим итә<ref name="Forbes1971"/><ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>. Донъялағы башҡа илдәр «Ferdinandea» атамаһын ҡабул итә алмай, шуға аҙаҡ атама Церера булып ҡына ҡала. Церера ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа [[Германия]]ла Герой тип атала, Грецияла — Рим алиһаһе Церераның эквиваленты Деметра (греч. Δήμητρα)<ref>В большинстве языков используются адаптации латинского слова ''Ceres'': русское «Церера», персидское ''Seres'', японское ''Keresu''. Исключение — китайский: «Звезда божества зерна» (穀神星 ''gǔshénxīng''). Однако богиня Церера в китайском называется своим оригинальным именем в форме 刻瑞斯 (''kèruìsī'').</ref>. Церераның боронғо астрономик символы ураҡ ⚳ ([[Файл:Ceres_symbol.svg|20x20пкс|Ceres Sickle variant of symbol]])<ref>В Юникоде — U+26B3</ref> була, ул бер аҙ [[Сулпан|Венера]] символына ♀оҡшаш була; һуңынан символ диск нумерацияһына ① алмаштырыла<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=On the symbolic notation of the asteroids|том=2|номер=34|страницы=80|bibcode=1852AJ......2...80G|doi=10.1086/100212|автор={{Нп3|Gould, B. A.|Gould, B. A.||Гулд, Бенджамин Апторп}}|год=1852|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Церера хөрмәтенә1803 йылда яңы асылған химик элемент церий тип атала<ref>{{Cite web|url=http://www.webelements.com/cerium/history.html|title=Cerium: historical information|publisher=Adaptive Optics|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Шул уҡ йылда тағы ла бер яңы [[химик элемент]] Церера хөрмәтенә атала, әммә уны асыусы уның исемен үҙгәртеп палладий (икенсе ҙур астероид Палладаны асыу хөрмәтенә) тип атай<ref>{{Cite web|url=http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag|date=2003-10-30|title=Amalgamator Features 2003: 200 Years Ago|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html|archivedate=2006-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag |date=2006-02-07 }}</ref>. == Статусы == [[Файл:Ceres_Earth_Moon_Comparison.png|слева|мини|Церераны (түбәндә һулда) [[Ай (юлдаш)|Ай]] (өҫтә һулда) һәм [[Ер]] менән сағыштырыу]] Церераның статусы күп тапҡырҙар үҙгәрә һәм ҡайһы бер фекер айырымлыҡтары булған бәхәс темаһына әйләнә. Иоганн Элерт Боде уны [[Марс]] һәм [[Юпитер]] араһында, Ҡояштан 419 млн км алыҫлыҡтағы (2,8 а. е) «етмәгән планета» тип атай. Ярты быуат дауамында Церера [[Планета|планета булып иҫәпләнә]] (2 Паллада 2, 3 Юнона һәм 4 Вест менән бер рәттән), был турала астрономия таблицаларында ла, китаптарҙа ла баҫылып сыға<ref name="Forbes1971"/>. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Марс менән Юпитер араһында башҡа объекттар ҙа табыла, һәм Церера — шундай объекттарҙың береһе<ref name="hoskin">{{Cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|accessdate=2007-07-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI|archivedate=2012-07-04}}</ref>. 1802 йылда Уильям Гершель «астероид» (йондоҙға оҡшаш)<ref name="Hilton">{{Cite web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|first=James L.|last=Hilton|title=When Did the Asteroids Become Minor Planets?|date=2001-09-17|accessdate=2006-08-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVX4Ic9|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825024347/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |date=2009-08-25 }}</ref> тигән термин индерә. Шулай итеп, Церера [[Астероид|иң тәүҙә асылған астероид]]<ref name="Hilton"/> булып ҡала [[Плутон]] һәм планеталарҙың ниндәй күк есеме булыуы тураһындағы бәхәс Церераға планета статусын ҡайтарыу тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата<ref>{{Cite web|last=Battersby|first=Stephen|date=2006-08-16|url=https://www.newscientist.com/article/dn9762|title=Planet debate: Proposed new definitions|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVYUuA9|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref>{{Cite news|title=Solar system to welcome three new planets|first=Steve|last=Connor|url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=5&ObjectID=10396493|publisher=NZ Herald|date=2006-08-16|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Халыҡ-ара астрономия союзы түбәндәге билдәләмәне тәҡдим итә: планета — ул : а) гравитация көстәре тәьҫире аҫтында гидростатик тигеҙлеккә эйә һәм түңәрәккә яҡын формала булған күк есеме. б) [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәләй орбитаһы буйлап хәрәкәт итә, һәм ул йондоҙ ҙа, планета юлдашы ла түгел<ref>{{Cite web|date=2006-08-16|url=http://www.iau.org/iau0601.424.0.html|title=The IAU draft definition of "Planet" and "Plutons"|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVZO5LK|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827210426/http://www.iau.org/iau0601.424.0.html |date=2008-08-27 }}</ref>. Был резолюция Церераны Ҡояштан бишенсе урында әйләнгән планета тип таный<ref>{{Cite web|author=Staff Writers|date=2006-08-16|url=http://www.spacedaily.com/reports/The_IAU_Draft_Definition_Of_Planets_And_Plutons_999.html|title=The IAU Draft Definition Of Planets And Plutons|publisher=SpaceDaily|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVaYA11|archivedate=2012-07-04}}</ref>, әммә шул көйө лә ҡабул ителмәй, 2006 йылдың 24 авгусында альтернатив билдәләмә үҙ көсөнә инә. Унда, йыһан есеме юғарыла атап үтелгән характеристикаларҙан тыш үҙ гравитацияһы тәьҫире аҫтында орбитаһы янында «башҡа есемдәрҙән азат булған аралыҡҡа» эйә булғанда ғына уға ҡарата «планета» терминын ҡулланырға мөмкин, тип әйтелә. Был билдәләмә буйынса Церера «планета» була алмай, сөнки ул үҙенең орбитаһында өҫтөнлөккә эйә түгел, ә астероидтар билбауында меңәрләгән астероид менән орбитаһын уртаҡлаша һәм дөйөм массаның яҡынса өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә<ref name="megabook">{{Cite web|url=https://megabook.ru/article/Церера%20(планета)|title=ЦЕРЕРА (планета)|author=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|publisher=megabook.ru|accessdate=2011-09-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVO93cx|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Шуға күрә ул хәҙер кәрлә планета тип атала. == Орбитаһы == [[Файл:Sistema_Solar_interior_ru.png|альт=Расположение орбиты Цереры|слева|мини|584x584пкс|Церераның орбитаһының урынлашыуы]] Церераның орбитаһы астероидтар билбауында [[Марс]] менән [[Юпитер]] орбиталары араһында ята, һәм «планетаға бик ныҡ оҡшаған»: эллипсҡа бик аҙ оҡшаған (эксцентриситет 0,08) һәм эклиптика яҫылығына ауышлығы уртаса (10,6°), Плутон менән сағыштырғанда (17°) һәм Меркурий менән сағыштырғанда (7°). Орбитаһының ҙур ярымкүсәре 2,76 а. е. тәшкил итә, перигелийҙа һәм афелийҙа — ярашлы рәүештә 2,54, 2,98 а. е.. Ҡояш тирәләй 4, 6 йылда әйләнеп сыға. [[Ҡояш]]ҡа тиклемге уртаса ара 2,77 а. е. (413,9 млн км). Церера менән [[Ер]] араһы уртаса ~ 263,8 млн км<ref>[https://web.archive.org/web/20150402124504/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/92436/ ЦЕРЕРА (планета)], Энциклопедический словарь</ref>. Церерала тәүлек оҙонлоғо 9 сәғәт тә 4 минутҡа тигеҙ<ref name="NSSDC">{{Мәҡәлә|заглавие=Asteroid Fact Sheet|ссылка=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/asteroidfact.html|язык=mis|автор=Williams, David R.|год=2004}}</ref>. [[Файл:Ceres_Orbit_rus.svg|мини|300x300пкс|Церера орбитаһы]] Һүрәттә Церера орбитаһы (күк төҫ менән күрһәтелә) һәм ҡайһы бер башҡа планеталар орбиталары (аҡ һәм һоро төҫтә) күрһәтелгән. Орбитаһының эклиптиканан түбәнерәк өлкәһе ҡарараҡ төҫ менән, ә Ҡояш ҡыҙыл-һары төҫ менән билдәләнгән. Юғарылағы диаграммала Марс менән Юпитер араһындағы Церераның орбитаһы күрһәтелә. Юғарылағы диаграммала уңда Церераның һәм Марстың перигелийы (q) һәм афелийы (Q) урынлашҡан. Түбәнге диаграммала Церера орбитаһының Марс һәм Юпитерҙың орбиталарына ҡарата ауышлығы күрһәтелгән. {| class="wikitable" |Быуаттар барышында йоғонто яһай алған планеталар тәьҫире аҫтында Церерала барлыҡҡа килгән тайпылыштар (в Григориан йыл иҫәбендә)<ref>{{Китап|автор=Горячев Н. Н.|заглавие=Вековые возмущения Цереры от восьми влиятельных планет|ссылка=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/v/Bulletin_TPU/1936/v55/a01_bw.pdf|год=14 апреля 1935}}</ref>. !Планеталар атамалары !Массалары !δ. e. !δi !δθ !δψ !δε !δχ !δα |- |Меркурий |1:(8×10<sup>6</sup>) | -0,000018 | +0,000044 | -0,000241 | +0,000484 | +0,071482 | +0,000488 | +3×10<sup>−7</sup> |- |Венера |1:(41×10<sup>4</sup>) | -0,000025 | +0,000227 | -0,027558 | +0,037903 | +1,446688 | +0,038375 | +3×10<sup>−6</sup> |- |Ер |1:329390 | -0,000536 | +0,000011 | -0,106807 | +0,092360 | +1,887510 | +0,094189 | -4×10<sup>−7</sup> |- |Марс |1:(3085×10<sup>3</sup>) | +0,000069 | +0,000359 | -0,039992 | +0,064190 | +0,239440 | +0,064875 | +4×10<sup>−7</sup> |- |Юпитер |1:(1047,35) | -0,6752 | -0,5772 | -52,184 | +55,909 | -56,053 | +56,802 | -2×10<sup>−4</sup> |- |Сатурн |1:(3501,6) | -0,022 | -0,041 | -1,411 | +1,290 | -2,125 | +1,314 | -1×10<sup>−4</sup> |- |Уран |1:22650 | +0,00025 | +0,000002 | -0,02712 | +0,02327 | -0,03735 | +0,02373 | +3×10<sup>−5</sup> |- |Нептун |1:19350 | +0,000013 | -0,000229 | -0,007816 | +0,007691 | -0,011239 | +0,007825 | -1×10<sup>−5</sup> |} == Физик характеристикалары == [[Файл:Ceres_size.jpg|мини|Планеталарҙың ҡайһы бер юлдаштары менән сағыштырғанда Церераның үлсәме.]] === Церераның төҙөлөшө === [[Файл:Ceres_Cutaway_inernaz.png|мини|Церера Төҙөлөшө:<br><br><br><br>1 — йоҡа реголит ҡатламы;<br><br><br><br>2 — боҙ мантияһы;<br><br><br><br>3 — таш ядроһы]] Күпселек астероидтарҙың айырмалы рәүештә, шарға яҡын форманы алғандан һуң Церераның эске ҡатламдарында гравитацион билдәләнеш башлана — ауыр тоҡомдар үҙәк өлөшкә күсә, еңелерәктәре өҫкө ҡатламға урынлаша. Шулай итеп, таш йәҙрәһе һәм һыу боҙонан криомантия формалаша<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape|издание=Nature|том=437|страницы=224—226|doi=10.1038/nature03938|bibcode=2005Natur.437..224T|pmid=16148926|номер=7056|язык=en|тип=journal|автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al.|год=2005}}</ref>. Церераның тығыҙлығының түбән булыуын (2,16 г/см3) иҫәпкә алһаҡ, уның мантияһының ҡалынлығы 100 километрға етә (массаның 23-28 проценты һәм кәрлә планета күләменең 50 проценты)<ref>72-77 % безводного камня по массе — согласно William B. McKinnon, 2008, [[bibcode:2008DPS....40.3803M|«On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt»]]. ''American Astronomical Society,'' DPS meeting #40, #38.03</ref>, бынан тыш унда ҙур ғына күләмдә боҙ бар: 200 миллион куб километр, был Ерҙәге сөсө һыу күләменән артыҡ<ref name="Carey2006">{{Cite news|title=Largest Asteroid Might Contain More Fresh Water than Earth|first=Bjorn|last=Carey|url=http://space.com/scienceastronomy/050907_ceres_planet.html|publisher=SPACE.com|date=2005-09-07|accessdate=2006-08-16}}</ref>. Ошо мәғлүмәттәр 2002 йылда Кек обсерваторияһы яһаған күҙәтеүҙәр һәм эволюция моделдәре<ref name="McCord2005"/> менән дәлилләнә. Церераның юлдаштары табылмай. Һәр хәлдә әлегә, «Хаббл» күҙәтеүҙәре 10—20 километрҙан ашыу ҙурлыҡтағы юлдаштарҙың булыуын инҡар итә. == Өҫтө == [[Файл:Ceres_Rotation.jpg|мини|2003-2004 йылдарҙа «Хаббл» йыһан телескобы (30 км/пиксель) эшләгән һүрәттәрҙә Церерала сағыу тап булыуын асыҡлана]] [[Файл:Ceres_RC2_Bright_Spot.jpg|мини|Церера таптар иң сағыу булып, һанһыҙ станцияһы йыраҡлыҡта менән 2015 йылдың 19 февралендә {{S|46 000 км}} алыҫлыҡтан «Dawn» станцияһы Церералағы саҡыу тапты төшөрөп ала. Баҡһаң, был тап ике өлөштән тора икән һәм Оккатор кратерында урынлашҡан]] [[Файл:Occator_PIA19889.jpg|мини|2015 ййылдың авгусында «Dawn» станцияһы төшөргән һүрәттә Оккатор кратерының эсендә бер төркөм сағыу таптар күренә. Элегерәк алынған һүрәттәрҙә улар бер ҙур тап булып күренә ине.]] 2015 йылдың 13 июлендә тәүге 17 исем Церера кратерҙарына<ref>[https://astrogeology.usgs.gov/news/nomenclature/first-17-names-approved-for-features-on-ceres First 17 Names Approved for Features on Ceres]</ref> бирелә. Сағыу табы булған кратерға [[Боронғо Рим]]дең ер тырматыу аллаһы Оккаторҙың исеме бирелә. Dawn-дың төп камераларынан алынған һүрәттәрҙе анализлап, АҠШ, Италия, Германия һәм Франция геологтары<ref name="Schmidt_04_2017">{{Мәҡәлә|автор=Britney&nbsp;E.&nbsp;Schmidt, Kynan&nbsp;H.&nbsp;G.Hughson, Heather&nbsp;T.&nbsp;Chilton, Jennifer&nbsp;E.&nbsp;C.&nbsp;Scully, Thomas&nbsp;Platz, Andreas&nbsp;Nathues, Hanna&nbsp;Sizemore, Michael&nbsp;T.&nbsp;Bland, Shane&nbsp;Byrne, Simone&nbsp;Marchi, David&nbsp;P.&nbsp;O’Brien, Norbert&nbsp;Schorghofer, Harald&nbsp;Hiesinger, Ralf&nbsp;Jaumann, Jan&nbsp;Pasckert, Justin&nbsp;D.&nbsp;Lawrence, Debra&nbsp;Buzckowski, Julie&nbsp;C.&nbsp;Castillo-Rogez, Mark&nbsp;V.&nbsp;Sykes, Paul&nbsp;M.&nbsp;Schenk, Maria-Cristina&nbsp;DeSanctis, Giuseppe&nbsp;Mitri, Michelangelo&nbsp;Formisano, Jian-Yang&nbsp;Li, Vishnu&nbsp;Reddy; et.al.|заглавие=Geomorphological evidence for ground ice on dwarf planet Ceres|ссылка=http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2936.html|издание=Nature Geoscience|год=2017|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/ngeo2936|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> Церера өҫтөндәге әүҙемлек эҙҙәренең тоҡомдоң өҫкө ҡатламдарында һыуҙың күплеге менән бәйле булыуын билдәләй. Материяның өс типтағы ағымы булыуы асыҡлана. Беренсе аҡым башлыса юғары киңлектәрҙә осрай — ул ерҙәге боҙлоҡтарҙы хәтерләтә, улар, бер урындан икенсе урынҡа күсеп йөрөп, кратер ситтәрен емерә, икенсе типтағы шыуышыу ерҙәге ишелмәләргә оҡшаш. Өсөнсө шыуышыу ҙур структураға эйә булған кратерҙар менән ассоциациялана: улар көслө ташҡынды хәтерләтә. Бөтә был шыуышыуҙар планета өҫтөндә бик йыш күҙәтелә — бындай күренештәрҙе диаметры 10 километрҙан ашыу кратерҙарҙың янында осратырға мөмкин<ref>{{Cite news|title=На Церере нашли ледники и оползни|first=Владимир|last=Королев|url=https://nplus1.ru/news/2017/04/18/ceres-water|work=N+1|publisher=|date=2017-04-18|accessdate=2017-04-19|language=}}</ref> == Артабанғы тикшеренеүҙәр == [[Файл:PIA19606-Ceres-Dawn-GlobalMap-Annotated-20150728.jpg|центр|мини|700x700пкс|Церералағы 17 кратерҙың исемдәре (ҡыҙыл тонда — участка бейектәре, күк төҫтәгеһе тәпәштәре]] == Шулай уҡ ҡара == * Астероидтар билбауы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * База данных JPL НАСА по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * База данных MPC по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * [https://www.youtube.com/watch?v=nJiw2NxqoBU Церерыть Dawn өҫтөндә терәк Видео] // Propulsion Laboratory Jet NASA, 29.01.2016 * [https://web.archive.org/web/20191118233628/http://www.brera.mi.astro.it/sormano/ceres.html Церера үҙенсәлекле асыштар тураһында яҙыу] * [https://lenta.ru/news/2017/05/17/ceres/ НАСА әйләнеп Церера күрһәткән видео] [[Категория:Карл Фридрих Гаусс]] [[Категория:Кәрлә планеталар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1801 йылда асылған астрономик объекттар]] [[Категория:Церера| ]] 19u23xrlv595h9yeoene7s93limb8sx Телеграф 0 154335 1310136 1277125 2026-11-10T22:38:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310136 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b64 784-3.jpg|thumb|300px|ТЕЛЕГРАФЫ ЭЛЕКТРИЧЕСКИЕ II. 1. Электрический звонок. 2 и 3. Двойной изолятор для проводов. 4. Изолятор в железной оправе. 5. Звонок для переменных токов. 6. Соединение проводов. 7. Реле. 8. Пишущий телеграфный прибор, обыкновенный немецкий. 9. Сифонный отметчик Томсона. 10. Поляризованный пишущий телеграфный аппарат Сименса и Гальске. 11. Приемный аппарат Морзе. 12. Ключ Морзе.]] {{interwiki extra|qid=Q721587}} {{другие значения}} '''Телегра́ф''' ({{lang-grc|τῆλε}} — «алыҫ» + {{lang-grc2|γράφω}} — «яҙам ») хәҙерге мәғәнәһе —сигналды [[сым]], [[радио]] йәки башҡа канал аша тапшырыу ысулы. Мәғлүмәтте телеграф ысулы менән тапшырыу- ''[[Телеграфия|телеграфия]]''. == Бәйләнештең ябай саралары== Боронғо заманда тиҙ сигнал тапшырыу өсөн ҡалҡыу урындарҙа усаҡ яҡҡандар, ут йәки төтөн менән дошман яҡынлашыуы, йәки тәбиғи ҡаза тураһында хәбәр ебәргәндәр. Ҡайһы бер ҡәбиләләр, халыҡтар төрлө музыка ҡоралдары сығарған тауыштарҙы ҡулланғандар ( [[там-там]], мөгөҙ), ҡайһы береһе көҙгөләрҙә ҡояш нурҙарын уйнатып, ниндәй ҙә булһа хәбәр еткергән. Был бәйләнеш системаһы- «''[[Гелиограф (телеграф)|гелиограф]]''», ябай яҡтылыҡ телеграфы. == Оптика телеграфы == [[File:OptischerTelegraf.jpg|thumb|upleft|A replica of one of [[Claude Chappe|Chappe's]] semaphore towers in [[Nalbach]], Germany]] [[File:Signaling by Napoleonic semaphore line.jpg|thumb|Illustration of signaling by semaphore in 18th century France. The operators would move the semaphore arms to successive positions to spell out text messages in semaphore code, and the people in the next tower would read them.]] [[Файл:Seaman send Morse code signals.jpg|thumb|Передача кодом Морзе при помощи корабельного оптического телеграфа (лампы Ратьера)]] {{main|Оптический телеграф}} [[1792 ]] йылда Францияла Клод Шапп мәғлүмәтте яҡтылыҡ ярҙамында тапшырыуҙы уйлап сығарған («оптика телеграфы»). Ул күҙ күреме ерҙә урынлашған бер нисә ҡоролманан ғибәрәт булған. Ҡоролма ҡыйығында арҡылы таҡталы семафорҙар ҡуйылған. Улар менән эстә ултырған операторҙар трос аша идара иткән. Семафор эшләгән фигура алфавиттағы хәрефтәргә тап килгән, шулай итеп бер минутта ике һүҙ тапшырып булған. Шапп системаһы [[Европа|Европа]]ла бик тиҙ тарала. [[Швеция|Швеция]]ла оптика телеграфы станциялары [[1880 ]] йылға тиклем эшләй. Улар бик уңайлы булһа ла, тик ҡояш яҡтыһында ғына эшләй ала, һауа торошона ныҡ бәйле була ( электричествоны ҡулланыу 1880 йылда ғына башлана). Уларҙа эшләү өсөн операторҙар кәрәк була, бер-берһенән улар 30 километр алыҫ урынлаша алмай. Хөкүмәт ҡуллана алһа ла, коммерция маҡсатында был системаны ҡулланыу ныҡ ҡыйбатҡа төшә. Электр телеграфы утыҙ тапҡырға арзаныраҡ була, уны тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында , һауа торошона ҡарамай, ҡулланып була. == Электр телеграфы== [[Файл:Telegrafo.png|thumb|Схема электромеханического телеграфа]] [[Файл:Телеграфный коммутатор конструкции П. Кошкодаева.jpg|thumb|right|Телеграфный коммутатор конструкции П. Кошкодаева. Использовался на стационарных узлах Наркомата связи и штабов военных округов. В годы ВОВ широко применялся для оборудования кроссов стационарных узлов связи ([[Военно-исторический музей артиллерии, инженерных войск и войск связи]], Санкт-Петербург)]] XVIII быуаттың яртыһында электричество ҡулланып, бәйләнеш булдырырға тырышып ҡарайҙар. 1774 йылда Ж.-Л. Лесаж Женевеала электростатик телеграф эшләгән. 1798 йылда Испания уйлап табыусыһы Франциско де Сальва электростатик телеграфтың үҙ конструкцияһын тәҡдим итә. 1809 йылда немец ғалимы Самуил Томас Земмеринг газ күбектәрендә эшләгән электрохимик телеграф төҙөй<ref>[http://www.thingshistory.com/istoriya-telegrafa-elektroximicheskij-elektroliticheskij-telegraf/ Каким был первый телеграф<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1824 йылда инглиз физигы [[Барлоу, Питер|Питер Барлоу]] телеграф үҫешен тотҡарлаған « Барлоу законы»н яҙа. Тәүге электромагнит телеграфты Рәсәй ғалимы Павел Львович Шиллинг 1832 йылда эшләй. Алфавиттағы хәрефтәргә телеграф аппаратында аҡ һәм ҡара түңәрәктәрҙән торған символдар комбинацияһы тура килгән. Һуңыраҡ электромагнит телеграфын Германияла Карл Гаусс менән Вильгельм Вебер эшләй (1833), Бөйөк Британияла — Кук менән Уитстон (1837), АҠШ-та [[Морзе, Сэмюэл|Сэмюэл Морзе]] 1840 йылда электромагнит телеграфҡа патент ала<ref>{{Cite web|url = http://33.media.tumblr.com/tumblr_m5m5lht3Xr1qhk04bo1_1280.gif|title = Скан патента|author = |work = |date = |publisher = }}</ref>. Шиллинг, Гаусс-Вебер, Кук-Уитстон электромагнит телеграфтары уҡлы төргә,ә Морзе аппараты иһә электромеханик төргә ҡарай. Морзе телеграф кодын уйлап сығара. Алфавиттағы хәрефтәргә оҙон һәм ҡыҫҡа сигналдар тап килә— «нөктә» һәм «һыҙыҡ» ( Морзе коды). 1837 йылда Лондонда электр телеграфы коммерция маҡсатында ҡулланыла башлай . Рәсәйҙә П. Л. Шиллинг эшен [[Якоби, Борис Семёнович|Б. С. Якоби]] дауам итә, ул 1839 йылда яҙыусы телеграф аппаратын, ә 1850 йылда — хәрефтәр баҫыусы телеграф аппаратын эшләй. 1858 йылда Атлантика аша телеграф бәйләнеше булдырыла. Һуңыраҡ [[Африка|Африка]]ға табан кабель һалына, 1870 йылда [[Лондон]] менән [[Бомбей]] араһында ([[Мысыр]] һәм [[Мальта|Мальта]]лағы реле станцияһы аша) тура бәйләнеш булдырыла. [[Файл:1891 Telegraph Lines.jpg|center|thumb|333px|Основные телеграфные линии на 1891 год]] == Ҡарағыҙ == * [[Телеграфия]] * [[Телеграмма]] * [[Телеграфная марка]] * [[Тикерный аппарат]] * [[CROWD36]] * [[Абонентское телеграфирование]] * [[Сеть авиационной фиксированной электросвязи]] * [[Водяной телеграф]] * [[Радиотелеграф]] * [[Телеграфный код]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{статья |заглавие = Снимок №1 |издание = «[[Советское фото]]» |тип = журнал |год = 1957 |номер = 3 |страницы = 77 |ref = Советское фото |issn = 0371-4284 }} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Телеграфия|[[Гезехус, Николай Александрович|Гезехус Н. А.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Телеграф в древности}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Телеграф, экономическое значение}} * [https://web.archive.org/web/20160303185600/http://www.rustelecom-museum.ru/objects/?ContainerID=757&containerType=62&objectID=399&langID=57 Центральный музей связи имени А. С. Попова: аппарат П. Л. Шиллинга]. * [http://www.hffax.de/html/hauptteil_faxhistory.htm История факсимильных машин и фототелеграфов]{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20181230182405/http://www.teleprinter.net/english/index.html Виртуальный музей телетайпов]{{ref-en}}. * [http://www.nadcomm.com/ Североамериканский музей коммуникаций] (фото и запись звука телетайпа){{ref-en}}. * [http://xlegio.ru/throwing-machines/antiquity/antike-technik/antike-telegraphie.html Античная телеграфия]. {{Библиоинформация}} [[Категория:Телеграф| ]] pn2mquhng0ze4k4lphh5cbks93xjaxy Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы 0 154891 1310034 1307380 2026-11-10T16:35:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310034 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] ([[15 август]] [[1931 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[2006 йыл]]) — халыҡ йырсыһы. == Биографияһы == Иншар Әхмәҙулла улы Солтанбаев 1931 йылдың 15 авгусында [[Башҡорт АССР-ы|БАССР-ҙың]] [[Ейәнсура районы]] [[Башҡорт Үргене]] ауылында тыуған. Атаһы ла, әсәһе лә йырға маһир кешеләр була. Атаһынан күргән уҡ юнған, тигәндәй, бәләкәй Иншар Иҫәнғолда ете йәшендә үк күмәк кеше араһында йырлай. Арба өҫтөндә [[Урал (йыр)|«Урал» йырын]] башҡара ул. Иншарҙың йырҙарҙы махсус өйрәнергә ваҡыты ла, форсаты ла булмай, хәтерем яҡшы ине, йырҙарҙы ишетһәм, шундуҡ отоп ала инем, тип һөйләгән ул [[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы|Юлай Ғәйнетдиновҡа]] биргән интервьюһында. 1954 йылда Өфөлә һуғыштан һуң тәүге тапҡыр үткәрелгән фестивалдә ҡатнашып, лауреат исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда урман хужалығы өлкәһендә эшләр өсөн Өфөгә уҡырға килә, әммә ул уҡыу йортонда әлеге бүлек ябылған булып сыға. Иншар ауылына кире ҡайтмай, авиация заводы янында һөнәрселек училищеһында уҡый, уны ҡыҙыл диплломға тамамлай һәм заводта 1956 йылға тиклем эшләй. Әсәһе ауырып китеү сәбәпле ауылға ҡайтырға тура килә, урмансы булып эшләй. Үҙешмәкәр концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Район етәкселәре һәләтле егетте уҡырға барырға өгөтләйҙәр. Бик күп кеше араһынан Иншар Солтанбаевты һайлап Мәскәүгә ебәрәләр, әммә музыкаль белеме булмағас, уға [[Мәскәү]]ҙәге консерватория янындағы училищела 2 йыл уҡырға ҡушалар. Егет [[Өфө]]гә ҡайта һәм бында [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на уҡырға инә. Техникумды тамамлай алмай, сөнки көсөргәнешле күнегеүҙәрҙән һуң тауышы «ултыра»<ref>{{YouTube|JPAeI6CPjMc|logo=1}} Хазина. Султанбаев Иншар</ref>. [[Иҫәнғол]]да мәктәптә йыр уҡытыусыһы булып эшләй, артабан Әбйәлилдә тормош ҡороп, урмансы булып хеҙмәт итә. 1968 йылдан алып [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар]] ауыл музыка мәктәбендә, 1971 йылдан — Ейәнсура район мәҙәниәт йорто директоры (һәм ойоштороусыһы), 1974—1991 йылдарҙа һәм 1994—1996 йылдарҙа Әбйәлил район ҡулланыусылар союзының әҙерләү контораһында эшләгән. Матур тембрлы тауышҡа, әҫәрҙең музыкаль драматик образын төшөнөү һәләтенә эйә булған. Репертуарында — [[Бейеш (йыр)|«Бейеш»]], [[Буранбай (йыр)|«Буранбай»]], [[Каруанһарай (йыр)|«Каруанһарай»]], [[Сибай (йыр)|«Сибай»]], [[Урал (йыр)|«Урал»]] һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙары. Мәҫәлән, «Сибай» башҡорт халыҡ йырын ҡурайҙа башҡарыусылар араһында Иншар Солтанбаевтың оҫта уйнауы менән һоҡланмау мөмкин булмаған<ref>[http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html Шәһиәхмәттең «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031111030/http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html |date=2019-10-31 }}</ref> '''Ҡаҙаныштары''' [[1957 йыл]]да [[Мәскәү]] ҡалаһында үткән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале, Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙары (Мәскәү, [[Өфө]]; икеһе лә — [[1972]], республика ауыл үҙешмәкәр сәнғәт ([[1961]]), [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндың]] тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған үҙешмәкәр сәнғәт ([[1970]]) смотрҙары, үҙешмәкәр сәнғәт ([[1972]]), БАССР ҡулланыусылар кооперацияһы үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары ([[1981]]; бөтәһе лә — Өфө) фестивалдәре лауреаты<ref>{{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/12871-soltanbaev-inshar-khm-ulla-uly}}</ref>. 1999 йылда Әбйәлил районы [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылында уның исемендәге призға башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсы булдырылған. Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы [[2006 йыл]]дың [[7 ноябрь|7 ноябрендә]] Башҡортостандың Әбйәлил районы Асҡар ауылында вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Видеояҙмалар == # {{YouTube|JPAeI6CPjMc|logo=1}} Хазина. Султанбаев Иншар # [https://vk.com/feed?z=video204023402_456239155%2F166798754c564a154d%2Fpl_post_-36676061_258346 Солтанбаев Иншар - Буранбай] == Һылтанмалар == * {{БЭ|93170}}{{V|17|08|2021}} * [https://web.archive.org/web/20191031111030/http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html Шәһиәхмәттең «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 августа тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] qtsqnmdbyap021dqaem0j3il0nb6d95 Харуки Мураками 0 154974 1310263 1058855 2026-11-11T06:44:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310263 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Яҙыусы|128px|Жанр=[[роман (жанр)|роман]], [[антиутопия]], [[эссе]]|Lib=http://www.lib.ru/INPROZ/MURAKAMI/}} '''Харуки Мураками''' (яп. 村上 春樹 Харуки Мураками, [[12 ғинуар]] [[1949 йыл]], Киото) — [[Япония|япон]] [[Әҙип|яҙыусыһы]] һәм тәржемәсе. Уның китаптары 50 телгә тәржемә ителгән, Японияла һәм сит илдәрҙә бестселлер булып тора. Нәфис һәм фәнни әҙәбиәтте уҡыусылар һәм тәнҡитселәр уны халыҡ-ара кимәлдәге яҙыусы тип таный. Был уға бик күп наградалар килтерә. Муракамиҙың киң билдәле булған әҫәрҙәре - «Охота на овец» (1982), «Норвежский лес» (1987), «Хроники заводной птицы» (1994-95), «Кафка на пляже» (2002) һәм «1Q84» .(2009-10). Ул шулай уҡ япон теленә Раймонд Карвер һәм Джером Сэлинджер әҫәрҙәрен тәржемә иткән. Мураками китаптарында көнбайыш яҙыусыларының, шул иҫәптән, Ричард Бротиган, Чандлер һәм Курт Воннегут ижадының йоғонтоһо ҙур. Ошо сәбәптәр арҡаһында Японияла уның китаптарын «японса түгел» тип һанайҙар. Мураками эштәренең күпселеге сюрреалистик һәм меланхолиялы, уларҙың сюжетына яңғыҙлыҡ темаһы һәм [[Франц Кафка|Кафкаға]] хас ситләшеү характерлы. [[Киң мәғлүмәт саралары]] белдереүенсә ул бер нисә тапҡыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы на номинациялана<ref>[https://sputnik.by/culture/20181010/1038072029/chem-interesny-nominanty-na-premiyu-Novoy-akademii.html Вместо Нобелевской: чем интересны номинанты на премию Новой академии. 2018]</ref>, ләкин номинацияға тәҡдим ителгәндән һуң илле йыл үткәс кенә уның премияға тәҡдим ителеүе тураһындағы документтарҙы баҫтырып сығара<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/cinema/16jan2014/nobelnabok.html|title=В 1963 году на Нобелевскую премию по литературе претендовали Набоков, Евтушенко и Беккет|date=2014-01-16|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-07-06}}</ref>, шунлыҡтан Муракамиға Нобель премияһы биреү тураһындағы мәғлүмәт бер нисек тә раҫланмаған хәбәр булып тора. == Тормошо һәм ижады хронологияһы == Харуки Мураками [[Киото]] ҡалаһында 1949 йылда классик [[филология]] уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған. Харуки Муракамиҙың ҡартатаһы [[Буддизм|будда]] дине әһеле, уның бәләкәй генә сиркәүе була. Атаһы мәктәптә [[япон теле]] һәм әҙәбиәтенән уҡыта, буш ваҡытында будда мәғрифәтселеге менән шөғөлләнә. Буласаҡ яҙыусы Васэда университетында театр сәнғәтенең «классик драма» бүлегендә уҡый. 1950 йылда яҙыусы ғаиләһе Асия ҡалаһына — Кобе порты биҫтәһенә (Хего префектураһы) күсеп килә. [[1971 йыл]]да синыфташы Ёкоға өйләнә, әлегә тиклем уның менән йәшәй, балалары юҡ. [[1974 йыл]]да Токионың Кокубундзи районында үҙенең «Питер Кэт» тигән джаз-барын аса. 1977 йылда ҡаланың тыныс ҡына Сэндагай районына джаз-бары менән күсеп килә. [[1978 йыл]]дың апрелендә Мураками үҙенең яҙышҡыһы килеүен аңлай һәм кистәрен барҙа яңғыҙы ҡалып, ябай дәфтәр биттәрендә үҙенең әҫәрҙәрен яҙа башлай [[1979 йыл]]да «Слушай песню ветра» повесын — «Трилогия Крысы» әҫәрекнең беренсе өлөшөн баҫтыра. Бының өсөн ул абруйлы «Гундзо синдзин-се»бүләген ала. Ә саҡ ҡына һуңыраҡ әйҙәүсе «Бунгэй» журналының — «Премия имени Номы» бүләген ала. Роман йыл аҙағында инде бығаса кеше белмәгән-ишетмәгән тираж менән— 150 меңдән ашыу дана менән һатылып бөтә. [[1980 йыл]]да «Трилогия Крысы» әҫәренең икенсе өлөшө «Пинбол 1973» баҫтырыла. Мураками 1981 йылда барын һата һәм профессиональ яҙыусы булып китә. [[1982 йыл]]да ул үҙенең беренсе романы «Охота на овец» китабын — «Трилогия Крысы» әҫәренең өсөнсө өлөшөн баҫтырып сығара . Шул уҡ йылда сираттағы «Нома» премияһы менән бүләкләнә. 1983 йылда «Медленной шлюпкой в Китай» һәм «Хороший день для кенгуру» хикәйәләр йыйынтығын сығара. 1984 йылда «Светлячок, сжечь сарай и другие истории» хикәйәләр йыйынтығын баҫтыра. [[1985 йыл]]да «Страна чудес без тормозов и Конец Света» романын баҫтыра һәм уның өсөн «Танидзаки премияһын» ала. Шул уҡ йылда балалар өсөн «Рождество Овцы» китабын һәм «Смертельный жар карусели с лошадками» әҫәрен баҫтырып сығара . Мураками ҡатыны менән 1986 йылда [[Италия]]ға, ә һуңынан [[Греция]]ға китә, [[Эгей диңгеҙе]] утрауҙары буйлап сәйәхәт итә. Японияла уның «Повторный налет на булочную» китабы баҫылып сыға 1987 йылда " Норвежский лес» романы баҫыла. Яҙыусы [[Лондон]]ға күсеп килә. 1988 йылда [[Лондон]]да Мураками «Трилогия Крысы» китабының дауамы булған «Дэнс, Дэнс, Дэнс» әҫәрен яҙып бөтә. 1990 йылда Японияла уның «Ответный удар телепузиков» хикәйәләре баҫыла. Мураками 1991 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ҡа күсеп килә һәм Принстон университетында стажер-тикшеренеүсе вазифаһын биләй. Японияла Муракамиҙың 1979-1989 йылдарҙа яҙған 8 томлыҡ барлыҡ әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға. [[1992 йыл]]да ул Принстон университетының адъюнкт-профессоры дәрәжәһенә лайыҡ була. Японияла «К югу от границы, на запад от солнца» романын яҙып бөтөрә һәм нәшер итә. Япониянан Көнбайышҡа күсеп киткән, инглиз телен яҡшы белгән, Мураками япон әҙәбиәтендә беренсе булып үҙ тыуған иленә европалылар күҙе менән ҡарай башлай. <blockquote> Мин биш йыл самаһы ...штаттарға китеп, шунда йәшәгәндә ҡапыл ғына Япония һәм япондар тураһында йыраҡтан тороп ҡарап, иҫләп яҙа башланым, -тип иҫәпләй Мураками һуңынан.</blockquote>1993 йылдың июлендә ул Санта-Ана ҡалаһына, [[Калифорния]]ға, күсеп килә һәм ундағы Уильям Говард Тафт университетында хәҙерге(һуғыштан һуңғы) донъя әҙәбиәте буйынса лекциялар уҡый. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Монголия|Монголи]]яға сәйәхәт яһай. [[1994 йыл]]да Токиола уның «Хроники заводной птицы» ике томдағы романы сыға. 1995 йылда был китаптың 3-сө томы донъя күрә. Ошо саҡта Японияла ике трагедия була: Кобэлағы ер тетрәү һәм «Аум Синрике» сектаһының теракты. Мураками «Подземка» тигән документаль китап өҫтөндә эшләй башлай. 1996 йылда «Призраки Лексингтона» хикәйәләр йыйынтығын баҫтырып сығара. Ул Японияға, Токиоға, йәшәргә ҡайта. Ҡайтҡас, теракт ҡорбандары һәм уларҙың палачтарынан бер нисә интервью ала. Токио метроһындағы теракт тураһында [[1997 йыл]]да ике томлыҡ «Подземка» һәм «Край обетованный» документаль китаптарын баҫтырып сығара. 1999 йылда уның «Мой любимый sputnik» романы баҫыла. 2000 йылда уның «Все божьи дети могут танцевать» хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. Ғинуар 2001 — Оисо ҡалаһының диңгеҙ буйындағы йортҡа күсә һәм әлегә тиклем шунда йәшәй. [[2002 йыл]]дың сентябрендә үҙенең ике томлыҡ «Кафка на пляже»нәфис романын нәшер итә. 2003 йылдың февралендә Сэлинджерҙың «Над пропастью во ржи» китабын тәржемә итеп баҫтыра. Был китап тәржемә ителгән әҙәбиәт араһында һатылыуы буйынса яңы быуат башында бөтә рекордтарҙы уҙып китә. Июнь-июль, 2003 йыл. «Токийская сушеная каракатица» сәйәхәтселәр клубындағы коллегалары менән бергә [[Рәсәй]]ҙә тәүге тапҡыр була — [[Сахалин]] утрауына килә. Сентябрь айында ул [[Исландия]]ға китә. Ошо уҡ ваҡытта сираттағы роман өҫтөндә эшкә тотона. 2004 йылда ул «Послемрак» тип аталып баҫылып сыға. [[Файл:Murakami_Haruki_(2009).jpg|справа|мини|Мураками Иерусалим бүләген тапшырыу церемонияһында, 2009]] 2006 йылд яҙыусы Франц Кафка исемендәге әҙәби премия ала. Бүләкләү тантанаһы [[Прага]]ның ҡала йыйылыштар залында үтә, унда Муракамиға 10 мең долларлыҡ чек һәм Кафка статуэткаһы тапшырыла<ref>[http://www.newsru.com/cinema/31oct2006/murakami.html Награждение]</ref>. 2008 йылдың мәғлүмәт агентлығына биргән интервьюһында Киодо Мураками::«Хәҙер мин көнөнә биш-алты сәғәт өҫтәл артында яҙышып ултырам, — тине. — Роман өҫтөндә бер йыл да ике ай эшләйем инде». Мураками үҙе Достоевский әҫәрҙәренән илһам, көс алам тей. «Ул „[[Ағалы-энеле Карамазовтар|Братья Карамазовы]]“ романын ҡартайғас яҙған. Мин дә шулай эшләргә теләр инем». 2009 йылда Харуки Мураками [[Израиль дәүләте|Израилдың]] Ғәззә секторындағы контртеррористик операцияһын тәнҡитләп сыға<ref>См. статью [http://news.israelinfo.ru/world/28586 «Харуки Мураками об израильских впечатлениях»]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-ru}} на сайте IsraelInfo.ru.</ref>. Был хаҡта ул [[Иерусалим]]да, үҙенә 2009 йыл өсөн Иерусалим премияһын тапшырыу тантанаһында, форсаттан файҙаланып, юғары трибунанан әйтә:<blockquote> 2009 йылдың 28 майында Японияла яҙыусының «1Q84» романы һатыуға ҡуйыла. Көн аҙағына тиклем булған китаптың барлыҡ тиражы һатылып бөтә. 2010 йылдың сентябрендә Муракамиҙың «О чем я говорю, когда говорю о беге» китабы рус теленә тәржемә ителеп сыға. 2017 йылдың ғинуарында «Синтеся» нәшриәте Муракамиҙың яңы романы «Кисидантё гороси», инглизсә версияһы — «Killing commendatore», тип аталасаҡ тип хәбәр итә<ref>[http://tass.ru/kultura/3928996 Японское издательство объявило название новой книги Харуки Мураками]</ref>. == Тәржемә эшмәкәрлеге == Мураками Ф. Скотт Фицджеральд, Трумен Капоте, Джон Ирвинг, Джей ди Сэлинджер һәм башҡа XX быуат америка прозаиктары китаптарын, шулай уҡ Ван Альсбург һәм Уррсула ле Гуин әкиәттәрен япон теленә тәржемә итә. == Әҙәбиәттән тыш == Өйләнгән, балалары юҡ. [[Марафон|Марафон йүгереүе]] һәм триатлон менән шөғөлләнә. 1990-сы йылдар башында [[Токио]]ның төн уртаһындағы коммерциялы телеканалында көнбайыш музыкаһы һәм субкультураһы тураһында ток-шоу алып бара. Бер нисә музыка буйынса белешмә һәм фотоальбом сығара. Үҙенең коллекцияһында 40 мең джаз пластикалары булыуы менән билдәле. Күп йылдар дауамында джазды бик ярата һәм уны көнөнә унар сәғәт тыңлай. == Библиография == {| class="standard" !№ !Йыл !Исеме !Үҙенсәлекле исеме !Инглизсә !Иҫкәрмәләр |- |1 |[[1979 йыл|1979]] |'''Слушай песню ветра'''<br /><br /><small>Перевод Вадима Смоленского ISBN 5-699-03953-8</small> |風の歌を聴け<br /><br />''Кадзэ но ута о кикэ'' |''Hear the Wind Sing'' |Первая часть «Трилогии Крысы». |- |2 |[[1980 йыл|1980]] |'''Пинбол 1973'''<br /><br /><small>Перевод Вадима Смоленского ISBN 5-699-03953-8</small> |1973年のピンボール<br /><br />''1973-нэн но пинбо: ру'' |''Pinball, 1973'' |Вторая часть «Трилогии Крысы». |- |3 |[[1982 йыл|1982]] |'''Охота на овец'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Дмитрия Коваленина ISBN 5-94278-232-6</small> |羊をめぐる冒険<br /><br />''Хицудзи о мэгуру бо: кэн'' |''A Wild Sheep Chase'' <small>ISBN 0-375-71894-X</small> |Третья часть «Трилогии Крысы». |- |4 |[[1985 йыл|1985]] |'''Страна Чудес без тормозов и Конец Света'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Дмитрия Коваленина ISBN 5-699-02784-X</small> |世界の終わりとハードボイルド・ワンダーランド<br /><br />''Сэкай но овари то хадобоирудо ванда: рандо'' |''Hard-Boiled Wonderland and the End of the World'' <small>ISBN 0-679-74346-4</small> | |- |5 |[[1987 йыл|1987]] |'''Норвежский лес'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Андрея Замилова ISBN 5-699-05985-7</small> |ノルウェイの森<br /><br />''Норувэй но мори'' |''Norwegian Wood'' <small>ISBN 0-375-70402-7</small> | |- |6 |[[1988 йыл|1988]] |'''Дэнс, Дэнс, Дэнс'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Дмитрия Коваленина ISBN 5-94278-425-6</small> |ダンス・ダンス・ダンス<br /><br />''Дансу дансу дансу'' |''Dance, Dance, Dance'' <small>ISBN 0-679-75379-6</small> |Продолжение «Трилогии Крысы». |- |7 |[[1992 йыл|1992]] |'''К югу от границы, на запад от солнца'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Ивана и Сергея Логачёвых ISBN 5-699-03050-6, ISBN 5-699-05986-5</small> |国境の南、太陽の西<br /><br />''Коккё но минами, таиё но ниси'' |''South of the Border, West of the Sun'' <small>ISBN 0-679-76739-8</small> | |- |8 |[[1994 йыл|1994]], [[1995 йыл|1995]] |'''Хроники Заводной Птицы'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Ивана и Сергея Логачёвых ISBN 5-699-04775-1</small> |ねじまき鳥クロニクル<br /><br />''Нэдзимаки-дори куроникуру'' |''The Wind-Up Bird Chronicle'' <small>ISBN 0-679-77543-9</small> |Роман в 3-х книгах. |- |9 |[[1999 йыл|1999]] |'''Мой любимый sputnik'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Натальи Куниковой ISBN 5-699-05386-7</small> |スプートニクの恋人<br /><br />''Спутнику но коибито'' |''Sputnik Sweetheart'' <small>ISBN 0-375-72605-5</small> | |- |10 |[[2002 йыл|2002]] |'''Кафка на пляже'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Ивана и Сергея Логачёвых ISBN 5-699-09159-9, ISBN 5-699-10653-7</small> |海辺のカフカ<br /><br />''Умибэ но кафука'' |''Kafka on the Shore'' <small>ISBN 1-4000-4366-2</small> | |- |11 |[[2004 йыл|2004]] |'''Послемрак'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Дмитрия Коваленина ISBN 5-699-12973-1</small> |アフターダーク<br /><br />''Афутадаку'' |''After Dark'' <small>ISBN 0-385-66346-3</small> | |- |12 |[[2009 йыл|2009]], [[2010 йыл|2010]] |'''1Q84''' ('''Тысяча Девятьсот Восемьдесят Четыре''')<br /><br /><small>Перевод с яп. Дмитрия Коваленина. В 4 книгах. </small><small>ISBN 978-5-699-50930-0</small> |1Q84<br /><br />''Ити-кю-хати-ён'' |1Q84 |Роман в 3-х книгах. |- |13 |[[2013 йыл|2013]] |'''Бесцветный Цукуру Тадзаки и годы его странствий'''<br /><br /><small>Перевод с яп. </small><small>Дмитрия Коваленина. ISBN 978-5-699-78845-3</small> |色彩を持たない多崎つくると、彼の巡礼の年<br /><br />''Сикисай о мотанай тадзаки цукуру то, карэ но дзюнрэй но тоси'' |''Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage'' | |- |14 |[[2017 йыл|2017]] |'''[[:en:Killing Commendatore|Убийство командора]]''' <small>Перевод с яп. Андрея Замилова.</small><ref>{{Cite web|url=https://eksmo.ru/book/ubiystvo-komandora-kniga-1-vozniknovenie-zamysla-ITD953110/|title=Убийство Командора. Книга 1. Возникновение замысла|publisher=eksmo.ru|lang=ru|accessdate=2019-07-05}}</ref> <small>ISBN 978-5-04-100931-1</small> |騎士団長殺し<br /><br />''Киси дантё: гороси'' |''Killing Commendatore'' |Роман в 2-х книгах. |- |} == Әҙәбиәт == * Джей Рубин, ''Харуки Мураками и музыка слов'' (2002, 2005) Перевод с англ. Анны Шульгат. ISBN 5-94278-479-5 == Экранлаштырыу == * 1980 — «Слушай песню ветра» — шул уҡ исемдәге романынан. Режиссеры — Кадзуки Омори. * 2004 — «Тони Такитани» ({{lang-en|Tony Takitani}}). ''Тони Такия''хикәйәһе буйынса. Режиссеры — Дзюн Итакава. * 2007 — «Все божьи дети могут танцевать», режиссеры — Роберт Лоуджфолл. * 2010 — «Норвежский лес» — шул уҡ исемдәге романынан. Режиссеры — Чан Ань Хунг. * 2018 — «Пылающий». Фильм «Сжечь сарай» хикәйәһе буйынса төшөрөлгән. Режиссеры — Ли Чхан-дон. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.harukimurakami.com/ Официальный сайт Харуки Мураками{{ref-en}}] * Харуки Мураками в «Лавке языков» * [https://web.archive.org/web/20190817112836/https://books.vilingstore.net/Haruki-Murakami--vkusnoe-i-nespeshnoe-prozhivanie-zhizni-i1167340 Харуки Мураками: вкусное и неспешное проживание жизни] [[Категория:Япон яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:XXI быуат тәржемәселәре]] [[Категория:XX быуат тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:XXI быуат яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Япония яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1949 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] ofwzvfvgkbq8ugb1az4p41dkfr60u65 Ферштатер Герман Борисович 0 155185 1310230 1300585 2026-11-11T05:06:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310230 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ферштатер Герман Борисович''' ([[29 сентябрь]] [[1933 йыл]]— [[17 июнь]] [[2018 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).<ref>[http://rusdeutsch74.ru/wp-content/uploads/2016/02/%D0%9D%D0%95%D0%9C%D0%A6%D0%AB-%D0%98-%D0%A7%D0%95%D0%9B%D0%AF%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF-%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%AC-%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F.pdf НЕМЦЫ И ЧЕЛЯБИНСКАЯ ОБЛАСТЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020225117/https://rusdeutsch74.ru/wp-content/uploads/2016/02/%D0%9D%D0%95%D0%9C%D0%A6%D0%AB-%D0%98-%D0%A7%D0%95%D0%9B%D0%AF%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF-%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%AC-%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F.pdf |date=2021-10-20 }}</ref> == Биографияһы == 1933 йылдың 29 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында<ref>[https://prabook.com/web/german_borisovich.fershtater/478729 German Borisovich Fershtater]{{ref-en}}</ref> Борис Осипович Ферштатер<ref>[http://skorbim.com/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB/%D1%84%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.html Ферштатер Борис Осипович]</ref> һәм Лия Еремеевна Шпильт ғаиләһендә тыуа. 1941 йылда ата-әсәһе һәм ҡустыһы Иосиф (1938) менән Свердловскийға эвакуациялана<ref>[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&itemId=10241814&ind=2 Списки эвакуированных (1942)]</ref>. 1957 йылда «инженер-геолог» һөнәре буйынса Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң геолог-съемщик булып эшләй, һуңынан СССР Геология министрлығының Магнитогорск-разведка партияһында баш геолог була (1960 йыл). 1963 йылда СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институты аспирантураһына уҡырға инә. Шунан алып бөтә эшмәкәрлеге ошо институт менән бәйле (хәҙер академик А. Н. Заварницкий исемендәге Геология һәм геохимия институты). 1966 йылда «Магнитогорск габбро-гранит интрузияһы» монографияһы буйынса — кандидатлыҡ , 1972 йылда — «Урал гранитоидтарының төп формация төрҙәре петрологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009881733 Диссертация доктора геолого-минералогических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112085333/https://search.rsl.ru/ru/record/01009881733 |date=2019-11-12 }}</ref>. 1963 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институтының петрология лабораторияһында аспирант, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1974—2003 йылдарҙа Герман Борисович петрология лабораторияһын етәкләй, 2003 йылдан шунда уҡ төп ғилми хеҙмәткәр була. 400-ҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы. Уның хеҙмәттәре Магнитогорск районының магматик тоҡомдарына һәм тимер рудаһына, Джабык-Карагай массивы граниттарына, Сыростан массивы гранитоидтарына, Тараташ метаморфик комплексына, шулай уҡ Илмән тауҙары магматизмына, Кочкар районы магматизмына, метаморфизмына һәм алтын оруднениеһына бағышлана. Һуңғы тиҫтә йылдағы эшмәкәрлеге осоронда [[Урал]]дың гранитоид магматизмы үҙенсәлектәрен билдәләүсе төп петрогенетик процес булып торған күп этаплы надсубдукцион анатексистың генетик моделе эшләнә. Г. Б. Ферштатер 1969 йылдан Рәсәй минералогия йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора, Рәсәйҙең ведомство-ара петрографик комитетының Урал комитеты петрография советы рәйесе, Геология һәм геохимия институтының диссертация советы рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ «Литосфера» журналының баш мөхәррире урынбаҫары<ref>[https://www.lithosphere.ru Официальный сайт журнала]</ref> була. 2018 йылдың 17 июнендә Екатеринбургта вафат була. '''Һайланма монографиялары:''' * Магнитогорская габбро-гранитная интрузия. Свердловск: Изд-во ИГ УФАН. 1966. 123 с. * Петрология главных интрузивных ассоциаций. М.: Наука. 1987. 263 с. * Палеозойский интрузивный магматизм Среднего и Южного Урала. Екатеринбург, УрО РАН, 2013. 365 стр. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.igg.uran.ru/?q=ru/node/310 Ферштатер Герман Борисович] * [https://web.archive.org/web/20191112085335/https://www.lithosphere.ru/jour/article/download/319/318 Герман Борисович Ферштатер: К 70-летию со дня рождения] * [https://web.archive.org/web/20191112083747/https://www.lithosphere.ru/jour/article/download/646/645 К 80-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ ГЕРМАНА БОРИСОВИЧА ФЕРШТАТЕРА] * [http://ekaterinburg.bezformata.com/listnews/fershtater-uralskie-gori-inogda/53079555/ Герман Ферштатер: Уральские горы иногда… растут] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2018 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Урал тау университетын тамамлаусылар]] qjou7eez2xxf56pzhlam2x8m32qtp3q Селиванов Игорь Андреевич 0 155229 1310001 1302073 2026-11-10T14:11:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310001 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Селиванов Игорь Андреевич''' ([[16 ноябрь]] [[1938 йыл]] — [[13 ноябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор. Металлургия производствоһында автоматлаштырылған системалар өлкәһе белгесе. == Биографияһы == [[1938 йыл]]дың 16 ноябрендә [[Кемерово]] өлкәһенең Анжеро-Судженск ҡалаһында тыуа. === Белеме === [[1961 йыл]]да «Прокат производствоһын автоматлаштырыу» һөнәре буйынса Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тамалай. [[1968 йыл]]да Мәскәү энергетика институтында — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1988 йыл]]да ошо уҡ юғары уҡыу йортонда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. === Эшмәкәрлеге === МТМИ тамамлағандан һуң, [[1961 йыл]]дан алып, шул уҡ юғары уҡыу йортонда ассистент була, һуңынан «Теоретик һәм дөйөм электротехника» ([[1971 йыл]]) секцияһын етәкләй; [[1976]]—[[2012 йыл]]дарҙа «Дөйөм һәм махсус электромеханика» кафедраһы мөдире ([[1987 йыл]]да кафедра «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» итеп үҙгәртелә, хәҙер — «Электроника һәм микроэлектроника кафедраһы»). [[1988 йыл]]дан Игорь Андреевич — энергетика факультеты деканы, [[1990 йыл]]дан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, [[1995]]—[[2005 йыл]]дарҙа беренсе проректор була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе кәңәшсеһе. Ғалимдың һәм ул етәкләгән ижади төркөмдөң тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) һәм илдең башҡа иң эре металлургия предприятиеларына индерелә. [[1988 йыл]]да ул МТМИ яңы һөнәр белгестәре — «Сәнәғәт электроникаһы» инженерҙарын әҙерләп сығара. [[1996 йыл]]да Селиванов ММК АСУ үҙәге менән МДТУ араһында телекоммуникация сараларын модернизациялау өлкәһендә хеҙмәттәшлек программаһын етәкләй. [[2003 йыл]]да уның етәкселегендә «Электротехник комплекстар һәм системалар» ғилми һөнәре буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы асыла. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — төбәк-ара «Ватан фәнен тергеҙеү өсөн» йәмәғәт хәрәкәтенең Магнитогорск бүлексәһен (МагОтд ДЗВОН), [[Магнитогорск]]<nowiki/>ийҙа Мәғлүмәт йәмғиәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәшлекте (ПРИОРА-Магнит) ойоштороуҙа һәм уларҙың эшендә ҡатнаша<ref>[http://www.za-nauku.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6573 Магнитогорское научное сообщество понесло тяжелую утрату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705041716/http://www.za-nauku.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6573 |date=2022-07-05 }}</ref>. [[2012 йыл]]дың 13 ноябрендә [[Магнитогорск]] ҡалаһында вафат була<ref name="magmetall">[http://magmetall.ru/contribution/13179.htm Магнитогорское научное сообщество понесло тяжелую утрату]</ref><ref>[http://magnitogorsk.bezformata.com/listnews/igor-andreevich-selivanov/7808212/ Игорь Андреевич Селиванов]</ref>. Ҡаланың һул яҡ ярындағы зыяратта ҡатыны эргәһендә ерләнә<ref>[http://skorbim.com/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB/%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_828650.html Селиванов Игорь Андреевич]</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == 260-тан ашыу фәнни эш, шулай уҡ 35 уйлап табыу таныҡлығы һәм Германияла, Бельгияла, Японияла бирелгән 5 патент авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1005070 Изобретатель СЕЛИВАНОВ ИГОРЬ АНДРЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112161448/https://patentdb.ru/author/1005070 |date=2019-11-12 }}</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/1005070/ Патенты автора СЕЛИВАНОВ ИГОРЬ АНДРЕЕВИЧ]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы. * «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме. Игорь Андреевич Селиванов йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[https://wikimapia.org/33576641/ru/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%97%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D0%98-%D0%90-%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 Памятная доска «Здесь жил И. А. Селиванов» (Магнитогорск)]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] * [http://www.magnitka.org/node/2258 Магнитогорцы увековечили память о земляках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112160359/http://www.magnitka.org/node/2258 |date=2019-11-12 }} * [https://cyberleninka.ru/article/v/selivanov-igor-andreevich-1938-2012 Памяти учителя] * [https://famous-scientists.ru/10086 Селиванов Игорь Андреевич] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2012 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 ноябрҙә тыуғандар]] tljha7eag1g2lmq1kkiofeqsxn0qzbb Фёдоров Василий Игнатьевич 0 155611 1310246 1232576 2026-11-11T05:49:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310246 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фёдоров Василий Игнатьевич''' ([[23 апрель]] [[1933 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[КПСС|партия]] эшмәкәре. Тарих фәндәре докторы. Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге ветераны. Ижтимағи-сәйәси һәм социаль хәрәкәт тарихы белгесе, шулай уҡ Саха милли интеллигенцияһы мәсьәләләре буйынса белгес. Бер нисә фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы<ref name="igi">[http://igi.ysn.ru/index.php?page=otdel&str=ist_soc&nm=fedorov Федоров Василий Игнатьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Биографияһы == Василий Игнатьевич Фёдоров 1933 йылдың 23 апрелендә [[Яҡут АССР-ы]] Көнбайыш-Кангалас улусы (1930 йылға тиклем булған) 5-се Мальжегарский наслегендә тыуған. === Белеме === [[1958 йыл]]да Яҡут дәүләт университетын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай, 1964 йылда Новосибирск юғары партия мәктәбен (Юғары партия мәктәбе) һәм 1973 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (хәҙер Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы) тамамлай. 1973 йылда «Коммунизм төҙөү шарттарында Советтарҙағы эшсе синыфының етәкселек ролен тормошҡа ашырыуҙа КПСС-тың эшмәкәрлеге» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009841020 Диссертация кандидата исторических наук]</ref>, ә 2002 йылда «Яҡутстан ХХ быуат башында, 1900 − 1917 йылдың феврале<span> </span>: Социаль-иҡтисади һәм ижтимағи-сәйәси үҫеш» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002336503 Диссертация доктора исторических наук]</ref>. === Эшмәкәрлеге === 1954—1958 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып, Лена районының Ботуобуйинский ете йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1958—1961 йылдарҙа комсомол эшендә була. 1961—1962 йылдарҙа КПСС-тың район комитеты бүлеге мөдире була. Партия мәктәбен тамамлай, 1964—1970 йылдарҙа партия эшендә эшләй. Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлағас, 1973—1984 йылдарҙа фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, шулай уҡ Яҡут КПСС өлкә комитеты секретары була. 1984—1990 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1990—1992 йылдарҙа Яҡут АССР-ының Матбуғат буйынса дәүләт комитеты комитеты рәйесе була. 1992—1993 йылдарҙа — Саха (Яҡут) Республикаһы Президенты ҡарамағындағы дәүләт наградалары буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары. Гуманитар тикшеренеүҙәр институтына күсә һәм 1993 йылда В. И. Федоров РФА Себер бүлегенең Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтары проблемаларын һәм гуманитар тикшеренеүҙәр институтына фәнни эшкә күсә − 1994 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып, 1994—2002 йылдарҙа — тарих институты директоры урынбаҫары һәм бүлек мөдире, 2002 йыл — хәҙерге ваҡытта төп ИГИиПМНС-тың төп һәм алдынғы хеҙмәткәре, тарих һәм этносоциология бүлегендә эшләй<ref name="igi"/>. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Яҡут АССР-ы Юғары Советының өс саҡырылыш депутаты була. Василий Игнатьевич Федоров эшмәкәрлегенең 80 йыллығы тантаналы билдәләнә<ref>[http://iltumen.ru/index.php/node/6826 Виталий Басыгысов поздравил государственного и научного деятеля, доктора исторических наук Фёдорова В. И. с 80-летним юбилеем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517180823/https://iltumen.ru/index.php/node/6826 |date=2022-05-17 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Почет Билдәһе» ордены һәм миҙалдар, шулай уҡ Саха (Яҡут) Республикаһы Президентының Почет грамоталары һәм «Гражданлыҡ ҡыйыулығы» өсөн билдә менән бүләкләнә. * Яҡут АССР-ы халыҡ хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре<ref>[https://www.sakha.gov.ru/files/front/download/id/125654 ХРОНИКА ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДАТ НА 2013 год]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} * [http://www.nisso.net/shosai/201111/20111121140429162_0005.jpg Федоров Василий Игнатьевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 апрелдә тыуғандар]] 3a3kk56dy6flvbyaesx27zmmrm99ege Тамм Игорь Евгеньевич 0 155628 1310117 1294905 2026-11-10T21:17:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310117 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тамм Игорь Евгеньевич''' ([[8 июль]] [[1895 йыл]]— [[12 апрель]] [[1971 йыл]]) — совет физик-теоретигы, СССР фәндәр академияһы академигы (1953) физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (П. А. Черенков һәм И. М. Франк менән берлектә, 1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1954). Ике Сталин премияһы лауреаты. == Биографияһы == Игорь Евгеньевич Тамм 1895 йылдың 26 июнендә (8 июль) [[Владивосток]] ҡалаһында инженеры Евгений Федорович Таммдың (милләте буйынса немец<ref>[http://www.peoples.ru/science/physics/tamm/ Игорь Евгеньевич Тамм / Igor Tamm]</ref>) һәм Давыдова Ольга Михайловна ғаиләһендә тыуған. 1898 йылда ғаилә Елисавет ҡалаһына (хәҙер [[Кропивницкий|Кировоград]], [[Украина]]) күсенә, унда атаһы күп йылдар «ҡала инженеры» булып эшләй: ҡала электр станцияһын төҙөү һәм һыу менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1901 йылда ҡустыһы Леонид тыуа, һуңынан ул СССР ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының азот сәнәғәте баш идаралығының баш инженеры урынбаҫары була (1937 йылдың 28 майында контрреволюцион троцкист-зиновьев террористик ойошмаһында ҡатнашҡан өсөн атып үлтерелә)<ref>[http://lists.memo.ru/d32/f44.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093952/http://lists.memo.ru/d32/f44.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Кропивницкий|Елисаветградта]] гимназияны тамамлағандан һуң Игорь Тамм [[Эдинбург]] университетына уҡырға инә. [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан [[Мәскәү университеты|Мәскәү университетының]] физика-математика факультетына күсә, уны ул 1918 йылда физик дипломы менән тамамлай. Фронтҡа ирекле рәүештә «мәрхәмәт браты» булараҡ китә. Бер аҙ сәйәсәт менән мауығып алғандан һуң (меньшевик-интернационалист, Елисаветградтан Советтарҙың 1-се съезы депутаты), академик карьераһын башлай. Төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта: Таврия университеты ([[Аҡмесджит|Симферополь]]) (1919—1920 йылдарҙа), 1920 йылдан алып Л. И. Мандельштам менән хеҙмәттәшлек итә, Одесса политехник институтында (1993 йылдан — милли Одесса политехник университеты) (1921—1922) эшләй, унда Л. И. Мандельштам кафедра мөдире була. 1922 йылдан башлап (ике ҡыҫҡа өҙлөктән тыш) һәм карьераһының аҙағына тиклем И. Е. Таммдың эшмәкәрлеге [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] үҙә. К үп йылдар дауамында МДУ-ның физика кафедраһы менән етәкселек итә, шунда ул доцент һәм профессор булып китә. Факультет кафедралары араһында әлеге кафедра иң мөһиме була, сөнки кафедрала дөйөм курстар уҡытыла: теоретик механика, электродинамика, [[квант механикаһы]], статистик физика<ref name="Sardanashvily" />. 1934 йылдаү өҫтәмә рәүештә П. Н. Лебедев исемендәге Физик институтында эшләй, унда ул теоретик бүлеген булдыра һәм уны етәкләй. 1933 йылдың 1 февралендә И. Е. Таммды математика һәм тәбииғи фәндәр бүлеге буйынса РФА ағза-корреспонденты итеп һайлайҙар. Был Ифрат йылдам үҫешкән карьераһы 1939 йылда — уның ҡустыһы һәм яҡын дуҫы Б. М. Мессен атып үлтерелгәндән һуң — туҡтатыла. Физик институты етәкселеге яғынан баҫым башлана, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп В. С. Фурсов һайлана<ref name="Sardanashvily" />. 1943 йылда Мәскәү дәүләт университетының теоретик физика кафедраһы мөдире вазифаһына кандидат була. Уның оппоненты А. А. Власовты декан А. С. Предводителев һәм факультеттың Фәнни советы яҡлай. һөҙөмтәлә Тамм һайланмай, әммә фәнни йәмәғәтселек ҡаршы сыға, 14 академик тарафынан хат яҙыла. Партия етәкселеге кафедра мөдире итеп В. А. Фокты тәғәйенләй<ref name="Sardanashvily" />. 1946—1949 йылдарҙа — Мәсәкәү инженер-физика институтында теоретик ядро физикаһы кафедраһының тәүге мөдире<ref>[http://theor.mephi.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=67&Itemid=216&lang=ru Заведующие кафедрой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630125342/http://theor.mephi.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=67&Itemid=216&lang=ru |date=2017-06-30 }}</ref>. 1946 йылда тамм Сталин премияһына лайыҡ була. Шул уҡ йылда ул тәүге совет атом бомбаһын булдырыу проектына йәлеп ителә һәм теоретик тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша. 1949 йылда Игорь Евгеньевич [[Мәскәү дәүләт университеты]]на әйләнеп ҡайта һәм квант теорияһы һәм электр-динамика кафедраһын етәкләй. [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатов]] тәҡдиме буйынса Тамм 1948 йылда термойәҙрә ҡоралын булдырыу мөмкинлеге мәсьәләһен өйрәнеү өсөн төркөм ойоштора. 1950 йылда ФИАН-дың бер төркөм хеҙмәткәре менән Тамм ФИАН а [[Саров|Арзамас-16-ға]] (Саров) КБ-11-гә күсерелә, унда ул бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә 1952 йылдың майында — сектор начальнигы. Таммдың төркөмө (төркөмгә А. Д. Махаров һәм В. Л. Гинзбург инә) тәүге термойәҙрә бомбаһын булдырырға мөмкинлек биргән бер нисә принцип эшкәртә, бомба 1953 йылдың 12 авгусында уңышлы һһынау үтә. 1953 йылдың 23 октябрендә И. Е. Тамм СССР фәндәр академияһының физика-математика дәре буйынса академик ите һайлана һәм тағы ла бер Сталин премияһына лайыҡ була<ref>«Отмечая, что создание водородной бомбы и новых конструкций атомных бомб является крупным успехом Советской науки и промышленности, Совет Министров Союза ССР ПОСТАНОВЛЯЕТ:  1. За разработку водородной бомбы с многослойным зарядом и создание основ теории этой бомбы: — присудить Сахарову Андрею Дмитриевичу, академику, и Тамму Игорю Евгеньевичу, академику, Сталинскую премию I степени в размере 1 млн руб. — по 500 тыс. руб. каждому; — премировать Сахарова А. Д. и Тамма И. Е. автомашинами ЗИМ. Построить за счет государства и передать в собственность Сахарову А. Д. и Тамму И. Е. дачи с обстановкой; — установить Сахарову А. Д. и Тамму И. Е. двойные оклады жалования на все время работы по специальным заданиям». (Постановление СМ СССР № 3044-1304сс «О присуждении Сталинских премий научным и инженерно-техническим работникам Министерства среднего машиностроения и других ведомств за создание водородной бомбы и новых конструкций атомных бомб». 31 декабря 1953 г. // Атомный проект СССР: документы и материалы. Т. 3. Кн. 2. — 2009. — С. 107—122.)</ref>. СССР Юғары Советы Президиумының йәшерен указы менән 1954 йылдың 4 ғинуарында Таммға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла. 1954 йыл башынан Тамм Мәскәүгә ҡайта һәм ФИАН-да эшен дауам итә. Ошо институтта ул ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй. [[1955 йыл]]да "Өс йөҙҙөң хат"ына ҡул ҡуя. 1960-сы йылдарҙа Тамм Пагуош ғалимдар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1966 йылда Л. И. Брежневҡа Сталиндың реабилитацияһына ҡаршы 25 мәҙәниәт эшмәкәре яҙған хатҡа ҡул ҡуя<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=2012-11-16 }}</ref>. И. Е. Тамм1971 йылдың [[12 апрель|12 апрелендә]] Шарко ауырыуынан вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән<ref>[http://www.nd.m-necropol.ru/tamm.html Могила И. Е. Тамма на Новодевичьем кладбище]</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == [[Файл:Igor_Tamm_1963.jpg|слева|мини|Тамм 1963 йылда]] Фәнни ижадының төп йүнәлештәре — [[квант механикаһы]], ҡаты есемдәр физикаһы, нурланыш теорияһы, йәҙрә физикаһы, элементар өлөшсәләре физикаһы, шулай уҡ бер нисә ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү. [[1932 йыл]]да теоретик рәүештә ҡаты есемдәрҙең өҫкө ҡатлам торошо булыуын күҙаллай (хәҙерге ваҡытта өҫкө ҡатлам торошоноң был төрө Тамм торошо тип исемләнә). И. М. Франк менән берлектә 1937 йылда киҫәксәләрҙең яҡтылыҡ тиҙлеген арттырған тиҙлек менән хәрәкәт итеүен тасуирлай. Әлеге эш алдан алынған (Вавилов-Черенков эффекты) эксперименталь мәғлүмәттәрҙе аңлата һәм 1958 йылда Черенков, Франк һәм Тамм физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ булалар. 1945 йылдың квант теорияһы мәсьәләләрҙең сиселеше ысулы эшкәртә, ысул Тамм — Данков исемен йөрөт.<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[В. П. Силин]], [[В. Я. Файнберг]]|заглавие=Метод Тамма — Данкова|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1955/8/d/|язык=ru|издание=[[УФН]]|год=1955|том=56|выпуск=5|страницы=569—639}}</ref> А. Д. Сахаров менән берлектә [[токамак]]та [[плазма]]ны тотоп ҡалыу принциптарын эшкәртә. Уның уҡыусылары араһында — С. П. Шубин, Е. Л. Фейнберг, В. Л. Гинзбург, Л.. В. Келдыш, Д. И. Блохинцев, М.. А. Марков, А Д. Сахаров, В Г. Кадышевский, С А. Альтшулер, Д. А. Киржниц, А А. Власов. == Ғаиләһе һәм хоббиҙары == * ҡыҙы Ирина (1921 йылғы), шарталауҙар буйынса белгес, физик- химик. ** ейәне Леонид Верещинский (Бабайлов), археолог, олатаһы мираҫын һаҡлаусы. * улы Евгений (1926—2008), альпинист, СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, беренсе совет гималай экспедицияһы ([[Джомолунгма|Эверест]], [[1982 йыл|1982]]) етәксеһе, физика-математика фәндәре докторы (юғары энергия физикаһы). ** ейәнсәре Марина М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының химия факультетында органик булмаған химияны уҡыта. И. Е. Таммдың физиканан тыш төп мауығыуы — альпинизм, спорттың был төрө менән ул 1926 йылда шөғөлләнә башлай. СССР-ҙың спорт мастеры, етмеш йәшкә тиклем альпинизм менән шөғөлләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (04.01.1954) * 4 [[Ленин ордены]] (19.09.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 07.07.1965) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945) * миҙал * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — * Сталин премияһы (1953) * Физика буйынса Нобель премияһы ''(Черенков А. П. һәм Франк И. М. менән берлектә, 1958)'' * СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты(1933) * СССР фәндәр академияһы академигы (1953) * Швед Короле фәндәр академияһы ағзаһы (1959) * Польша фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1959) * Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил почетлы ағзаһы (1961) * [[Леопольд Академияһы]] ағзаһы, (ГДР, 1964) * М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙалы (1967) == Хәтер == * Академик Тамм исемен Мәскәүҙәге майҙан йөрөтә. * Владивостокта Алыҫ көнсығыш федераль университетының Физика һәм информацион технологиялар институты корпусы алдында Таммға һәйкәл ҡуйылған. * И. Е. Таммдың исеме РФА П. Н. Лебедев исемендәге Физик институтының (ФИАН) Теоретик бүлегенә бирелгән. * И. Е. Таммдың исемен РФА премияһы йөрөтә (1995 йылдан) . * [[Кропивницкий|Кировоградта]] (элекке Елисаветград) «Радий» Фәнни-производство предприятиеһы алдында И. Е. Таммдың һәйкәле урынлашҡан (2012 йылдың 12 сентябрендә ҡуйылды)Шул уҡ көндө уға «Кировоград ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелде. * Академик Тамм исеме менән Кировоградтың бер урамы атала (элекке Сталинград Ҡаһармандары урамы). * Тамм хөрмәтенә A320 320 VP-BID самолетҡа исеме бирелгән<ref>[https://www.aeroflot.ru/ru-ru/new/23553 Аэрофлот ввел в эксплуатацию лайнер А320 «И.Тамм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250607220507/https://www.aeroflot.ru/ru-ru/new/23553 |date=2025-06-07 }}</ref>. * Тамм плазмонына уның исеме бирелгән. * 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың кире яғындағы бер кратерға уның исемен биргән. * == Ҡайһы бер хеҙмәттәре == * ''[[Мандельштам, Леонид Исаакович|Л. И. Мандельштам]], И. Е. Тамм'' «[http://daarb.narod.ru/mandtamm/index.html Соотношение неопределённости энергия-время в нерелятивистской квантовой механике]», Изв. Акад. Наук СССР (сер. физ.) '''9''', 122—128 (1945). * {{книга | автор = И. Е. Тамм. | заглавие = Основы теории электричества | ссылка = | издание = 10-е изд., испр | место = М. | издательство = Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит. | год = 1989 | том = | страницы = | страниц = 504 | серия = | isbn = 5-02-014244-1 | тираж = 25500 }} * {{Книга|автор = И. Е. Тамм|заглавие = Собрание научных трудов в двух томах|ответственный = |издание = |место = Москва|издательство = Наука|год = 1975|страницы = |страниц = |isbn = }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|refs=<ref name="Sardanashvily">{{книга |автор=[[Сарданашвили, Геннадий Александрович|Г. А. Сарданашвили]] |часть=[http://www.g-sardanashvily.ru/d-ivanenko/Ivanenko-physfac.html Борьба за физфак МГУ] |заглавие=[http://phys.msu.ru/rus/about/history/PUBLICATIONS/ Дмитрий Иваненко — суперзвезда советской физики: Ненаписанные мемуары] |место=М. |издательство=[[ЛИБРОКОМ]] |год=2010 |серия=Наука в СССР: Через тернии к звёздам |страниц=313 |isbn=978-5-397-00868-6}}</ref>}} == Әҙәбиәт == * Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия / под ред. м. трудах позднего. — М. : советская энциклопедия, 1985. — С. 703. — 500 000 дана * {{БСЭ3|заглавие=Тамм Игорь Евгеньевич|автор=В. Л. Гинзбург|том=25|страницы=246}} * Храмов Ю. А. Таммай Игорь Евгеньевич // Физика: Биографик белешмә / под ред. и. а. Физики. — Изд. 2, добролюбов. һәм дополна. — М.: Наука, 1983. — С 257. — 400 с. — 200 000 дана <span>(в пер)</span> == Һылтанмалар == * {{Warheroes|star=Labor|id=10158}} * {{Сотрудник РАН|52317|}} * [http://library.istu.edu/hoe/personalia/tamm.pdf О Тамме — Биография, автобиография, воспоминания] * [http://www.n-t.ru/nl/fz/tamm.htm Тамм, Игорь Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127063236/http://n-t.ru/nl/fz/tamm.htm |date=2019-11-27 }} // Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника» * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tamm.html Игорь Евгеньевич Тамм] // Биография на сайте ХРОНОС * [http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000497/1000497a1.htm Игорь Евгеньевич Тамм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223211241/http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000497/1000497a1.htm |date=2008-12-23 }} // Биография на сайте krugosvet.ru * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/tamm/ Информация на Нобелевском сайте]{{ref-en}} * ''И. Тамм.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1959/7/c/ «Общие свойства излучения, испускаемого системами, движущимися со сверхсветовыми скоростями, и некоторые приложения к физике плазмы». Нобелевская лекция] // Успехи физических наук, том 68, выпуск 3, июль 1959 [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 июлдә тыуғандар]] l6zem94lky4z6aog98n5r5pq6n92t9e Сукарно 0 155816 1310065 1278072 2026-11-10T18:51:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310065 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сука́рно''' ({{lang-id|Sukarno}}, [[индонезия теле]]нең 1972 йылға тиклем ғәмәлдә булған ҡағиҙәләренә ярашлы — {{lang-id|Soekarno}}; [[6 июнь]] [[1901 йыл]] — [[21 июнь]] [[1970 йыл]]) — [[Индонезия]]ның [[1945]]—[[1967 йыл]]дарҙағы президенты, илдең милли геройы. Индонезияның милли партияһын ойоштороусыларҙың һәм индонезия [[милләтселек|милләтселегенә]] нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып һанала. == Бала сағы == Сукарно 1901 йылдың 6 июне таңында [[Сурабая]] ҡалаһында [[Ислам|мосолман ир-ат]] һәм [[Индуизм|индуист ҡатын]] ғаиләһендә тыуа. Уға Кусно тип исем бирәләр. Ява халҡының ышаныуҙарына ярашлы, Үгеҙ йылында һәм ҡояш ҡалҡҡанда донъяға килгән ир балаға үҙенсәлекле яҙмыш тәғәйенләнә, һәм уны ҡаһарманлы киләсәк көтә. Әммә малай сибек һәм ауырыусан була, һәм был хәл улының исеме менән бәйле икәненә ныҡ инанған ата уның исемен боронғо һинд эпосы «[[Махабхарата]]»ның төп геройҙарының береһе булған Карна исеменең заманса яңғырашлы Карно формаһына «яҡшы» мәғәнәһен аңлатҡан «Су» алъялғауын ҡушып яһалған Сукарно итеп үҙгәртә. Нисек кенә булмаһын, бынан һуң малай үҙенең яңы исеменә ныҡлап берегә: ул төрлө батырлыҡтар хаҡында хыяллана, үҙен яманлыҡтарҙы еңел генә еңә алған көслө шәхес итеп күҙаллай башлай. Буй еткергән Сукарно, тыуған йортон ҡалдырып, белем алыуын дауам итер өсөн Көнсығыш Яваның иң яҡшы мәктәптәренең береһенә юлланғанда атаһы уға киләсәк тормошона фатиха биреп, улын «икенсе Карно» булырға тейешлеге хаҡында ныҡлап иҫкәртә. == Йәшлеге == [[File:Sukarno as HBS student (1916), Bung Karno Penjambung Lidah Rakjat 225.jpg|thumb|left|160px|Сукарно студент йылдарында, 1916]] Үҫмер йәшендәге Сукарно «Сарекат ислам» («Ислам берлеге») хәрәкәтенә ылыға, уға ағзалыҡҡа инеп, дүрт йыл хәрәкәт башлығы Чокроаминото йортонда йәшәй. Бында егет лидерҙың 14 йәшлек ҡыҙы Утари менән ғаилә ҡора һәм бер үк ваҡытта сәйәси көрәштең тәүге дәрестәрен ныҡлап үҙләштерә. == Баш күтәреү хәрәкәтендә ҡатнашыуы == Индонезияның өс төп йүнәлешкә — [[милләтселек]], [[ислам]]изм һәм [[марксизм]]ға тарҡалған азатлыҡ хәрәкәтен Сукарто бер ағымға берләштереүгә өлгәшә һәм 1926 йылда «Беҙҙе азат Индонезияға алып киләсәк карап — ул берҙәмлек карабы» ({{lang-ru|«Корабль, который приведёт нас к свободной Индонезии — это корабль единства»}}) тип иғлан итә. Индонезия милли партияһының [[1927 йыл]]дың [[4 июль|4 июлендә]] Көнбайыш Явала урынлашҡан Бандунг ҡалаһында уҙған съезы һөҙөмтәһендә Суарто партия етәкселеген үҙ ҡулына ала. Әммә [[1931 йыл]]да был сәйәси ойошма үҙ-үҙен тарата. Ә Суарто иһә илдәге колониаль властар полицияһы эҙәрлекләүенә дусар була. 1929—1931 һәм 1933—1942 йылдарҙа ул [[Голландия]] колониаль хакимлегенә ҡаршы көрәштә ҡатнашҡаны өсөн йә төрмәгә ябыла, йә һөргөнгә оҙатыла. Быға ҡарамаҫтан Сукарно, арыу-талыу белмәй, ил буйынса йөрөй, үҙ халҡына мөрәжәғәт итеү өсөн һәр майҙансыҡты файҙаланырға тырыша. Бик һәйбәт [[Психология|психолог]] булараҡ, ул аудитория кәйефен бик оҫта тоя һәм йыйылыусылар үҙенән нимә ишетергә теләгәндәрен белеп телмәр тота. Быға өҫтәп тәбиғәттән бирелгән актёрлыҡ һәләтен дә бик урынлы ҡуллана, һәм уның һәр сығышын тиерлек бер ҙә кәметмәйсә "бер актёр театры"ның нигеҙле уңышы тип әйтергә була. Шуға ла Сукарноны йышыраҡ ''«Бунг-Карно»'' тип атай башлайҙар, һәм ул Индонезия халҡының билдәле һәм күптәр тарафынан танылған юлбашсыһына әүерелә. == Японияның баҫып алыуы == [[1942 йыл]]да [[Япония]] ғәскәрҙәре [[Индонезия|Индонезия архипелагын]] баҫып ала. Сукарно яңы власть менән хеҙмәттәшлеккә бара: был аҙым уның барлыҡ аңлы тормошо дауамында ынтылған юғары маҡсатҡа — тыуған иленең азатлығына ирешеү хаҡына яһалған компромисс була. Япония Индонезия халҡына илдәренең бойондороҡһоҙлоғон вәғәҙә итһә лә, был мөһим мәсьәләне хәл итеүҙе өс йылға һуҙа. Сукарноны Японияның ул саҡтағы императоры [[Хирохито]] үҙе ҡабул итә, уны дәүләт ордендарының береһе менән бүләкләй. Был ваҡиғанан һуң үҙенә «япондарҙың ялсы-ялағайы» тип ғәйепләү ташлаған ҡаршылаштарына Сукарно шундай тип яуап бирә: «Беҙ милләтселек орлоҡтарын сәстек. Әйҙә япондар уларҙы үҫтерһен» ({{lang-ru|«Мы посадили семена национализма. Пусть японцы их выращивают»}}). Япондарҙы ҡыуғандан һәм Голландияның колониаль хакимлеген тергеҙгәндән һуң Сукарно колонизаторҙарға ҡаршы йәйелдерелгән хәрби хәрәкәттәргә етәкселек итә, ә улары иһә Индонезияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү менән тамамлана. == Хәтер == * Илдең тәүге президенты Сукарно хөрмәтенә Индонезияның иң ҙур [[стадион]]ы «Бунг Карно» исеме бирелгән. * [[Джакарта]] ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт «Сукарно-Хатта» тип йөрөтөлә. * 1963—1968 йылдарҙа Көнбайыш Яңы Гвинеяның (Көнбайыш Ириананың) административ үҙәгенең атамаһы ''Сукарнопура'' була (хәҙер — Джаяпура ҡалаһы). == Библиография == * ''Сукарно.'' Индонезия обвиняет. — М.: Издательство иностранной литературы, 1956. * ''Капица Михаил Степанович, Малетин Николай Павлович'' Сукарно: Политическая биография. — М.: Издательство «Мысль», 1980. * Bob Hering, 2001, ''Soekarno, architect of a nation, 1901–1970'', KIT Publishers Amsterdam, {{ISBN|90-6832-510-8}}, KITLV Leiden, {{ISBN|90-6718-178-1}} * Jones, Matthew. "US relations with Indonesia, the Kennedy-Johnson transition, and the Vietnam connection, 1963–1965." ''Diplomatic History'' 26.2 (2002): 249-281. [https://www.jstor.org/stable/24914308 online] * Brands, H. W. "The limits of Manipulation: How the United States didn't topple Sukarno." ''Journal of American History'' 76.3 (1989): 785-808. [https://www.jstor.org/stable/2936421 online] * Hughes, John (2002), ''The End of Sukarno – A Coup that Misfired: A Purge that Ran Wild'', Archipelago Press, {{ISBN|981-4068-65-9}} * Oei Tjoe Tat, 1995, Memoar Oei Tjoe Tat: Pembantu Presiden Soekarno(The memoir of Oei Tjoe Tat, assistant to President Sukarno), Hasta Mitra, {{ISBN|979-8659-03-1}} (banned in Indonesia) * Lambert J. Giebels, 1999, ''Soekarno. Nederlandsch onderdaan. Biografie 1901–1950''. Biography part 1, Bert Bakker Amsterdam, {{ISBN|90-351-2114-7}} * Lambert J. Giebels, 2001, ''Soekarno. President, 1950–1970'', Biography part 2, Bert Bakker Amsterdam, {{ISBN|90-351-2294-1}} geb., {{ISBN|90-351-2325-5}} pbk. * Lambert J. Giebels, 2005, ''De stille genocide: de fatale gebeurtenissen rond de val van de Indonesische president Soekarno'', {{ISBN|90-351-2871-0}} * Legge, John David. ''Sukarno: A Political Biography'' * {{cite book | last =Ricklefs | first =M.C. | title =A History of Modern Indonesia since c. 1300 | publisher =MacMillan | year =1991 | isbn =0-333-57690-X}} * Panitia Nasional Penyelenggara Peringatan HUT Kemerdekaan RI ke-XXX (National Committee on 30th Indonesian Independence Anniversary), 1979, ''30 Tahun Indonesia Merdeka (I: 1945–1949)'' (30 Years of Independent Indonesia (Part I:1945–1949)), Tira Pustaka, Jakarta == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_s/sukarno.html Сукарно «Хронос» сайтында] * [https://web.archive.org/web/20191220200902/http://www.turlocman.ru/indonesia/7479 История Индонезии в период правления Сукарно] {{ВС}} {{start box}} {{succession box | title=Индонезия президенты | before=—| after=[[Сухарто]] | years=1945–1967}} {{end box}} [[Категория:Индонезия президенттары]] tv1che89vlrjywis67tazuzcdtrv8lg Шейко Борис Иванович 0 156019 1310336 1059327 2026-11-11T10:59:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310336 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шейко Борис Иванович''' ([[5 июнь]] [[1949 йыл]]) — пауэрлифтинг буйынса совет, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан тренеры; Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған тренеры(1983, ауыр атлетика), Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған тренеры (1995, пауэрлифтинг), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1999, пауэрлифтинг). Пауэрлифтинг темаһына 150-нән ашыу мәҡәлә һәм 15 китап авторы.<ref name="metal-power">[http://metal-power.ru/_/persony/interviu-s-borisom-sheiko-odnim-iz-velichaishikh-t-r509 Интервью с Борисом Шейко, одним из величайших тренеров в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914220350/http://metal-power.ru/_/persony/interviu-s-borisom-sheiko-odnim-iz-velichaishikh-t-r509 |date=2017-09-14 }}</ref> == Биографияһы == Борис Иванович Шейко [[1949 йыл]]дың [[5 июнь|5 июнендә]] Мәскәүҙә тыуған. Аҙаҡ бөтә ғаилә [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]] ҡалаһына күсеп килә, унда Борис урта мәктәпте тамамлай. 1973 йылда Киев дәүләт физик культура институтын тамамлай (хәҙер Украинаның Милли физик тәрбиә һәм спорт университеты). Юғары уҡыу йортон тамамлағас, [[Ҡаҙағстан]]да Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, 1975 йылдан алып шунда йәшәүен дауам итә. 1997 −1979 йылдарҙа Ҡарағанда Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә эшләй. Бер үк ваҡытта 1982—1986 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ының үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры була. Шулай уҡ 1984—1986 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса [[СССР]] үҫмерҙәр йыйылма командаһында эшләй<ref name="supertrening"/>. 1990 йылда Шейко пауэрлифтингта эшләүгә күсә, 1997—1991 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның пауэрлифтинг буйынса баш тренеры булып тора. Ҡаҙағстанда эшләү дәүерендә 47 Республика чемпионын, 3 СССР Кубогы еңеүсеһен, 14 Азия беренселеге чемпионын һәм 8 призёрын, донъя чемпионатының 6 чемпионын һәм 3 призёрын әҙерләй; улар араһында ике атҡаҙанған спорт мастеры һәм һигеҙ халыҡ-ара класлы спорт мастеры бар<ref name="supertrening"/>. 1992 йылда Борис Шейкоға 2-се категория халыҡ-ара судья, ә 1995 йылда — 1-се категория халыҡ-ара судья исеме бирелә. 1995 йылда уға «Темиртау ҡалаһының почетлы гражданины» исеме бирелә. 1997 йылда Шейко Рәсәйгә ҡайта, Башҡортостан Республикаһына күсә һәм ошо йылдан башлап республиканың пауэрлифтинг буйынса баш тренеры булып эшләй башлай. Тәрбиәләнеүселәре араһында 15 чемпион һәм Рәсәй Кубогын яулаусы, 25 Европа чемпионы һәм 9 Европа призёры, 40 донъя чемпионаты чемпионы һәм 26 донъя чемпионаты призёры тәрбиәләй; улар араһында 4 атҡаҙанған спорт мастеры һәм 15 халыҡ-ара класлы спорт мастеры<ref name="supertrening">[http://supertrening.narod.ru/book/Sheiko/sheyko.htm Шейко Борис Иванович]</ref>. Шейко Борис Ивановичтың иң яҡшы уҡыусылары араһында<ref name="metal-power">[http://metal-power.ru/_/persony/interviu-s-borisom-sheiko-odnim-iz-velichaishikh-t-r509 Интервью с Борисом Шейко, одним из величайших тренеров в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914220350/http://metal-power.ru/_/persony/interviu-s-borisom-sheiko-odnim-iz-velichaishikh-t-r509 |date=2017-09-14 }}</ref><ref name="supertrening"/> — Алексей Сивоконь, [[:ru:Мир, Надежда|Надежда Мир]], [[:ru:Мор, Сергей Ярославович|Сергей Мор]], [[:ru:Подтынный, Максим Леонидович|Максим Подтынный]], [[:ru:Фуражкин, Виктор Витальевич|Виктор Фуражкин]], [[:ru:Асабин, Николай Анатольевич|Николай Асабин]], [[:ru:Кужахметов, Серик Базылгаллович|Серик Кужахметов]], [[:ru:Мухаматьянов, Фаниль|Фәнил Мөхәмәтйәнов]], [[:ru:Востриков, Руслан Николаевич|Руслан Востриков]], Рауил Казаков, Юрий Федоренко. 1999 йылдан башлап Борис Иванович Шейко пауэрлифтинг буйынса Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры. 2000 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» исеме бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1983, ауыр атлетика), * Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған тренеры (1995, пауэрлифтинг), * Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1999, пауэрлифтинг) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), * «Темиртау ҡалаһының почетлы гражданины» исеме (1995). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://ironman.ru/power01.html Шейко Борис Иванович] * [http://zhimlezha.ru/zal-slavyi/sheiko.php Программа Шейко Б. И. Жим лежа для любителей «пахать»] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй тренерҙары]] [[Категория:СССР тренерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1949 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 июндә тыуғандар]] 3a1jw84xayw4yfbgoqaizmnohpsjbl1 Сеймов Валентин Михайлович 0 156237 1310000 1057167 2026-11-10T14:06:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310000 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сеймов Валентин Михайлович''' ({{Lang-uk|Сеймов Валентин Михайлович}}; [[14 июнь]] [[1928 йыл]] — [[17 май]] [[2008 йыл]]) — СССР һәм Украина ғалимы. [[Фән докторы|техник фәндәре докторы]] (1977), профессор (1988). 120-нән ашыу фәнни эштәр авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 5 монографияһы бар. == Биографияһы == 1928 йылдың 14 июнендә Түбәнге Волга крайының (хәҙер Волгоград өлкәһе) Рябовский утарында тыуған. === Белеме === Урта белемде Ростов өлкәһенең Аҡсай станицаһында 1-се мәктәптә ала. 1947—1952 йылдарҙа Ленинград һыу инженерҙары транспорты институтын (ЛИИВТ, һыу коммуникацияларының Санкт-Петербург дәүләт университеты) «инженер-гидротехник» һөнәре буйынса тамамлай.<ref name="tvosibgtvtvosibgtv">[http://tvosibgtv.ru/names/Seymov_VM.html Сеймов Валентин Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204102918/http://tvosibgtv.ru/names/Seymov_VM.html |date=2019-12-04 }}</ref> 1956—1958 йылдарҙа УССР ФА гидрология һәм гидротехника институтында аспирантурала «гидротехника» һөнәре буйынса уҡый. 1959 йылда «Исследование напряжений в плитах гидротехнических сооружений при учёте сил трения по контакту с основанием» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1960 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 1974 йылда «Некоторые динамические контактные задачи теории упругости и гидроупругости» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009568735 Диссертация доктора технических наук]</ref> 1977 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Борис Андреевич Пышкиндың тәрбиәләнеүсеһе. === Эшмәкәрлеге === ЛИИВТ-ты тамамлап, 1952—1955 йылдарҙа инженер-проектлаусы һәм Һарытауҙа төҙөлөш-монтаж һәм һыу аҫты-техник эштәрҙең идаралығында өлкән инженер булып эшләй. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 1958 йылда, Украина ССР-ы Фәндәр академияһының гидрология һәм гидротехника институтында эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр (1958—1962), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1964—1971). Һуңынан институт УССР Фәндәр академияһының гидромеханика институты тип атала башлай, һәм Валентин Сеймов директор вазифаһын башҡарыусы була, 1972 йылдан 1977 йылға тиклем ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1976 йылдан 2007 йылға тиклем УССР ФА гидромеханика институтында шыйыҡсалы мөхиттә һығылмалы системалар динамикаһы бүлегенең мөдире булып эшләй. Валентин Михайлович Сеймов ғәмәли механика өлкәһендә фәнни мәктәпкә нигеҙ һала. 5 фән кандидаты һәм 1 фән докторы әҙерләй. Механика буйынса Болгарияла II һәм II Милли съездарҙа ҡатнаша, халыҡ-ара, Бөтә Союз, республика фәнни һәм фәнни-техник конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — УССР ФА Президиумы ҡарамағында «Гидромеханика» проблемалары буйынса ғилми совет ағзаһы, СССР ФА ышҡылыу һәм майлау ғилми советының «Теория контактного взаимодействия твердых тел» секцияһы ағзаһы, «Механика» рефератлы журналының референты булып тора. 2008 йылдың 17 майында [[Киев]]та вафат була.<ref name="tvosibgtvtvosibgtv">[http://tvosibgtv.ru/names/Seymov_VM.html Сеймов Валентин Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204102918/http://tvosibgtv.ru/names/Seymov_VM.html |date=2019-12-04 }}</ref> Ҡаланың Берковецкий зыяратында ерләнгән. Күп миҙалдар менән наградланған, улар араһында «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» (1970), «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» (1982), «Хеҙмәт ветераны» (1984) миҙалдары бар. КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС-тың әһм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет грамоталарына лайыҡ була. == Сығанаҡтар == * Институт гидромеханики. — М.: Интерграфика, 2002. — 240 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 июндә тыуғандар]] [[Категория:Һыу коммуникацияларының Санкт-Петербург университетын тамамлаусылар]] g600mjtibwi0qohm169yv8eyyqivsi0 Фуэрте-де-Самайпата 0 156436 1310245 1058725 2026-11-11T05:46:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310245 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:JscFuerteSamaipata2.jpg|thumb|250px|right|Ҡабырғанан күренеш]] '''Фуэрте-де-Самайпата''' комплексы ( Самайпата ҡәлғәһе), шулай уҡ ''Эль-Фуэрте'' булараҡ билдәле— археология ҡомартҡыһы һәм ЮНЕСКО-ның [[Бөтә донъя мираҫы]], Боливияла Флорида провинцияһының Санта-Крус департаментында урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/|title=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=2013-02-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FBz1VDbS|archivedate=2013-03-17}}</ref>. Ул Боливия Андтарының көнсығыш битләүҙәрендә ята һәм боливиялылар һәм туристар өсөн популяр туристик урын булып тора. Комплекс хәрби нығытма булмай, һәм тарихсылар фекере буйынса Колумбҡа тиклем дин урын булған, уны аравактар составындағы инкаларға тиклемге ҙур этник төркөм — чане кешеләре төҙөгән<ref name="fuerte">[http://www.worldheritagesite.org/sites/elfuertedesamaipata.html «El Fuerte de Samaipata.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514170728/http://www.worldheritagesite.org/sites/elfuertedesamaipata.html |date=2011-05-14 }} ''World Heritage Site.''</ref>. Ошонда уҡ инкаларҙың көньяҡ-көнсығышҡа табан экспансияһы ваҡыттарында комплекс менән йәнәш төҙөлгән инкаларҙың ҡала емереклектәре ята. Инкалар һәм чане гуарани яугирҙәренең һөжүменә дусар булған, улар әленән-әле төбәккә баҫып ингән. Һөҙөмтәлә гуарани Санта-Крус үҙәндәрен һәм тигеҙлектәрен баҫып алған һәм Самайпатаны емергән. Гуарани шулай уҡ испан колонизацияһы ваҡытында ла төбәктә өҫтөнлөк итә. Ҡорам комплексы менән йәнәш испандар ҙур булмаған ауыл төҙөй, унда хәҙер ғәрәп андалуз архитектураһының бина ҡалдыҡтарын табалар. Ваҡыт үтеү менән испандар ауылды ҡалдырып китә һәм күрше үҙәнгә күсеп ултыра, унда әлеге көндә Самайпата ҡалаһы урынлашҡан. Фуэрте-де-Самайпата археологик объекты өс төрлө мәҙәниәттең: чане, инкаларҙың һәм испандарҙың ҡоролмаһын үҙ эсенә ала һәм үҙенә күрә уникаль һанала<ref name="fuerte">[http://www.worldheritagesite.org/sites/elfuertedesamaipata.html «El Fuerte de Samaipata.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514170728/http://www.worldheritagesite.org/sites/elfuertedesamaipata.html |date=2011-05-14 }} ''World Heritage Site.''</ref>. == Эль Каскабель == Фуэрте-де-Самайпатаның иң ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге булып Эль Каскабель тора. Күктең көнсығыш өлөшөндә ошондай торош менән ике параллель һыҙыҡ билдәле нөктәләргә күрһәтә: азимут 71°, бейеклеге яҡынса 6,75°. Ҡайһы бер археологтар, ғәҙәти булмаған таштағы һырҙы инкаларға тиклем цивилизация ҡалдырған һәм 1066 йылдың март айындағы Галлей кометаһының осошона арналған тип раҫлай. Сағыштырмаса күптән түгел палеоконтакт теорияһы яҡлы Эрих фон Дэникен бының боронғо осоусы объекттың старт майҙансығы булған тигән фекер белдерә. . == Һаҡлау == Килеүселәр тарафынан ҡаяла хәрефтәр һәм символдар ҡырҡып яҙыуҙарҙы, шулай уҡ һыу ағымынан булған эрозияны булдырмау маҡсатында комплекстың эске өлөшө кәртәләп алынған. Шуға ҡарамаҫтан, уның байтаҡ өлөшө килеүселәр өсөн асыҡ. Объект коммерция булмаған Stonewatch һаҡлауы аҫтында тора. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110719085659/http://www.stonewatch.de/cds_and_books/special_cds/specialCD1/specialCD1.html StoneWatch — society and academy for conservation and documentation of rock art] * [http://whc.unesco.org/en/list/883/ Official UNESCO World Heritage Site webpage] * [http://www.sacredsites.com/americas/bolivia/samaipata.html Site with some pictures and information] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Боливия]] [[Категория:Боливияла археология объекттары]] qzeqmz7cabzirvhuq4jptwqzna9qst0 Текучёв Алексей Васильевич 0 156546 1310135 1300564 2026-11-10T22:36:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310135 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Текучёв Алексей Васильевич''' ([[30 март]] [[1903 йыл]] — [[23 май]] [[1987 йыл]]) — [[СССР]] ғалим-телсеһе, [[Уҡытыусы|педагог]], методист, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1952), профессор (1968), РСФСР (1959) һәм СССР Педагогия фәндәре академияһының (1968)<ref name="Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич"/><ref name="Алексей Васильевич Текучёв">[http://www.dates.gnpbu.ru/3-8/Tekuchev/tekuchev.html Алексей Васильевич Текучёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130001112/http://www.dates.gnpbu.ru/3-8/Tekuchev/tekuchev.html |date=2019-11-30 }}</ref><ref name="Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв">[https://rus.1sept.ru/article.php?ID=200302308 Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв]</ref> ғәмәли ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР Дәүләт премияһы лауреаты<ref name="МПГУ. Текучёв Алексей Васильевич">[http://mpgu.su/scientists/tekuchev-aleksey-vasilevich/ МПГУ. Текучёв Алексей Васильевич]</ref>, К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнеүсе<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. == Биографияһы == Алексей Васильевич Текучёв 1903 йылдың 30 мартында Волгоград өлкәһенең Үрге Курмояр станицаһында тыуған, күп балалы ғаиләлә өлкән ул була<ref name="Алексей Васильевич Текучёв"/><ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. Атаһы — Василий Иванович, дон казагы, әсәһе — Феодосия Павловна, хужабикә була. Башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан гимназияла уҡый, уны беренсе разряд дипломы менән тамамлай. 13 йәшенән эшләй, 16 йәшендә гимназия канцелярияһында күсереп яҙыусы була<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. 1919 йылда уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге башлана, Алексей Васильевич [[Ростов өлкәһе]]нең мәктәптәрендә эшләй: башланғыс һәм урта мәктәптә уҡытыусы була, латин теленән дәрестәр алып бара<ref name="Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв"/><ref name="МПГУ. Текучёв Алексей Васильевич"/><ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. Алексей Текучёв 1923 йылда [[Новочеркасск]]та Дон педагогия институтын тамамлай, һуңынан [[Ростов дәүләт педагогия университеты|Ростов дәүләт педагогия институтында]] уҡыта, [[Ростов дәүләт университеты|Төньяҡ-Кавказ университетында]] рус теле буйынса ассистент-методис була<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва">[https://rus.1sept.ru/article.php?ID=200302309 А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва]</ref>, шулай уҡ Нахичевань, Ставрополь ҡалаларының юғары уҡыу йорттарында эшләй<ref name="Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич"/><ref name="Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв"/>. А. В. Текучёв 1932 йылда Мәскәүгә китә, унда йәшәй һәм эшләй, юғары уҡыу йорттарында 1987 йылда вафатына тиклем уҡыта. 1932—1933 йылдарҙа — Мәскәү педагогия институты доценты, тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. 1933—1941 йылдарҙа В. П. Потемкин исемендәге Ҡала педагогия институтында эшләй<ref name="Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич">[https://slovar.cc/enc/ped/2138439.html Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич]</ref>. 1939—1965 йылдарҙа профессор, Мәскәү өлкә педагогия институтының рус теле кафедраһы мөдире булып эшләй<ref name="Алексей Васильевич Текучёв"/>. 1941 йылда «Методика грамматического разбора» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1951 йылда «Основы методики орфограммы в условиях местного диалекта» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. 1955 йылда РСФСР Педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, 1959 йылда — РСФСР Педагогия фәндәре Академияһы<a href="./Тулы%20хоҡуҡлы%20ағзаһы" rel="mw:WikiLink" data-linkid="101" data-cx='{"adapted":false,"sourceTitle":{"title":"Действительный член","pageprops":{"wikibase_item":"Q1404101"},"pagelanguage":"ru"},"targetFrom":"mt"}'>ғәмәли ағзаһы</a>, (1959), 1968 йылда — СССР Педагогия фәндәре академияһы ғәмәли ағзаһы<ref name="Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич"/><ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. 1965—1969 йылдарҙа Алексей Васильевич Педагогия фәндәре академияһы Дөйөм педагогика ғилми-тикшеренеү институтының рус теле уҡытыу секторы мөдире булып эшләй, 1970 йылдан 1987 йылға тиклем Мәскәү дәүләт педагогия институтында рус теле уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире, һуңынан 1980 йылдан профессор булып эшләй<ref name="Алексей Васильевич Текучёв"/><ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. [[Филология|Филолог]]-славянсы Николай Михайлович Каринский етәкселеге аҫтында экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙан һуң Ванилов туҡыусыларының производство һүҙлеге төҙөлә (Н. М. Каринскийҙың Очерки языка русских крестьян, 1936. китабы). Текучёв Алексей Васильевич — күп кенә студенттарҙың диалектология экспедицияларының етәксеһе һәм ойоштороусыһы, СССР-ҙа уҡытыусылар араһында рус теле уҡытыу методикаһы буйынса медодик һәм фәнни семинарҙар һәм конференциялар үткәрә, шулай уҡ [[Германия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Финляндия]], [[Италия]]ла халыҡ-ара семинарҙар һәм конференцияларҙы ойошторусы һәм үткәреүсе, «Русский язык в школе» журналының мөхәрририәт ағзаһы, рус теле буйынса ғилми комиссиялар ағзаһы була<ref name="Алексей Васильевич Текучёв"/>. Текучёв А. В. Миртовтың «Дон һүҙлеге» (1928) һәм «Большой диалектологический атлас народных говоров» атласы өсөн күп материалдар йыя, 1965 йылда методист һәм тел белгестәре: Л. В. Щерба, Ф. И. Буслаев, А. М. Пешковский, Ф. Ф. Фортунатов, Д. H. Ушаков, К. Д. Ушинский, Н. М. Каринский, А. В. Миртов тураһында мәҡәләләр баҫтырып сығара<ref name="Алексей Васильевич Текучёв"/>. 200-гә яҡын эш авторы булып тора, улар араһында «Методика грамматического разбора» (1939), «Основы методики орфографии в условиях местного диалекта» (1953), «Очерки по методике обучения русскому языку» (1980), «Хрестоматия по методике русского языка: русский язык как предмет преподавания»(1982) эштәре бар. «Методика русского языка в средней школе» дәреслеге өсөн СССР ПФА беренсе премияһы һәм К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнә<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. Профессор Алексей Васильевич Текучёв 10 фән докторы һәм 45 фән кандидаты әҙерләгән<ref name="А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва"/>. 1987 йылдың 23 майында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. == Ҡаҙаныштары == * К. Д. Ушинский миҙалы * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, * СССР Дәүләт премияһы лауреаты == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Российская педагогическая энциклопедия: В 2 тт. / Гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», Т. 2, 1999, с. 425. == Һылтанмалар == * [https://how-to-all.com/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5:%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%87%D1%91%D0%B2%2C%20%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Текучёв, Алексей Васильевич] * [https://web.archive.org/web/20191204200132/https://search.rsl.ru/ru/record/01006036757 РГБ. Текучёв, Алексей Васильевич. Основы методики орфографии в условиях местного диалекта] [[Категория:Мәскәү дәүләт өлкә университеты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР тел белгестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тел белгестәре]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:К. Д. Ушинский миҙалы менән наградланғандар]] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] 0p6yppa9enxnecpdwukm18aiozdvq2q Төрки халыҡтар мифологияһы 0 157021 1310188 1285394 2026-11-11T02:37:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310188 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төрки халыҡтар мифологияһы''' — төрлө [[төрки телдәр]]ҙә һөйләшеүсе халыҡтар араһында йәшәп килгән мифик ҡараштар. Төрки халыҡтар мифологияһының бер өлөшө — боронғо төрки мифология<ref>Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. Под. ред. С. А. Токарева М.:1980 стр.536</ref>. Төрки халыҡтар мифологияһы, башлыса, төрки халыҡтарҙың йәшәгән урынына ҡарап, бер нисә төркөмгә бүленә. == Боронғо төрки мифология == Боронғо төрки халыҡтар мифологияһы буйынса төп сығанаҡтар — [[рун яҙмалары]], [[Ҡытай]], [[ғәрәп]], [[Византия]], [[Персия]] һәм [[Әрмәнстан]] сығанаҡтарынан алынған мәғлүмәттәр. [[Файл:Orkhon.png|thumb|right|200px|«Тәңре» исеме Орхон яҙмаһында]] Әлегә боронғо төрки халыҡтар пантеоны буйынса барыһы ла асыҡланып бөтмәгән, [[Жан-Поль Ру]], мәҫәлән, тик батшаларға ҡағылған ышаныуҙар һәм культтар өйрәнелгән, ә ябай халыҡ араһында йәшәп килгән хөрәфәттәр һәм табыныуҙар өйрәнелмәгән ти, Л. П. Потапов<ref>автор статьи в «Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах» (в соавт. с С. Г. Кляшторным)</ref> төп илаһтарға табыныу төрки халыҡтарҙың бөтә ҡатламында ла булған тип иҫбатлай<ref>Здесь и далее историография вопроса печ.по: С. Г. Кляшторный. История центральной Азии. Спб, Изд-во: СПбГУ 2003 стр. 319—322</ref>. Л. П. Потапов тарихсы И. В. Стеблева төҙөгән дини — мифологик системаға шикләнеп ҡарай. Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg [[Файл:Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg|thumb|right|200px|Башҡортостандың [[Шишмә районы]] гербында Һомай инә]] [[Файл: Хуртуях-тас.jpg |thumb|right|200px|Хакас ҡатыны Һомайҙы «ашатыу» йолаһын башҡара]] С. Г. Кляшторный алты мифологик сюжеты айрып ҡарай, улар,үҙ сиратында, өс миф тыуҙырған циклға бүленә: * '''Космогония һәм космология''' : 1. '' Донъяны булдырыу һәм донъяның төҙөлөшө тураһында миф'' —ҡайһы бер руник яҙма ҡомартҡыларҙа осрай<ref>{{Cite web |url=http://www.balkaria.info/library/noname/bilge-kagan.htm |title=Надпись в честь Бильге-кагана. Большая надпись, строфа первая |accessdate=2011-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923062749/http://www.balkaria.info/library/noname/bilge-kagan.htm |archivedate=2013-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923062749/http://www.balkaria.info/library/noname/bilge-kagan.htm |date=2013-09-23 }}</ref>: <blockquote> Өҫкө яҡта зәңгәр күк йөҙө булдырыла (йәки барлыҡҡа килә) (һәм) түбәндә ҡара (һүҙмә-һүҙ: дауыл) ер, улар араһында әҙәм балалары (йәки кешеләр) булдырыла (йәки барлыҡҡа килә). Әҙәм балалары өҫтөнә минең ата-бабаларым Бумын-ҡаған менән Истеми- ҡаған ултырған. Ултырғас (батша булғас), улар ҡәбиләләр берлеге һәм төрки халыҡтар ҡанундарын булдыра.</blockquote> : 2. '' Ғаләмдәге һәләкәт тураһындағы миф'' — " Күрәҙәлек китабы"нда яҙылған кешеләр араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар тирә- яҡ донъяла булған тетрәнеүҙәр, көслө үҙгәрештәр менән бәйле. Дәүләттең һәләкәте, мәҫәлән, төрлө ваҡиғаларға— халыҡ араһында сыуалышҡа һәм һәләкәтәкә (ер « ярылыуына», ә күк йөҙө, һауа «баҫыуына») килтереүе бар. Бында болалар ғаләмдәге һәләкәткә тиңләнә<ref>С. Г. Кляшторный. Указ.соч. стр. 325</ref>. * '''Пантеон һәм социум''' (Илаһтар һәм йәмғиәт) : 1.'' Илаһтар һәм илаһи көстәр тураһындағы мифтар'' : 2.'' Илаһи көстәрҙең дәүләтте булдырыуы һәм ҡағандарҙың күктә тыуыуы тураһында миф" — төрки дәүләт барлыҡҡа килгәндән һуң булдырылған һуңғы дәүер мифы. Күп руник ҡомартҡыларҙа ҡағандарҙың һәм төрки илдең күктә булдырылыуы тураһында әйтелә<ref>См.подр: Jean-Paul Roux. Faune et flore sacrées dans les sociétés altaïques (Maisonneuve et Larose, 1966)</ref>. * '''Этногония<ref>[http://web1.kunstkamera.ru/siberia/Texts/PotapovEtnogony.pdf Народная этногония] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329091939/http://web1.kunstkamera.ru/siberia/Texts/PotapovEtnogony.pdf |date=2017-03-29 }}</ref> һәм генеалогия''' : 1. ''Төрки ҡәүемдең килеп сығышы тураһында миф'' : 2. '' Ҡанбабалар тураһында мифтар — төрки мәҙәниәт шәхестәре, батырҙары '' === Боронғо төрки илаһтар === С. Г. Кляшторный Орхон руна ҡомартҡыларында тик өс илаһ ҡына телгә алына ти — [[Тәңре]], [[Һомай]] һәм [[Ук-һыу]]. Тарихсы И. В. Стеблева боронғо төрки илаһтарҙы "дәрәжә"г ҡарап бүлергә тәҡдим итә — иң юғары — Тәңре, шунан Умай (Һомай),өсөнсө — Йер-Суг (Ер-һыу), һәм, ата-бабаларға табыныу<ref>И. В. Стеблева. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы//Тюркологический сборник. М, 1971</ref>. С. Г. Кляшторный фекеренсә,бында тик Тәңренең урыны ғына дөрөҫ билдәләнгән<ref>С. Г. Кляшторный. Указ.соч. стр. 326</ref>. Бөгөнгө тикшеренеүселәр фекеренсә,тәү төркиҙәр трихотомик ҡарашта булған, улар донъяны (макрокосм) Түбәнге,Урта һәм Юғары донъяға бүлгән<ref>Полная библиография — С. Г. Кляшторный. Указ. соч. стр.326, также: [http://e-lib.gasu.ru/Drev/archive/03/10.pdf Об изображении божеств древнетюркского пантеона на памятниках искусства номадов Южной Сибири и Центральной Азии эпохи раннего Средневековья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321030649/https://e-lib.gasu.ru/Drev/archive/03/10.pdf |date=2022-03-21 }}</ref>. Енисей текстарында шулай уҡ «Эрклиг-хан» иҫкә алына<ref>[http://www.eurasica.ru/articles/writing/runicheskie_nadpisi_iz_hakasii/ Рунические памятники Хакасии. Алтын-Кёль I Е 28 строфа 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403200251/http://www.eurasica.ru/articles/writing/runicheskie_nadpisi_iz_hakasii/ |date=2009-04-03 }}</ref><ref>Шулай уҡ ҡарағыҙ: С. Г. Кляшторный. Стелы Золотого озера// Turcologica. Л, 1976</ref>: « Беҙ дүртәү инек, беҙҙе Эрклиг (ер аҫты донъяһы хакимы) айырҙы, о бәлә!». === Генеалогик мифтар === Төрки халыҡтарҙың сығышы тураһында ике төрлө миф бар. Тәүгеһе буйынса, бөтә төркиҙәрҙең ата-бабалары һәләк булғандан һуң тик бер туғыҙ йәшлек малай ғына иҫән ҡала, дошмандар уның аяҡ-ҡулдарын киҫеп,һаҙлыҡҡа ташлай. Бында уны инә бүре таба һәм имеҙә,ләкин малай барыбер һәләк була. Бынан һуң инә бүре Алтайға ҡаса, ул кеше рәүешендә ун бала таба (береһенең исеме Ашина), улар үрсей, шунан Асянь-ше етәкселегендә мәмерйәнән сыға һәм жужандарға бойһоноп йәшәй. Икенсе миф буйынса, бөтә төркиҙәр инә бүренән тыуған,һуңыраҡ һәләк булған Со нәҫеленән. Уларҙың дүрт ейәне ҡала (инә бүре ейәндәре), уларҙың береһе Асянь-ше. Был урында ике миф та тап килә<ref>Л. Н. Гумилёв. Древние тюрки. Спб, 2002 стр. 26-27</ref>. == Бәләкәй һәм Урта Азия, Ҡаҙағстан, Кавказ, Ҡырым һәм Көнбайыш Себер төрки халыҡтары мифологияһы<ref>Здесь и далее классификация даётся по: Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. Под.ред. С. А. Токарева М.:1980</ref> == Төрки мифология был ерҙәрҙә тик хөрәфәттәр булараҡ ҡына һаҡланған, уны [[ислам]] ҡыҫырыҡлап сығарған, шулай уҡ бында Иран мәҙәниәте көслө тәьҫир яһай — [[дейеү]], [[бәрей]], аждаһа һәм башҡалар. Тик [[албаҫты]] ғына боронғо төрки һыҙаттарын һаҡлап ҡалған. Ата-бабаларға табыныу, бүрене ҙурлау,һаҡлаусы- яҡлаусы «ҡот»ҡа ышаныу боронғо ышаныуҙарҙан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Culture%20and%20Religion/Shamanism/monogr001.htm |title=Алексеев Н. А. Шаманизм тюркоязычных Народов Сибири (Опыт ареального сравнительного исследования) |accessdate=2011-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080601080540/http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Culture%20and%20Religion/Shamanism/monogr001.htm |archivedate=2008-06-01 |deadlink=yes }}</ref>. == Волга (Иҙел) һәм Урал буйы төрки халыҡтарының мифологияһы == [[Файл:Keremet.jpg |thumb|right|200px|Сыуаштарҙа Тормош ағасын хөрмәтләү]] Иҙел (Волга) һәм Урал буйҙарында өс төрки теле халыҡ йәшәй— [[башҡорттар]], [[татарҙар]] һәм [[сыуаштар]]. Боронғо мәжүси ышаныуҙар сыуаштарҙа нығыраҡ һаҡланған, [[XIX быуат]] аҙағына ла сыуаштар христиан динен ҡабул итеп бөтмәгән. Тикшеренеүселәр сыуаштар араһында һаҡланып ҡалған боронғо хөрәфәттәрҙең ҡайһыһы төрки мифологияға бәйле икәнен асыҡлап бөтмәгән. В. Н. Басилов фекеренсә, бында боронғо төрки һәм Иран мифологияһы эҙе бик әҙ, ҡайһы бер мифиологик заттарҙың атамалары башҡа халыҡтарҙа күберәк таралған, төрлө ерҙә [[шүрәле]], [[бисура]] һәм башҡа исемдәр осрай. Уның фекеренсә, был фин-уғыр халыҡтарының боронғо йолаларына бәйле.<ref>Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. Под.ред. С. А. Токарева М.:1980 стр. 538</ref> == Саян һәм Алтай төрки халыҡтары мифологияһы == [[Алтайҙар]], [[хакас]], [[тува]] һәм [[шор]] халыҡтары араһында күп кенә мифологик сюжеттар һаҡланып ҡалған. Ер, йылғалар, Күкте ҙурлау, Күккә ҡорбан килтереү, Ер-һыуҙы һәм Һомайҙы хөрмәтләү һаҡланған.<ref>{{Cite web |url=http://www.overtone.ru/shamanizm/?content=item&item=97 |title=Шаманизм тюркоязычных народов Сибири |accessdate=2011-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181113210728/http://www.overtone.ru/shamanizm/?content=item&item=97 |archivedate=2018-11-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113210728/http://www.overtone.ru/shamanizm/?content=item&item=97 |date=2018-11-13 }}</ref> Алтайҙарҙа бер аҙ үҙгәртелгән боронғо төркиҙәрҙең сығышы тураһында миф һаҡланған<ref>[http://www.lingvotech.com/kindikova-99 К вопросу об изучении древнетюркской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911020415/http://lingvotech.com/kindikova-99 |date=2019-09-11 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Тәңре]] * [[Һомай]] * [[Эрлик]] * [[Үлгән]] * [[Арсена]] ([[:w:Asena]]) * [[Еҙтырнаҡ (төрки халыҡтар мифологияһында)]] * [[Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)]] * [[Албаҫты]] * [[Изге һыу]] * [[Тере һыу]] * [[Ялмауыҙ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәиәт == * С. Г. Кляшторный. История центральной Азии. Спб, Изд-во: СПбГУ 2003 * Л. П. Потапов. Алтайский шаманизм. Л., 1991 * Л. П. Потапов. К вопросу о древнетюркской основе и датировке алтайского шаманства. // Этнография народов Алтая и Западной Сибири. — Новосибирск, 1978 * Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. Под.ред. С. А. Токарева М.:1980 * [https://archive.org/details/Turkish-Turkic-Mythology-Glossary-Dictionary СЛОВАРЬ ТУРЕЦКОЙ МИФОЛОГИИ — многоязычный] * И. В. Стеблева. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы//Тюркологический сборник. М, 1971 * Э. Л. Львова , И. В. Октябрьская , А. М. Сагалаев , Н. С. Усманова. Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири: Человек. Общество. Новосибирск, 1989 * Дениз Каракурт, Турецкой Мифологии Словарь (Türk Söylence Sözlüğü), Турция, 2011 [https://web.archive.org/web/20191227043122/https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:TurkSoylenceSozlugu.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227043122/https://web.archive.org/web/20191227043122/https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:TurkSoylenceSozlugu.pdf |date=2019-12-27 }} (OTRS: CC BY-SA 3.0)] * Бисенбаев А. К. Мифы древних тюрков. Алматы, Мектеп, 2018 * == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080601080540/http://www.altaiinter.info/project/culture/Mythology/Culture%20and%20Religion/Shamanism/monogr001.htm Алексеев Н. А. Шаманизм тюркоязычных Народов Сибири (Опыт ареального сравнительного исследования)] * [http://e-lib.gasu.ru/Drev/archive/03/10.pdf Об изображении божеств древнетюркского пантеона на памятниках искусства номадов Южной Сибири и Центральной Азии эпохи раннего Средневековья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321030649/https://e-lib.gasu.ru/Drev/archive/03/10.pdf |date=2022-03-21 }} [[Категория:Мифология]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:Төрки мифологияһы]] jo5wsoqhn3yeuaryq1d31d9ezb6xn8h Фәләстин Дәүләте 0 157253 1310250 1299346 2026-11-11T05:58:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310250 wikitext text/x-wiki {{Государство |Русское название= Государство Палестина |Оригинальное название= دولة فلسطين <br><small>(Да́улят Филасты́н)</small> |Родительный падеж= Государства Палестина |Герб=Coat of arms of Palestine.svg <!--|Вместо герба=--> |Девиз= |Название гимна=Билади |Аудио= |Форма правления= парламент республикаһы<ref name="law"/> |Государственная религия= Исламдың сөннәтселек йүнәлеше<ref name="law"/> |На карте= State of Palestine (orthographic projection).svg |подпись к карте = халыҡ-ара танылған сиктәрендәге Фәләстин Дәүләте |Язык= ғәрәп теле<ref name="law"/> <!--|Основано=--> |Спорный статус=да |Основана= |Дата образования= |Провозглашение независимости= [[1988 йыл]]дың 15 ноябре |Дипломатическое признание= Фәләстин Дәүләтенең халыҡ-ара-хоҡуҡи статусы (өлөшләтә) |Независимость от= Израиль дәүләтенән |Столица=Рамалла (ваҡытлыса)<ref name="law">{{cite web|url=http://jurist.law.pitt.edu/world/palestbasic.htm|title=Basic Law // PALESTINIAN AUTHORITY|date= |publisher=jurist.law.pitt.edu|lang=en|accessdate=2014-11-15}} ''<poem>Article (3) Jerusalem is the Capital of Palestine. Article (4) 1. Islam is the official religion in Palestine. Respect and sanctity of all other heavenly religions shall be maintained. 2. The principles of Islamic Shari’a shall be the main source of legislation. 3. Arabic shall be the official language.</poem>''</ref><br>Иерусалим<ref name="law"/> йәки Көнсығыш Иерусалим<ref name="Мустафа2008"/>{{уточнить}} (заявлено) |Крупнейший город= Газа |Должность руководителя 1 = Фәләстин Дәүләте Президенты |Руководитель 1 = Мәхмүд Аббас |Должность руководителя 2 = Фәләстин Дәүләте Премьер-министры |Руководитель 2 = Рами Хамдалла |Должность руководителя 3 = Фәләстин закон сығарыу советы - парламент спикеры |Руководитель 3 = Әбдел Азиз Дуэйк |Страны-соседи = [[Мысыр]], [[Израиль]], [[Иордания]] |Место по территории= |Территория=6020<ref>[http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf Данные Палестинского академического общества изучения международных отношений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004085625/http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf |date=2006-10-04 }}</ref> |Процент воды= |Место по населению=125 |Население = {{рост}}4 550 368<ref name="statPS">[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population State of Palestine, Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} Palestinian Central Bureau of Statistics</ref> |Год оценки = 2014 |Население по переписи = |Год переписи = |Плотность населения=734<ref>[http://demoscope.ru/weekly/app/world2013_1.php Основные демографические показатели по всем странам мира в 2013 году]</ref> <!--|ВВП=--> <!--|Год расчёта ВВП=--> <!--|Место по ВВП=--> <!--|ВВП на душу населения=--> | ИРЧП = {{рост}} 0,690<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> | Год расчёта ИРЧП = 2019 | Место по ИРЧП = 119 | Уровень ИРЧП = <span style="color:#fc0;">'''уртаса'''</span> |Валюта= яңы израиль шекеле |Домен=[[.ps]] |Телефонный код=970 |Часовой пояс=+2 <!--|Примечания= --> |lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 53 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = |Статус = өлөшләтә танылған }} '''Фәләстин Дәүләте''' ({{lang-ar|دولة فلسطين}}, {{lang-en|State of Palestine}}) Б. э. т. 135 йылда Римгә ҡаршы сығыш яһаған йәһүдтәрҙең Йәһүд дәүләтен оноттороу маҡсатында император Адриан {{comment|Фәләстин|Палестина}} исеме менән атаған ил. «Palaestina» атамаһы (грекса атаманың латин варианты) "Филистия"нан килеп сыҡҡан (''йәһүдсә'' ארץ פלשת, [''Э́рец-Пеле́шет'']) — боронғо замандарҙа хәҙерге Израиль биләмәләрендә, Урта диңгеҙҙең бер өлөшөндә, йәшәгән филистимляндар хөрмәтенә ҡушылған. Б. э. т. [[XIII быуат]]тың иң башында «Диңгеҙ халыҡтары» хәрәкәтендә ҡатнашҡан филистимляндар Ханаандың — Сарон уйһыулығының уңдырышлы яр буйына ултырған. Уларҙың этник нигеҙе һәм теле билдәле түгел, бәлки, улар Балҡан ярымутрауы һәм Кесе Азияла йәшәгән боронғо һинд-европа халҡының ата-бабаһы булыуы мөмкин.<ref>См. «История Древнего Востока. Часть вторая. М., 1988. С. 280—282.», статья Палестина.</ref><ref>[http://ria.ru/world/20130105/917175283.html РИА Новости — Аббас велел переименовать ПНА в «Государство Палестина»]</ref> — де-юре Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килеү процесындағы бойондороҡһоҙ, өлөшләтә танылған, дәүләт. 2018 йылдың авгусына Фәләстин Дәүләтенең бойодороҡлолоғон БМО ағзаһы булған 193 дәүләттең 137-һе таныған<ref>{{cite web|url=https://rbc.ru/rbcfreenews/5b6bc8759a7947b8c62bc15b|title=В Израиле назвали «пощечиной» признание Колумбией независимости Палестины|date=09.08.2018|publisher=Росбизнесконсалтинг|accessdate=2018-08-10}}</ref>. БМО ҡарарҙарына ярашлы, Фәләстин Дәүләте Иордан йылғаһының Көнбайыш яры (йәки уның бер өлөшөндә, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим территорияһы) һәм Газа секторы территорияһында формалаштырылырға тейеш. Фәләстин дәүләтселеге фекеренән сығып, уны булдырыу һәм шулай уҡ территория яғынан билдәләмәләре буйынса төрлө тәҡдимдәр бар. [[1988 йыл]]дың 15 ноябрендә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}}ның юғары кәңәшмә органының — Фәләстин милли советының [[Алжир]]ҙағы сессияһында Фәләстин Дәүләте иғлан ителә — 253 тауыш — «риза», 46 — «ҡаршы» һәм 10 кеше тауыш биреүҙән тыйыла. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} дәғүә иткән территорияның ниндәй ҙә булһа бер өлөшөн үҙ контролендә тотмаған. [[1994 йыл]]да Израиль һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}}ның [[1993]] йылдың 13 сентябрендә үткән Осло Килешеүҙәре һөҙөмтәһендә<ref name="dop1993">{{JVL|jsource/Peace/dop.html|Declaration of Principles On Interim Self-Government Arrangements|September 13, 1993|}}</ref> {{comment| Фәләстин милли Хакимиәте|Палестинская национальная администрация (ПНА)}} булдырыла. Килешеүҙәрҙә буласаҡ дәүләт төҙөү ҡаралмаған; шуның менән бергә «''ике яҡ та Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм Газа секторының статусын үҙгәртеү буйынса бер ниндәй ҙә бер яҡлы хәрәкәт атҡармау тураһында конкрет йөкләмә ала''»<ref name="mfa110515">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Danger_of_premature_recognition_of-Palestine.htm|title=Опасность преждевременного признания Палестинского государства|date=15 Июня 2011|publisher=МИД Израиля|lang=ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDJaIjF?url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Danger_of_premature_recognition_of-Palestine.htm|archivedate=2012-12-04}}</ref>. Де-факто: Фәләстин Дәүләте бөгөнгө көнгә тиклем төҙөлмәгән һәм ысын [[суверенитет]]ҡа эйә түгел. Дәүләт структуралары тик өлөшләтә генә формалашҡан. Ваҡытлыса баш ҡалаһы Рамаллала президент, хөкүмәт һәм парламент эшләй. Әммә дәүләттә, полиция бар, армия юҡ, һәм шуның менән бергә төрлө ярым хәрби ойошмалар әүҙем хәрәкәт итә. Үҙ валютаһы юҡ, аҡса берәмеге сифатында яңы израиль шекеле һәм АҠШ [[доллар]]ы ҡулланыла. Фәләстиндең эшләүсе халыҡ-ара аэропорты юҡ, шул сәбәпле юғары фәләстин дәүләт эшмәкәрҙәре донъя илдәренә Иорданияның баш ҡалаһы [[Амман]]дан оса. Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһының күп өлөшөн Израиль армияһы контролдә тота, көнсығыш [[Иерусалим]] (һәм тотош [[Иерусалим]] ҡалаһы) шулай уҡ Израиль контроле аҫтында. Израиль шулай уҡ, [[Мысыр]] менән сиктәш Газа секторын ҡыҫтырмағанда, Фәләстин территорияларының барлыҡ тиерлек сиктәрен контролдә тота<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121129223421111270.html Palestinians celebrate status upgrade at UN]</ref>, ләкин Газа ярындағы конфликт Газа секторының тышҡы донъя илдәре менән диңгеҙ бәйләнешен (2010)| тотҡарлай. Өлөшләтә фәләстин идаралығы булһа ла, Фәләстин территорияларын БМО барыбер Израиль тарафынан оккупацияланған тип һанай<ref>[http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument Status of Palestine in the United Nations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210160010/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument |date=2012-12-10 }}</ref>. Представители ООП называют Палестину «страной под израильской оккупацией»<ref>[https://www.nytimes.com/2012/11/30/world/middleeast/Palestinian-Authority-United-Nations-Israel.html?pagewanted=all&_r=0 U.N. Assembly, in Blow to U.S., Elevates Status of Palestine] // nytimes.com</ref>. Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Израиль территорияһы бүлгән ике {{comment|эксклав|үҙаллылыҡҡа эйә булмаған}}, береһен күп илдәрҙә террористик ойошма тип танылған [[ХАМАС]] яҡлылар, ә икенсеһен — {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} нигеҙен формалаштырыусы [[ФАТХ]] ойошмаһы яҡлылар контролдә тота. ФАТХ һәм ХАМАС-тың оҙайлы конфликтынан һәм араларын рәтләргә маташҡандан һуң, 2014 йылдың 2 июлендә ХАМАС һәм ФАТХ биш христиан министр ҡатнашлығында Милли берҙәмлек хөкүмәтен формалаштырҙы, һәм был хөкүмәт президент Аббасҡа ант килтерҙе<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232522 Махмуд Аббас привел к присяге палестинское правительство национального единства] во главе с [[Хамдалла, Рами|Рами Хамдаллой]]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/06/140602_rn_palestina_government ФАТХ и ХАМАС сформировали правительство единства]</ref>. Это правительство просуществовало до начала 2019 года и ушло в отставку в связи с так и не урегулированными противоречиями между ФАТХ и ХАМАС, вследствие чего правительство не имело контроля над [[Сектор Газа|сектором Газа]]<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/01/2019/5c50a74d9a7947a9443b89e4?from=newsfeed|title=Аббас принял отставку правительства Палестины|author=|date=2019-01-29|publisher=Росбизнесконсалтинг|description=|accessdate=2019-01-29}}</ref>. 2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы <ref>Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 67/19|по итогам голосования, 29.11.2012</ref> («риза» - 138 тауыш, 9 — «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып торҙо) «''Фәләстингә, БМО ағзаһы булмаһа ла, фәләстин халҡы вәкиле булараҡ, яулап алынған ҡарарҙарға һәм ғәмәлдәргә ярашлы, {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} һәм БМО хоҡуҡтарына зыян килтермәйсә, БМО-ның күҙәтеүсе дәүләт статусын бирҙе''»<ref name="ru.euronews.com/2012/11/29">[http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ Генассамблея ООН повысила статус Палестинской автономии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031043338/http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ |date=2014-10-31 }} — euronews, 29/11/2012</ref><ref name="autogenerated20130111-1">{{Cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N12/479/76/PDF/N1247976.pdf?OpenElement |title=Резолюция ГА ООН № 16/19 от 29.11.2012 «Статус Палестины в Организации Объединённых Наций». |accessdate=2012-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029201326/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N12/479/76/PDF/N1247976.pdf?OpenElement |archivedate=2013-10-29 |deadlink=yes }}</ref><ref name="un121129">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|title=Генеральная Ассамблея ООН 138 голосами «за» предоставила Палестине статус государства-наблюдателя при ООН, не являющегося её членом|date=29.11.2012|publisher=ООН|accessdate=2012-11-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaB2fVvY?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|archivedate=2012-12-01}}</ref>. [[2013 йыл]]дың 5 ғинуарында {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} рәйесе Мәхмүд Аббастың «Фәләстин милли хакимиәте» атамаһы урынына рәсми маҡсаттарҙа фәҡәт «Фәләстин Дәүләте» атамаһын ғына ҡулланырға тигән указы сыға<ref>{{Cite web |url=http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&id=1562 |title=Abbas replaces 'PNA' with Palestine |accessdate=2013-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312063000/http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&id=1562 |archivedate=2013-03-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312063000/http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&id=1562 |date=2013-03-12 }}</ref><ref>[http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=21470 Information Ministry to Use ‘State of Palestine’ on Press Cards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115032826/https://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=21470 |date=2013-01-15 }}. — WAFA, 8 января 2013 года.</ref>. 2019 йылдың ғинуарына күп кенә илдәр, атап әйткәндә, Израиль, [[Испания]], [[Норвегия]], [[АҠШ]], [[Швеция]] һ. б. был ҡарарҙы таныманы<ref name="golos130108">{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html|title=США не будут называть Палестинскую автономию «Государством Палестина»|date=08.01.2013|publisher=Русская служба [[Голос Америки|«Голоса Америки»]]|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN4REzE?url=http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111045039/http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html |date=2013-01-11 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/|title=State of Palestine Name Change Shows Limitations|date=Jan. 07, 2013|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN7SO13?url=http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130001301/http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/ |date=2013-01-30 }}</ref>. Фәләстин Дәүләтен таныған илдәрҙә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} дипломатик вәкиллектәренә Фәләстин Дәүләте илселектәре вывескалары эленгән. == Этимологияһы == «Фәләстин» атамаһы «Филистия» (''йәһүдсә'' ארץ פלשת, ''Э́рец-П(е)ле́шет'') — боронғо осорҙа <ref>Вторгнувшийся в Ханаан несемитский народ, по всей вероятности, с острова [[Крит]].</ref> хәҙерге Израилдең Урта диңгеҙ буйы ярының бер өлөшөн (йәһүдсә פלישתים}}, ''плишти́м'', һүҙмә-һүҙ «баҫып ингәндәр») был ерҙе баҫып алған филистимляндар исеменән<ref>{{ЭЕЭ|14278|Филистимляне}}</ref><ref name="KE_Isr">{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}</ref>. Ғәрәп баҫҡынсылары 638 йылдан башлап, «Палестина» атамаһын ғәрәп формаһына тура килтерергә тырышып, илде «Фаластын» тип атаған. Британия мандаты осоронда бойондороҡһоҙ территорияны «Палестина» атамаһы менән йөрөткәндәр. XX быуат уртаһында, элегерәк был атама, этник йөкмәткегә эйә булмайынса, төбәктә йәшәгән бөтә халыҡтың атамаһы булараҡ ҡулланылһа ла, «Фәләстин» һүҙенән барлыҡҡа килгән «фәләстинлеләр» был территорияла йәшәгән бөтә ғәрәптәргә лә («фәләстин халҡы», «Фәләстин ғәрәп халҡы») ҡулланыла башлаған<ref name="bibi4">''Нетаньяху{{nbsp}}Б.'' [http://jhist.org/zion/netanjahu35.htm Место под солнцем, Глава{{nbsp}}4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720181336/http://jhist.org/zion/netanjahu35.htm |date=2017-07-20 }}</ref><ref>''Борис Шустеф.'' [http://gazeta.rjews.net/shustef10.shtml Палестинец Шарон] // «Еврейский мир», 24 мая 2002 года.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |title=The Palestinian Identity |accessdate=2010-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |archivedate=2011-08-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |date=2011-08-09 }}</ref>. 1994 йылда, Осло Килешеүҙәре һөҙөмтәһендә [[Израиль]] һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} араһында Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм Газа секторын индергән территорияла етәкселек итеү сифатында {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} булдырылған. Хәҙерге мәлдә {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} (Израиль менән берлектә) өлөшләтә фәҡәт Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын контролдә тота, ә Газа секторы ысынында ХАМАС хәрәкәте тарафынан контролдә тотола, һәм улар Газа секторының {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}}нән бойондороҡһоҙлоғон тормошҡа ашырыуҙы теләй<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1986647 Сектор Газа готовится к отделению — Коммерсантъ, 24.07.2012]</ref>. {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} [[Фәләстин Дәүләте]]нең бойондороҡһоҙлоғоноң халыҡ-ара танылыуына ынтыла<ref>[http://lenta.ru/news/2011/09/23/un/ Аббас подал в ООН заявку на признание Палестины] // Lenta.Ru, 23.09.2011</ref>, шуға бәйле киң мәғлүмәт саралары ҡайһы бер илдәр таныған Фәләстин автономияһын һәм Фәләстин Дәүләтен билдәләү өсөн<ref>[http://www.rg.ru/sujet/56/index.html Российская Газета, сюжет/раздел «Палестина и Израиль»]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=373783&cid=7 Палестину приняли в ЮНЕСКО — Вести. Ru, 31.10.2011]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/04/04/iccrejects/ Международный уголовный суд отклонил иск Палестины к Израилю — Lenta.Ru, 04.04.2012]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/15/iceland/ Парламент Исландии признал независимость Палестины — Lenta.Ru, 15.12.2011]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/01/20/recognize/ Таиланд признал независимость Палестины — Lenta.Ru, 20.01.2012]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/07/independent/ Правительство Чили признало независимость Палестины — Lenta.Ru, 07.01.2011]</ref> «Фәләстин» атамаһын йыш ҡуллана. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «Осло Килешеүҙәре» һөҙөмтәһе буйынса Израиль һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|Организация освобождения Палестины}} ҡул ҡуйған документтарҙа «Palestinian Authority» («Фәләстин хакимиәте») термины ҡулланыла<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm Declaration of Principles, September 13, 1993]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Gaza+Strip+and+Jericho+Area.htm Agreement on the Gaza Strip and the Jericho Area, May 4, 1994]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Preparatory+Transfer+of+Powers+and+Re.htm Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities, August 29, 1994]{{ref-en}}</ref>. == Тарихи белешмә == Ҡарағыҙ: Иудея (Самария), Израильское царство [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң, еңеүсе европа дәүләттәре тарҡалған [[Ғосман империяһы]]ның күп өлкәләрен — Милләттәр Лигаһының мандат территорияһына ярашлы — үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырып, хатта бәләкәйерәк сәйәси берәмектәргә бүлгеләгән. [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Сүриә]] (Ғосман автономиялы христиан Ливаны, уның территорияһына сиктәш ерҙәрҙе индереп, Ливан Республикаһы булып киткән) француз контроленә күсерелгән, ә [[Месопотамия]] һәм Фәләстин (Трансиорданияны индереп) [[Бөйөк Британия|Англия]]ға бирелгән. Ҡайһы бер режимдарҙа колониаль мираҫ нефть һатыу һәм табыуға айырым хоҡуҡ биреү, һәм, үҙҙәрен яҡлау маҡсатында, ҡораллы көстәр тотоу аша һынланһа ла, был территорияларҙың күпселеге артабанғы өс тиҫтә йыл эсендә артыҡ ҡыйынлыҡтар тыуҙырылмай бойодороҡһоҙлоҡ алған. Әммә Фәләстин осрағы {{comment|сетерекле|проблематичным}} булып ҡалған. Һуғыштан һуң, Европа милләтселегенә нигеҙләнгән ике яңы хәрәкәт: бөтә ғәрәп халыҡтарының мәҙәни уртаҡлығына нигеҙләнгән ғәрәп милләтселеге, һәм, бөтә ғәрәптәр өсөн берләштерелгән дәүләт төҙөүгә саҡырыусы, панарабизм барлыҡҡа килгән. == Тарихи Фәләстин территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөү өсөн көрәш == {{Main|История Палестины|Хронология арабо-израильского конфликта}} === Британия мандаты осоро === [[Беренсе донъя һуғышы]] һөҙөмтәләре буйынса 1920 йылда Сан-Ремола үткән Конференцияла, һуғышҡа тиклем тарҡалған Ғосман империяһына ингән Фәләстин территорияһын, Милләттәр Лигаһы мандаты буйынса, [[Бөйөк Британия]] идаралығы режимына биреү ҡарары ҡабул ителгән. Хәҙерге Израиль территорияһынан башҡа Фәләстиндә Британ мандаты составына хәҙерге Иордания, Иудея һәм Самария (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры) һәм Газа секторы территориялары ингән. Мандат маҡсаттарының береһе булып «''йәһүд милли йортон имен булдырыу маҡсатында илдә сәйәси, хакими һәм иҡтисади шарттар тыуҙырыу''» торған<ref name="мандат">{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|publisher=Fordham University|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|work=Modern History Sourcebook|datepublished=24 июля 1922|accessdate=5 июля 2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AOMuf?url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>. [[1920]]-се йылдар башында был мандат сиктәрендә Бөйөк Британияға бойондороҡло мандат аҫтындағы Фәләстин территорияларының 3/4 өлөшөн үҙ эсенә алған Трансиордания кенәзлеге булдырылған<ref>[http://www.lechaim.ru/ARHIV/211/knigonosha.htm Уинстон Черчилль и сионизм: история метаний] Станислав Кожеуров, Иван Фадеев, [[Эпштейн, Алек|Алек Д. Эпштейн]], «[[Лехаим (журнал)|Лехаим]]» ноябрь 2009</ref>. Мандат килешеүенән кенәзлек территорияһында йәһүдтәргә йәшәү рөхсәте биргән пункттар алып ташлана<ref name="мандат"/><ref>{{ЭЕЭ|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема}}</ref>. [[1946 йыл]]дың 25 майында ул бойондороҡһоҙлоҡ ала. Фәләстиндең ҡалған өлөшөндә британия идаралығының 25 йылы дауамында халыҡ һаны киҫкен арта: [[1922 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса 750 мең кеше булһа, [[1946 йыл]]дың аҙағына 1 млн. 850 кеше (артым — 250 процентҡа яҡын) иҫәпләнгән. Йәһүд халҡының һаны 1922 йылда 84 мең булһа, 1946 йылда 608 меңгә етә (артым — 725 процентҡа яҡын). Был артымдың күпселеге Фәләстиндә тыуғандар иҫәбенә була, һәм {{comment|асыҡ|легаль}} иммиграция 376 мең артым биргән, ә {{comment|йәшерен|нелегальных}} иммигранттар һаны тағы 65 мең кеше, барлығы 440 мең кеше тәшкил иткән. Йәһүдтәрҙең яҡынса 70-75 % [[Иерусалим]], Яффа, [[Тель-Авив]], [[Хайфа]] ҡалаларында һәм уларҙың тирә-яғында йәшәгән<ref name="un.org">[https://web.archive.org/web/20110824080603/http://www.un.org/russian/peace/palestine/book/02-9.shtml Исследование «Истоки и история проблемы Палестины», подготовленое Отделом по делам палестинцев Секретариата Организации Объединённых Наций для Комитета по осуществлению неотъемлемых прав палестинского народа и под его руководством]</ref>. 1922 йылғы 11 % менән сағыштырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуға Фәләстиндең йәһүд халҡы 33 % тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|title=The Population of Palestine Prior to 1948|accessdate=5 июля 2008|lang=en|publisher=MidEastWeb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AoIw5?url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|publisher=Israeli — Palestinian ProCon.org|accessdate=7 июля 2008|title=Population Statistics|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070708052310/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archivedate=2007-07-08}}</ref>. Мандат аҫтындағы Фәләстиндең йәһүд халҡының һаны артҡан һайын, фәләстин ғәрәптәренең террористик һөжүмдәре һәм йәһүд ҡыйралыштары ла артҡан, һөҙөмтәлә мандат властары Фәләстингә йәһүдтәр иммиграцияһын сикләгән. Шулай итеп, Бөйөк Британия ғәрәп-израиль конфликтына йәлеп ителгән<ref>{{книга|автор=Fraser T. G.|заглавие=The Arab-Israeli conflict|издание=2|издательство=Palgrave Macmillan|год=2004|pages=27|allpages=190|isbn=9780333717066}}</ref>, һәм [[1947 йыл]]да уның хөкүмәте, ғәрәптәргә лә, йәһүдтәргә лә тап килгән ҡарар сығарырға һәләтле түгеллеген раҫлап, мандаттан баш тартҡан<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument|publisher=United Nations|date=20 апреля 1949|accessdate=|title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524233009/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument|archivedate=2011-08-21}}</ref>. === 1947 йылғы БМО планы === БМО Генераль Ассамблеяһының [[1947 йыл]]дың 29 ноябрендә үткән Икенсе сессияһында 181-се Резолюцияһында Иерусалим (Вифлеемды ла индереп) районына айырым статус биреп, Фәләстинде БМО идаралығы күҙәтеүендә ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә<ref>[[:s:ru:Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/181 (II)|Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/181 (II)]]</ref>) бүлергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Резолюцияны ҡабул иткән йәһүд [[ишув]]ынан айырмалы, дөйөм алғанда, Фәләстиндең Юғары ғәрәп комитеты һәм {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} кире ҡаҡҡан<ref name="Рез181">[https://web.archive.org/web/20031217160010/http://www.un.org/russian/peace/palestine/docs/ares181.pdf Резолюция ГА ООН № 181/ІІ]</ref><ref name="is2day.co.il">[http://is2day.co.il/2010/10/rezolyuciya-generalnoj-assamblei-oon-181/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129130939/http://is2day.co.il/2010/10/rezolyuciya-generalnoj-assamblei-oon-181/ |date=2023-11-29 }} Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 181, 12.10.2010</ref><ref name="Jamali">[http://www.physics.harvard.edu/~wilson/Fadhel.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717022602/http://www.physics.harvard.edu/~wilson/Fadhel.html |date=2012-07-17 }} EXPERIENCES IN ARAB AFFAIRS 1943—1958</ref>. === 1947—1949 йылдарҙағы ғәрәп-израиль һуғышы === [[1948 йыл]]дың 14 майында, Мандат тамамланған көндә, [[Израиль Дәүләте]] иғлан ителә, ә [[15 май]]ҙа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}}на ҡараған 5 илдең регуляр армиялары, яңы йәһүд дәүләтен юҡ итеү маҡсатында, Израилгә һөжүм башлай. 1947—1949 йй., {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} декларацияһына ярашлы, ғәрәп халҡын яҡлау һәм Фәләстиндә «бөтә халҡы ла закон алдында тиң хоҡуҡҡа эйә булған» «берҙәм (ғәрәп<ref name="Jamali"/>) дәүләт ойошмаһы» төҙөү маҡсатында ғәрәп-израиль һуғышы барған<ref name="S/745">[http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/745&Lang=R Документ S/745. Каблограмма Генерального секретаря Лиги арабских государств на имя Генерального секретаря ООН. 15 мая 1948 г.]{{ref-ru}}</ref><ref name="ALdeclaration">[http://www.mideastweb.org/arableague1948.htm Statement by the Arab League upon the Declaration of the State of Israel (May 15, 1948)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311220623/http://www.mideastweb.org/arableague1948.htm |date=March 11, 2012 }}{{ref-en}}</ref><ref name="invasion">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/arab_invasion.html Arab League Declaration on the Invasion of Palestine, May 15, 1948]</ref>. Был һуғыш һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте төҙөлмәй, Израиль йәһүд дәүләте төҙөлөргә тейешле территорияны киңәйткән, Иерусалим Трансиордания һәм Израиль, Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Мысыр һәм Трансиордания контроленә күскән. [[1948 йыл]]дың сентябрендә {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} Газала һөрөлгән Бөтә Фәләстин хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Шул уҡ йылдың декабрендә Иерихон конференцияһы (Jericho Conference) Трансиордания короле Абдалла ибн Хөсәйнде «ғәрәп Фәләстине короле» тип иғлан итә<ref>См. [http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1948/12/14&ChunkNum=-1&ID=Ar00106&PageLabel=1 Jericho Declaration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521175424/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1948%2F12%2F14&ChunkNum=-1&ID=Ar00106&PageLabel=1 |date=2013-05-21 }} [[Palestine Post]], 14 декабря 1948 г.</ref>. Ғәрәп Фәләстинен һәм Трансиорданияны берләштерергә саҡырған конференцияла Абдалла Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын аннексиялау ниәтен иғлан итә. Башҡа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} ағзалары ризалыҡ бирмәһә лә, Абдалла [[1950 йыл]]да, Көнсығыш Иерусалимды ла индереп, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ белдегенә аннексиялай<ref>(эта аннексия была признана только Великобританией и [[Пакистан]]ом)</ref>, шунан һуң Трансиордания Иордания тип үҙгәртелә. [[1959 йыл]]да, Мысыр менән Сүриәне берләштергәндән һуң, Ғәмәл Абдель Насер Газалағы "Бөтә Фәләстин хөкүмәте"н тарата. Противоречия между Иордания, Мысыр һәм башҡа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} ағзалары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар Фәләстиндә ғәрәп дәүләте төҙөү мәсьәләһен ғәмәлдә көн тәртибенән алыуға килтерә, ә БМО бүлеп биргән территорияның ҙур өлөшөн, 1967 йылғы алты көнлөк һуғышта еңелгәнгә һәм ул ерҙәр Израилгә күскәнгә тиклем, Иордания менән Мысыр үҙ-ара бүлешеп ала<ref name="Ayalon">[[Аялон, Даниэль|Danny Ayalon]] {{YouTube|XGYxLWUKwWo|Israel Palestinian Conflict: The Truth About the West Bank}}{{ref-en}}</ref><ref name="Kumaraswamy">{{книга|автор=P. R. Kumaraswamy.|часть= |ссылка часть= |заглавие=Historical Dictionary of the Arab–Israeli Conflict |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=|место=Lanham, Maryland • Toronto • Oxford |издательство=The Scarecrow Press, Inc. |год=2006 |volume= |pages=lix |allpages=341 |серия= |isbn=978-0-8108-5343-0 |тираж=}}</ref>. === Алты көнлөк һуғыш === {{main|Шестидневная война (1967)}} [[1967 йыл]]дың 6 июнендә Израиль оборона армияһы, Рафа ҡалаһы янындағы Хан-Юнис яғынан уратып сығыу манёврын ҡулланып, Газа секторын тотоп торған 7-се мысыр пехота дивизияһы частарына, Мысырҙан киҫеп, һөжүм итә, һәм уларҙы 8 июндә әсирлеккә ала<ref>{{книга|автор=Штереншис М.|часть=Шестидневная война — Боевые действия|заглавие=История государства Израиль, 1896-2009|издание=3|издательство=ИСРАДОН|год=2009|страницы=309—311|страниц=701|isbn=9785944670823}}</ref>. <br> [[7 июн]]дә Израиль иордан ғәскәрҙәрен дә Иордан йылғаһы аръяғына сигенергә мәжбүр итә. <br> == Артабанғы ваҡиғалар == {{main|Организация освобождения Палестины|Соглашения Осло|Палестинская национальная администрация|ХАМАС}} Созданная в [[1964 йыл]]да барлыҡҡа килгән {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} һәм уның союздаштары Израиль дәүләте төҙөлөүҙе танымаә һәм уға ҡарата террористик һуғыш алып барған. [[1967 йыл]]дың авгусында Хартумда үткән ғәрәп саммитында (Khartoum Resolution) ғәрәп илдәре «өс „ЮҠ“»: Израиль менән тыныслыҡ урынлаштырыуға — ЮҠ, Израилде таныуға һәм уның менән һөйләшеүҙәр алып барыуға — ЮҠ ҡарарын ҡабул иткән<ref name="Eban1992">{{книга|автор=Abba Solomon Eban |часть= |ссылка часть= |заглавие=Personal witness: Israel through my eyes |оригинал= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&dq=Abba+Eban++Khartoum&q=Khartoum#search_anchor |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Putnam |год=1992 |volume= |pages=446 |allpages=691 |серия= |isbn=0399135898 |тираж=}}</ref>, {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}}н хуплағандар. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}}ның [[1968 йыл]]да Ҡаһирәлә ҡабул ителгән программа документы — Фәләстин хартияһында Израилде {{comment|юҡҡа сығарыу|ликвидацию}}, Фәләстиндә сионизмды булдырмау һәм уны «Британия мандаты сиктәрендә бүленмәй торған төбәк ойошмаһы» тип таныу кәрәк тип яҙылған<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439725/Palestine-Liberation-Organization-PLO Palestine Liberation Organization (PLO)] [[britannica.com]]</ref><ref name="avalon">[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/plocov.asp The Palestinian National Charter: Resolutions of the Palestine National Council July 1-17, 1968] [[Проект «Авалон»]]</ref>. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} составына ингән хәрби-сәйәси ойошмалар бик күп йәһүдтәрҙең, ғөмүмән израиль кешеләре һәм башҡа дәүләттәр граждандарының һәләк булыуында ғәйепле<ref name="Террор">Организация освобождения Палестины // Терроризм и террористы. Исторический справочник / Жаринов К. В., Харвест, 1999</ref>, һәм күп кеннә илдәр уларҙы террористик ойошма тип таный. Шулай уҡ ул үҙе лә [[1988 йыл]]ға тиклем шундай ойошма тип һаналды. [[1989]] йылдың 2 апрелендә фәләстин милли советы Ясир Арафатты булмаған Фәләстин дәүләтенең президенты итеп һайлана<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20131106/975137676.html|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2016-06-08}}</ref>. 1980-се йй. аҙағында — 1990-сы йй. башында, Израиль менән Мысыр һәм Израиль менән Иордания араһында тыныслыҡ Килешеүе төҙөлгәндән һуң, {{comment|хәл| ситуация}} бер аҙ үҙгәрә төшә. [[1993 йыл]]дың 13 сентябрендә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} рәйесе Ясир Арафат һәм Израиль премьер-министры Ицхак Рабин, оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң, Вашингтонда "Үҙидара буйынса ваҡытлыса саралар тураһында принциптар Декларацияһы"н («''Осло-1 Килешеүен''») ҡабул иткән, уның шарттары буйынса Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең тыныс һәм имен йәшәүгә хоҡуғын таный һәм терроризмдан һәм көс ҡулланыуҙың башҡа төрҙәренән баш тарта, ә Израиль үҙе контролдә тотҡан территорияның бер өлөшөндә {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|«Палестинской национальной администрации» - ПНА}}н булдырыуға ризалыҡ бирә<ref name="ExchangeOfLetters">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe|title=Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat|date=9 Sep 1993|publisher=[[МИД Израиля]]|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkOqOmc?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref name="DeclarationOfPrinciples">{{cite web|author =|last =|first =|authorlink =|coauthors =|datepublished =|url =http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm|title =Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements|format =|work =|publisher =МИД Израиля|accessdate =2009-03-04|lang =en|description =|archiveurl =https://www.webcitation.org/666Vk0YOC?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm|archivedate =2012-03-12}}</ref>. Килешеү 5 йылдан да артмаған күсеү осорон күҙ уңында тотҡан, шул ваҡыт арауығында конфликт буйынса килешеү ахырына еткерелергә тейеш булған. Күсеү осорон һанау [[1994]] йылдың 4 майынан «Газа-Иерихон» Ҡаһирә Декларацияһынан башланған<ref name="jafi">{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/Maps/Oslo+Agreement.htm|title=Соглашения в Осло|publisher=Еврейское агентство|lang=ru|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkPhyO3?url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/Maps/Oslo+Agreement.htm|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref name="GazaJericho">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Main+Points+of+Gaza-Jericho+Agremeent.htm|title=Main Points of Gaza-Jericho Agremeent|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkQzamF?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Main+Points+of+Gaza-Jericho+Agremeent.htm|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2006-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106202104/http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |archivedate=2007-01-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106202104/http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |date=2007-01-06 }}</ref>. [[1993]] йылдың 10-12 октябрендә Туниста үткән Фәләстин Үҙәк советының 20-се сессияһында Я. Арафат етәкләгән Фәләстинде азат итеү ойошмаһына күсеү осорона Фәләстин милли хакимиәтенең Советын формалаштырыу эше ҡушыла, Ясир Арафат «Фәләстин милли хакимиәт Советың рәйесе» итеп һайлана<ref name="Lulu2008">{{книга|автор=IBP, Inc.|часть=Strategic Information and Developments|заглавие=Palestine (West Bank and Gaza) Education System and Policy Handbook|ссылка=https://books.google.ru/books?id=xtuwBgAAQBAJ|издательство={{Уточнить2|Lulu.com|http://www.lulu.com/create|~~~~|}}|год=2008|том=1|pages=234|allpages=300|isbn=1433067552}}</ref>. [[1994 йыл]]дың 4 майында И. Рабинға рәсми хатында<ref name="GazaJerichoLetters">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |title=Архивированная копия |accessdate=2006-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060111113434/http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |archivedate=2006-01-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111113434/http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |date=2006-01-11 }}</ref> Я. Арафат фәләстин территорияларына килгәндән һуң, «Фәләстин Президенты (ғәрәпсә: раис)» титулын ҡулланмау, үҙен «фәләстин хакимиәте Рәйесе» йәки «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Рәйесе» (ғәрәпсә: раис) тип аталыу бурысын ала<ref name="GazaJerichoLetters" />. Һуңғы йылдарҙа ҡабул ителгән берлектәге рәсәй-фәләстин илселек документтарында ла шулай уҡ Фәләстин Дәүләете түгел, ә Фәләстин милли хакимиәте тигән атама ҡулланыла. [[1995]] йылдың 28 сентябрендә Вашингтонда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы менән Израиль араһында Иордан йылғаһының көнбайыш яры һәм Газа секторы буйынса биш йыллыҡ күсеү осорона составы 82 кешенән торған, атап әйткәндә, Фәләстин закон сығарыу советын төҙөү буйынса ваҡытлыса килешеү төҙөлгән («Осло-2»). [[1996]] йылдың 20 ғинуарында Фәләстин автономияһына дөйөм һайлауҙар барышында Ясир Арафат Фәләстин милли хакимиәте рәйесе вазифаһына һайланған. Фәләстин хакимиәтенең эске документтарында был вазифа «Фәләстин президенты» булараҡ яңғыраған<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.co.il/mideast/20jan2006/arafat.html|title=День в истории: 10 лет назад Ясер Арафат стал "президентом Палестины"|accessdate=2016-06-08}}</ref>. [[1999]] йылдың 4 сентябрендә мысыр ҡалаһы Шәрм-әш-Шәйехтә Эхуд Барак һәм Ясир Арафат 2000 йылдың сентябренә бәхәсле территориялар статусы буйынса ахырғы килешеүҙәргә өлгәшеү тураһында Меморандумға ҡул ҡуйғандар. Фәләстин милли хакимиәте булдырылғандан һуң, «Фәләстин Дәүләте» проекты {{comment|«туҡтатылған»|«заморожен»}}. Я. Арафаттың 2000 йылдың авгусында шул уҡ йылдың 13 сентябрендә дәүләт бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү ниәте булыуы шул турала (Вашингтон "Үҙидара буйынса ваҡытлыса саралар тураһында принциптар Декларацияһы"на ҡул ҡуйғандан һуң 7 йыл үткәс) һөйләй. [[Рәсәй]] һәм АҠШ, Фәләстин милли хакимиәтенә, Израиль менән территория буйынса бәхәс рәтләнгәнсе, был мәсьәләгә туҡталмай торорға кәңәш итә, һәм ул 9-10 сентябрҙә Газала үткән «Фәләстин Үҙәк советы» сессияһында бойондороҡһоҙлоҡ буйынса мәсьәләне 15 ноябргә тиклем ҡуйып торорға була. Ә һуңынан — бөтөнләй билдәһеҙлек — 2000 йылғы Кэмп-Дэвид Саммиты һәм артабанғы, Ясир Арафат Э. Барак тәҡдим иткән ҙур ташламаларға риза булмағанынан һуң һәм [[2000]] йылыдң 29 сентябрендә башланған Әл-Аҡса Интифадаһы арҡаһында, сентябрь һөйләшеүҙәре уңышһыҙлыҡҡа осрай<ref name="krugosvet24"/>. 2000-се йылдарҙа интифада барышында Израиль граждандарына ҡаршы террорҙың көсәйеүе [[2001 йыл]]дың 8 февралендә Израиль премьер-министрын сираттан тыш һайлауҙар үткәреүгә килтерә<ref name="krugosvet24"/><ref name="inaru">[http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html#AVOD Авода // Партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111180013/http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html#AVOD |date=2012-01-11 }}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, [[2001]] йылдың 28 ғинуарында һайлауҙар алдынан ғына үткән Табе (Мысыр) һөйләшеүҙәрендә, Иерусалим һәм ҡасаҡтар проблемаһын индереп, бәхәстәрҙе ахырғы юлға һалыу маҡсатында фәләстин-израиль алдан алып килешеүҙәренә өлгәшелгән. Ләкин [[2001]] йылдың 8 февралендә израиль премьер-министрын туранан-тура һайлауҙарҙа Ариэль Шарон эшләп йөрөгән премьер-министр Эхуд Баракты еңгәндән һуң, һәм Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән теракттар дауам иткәнлектән, һөйләшеүҙәр өҙөлгән һәм артабан яңыртылмаған<ref name="krugosvet24">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/32192|title=Израиль (страна)}} </ref>. [[2001 йыл]]дың декабрендә Израиль Хөкүмәте башында Я. Арафат торған Фәләстин милли хакимиәтен «терроризмды хуплаусы ойошма» тип иғлан итә. Арафат етәкләгән «17-се Подразделение» һәм «Тәнзим» подразделениеларын эсенә алған [[ФАТХ]] хәрәкәте «террористик ойошма» һәм хәрби акциялар өсөн тәғәйенләнгән тип аталған<ref>[http://www.zeka.ru/news/jerusalem02dec/2001/12/04/3954.html Администрация Арафата признана террористической организацией]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="mfa011203">[http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Communiques/2001/Special+Cabinet+meeting-+Palestinian+Authority+is.htm Special Cabinet meeting: Palestinian Authority is an entity that supports terrorism; Tanzim and Force 17 are terrorist organizations, and will be acted against accordingly, 3-Dec-2001]</ref>. [[Файл:jpeg|thumb|Израилдең бүлеү барьеры/диуары, [[Иерусалим]] һәм Вифлеем районында [[Израиль]] менән Фәләстин Дәүләте араһындағы блокпост. 2018 йылдың феврале]] 2001—2002 йылдарҙа израильтяндарға һәм йәһүдтәргә ҡаршы террор тулҡыны<ref name="mfaVictims">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm|title=Victims of Palestinian Violence and Terrorism since September 2000|publisher=[[МИД Израиля|lang]]=en|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDNN2cP?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm|archivedate=2012-12-04}}</ref> «Һаҡлаусы стена» операцияһын үткәреүгә килтерә, һәм ул Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы Фәләстин милли хакимиәте территорияһын террор инфраструктураһынан таҙарта. Операция барышында ҡулға төшкән документтар асыҡтан-асыҡ ''«… Арафат етәкселегендәге Фәләстин автономияһы террорға ярҙам иткән һәм унда әүҙем ҡатнашҡан. Арафат һәм уның яҡындары Израиль халҡын ҡырғаны өсөн туранан-тура яуап бирер»<ref name="mfa-2002">[https://web.archive.org/web/20120509200958/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2002/5/The%20Involvement%20of%20Arafat-%20PA%20Senior%20Officials%20and The Involvement of Arafat, PA Senior Officials and Apparatuses in Terrorism against Israel, Corruption and Crime] МИД Израиля, 6 May 2002{{ref-en}} * Table of Contents * Executive Summary * General * Chapter I — The Ideological Dimension — Education, Incitement, and Support by Senior PA officials * Chapter II — The Financial Dimension — The Financing of Terrorism by PA Elements * Chapter III — The Practical Dimension — PA and Fatah Security Apparatuses Support of Terrorism * Chapter IV — The Al Aqsa Martyrs Brigades and Fatah are One and the Same, and Yasser Arafat is their Leader and Commander * Chapter V — Arms Procurement by the PA in Violation of International Agreements * Chapter VI — Cooperation between the PA and Terror Sponsoring States * Chapter VII — Corruption in the PA * Appendix — (Partial) Characteristics of the Terrorist Infrastructure which developed in the PA: ** Jenin — The Capital of the Palestinian Suicide Terrorists ** Nablus — The Main Infrastructure of Palestinian Terrorism ** Bethlehem — Mistreatment of the Christian Population</ref>. Артабан килешеүҙәр уҙғарырға маташыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, израильтяндарға ҡарата сираттағы теракттарҙың көсәйеүе менән аралашҡан. Һөҙөмтәлә [[2005 йыл]]да А. Шарон ике яҡлы һөйләшеүҙәр үткәреүҙән баш тарта. [[Кнессет]]тың ҡарары һәм идара итеүсе Ликуд партияһында тарҡалыш террорҙың көсәйеүенән ҡурҡҡан израиль йәмғиәтенең протесына килтергән<ref name="krugosvet2526">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/32192|title=Израиль{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Ханин111007"/>. Газанан китеүе Хамас хәрәкәтенең популярлығы үҫеүенә килтергән: 2006 йылдың февралендә Фәләстин милли хакимиәтендә Фәләстин закондар сығарыу советына һайлауҙарҙа ул 133 урындың 73-нә эйә була<ref>[http://www.lenta.ru/story/palestine/ ХАМАС возглавил Палестину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101055102/http://www.lenta.ru/story/palestine/ |date=2009-01-01 }}</ref>. Исмаил Хания етәкселегендәге Хамас формалаштырған хөкүмәт антҡа килтергән<ref>[http://www.newsru.com/world/29mar2006/prinyal.html Аббас принял присягу нового палестинского правительства, сформированного «Хамасом»]</ref>. Шул уҡ айҙа Президент [[Владимир Путин]] саҡырыуы буйынса Халед Машаль етәкселегендәге Хамас делегацияһы [[Мәскәү]]гә килә, һәм ҡайһы бер илдәрҙә террористик тип танылған был ойошманы таныу аҙымы тип аңлаттылар. Хөкүмәт министрҙарының береһе Эхуд Ольмерт Рәсәйҙең ХАМАС делегацияһын саҡырыуын «Израиль арҡаһына бысаҡ менән ҡаҙау» тип атаны. «Бынан тыш, израильтяндар ХАМАС һәм чечен боевиктарының бәйләнешен халыҡҡа еткерә»<ref>[http://www.lenta.ru/articles/2006/03/03/hamas/ ХАМАС в Москве]</ref>. Хамас программаһы Израиль дәүләтен юҡ итеүҙе һәм уны ислам теократияһы менән алмаштырыуҙы планлаштырған<ref name="New York Times">[https://www.nytimes.com/2006/02/27/international/middleeast/27mideast.html?ex=1298696400&en=25164615c0b5f11c&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Israeli Official Says Hamas Has Made Abbas Irrelevant, By GREG MYRE, February 27, 2006]</ref>, уның власҡа килгән етәкселеге Фәләстин милли хакимиәтенең Израиль менән элекке килешеүҙәрен таныуҙан һәм боевиктарын ҡоралһыҙландырыуҙан баш тартҡан. Һөҙөмтәлә, автономияға элек аҡса бүлгән дәүләттәр Фәләстин милли хакимиәтенә ҡарата (2006—2007) иҡтисад санкциялары иғлан итә. Хамастың уңыштары, бер яҡтан, Хамас менән легаль көс структуралары формалаштырып өлгөргән һәм АҠШ менән Европа ярҙамына таянған Фатхтың конфликтына килтергән, икенсе яҡтан — Израиль менән конфронтацияның киҫкенләшеүенә килтергән. [[2006 йыл]]дың июлендә Израиль һалдаты Гилад Шалиттың юғалыуы «Йәйге ямғырҙар» операцияһына алып килгән, ә Израилде Газа секторынан тутауһыҙ утҡа тотоуҙар Газа секторына ҡаршы иҡтисади блокадаһына килтергән (2007)<ref name="mk.ru">[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ Генсек ООН призвал Израиль снять блокаду сектора Газа]</ref>. [[2006]] йылдың 20 октябрендә Газа секторында Фәләстин автономияһы премьер-министры (ХАМАС) Исмаил Ханияны ФАТХ активистары үлтерергә маташҡандар. Боевиктар уның кортежына атҡандар<ref>[http://www.gazeta.ru/2006/12/15/oa_226601.shtml Аббас напал на ХАМАС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152602/http://www.gazeta.ru/2006/12/15/oa_226601.shtml |date=2012-01-11 }}</ref>. [[2007 йыл]]дың февралендә Фатх һәм Хамас етәкселәре араһында килешеүгә өлгәшелгән һәм коалицион хөкүмәт төҙөлгән. Халыҡ-ара берләшмә тағы ла Фәләстин милли хакимиәтенең яңы хөкүмәтенән Израилде таныуын, боевиктарҙы ҡоралһыҙландырыуын һәм көс ҡулланыуҙы туҡтатыуын талап иткән. АҠШ, Фәләстин милли хакимиәте һәм Израиль араһында өс яҡлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ тамамланған. [[2007 йыл]]дың май-июнендә Хамас эске эштәр министрына буйһонмаған полицейскийҙарҙы — ФАТХ яҡлыларҙы, башта ФАТХ — ХАМАС хөкүмәтенә буйһонорға, ә аҙаҡ дәүләт хеҙмәтенән сығырға теләмәгәндәрҙе <ref>http://news.strana.co.il/text/4/2784{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.russianchicago.com/common/arc/story.php?id_cat=4&id=271211 В секторе Газа начались бои между активистами ФАТХа и ХАМАСа, May 19, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106180429/http://www.russianchicago.com/common/arc/story.php?id_cat=4&id=271211 |date=January 6, 2012 }}</ref> властан ситләштерергә тырышҡандар. [[14 июн]]дә Фәләстин милли хакимиәте рәйесе һәм ФАТХ лидеры Мәхмүд Аббас хөкүмәтте таратыуын иғлан итә, автономия территорияһында ғәҙәттән тыш хәл режимы индерә һәм тулы власты ҡулына ала. Газа секторында (2007) башланған ҡан ҡойғос граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә Хамас Газа секторында ғына үҙ позицияларын һаҡлап ҡалған, ә Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында М. Аббас яҡлылар власы һаҡланған<ref name="rus.newsru.ua">[http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2 Боевики «Хамас» добились господства в секторе Газа, 15 июня 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316045923/http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2 |date=2009-03-16 }}</ref>. Мәхмүд Аббас Көнбайыш ярҙа яңы хөкүмәт төҙөй һәм Хамас боевиктарын «террористар» тип атай. Шулай итеп Фәләстин милли хакимиәте дошманлашҡан ике ойошмаға: Хамас (Газа секторы)<ref name="rus.newsru.ua"/> һәм ФАТХ (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры) айырыла. [[2008]] йылдың 23 ноябрендә «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Үҙәк советы» — конституцион һәм демократик булмаған орган — М. Аббасты яңы срокка Фәләстин милли хакимиәте рәйесе (Фәләстин Дәүләте президенты) итеп һайлай. [[2007]]—[[2008]] йй. хәҙер инде Эхуд Ольмерт етәкселегендәге Израиль хөкүмәте, М. Аббас менән әүҙем һөйләшеүҙәр алып барыу барышында, Фәләстин милли хакимиәтенә «ысынында Израилде 1967 йыл сиктәренә ҡайтарырға тейешле» яңы ташламалар, шул иҫәптән «Иордан йылғаһы буйлап һуҙылған һәм Үлек диңгеҙгә сығарған Иордания менән оҙон сик» һәм территориялар менән алмашыныу тәҡдим итә. [[2009]]—[[2011]] йылда билдәле булыуынса, уртаҡ сиктәрҙе билдәләү планы буйынса, Фәләстин милли хакимиәтенә «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһы һәм Газа секторына килеп тоташҡан Израиль еренең бер өлөшө ингән 93 процентын тәҡдим иткән. Бынан тыш, фәләстинлеләргә Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры араһында тотҡарлыҡһыҙ күсеп йөрөү мөмкинлеге рөхсәт итеү тәҡдим иткән. Алмашына Израиль Фәләстин автономияһының тулы демилитаризацияһын талап иткән». Фәләстин милли хакимиәте был тәҡдимдәрҙе ҡабул итмәгән<ref name="newsru091217">{{cite web|url=http://txt.newsru.co.il/press/17dec2009/obmen_102.html|title=«[[Га-Арец|Гаарец]]»: Ольмерт предлагал Аббасу «обмен территориями»|date=17 декабря 2009 г.|publisher=[[NEWSru.com|newsru.co.il]]|accessdate=2012-12-01}}</ref><ref name="lenta.ru111024">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/10/24/breakdown/|title=Кондолизза Райс рассказала о срыве палестино-израильского соглашения|date= 24.10.2011|publisher=lenta.ru|accessdate=2012-12-01}}</ref>, ә ХАМАС Газа секторынан Израиль территорияһына көслө ут асыу менән яуап биргәнлектән<ref name="Ханин111007"/>, Израиль «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәрә. Именлек өлкәһендә ситуация киҫкенләшеүе 2009 йылда үткән Кнессетҡа 18-се саҡырылыш һайлауҙарына йоғонто яһай, Биньямин Нетаньяху Израилдең яңы премьер-министры итеп һайлана. [[2009 йыл]]дың 14 июнендә Бар Илан университетында һөйләгән телмәрендә Б. Нетаньяху «Израиль конфликтты ике дәүләт нигеҙендә хәл итергә тейеш тигән фекеремде яңынан раҫлайым», тиеүенә, [[2009 йыл]]дың 25 ноябрендә Израиль хөкүмәте үҙ территорияһында төҙөлөштәрҙе 10 айға туҡтатып тороуҙы бер яҡлы иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселеге, Фәлистин Дәүләтен таныу (йәки Фәлистин милли хакимиәтенең статусын күтәреү — ҡарағыҙ «Халыҡ-ара танылыу») маҡсатында бер яҡлы аҙым яһап, үҙ яғынан бер ташлама ла эшләмәй, ике яҡтың туранан-тура һөйләшеүҙәрен дауам итеүҙән баш тарта. Израиль Сит ил эштәре министрлығы шулай уҡ, террорға ҡаршы көрәшер урынға, Фәләстин милли хакимиәте етәкселеге террористарҙы данлай һәм халыҡ-ара аренала Израилгә ҡаршы пропаганда алып бара, тигән һығымта яһай<ref name="mfa110301">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Palestinian_Authority_political_offensiveMarch_2011.htm|title=Палестинское руководство: курс на конфронтацию|date=1 Марта 2011|publisher=МИД Израиля|lang=ru|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDNq7u8?url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Palestinian_Authority_political_offensiveMarch_2011.htm|archivedate=2012-12-04}}</ref>. 2011 йылда Фәләстин йәмәғәт фекерен өйрәнеү институты уҙғарған Һорауламаларға ярашлы, Иордан йылғаһының Көнбайыш яры халҡының 60 % «һөйләшеүҙәр алып барғансы, БМО-ға бер яҡлы мөрәжәғәт итеү хәйерлерәк», тип һанай, һәм халыҡтың 35 % ҡапма-ҡаршы фекер йөрөтә<ref name="Ханин110917"/>. Израиль етәкселеге һәм тағы ҡайһы бер сығанаҡтар, был хакимиәт үҙе шул ктлешеүҙәр ярҙамында барлыҡҡа килгәнлектән һәм яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүен фәҡәт «ике халыҡтың рәсми вәкилдәре тыныслыҡ килешеүҙәрендә хәл итә ала» тигән фекерҙә торғанлыҡтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселегенең бындай ҡарарын «Осло Килешеүҙәрен» туранан-тура боҙоу, тип һанай, һәм быны, ФАТХ ХАМАС-ҡа ҡарағанда күпкә отолғанлыҡтан, М. Аббастың эске сәйәсәттә үҙенең икеле хәлен яҡшыртырға маташыуы, тип аңлата <ref name="Ханин111007">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/?p=13407|title=Израиль и перспективы ликвидации «ХАМАСстана» в секторе Газа|author=Ханин В. (Зеэв)|date=24 октября, 2011|publisher=[[iimes.ru]]|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDQM4bR?url=http://www.iimes.ru/?p=13407|archivedate=2012-12-04}}</ref><ref name="mfa110301"/><ref name="mfa110301"/><ref name="Ханин110917">{{cite web|url=http://gazeta.rjews.net/hanin62.shtml|title=Обращение ПНА в ООН: возможные издержки и перспективы|author=Ханин В. (Зеэв)|date=17.09.2011|publisher=[[iimes.ru]]|accessdate=2012-12-01}}</ref><ref name="Zman110525"/><ref name="Zman110525"/><ref name="mk.ru121113">{{cite web|url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/11/13/773633-demarsh-abbasa.html|title=Демарш Аббаса|date=13 ноября 2012|publisher=mk.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDS39uV?url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/11/13/773633-demarsh-abbasa.html|archivedate=2012-12-04}}</ref><ref name="expert.ru121130">{{cite web|url=http://expert.ru/2012/11/30/abbasova-pobeda/?ny|title=Аббасова победа|author=Геворг Мирзаян|date=30 ноя 2012|publisher=expert.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDWZAd0?url=http://expert.ru/2012/11/30/abbasova-pobeda/?ny|archivedate=2012-12-04}}</ref><ref name="rus.ruvr.ru121130">{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/|title=Повышение статуса Палестины в ООН не решает старых проблем|author=Сергей Дузь|date=30.11.2012|publisher=rus.ruvr.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDYgJFB?url=http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/|archivedate=2012-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204040902/http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/ |date=2012-12-04 }}</ref>. == Халыҡ-ара хоҡуҡи таныу == {{main|Международно-правовой статус Государства Палестина}} [[Файл:Признание независимости Государства Палестина.png|thumb|350px|Фәләстин Дәүләте бойондороҡһоҙлоғон таныу: {{Legend |#008000|уның бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм уның менән дипломатик мөнәсәбәттә торған дәүләттәр}} {{Legend |#00FF00|уның менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырмай ғына бойондороҡһоҙлоғон таныусы дәүләттәр}} {{Legend |#C0C0C0|не признают его независимость}}]] Фәләстин Дәүләте 137 БМО дәүләте тарафынан рәсми рәүештә танылған һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһына инә, әммә, БМО Именлек Советынды даими ағза булыусы өс ил (АҠШ, Бөйөк Британия һәм [[Франция]]), шулай уҡ Евросоюз илдәренең күпселеге, [[Япония]] һәм башҡа ҡайһы бер илдәр танымағанлыҡтан, БМО-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле тигән статусҡа эйә түгел. [[1988 йыл]]дың 15 декабрендә БМО Генераль Ассамблеяһы үҙенең 43/176 һәм 43/177-се резолюцияларында, «[[1988 йыл]]дың 9 декабренән бирле дауам иткән Фәләстин интифадаһын иҫәпкә алып» һәм фәләстинде ике дәүләткә бүлеү тураһындағы [[1947 йыл]]ғы 181-се (II) һәм БМО Именлек Советының 1967 йылғы 242-се Резолюцияларын, Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитетының [[1988 йыл]]дың 13 декабрендә Фәләстин Милли Советының Фәләстин Дәүләтен иғлан итеү мәсьәләһе буйынса яһаған белдереүенә иғтибар итеп, БМО-ла илселек күҙәтеүсеһе статусына эйә Фәләстинде азат итеү ойошмаһын, «БМО системаһында Фәләстинде азат итеү ойошмаһынының күҙәтеүсе һәм ғәмәл башҡарыу статусына зыян килтермәйсә» «Фәләстин» делегацияһы тип атарға тигән ҡарар ҡабул иткән <ref>[http://www.un.org/ru/ga/43/docs/43res.shtml Декабрьские резолюции 1988 года] Генеральной Ассамблеи ООН.</ref><ref>[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/536/18/IMG/NR053618.pdf Резолюции A/RES/43/176 и A/RES/43/177 от 15 декабря 1988 года // Вопрос о Палестине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728152018/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/536/18/IMG/NR053618.pdf |date=2011-07-28 }}</ref>. Фәләстин дәүләте булараҡ БМО-ла тулы хоҡуҡлы ағза булыр өсөн ул үҙенең халыҡ-ара-хоҡуҡи танылыу процедураһын үтергә — 128 тауыш алырға (БМО ағзаһы булған 192 дәүләт араһынан) тейеш, ә Генераль ассамблея ҡарары БМО Именлек Советы тәҡдиме буйныса ҡабул ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |title=Второй «туз» вряд ли обеспечит выигрыш |accessdate=2011-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829062859/http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |archivedate=2011-08-29 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829062859/http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |date=2011-08-29 }}</ref>. Бындай процедура Именлек Советының махсус декларация ҡабул итеүен күҙ уңында тота, шунан һуң Генераль Ассамблея ҡарамағына тапшырыла, һәм унда тауыштарҙың ябай күпселеге менән йә ҡабул ителә йә кире ҡағыла. [[2002 йыл]]дың мартында БМО Именлек Советы, элгәрге резолюцияһына, атап әйткәндә, [[1967 йыл]]ғы 242-се һәм 1973 йылғы 338-се Резолюцияларына таянып, үҙенең яңы 1397-се (2002) резолюцияһы аша, БМО Фәләстин төбәгендә ике, үҙ-ара татыу һәм сиктәрен танып йәшәгән Израиль һәм Фәләстин, дәүләттәрен төҙөүҙе теләгәнен белдерә<ref>[https://web.archive.org/web/20091112120221/http://www.un.org/russian/documen/scresol/res2002/res1397.htm Резолюция 1397 (2002)], принятая Советом Безопасности ООН на 4489-м заседании, [[12 марта]] [[2002 год]]а.</ref>. Шуны билдәләр кәрәк, был резолюцияның проектын АҠШ делегацияһы тәҡдим итә, ә Израилдең БМО-лағы даими вәкиле Иегуда Ланкри выразил удовлетворение в связи с принятием Советом «резолюция [[терроризм]]ды киҫкен кире ҡаға һәм ике яҡтың да утҡа тотоуҙы туҡтатыу кәрәклеген күрһәтә» ти, ҡәнәғәтләнеү тойғоһо менән<ref>[http://www.temadnya.ru/archive/13mar2002/index.html По инициативе США Палестину назвали государством, 13 марта 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508155817/http://www.temadnya.ru/archive/13mar2002/index.html |date=2009-05-08 }} [[temadnya.ru]]</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/13Mar2002/un.html СБ ООН признал Палестину государством]. News.Ru. [[13 марта]] [[2002 год]]а.</ref>. [[1996 йыл]]ғы Йәйге [[Олимпия уйындары]]нан башлап Халыҡ-ара Олимпия комитеты халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендә Фәләстин милли хакимиәтен сағылдырған айырым Фәләстин олимпия комитетын таныған. Халыҡ-ара футбол федерацияһы (ФИФА) [[1998 йыл]]дан Фәләстин милли футбол командаһын таный. [[2008 йыл]]дың 26 октябрендә Фәләстин футбол командаһы Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында, үҙ ерендә, 1:1 иҫәбе менән беренсе матчын уйнай (футбол буйынса Иордания йыйылма командаһы менән). [[2010 йыл]]дың сентябрендә, БМО Генераль Ассамблеяһындағы саммитта сығыш яһап, АҠШ президенты Барак Обама, әгәр ҙә ғәрәп-израиль конфликтын сисеп булһа, «бойондороҡһоҙ Фәләстин дәүләте БМО составына инәсәк» тип әйтә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=394679 Обама: через год Палестина может войти в ООН, 23.09.2010]</ref>. Фәләстин милли хакимиәте етәкселегенең 2011 йылдың сентябрендә Фәләстин Дәүләтен таныу буйынса БМО-ға мөрәжәғәт итеү ниәте менән бәйле, тиҫтәләгән израиль юристары ''«таныу бөгөнгө көнгә тиклем Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һәм Израиль араһында ҡабул ителгән Осло Килешеүенә, шулай уҡ БМО, АҠШ, ЕС, Рәсәй, Норвегия, Иордания һәм Мысырҙың ҡарарҙарына, БМО Имнелек Советының 242-се (1967) һәм 338-се (1973) Резолюцияларына тулыһынса ҡапма-ҡаршы» икәнен раҫлап, БМО Генераль секретарының быны кире ҡағыуын үтенә''<ref name="Zman110525">{{Zman.com|102210|Израильские юристы призывают своих коллег поддержать обращение к генсеку ООН|25.05.2011|}}</ref><ref name="cursorinfo110525">[http://cursorinfo.co.il/mobile/article.php?id=158598 Израильские юристы попросили генсека ООН о помощи, 25.05.11]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 2011 йылдың 23 сентябрендә Фәләстин милли хакимиәте лидеры Мәхмүд Аббас БМО генсекретары ООН Пан Ги Мунға Фәләстин Дәүләтенең рәсми рәүештә БМО-ға тулы хоҡуҡлы ағза булараҡ инеү заявкаһын тапшыра<ref>[http://www.newsru.com/world/23sep2011/palest.html Аббас передал генсекретарю ООН заявку на вступление Палестины]</ref>. БМО Именлек Советы был ҡарарҙың хупламай, һәм 2012 йылдың сентябрендә Фәләстин милли хакимиәте етәкселеге БМО Генераль Ассамблеяһынан Фәләстин милли хакимиәтен «күҙәтеүсе дәүләт» тип иғлан итеүен үтенә<ref name="obozrevatel111108">{{cite web|url=http://obozrevatel.com/abroad/v-sovbeze-oon-ne-smogli-opredelitsya-so-statusom-palestinyi.htm|title=СОВБЕЗ ООН НЕ ОПРЕДЕЛИЛСЯ СО СТАТУСОМ ПАЛЕСТИНЫ|date=8 ноября 2011|publisher=obozrevatel.com|accessdate=2012-11-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaAwCnxg?url=http://obozrevatel.com/abroad/v-sovbeze-oon-ne-smogli-opredelitsya-so-statusom-palestinyi.htm|archivedate=2012-12-01}}</ref><ref name="newsru120908">{{cite news|url=http://www.newsru.com/world/08sep2012/pales.html|title=Палестинские власти обратятся в ООН для получения особого статуса|date=8 сентября 2012 г.|publisher=newsru.com|accessdate=2012-11-30}}</ref><ref name="Коммерсантъ121129">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2078093|title=Палестина наращивает государственность|date=№ 226 (5011), 29.11.2012|publisher=Газета "Коммерсантъ"|accessdate=2012-11-30}}</ref>. 2011 йылдың 31 октябрендә Фәләстин Дәүләте ЮНЕСКО-ға ҡабул ителә<ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=373783&cid=7 Палестину приняли в ЮНЕСКО. Вести. Ru]</ref>. 2011 йылдың 15 декабрендә Фәләстин Дәүләте бойондороҡһоҙлоғон Көнбайыш Европа илдәренән ғәмәлдә беренсе булып шундай сәйәси аҙым яһаған Исландия таный<ref>[http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.interfax.ru%2Fpolitics%2Fnews.asp%3Fid%3D222104&lang=ru Исландия официально признала независимость Палестины (35): Яндекс. Новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы Резолюцияһы һайлауҙағы тауыштары һөҙөмтәһе буйынса («риза» — 138 тауыш, 9 — «ҡаршы», 41 ил тотанаҡлыҡ күрһәткән) «''Фәләстингә, БМО ағзаһы булмаһа ла, яулап алған хоҡуҡтарына, өҫтөнлөктәренә һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһының БМО-ла, ҡабул ителгән резолюцияларға һәм тәжрибәгә ярашлы, фәләстин халҡының вәкиле булараҡ БМО-ла күҙәтеүсе ил статусын бирә''»<ref name="ru.euronews.com/2012/11/29" /><ref name="autogenerated20130111-1" /><ref name="un121129" />. Израилдең әйҙәүсе сәйәси партиялар етәкселәре М. Аббастың БМО-ла сығышын тәнҡитләне: * «асыу килтергес һәм тарихты үҙгәртеп күрһәтеүсе» (оппозиция лидеры Шели Яхимович), * «тулыһынса яла яғыу, фәләстинлеләр башында Әбү Мазен торғанда, ул халҡына бер прогресс та алып килмәй, ә үҙенең шәхси мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндереү өсөн генә файҙаланасаҡ. Әбү Мазен фәләстинлеләргә, тыныс тормошто яйға һалыу урынына, артыҡ ҡыйынлыҡтар ғына тыуҙырасаҡ» (Сит ил эштәрне министры Авигдор Либерман). Израиль премьер-министры канцелярияһы белдереүенсә: «''Һүҙ мәғәнәһеҙ аҙым тураһында бара, ул бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр килтермәйәсәк''»<ref name="newsru121130">{{cite web|url=http://txt.newsru.co.il/israel/30nov2012/un_il_106.html|title=Реакция лидеров Израиля на решение ООН о признании арабской Палестины|date=30 ноября 2012 г.|publisher=newsru.co.il|accessdate=2012-12-02}}</ref>. Алдараҡ Израиль премьер-министр Б. Нетаньяху былай тине<ref name="cursorinfo121129">{{cite web|url=http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/|title=Нетаниягу огласил условия создания палестинского государства|date=29 ноября 2012|publisher=cursorinfo.co.il|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDfTE5h?url=http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/|archivedate=2012-12-04}}</ref> <blockquote>Фәләстинлеләр Израилдең йәһүд дәүләте булараҡ йәшәү хоҡуғын танымайса тороп, Израиль конфликтты тамамлау гарантияһын алмайынса тороп, беҙҙең илебеҙҙең тулы именлеген тәьмин итмәйенсә тороп, Фәләстин дәүләте төҙөлмәйәсәк.</blockquote> Күп кенә эксперттар, БМО ГА-ның был ҡарары Фәләстин милли хакимиәтенең ысын дәүләткә әйләнеүенә ярҙам итмәйәсәк, ти<ref name="rus.ruvr.ru121130"/>. Фәләстин милли хакимиәте етәкселеген был турала 2011 йылдың сентябрендә үҙҙәренә дәүләт — тулы хоҡуҡлы БМО ағзаһы статусын алырға ярҙам итеү маҡсатында йәлеп иткән эксперттар, докладын әҙерләгәндә киҫәткәйне: «''БМО-ға мөрәжәғәт итеп, бойондороҡһоҙлоҡто бер яҡлы иғлан итеү фәләстилеләргә зыян ғына килтерәсәк''»<ref name="Ханин110917"/><ref>Отчет авторҙары «үҙенең антисионизм һәм фәләстинлеләр яҡлы әүҙем эшмәкәрлеге менән билдәле» Оксфорд университеты профессоры Гай Гудвин</ref>һәм башҡа белгестәр<ref name="svoboda110927">{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24341630.html|title=Владимир Кара-Мурза - о приёме Палестины в ООН|date=27.09.2011|publisher=[[Радио «Свобода»]]|accessdate=2012-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CwU0nhgu?url=http://www.svoboda.org/content/article/24341630.html|archivedate=2012-12-16}}</ref>. Халыҡ-ара киң танылыу алыуына ҡарамаҫтан, фәләстин паспорты эйәләренә үҙ территорияларына визаһыҙ инеүҙе ни бары 36 ил генә рөхсәт итте. Сағыштырыу өсөн: АҠШ, [[Германия]], Люксембург һәм Дания халҡы визаһыҙ 172 дәүләткә инә ала. [[Бельгия]], [[Италия]] һәм [[Голландия]] паспортына эйә граждандар 171 илгә бара ала. [[Израиль]]тяндар 144 илгә килә ала<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/travel/world/051013_121336_29997.html|title=С палестинским паспортом не попутешествуешь|accessdate=2013-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007114617/http://mignews.co.il/news/travel/world/051013_121336_29997.html |date=2013-10-07 }}</ref>. == Сиктәре һәм халҡы == [[Файл:UN Partition Plan Palestine.png|right|thumb|210px|БМО-ның Фәләстинде бүлеү буйынса 1947 йылғы планы]] [[Файл:Palestina poselenia evreev.png|thumb|210px|Фәләстиндәге йәһүд тораҡтары (2006)]] БМО Генераль Ассамблеяһының Фәләстин британ мандат территорияһын бүлеү буйынса [[1947 йыл]]дың 29 ноябрендә ҡабул ителгән 181-се резолюцияһына ярашлы, уның территорияһында ике бойондороҡһоҙ — йәһүд (Израиль дәүләте) һәм ғәрәп дәүләте, шулай уҡ БМО контроле аҫтында торасаҡ Ҙур Иерусалим территорияһы барлыҡҡа килергә тейеш булған. Һәр дәүләт мөйөштәр менән сиктәш өс дәүләттән торорға тейеш булған. Ғәрәптәр БМО планын һәм йәһүд дәүләтенең үҙ-үҙен дәүләт тип иғлан итеү фактын ҡабул итеүҙән баш тартҡан. [[1948 йыл]]дың 15 майында алты ғәрәп иле: [[Ливан]], [[Сүриә]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], Трансиордания, [[Ираҡ]] һәм Мысыр буласаҡ йәһүд дәүләте өсөн бүленгән территорияға, төньяҡтан, көнсығыштан һәм көньяҡтан баҫып инә. 1948 йылғы ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте өсөн бүленгән территорияның яртыһы тиерлек, шулай уҡ Көнбайыш Иерусалим Израиль дәүләте контроленә күсә. Мандаттың Көнсығыш Иерусалимды ла үҙ эсенә алған башҡа территориялары башта Иордания һәм Мысыр контроле аҫтында булһа, алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә был ерҙәр Израиль контроле аҫтында ҡалған. [[1980]]-се йылдар башына тиклем (Мысырҙан башҡа) ғәрәп дәүләттәре Израиль дәүләте йәшәү хоҡуғын кире ҡаҡҡан һәм фәләстин ғәрәптәренең Израиль территорияһына дәғүәһен хуплаған. 1980-се йылдар аҙағында «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы» (ООП) 1967 йылдың 4 июне ғәрәп-израиль сиктәрен де-факто таный. Был таныу [[1993 йыл]]да Израиль һәм ООП араһында Осло килешеүенә һәм Фәләстин милли хакимиәте (ПНА) булдырылыуына килтергән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, [[2006 йыл]]дың ғинуарында Фәләстин милли хакимиәте ПНА парламент һайлауҙарында еңеү яулаған күп кенә илдәрҙә террористик тип танылған «Хамас» хәрәкәте һаманға тиклем Израилдең булыу хоҡуғын кире ҡаға. Һуңғы йылдарҙа ХАМАС вәкилдәре, Израиль 1967 йылғы сиктәрендә ҡалған хәлдә, Израиль (террористик эшмәкәрлек һәм енәйәттәре өсөн яза атҡарған) бөтә фәләстин әсирҙәрен иреккә сығарған һәм ҡасаҡтарға үҙ ерҙәренә ҡайтып йәшәү иркен биргән осраҡта, оҙайлы килешеп йәшәү мөмкинлеге бар тигән хәбәрҙәр тарала. Ҡайһы бер ФАТХ вәкилдәре лә ошо фекерҙә. Атап әйткәндә, Фәләстин дәүләтенең Рәсәйҙә эштәрендә ваҡытлыса ышаныслыһы булған Фаед Мостафа ([[2006 йыл]]ғы Фәләстин милли хакимиәтенә парламент һайлауҙарында отолған, ләкин Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын контролдә тотҡан ФАТХ партияһы вәкиле) раҫлауынса<ref name="Мустафа2008">См. его интервью «Интерфаксу»: [http://www.interfax.ru/txt.asp?sec=1483&id=9113 Временный поверенный Палестины в РФ: Основная помощь, которую мы ждём от международного сообщества, — давление на Израиль, 15 апреля 2008 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307081226/http://www.interfax.ru/txt.asp?sec=1483&id=9113 |date=2009-03-07 }}</ref>: <blockquote>Был Фәләстин һәм халыҡ-ара берләшмәләрҙең Иерусалимдың статусына ҡағылған позицияһы менән тап килә: Көнсығыш Иерусалим Фәләстиндең баш ҡалаһы, Көнбайышы — Израилдең баш ҡалаһы була. Был ҡасаҡтарҙың әйләнеп ҡайтыуына ла ҡағыла. БМО Генассамблеяһының 1947 йылдың декабрендә ҡабул ителгән 194-се резолюцияһы бар, беҙ уның менән ризабыҙ. Израиль уны үтәһен генә — һәм мәсьәлә хәл ителер. Ҡыҫҡа ғына әйткәндә, былар Израиль ихтыяры менән бәйле — әгәр Израиль оккупацияһын туҡтатһа, был төп проблеманы хәл итһә, бөтә мәсьәләләр ҙә хәл ителәсәк, тип уйлайым.</blockquote> Билдәләп үтер кәрәк, нтервьюла хаталар күҙәтелә — был күрһәтелгән резолюция буйынса Иерусалим Фәләстин һәм Израиль контроленә түгел, ә БМО ҡарамағына күсә, (интервью тесынан күренеүенсә, Фаед бының менән ризалашмай). Тағы ла Фаедтың раҫлауҙары менән законлы һайланған (Израилде бөтөнләй танымағандар) ХАМАС-тар ҙа, израиль хөкүмәте вәкилдәре лә килешмәй. Шуның менән бергә, Фәләстин милли хакимиәтенең Төп законында баш ҡала сифатында бер өлөшкә лә бүленмәгән Иерусалим күрһәтелгән<ref name="law"/>. 2009 йылдың июнендә Рәсәй президенты [[Дмитрий Медведев]], Ҡаһирәлә Ғәрәп илдәре Лигаһының тулы вәкилдәре менән осрашҡанда былай тип сығыш яһаны: «Был көйләнеүҙең һөҙөмтәһе булып, донъяла һәм төбәктең бөтә илдәре, әлбиттә, Израиль менән татыу хеҙмәттәшлек иткән баш ҡалаһы Көнсығыш Иерусалим булған бойондороҡһоҙ, үҙаллы һәм йәшәүгә һәләтле Фәләстин дәүләте торасаҡ.»<ref>[http://news.kremlin.ru/transcripts/4804 Выступление на встрече с постоянными представителями стран — членов Лиги арабских государств. 23 июня 2009 года.]</ref> Шулай уҡ Фәләстин милли хакимиәте етәкселәре үҙҙәренең маҡсаты тип «йәһүдтәр йәшәмәгән» дәүләт төҙөү кәрәклеген йыш ҡына ҡабатлайҙар, һәм, Өсөнсө рейх Юденфрай сәйәсәте менән тарихи параллель барлыҡҡа килтереп, сирҡаныу тойғоһо тыуҙыра<ref>{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |title=Абу-Мазен: «Никаких евреев на территории палестинского государства»; 01.08.2010 |accessdate=2011-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130164716/http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |archivedate=2012-01-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130164716/http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |date=2012-01-30 }}</ref><ref>[http://txt.newsru.co.il/mideast/27dec2011/judenrein_a203.html Представитель ООП в США: «Наше государство будет свободно от евреев», 27 декабря 2011 г.]</ref><ref name="jewishpress130730">{{cite web|url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/abbas-palestinian-state-will-be-judenrein/2013/07/30/|title=Abbas: Palestinian State Will Be ‘Judenrein’|author=Yori Yanover|date=July 30th, 2013|publisher=jewishpress.com|lang=en|accessdate=2013-08-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JeHd4I1Y?url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/abbas-palestinian-state-will-be-judenrein/2013/07/30/|archivedate=2013-09-15}}</ref><ref name="jpost130808">{{cite web|url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Another-Tack-Judenfrei-is-fine-and-dandy-322521|title=Another Tack: Judenfrei is fine and dandy|author=SARAH HONIG|date=08/08/2013|publisher=jpost.com|lang=en|accessdate=28/08/2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JeHe4l07?url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Another-Tack-Judenfrei-is-fine-and-dandy-322521|archivedate=2013-09-15}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Фәләстин милли хакимиәте * Фәләстин халыҡ-ара хоҡуҡи статусы * Фәләстин Дәүләтенең Гимны == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Викиновости|[[:n:Категория:Государство Палестина|Государство Палестина]]|* [[n:Более 50 стран стали соавторами резолюции за предоставление Палестине статуса государства-наблюдателя при ООН|Более 50 стран стали соавторами резолюции за предоставление Палестине статуса государства-наблюдателя при ООН]] * [[n:Палестина признана государством-наблюдателем|Палестина признана государством-наблюдателем]] }} * [http://www.un.org/ru/peace/palestine/ Вопрос о Палестине и Организация Объединённых Наций] Официальный сайт ООН * [https://web.archive.org/web/20100615012246/http://www.palestine.ru/Russian/index_ru.html Посольство Государства Палестины в г. Москве] * [http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/why%20was%20-independent%20palestine-%20never%20created%20in%201.aspx Why Was 'Independent Palestine' Never Created in 1948? — Zvi Elpeleg, 1 Apr 1989], [[МИД Израиля]] * {{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/mfarus/palestinianstatehood/|title=Государство Палестина? (сборник статей)|publisher=[[МИД Израиля]]|lang=ru|accessdate=2012-03-24|archiveurl=https://archive.is/20121219133829/http://www.mfa.gov.il/mfarus/palestinianstatehood/|archivedate=2012-12-19}} * {{cite web|url=http://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr4681/text|title=H.R. 4681 (109th): Palestinian Anti-Terrorism Act of 2006|date=109th Congress, 2005–2006. Text as of May 25, 2006|publisher=govtrack.us|quote=AN ACT To promote the development of democratic institutions in areas under the administrative control of the Palestinian Authority, and for other purposes.|lang=en|accessdate=2013-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQt3iYRt?url=http://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr4681/text|archivedate=2013-01-05}} * {{cite web|url=http://ldolphin.org/palstate.html|title=What's Wrong With A Palestinian State|author=Bret Stephens|date=2001|publisher=[[The Wall Street Journal]] editorial|lang=en|accessdate=2011-12-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Aq8lZJ1?url=http://ldolphin.org/palstate.html|archivedate=2012-02-03}} * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas, Tal Becker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }} * [https://web.archive.org/web/20120305225501/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=442&PID=0&IID=5522&TTL=The_Fallacy_of_the_%221967_Borders%22_-_No_Such_Borders_Ever_Existed The Fallacy of the «1967 Borders» — No Such Borders Ever Existed, Alan Baker] [[Jerusalem Center for Public Affairs]] Vol. 10, No. 17, 21 December 2010 * {{cite web|url=http://cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/|title=Палестинцы ведут войну на уничтожение Израиля 02 декабря|author=Амнон Лорд|date=02.12.2012|publisher=«Маарив»|accessdate=2012-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfEse3wA?url=http://cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/|archivedate=2012-12-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204013247/http://www.cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/ |date=2012-12-04 }} * {{cite web |url = http://focusonjerusalem.com/whatromecalledthepromisedland.html |title = The Name Rome Gave the Land of Israel |author = Elliott A Green |publisher = focusonjerusalem.com |lang = en |accessdate = 2013-01-17 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DnNA7rvl?url=http://focusonjerusalem.com/whatromecalledthepromisedland.html |archivedate = 2013-01-19 }} * {{cite web|url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/|title=Is Palestine now a state?|author=Pamela Falk|date=November 30, 2012|publisher=[[CBS]] News|lang=en|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhudDOPf?url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/|archivedate=2013-02-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207062059/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/ |date=2013-02-07 }} {{Азия}} {{Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы}} {{Ғәрәп илдәре лигаһы}} {{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}} [[Категория:Фәләстин Дәүләте| ]] [[Категория:Өләшләтә танылыу алған дәүләттәр|Фәләстин]] qtclzwu2vkrq0nwrg1ozm8dzoerpr57 Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы 0 158129 1310273 1281761 2026-11-11T07:07:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310273 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы''' ([[14 октябрь]] [[1954 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры. Башҡортостан Республикаһы бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. == Биографияһы == Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы Хисмәтуллина 1954 йылдың 14 октябрендә [[Марий Эл|Мари АССР-ының]] Моркин районы Комсомольск ҡасабаһында тыуа. Юғары белемде Ҡазан финанс-иҡтисад институтында ала ([[1972]]—[[1976]])<ref>[https://kpfu.ru/graduate_form?p_id=3958 хисматуллина рузалия сафиулловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918180922/https://kpfu.ru/graduate_form?p_id=3958 |date=2020-09-18 }}</ref>. Хеҙмәт юлын [[1976 йыл]]да Башҡортостан Республикаһының Финанстар министрлығында штат бүлеге экономисы булып башлай. Һуңынан ойошманың бүлек мөдире урынбаҫары, бүлектәр мөдире була. [[1994]]—[[2009 йыл]]дарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры урынбаҫары булып эшләй. [[2009]]—[[2010 йыл]]дарҙа — финанс министрының беренсе урынбаҫары. [[2010]]—[[2013 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһының финанстар министры<ref>[https://minfin.bashkortostan.ru/about/anniversary/leaders/hismatullina/ Хисматуллина Рузалия Сафиулловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113151625/https://minfin.bashkortostan.ru/about/anniversary/leaders/hismatullina/ |date=2019-11-13 }}</ref>. [[2013 йыл]]да Башҡортостан Республикаһы бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Бюджет, һалым, инвестицион сәйәсәт һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе була. [[2018 йыл]]дан — Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм комитеты, депутат этикаһы комиссияһы ағзаһы. «Аныҡ эштәр» проекты координаторы. Улы һәм ҡыҙы бар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] <br> Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы <br> [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] <br> Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы <br> Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты <br> «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе <br> «Башҡортостан Республикаһының ҡануниәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың почет билдәһе <br> Финанс эштәре отличнигы <br> Рәсәй Федерацияһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы <br> Башҡортостан Республикаһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы <br> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/62957/ Хисматуллина Рузалия Сафиулловна] * [https://ideputat.er.ru/user/14856 Хисматуллина Рузалия Сафиулловна] * [https://web.archive.org/web/20200928013825/https://candidates.golosinfo.org/p/2382-hismatullina-ruzaliya-safiullovna Хисматуллина Рузалия Сафиулловна] * [https://www.erbp.ru/people/14632 Хисматуллина Рузалия Сафиулловна] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Парламент депутаттары]] r5qh9hiezw963t4xgvymitafw4lnoqy Цуканова Мария Никитична 0 158946 1310309 1299362 2026-11-11T08:47:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310309 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Цуканова Мария Никитична''' ([[14 сентябрь]] [[1923 йыл]] — [[15 август]] <ref>[http://obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=TV/005/3060-0000002-0018/00000049.jpg&id=77719374&id=77719374&id1=0a36b3bd7b54814532fb672abe7bef75 Информация из донесения о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209093038/http://obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=TV/005/3060-0000002-0018/00000049.jpg&id=77719374&id=77719374&id1=0a36b3bd7b54814532fb672abe7bef75 |date=2015-12-09 }}.</ref> [[1945 йыл]]) — совет-япон һуғышында һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, Тымыҡ океан флоты диңгеҙ пехотаһы санитаркаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). == Биографияһы == Мария Никитична Цуканова 1924 йылдың 14 сентябрендә Смоленск ҡасабаһында <ref>Ныне несуществующий населённый пункт в [[Крутинский район|Крутинском районе]] Омской области</ref>, ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]. Үҙ атаһын белмәй, ул ҡыҙы тыуғанға тиклем бер нисә ай элек вафат була. Ҡыҙҙы әсәһе менән үгәй атаһы Николай Васильевич тәрбиәләй. Бала сағы һәм үҫмер йылдары [[Красноярск крайы]]нда үтә, Таштып ҡасабаһында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. Шунда уҡ телефонистка булып эшләй, 1941 йылдың декабренән Ростовтан эвакуацияланған госпиталдә санитарка була. Үгәй атаһы менән ағаһы фронтҡа китә, бер аҙҙан ағайы һәләк була. Ггоспиталдә икенсе урынға күсерәләр, ә уларҙың ғаиләһе [[Иркутск]] ҡалаһына күсә, 1942 йылдың февраленән июнгә тиклем Иркутск авиация заводының 33-сө цехында ботаусы, ҡабул итеүсе һәм 4-се разрядлы контролер булып эшләй. Производствонан айырылмайынса санинструкторҙар курсын тамамлай һәм «флот егерме бишенселәре» отрядының составында (1942 йылдың майында СССР ГКО -ның хәрби диңгеҙ флотына 25000 ирекмән-ҡыҙҙарҙы саҡырыу тураһында указы) 1942 йылдың 13 июнендә флот сафтарына саҡырыла һәм Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итеү өсөн йүнәлтелә. Яр оборонаһы Шкотов секторының 51-се артиллерия дивизионында телефонистка һәм алыҫлыҡты үлсәүсе булып хеҙмәт итә. 1944 йылда кесе медицина белгестәре мәктәбен тамамлағандан һуң Мария Тымыҡ океан диңгеҙ пехотаһы 355-се айырым батальонының 3-сө ротаһында санитарка булып тәғәйенләнә. == Батырлығы == 1945 йылдың 14 авгусындағы Совет-япон һуғышында ваҡытында Мария диңгеҙ пехотаһының 355-се батальон составында Корея порты Сэйсинға (хәҙер Чхонджин) десантты төшөрөүҙә ҡатнаша. Һуғыш барышында яралыларға ярҙам күрһәтә, һуғыш яланынан 52 яралы десантсыны сығара. Ике тапҡыр яралана, ләкин һуғыш яланын ҡалдырыуҙан баш тарта. Ҡулына автомат алып, япондарға ата. Унан һуң 15 август кисендә ротаһына сигенергә тура килә, Мария Цуканова ҡалған һалдаттар төркөмө менән сигенеүҙе ҡаплай. Яралы булып, автомат уты менән 90-дан ашыу японды юҡ итә<ref>[http://news.glavnoe.io/news/5494-za-chto-iapontsy-zverski-pytali-mariiu-tsukanovu.html За что японцы зверски пытали Марию Цуканову - news.glavnoe.io] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210623204756/https://news.glavnoe.io/news/5494-za-chto-iapontsy-zverski-pytali-mariiu-tsukanovu.html |date=2021-06-23 }}</ref> Аңын юғалтҡан килеш, япондарға әсиргә эләгә һәм улар уны йыртҡыстарса язалай (бысаҡ менән телгеләйҙәр, күҙҙәрен соҡоп алалар). Шунан һуң япон офицеры тәүҙә ҡулын сабып өҙә, ә һуңынан башын<ref>{{Китап|автор=Судакова Г.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=463|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Матрос Мария Цуканова|место=М.|издание=Вып. 2|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/11/i80_99.htm|ref=}}</ref> <ref>{{Warheroes|id=1670}} </ref> <ref>[http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=4015.0 Цуканова Мария Никитична Герой Советского Союза]</ref>Чхонджин ҡалаһында совет яугирҙарының туғандар ҡәберлегендә ерләнә<ref>[http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/a46a856e7326e21d0ef7dafc29c781f8 Памятник на братской могиле советских воинов в г. Чхонджин, КНДР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305115928/http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/a46a856e7326e21d0ef7dafc29c781f8 |date=2016-03-05 }}.</ref><ref>[http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/d98683bc4e72c94184437df6cc8af5f5 Доска с именем Марии Цукановой на месте захоронения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305120111/http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/d98683bc4e72c94184437df6cc8af5f5 |date=2016-03-05 }}.</ref> 1945 йылдың 14 сентябрендәге СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «''япон империалистарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн''» Цуканова Мария Никитичнға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң). Бөтә Советтар Союзы Геройҙары-ҡатын-ҡыҙҙарҙан Совет-япон һуғышы барышында был юғары награданы алған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. == Хәтер == Ғәскәри частың исемлектәренә мәңгелеккә индерелә<ref>Приказ МО СССР № 369 от 12 декабря 1959 года «О зачислении Героя Советского Союза матроса Цукановой М. Н. навечно в списки школы санитарных инструкторов 1477 военно-морского госпиталя».</ref>. 1972 йылдың 26 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Приморье крайы Хәсән районындағы Түбәнге Янчихе ауылы Цуканово тип үҙгәртелә, ә шул уҡ райондағы Янчихе йылғаһы РСФСР Министрҙар Советының 1972 йылдың 29 декабрендәге 753-сө ҡарары менән Цукановка тип атала. [[Омск]], [[Иркутск]], [[Барнаул]], [[Красноярск]], [[Абакан]], Фокино, Хакасия Республикаһының Таштып ауылы, [[Япон диңгеҙе]]ндә бухта, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]]ла сусаҡ, Балыҡ хужалығы министрлығының карабы, Хакасия Автономиялы округының Орджоникидзевский ҡасабаһындағы урта мәктәп, Иркутск ҡалаһындағы 34-се урта мәктәп уның исемен йөрөтә<ref>[http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_200/images/memorial-0302.jpg Доска на здании средней школы № 34 г. Иркутск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123025/http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_200/images/memorial-0302.jpg |date=2016-03-04 }}.</ref>. [[Приморье крайы|Приморье крайында һәйкәлдәр]]: [[Владивосток|Владивостокта]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131103055129/http://ini-fb.dvgu.ru/maintext/menu/vist/Viktoriya/Cukanova.jpg Памятник Марии Цукановой во Владивостоке].</ref>, хәрби-диңгеҙ госпитале территорияһында (авторы О. И. Сушкова, архитекторы В. А.Авшаров)һәм Фокинола <ref>[http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/78.gif Памятник Марии Цукановой в г. Фокино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103063149/http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/78.gif |date=2013-11-03 }}.</ref> (авторы Л. А. Бартенев), Иркутскта<ref>[http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_600/images/irkutskmemorial-2044.jpg Мемориальная доска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130219/http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_600/images/irkutskmemorial-2044.jpg |date=2016-03-04 }} на здании литейного цеха [[Иркутский авиационный завод|Иркутского авиационного завода]].</ref>, Фокинола<ref>[http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/77.gif Мемориальная доска на улице Марии Цукановой в г. Фокино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103063105/http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/77.gif |date=2013-11-03 }}.</ref> һәм [[Владивосток]]та мемориаль таҡтаташ ҡуйылған 1988 йылда уның тураһында совет-корея «С весны до лета» тигән нәфис фильм төшөрөлә. Советтар Союзында фильм «Утомленное солнце» тип атала<ref>[http://www.ytro-rossii.ru/2010/07/16/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B/ Газета «Утро России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510010219/http://www.ytro-rossii.ru/2010/07/16/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B/ |date=2018-05-10 }}.</ref>. == Сәнғәттәге образы == * Маша Цуканова — «Утомленное солнце» фильмының төп героиняһы (икенсе исеме — «С весны до лета»; СССР һәм [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Төньяҡ Корея]] менән берлектә, 1988), Маша ролен актриса Елена Дробышева башҡара. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Завалий, Евдокия Николаевна * Михайлова, Екатерина Илларионовна * Гантимурова, Альбина Александровна == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|часть=Цуканова, Мария Никитична|заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь|ответственный=Пред. ред. коллегии [[Шкадов, Иван Николаевич|И. Н. Шкадов]]|ссылка=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1988|том=2 /Любов — Ящук/|страниц=863|страницы=704|isbn=5-203-00536-2|тираж=100000|ref=}} * «М. Н. Цуканова Герой Советского Союза» / Отв. за вып. И. Быков. — Владивосток: Политуправление ТОФ, типография изд. «Боевая вахта», 1959 * ''Королёв В. Т.'' Герои Великого океана: очерки и документальные рассказы. — Владивосток: Дальневост. кн. изд., 1967 * {{Китап|автор=Судакова Г.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=463|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Матрос Мария Цуканова|место=М.|издание=Вып. 2|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/11/i80_99.htm|ref=}} * ''Сатрапинский Ф. В.'' Военные медики — Герои Советского Союза. — Л.: Воен.-мед. музей МО СССР, 1975 * ''Кузнецов И. И.'' Золотые звёзды иркутян. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1982 * Навечно в строю. / Сост и ред. В. Г. Коршунов, Н. В. Логинов. — М.: Воениздат, 1961 * ''М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Кузьмин.'' Медики — Герои Советского Союза. — М.: Медицина, 1970 * ''А. П. Григорьев.'' Подвиг патриотки. // «Здоровье», № 8, 1985, стр. 6-7 * Г. М. Шлевко. Ради жизни на Земле. Книга о Героях Советского Союза, тех, кто родился, жил и живёт в г. Омске и Омской области. Омск, 1972. стр.428-432 == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=1670}} * [http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=4015.0 Цуканова Мария Никитична Герой Советского Союза] * [https://web.archive.org/web/20250603215451/https://www.amic.ru/images/gallery3/?image=/images/gallery3/640.cukanova2.jpg Семья Цукановых] * [https://tvzvezda.ru/news/qhistory/content/201709181204-q3i7.htm Об истории подвига Марии Цукановой и её трагической гибели — телеканал «Звезда»] * [https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fadmomsk.ru%2Fc%2Fdocument_library%2Fget_file%3Fp_l_id%3D284682%26folderId%3D382266%26name%3DDLFE-19298.pdf Энциклопедия Омска. Том 3. Омск в лицах. Книга 2. Администрация города Омска. Омск. 2011. Ст. 576—577] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 августа вафат булғандар]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]] 1cyt2antd1bif1o9j1t27goivnmvhyq Цветаева Марина Ивановна 0 159022 1310305 1307166 2026-11-11T08:33:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310305 wikitext text/x-wiki {{redirect|Цветаева}} {{УК}} [[Файл:Tsvetaeva.jpg|thumb|Марина Ивановна Цветаева]] '''Мари́на Ива́новна Цвета́ева''' (26 сентябрь (8 октябрь) 1892 йыл<ref name="old-date">{{БСЭ3|автор=Саакянц Л. Л.|статья=Цветаева Марина Ивановна}}</ref>, [[Мәскәү]] — [[1941 йыл]], 31 август, [[Алабуға]]) — Көмөш быуат<ref>{{книга|автор=[[Казак, Вольфганг|Казак В.]]|заглавие=Лексикон русской литературы XX века|часть= Цветаева Марина Ивановна|isbn=1965693253|страницы=448—449|издательство=Культура|год=1996}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Скатов, Николай Николаевич|Скатов Н. Н.]]|заглавие= Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. (П-Я)|том=III|часть=Цветаева Марина Ивановна|страницы=619—623|издательство=[[ИРЛИ РАН]], Олма-Пресс|год=2005|isbn=594848307X}}</ref> рус шағирәһе, прозаик, тәржемәсе. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлек йылдары === [[Файл:Marina Tsvetaeva by Max Voloshin 1911.jpeg|thumb|200px|Марина Цветаева. 1911 йыл. Максимилиан Волошин фотоһы]] Марина Цветаева 1892 йылдың 26 сентябре (8 октябре)<ref name="old-date"/> [[Мәскәү]]ҙә тыуа. Сама Цветаева үҙе тыуған көнөн 9 октябрҙә, апостол Иоанн Богословты православие календары буйынса иҫкә алған көндә билдәләгән<ref group="К">«Стихи о Москве» (1916) циклында Цветаева ошо бәйләнеш тураһында әйтеп үтә.</ref><ref>''Долженко А. Я.'' Особенности функционирования имен собственных-библеизмов в раннем творчестве М. Цветаевой // Молодёжь и образование XXI века: Материалы VIII Межвузовской научно-практической конференции молодых учёных и студентов (г. Ставрополь, 19 мая 2011 г.). — Ставрополь: СГПИ, 2011. — С. 358.</ref><ref>{{Книга|автор=Майя Михайловна Полехина|год=2005|страниц=250|издательство=Магнитогорский гос. университет|заглавие="Путь комет--поэтов путь": Марина Цветаева, к постижению сущностного|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hWEYAQAAIAAJ&q=%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&dq=%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&hl=ru&sa=X&ei=rgqNUK3hB8vLtAaEhIHwDQ&ved=0CDgQ6AEwAw}}</ref><ref>Русская православная церковь отмечает день поминовения Иоанна Богослова 26 сентября по юлианскому календарю. В XIX веке разница между юлианским и григорианским календарями составляла 12 дней. В XX и XXI веках она составляет 13 дней (подробнее см. [[Григорианский календарь#Разница юлианского и григорианского календарей|здесь]]).</ref>. Уның атаһы, Цветаев Иван Владимирович — Мәскәү университеты профессоры, билдәле филолог һәм сәнғәт белгесе — артабан стал в дальнейшем директором Румянцев музейы директоры һәм А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейына нигеҙ һалыусы. Әсәһе, Цветаева (Мейн) Мария Александровна (сығышы буйынса — руслашҡан поляк-немец ғаиләһенән), пианистка, Николай Григорьевич Рубинштейндың уҡыусыһы була. М. И. Цветаеваның әсәһе яғынан өләсәһе — полька Мария Лукинична Бернацкая. Маринаның һеңлеһе Анастасия, бер ҡандан — туғандары Андрей һәм Валерия. Цветаева 6 йәшенән рус телендә генә түгел, француз һәм немец телдәрендә шиғырҙар ижад итә башлай. Ҡыҙын музыкант итеп күрергә теләүсе әсәһе ҡыҙының характеры формалашыуҙа ҙур оль уйнай. 1899—1902 йй. Цветаева В. Ю. Зограф-Плаксинаның Һәр кем шөғөлләнә алырлыҡ Музыкаль Общедоступном училищеһһының фортепиано класында уҡый. Атаһынан Цветаеваға антик мифологияға һөйөү бирелә<ref>{{книга|автор=[[Саакянц, Анна Александровна|Саакянц А. А.]]|часть=Глава 1. 1. Юность поэта (начало)(1910—1915)|заглавие=Марина Цветаева: Жизнь и творчество|ссылка=http://tsvetaeva.narod.ru/WIN/saakyan/saakMT01.html|место=М.|издательство=Эллис Лак|год=1997|страниц=816|isbn=5-88889-033-2}}</ref>. 1901—1902 йй. Дүртенсе ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1902 й. М. А. Цветаевала [[туберкулёз]] сире табыла һәм ғаиләһе менән Итальян Ривьераһына китә, Генуя янында Нервиҙа йәшәй. 1903—1904 йй. Лозаннала апалы-һеңлеле Лаказдарҙың француз пансионында, 1904—1905 йй. — Фрайбург-им-Брайсгауҙа апалы-һеңлеле Бринкмандар пансионында уҡый. 1905 й. йәй аҙағында Цветаевтар Рәсәйгә ҡайта. Марина әсәһе һәм һеңлеһе Анастасия менән Ялтала йәшәй, гимназияға әҙерләнә. 1906 й. И. В. Цветаев уларҙы Тарусаға күсерә, 5 июлдә әсәһе, М. А. Цветаева, вафат була. 1906 й. сентябрендә Цветаева В. П. фон Дервиз исемендәге ҡыҙҙар гимназияһына 4 класҡа бара, әммә ярты йыл үткәс, ирекле фекер йөрөткәне һәм дорфалығы өсөн уҡыуҙан сығарыла. А. С. Алфёрова гимназияһында ла оҙаҡҡа сыҙамай. 1908 й. сентябрендә М. Т. Брюхоненконың шәхси ҡыҙҙар гимназияһына 6 класҡа (хәҙер — 2123-сө Мигель Эрнандес исемедәге мәктәп) килә<ref>{{cite web|url=http://www.school110.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5:2010-08-02-13-10-09&catid=64:2011-01-26-14-10-49&Itemid=80|title=Частная женская гимназия М. Т. Брюхоненко|datepublished=2004-08-20|accessdate=2011-07-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61A44GAaR|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106003205/http://www.school110.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5:2010-08-02-13-10-09&catid=64:2011-01-26-14-10-49&Itemid=80 |date=2012-01-06 }}</ref>, һәм уны ике йылдан тамамлай. 1909 й. йәйендә Цветаева сит илгә үҙ аллы сыға. Парижда Француз әҙәбиәте буйынса йәйге университет курсына яҙыла. === Ижади эшмәкәрлегенең башы === [[Файл:Марина Цветаева 1917.jpg|thumb|210px|Марина Цветаева автографы менән. Яҡынса 1917 йылғы фото]] 1909 й. көҙөндә Цветаева мәскәү символистарының «Мусагет» нәшриәте эргәһендә эшләгән лекцияларына һәм клуб йыйылыштарына, бер йылдан — «Молодой Мусагет» түңәрәге йыйылышына йөрөй, һәм уның әҙәбиәт буйынса таныштары исемлеге киңәйә. 1910 й. сентябре — октябрендә Цветаева нәшриәтсе Анатолий Иванович Мамонтовтың типография Товариществоһында үҙ аҡсаһына мәктәп осоро ижадынан торған «Вечерний альбом» тигән беренсе шиғри йыйынтығын баҫтырып сығара. Йыйынтыҡ «көндәлек» йүнәлешле була һәм Мария Константиновна Башкирцеваға бағышлана. Уның ижады атаҡлы шағирҙарҙың: Валерий Яковлевич Брюсовтың, Максимилиан Александрович Волошиндың һәм Николай Степанович Гумилёвтың иғтибарын йәлеп итә. Зимой 1910/1911 йй. ҡышында Цветаева үҙенең «Волшебство в стихах Брюсова» тигән тәүге тәнҡит мәҡәләһен яҙа. 1910 йылдың аҙағында Мәскәүҙә Цветаева шағир һәм әҙәби тәнҡитсе Максимилиан Александрович Волошиным менән таныша<ref name="pisma"/>. Икенсе йылда ул Волошиндың Ҡырымдағы танылған Шағирҙар йортон (хәҙер «Максимилиан Волошин йорт-музейы») барып күрә<ref name="pisma">{{книга|автор=Волошин М. А.|заглавие=Письма|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1SV4BAAAQBAJ&pg=PT2&lpg=PT2&dq=|ответственный=[[Давыдов, Захар Давидович|Давыдов З. Д.]], [[Купченко, Владимир Петрович|Купченко В. П.]]|издательство=Директ-Медиа|год=2012|страниц=52|страницы=2—5|isbn=978-5-4460-4070-4}}</ref>. Шунда, Коктебель|Коктебелдә, 1911 й. майында Цветаева Сергей Яковлевич Эфрон менән таныша; 1912 й. 29 ғинуарында Ҙур Палашёвский тыҡрығындағы Рождества Христова сиркәүендә никахлашалар. Шул уҡ йылдың сентябрендә Марина менән Сергейҙың Ариадна (Аля) исемле ҡыҙы — Эфрон Ариадна Сергеевна — тыуа. Артабанғы йылдарҙа ла, 1917 йылғы Рәсәй революцияһына тиклем ғаилә йәйен Ҡырымда Волошин дачаһында уҙғара. Һуңғараҡ, эмиграцияла, Цветаева вшул йылдарҙы ғүмеренең иң бәхетле дәүере тип иҫенә алыр булған: «''Коктебель 1911 г. — счастливейший год моей жизни, никаким российским заревам не затмить того сияния»'', «''Коктебель да чешские деревни — вот места моей души''»<ref name="pisma"/>. 1912 й. февралендә Цветаеваның икесе йыйынтығы — «Волшебный фонарь», 1913 й. мартында өсөнсөһө — «Из двух книг» донъя күрә. 1914 й. октябрендә Цветаева шағирә һәм тәржемәсе София Яковлевна Парнок менән таныша; уларҙың романтик мөнәсәбәттәре 1916 й. тиклем дауам итә<ref>{{Книга|автор=Диана Левис Бургин|год=1999|isbn=978-5-87135-065-2|страниц=511|издательство=Инапресс|заглавие=София Парнок: жизнь и творчество русской Сафо|ссылка=https://books.google.com/books?id=BzFoAAAACAAJ&dq=isbn:5871350658&hl=zh-CN&sa=X&ved=0ahUKEwjijoOw9ZrmAhURMH0KHSNmDmoQ6AEIJzAA}}</ref>. Цветаева Парнокка «[[s:Подруга (1-17 — Цветаева)|Подруга]]» тигән шиғырҙар циклын бағышлай. Цветаева һәм Парнок 1916 йылда айырыла. Марина ире Сергей Эфронға ҡайта. Парнок менән мөнәсәбәтен Цветаева «тормошоноң тәүге һәләкәте» тип атай. 1916 йылдың йәйендә Цветаева һеңлеһе Анастасия, уның гражданлыҡ ире Маврикий Минц һәм улы Андрей йәшәгән Александров ҡалаһына килә. Александровта Цветаева шиғырҙар циклын («К Ахматовой», «Стихи о Москве» һ. б.) яҙа, ә был осорон һуңғараҡ әҙәбиәтселәр «Марина Цветаеваеың Александров йәйе» тип атай. === Граждандар һуғышы (1917—1922) === 1917 й. Цветаеваның ҡыҙы Ирина тыуа, ул 3 йәшендә Кунцево ҡалаһы приютында аслыҡтан үлә. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдары Цветаева өсөн иң ауыр йылдар була. Сергей Эфрон 1918 й. Рәсәйҙең көньяғында Добровольческая армия сафында һуғыша. Цветаева Мәскәүҙә, Борисоглебский тыҡрығында йәшәй, 1918 й. ноябренән Милләттәр эштәре буйынса Халыҡ Комиссариатының (Наркомнац) Мәғлүмәт бүлегендә, 1919 й. апрелендә — Әсирҙәр һәм ҡасаҡтарҙы ҡурсыу Үҙәк коллегияһында (Центрпленбеж), 1920 й. ноябрендә — Мәғариф Халыҡ Комиссариатының Наркомпрос театр бүлегендә хеҙмәт итә. Был йылдарҙа «Лебединый стан» тигән аҡ хәрәкәткә теләктәшлек белдергән шиғырҙар циклы баҫылып сыға. 1918—1920 йй. Цветаева романтик пьесалар, «Егорушка», «Царь-девица», «На красном коне» поэмаларын яҙа. 1921 й. ғинуарынан Цветаева Бөтә Рәсәй шағирҙар союзының әҙәби кисәләренә һәм регулярно посещала ли заседания «Никитинский шәмбеләре» ултырыштарына даими йөрөй, үҙ әҫәрҙәрен уҡый. 1921 й. мартында Цветаеваның кенәз Сергей Михайлович Волконский менән күп йыллыҡ дуҫлығы башлана. Эфрон был ваҡытта Прагала йәшәй, Карлов университеты студенты була. Сит илгә командировкаға барған Илья Григорьевич Эренбург уны күрә һәм Цветаеваның хатын тапшыра. Июль айында Цветаева, шулай уҡ Эренбург аша, 3,5 йыл үткәс, иренән хат ала. Йыл аҙағында ул Рәсәйҙән китергә әҙерләнә башлай: ҡулъяҙмаларын яңынан аҡ ҡағыҙға күсерә, архивын тәртипкә килтерә, әйберҙәрен тарата һәм һата. 1922 й. башында Мәскәүҙә «Вёрсты» тип аталған, уҡыусылары һәм тәнҡитселәр бик яратып ҡаршылаған шиғырҙар йыйынтығы, Берлинда — «На красном коне» поэмаһының тулы редакцияһы менән «Разлука» йыйынтығы донъя күрә. === Сит илгә {{comment|сығып китеүе|Эмиграция}} (1922—1939) === 1922 й. 11 майында Цветаева Мәскәүҙән Ригаға сыға, шунан берлин поезына күсеп ултыра. Берлинда оҙаҡ тормай, Прага ҡалаһы эргәһендә өс йыл йәшәй. Чехияла Константин Болеславович Родзевичҡа бағышланған атаҡлы «Поэма Горы» һәм «Поэма Конца» поэмалары сыға. 1925 йылда, улы Георгий тыуғандан һуң, ғаилә Парижға күсә. Унда Цветаеваға ире Эфрон, йәнәһе, Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты (НКВД) агенты (Лев Давидович Троцкийҙың улы Лев Львович Седовҡа йәшерен ҡаршы тороу заговор ойошторған) тигән ғәйепләү атмосфераһы артыҡ ныҡ тәьҫир итә. 1926 йылдың майында Борис Леонидович Пастернак инициативаһы буйынса Цветаева Швейцарияла йәшәүсе австрия шағиры Райнер Мария Рильке менән хат алыша башлай. Был яҙышыу, Рильке йыл аҙағында вафат булыуы сәбәпле, өҙөлә. Был осорҙа Цветаева «Вёрсты» журналын (Париж, 1926—1928) нәшер итеүҙә ҡатнаша, уның биттәрендә үҙенең әҫәрҙәрен («Поэма горы», «Тезей» драмаһын, Райнер Мария Рильке иҫтәлегенә арналған «С моря» и «Новогоднее» поэмаларын) баҫтыра. Эмиграциялағы йылдар дауамында Цветаева Борис Леонидович Пастернак менән даими хат алыша<ref>{{Cite web|url=http://www.staroeradio.ru/audio/18039|title=Радиопередача - Переписка М.Цветаевой и Б.Пастернака (чит. Елена Муратова, Владимир Заманский) {{!}} Старое Радио|publisher=www.staroeradio.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Цветаеваның эмиграцияла яҙған әҫәрҙәренең күбеһе баҫылмай ҡала. 1928 йылда Парижда шағирәнең үҙе иҫән саҡтағы һуңғы йыйынтығы — 1922—1925 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарын үҙ эсенә алған «После России» донъя күрә.<ref>{{Cite web|url=http://hronos.km.ru/biograf/cvetaeva.html|title=Цветаева Марина Ивановна|accessdate=2019-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020415125436/http://hronos.km.ru/biograf/cvetaeva.html|archivedate=2002-04-15}}</ref> 1930 йылда «Маяковскому» (Владимир Владимирович Маяковскийҙың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы Цветаеваны тетрәндерә) шиғри циклы бағышлана. Эмигрант мөхитендә танылыу алмаған шиғырҙарынан айырмалы, успехом пользовалась её [[проза]], 1930-сы йылдарҙа ижадында төп урын биләгән прозаһы уңыш менән файҙалана («Эмиграция делает меня прозаиком…»). Шул осорҙа «Мой Пушкин» (1937), «Мать и музыка» (1935), «Дом у Старого Пимена» (1934), «Повесть о Сонечке» (1938), Максимилиан Волошин («Живое о живом», 1933), Михаил Алексеевич Кузмин («Нездешний вечер», 1936), Андрей Белый («Пленный дух», 1934) һ. б. тураһында хәтирәләре баҫыла. 1930-сы йылдарҙа Цветаева ғаиләһе хәйерселектә йәшәй. Аҡса менән бер аҙ Саломея Андроникова ярҙам итә. {{Начало цитаты}} Беҙҙең фәҡирлекте берәү ҙә күҙ алдына ла килтерә алмайҙыр. Минең берҙән-бер килемем — яҙғанымдан. Ирем сирле, эшләй алмай. Ҡыҙым, эшләпәләр нағышлап, һуҡыр тин аҡса эшләй. Минең һигеҙ йәшлек улым бар. Дүртебеҙгә шул аҡсаны еткерер кәрәк. Икенсе төрлө әйткәндә, беҙ яйлап ҡына астан үләбеҙ. {{Конец цитаты|источник=Марина Цветаева иҫтәлектәренән}} Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға ҡайтырға тип ныҡлы ҡарар иткән иренә ҡаршы килә. Ҡыҙҙары Ариадна ла атаһын хуплай. В семье постоянно возникали споры на тему возвращения в Россию. Цветаева элекке Рәсәй ҙә юҡ, ҡайтыр урын да юҡ тип иҫәпләй. Ул бер шиғырында: «{{comment|Һүтелгән өй|дом, который срыт}}гә ҡайтыу мөмкинме һуң?» тип яҙа<ref name="sveitser1">{{книга|автор=Швейцер В. А.|часть=Тоска по родине|заглавие=Быт и бытие Марины Цветаевой|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/95744/37/Shveiicer_-_Marina_Cvetaeva.html|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2002|страниц=591|isbn=9785710000236}}</ref>. 1937 й. 15 мартында ғаиләнән тәүге булып Ариадна Мәскәүгә ҡайта<ref>Письмо М. И. Цветаевой к А. А. Тесковой от 2 мая 1937 г. (Цветаева М. И. Письма к Анне Тесковой. — Болшево, 2008. С. 272).</ref>. 10 октябрҙә заказ буйынса сәйәси кеше үлтереүҙә ғәйепләнгән Эфрон Франциянан ҡасып ҡайта<ref>(в письме М. И. Цветаевой к Е. Я. Эфрон от 5 октября 1940: «10-го… — трехлетие отъезда» (Цветаева М. И. Собрание сочинений: В 7 т. / Сост., подгот. текста и коммент. А. А. Саакянц и Л. А. Мнухина. Т. 6. М., 1995. С. 100).</ref>. === СССР-ға әйләнеп ҡайтыуы (1939—1941) === [[Файл:TsvetetaevaMuzBolsh.jpg|thumb|Марина Цветаева <br>1939 йылдың 19 июненән бирле йәшәгән <br> Болшевтағы йорт]] 1939 йылда Цветаева ире һәм ҡыҙы артынан СССР-ға әйләнеп ҡайта, Болшевола (Королёв) НКВД дачаһында (хәҙер Болшеволағы М. И. Цветаева исемендәге Мемориал йорт-музей) йәшәй<ref>{{Cite web |url=http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |title=Мемориальный дом-музей М. И. Цветаевой в Болшеве |accessdate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207141544/http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |archivedate=2013-02-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207141544/http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |date=2013-02-07 }}</ref>), күршеләре ирле-ҡатынлы Клепининдар (Николай Андреевич Клепинин) була. 27 августа ҡыҙы Ариадна, 10 октябрҙә — Эфрон ҡулға алына. 1941 йылдың октябрендә Сергей Яковлевич Лубянкала (башҡа мәғлүмәт буйынса — Орловский централда) атып үлтерелә<ref>{{Cite web|url=http://www.tsvetayeva.com/nashe-vse-mc|title=«Эхо Москвы»: Наше Все: Марина Цветаева|publisher=www.tsvetayeva.com|accessdate=2019-12-04}}</ref>; Ариадна, ун биш йылға һуҙылған төрмә һәм һөргөндән һуң, 1955 йылда ғына аҡлана. Был осорҙа Цветаева бөтөнләй тиерлек шиғыр ижад итмәй, тәржемә менән генә шөғөлләнә. Цветаева [[Федерико Гарсиа Лорка]] шиғырҙары тәржемәһе өҫтөндә эшләгән осорҙа [[Икенсе донъя һуғышы]] башлана. Был эш өҙөлөп ҡала. 8 августа Цветаева улы менән пароходта {{comment|күсеп китә|эвакуация}}; 18 августа бер нисә яҙыусы менән Кама буйындағы Алабуға ҡаласығына килеп етә. Эвакуацияланған әҙәбиәтселәр йәшәгән Чистополдә Цветаева пропискаға ризалыҡ ала һәм ғариза яҙа: «Литфонд советына. Мине асыласаҡ Литфонд ашханаһына һауыт-һаба йыуыусы сифатында эшкә алыуығыҙҙы үтенәм. 26 август 1941 йыл»<ref>http://ic.pics.livejournal.com/a1etonota/11650751/39830/39830_900.jpg</ref>. 28 августа ул, Чистополгә күсеү ниәте менән, Алабуғаға ҡайта. === Үҙенә үҙе ҡул һалып яҡты донъянан китеүе һәм ерләү сере === [[Файл:Дом Бродельщиковых в Елабуге, где погибла Марина Цветаева.jpg|thumb|Алабуға. Марина Цветаева яҡты донъянан киткән Бродельщиковтар йорто]] 1941 йылдың 31 авгусында {{comment|үҙенә үҙе ҡул һалып|самоубийство}}, улы менән йәшәү урыны итеп күрһәтелгән йортта <ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2011/08/31/cvetaeva.html|title=70 лет назад ушла из жизни Марина Цветаева|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>, шағирә мәңгелек донъяға күсә (Бродельщиковтарҙың өйөндә аҫылынып үлә). Үлер алдынан өс хат: ерләүселәргә (был хатты һуғараҡ шартлы рәүештә «эвакуацияланғандарға» тип атала), Николай Николаевич Асеевҡа һәм апалы-һеңлеле Синяковаларға һәм улына яҙып ҡалдыра<ref>{{Cite web|url=http://www.ug.ru/archive/26805|title=«Отсроченная» смерть|publisher=www.ug.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Оригинал записки "Эвакуацияланғандарға"ның төп нөсхәһе һаҡланмаған (уны, әйберләтә дәлил сифатында милиция алған була, һуңынан юғала), уның тексы шағирәнең улы Георгий Эфронға төҙөргшә рөхсәт ителгән исемлектән билдәле. Улына хат: <blockquote> Мурлыга! Ғәфү ит мине, әммә артабан тағы ла насарыраҡ булыр ине. Мин ҡаты силемен, был инде мин түгел. Һине аҡылдан яҙып яратам. Аңла, мин артабан йәшәй алмайым. Атайыңа һәм Аляға — әгәр күрһәң, әйт — мин уларҙы һуңғы минутыма тиклем яраттым һәм {{comment|сығырлыҡ юл тапмағанымды|тупик}} аңлат. </blockquote> Асеевтарға: <blockquote> Ҡәҙерле Николай Николаевич! Ҡәҙерле апалы-һеңлеле Синяковтар! үтенеп һорайым, Мурҙы үҙегеҙгә Чистополгә — уллыҡҡа алығыҙ — һәм ул уҡыһын. Мин уның өсөн бер ни ҙә эшләй алмайым инде, бары тик уның һәләк кенә итәм. Минең сумкамда 450 һум аҡса һәм, бәлки, ҡайһы бер әйберҙәремде һатырға тырышһағыҙ. Һандыҡсыҡта бер нисә ҡулъяҙма шиғырҙар китабы һәм прозамдың бер нисә {{comment|төргәк|пачка}} {{comment|баҫма күсермәһе|оттиск}}. Уларҙы һеҙгә ышанып тапшырам. Минең ҡәҙерле, ләкин сирләшкә Мурымды һаҡлағыҙ. Улығыҙ кеүек итеп яратығыҙ — лайыҡлы. Ә мине — ғәфү итегеҙ. Күтәрә алманым. МЦ. Уны бер ваҡытта ла яңғыҙ ҡалдырмағыҙ. Һеҙҙә йәшәһә, иҫ киткес бәхетле булыр инем. Күсеп китһәгеҙ — үҙегеҙ менән алығыҙ. Ташламағыҙ! </blockquote> «Эвакуацияланғандарға» хат: <blockquote> Ҡәҙерле иптәштәр! Мурҙы ҡалдырмағыҙ. Үтенеп һорайым, кем уны Чистополгә, Н. Н. Асеевҡа, алып барыр. Пароходтар — ҡурҡыныс, бер үҙен генә ебәрмәгеҙ, үтенәм. Уға багаж тултырырға һәм алып барып еткерергә ярҙам итегеҙ. Чистополдә минең ҡайһы бер әйберҙәремде һата алырһығыҙ, тип өмөтләнәм. Мин Мурҙың йәшәүен һәм уҡыуын теләйем. Минең менән ул әрәм булыр. Асеевтың адресы конвертта. Тере килеш күмеп ҡуймағыҙ! Яҡшылап тикшерегеҙ. </blockquote> [[Файл:Могила Цветаевой М.И.jpg|thumb|Цветаеваның ҡәбере]] Марина Цветаева 1941 йылдың 2 сентябрендә Алабуға ҡалаһындағы Петропавловский зыяратына ерләнә. Уның ҡәберенең төгәл ере билдәһеҙ. Зыяраттың көньяҡ өлөшөндә, таш диуар эргәһендә, уның күҙгә ташланып бармаған һуңғы төйәгендә 1960 йылда шағирәнең һеңлеһе Цветаева Анастасия Ивановна, «1941 йылғы билдәһеҙ дүрт ҡәбер араһында» тәре «бында Марина Ивановна Цветаева ерләнгән» һәм яҙыу ҡуя<ref name="Цветаева А.И.">Цветаева А. И. «Воспоминания» Изд.3-е, дополненное. М.1984, с.733</ref>. 1970 йылда был урында гранит ҡәбер ташы һалына<ref>{{Cite web|url=http://m-necropol.narod.ru/tsvetaeva.html|title=Могилы знаменитостей. Цветаева Марина Ивановна (1892-1941)|publisher=m-necropol.narod.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Һуңғараҡ, 90 йәшенә еткән Цветаева Анастасия Ивановна ҡәбер ташы апаһының күмелгән урынында тора, бер икеләнеү ҙә кәрәкмәй тип раҫлай торған булған<ref>Документальный фильм Марины Голдовской «Мне девяносто лет, ещё легка походка…» об Анастасии Цветаевой и её воспоминаниях о Марине Цветаевой (1989).</ref>. 2000-се йылдар башынан плитка һәм аҫылынып торған сылбыр менән ситләтелгән гранит ҡәбер ташының урынлашыуы Татарстан Яҙыусылар союзы ҡарары менән «М. И. Цветаеваның рәсми ҡәбере» тип иҫәпләнә. Алабуғала М. И. Цветаеваның Мемориаль комплексы экспозицияһында шулай уҡ Цветаеваның Петропавловский зыяратындағы ике «фаразланған» ҡәбере — «чурбанов» һәм «матвеев» фараздары буйынса мемориаль участкаһы картаһы күрһәтелә. Әҙәбиәтселәр һәм крайҙы өйрәнеүселәр араһында был мәсьәлә буйынса әлегә саҡлы берҙәм раҫлау ҡарашы юҡ<ref>[http://www.museum.zislin.com/rus/publications/Elabuga.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105180923/http://www.museum.zislin.com/rus/publications/Elabuga.htm |date=2009-01-05 }} The Search Engine that Does at InfoWeb.net</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Sergey efron.jpg|thumb|right|Сергей Яковлевич Эфрон]] # ''Цветаев Иван Владимирович'' (1847—1913) — атаһы # Атаһының тәүге никахы (1880—1890) — ''Варвара Дмитриевна Иловайская'' (1858—1890), тарихсы Дмитрий Иванович Иловайскийҙың ҡыҙы менән. Был никахтан тыуған балалар: ## ''Цветаева Валерия Ивановна'' (1883—1966) — ВХУТЕМАС базаһында Хәрәкәт сәнғәте дәүләт курстарын ойоштороусыһы, етәксеһе һәм педагогтарының береһе (1920-се — 1930-сы йылдар, Мәскәү)<ref>{{Cite web|url=http://maxima-library.org/new-books-2/bl/author/63828?blng=&inlinebooktitle=%D0%B0|title=Последние поступления|publisher=maxima-library.org|accessdate=2019-12-04}}</ref> ## ''Цветаев Андрей Иванович ''(1890—1933); В. Д. Иловайская умерла через несколько дней после рождения Андрей тыуғандан һуң бер нисә көн үтеүгә үлә.<ref>{{Cite web|url=https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:372797|title=Андрей Иванович Цветаев р. 1890 ум. 1933 — Родовод|publisher=ru.rodovid.org|accessdate=2019-12-04}}</ref> # Атаһының икенсе никахы (1891—1906) — ''Цветаева (Мейн) Мария Александровна'' (1868—1906) менән. Балалары: ## '''Марина Цветаева''' + ''Эфрон Сергей Яковлевич'' (1893—1941) ### ''Эфрон Ариадна Сергеевна'' (1912—1975) — ҡыҙы. ### ''Эфрон Ирина Сергеевна'' (13.04.1917—15 (16?).02.1920) — ҡыҙы (Кунцев балалар приютында аслыҡтан үлә). ### ''Эфрон Георгий Сергеевич'' («Мур») (01.02.1925—<?>.07.1944) — улы (фронтта үлә; «Мемориал» электрон архивы мәғлүмәте буйынса, Белоруссияның Витебск өлкәһе, Браслав ҡалаһында туғандаш ҡәберлектә ерләнгән)<ref>{{Cite web|url=http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=261709466|title=Эфрон Георгий Сергеевич, рядовой : Информация из списков захоронения :: ОБД Мемориал|publisher=www.obd-memorial.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Уның көндәлеге баҫылған (03.1940—08.1943)<ref>{{Cite web|url=https://1001.ru/books/item/52|title=Георгий Эфрон «Дневники» — 1001.ru|publisher=1001.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. ## ''Цветаева Анастасия Ивановна'' (1894—1993) — рус яҙыусыһы. Ҡыҙы Ариаднаның да, улы Георгийҙың да балалары булмағанлыҡтан, Ариадна үлгәндән һуң, Марина Цветаеваның нәҫел дауамы, туранан-тура вариҫтары юҡ. == Вафатынан һуң == === Тарусала Цветаеваның кенотафы === [[Файл:Памятник Цветаевой в Тарусе.jpg|left|thumb|180px|Тарусала Цветаева һәйкәле]] {{main|Марина Цветаева кенотафы}} [[Файл:Tarusa tsvetaeva stone.jpg|thumb|250px|Марина Цветаева кенотафы]] [[Файл:Музей семьи Цветаевых в Тарусе.JPG|thumb|Тарусала Цветаевтар ғаиләһе музейы]] Эмиграцияла ул «Хлыстовки» хикәйәһендә төп персонажының Тарусала ерләнергә теләүе тураһында яҙған була: «Таруса, Коктебель, һәм чех ауылдары — бына минең күңелем урындары». Оканың бейек ярында, яратҡан Таруса ҡалаһында, Цветаева теләгенә ярашлы, ''«Бында Марина Цветаева ятырға теләгән» тип яҙылған таш (таруса доломиты) ҡуйылған''. Беренсе таш Семён Островский тырышлығы менән 1962 йылда ҡуйылған була, аҙағыраҡ «бер-бер хәл булмағайы» тип, бер аҙға алына<ref>{{Cite web|url=http://www.jerusalem-korczak-home.com/bib/SemOst/SemOst.html|title=СЕМЁН ОСТРОВСКИЙ Стихи для детей. Предисловие Клавдии Лейбовой|publisher=www.jerusalem-korczak-home.com|accessdate=2019-12-04}}</ref>, һәм һуңыраҡ тынысыраҡ ваҡыттарҙа тергеҙелә. === {{comment|Йыназа уҡыу|отпевание}} === [[Файл:Tsvetaeva house.jpg|thumb|200px|<center>Дом М. Цветаева йото. Борисоглебский тыҡрығы, Мәскәү.</center>]] Православие үҙенә үҙе ҡул һалғандарға йыназа уҡымай, әммә айырым осраҡта идара итеүсе епископ рөхсәт итеүе мөмкин, һәм 1990 йылда патриарх Алексий II Цветаеваның һәм рухына йыназа уҡырға {{comment|фатиха|благословение}} бирә. Бындай рөхсәт нигеҙендә бер төркөм динлеләрҙең, шул иҫәптән һеңлеһе Анастасия Цветаеваның һәм диакон Кураев Андрей Вячеславовичтың патриархҡа үтенесе ята. Марина Цветаеваның мәңгелеккә китеүенә илле йыл тулған көндә мәскәү Никитские ҡапҡалары эргәһендәге Большое Вознесение Господня ҡорамында йыназа уҡыла<ref>{{Cite web |url=http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |title=Отпевание Марины Цветаевой |accessdate=2008-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090407060217/http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |archivedate=2009-04-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407060217/http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |date=2009-04-07 }}</ref>. === Цветаева рус шағирҙары ижадында === Лариса Леонидовна Шестакова билдәләүенсә, Анна Ахматова Марина Цветаеваға арналған шиғырҙарында, Цветаева ижадында, хис-тойғолар һәм мәғәнәһе буйынса, ''Марина'' исеменә тап килгән рифма ҡуллана<ref>{{книга |заглавие=Русская авторская лексикография: Теория, история, современность|место = М.|год=2011|страниц=464|страницы=321|автор=Шестакова Л.Л.|издательство=Языки славянских культур|isbn=978-5-9551-0456-0|ссылка=https://books.google.ru/books?id=sSvOAAAAQBAJ&pg=PA321&dq=%D0%9C%D1%8B+%D1%81+%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F+%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%9C%D1%8B%20%D1%81%20%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false}}</ref> * Зоя Ященко: «[http://www.bgvmusic.ru/lyrics/albAmulet_s11.htm Марина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184240/http://www.bgvmusic.ru/lyrics/albAmulet_s11.htm |date=2015-09-23 }}». Шиғырға музыка ижад ителгән. 1996 йылда «Аҡ гвардия» төркөмөнөң альбомы сыға «[https://web.archive.org/web/20140819173937/http://bgvmusic.ru/albomAmulet.htm Амулет]» с песней «Марина». == Шиғри теле == Марина Цветаева үҙенең ижадында рус теленә ғәҙәти булмаған<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://philologos.narod.ru/portefolio/zubova1999.htm|title=Зубова Л.В. ЯЗЫК ПОЭЗИИ МАРИНЫ ЦВЕТАЕВОЙ (Фонетика, словообразование, фразеология)|publisher=philologos.narod.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref><ref>Словарь поэтического языка Марины Цветаевой: В 4 т. (''6 кн.'') Сост. И. Ю. Белякова, И. П. Оловянникова, О. Г. Ревзина. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 1996—2004</ref> билдә, апостроф ҡулланған: {{цитата|автор=М. Цветаева. Царь-Девица. Встреча первая.|Д’ну по́ доскам башкой лысой плясать!|Д’ну сапо́жки лизать, лоснить, сосать!| Д’как брыкнёт его тут Дева-Царь по башке:|«Что за тля — да на моём сапожке?»| Д’как притопнет о корабь каблучком:|Дядька — кубарем, в волны — ничком!}} == Хәтер == === Һәйкәлдәре === [[Файл:Памятник марине цветаевой в борисоглебском переулке.jpeg|thumb|Борисоглебский тыҡрығында Марина Цветаева һәйкәле, Мәскәү]] * Мәскәү, Борисоглебский тыҡрығы, 9-сы йорт янында Марина Цветаева һәйкәле, Цветаеваның йорт-музейына ҡапма ҡаршы. * Одессала «Көмөш быуат» һәйкәле. Скульптура шағирәләр Марину Цветаеваны һәм Анна Андреевна Ахматованы һынландыра. 2013 йылдың апрелендә асыла<ref>{{Cite web|url=https://fakty.ua/160499-v-odesse-otkryt-pamyatnik-marine-cvetaevoj-i-anne-ahmatovoj|title=В Одессе открыт памятник Марине Цветаевой и Анне Ахматовой|publisher=fakty.ua|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref> * Таруса ҡалаһында Ока йылғаһы ярында Марина Цветаева һәйкәле. 2006 й. 8 октябрендә асыла. Авторҙары — архитектор Б. А. Мессерер, скульптор В. Б. Соскиев * Сен-Жиль-Круа-де-Ви ҡалаһында Марина Цветаева һәйкәле (Зураб Церетели әҫәре 2012 й. 16 июнендә, шағирәнең 120 йәшенә арнап Францияла асыла. * Марина Цветаева һәйкәле (бронза, 2 м бейеклектә). 1996 йылдан башлап Марина Цветаева исемен йөрөтөүсе 1619-сы Строгино мәктәбенең (Мәскәү) ихатаһына ҡуйылған. Авторы — Зураб Церетели, 2018 йылдың майында, шағирәнең 125 йәшенә ҡарата асыла<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3628537|title=В Москве открыли памятник Цветаевой работы Церетели|date=2018-05-14|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. === Цветаева исемен йөрөткән урамдар һәм метро станциялары === * Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында Цветаева урамдары: Королёв ҡалаһында, Абаканда, Липецк ҡалаһында (Ссёлки), Томск ҡалаһында бар. * [[Киев]]та «Цветаева тиҙ йөрөшлө трамвай линияһы станцияһы» урынлашҡан урам Цветаева исеме менән аталған, ә әлеге ваҡытта «Цветаева урамы» метро станцияһын ентекләп эшләү планлаштырыла. === Кесе планета === * Шағирәнең 90 йәшенә Ҡырым астрофизик обсерваторияһы ғалимдары Людмила Георгиевна Карачкина һәм Людмила Васильевна Журавлёва 1982 й. 14 октябрендә үҙҙәре асҡан кескәй планетаны (астероид) (3511) Tsvetaeva тип атаны<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=3511+Tsvetaeva|title=JPL Small-Body Database Browser|publisher=ssd.jpl.nasa.gov|accessdate=2019-12-04}}</ref>. === Цветаева һәм уның ғаиләһе музейҙары === * Тарусала Цветаевтар ғаиләһе музейы<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://cvetaeva.ru/tarusa/|title=Музей Цветаевых в [[Таруса (город)|Тарусе]]|lang=|publisher=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111205201200/http://cvetaeva.ru/tarusa/|archivedate=2011-12-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205201200/http://cvetaeva.ru/tarusa/ |date=2011-12-05 }}</ref>, Ока йылғаһы ярында Марина Цветаева һәйкәле, авторы Борис Мессерер. * Мәскәүҙә Марина Цветаеваның йорт-музейы<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://old.dommuseum.ru/|title=Музей Марины Цветаевой в Москве|lang=|publisher=|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bgr6YF9|archivedate=2012-02-04}}</ref> * Болшевта М. И. Цветаеваның Мемориал йорт-музейы (хәҙер — Королёв ҡалаһы) * Ивановола Дом-музей семьи Цветаевтар ғаиләһенең йорт-музейы, Ново-Талицы ауылы. * Марина һәм Анастасия Цветаеваларҙың Әҙәби-художество музейы. Владимир өлкәһе, Александров ҡалаһы. * Марина Цветаева музейы. Башҡортостан, Усень-Ивановское ауылы. * Алабуға ҡалаһында Марина Цветаеваның Мемориал комплексы. * Марина һәм Анастасия Цветаеваларҙың музейы. Феодосия ҡалаһы. === Документаль фильмдар === * «Гибель Марины Цветаевой» (1989, реж. Сергей Дёмин). Фильм с участием Анастасии Цветаевой, литературоведов Мария Иосифовны Белкиной и Вероники Константиновны Лосской. * Голдовская, Марина Евсеевна, 1989 года «Мне девяносто лет, ещё легка походка…» об Анастасии Ивановне Цветаевой и её воспоминаниях о Марине Цветаевой. * «Настанет свой черед» (1990, Лентелефильм, реж. Лев Израилевич Цуцульковский). Фильм о Марине Цветаевой с участием Анастасии Цветаевой и литературоведа Марии Иосифовны Белкиной. * «Осень. Таруса. Цветаева…» (1990, Главная редакция программ для детей Центральное телевидение СССР|ЦТ]]). В фильме принимает участие Анна Александровна Саакянц — литературовед и специалист по творчеству Марины Цветаевой. * «Не похороните живой!..» (1992, автор и режиссёр Валентина Проскурина). В фильме принимает участие Анна Александровна Саакянц — литературовед и специалист по творчеству Марины Цветаевой. * Татьяны Маловой «Цветаева Марина. Роман её души» (2002 г.<ref>[http://www.tvkultura.ru/news.html?id=63766 Канал «Культура»: «Роман её души»]</ref>). * Андрея Осипова «Марина Цветаева. Страсти по Марине» 2004 года, получивший приз «Золотой Витязь», кинопремию «Ника» за лучший документальный фильм 2004 года * Телецикл «Исторические хроники»: 1972 год — Марина Цветаева (74-я серия) * Ольги Нифонтовой «Вдохновенная Марина» 2008 года. * [https://web.archive.org/web/20200923200626/http://www.cinema-rp.com/index.php?id=284&catid=clubcat1&hive=10/ «Парижская элегия: Марина Цветаева»] (2009, «СМ-Фильм», автор и режиссёр Александра Свинина). В фильме принимает участие литературовед Вероника Константиновна Лосская. * В телецикле «Острова» (т/к «Культура»): «Марина Цветаева. Последний дневник» (2012, реж. Андрей Судзиловский). * «Марина Цветаева. Предсказание» (2012, реж. Сергей Браверман, автор и ведущий Сергей Медведев). === Нәфис фильмдар === * «Очарование зла» (2005 год), режиссёр Михаил Михайлович Козаков. Фильм повествует о жизни русской эмиграции в Париже в начале 30-х годов XX века. В киноленте затронута жизнь Марины Цветаевой в Париже, показано сотрудничество Сергея Эфрона с органами ОГПУ и его бегство в СССР. В роли Марины Цветаевой — Галина Борисовна Тюнина. * «Луна в зените» (2007 год), российский четырёхсерийный фильм Дмитрий Львович Томашпольского, снятый по мотивам неоконченной пьесы Анны Андреевны Ахматовой «Пролог, или Сон во сне». В роли Марины Цветаевой — Наталия Владимировна Фиссон. * «Маяковский. Два дня» (2011 год), режиссёры Дмитрий Львович Томашпольский, Алена (Елена) Демьяненко. В роли Марины Цветаевой — Наталия Владимировна Фиссон. * «Зеркала» (2013 год), режиссёр Марина Борисовна Мигунова. Фильм охватывает события в жизни Марины Цветаевой в юности, в годы эмиграции, возвращение в сталинскую Россию. В роли Марины Цветаевой — Виктория Евгеньевна Исакова. === Проект «Wall poems» === [[Файл:Marina Ivanovna Tsvetajeva - Mijn verzen - Nieuwsteeg 1, Leiden.JPG|thumb|Марина Цветаеваның шиғыры Лейден йорттарының бер стенаһында. (Нидерланды)]] В 1992 году стихотворение Марины Цветаевой «Моим стихам», написанное на стене одного из зданий в центре [[Лейден]]а ([[Нидерланды]]), открыло культурный проект «Wall poems». Любопытно, что последним, 101-м поэтом, чьи стихи сделали в Лейдене памятником, стал [[Гарсиа Лорка, Федерико|Федерико Гарсиа Лорка]], чьими переводами Цветаева занималась в последние дни жизни<ref>{{Cite web |url=http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |title=Wall poems |accessdate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703085124/http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |archivedate=2012-07-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526052721/http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |date=2015-05-26 }}</ref>. == Өҫтәмә мәғлүмәт == * Список песен на стихи Марины Цветаевой == Ижады == [[Файл:1992 CPA PC 230.jpg|thumb|right|320px|СССР почта карточкаһы (үҙенсәлекле почта маркаһы менән), рәссам Юрий Николаевич Арцименев, 1992 йыл]] === Шиғри йыйынтыҡтары === * 1910 — «Вечерний альбом» * 1912 — «Волшебный фонарь», вторая книга стихов, Изд. «Оле-Лукойе», [[Москва]]. * 1913 — «Из двух книг», Изд. «Оле-Лукойе». — 56 с. * «Юношеские стихи», 1913—1915. * 1922 — «Стихи к Блоку» (1916—1921), Изд. Огоньки, [[Берлин]], Обложка [[Арнштам, Александр Мартынович|А. Арнштама]]. * 1922 — «Конец Казановы», Изд. Созвездие, [[Москва]]. Обложка работы О. С. Соловьевой. * 1920 — «Царь-девица» * 1921 — «Вёрсты» * 1921 — «Лебединый стан» * 1922 — «Разлука» * 1923 — «Ремесло» * 1923 — «Психея. Романтика» * 1924 — «Молодец» * 1928 — «После России» * сборник 1940 года === Поэмалары === * Чародей (1914) * На Красном Коне (1921) * Поэма Горы (1924, 1939) * Поэма Конца (1924) * [[Крысолов (поэма)|Крысолов]] (1925) * С моря (1926) * Попытка комнаты (1926) * Поэма Лестницы (1926) * Новогоднее (1927) * Поэма Воздуха (1927) * Красный бычок (1928) * Перекоп (1929) * Сибирь (1930) ;Поэма-әкиәттәре * Царь-Девица (1920) * Переулочки (1922) * Мо́лодец (1922) ;Тамамланмағандары * Егорушка * Несбывшаяся поэма * Певица * Автобус * Поэма о Царской Семье === Драматик әҫәрҙәре === * Червонный валет (1918) * Метель (1918) * Фортуна (1918) * Приключение (1918—1919) * Пьеса о Мэри (1919, тамамланмаған) * Каменный Ангел (1919) * Феникс (1919) * Ариадна (1924) * Федра (1927) === Эссеист прозаһы === * «Живое о живом» * «Пленный дух» * «Мой Пушкин» * «Пушкин и Пугачёв» * «Искусство при свете совести» * «Поэт и время» * «Эпос и лирика современной России» * воспоминания об [[Белый, Андрей|Андрее Белом]], [[Брюсов, Валерий Яковлевич|Валерии Брюсове]], [[Волошин, Максимилиан Александрович|Максимилиане Волошине]], [[Пастернак, Борис Леонидович|Борисе Пастернаке]] и др. * Мемуары * «Мать и музыка» * «Сказка матери» * «История одного посвящения» * «Дом у Старого Пимена» * «[[Повесть о Сонечке]]» == Баҫмалары == * ''Цветаева, М. И.'' Избранное / предисл., сост. и подгот. текста Вл. Орлова. — М.: Худож. лит., 1961. — 304 с. * ''Цветаева, М. И.'' Вечерний альбом. — М.: Книга, 1988. — 231 с. — (Книжные редкости). — ISBN 5-212-00306-7 (Репр. изд. 1910) * ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения. Поэмы / сост., вступ. ст. А. М. Туркова; примеч. А. А. Саакянц. — М.: Сов. Россия, 1988. — 416 с. — (Поэтическая Россия) * ''Цветаева, М. И.'' Собрание стихотворений, поэм и драматических произведений в 3 т. / сост.и подгот. текста А. Саакянц и Л.Мнухина — М.: Прометей, 1990—1993 * ''Цветаева, М. И.'' Соч.: в 2 т. / сост., подгот. текста и коммент. А. Саакянц. — Мн.: Нар. Асвета, 1988. — Т. 1: Стихотворения, Поэмы. — Т. 2: Проза<ref>{{Cite web |url=http://pushlib.org.by/node/400 |title=Виртуальная выставка / Книги М. И. Цветаевой |accessdate=2014-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011190316/http://pushlib.org.by/node/400 |archivedate=2014-10-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011190316/http://pushlib.org.by/node/400 |date=2014-10-11 }}</ref>. * ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения и поэмы / вступ. ст., сост., подгот. текста и примеч. Е. Б. Коркиной. — 3-е изд. — Л.: Сов. писатель, 1990. — 800 с. — Тираж 150 000 экз. — (Б-ка поэта. Большая сер.) * ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения; Поэмы; Драматические произведения / сост., подгот. текста, предисл. Е. Евтушенко; худож. Т. Толстая. — М.: [[Художественная литература (издательство)|Худож. лит.]], 1990. — 398 с. — (Классики и современники. Поэтич. б-ка). — Тираж 200 000 экз. * ''Цветаева, М. И. ''Собр. соч.: в 7 т. / сост., подгот. текста и коммент. А. Саакянц и [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. Мнухина]]. — М.: Эллис Лак, 1994—1995. — Т. 1: Стихотворения 1906—1920. — Т. 2: Стихотворения 1921—1941. — Т. 3: Поэмы. Драматические произведения. — Т. 4: Воспоминания. Записи. Интервью. — Т. 5: Автобиографическая проза. Эссе. Критические статьи. — Т. 6—7: Письма 1905—1941. * ''Цветаева, М. И.'' Неизданное. Сводные тетради / подгот. текста, предисл. и примеч. Е. Б. Коркиной и И. Д. Шевеленко. — М.: Эллис Лак, 1997. — 640 с. * {{книга |автор = Цветаева, М. И. |часть = |заглавие = Лирика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = ил. В. Мишина |место = СПб. |издательство = Вита Нова |год = 2006 |том = |страницы = |страниц = 480 |isbn = }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|Марина Цветаева}} == Иҫкәрмәләр == ;Комментарии {{Примечания|group="К"}} ;Сығанаҡтар {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * [http://www.stihi-rus.ru/1/Cvetaeva/200.htm Библиография работ о Марине Цветаевой] * Айзенштейн Елена. Построен на созвучьях мир. Марина Цветаева и звуковая стихия. СПб.: журнал Нева, 2000. * Айзенштейн Елена. Борису Пастернаку—навстречу! О книге Марины Цветаевой "После России. СПб.: журнал Нева, 2000. * Айзенштейн Елена. Сны Марины Цветаевой. Спб.: Академический проект, 2003. * Айзенштейн Елена. Стенограф жизни. Марина Цветаева в жизни, творчестве, образах, мифах и символах. 2014. Электронная книга. * Айзенштейн Елена. Воздух над шелком. Неизвестное о Цветаевой: стихи, рукописи, факты, тайны, гипотезы. 2014. Электронная книга. * Айзенштейн Елена. Сонаты без нот. Игры слов и смыслов в книге Марины Цветаевой «После России». 2014. Электронная книга. ISBN 978-5-4474-02-65-5 * ''[[Антокольский, Павел Григорьевич|Антокольский, П.]]'' Книга Марины Цветаевой // Новый мир. — 1966. — N 4. * ''[[Белкина, Мария Иосифовна|Белкина, М. И.]]'' Скрещение судеб. — М.: Книга, 1988. — 464 с. * Библиофильский венок М. И. Цветаевой: Автографы и мемориальные предметы из собраний [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. А. Мнухина]] и [[Сеславинский, Михаил Вадимович|М. В. Сеславинского]]: [альбом-каталог] / авт.-сост. [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. А. Мнухин]], [[Сеславинский, Михаил Вадимович|М. В. Сеславинский]]; [худ. Б. В. Трофимов].- М.: Бослен, 2017. — 208 с.: ил. — ISBN 978-5-91187-304-2 * ''[[Бургин, Диана Льюис|Бургин, Д. Л.]]'' [http://elles.wallst.ru/person/?id=4 Мать-природа против амазонок: Марина Цветаева и лесбийская любовь] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * В одном потоке бытия…: Марина Цветаева и Максимилиан Волошин / сост. В. А. Антипина, Н. М. Мирошниченко, И. Н. Палаш. — М.: Центр книги Рудомино, 2013. — 352 с.: ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905626-94-4 * ''[[Кудрова, Ирма Викторовна|Кудрова, И. В.]]'' Путь комет: Жизнь Марины Цветаевой. — СПб., 2002. * {{книга|автор=[[Кудрова, Ирма Викторовна|Кудрова, И. В.]]|заглавие =Путь комет: в 3 т. — Т. 1: Молодая Цветаева; Т. 2: После России; Т. 3: Разоблачённая морока|ссылка= |место= СПб.|издательство=Крига; Изд-во Сергея Ходова|год =2007|страниц =Т. 1 — 448 с., Т. 2 — 560 с., Т. 3 — 348|серия =|isbn =|тираж =3000}} * ''Лосская, В. К.'' Марина Цветаева в жизни: Воспоминания современников. М.: ПРОЗАиК, 2011. — 384 с.: ил. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91631-101-3 * ''Лосская, В. К.'' Марина Цветаева в жизни: (Неизданные воспоминания современников). — М.: Культура и традиции, 1992. * ''Лютова, С. Н.'' Марина Цветаева и Максимилиан Волошин: Эстетика смыслообразования. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 2004. * ''Лютова, С. Н.'' Волошин и Цветаева: от младосимволизма к постмодерну. — М.: МГИМО-Университет, 2014. ― 400 с. ― ISBN 978-5-9228-1011-1 * Марина Цветаева. Фотолетопись жизни поэта. — М., 2000. * ''[[Полянская, Мина Иосифовна|Полянская, М.]]'' Брак мой тайный. Марина Цветаева в Берлине. — М., 2001. * ''Полянская, М.'' Флорентийские ночи в Берлине. Цветаева, лето 1922. М.: Голос-Пресс; Берлин: Геликон, 2009. * ''Полянская, М.'' [http://7iskusstv.com/2013/Nomer8/MPoljanskaja1.php?fb_action_ids=698005950212874&fb_action_types=og.likes&fb_source=other_multiline&action_object_map=%7B%22698005950212874%22%3A511980188894691%7D&action_type_map=%7B%22698005950212874%22%3A%22og.likes%22%7D&action_ref_map=%5B%5D Вокруг берлинской мемориальной доски Марины Цветаевой] // [[Семь искусств]]. — 2013. — Авг. * ''Полянская, М.'' [http://7iskusstv.com/2014/Nomer1/MPoljanskaja1.php 77 дней Марины Цветаевой в Берлине] // [[Семь искусств]]. — 2014. — № 1 (Янв.) * Полянская М. Неотвратимостоть коктебельской встречи. Марина Цетаева и Сергей Эфрон. Блог перемен, 19 ноября http://www.peremeny.ru/blog/17506 * ''Ронен, О.'' [http://novruslit.ru/library/?p=38 Часы ученичества Марины Цветаевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213061812/http://novruslit.ru/library/?p=38 |date=2013-12-13 }} // Марина Цветаева 1892—1992 / Под ред. С. Ельницкой и Е. Эткинда. Нортфилд, 1992. * ''[[Саакянц, Анна Александровна|Саакянц, А. А.]]'' Марина Цветаева. Жизнь и творчество — М.: Эллис Лак, 1997. — 816 с. * [[Сазанович, Елена Ивановна|Сазанович Елена]] «Одна из всех — за всех — противу всех!..» (эссе в авторской рубрике «100 книг, которые потрясли мир», журнал «[[Юность (журнал)|Юность]]» (№ 08, 2016) [https://web.archive.org/web/20161013084038/http://unost.org/downloads/library/2016_08.pdf]. * ''Твардовский, А. Т.'' Марина Цветаева. Избранное // Твардовский, А. Т. О литературе. — М., 1973. * ''Цветаева, А. И.'' Воспоминания. — М., 1971; (2-е изд. — М.: Сов. писатель, 1983. — 767 с.) * ''Цветаева, М. И.'' Мне казалось, я иду по звёздам: воспоминания, письма, дневники. М.: [[Текст (издательство)|Текст]], 2004. * ''Цветаева, М.'', ''Гронский, Н.'' Несколько ударов сердца. Письма 1928—1933 годов (подготовка текстов, примечания: Ю. Б. Бродовская, Е. Б. Коркина). М.: [[Вагриус]], 2003. — 320 с. — 3000 экз. * ''Эфрон, А.'' Страницы былого // Звезда. — 1975. — № 6. * ''Эфрон, А.'' Страницы воспоминаний // Звезда. — 1973. — № 3. * ''Эфрон, Г. С.'' Дневники: в 2 т. — М., 2005. * {{книга|автор = Эфрон, Г. С. |заглавие = Дневники|ссылка =|ответственный = |место =М.|издательство = [[Вагриус]]|год = 2007|том =|страницы =|страниц =560|серия = |isbn =978-5-9697-0474-9|тираж =}} * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Летопись жизни и творчества М. И. Цветаевой : [в 3 ч.] |ссылка= |викитека= |ответственный=сост. Е. Б. Коркина|место=М.|издательство=Дом-музей Марины Цветаевой|год=2012—…|том=1: 1892—1922|страниц=192|isbn=978-5-93015-129-9|тираж=400|ref= }}. — Т. 3: 1939—1941. — М., 2014. — 144 с. — ISBN 978-5-93015-148-0. — 500 экз. * Альфонсов В. Н. [http://novruslit.ru/?p=29 Поэзия Осипа Мандельштама, Анны Ахматовой, Марины Цветаевой, Бориса Пастернака: программа курса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006213652/http://novruslit.ru/?p=29 |date=2013-10-06 }} * Тарасов А. Б. [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Tarasov_Third_Kingdom/ «Третье царство» как попытка моделирования мира «нового» праведничества: А. Платонов и М. Цветаева] * Ирина Гордеева [http://www.cofe.ru/blagovest/article.asp?heading=32&article=11639 Елабуга, Цветаева и вечность…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106011730/http://www.cofe.ru/blagovest/article.asp?heading=32&article=11639 |date=2013-11-06 }} * [http://subscribe.ru/archive/history.elabuga/200610/08234541.html Воспоминания Лилит Николаевны Козловой] ;Тәржемәләре * «Стихотворения/Poesias», Veronica Filíppovna (Trans.), ''[http://www.notadotradutor.com/edicoes.html (n.t.) Revista Literária em Tradução] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821071929/http://notadotradutor.com/edicoes.html |date=2018-08-21 }}'', nº 1 (set/2010), Fpolis/Brasil, ISSN 2177-5141 * {{книга|заглавие=«И звезда с звездою говорит»: Стихотворения Михаила Лермонтова во французских переводах Марины Цветаевой|оригинал=«l’astre à l’astre lance un long regard»: Poèmes de Mikhaïl Lermontov traduits en français par Marina Tsvetaeva |ответственный=РГАЛИ ; Дом-музей Марины Цветаевой ; [сост., подгот. текстов, введение, послесл., археогр. описание Е. Б. Коркиной ; худож. И. И. Антонова]|место=М.|издательство=Дом-музей Марины Цветаевой|год=2014|страниц=208|isbn=978-5-93015-161-9|тираж=400}} ;Рәссамдар китаптары * Сергей Шамшинов (Serge Chamchinov). Бесы, коллекция «Laboratoire du livre d’artiste», 12 экз., Dives-sur-mer, 2010. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/time/937834-echo/ Передача «Непрошедшее время» радиостанции «Эхо Москвы»: новые подробности сопутствующие уходу Марины, личность домохозяйки жилья, в сенях которого она приняла последнее решение] * [http://www.geokorolev.ru/cvetaeva/ Мемориальный дом-музей М. И. Цветаевой в Болшево] * [http://www.tsvetayeva.com/ «Наследие Марины Цветаевой»]{{ref-en}} * [http://bookworm-e-library.blogspot.com/2008/12/marina-tsvetayeva-nine-letters.html Марина Цветаева. Девять писем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228183649/http://bookworm-e-library.blogspot.com/2008/12/marina-tsvetayeva-nine-letters.html |date=2019-12-28 }} Переписка с А. Г. Вишняком // журнал «Октябрь» № 10 1992 * [http://rolfgross.dreamhosters.com/Tsvetaeva/B-Contents.html Сайт, посвященный жизни и творчеству Марины Цветаевой], Рольф Гросс{{ref-en}} * {{britannica-link|607961|Marina Ivanovna Tsvetayeva}} {{библиоинформация}} {{Произведения Марины Цветаевой}} [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Үҙҙәренә ҡул һалып яҡты донъянан киткән яҙыусылар]] [[Категория:Аҫылынып үлгәндәр]] [[Категория:Шиғри әҫәрҙәрҙе рус теленә тәржемә итеүселәр]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары]] [[Категория:Рус авангарды шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары Чехословакияла]] [[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары Францияла]] [[Категория:Әйләнеп ҡайтҡан беренсе тулҡын рус эмигранттары]] [[Категория:Көмөш быуат шағирәләре]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Марина Цветаева| ]] [[Категория:Шәхестәр:Королёв]] [[Категория:Алабуғала ерләнгәндәр]] [[Категория:Париж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәссамдар һәм әҙәбиәтселәр Таруста]] gqdq2pblnk0e0nki3kvgkmzt3zi16rn Сафуан Әлибаев музейы 0 160343 1309984 1286923 2026-11-10T13:20:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309984 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сафуан Әлибаев музейы''' — Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, шағир [[Сафуан Әлибаев]]тың тыуған ауылы [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]]дә уның исемен йөрөткән урта мәктәп бинаһында урынлашҡан музейы. == Тарихы == [[2015 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябрендә]] асыла. Әлибаевтарҙың шәжәрә ағасы менән танышыуҙан башланған экскурсия, артабан «Ҡәләмдәштәренең иҫтәлекле бүләктәре», «Бала сағы һәм мәктәп йылдары», «Әҙәбиәт һәм журналистика майҙанында», «Юлдарым, юлдарым», «Йырлап тора күңелем», «Ижад бейеклектәре» кеүек бүлектәрҙә, шағирҙың тотош тормош һәм ижад юлын байҡап, дауам итә. Ошонда уҡ әҙәбиәт һөйөүселәр әҙиптең шәхси әйберҙәре: эш өҫтәлендәге яҙыу машинкаһы, сумкаһы, яҙыу-һыҙыу ҡоралдары, кейемдәре, еләнен, төрлө танытма-дипломдарының күсермәләре менән таныша ала. 2018 йылдың апрель айында Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы эргәһендә эшләй башлаған ата-әсәләр комитеты ағзалары һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы Бураҡаева Сафуан Әлибаев музейы менән танышты һәм Ҡунаҡтар кенәгәһенә үҙенең фекерен яҙып ҡалдырҙы. Ил инәһенең башҡорт телен, мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереүгә өлөш индереү тураһында нәсихәттәре тыңлаусыларҙың күңеленә үтеп инде. Мәктәп уҡыусылары, уҡытыусылары, ағинәйҙәр йыр ансамбле, эстәлекле сығыштар әҙерләгәйне. Ата-әсәләр комитеты йәмәғәтселәре һәм яҡташтары, викиөләсәй Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, "Шәжәрә" нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан "Әйле. Тырнаҡлы. Түбәләҫ" китаптарын халыҡҡа бүләк итеп тапшырҙы. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250601110800/https://bash.bashgazet.ru/litiratura/19571-shair-muzeyy-sayra.html «Шағир музейы саҡыра», Зөһрә Ҡотлогилдина, «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 18 сентябрь.] * «Открытие музея-кабинета Сафуана Алибаева в школе села Терменево Салаватского района РБ». Национальный литературный музей РБ. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Салауат районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Салауат районы музейҙары]] 104bs4lzvnvdkwb8eqo5h2v3ojrdehx Скопье марафоны 0 160418 1310027 1296125 2026-11-10T15:49:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310027 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скопье марафоны''' ({{lang-mk|Скопски маратон}}) — Македонияның [[Скопье]] ҡалаһында йыл һайын май айында үткән марафон. Трассаның ғәмәлдәге рекордсмендары булып ир-егеттәр араһында кениялы Кипротич Кируи (2:12:36) һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында уның милләттәше Стелла Барсосио (2:33:42) тора. Шулай уҡ еңеү һаны буйынса ла икешәр тапҡыр беренселекте алған кениялылар лидер — Кипротич Кируи (2016, 2017) һәм Сесилия Вангуи (2011, 2012). == Тарихы == Скопье ҡалаһында беренсе [[марафон]] ярышы [[1997 йыл]]да ойошторола. 1998 йылда икенсе марафон үткәргәндән һуң финанс ауырлыҡтары арҡаһында ваҡытлыса туҡтатылып тора. Туғыҙ йылдан һуң саралар ҡабаттан тергеҙелә, әммә 2007 йылда ярыммарафон ғына үткәрелә<ref>[http://skopskimaraton.com.mk/en/results/results2007/ Results 2007]</ref>. 2008 йылда ярыштар тулы форматта тергеҙелә һәм шунан алып йыл һайын өс дисциплинала — марафон, ярыммарафон һәм 5 километрға уҙғарыла<ref>[http://base.probeg.org/series/1109/ Скопский марафон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322095603/http://base.probeg.org/series/1109/ |date=2017-03-22 }}</ref>. Ярыштарҙы тергеҙеүгә Европа союзының махсус вәкиле Эрван Фуэре ҙур һиҙелерлек өлөш индерә. [[2009 йыл]]дан ярыштар ингән халыҡ-ара марафон һәм уҙыштар ассоциацияһына (AIMS) инә<ref>[http://www.aims-worldrunning.org/races/726.html Wizz Air Skopje Marathon]</ref>. [[2012 йыл]]да Скопье марафоны [[Лондон]]да үткән [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|Олимпия уйындары]]на һайлап алыу өсөн квалификация ярыштары исемлегенә индерелә. Унда 36 илдән 4000 самаһы атлет ҡатнаша<ref>[http://www.aims-worldrunning.org/results/2012_05.htm 6 MAY 2012: SKOPJE MARATHON, FYR MACEDONIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230152622/http://aims-worldrunning.org/results/2012_05.htm |date=30 December 2019 }}</ref>. [[2015 йыл]]да [[Македония]]ла ул ваҡыттағы премьер-министр Никола Груевский һәм уның хөкүмәтенә ҡаршы баш күтәреүҙәр һөҙөмтәһендә ярыштар үткәрелмәй<ref>[http://www.aims-worldrunning.org/results/2015_05.htm 10 MAY 2015: WIZZ AIR SKOPJE MARATHON, MACEDONIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230152634/http://aims-worldrunning.org/results/2015_05.htm |date=30 December 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mia.mk/en/Inside/RenderSingleNews/212/132634144|title=Skopje Marathon cancelled|accessdate=2018-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730015211/http://www.mia.mk/en/Inside/RenderSingleNews/212/132634144|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730015211/http://www.mia.mk/en/Inside/RenderSingleNews/212/132634144 |date=2017-07-30 }}</ref>. [[2017 йыл]]да марафонда 51 илдән 8500 самаһы спортсы ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://sportmedia.mk/drugi-sportovi/atletika/rekorden-broj-na-uchesnici-srekjna-13-ka-za-skopskiot-maraton|title=РЕКОРДЕН БРОЈ НА УЧЕСНИЦИ: Среќна 13-ка за Скопскиот маратон|accessdate=2018-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180508185422/http://sportmedia.mk/drugi-sportovi/atletika/rekorden-broj-na-uchesnici-srekjna-13-ka-za-skopskiot-maraton|archivedate=2018-05-08}}</ref>. Рәсәй спортсылары араһында Алексей Трошкин һәм Татьяна Перепелкина юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, [[2012 йыл]]да улар үҙ дистанцияларында көмөш миҙал яулай<ref>{{Cite web|url=http://more.arrs.net/raceSeries/export/3317|title=Список победителей и призёров марафона в Скопье|accessdate=2018-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730030917/http://more.arrs.net/raceSeries/export/3317|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730030917/http://more.arrs.net/raceSeries/export/3317 |date=2017-07-30 }}</ref>. [[Файл:Skopje_Marathon.JPG|справа|мини|270x270пкс|2012 йылғы марафон старты]] == Еңеүселәр == {| class="wikitable" style="text-align:center" !Йыл !Еңеүсе !Ил !Ваҡыты !Еңеүсе !Ил !Ваҡыты |- |2018 | align="left" |Эванс Бивотт | align="left" |{{KEN}} |2:14:08 | align="left" |Джедида Карунгу | align="left" |{{KEN}} |2:51:24 |- |2017 | align="left" |Кипротич Кируи | align="left" |{{KEN}} |2:12:59 | align="left" |Стелла Барсосио | align="left" |{{KEN}} | bgcolor="#A9F5A9" |'''2:33:42''' |- |2016 | align="left" |Кипротич Кируи | align="left" |{{KEN}} | bgcolor="#A9F5A9" |'''2:12:36''' | align="left" |Глэдис Бивотт | align="left" |{{KEN}} |2:40:10 |- |2014 | align="left" |Эммануэль Самаль | align="left" |{{KEN}} |2:14:26 | align="left" |Люси Муриги | align="left" |{{KEN}} |2:37:47 |- |2013 | align="left" |Уиклиф Бивотт | align="left" |{{KEN}} |2:21:56 | align="left" |Кэролайн Кипруто | align="left" |{{KEN}} |2:48:39 |- |2012 | align="left" |Патрик Вамбугу | align="left" |{{KEN}} |2:26:41 | align="left" |Сесилия Вангуи | align="left" |{{KEN}} |2:54:56 |- |2011 | align="left" |Диксон Терер<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=2EDF63FCACB4824CA1B25E9B5EA93AC6 Кенијците поставија нови рекорди на патеката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223020648/http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=2EDF63FCACB4824CA1B25E9B5EA93AC6 |date=2025-02-23 }}</ref> | align="left" |{{KEN}} |2:23:51 | align="left" |Сесилия Вангуи | align="left" |{{KEN}} |2:50:06 |- |2010 | align="left" |Тамаш Тот | align="left" |{{HUN}} |2:28:56 | align="left" |Люсия Кимани | align="left" |{{BIH}} |2:55:56 |- |2009 | align="left" |Сретен Нинкович | align="left" |{{SRB}} |2:29:07 | align="left" |Мария Враич | align="left" |{{HRV}} |2:56:15 |- |2008 | align="left" |Роман Продиус | align="left" |{{MOL}} |2:29:26 | align="left" |Лидия Миклош | align="left" |{{MNE}} |3:19:34 |- |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.skopjemarathon.com/ Официальный сайт] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Марафондар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 8zpwk2qfm9rfd8pumbgle2c3jr79j8z Тирасполь ҡәлғәһе 0 160503 1310145 1292440 2026-11-10T23:13:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310145 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тиарсполь ҡәлғәһе, йәки Средин ҡәлғәһе''' — полководец А.В. Суворов һәм архитектор Ф.П. де Волан етәкселеге аҫтында 1792—1793 йылдарҙа [[Днестр]] йылғаһының һул ярында оборона ҡоролмаһы сифатында төҙөлгән ҡәлғә. Средин ҡәлғәһе стеналары эргәһендә [[Екатерина II]] указы менән Тирасполь ҡалаһы төҙөлә. [[XVIII быуат]]тың архитектура ҡомартҡыһы<ref>{{Cite web|url=http://www.tirasadmin.org/history.htm|title=История города Тирасполя|accessdate=2013-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021103706/http://www.tirasadmin.org/history.htm|archivedate=2013-10-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021103706/http://www.tirasadmin.org/history.htm |date=2013-10-21 }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:План_Тираспольской_крепости_1856.jpg|слева|мини|250x250пкс|1856 йылда Тирасполь ҡәлғәһе планы ]] 1787—1791 йылдарҙа рус-төрөк һуғышы тамамланыу менән Яссы солохо килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Рәсәй һәм төрөк биләмәләре араһында сик Днестр йылғаһы аша үтә. Яңы ерҙәр Очаков өлкәһе тип атала. [[Екатерина II|Екатерина Икенсе]] күрһәтмәләре буйынса губернатор В. Каховский экспедицияһы яңы биләмәләрҙе «байҡап сыға» һәм 1792 йылдың 21 сентябрендә Петербургта ҡала пландарының проекттарын һәм уларҙың административ ҡоролошо буйынса тәҡдимдәрен индерә.<ref>{{Cite news|url=http://www.olvia.idknet.com/tiraspol.htm|title=Тирасполь|language=ru|accessdate=2013-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102001435/http://www.olvia.idknet.com/tiraspol.htm|archivedate=2013-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102001435/http://www.olvia.idknet.com/tiraspol.htm |date=2013-11-02 }}</ref>. [[Файл:Н_придн_500_2004_реверс.jpg|мини|250x250пкс|Днестр буйының 500 һумлыҡ банкнотаһында Тирасполь ҡәлғәһе]] 1792 йылдың ноябрендә императрица А.В. Суворовҡа сиктәрҙе ҡарап сығырға һәм «дошмандар һөжүменә ҡаршы уларҙы нисек бошонмаҫлыҡ ҡиәфәткә килтереүҙе» хәбәр итергә ҡуша. 1793 йылдың ғинуарында буласаҡ Тирасполь урынында Днестрҙағы сикте нығытыу буйынса Суворовтың Де Волан менән берлектә эшләнгән планы Петербургҡа ебәрелә<ref>{{Cite news|url=http://www.radiopmr.org/programs/6312/|title=«Приднестровье в зеркале времён»|author=Лилия Пастернак|date=28.03.2012|language=ru|accessdate=2013-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105181835/http://www.radiopmr.org/programs/6312/|archivedate=2013-11-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105181835/http://www.radiopmr.org/programs/6312/ |date=2013-11-05 }}</ref>. Днестр буйынса ҡәлғә проекттары хуплана, һәм ассигнованиены ла көтөп тормайынса Суворов төҙөлөшкә тотона, уның өсөн 100 000 һум үтескә ала һәм хатта үҙ ауылдарын да һата. Был хаҡта Екатерина Икенсе белеп ҡала һәм дәүләт ҡаҙнаһынан Суворовҡа 600.000 аҡса бирергә бойора<ref>{{Cite web|url=http://tourism.mfa-pmr.org/uploads/fotos/Tiraspol_krepost.pdf|title=Тираспольская крепость|accessdate=2013-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112094525/http://tourism.mfa-pmr.org/uploads/fotos/Tiraspol_krepost.pdf|archivedate=2013-11-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112094525/http://tourism.mfa-pmr.org/uploads/fotos/Tiraspol_krepost.pdf |date=2013-11-12 }}</ref>. Тирасполь ҡәлғәһенә 1793 йылдың 22 июнендә (6 июлдә) нигеҙ һалына. Төҙөлөш һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүгә бәйле күп ауырлыҡтарға, һалдаттарҙың өйрәнмәгән климат арҡаһында ауырыуҙарына ҡарамаҫтан, Средин ҡәлғәһе төҙөлөшө уңышлы бара. Ҡәлғә, проектҡа ярашлы дүртмөйөш рәүешен алырға тейеш була. Һуңғы вариантында тышҡы ҡиәфәтенә теүәл һигеҙ мөйөшлө бастион һыҙаты бирергә кәрәк була<ref>{{Cite news|url=http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=25914|title=КАК БЫЛА ЗАЛОЖЕНА КРЕПОСТЬ, ДАВШАЯ НАЧАЛО ГОРОДУ|author=Алла МЕЛЬНИЧУК|date=17.07.2012|language=ru|accessdate=2013-04-10}}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Төҙөлөштөң тиҙлеге Оттоман Портаһы менән яңы һуғыш осрағына ҡәлғәне мөмкин тиклем тиҙерәк оборона хәленә килтереү кәрәклеге менән аңлатыла. [[Файл:Почтовая_марка_Тираспольская_крепость.jpg|слева|мини|250x250пкс|Днестр буйы почта маркалары Тирасполь ҡәлғәһенә нигеҙ һалыуҙың 215-йыллығына арналған]] 1795 йылдың аҙағына нығытма төҙөү тамамлана. Ул фортификация сәнғәтенең бөтә закондары буйынса төҙөлә. Уның биләмәһендә изге Андрей Первозванный сиркәүе, өс артиллерия паркы, хәрби госпиталь, комендант йорто, дары мөгәрәптәре, казармалар, ат һарайҙары, цейхгауздар, аҙыҡ-түлек келәттәре урынлаша. Ҡәлғәлә ҙур хәрби гарнизон урынлаша ала, ул хәҙерге ҡоралдар менән йыһазландырыла һәм аҙыҡ-түлектең ҙур запасы менән тәьмин ителә<ref>{{Cite news|url=http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=29592|title=Этот город самый лучший город на земле!|author=Ирина Круглова|date=2013-10-12|language=ru|publisher=pridnestrovie-daily.net|accessdate=2013-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140730165242/http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=29592|archivedate=2014-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730165242/http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=29592 |date=2014-07-30 }}</ref>. Ҡәлғәнең Көнбайыш, Херсон һәм Брацлав ҡапҡалары була. Ер валдарҙа ут тишектәре ышыҡлана<ref>{{Китап|автор=Дорох Т. П|заглавие=Тираспольская крепость|ответственный=|ссылка=|место=Тирасполь|издательство=|год=1992|том=|страниц=3|страницы=|isbn=|ref=}}</ref>. 1798 йылда ҡәлғә планында «Владимир», «Павел», «Дан», «Победоносец», «Петр», «Георгий», «Николай», «Василий» бастиондары һәм «Иоанн» һәм «Александр» ярым бастиондары билдәләнгән. 1795 йылға ҡәлғә янындағы ауылда 2,5 меңдән ашыу кеше йәшәгән<ref>{{Cite news|url=http://radiopmr.org/programs/6312/|title=«Приднестровье в зеркале времён»|author=Лилия Пастернак|date=28.03.2012|language=ru|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105181835/http://www.radiopmr.org/programs/6312/|archivedate=2013-11-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105181835/http://www.radiopmr.org/programs/6312/ |date=2013-11-05 }}</ref>. 1795 йылдың 27 ғинуарында ҡәлғә янында ауыл ҡала статусын ала. Тирасполь Новороссийск губернаһының өйәҙ ҡалаһы, ә [[1803 йыл]]дан Тирасполь өйәҙе Херсон губернаһы составына инә. Ләкин Тирасполь ҡәлғәһе үҙенең оборона ролен үтәмәй. 1812 йылғы Бухарест тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй сиге Прут йылғаһына тиклем күсә, һәм Тирасполь үҙенең сик әһәмиәтен юғалта. [[1835 йыл]]дың 15 июлендә Рәсәй көньяғы нығытмалары буйынса стратегик комитеттың инспекторлыҡ сәйәхәтенән һуң, Тирасполь ҡәлғәһе юҡҡа сығарыла<ref>{{Cite news|url=http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=3031|title=ТИРАСПОЛЬСКАЯ КРЕПОСТЬ|date=11.05.2006|language=ru|accessdate=2013-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005005620/http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=3031|archivedate=2013-10-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005005620/http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=3031 |date=2013-10-05 }}</ref>. Тирасполь ҡәлғәһе 1822—1826 йылдарҙа декабрист В.Ф.Раевскийҙың һөргөн урыны булараҡ билдәле<ref>{{Cite news|url=http://www.nr2.ru/pmr/306283.html|title=В Тирасполе открылась выставка, посвященная декабристу Владимиру Раевскому \|author=Дина Леонидова|date=26.10.2010|language=ru|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517225036/http://www.nr2.ru/pmr/306283.html|archivedate=2013-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517225036/http://www.nr2.ru/pmr/306283.html |date=2013-05-17 }}</ref>. Тирасполгә килгән сағында Пушкин Раевский янына барырға йыйына, ә ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, шағир Раевскийҙың Тирасполь ҡәлғәһендә яҙған шиғырҙарын ала. === Репрессияланғандарҙы атыу урыны === [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарында Тирасполь ҡәлғәһе репрессияланған ҡыҙылармеецтарҙы атыу урыны булып хеҙмәт итә, ә немец-румын оккупацияһы ваҡытында совет граждандарын күпләп юҡ итеү урынына әйләнә<ref>{{Cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/13-10-30/v-tiraspole-sostoyalsya-miting-pamyati-zhertv-politicheskih|title=В Тирасполе состоялся митинг памяти жертв политических репрессий|date=30/10/2013|language=ru|accessdate=2013-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031230614/http://novostipmr.com/ru/news/13-10-30/v-tiraspole-sostoyalsya-miting-pamyati-zhertv-politicheskih |date=2013-10-31 }}</ref>. 90-сы йылдарҙа Т.Г. Шевченко исемендәге Днестр буйы дәүләт университетының тарих факультеты репрессияланғандарҙың кәүҙәләренең эксгумацияһын үткәрә һәм ҡайтанан ерләй<ref>{{Cite news|url=http://www.nr2.ru/pmr/410441.html|title=На месте массового расстрела жертв репрессий в Тирасполе нужно установить памятную плиту, считает директор городского музея|author=Дина Леонидова|date=30.10.2012|language=ru|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619034427/http://www.nr2.ru/pmr/410441.html|archivedate=2013-06-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619034427/http://www.nr2.ru/pmr/410441.html |date=2013-06-19 }}</ref>. Туғандаш ҡәберлек дары мөгәрәбе эргәһендә төҙөлә һәм унда 800-ҙән ашыу кешенең кәүҙәһе ята<ref>{{Cite news|url=http://www.nr2.ru/pmr/467974.html|title=Тираспольчане почтили память жертв политических репрессий 1930 – 40-х годов (ФОТО)|author=Инна Яхлакова|date=30.10.2013|language=ru|accessdate=2013-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101083016/http://www.nr2.ru/pmr/467974.html|archivedate=2013-11-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101083016/http://www.nr2.ru/pmr/467974.html |date=2013-11-01 }}</ref>. === Хәҙерге торошо === Ҡәлғә ҡалдыҡтары хәҙерге Тирасполдең көньяҡ-көнбайышында Федько урамы менән Закрепостная Слободка районы араһында урынлашҡан. [[2012 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса, «Изге Владимир» бастионының дары баҙы ғына һаҡланған<ref>{{Cite news|url=http://www.nr2.ru/pmr/443091.html|title=В Приднестровье Дню России посвятили велопробег (ФОТО)|author=Евгений Абрамов|date=10.06.2013|language=ru|accessdate=2013-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613032217/http://www.nr2.ru/pmr/443091.html|archivedate=2013-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613032217/http://www.nr2.ru/pmr/443091.html |date=2013-06-13 }}</ref>. Ҡәлғә 1970 йылдарҙа Тирасполдең Суворов биҫтәһен төҙөгәндә ныҡ зыян күрә<ref>{{Cite news|url=http://www.pridnestrovie-daily.net/gazeta/articles/view.aspx?ArticleID=25929|title=БОРОДИНКА|author=Б. ДЮРИЧ|date=18.07.2012|language=ru|accessdate=2013-09-07}}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1990 йылдар башында Тирасполь ҡәлғәһен тергеҙеү һәм бөгөнгө көндә лә әһәмиәтен юғалтмаған туристик объект булдырыу планы була. Әммә ҡайһы бер сәбәптәр буйынса тергеҙеү эштәре туҡтап ҡала. Ҡәлғә биш метрлы ер вал менән уратып алынған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_TUGHsPDopY Обзор на 360 градусов с земляного вала]</ref> [[2011 йыл]] башында ҡәлғә эргәһендә үк (көньяҡта) астрономик обсерватория төҙөлә башлай<ref>[http://lfvn.astronomer.ru/forum/index.php?topic=15.45 Наблюдательный пункт ПГУ в Тирасполе будет расположен на суворовской горке]</ref> [[2013 йыл]]дың 13 октябрендә изге Владимир бастионының дары мөгәрәбендә Тирасполь ҡәлғәһенә нигеҙ һалыуға бағышланған мемориаль таҡта асыла<ref>{{Cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/13-10-13/v-tiraspole-nachalis-meropriyatiya-posvyashchyonnye-221-y|title=В Тирасполе начались мероприятия, посвящённые 221-й годовщине основания города|date=13/10/2013|language=ru|accessdate=2013-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016004004/http://novostipmr.com/ru/news/13-10-13/v-tiraspole-nachalis-meropriyatiya-posvyashchyonnye-221-y |date=2013-10-16 }}</ref>. 2014 йылдың яҙында Изге Владимир бастионының дары мөгәрәбен реставрациялау башлана<ref>{{Cite news|url=http://www.nr2.ru/pmr/459704.html|title=Готовится проект реставрации порохового погреба Тираспольской крепости (ФОТО)|author=Дина Леонидова|date=12.09.2013|language=ru|accessdate=2013-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130914203008/http://www.nr2.ru/pmr/459704.html|archivedate=2013-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914203008/http://www.nr2.ru/pmr/459704.html |date=2013-09-14 }}</ref>, ул ошо уҡ йылдың 14 октябренә тамамлана. Мөгәрәптең бер өлөшөндә Тирасполь ҡәлғәһе тарихына арналған экспозиция урынлаша<ref>{{Cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-10-12/v-tiraspole-nachalis-meropriyatiya-posvyashchyonnye-222-y|title=В Тирасполе начались мероприятия, посвящённые 222-й годовщине основания города|date=2014-10-12|publisher=novostipmr.com|accessdate=2014-10-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016192543/http://novostipmr.com/ru/news/14-10-12/v-tiraspole-nachalis-meropriyatiya-posvyashchyonnye-222-y |date=2014-10-16 }}</ref>, ә икенсе өлөшөндә сиркәү төҙөкләндерелә<ref>{{Cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20141009/24025|title=Подготовка к празднованию 222-летней годовщины Тирасполя|author=Александр Богатый|date=2014-10-09|publisher=[[Первый Приднестровский телеканал]]|accessdate=2014-10-11}}</ref>. == Ҡәлғә аҡса билдәләрендә == [[2006 йыл]]дың [[10 май]]ынан [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] Банкы «Тирасполь ҡәлғәһе» 100 һумлыҡ иҫтәлекле көмөш тәңкәһен әйләнешкә индерә, ул «Днестр буйында боронғо ҡәлғәләр» яңы серияһын аса. Һәр тәңкә идентификациялы сертификатҡа (паспорт) эйә, үтә күренмәле капсулала төргәкләнгән һәм футлярҙа күрһәтелә. Тәңкәләр 925 келәймәле көмөштән яһалған. Тиражы — 500 дана<ref>[http://news.point.md/ru/politika/v-pmr-vvedena-v-obraschenie-pamyatnaya-moneta-tiraspoljskaya-krepostj В ПМР введена в обращение памятная монета «Тираспольская крепость»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205053046/http://news.point.md/ru/politika/v-pmr-vvedena-v-obraschenie-pamyatnaya-moneta-tiraspoljskaya-krepostj |date=2024-12-05 }}</ref>. == Галереяһы == <gallery> Файл:Тираспольская крепость (вид сверху).jpg|Ҡәлғә Файл:Тираспольская крепость (филиал) donor.tiras.biz.jpg|Һаҡлау будкаһы Файл:Тираспольская крепость, январь 2012.jpg|Ҡәлғә ҡышын Файл:Тираспольская крепость 2011 - Донор.jpg|Тирасполь ҡәлғәһе </gallery> == Әҙәбиәт == # {{Китап|автор=Дорох Т. П.|заглавие=Тираспольская крепость|издательство=Тирасполь: ЗАО Типар|год=1992|страниц=3|ref=Дорох}} # {{Китап|автор=|заглавие=Очерки истории Тирасполя|издательство=Кишинёв: Картя Молдовеняскэ|год=1967|страниц=188|ref=Очерки}} # {{Китап|автор=Марецкий С. П.|заглавие=Тирасполь (историко-географический очерк)|издательство=Кишинёв: Государственной учебно-педагогической издательство МССР «Шкоала Советикэ»|год=1958|страниц=104|ref=Марецкий}} # {{Китап|автор=М.Н. Кашлева, А.А. Мельничук|заглавие=Музеи Приднестровья|ссылка=http://mfa-pmr.org/ru/node/5101|место=Тирасполь|издательство=ГУИПП «Бендерская типография «Полиграфист»|год=2015|страниц=76}} == Сығанаҡтар == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=y4gzJ4G8ZaE С ДНЕМ РОЖДЕНИЯ, РЕСПУБЛИКА! Тирасполь] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Молдавия биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Ҡәлғәләр]] [[Категория:Молдавия тарихы]] 5tera17y0rvak6x9mcpsv9wl2u1fc8j Тарковский Андрей Арсеньевич 0 160784 1310122 1306029 2026-11-10T21:38:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310122 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тарковский Андрей Арсеньевич''' ([[4 апрель]]<ref>''Плахов А. С.'' [https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4182878 ТАРКОВСКИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031152416/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4182878 |date=2021-10-31 }} // [[Большая российская энциклопедия]]. Том 31. [[Москва]], 2016, стр. 674</ref> [[1932 йыл]] — [[29 декабрь]] [[1986 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың кино һәм театр режиссёры, сценарист. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1980). Уның «Андрей Рублев», «Зеркало» һәм «Сталкер» фильмдары әленән-әле барлыҡ замандарҙың иң яҡшы киноәҫәрҙәре исемлегенә индерелә<ref>{{Cite news|title=The 50 Greatest Films of All Time {{!}} Sight & Sound|url=http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time|work=British Film Institute|accessdate=2017-06-20|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228142426/http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time |date=2018-12-28 }}</ref><ref>https://www.kinopoisk.ru/top/lists/223/film/8385/page/4/#film8385</ref>. Андрей Тарковский ижады донъя мәҙәниәтендә ғәҙәти булмаған күренеш булып тора. Уның фильмдары бөтә донъя өсөн әхлаҡи яуаплылыҡ йөгөн үҙ өҫтөнә алған кешенең ғазаптары һәм өмөттәре тураһындағы цикл барлыҡҡа килтерә. Тарковскийҙың художестволы һәм концептуаль сиселештәре үҙенсәлеге һәм тәрәнлеге менән айырылып тора. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Андрей Арсеньевич Тарковский 1932 йылдың 4 апрелендә әсәһенең туғандары йәшәгән Иваново сәнәғәт өлкәһенең Юрьевец районы Завражье ауылында (хәҙер — [[Кострома өлкәһе]]нең Кадыйский районы Завражье ауылы) [[Волга]]ла тыуа. Сығышы менән Елесаветградтан булған атаһы Арсений Александрович Тарковский, шағир һәм тәржемәсе була. Әсәһе, Вишнякова Мария Ивановна, элекке дворян Дубасовтар нәҫеленә ҡарай<ref>{{Cite web|url=http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html|title=Снимающий вечность|author=Марина Тарковская|date=2012-04-02|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118051501/http://www.itogi.ru/arts-exclus/2012/14/176471.html |date=2017-01-18 }}</ref>, ире лә, үҙе лә Мәскәү әҙәбиәт институтын<ref name="autogenerated20130719-1">{{Cite web|url=http://lib.ru/CINEMA/kinolit/TARKOWSKIJ/turtarkowskij.txt|title=М.Туровская. 7 с 1/2 и Фильмы Андрея Тарковского}}</ref> тамамлай. 1932 йылдың сентябрендә әсәһе бәләкәй Андрей менән [[Мәскәү]]гә ҡайта. 1934 йылда Тарковскийҙар Замоскворечьела, Щипковский тыҡырығында йәшәй. 1934 йылда Андрейҙың һеңлеһе Марина тыуа. 1935 йылда Арсений Тарковский ғаиләһенән китә, 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә, яраланғандан һуң аяҡһыҙ ҡала. Мария Ивановна Мәскәүҙә Беренсе өлгөлө типографияға корректор булып эшкә урынлаша һәм унда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. 1939 йылда Андрей Мәскәүҙең 554-се (хәҙер — 627-се мәктәбе) мәктәбенә уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланғас, әсәһе һеңлеһе менән малайҙы туғандары янына Юрьевецҡа алып бара<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Нигеҙҙә Мәскәүҙә йәшәһә лә, Тарковский өсөн атай йорто өлгөһө булып уның бала сағы үткән, хәҙер Тарковскийҙың музей үҙәге булған Юоьевецтағы йорт тора. «Зеркало» фильмында ул тап шулай булып күҙаллана — уның бала саҡ тәьҫораттарын сағылдырған мәлдәре: атаһының китеүе, әсәһенең ике бала менән тороп ҡалыуы, эвакуация, мәктәп, көнкүреш ауырлығы һүрәтләнә. {{Цитата башы}}Это было тяжёлое время. Мне всегда не хватало отца. Когда отец ушёл из нашей семьи, мне было три года. Жизнь была необычно трудной во всех смыслах. И всё-таки я много получил в жизни. Всем лучшим, что я имею в жизни, тем, что я стал режиссёром, — всем этим я обязан матери.{{Цитата аҙағы}} 1943 йылда Тарковскийҙар Мәскәүгә ҡайта. Андрей иҫке мәктәптә Андрей Вознесенский менән бер синыфта уҡыуын дауам итә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. ВГИК-та һаҡланған аттестатына ҡарағанда, мәктәптә Андрей тәртибе менән айырылып тормай һәм тәбиғи фәндәргә лә, гуманитар фәндәргә лә ҡыҙыҡһыныу белдермәй. Ул традицион художестволы тәрбиә ала. Ете йәшенән район музыка мәктәбенә йөрөй (фортепиано класы), ә етенсе класта Мәскәү художество училищеһына уҡырға инеп, рәсем төшөрөү менән шөғөлләнә башлай. 1951—1952 йылдарҙа Тарковский Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлегендә уҡый, әммә физкультура дәресендә мейеһе ҡуҙғалып, уҡыуын ҡалдыра<ref name="autogenerated20130719-1"/>. ВГИК-ҡа уҡырға ингәндә ул автобиографияһында түбәндәгеләрҙе яҙа: {{Цитата башы}}Во время обучения я часто думал о том, что несколько поспешно сделал выбор профессии. Я недостаточно знал ещё жизнь<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} <ref name="autogenerated20130719-1"/>.1953 йылдың майында Тарковский Нигризолото институтынан [[Красноярск крайы]]ның алыҫ Турухтан районына ойошторолған ғилми-тикшеренеү экспедицияһына коллектор булып урынлаша, унда йыл самаһы Курейка йылғаһында эшләй, тайга буйлап йөҙҙәрсә километр йәйәү үтә. Һуңынан үҙенең рәсемдәре альбомын ул Нигризолото архивына тапшыра<ref name="autogenerated20130719-1"/>. {{Цитата башы}}В своё время я пережил очень трудный момент. В общем, я попал в дурную компанию, будучи молодым. Мать меня спасла очень странным образом — она устроила меня в геологическую партию. Я работал там коллектором, почти рабочим, в тайге, в [[Сибирь|Сибири]]. И это осталось самым лучшим воспоминанием в моей жизни. Мне было тогда 20 лет… Всё это укрепило меня в решении стать кинорежиссёром<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} === ВГИК === Экспедициянан ҡайтҡас, 1954 йылда Тарковский документтарын ВГИК-ҡа тапшыра һәм режиссура бүлегенә, Михаил Ромм оҫтаханаһына ҡабул ителә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. «Был һайлау аңлы рәүештә түгел, осраҡлы булғандыр», — ти ул һуңынан. Тарковскийҙың уҡыуы һәм иртә ижады сәнғәттәге яңырыу осорона тап килә. [[1953 йыл]]да фильмдар сығарыуҙы арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1954 йылда, Тарковский ВГИК-ҡа уҡырға ингәндә 45 фильм төшөрөлһә, бер йылдан 66-ға етә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Тарковскийҙың үҫешендә уға тиклем институтҡа һуғыш быуының килеүе һәм уларға кинола темаларҙы ғына түгел, һүрәтләү сараларының образлылығын да яңыртыу бурысы ҡуйылыуы мөһим роль уйнай. 1955—1956 йылдарҙа йәш режиссёрҙар 50-гә яҡын фильм төшөрә. Был осорҙа шулай уҡ бик кәп йәш сценаристарҙың, операторҙарҙың, актёрҙарҙың дебюты була. Был ваҡытта 1956 йылда КПСС-тың XX съезында [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] культы фашлана башлай. Хрущевтың бер аҙ иркенлек биреүе йәштәр мөхитенә көнбайыш әҙәбиәтен һәм музыкаһын, сит ил автор кинематографын, Италия неореализмын һәм француз «яңы тулҡынын» килтерә. Көнбайыш кино тәнҡитендә «''отер''» (француз теленән — ''auteur''), кино эшләүҙә сценарийҙан алып монтажлауға тиклем бер автор контролендә булған фильмды аңлатыусы термин бурлыҡҡа килә. Былар барыһы ла Тарковскийҙы автор киноһы идеяһына этәрә<ref>Бояджиева Л. Андрей Тарковский — жизнь на кресте. М.: Альпина нон-фикшн, 2012, c. 77.</ref>. Был йылдарҙа уға Бунюэль һәм [[Ингмар Бергман|Бергман]], ә һуңыраҡ [[Акира Куросава|Куросава]] һәм [[Федерико Феллини|Феллини]]<ref name="autogenerated20130719-1"/> ҙур йоғонто яһай. Уҡыу йылдарында Тарковскийҙың төп педагогы һәм остазы талантлы кинорежиссёрҙарҙың тотош плеядаһын тәрбиәләп сығарған Михаил Ромм була. 1930 йылдарҙың һүрәтләү һәм жанр киноһы вәкиле булһа ла, Ромм уҡыусыларында ижади индивидуаллекте һәм үҙ хәҡиҡәтеңә тоғро ҡалыуҙы үҫтерә. Шулай уҡ уларға күңелһеҙ осраҡтарҙа ярҙам итә, үтескә аҡса биреп тора, киностудияларҙа ҡурсалай, хатта үҙенең эштәрен инҡар иткән осраҡта ла уларҙың эштәрен яҡлай. уларҙың эшен яҡлаған, уның үҙ афәтте кире ҡағыу<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Тарковскийҙың беренсе курс эше Александр Гордон һәм Марика Беку менән берлектә Эрнест Хмеингуэй хикәйәһе буйынса ҡуйған ҡыҫҡа метражлы «Убийцы» (1956) фильмы була. Был эш Ромм тарафынан юғары баһалана. Уның артынса уҡ «Сегодня увольнения не будет…» (1957) ҡыҫҡа метражлы фильмы ҡуйыла. Өсөнсө курста Тарковский ул ваҡытта беренсе курста уҡыған Андрей Кончаловский менән таныша. Уларҙың ижади дуҫлығы шул ваҡыттан башлана. А. Кончаловский шулай тип хәтерләй: {{Цитата башы}}Мы с Тарковским росли под знаком отрицания многого из того, что было в кинематографе. Нам казалось, что мы знаем, как делать настоящее кино. Главная правда — в фактуре, чтобы было видно, что все подлинное — камень, песок, пот, трещины в стене. Не должно быть грима, штукатурки, скрывающей живую фактуру кожи. Костюмы должны быть неглаженые, нестираные. Мы не признавали голливудскую или, что было для нас то же, сталинскую эстетику. Ощущение было, что мир лежит у наших ног, нет преград, которые нам не под силу одолеть<ref name="Konchalovsky-2001">{{книга|автор=Кончаловский А.|заглавие=Низкие истины|место=М.|издательство=Совершенно секретно|год=2001|страниц=|isbn=5-89048-057-X|тираж=}}</ref>.{{Цитата аҙағы}} Авторҙашлыҡта дуҫтар «Антарктика, далекая страна» (1959) сценарийын яҙа, уның өҙөктәре «Московский комсомолец» гәзитендә баҫылып сыға. Тарковский сценарийын «Ленфильм» киностудияһына тәҡдим итә, әммә улар кире ҡаға. Икенсе берлектәге «Каток и скрипка» сценарийын (1960) улар яңы ғына ойошторолған "Мосфильм"дың «Юность» берекмәһенә һата. Ул скрипкасы малай һәм каток водителенең ҡыҫҡа ваҡытлы дуҫлығы тураһында хисле сюжет була. "Каток и скрипку"ны диплом эше сифатында төшөрөүгә рөхсәт алғас, Тарковский төшөрөүсе итеп йәш оператор Вадим Юсовты саҡыра. Концепция француз режиссёры Альбер Ламористың 1956 йылда Канн кинофестивалендә Гран-приға һәм Оскар премияһына лайыҡ булған «Красный шар» ҡыҫҡа метражлы фильмы тәьҫирендә эшләнә. Был берлектәге эш 1961 йылда Нью-Йоркта студенттар фильмдары фестивалендә беренсе призға лайыҡ була. «Каток и скрипка»ға бйле Майя Туровская былай тип яҙа: {{Цитата башы}}Никогда Андрей Тарковский не будет относиться к искусству как к ремеслу, развлечению или источнику дохода. Всегда оно будет для него не только делом собственной жизни, но и вообще делом для всей жизни, деянием. Это высокое уважение к искусству впервые он выразил в короткометражном детском сюжете<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} 1960 йылда Тарковский ВГИК-ты отличие билдәһенә тамамлай. === Советтар Союзындағы карьераһы === {{Quote box|bgcolor=#F5F5DC|width=220px|align=left|quote=Тарковский — величайший мастер кино, создатель нового органичного киноязыка, в котором жизнь предстаёт как зеркало, как сон.|source=''И. Бергман''<ref>[http://seance.ru/n/13/glava2-bergman-vrossii/bergman-itarkovskiy/ Бергман и Тарковский – Журнал «Сеанс»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.}} 1961 йылда Тарковский ҙур әҙерлек талап итакән «Андрей Рублев» фильмына заявка бирә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Шуға күрә уның тулы метражлы постановкаһы булараҡ беренсе фильмы Владимир Богомоловтың «Иван» хәрби хикәйәһе мотивтары буйынса «Иваново детство» була. Бала сағы һуғыштың ҡараңғы ысынбарлығына ҡаршы ҡуйылған үҫмерҙең йәнгә үтерлек фажиғәле тарихы (Николай Бурляев) донъя киноһында ысын сенсация яһай. Фильм Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә (1962) "Изге Марктың алтын арыҫланы"на һәм башҡа кинопремияларға лайыҡ була. Брессон һәм Куросава стиленә тартылыуы күренеп торһа ла, йәш совет режиссёры үҙенең оригиналь фекерле рәссам икәнлеген күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта Тарковский төп герой донъя, кешеләр менән мөнәсәбәттә яфаланып үҙ-үҙен эҙләүсе [[Андрей Рублёв|Андрей Рублев]] тураһында фильм эшләй башлай. А. Михалков-Кончаловский менән берлектә яҙылған сценарийҙа костюмлы-тарихи эпос та, авторҙың фильм-вәғәзе лә сағыла. Фильм 1964 йылда төшөрөлә башлай һәм йыл ярым дауам итә<ref name="autogenerated20130719-1"/>. Был ваҡытта ил торғонлдоҡҡа күсә башлай. Фильм өҫтөндә эш яй һәм ауыр бара. Сәнғәттәге совет чиновниктары унда хәҙерге ысынбарлыҡҡа зыянлы параллелдәр күрә, күптәргә уның ғәҙәти булмаған формаһы оҡшамай. «Андрей Рублев» (тәүге варианты — «Страсти по Андрей») цензураға һәм төҙәтеүҙәргә дусар ителә. 1969 йылда «Андрея Рублёва» фильмын сит илгә сығарыуға рөхсәт алған француз фирмаһы уны Канн кинофестивалендә конкурстан тыш күрһәтә һәм фильм ФИПРЕССИ призына лайыҡ була<ref name=autogenerated20130719-1 />. Ниһайәт, 1971 йылдың 19 октябрендә фильм ватан прокатына сикле күсермәләр менән генә сығарыла һәм шунан алып экрандарҙан төшмәй тиерлек<ref name=autogenerated20130719-1 />. Майя Туровская яҙыуынса: {{Цитата башы}}Фильмы Тарковского всегда ошеломляли трудной для среднестатистического восприятия новизной. Их не понимали чиновники, казалось, что их не поймут и зрители. На самом деле у Тарковского был всегда «свой», верный ему и преданный зритель, как бывает «свой» читатель у поэзии<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} 1970 йылда, биш йыл самаһы тәнәфестән һуң Тарковский «Солярис» фильмын төшөрә башлай. Станивлав Лемдың ошо атамалы фәлсәфәүи-фантастик романы геройы — Солярис планетаһын тикшереүсе, йыһан станцияһының яһалма донъяһында йәшәүсе киләсәк технократик цивилизация вәкилдәре. Әммә Тарковский бында үҙенең идеяһын — кешенең илаһилығын аса, уны милли һәм мәҙәни сиктәрҙән сығара: Рублев «Троица»һы [[Йоһанн Себастьян Бах|Бах]] музыкаһы һәм П. Брейгель картиналары менән тиң хоҡуҡта һыйышып йәшәй, ә финал кадрындағы композиция [[Рембрандт]]тың «Возвращение блудного сына» картинаһы цитатаһы була. 1972 йылда «Солярис» Канн кинофестивалендә күрһәтелә һәм жюриҙың махсус призынан тыш, экуменистик жюри призын ала. 1973 йылда фильм совет прокатына сыға. 1974 йылда режиссёр «Зеркало» фильмын төшөрә. Унда ул үҙен традицион сюжет рамкалары менән сикләмәй һәм автор менән геройҙың бай визуаль ассоциацияларын һәм рәссам иҫтәлектәрен тәҡдим итә. Фильмдәң мәғәнә структураһы киң ҡырлы була — фәлсәфәүи-поэтик "код"тар менән бер рәттн ҡайһы бер эпизодтарҙа тоталитаризмға ҡаршы мәғәнә лә сағыла. Госкиноның Кинематоргафистар союзының идара секретариаты менән берлектәге ултырышында «Зеркало» аңлайышһыҙ, киң массаға тәғәйенләнмәгән һәм уңышһыҙ фильм тип табыла<ref name=autogenerated20130719-1 />. Был йәһәттән Тарковский үҙенең фекерен шулай тип белдерә: {{Цитата башы}}Поскольку кино всё-таки искусство, то оно не может быть понятно больше, чем все другие виды искусства… Я не вижу в массовости никакого смысла… Родился какой-то миф о моей недоступности и непонятности. Утвердить себя личностью своеобразной невозможно без дифференциации зрителя<ref name=autogenerated20130719-1 />.{{Цитата аҙағы}} «Зеркало» фильмы сикле прокатҡа сыға һәм режиссёр менән йәшерен ҡаршылығын көсәйтә. Яңы проектҡа әҙерләнеп, Тарковский сценарийҙар яҙа, Сценарист һәм режиссёрҙарҙың юғары курстарында режиссура буйынса лекциялар уҡый (1977—1978), Ленин комсомолы театрында «Гамлет» спектаклен ҡуя (1977). Ҡазан киноһөйөүселәре менән осрашыу ваҡытында режиссёр шулай тип һөйләй:{{Цитата башы}}Ставил я «Гамлета» не из-за того, чтобы освоить профессию театрального режиссёра, а из-за самой пьесы, так как очень её люблю. И ещё хотел увидеть в роли Гамлета своего любимого актёра [[Солоницын, Анатолий Алексеевич|А. Солоницына]]. Мечтаю поставить «Гамлета» в кино, но пока этому не время, так как из памяти не изгладилась постановка [[Козинцев, Григорий Михайлович|Г. Козинцева]], режиссёра, которого я уважаю. Но когда-нибудь я надеюсь поставить «Гамлета» в кино. Работа в театре была для меня полезной, так как дала мне понять специфику работы театрального режиссёра, которая отличается от специфики работы в кино<ref>{{cite web|url=http://mirror.nyrainbow.com/meeting.htm|title=Перед «Зеркалом».Встреча с А.Тарковским|archiveurl=|archivedate=}}</ref>.{{Цитата аҙағы}} 1979 йылда бер туған Стругацкийҙарҙың «Пикник на обочине» повесы буйынса төшөрөлгән «Сталкер» фильмы ниндәйҙер кимәлдә компромисс кеүек күренә: барлыҡ теләктәрҙе тормошҡа ашырыу мөмкинлеге биргән кеүек тойолған Зона технократик (йәғни «капиталистик») цивилизация көрсөгө кеүек ҡабул ителә, яҙыусы (Солоницын Анатолий) һәм профессорҙың (Николай Гринько) диалогының мәғәнәһен шулай аңлатырға мөмкин. 1980 йылда «Сталкер» Канн кинофестивалендә күрһәтелә һәм экуменистик жюри призына лайыҡ булды. Совет прокатына фильм 196 күсермәлә сыға<ref>[http://izvestia.ru/news/323276 Возвращение Тарковского] // [[Известия]]</ref>. 1964 йылда, режиссёрлыҡ бүлегенең Сценарист һәм режиссёрҙарҙың юғары курстарына иң беренсе төркөмдә<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0-1964/ Режиссёрское отделение]/ Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref> Тарковский тыңлаусыларға «Кинорежиссура нигеҙҙәре»<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0-1968-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Режиссёрское отделение]/ Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref><ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1968-1970-%D0%B3%D0%B3/ Сценарное отделение]// Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref><ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1974-1976-%D0%B3%D0%B3/ Сценарное отделение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611072203/https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1974-1976-%D0%B3%D0%B3/ |date=2020-06-11 }}// Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref>, «Әҙәби экран образы»<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0-1977-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Режиссёрское отделение]/ Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref> лекциялар циклын уҡый. Ә 1982 йылда уйын киноһы режиссёрҙары оҫтаханаһын йыя. === Эмиграцияла === {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F5DC |salign=center |width=220px |align=left | quote = Меня поражает логика, согласно которой Андрей, этот самый русский из всех русских кинематографистов, оказался перед лицом Запада, принеся ему в своём искусстве то, чего тому более всего не хватало, — духовное измерение мира, трансцендентность, ощущение бесконечности. | source = ''[[Занусси, Кшиштоф|К. Занусси]]''<ref>Мир и фильмы Андрея Тарковского / Сост. А.М. Сандлер. — М.: Искусство, 1991, с. 382—386.</ref>.}} [[1980 йыл]]да Тарковскийға РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә. Шул уҡ йылда режиссёр «Ностальгия» фильмы сценарийын яҙыу өсөн [[Италия]]ға китә; фильм төшөрөү өсөн итальяндар менән контракт 1982 йылдың мартында төҙөлә<ref name="ReferenceA">Бояджиева Л. Андрей Тарковский — жизнь на кресте. М.: Альпина нон-фикшн, 2012, c. 251.</ref>. Шунда уҡ Тарковский Италияға юллана<ref>[http://7days.ru/caravan-collection/2016/6/olga-surkova-strast-s-raschetom/5.htm Андрей Тарковский. Страсть с расчётом стр. 5 — 7Дней.ру<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1982 йылдың 4 апрелендә уға 50 йәш тула, әммә тыуған илендә юбилей мәҡәләләре лә яҙылмай, Кино йортонда тантана ла ойошторолмай<ref name="ReferenceA"/>. Натура эҙләү барышында режиссёр «Время путешествия» (1982) тип аталған документаль фильм төшөрә. 1983 йылда «Ностальгия» фильмы Канн кинофестивалендә күрһәтелә һәм Режиссура өсөн, ФИПРЕССИ һәм Экуменистик жюри приздарына лайыҡ була. Командировка мөҙҙәте үткәс тә Тарковский ҡатыны Лариса менән Италияла ҡалыуын дауам итә һәм [[Рим]]дан СССР Госкиноһы рәйесе Филипп Ермаш исеменә уға, ҡатынына, ҡәйнәһенә һәм 12 йәшлек улы Андрейға өс йыл дауамында Италияла йәшәү мөмкинлеге биреүҙе һорай һәм ошо ваҡыттан һуң ҡабат СССР-ға ҡайтырға вәғәҙә бирә. 1983 йылдың 29 июнендә Ермаш КПСС Үҙәк Комитетына йәшерен докладной яҙа<ref>{{cite web|url=http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/62n/n62n-s34.shtml|title=ЕЩЁ РАЗ ПРЕДЛОЖИТЬ ТАРКОВСКОМУ ВЕРНУТЬСЯ…|accessdate=2013-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927022845/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/62n/n62n-s34.shtml|archivedate=2013-09-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927022845/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/62n/n62n-s34.shtml |date=2013-09-27 }}</ref>: {{начало цитаты}}Рассмотрев обращение Тарковского А. А., Госкино СССР считает, что его решение остаться за рубежом едва ли является только следствием эмоциональной неуравновешенности и определённой неудачи на Каннском фестивале, откуда Тарковский А. А. рассчитывал вернуться с главным призом. Сосредоточившись на собственном эгоцентрическом понимании нравственного долга художника, Тарковский А. А., видимо, надеется, что на Западе он будет свободен от классового воздействия буржуазного общества и получит возможность творить, не считаясь с его законами. (…) В любом случае Госкино СССР не считает возможным принимать условия Тарковского А. А., имея при этом в виду, что удовлетворение его просьбы создаст нежелательный прецедент.{{конец цитаты}} [[Файл:Palazzo gianni vegni, targa A. Tarkowskij.JPG|thumb|right|250px|Флоренцияла, А. Тарковский йәшәгән йортта иҫтәлекле таҡтаташ]] 1983 йылдың 16 сентябрендә Тарковский атаһына яҙа<ref>''[[Медведев, Феликс Николаевич|Медведев Ф. Н.]]'' Цена прозрения. — М.: Книга, 1990.— C. 66. — ISBN 5-212-00376-8.</ref>: {{начало цитаты}}Мне очень грустно, что у тебя возникло чувство, будто бы я избрал роль «изгнанника» и чуть ли не собираюсь бросить свою Россию… Я не знаю, кому выгодно таким образом толковать тяжёлую ситуацию, в которой я оказался «благодаря» многолетней травле начальством Госкино, и, в частности, Ермаша — его председателя. Может быть, ты не подсчитывал, но ведь я из двадцати с лишним лет работы в советском кино — около 17 был безнадёжно безработным. Госкино не хотело, чтобы я работал! Меня травили всё это время и последней каплей был скандал в Канне, где было сделано всё, чтобы я не получил премии (я получил их целых три) за фильм «Ностальгия». Этот фильм я считаю в высшей степени патриотическим, и многие из тех мыслей, которые ты с горечью кидаешь мне с упрёком, получили выражение в нём.{{конец цитаты}} 1983 йылдың ноябрендә Лондонда Ковент-Гарден Король театрында Тарковский ҡуйған Мусоргскийҙың «Борис Годунов» операһы була. 1984 йылдың [[10 июль|10 июлендә]] [[Милан]]да үткән матбуғат конференцияһында режиссёр үҙенең көнбайышта ҡалырға ҡарар итеүе тураһында белдерә<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://forums.mospravda.ru/culture_spectacles/article/Chelovek_kotorii_videl_angela |title=Человек, который видел ангела<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928071836/http://forums.mospravda.ru/culture_spectacles/article/Chelovek_kotorii_videl_angela |archivedate=2013-09-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928071836/http://forums.mospravda.ru/culture_spectacles/article/Chelovek_kotorii_videl_angela |date=2013-09-28 }}</ref>, то есть стал [[Невозвращенцы|невозвращенцем]]. На родине [[Цензура в СССР|запретили]] показывать его фильмы в кинотеатрах, упоминать его имя [[Печать СССР|в печати]]. Однако на радикальные меры — лишение Тарковского [[гражданство СССР|советского гражданства]] — так и не решились<ref name=autogenerated1>[http://old.russiancinema.ru/template.php?dept_id=15&e_dept_id=1&e_person_id=911 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014051045/http://old.russiancinema.ru/template.php?dept_id=15&e_dept_id=1&e_person_id=911 |date=2013-10-14 }} // Энциклопедия отечественного кино</ref>. [[Флоренция]] мэрияһы уға фатир бүләк итә һәм ҡаланың почетлы гражданы исемен бирә. Швеции төшөрөлгән «Жертвоприношение» (1985) фильмы режиссёрҙың һуңғы эше була. 1985 йылдың 13 декабрендә табиптар уға үпкә яман шеше диагнозы ҡуя<ref name=autogenerated1 />. Тарковскийҙың ауырыуы тураһында зәбәр СССР-ға килеп еткәс, властар, ниһайәт, уның улы Андрейға атаһы эргәһенә осорға рөхсәт бирә. Шул уҡ ваҡытта Тарковский исеменән тыйыу алына — уның фильмдары ҡабат кинотеатрҙарҙа күрһәтелә башлай. Тарковский 55-се йәшендә, [[1986 йыл]]дың [[29 декабрь|29 декабрендә]] [[Париж]]да вафат була. 1986 йылдың 31 декабрендә радиостанция «Маяҡ» радиостанцияһы некролог бирә, ә 1987 йылдың 1 ғинуарында ул «Советская культура» гәзитендә баҫылып сыға. Ерләү 1987 йылдың 5 ғинуарында үтә<ref>Тарковская М. А. Осколки зеркала. M.: Дедалус, 1999, c. 277.</ref>. Башта Тарковскийҙы сит кеше — есаул Владимир Григорьев (1895—1973) ҡәберенә ерләйҙәр. Бер йылдан һуң кәрәкле сумма табыла һәм Тарковскийҙың мәйете яңы урынға күсерелә. Лариса Тарковская ҡәбер өсөн 200 йылға алдан түләп ҡуя. 1994 йылда уның эскизы буйынса ҡәбер ташы эшләнә; уға «Фәрештәләрҙе күргән кешегә» тип яҙыла, тәре нигеҙендә Тарковскийҙың фильмдары һаны буйынса ете баҫҡыс эшләнә. Режиссёрҙың бик күп проекттары, шул иҫәптән «Гофманиана», «Мой Достоевский», «Гамлет» (Шекспир), «Обломов» (Гончаров), «Смерть Ивана Ильича» (Толстой), «Идиот» һәм «Подросток» (Достоевский), «Жизнь Клима Самгина» (Горький), «Очерки бурсы» (Помяловский), «Степной волк» (Гессе), «Пятое Евангелие» (Рудольф Штейнер), «Волшебная гора», «Иосиф и его братья», «Доктор Фаустус» (Томас Манн) тормошҡа ашмай ҡала<ref>Тарковский А. Мартиролог. Дневники. М.: Международный Институт им. Андрея Тарковского, 2008.</ref>. 1990 йылда Андрей Тарковский үлгәндән һуң Ленин премияһы менән наградлана. === Ғаиләһе === Тәүге — курсташы Ирма Рауш менән никахы 1957 йылдан 1970 йылға тиклем һуҙыла. Был никахта 1962 йылда улы Арсений тыуа. 1970 йылдың йәйендә Тарковский «Андрей Рублёв» фильмында ассистент булып эшләгән Лариса Кизиловаға өйләнә (15 апрель, 1938 — 19 февраль, 1998). 7 августа улдары Андрей тыуа. == Йоғонтоһо == «Һин белергә бурыслы нәмәләр бар — һәм улар иҫәбендә, әлбиттә, Тарковский. Көнбайыш режиссёрҙары өсөн ул кинематография Аллаһы», — ти британ кинорежиссёры Дэнни Бойл<ref name="ridus.ru">[https://www.ridus.ru/news/249214 Легенде — 85: как Тарковский повлиял на «Выжившего» и «Белоснежку». Ридус<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Хәҙерге кинематографистарҙың күптәре ғорурлыҡ менән үҙҙәрен ысынлап та донъя киноһына ҙур йоғонто яһаған Тарковскийҙың уҡыусылары тип һанамаған хәлдә лә, уның ижадын яратыусылар тип һанай. Һуңғы осорҙоң иң сағыу миҫалы — Мексика режиссёры Алехандро Гонсалеса Иньярритуҙың «Выживший» фильмы. Унда тәнҡитселәр һәм иғтибарлы тамашасылар Тарковскийҙан алынған әллә күпме цитаталар таба ала. Шулай уҡ Иньярриту бер ваҡытта ла үҙенең Тарковский фильмдарына һөйөүен йәшермәй, ә «Выживший»ҙы төшөрә башлағас, хатта ҡуйыусы рәссам Джек Фискка «Андрей Рублёв» фильмының дискыһын бирә һәм ул был фильмдың ниндәй булырға тейешлеген шунда уҡ аңлай<ref name="ridus.ru"/>. Көнбайышта Тарковскийҙың «төп уҡыусыһы» тип мэтрға үҙенең «Антихрист» фильмын бағышлаған даниялы Ларс фон Триер иҫәпләнә. "Антихрист"ың Тарковский мираҫы менән туранан-тура бәйләнешен режисеер Андрей Звягинцев фильмдың сығанағы булып торған "Мартиролог"тағы: «„Яңы Жанна д’Арк“ — бер кешенең үҙенең һөйгәнен ағасҡа бәйләп һәм уның аяҡ аҫтына усаҡ тоҡандырып яндырыуы тураһында тарих. Алдаҡ өсөн» — тигән өҙөккә һылтанып билдәләй<ref>[http://www.kinoart.ru/archive/2009/07/n7-article7 Самосуд. «Антихрист», режиссёр Ларс фон Триер — Искусство кино<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Триерҙың башҡа фильмдарында ла Тарковскийға һылтанмалар күрергә мөмкин, ә «Нимфоманка» фильмының бер бүлеге хатта «Зеркало» тип атала. Төрөк режиссёры, «Зимняя спячка» фильмы өсөн "Алтын пальма ботағы"на лайыҡ булған Нури Бильге Джейланза «Зеркало» фильмын донңя кинематографының башҡа барлыҡ фильмдарынан өҫтөн ҡуя. Уның шәхси өҫтөнлөктәре исемлегенең икенсе юлында — «Андрей Рублёв». Тарковский тураһында Джейлан<ref name="ridus.ru"/>: {{начало цитаты}}После просмотра его фильмов вы не можете больше смотреть на мир так, как делали это раньше. У вас сразу меняется мировоззрение — столько там разных нюансов, новых деталей… Тарковский открывал новое видение на жизнь во всех аспектах — в языке, в манере повествования. Это было его собственное послание миру, которое оказалось близко очень многим,{{конец цитаты}} -ти. Был Джейландың һәр фильмында һиҙелә. Улар барыһы ла һүрәтләү, интонация, мәғәнә буйынса Тарковскийға яҡын. Тарковский традицияһын икенсе төрөк режиссёры Семих Капланоглу ла дауам итә<ref name="tvkultura.ru">https://tvkultura.ru/article/show/article_id/344020 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428105918/https://tvkultura.ru/article/show/article_id/344020/ |date=2019-04-28 }}</ref>: {{начало цитаты}}Тарковский — один из самых важных режиссёров для меня. В своё время его фильмы изменили мой взгляд на кинематограф, я понял, что поэзию можно творить не только на бумаге, но и на экране.{{конец цитаты}} Капланоглуның «Зерно» (2017) антиутопияһы — Стругацкийҙарҙың "Сталкер"ын ирекле һөйләү һәм Тарковскийға бағышлау ул<ref name="tvkultura.ru"/>. Америка режиссёры Стивен Содерберг хатта Тарковскийға ремек рәүешендә саҡырыу ташларға батырсылыҡ итә. "Солярис"тың үҙ версияһын (2002) ул Станислав Лемдың романын үҙ аллы экранлаштырыу тип түгел, ә Тарковскийҙың культ фильмын аңларға тырышыу, өс тиҫтә йылдан һуң ижади диалог тип тәҡдим итә<ref name="ridus.ru"/>. Тәнҡитселәр шулай уҡ Кристофер Ноландың «Интерстеллар» фильмының «Солярис» менән бәйләнешен билдәләй. Был дөйөм мотивтарға ла, бәйән итеү манераһына ла ҡағыла<ref name="ridus.ru"/>. Америкала эшләүсе, бала сағы Иранда үткән һинд сығышлы режиссёр Тарсем Сингх та Тарковскийға һөйөүен белдерәе. Үҙенең «Белоснежка: Месть гномов» (оригиналда — «Mirror Mirror», йәғни «Зеркало Зеркало») фильмы тураһында ул, ҡар һырыған урманды төшөргәндә "Иваново детство"лағы ҡайын урманы менән илһамланыуын белдерә<ref name="ridus.ru"/>. Әммә ҙур киноға килгәнгә тиклем Сингх Американың R.E.M. рок-группаһының Losing My Religion (1991) клибын төшөргәндә асыҡтан-асыҡ «Жертвоприношение» фильмынан цитаталар ала. Рәсәйҙә «Тарковский вариҫы» тип тәнҡитселәр Александр Сокуровты атай, ә Андрей Звягинцев уларҙың «беҙҙең бөгөнгө Тарковский» тигән баһаһына лайыҡ була<ref name="ridus.ru"/>. Константин Лопушанский Тарковскийҙың "Сталкер"ында ассистент булып эшләү уға рәссам булырға ярҙам итеүен белдерә<ref>[https://surfingbird.ru/surf/dxhg8Cd16#.WmMOBiOX-b8 Интервью с режиссёром Константином Лопушанским. / Surfingbird знает всё, что ты любишь<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805080957/https://surfingbird.ru/surf/dxhg8Cd16#.WmMOBiOX-b8 |date=2020-08-05 }}</ref>. 2018 году режиссёр фамилияһынан барлыҡҡа килгән ''Tarkovskian'' һүҙе Инглиз теленең Оксфорд һүҙлегенә индерелә<ref>{{cite web |author=Leyland C.|authorlink= |coauthors= |url=https://public.oed.com/blog/oed-3-the-revisioning-or-how-we-added-film-terms-in-the-september-2018-release/|title=OED 3: The Revisioning (October 2018)|subtitle= |lang=en|format= |website=Oxford English Dictionary|publisher= |date=2018-10|description= |quote= |accessdate=2019-03-03 |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230134303/https://public.oed.com/blog/oed-3-the-revisioning-or-how-we-added-film-terms-in-the-september-2018-release/|archivedate=2018-12-30}}</ref>. === Радиопостановкалары === * Уильям Фолкнерҙың ошо атамалы әҫәре буйынса «Полный поворот кругом» поставнокаһы [[1965]]. Ролдәрҙә: ''Богарт'' — А. Лазарев, ''Клод Хоуп'' — Н. Михалков һәм башҡалар. === Театр постановкалары === * «Гамлет», Шекспир — Ленин комсомолының Мәскәү тетары, 1977. Рәссам — Т. Мирзашвили; музыка — Э. Артемьев. Ролдәрҙә: [[Гамлет]] — А. Солоницын; Гертруда — М. Терехова; Клавдий — В. Ширяев; Офелия — И. Чурикова; Полоний — В. Ларионов; Лаэрт — Н. Караченцов, Могильщик — В. Проскурин һәм башҡалар. * «Борис Годунов», Мусоргский операһы — Ковент-Гарден Король театры (Лондон), 1983. Дирижёр — Клаудио Аббадо; сәхнә биҙәлеше — Николай Двигубский; яҡтылыҡ биҙәлеше — Роберт Брайн. Ролдәрҙә: [[Борис Годунов]] — Роберт Ллойд; Марина Мнишек — Эва Рандова; Гришка Отрепьев — Майкл Светлев; Шуйский — Филип Лэндгридж; Юродивый — Патрик Пауэр; Пимен — Гуини Ховел. 1990 йылда Тарковский постановкаһы Мария театры сәхнәһенә күсерелә (дирижёр — Валерий Гергиев) һәм һуңынан DVD-ла сығарыла. === Ҡуйылмаған киносценарийҙары === === Непоставленные киносценарии === * А. Тарковский, [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|А. Безухов]], О. Осетинский. Антарктида, далёкая страна. — М., 1959 // Московский Комсомолец. — 1960. — 31 января и 2 февраля. * А. Тарковский, Ф. Горенштейн. Светлый ветер (по мотивам романа [[Беляев, Александр Романович|Александра Беляева]] «Ариэль»). — М., 1972. // Киносценарии. — 1995. — № 5. — С. 44—74. * А. Тарковский. Гофманиана. // Искусство кино. — 1976. — № 8. — С. 167—189. * А. Тарковский, А. Мишарин. Сардар. — М., 1978. // Киносценарии. — 2001. — № 6. — С. 68—92. === Китаптары === * Andrej Tarkowskij: Die versiegelte Zeit. Gedanken zur Kunst, zur Ästhetik und Poetik des Films. Ullstein Verlag, Frankfurt am Main, Berlin 1984. * Andrey Tarkovsky, Sculpting in time. University of Texas Press, 1987. * Суркова О. Е. Книга сопоставлений. Тарковский — 79. Москва, Всесоюзное творческо-производственное объединение «Киноцентр», 1991. * {{публикация|книга|автор=Тарковский А. |заглавие=Уроки режиссуры |ссылка=http://www.tarkovsky.net.ru/stalker/archive/tarkovsky_uroki.pdf |ответственный=Лопушанский К., Чугунова М., Тенейшвили О|место=М. |издательство=Всероссийский институт переподготовки и повышения квалификации работников кинематографии (ВИППК)|год=1993 |страниц=90 |серия= |тираж=3100 |isbn= |ref= }} * Тарковский А. А. Мартиролог: Дневники. — Москва, Международный институт имени Андрея Тарковского, 2008. — 624 с. ISBN 978-88-903301-0-0. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} * А. Тарковский, [[Кончаловский Андрей Сергеевич|А. Безухов]], О. Осетинский. Антарктида, далёкая страна. — М., 1959 // Московский Комсомолец. — 1960. — 31 января и 2 февраля. * А. Тарковский, Ф. Горенштейн. Светлый ветер (по мотивам романа Александра Беляева «Ариэль»). — М., 1972. // Киносценарии. — 1995. — № 5. — С. 44—74. * А. Тарковский. Гофманиана. // Искусство кино. — 1976. — № 8. — С. 167—189. * А. Тарковский, А. Мишарин. Сардар. — М., 1978. // Киносценарии. — 2001. — № 6. — С. 68—92. * Andrej Tarkowskij: Die versiegelte Zeit. Kunst Gedanken zur, Ästhetik und Poetik zur Films des. Ullstein Verlag, Frankfurt am Main, 1984 Berlin. * Andrey Tarkovsky, Sculpting in time. University Press of Texas, 1987. * Книга о. е. сурков системалаштырыу. Тарковский — 79. Мәскәүҙә, бөтә союз ижади-производство берекмәһе «Киноцентр», 1991. * {{Публикация|книга}} * Авторға А. А. Тарковский: Көндәлектәр. — Мәскәүҙә, халыҡ-ара институты исемендәге Андрей Тарковский, 2008. — С. 624 ISBN 978-88-903301-0-0. * [http://tarkovsky.su/ tarkovsky.su — Сайт об Андрее Тарковском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413214741/http://www.tarkovsky.su/ |date=2019-04-13 }} ([http://tarkovsky.net.ru/ tarkovsky.net.ru старая версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019092805/http://www.tarkovsky.net.ru/ |date=2019-10-19 }}) ** [http://forum.tarkovsky.su/ Форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612171140/http://forum.tarkovsky.su/ |date=2020-06-12 }} * [http://tarkovskiy.su/ tarkovskiy.su — Медиа-архив Андрей Тарковский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419063416/http://tarkovskiy.su/ |date=2015-04-19 }} * [http://community.livejournal.com/ru_tarkovsky/ Клуб любителей творчества Тарковских] в [[Йәнле Көндәлек|ЖЖ]] * [http://2011.russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=911 Андрей Тарковский]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}} в «Энциклопедии отечественного кино» * [https://web.archive.org/web/20080728004214/http://seance.ru/category/names/tarkovskiy-andrey/ Андрей Тарковский] на сайте журнала «Сеанс» * [http://www.andrei-tarkovsky.com/ andrei-tarkovsky.com — сайт об Андрее Тарковском, фильмы, статьи, интервью]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090604115941/http://www.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/ Nostalghia.com — ресурс об Андрее Тарковском]{{ref-en}} * [https://sgustok.org/art/andrej-tarkovskij-svetopis Андрей Тарковский как фотограф] * {{Публикация|статья|автор=Крис Маркер|заглавие=Семь печатей|ссылка=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/480/|издание=Киноведческие записки|год=2002|номер=57|том=|месяц=|день=|issn=|ref=}} * [https://echo.msk.ru/programs/all/560879-echo/ «Наше всё» — Андрей Тарковский] на «Эхо Москвы», 21 декабря 2008 * [http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html Андрей Тарковский, из дневников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001406/http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html «Для целей личности высоких». Андрей Тарковский о себе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001623/http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html Андрей Тарковский «Самое динамичное искусство высиживается годами»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105083208/http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html |date=2020-01-05 }} * ''Станислав Минаков.'' [http://www.pravoslavie.ru/58841.html «Код Андрея Тарковского». Духовный аспект] // «Православие.ру» * ''Аносова Н. А.'' [https://namastescop.livejournal.com/10601.html Надеждой гибель озарив: Посвящается семидесятилетию А. Тарковского] * [http://www.arba.ru/article/1535 Текст Диляры Тасбулатовой к 75-летию Андрея Тарковского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622112132/http://www.arba.ru/article/1535 |date=2015-06-22 }} // 8 марта 2007 * [https://web.archive.org/web/20190714215137/https://www.svoboda.org/a/30026919.html «Человек, который видел ангела. Андрей Тарковский»] в «Культ личности» на [[Азатлыҡ радиоһы|Радио «Свобода»]], 13 июля 2019 {{Иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == {{refbegin}} * ''Александер-Гарретт Л.'' Андрей Тарковский: фотохроника «Жертвоприношения». — Лондон.: Cygnnet, 2011. — 206 с. ISBN 978-0-9570416-0-8. * ''[[Антипенко, Александр Иванович|Антипенко А. И.]]'' Андрей Тарковский в объективе Александра Антипенко. — М.: Русь-Олимп, [[2007]]. — 224 с. ISBN 978-5-9648-0149-8. * {{Мәҡәлә|автор=Анцыферов М. Ю.|заглавие=«Гамлет» Андрея Тарковского|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/5/Antsyferov_Hamlet-Tarkovsky/|издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|год=2012|номер=5 (сентябрь — октябрь) (архивировано в [https://www.webcitation.org/6DFWtcoL8 WebCite] и [http://rus—shake.ru/criticism/Antsyferov/Hamlet—Tarkovsky/ БД «Русский Шекспир»])|страницы=}} * Архив А. А. Тарковского, Юрьевец: опыт научной и проектной презентации / Научные статьи, комментарии, подбор документов М. А. Миловзорова, Е. М. Раскатова. — Иваново, [[А-Гриф]], 2016. — 146 с., ил. + CD «Ваш Андрей Тарковский». ISBN 978-5-900994-63-5. * ''[[Болдырев, Николай Фёдорович|Болдырев Н. Ф.]]'' Сталкер, или Труды и дни Андрея Тарковского. — Челябинск: Урал-LTD, 2003. — 384 с. ISBN 5-8029-0254-X. * ''Болдырев Н. Ф.'' [http://www.russkoekino.ru/books/tarkovsky/ Жертвоприношение Андрея Тарковского]. — М.: [[Вагриус]], 2004. — 528 с. ISBN 5-9560-0101-1. * ''Бояджиева Людмила.'' Андрей Тарковский — жизнь на кресте. — М.: [[Альпина нон-фикшн]], 2012. — 317 с., 3000 экз., ISBN 978-5-91671-128-8 * ''[[Волкова, Паола Дмитриевна|Волкова П. Д.]]'' Андрей Тарковский: Архивы, документы, воспоминания. — М.: Подкова; [[Эксмо]], 2002. — 464 с. ISBN 5-04-010282-8. * ''Волкова П. Д.'' Арсений и Андрей Тарковские. — М., 2004. — 384 с. — ISBN 5-94663-117-9. * ''Волкова П. Д.'' Цена «Nostos» — жизнь. — М., Зебра Е, 2013. — 544 с. — ISBN 978-5-905629-48-8. — Тираж 5000 экз. * ''Гордон А. В.'' Не утоливший жажды: Об Андрее Тарковском. — М.: [[Вагриус]], 2007. — 400 с. ISBN 978-5-9697-0341-4. * ''Гришковец Е. В.'' Письма к Андрею: [записки об искусстве]. — М.: [[Эксмо]], 2015. — 158 с. ISBN 978-5-699-78004-4. * ''[[Занусси, Кшиштоф|Занусси К.]]''. [https://web.archive.org/web/20091220030602/http://ec-dejavu.net/t-2/Andrei_Tarkovsky.html Вспоминая Андрея Тарковского…] // Мир и фильмы Андрея Тарковского… М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1991. ISBN 5-210-00150-4. С. 382—386. * Кононенко Н. Г. Андрей Тарковский: Звучащий мир ФИЛЬМА. М.: Прогресс-Традиция, 2011. 288 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-89826-377-5 * Мир и фильмы Андрея Тарковского : Размышления. Исследования. Воспоминания. Письма / [Сост. и подгот. текста А. М. Сандлер]. — М. : [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1991. — 397 с. : ил. ISBN 5-210-00150-4 * ''[[Михалкович, Валентин Иванович|Михалкович В. И.]]'' Избранные российские киносны. — М.: [[Аграф (издательство)|Аграф]], 2006. — 320 с. ISBN 5-7784-0305-4. * Неизвестный Тарковский: Сталкер мирового кино / Сост. Я. А. Ярополова. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2012. — 304 с. — (Гении и злодеи). — 5000 экз., ISBN 978-5-699-53885-0 * Ностальгия по Тарковскому (Антология). [[Зоркая, Нея Марковна|Н. Зоркая]], [[Вознесенский, Андрей Андреевич|А. Вознесенский]], [[Юсов, Вадим Иванович|В. Юсов]], [[Артемьев, Эдуард Николаевич|Э. Артемьев]], [[Ромадин, Михаил Николаевич|М. Романдин]], [[Малявина, Валентина Александровна|В. Малявина]], [[Нехорошев, Леонид Николаевич|Л. Нехорошев]], [[Аннинский, Лев Александрович|Л. Аннинский]], [[Тенейшвили, Отари Владимирович|О. Тенейшвили]], [[Назаров, Юрий Владимирович|Ю. Назаров]], [[Шитова, Вера Васильевна|В. Шитова]], [[Нюквист, Свен|С. Нюквист]], [[Юзефсон, Эрланд|Э. Юзефсон]], М. Ромм, [[Бурляев, Николай Петрович|Н. Бурляев]], [[Демидова, Алла Сергеевна|А. Демидова]], [[Демант, Эббо|Э. Демант]] / Сост. Я. Ярополов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2007. — 304 с. ISBN 978-5-9265-0388-0. * О Тарковском. Воспоминания в двух книгах [Антология: [[Гуэрра, Тонино|Т. Гуэрра]], К. Занусси, А. Кончаловский, А. Куросава, [[Шёман, Вильгот|В. Шёман]], [[Юзефсон, Эрланд|Э. Юзефсон]], [[Банионис, Донатас Юозович|Д. Банионис]], [[Бондарчук, Наталья Сергеевна|Н. Бондарчук]], Н. Бурляев, Н. Гринько, В. Малявина, [[Терехова, Маргарита Борисовна|М. Терехова]], [[Янковский, Олег Иванович|О. Янковский]] и др.]. — М.: Дедалус, 2002. — 560 с. ISBN 5-93154-003-2. * ''Перепёлкин М. А. '' Слово в мире Андрея Тарковского. Поэтика ''ино''сказания. — Самара: Изд-во «Самарский университет», 2010. — 480 с. ISBN 978-5-86465-479-8. * После Тарковского: материалы IV международной научной конференции, проведённой в рамках IX международного кинофестиваля им. Андрея Тарковского «Зеркало» / сост. А. Артамонов. — СПб.: Сеанс, 2016. — 200 с., ил. ISBN 978-5-905669-27-9. * ''Сальвестрони С.'' Фильмы Андрея Тарковского и русская духовная культура. — М.: [[Библейско-богословский институт св. апостола Андрея|Изд-во ББИ]], 2007. — 254 с. ISBN 5-89647-145-9. * ''Салынский Д.'' Киногерменевтика Тарковского. М.: Продюсерский центр «Квадрига», 2009. — 576 с. ISBN 978-5-904162-02-3. * ''Суркова О. Е.'' Книга сопоставлений. — М.: [[Союз кинематографистов России|Киноцентр]], 1991. * ''Суркова О. Е.'' [https://web.archive.org/web/20160207224628/http://old.kinoart.ru/2002/4/16.html Хроники Тарковского: «Солярис»] // [[Искусство кино (журнал)|Искусство кино]]. — 2002. — № 4. * ''Суркова О. Е.'' [http://www.old.kinoart.ru/2002/6/24.html Хроники Тарковского: «Зеркало»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515143100/https://old.kinoart.ru/2002/6/24.html |date=2021-05-15 }} [Ч. 1] // Искусство кино. — 2002. — № 6. * ''Суркова О. Е.'' [http://www.kinoart.ru/magazine/07-2002/Publication/tarkovskiMirror/ Хроники Тарковского: «Зеркало»] [Ч. 2] // Искусство кино. — 2002. — № 7. * ''Суркова О. Е.'' [http://www.kinoart.ru/magazine/10-2002/Publications/Tark/ Хроники Тарковского: «Сталкер»] // Искусство кино. — 2002. — № 9; 10. * ''Суркова О. Е.'' С Тарковским и о Тарковском. — М.: Радуга, [[2005]]. — 464 с. ISBN 5-05-006018-4. * ''Суркова О. Е.'' Тарковский и я: Дневник пионерки. — М., [[2005]]. — 487 с. ISBN 5-94663-237-X. * Тарковский. А. Ностальгия [Архивы и документы; воспоминания и статьи] / Сост. [[Волкова, Паола Дмитриевна|Волкова П. Д.]]. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; [[Хранитель (издательство)|Хранитель]]; 2008. — 528 с. ISBN 978-5-17-051170-9, ISBN 978-5-9762-6661-2, ISBN 978-5-94663-584-4. * Тарковский А. Беседа с [[Херлингхауз, Герман|Германом Херлингхаузом]]: Пояснения режиссёра к фильму «Солярис» / Публикация Рут Херлингхауз и Л. К. Козлова; комментарий [[Зоркая, Нея Марковна|Н. М. Зоркой]] // «[[Киноведческие записки]]». 1992. Выл. 14. * ''Туманов В.'' «Philosophy of Mind and Body in Andrei Tarkovsky’s Solaris.» Film-Philosophy. 20 (2016) 2-3: 357—375. DOI: https://dx.doi.org/10.3366/film.2016.0020 * ''Туровская М. И.'' [http://lib.ru/CINEMA/kinolit/TARKOWSKIJ/turtarkowskij.txt 7 с ½, или Фильмы Андрея Тарковского]. — М.: Искусство, 1991. — 256 с. ISBN 5-210-00279-9. * Феномен Андрея Тарковского в интеллектуальной и художественной культуре : [сб. ст.] / Рос. акад. кинематогр. искусств «Ника»; [ред.-сост.: Е. Цымбал, В. Океанский]. — Иваново : Талка, 2008. — 223 с. ISBN 978-5-87596-109-0. * Феномен Андрея Тарковского в интеллектуальной и художественной культуре : материалы научно-теоретической конференции (12-14 июня 2013 года) / [ред.-сост. Е. Цымбал]. — Иваново : ПресСто, 2014. — 351 с. ISBN 978-5-905908-66-8. * ''Филимонов В.'' [http://seance.ru/blog/tarkovsky-home/ Андрей Тарковский. Сны и явь о доме]. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2011. — 498 c. ISBN 978-5-235-03399-3. * ''[[Фрейлих, Семён Израилевич|Фрейлих С. И.]]'' Теория кино: От [[Эйзенштейн, Сергей Михайлович|Эйзенштейна]] до Тарковского. — М.: [[Академический проект]]; Фонд «Мир», 2008. — 512 с. ISBN 978-5-902358-03-9, ISBN 978-5-8291-0962-2, ISBN 5-8291-0780-5, ISBN 5-902357-58-6. == Һылтанмалар == {{Навигация | Тема = Андрей Тарковский | Викицитатник = Андрей Арсеньевич Тарковский }} <!-- проверено июль 2019 --> * [http://tarkovsky.su/ tarkovsky.su — Сайт об Андрее Тарковском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413214741/http://www.tarkovsky.su/ |date=2019-04-13 }} ([http://tarkovsky.net.ru/ tarkovsky.net.ru старая версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019092805/http://www.tarkovsky.net.ru/ |date=2019-10-19 }}) ** [http://forum.tarkovsky.su/ Форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612171140/http://forum.tarkovsky.su/ |date=2020-06-12 }} * [http://tarkovskiy.su/ tarkovskiy.su — Медиа-архив Андрей Тарковский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419063416/http://tarkovskiy.su/ |date=2015-04-19 }} * [http://community.livejournal.com/ru_tarkovsky/ Клуб любителей творчества Тарковских] в [[ЖЖ]] * [http://2011.russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=911 Андрей Тарковский]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} в «Энциклопедии отечественного кино» * [https://web.archive.org/web/20080728004214/http://seance.ru/category/names/tarkovskiy-andrey/ Андрей Тарковский] на сайте журнала «[[Сеанс (журнал)|Сеанс]]» * [http://www.andrei-tarkovsky.com/ andrei-tarkovsky.com — сайт об Андрее Тарковском, фильмы, статьи, интервью]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090604115941/http://www.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/ Nostalghia.com — ресурс об Андрее Тарковском]{{ref-en}} * [https://sgustok.org/art/andrej-tarkovskij-svetopis Андрей Тарковский как фотограф] * {{публикация|статья|автор=Крис Маркер |заглавие=Семь печатей |ссылка=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/480/ |издание=Киноведческие записки |год=2002 |номер=57 |том= |месяц= |день= |issn= |ref= }} * [https://echo.msk.ru/programs/all/560879-echo/ «Наше всё» — Андрей Тарковский] на «[[Эхо Москвы]]», 21 декабря 2008 * [http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html Андрей Тарковский, из дневников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001406/http://cinemotions.blogspot.com/2007/05/blog-post_04.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html «Для целей личности высоких». Андрей Тарковский о себе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223001623/http://cinemotions.blogspot.com/2008/04/tarkovsky-about-himself.html |date=2020-02-23 }} * [http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html Андрей Тарковский «Самое динамичное искусство высиживается годами»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105083208/http://cinemotions.blogspot.com/2009/04/andrei-tarkovsky.html |date=2020-01-05 }} * ''Станислав Минаков.'' [http://www.pravoslavie.ru/58841.html «Код Андрея Тарковского». Духовный аспект] // «[[Православие.ру]]» * ''[[Аносова, Нина Александровна|Аносова Н. А.]]'' [https://namastescop.livejournal.com/10601.html Надеждой гибель озарив: Посвящается семидесятилетию А. Тарковского] <!-- 05.2005 --> * [http://www.arba.ru/article/1535 Текст Диляры Тасбулатовой к 75-летию Андрея Тарковского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622112132/http://www.arba.ru/article/1535 |date=2015-06-22 }} // 8 марта 2007 <!-- * ''[[Давид Дивайн]].'' [http://www.uzormagazine.ru/single-post/to-remembered-andrey-tarkovsky Чтобы Помнили: «Жизнь никакого смысла, конечно не имеет…» К 85-летию А. А. Тарковского] +Фотографии с мест съёмок фильма «Сталкер» — домен помер --> * [https://web.archive.org/web/20190714215137/https://www.svoboda.org/a/30026919.html «Человек, который видел ангела. Андрей Тарковский»] в «Культ личности» на [[Радио «Свобода»]], 13 июля 2019 {{Фильмы Андрея Тарковского|nocat=1}} {{Приз за лучшую режиссуру (Каннский кинофестиваль)}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Refend}} [[Категория:Канн кинофестивале лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 апрелдә тыуғандар]] eyij3mwyyh60zzxen2dnp3smg7n53wd Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары 0 160852 1310244 1306062 2026-11-11T05:45:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310244 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Slavek_and_Slavko.JPG|мини|Славек һәм Славко — 2012 йыл турниры талисмандары]] '''Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары''' — футбол бәйгеһенә уңыш китереүсе талсым. 1980 йылдан Европа чемпионаты футбол талисмандары «яҡлауы» аҫтында үткәрелә. Беренсе талисман Пиноккио, Италияла үткәрелгән Европа чемпионатында ҡатнаша. Шул ваҡытан башлап, барлығы 8 талисман булдырылған. {| class="wikitable" |'''Чемпионат''' |'''Талисман(дар)''' |'''Тасуирлама''' |'''Фоторәсем''' |- |[[Италия]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (1980)|1980]] | align="center" | '''Пиноккио''' |Итальяндар яратҡан әкиәт геройы. Ҡабатланмаҫ был талисмандың танауына Итталия флагы танауына төшөрөлгән.<ref name="Euro 80">{{cite web |title=Italy meets UEFA European Football Championship 1980 (Euro 80) |work=Euro 2012 Live Online |url=http://www.euro2012liveonline.com/euro-italy-80.html |accessdate=13 September 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705190614/http://www.euro2012liveonline.com/euro-italy-80.html |archivedate=July 5, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705190614/http://www.euro2012liveonline.com/euro-italy-80.html |date=5 July 2008 }} {{ref-en}}</ref><ref name="Brands Pinocchio">{{cite web| author=| title=Brands - Pinocchio| work=Brands of the World| url=http://www.brandsoftheworld.com/history/2004/04/105419.html| accessdate=13 September 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427190127/https://www.brandsoftheworld.com/history/2004/04/105419.html |date=27 April 2020 }} {{ref-en}}</ref> | |- |[[Франция]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (1984)|1984]] | align="center" | '''Пено''' |Франция йыйылма командаһы формаһын кейгән, ҡулына туп тотҡан әтәс.<ref name="Brands Peno">{{cite web | author= | title=Brands - Peno | work=Brands of the World | url=http://www.brandsoftheworld.com/search/64087320/105418.html| accessdate=13 September 2007}} {{ref-en}}</ref> | |- |[[ГФР]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (198һ)|1988]] | align="center" | '''Берни''' |Футболсының мөһим сифаттарын саҡылдырған, шәп йүгерергә һәм һикерергә белгән йорт ҡуяны. | |- |[[Швеция]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (1992)|1992]] | align="center" | '''Йорт ҡуяны''' |Швеция йыйылма командаһы формаһын кейгән йорт ҡуяны. | |- |[[Англия]] <br><br><br> [[1996]] | align="center" | '''Голиаф''' |Ҡулына туп тотҡан Арыҫлан. | |- |[[Бельгия]] / [[Нидерланд]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2000)|2000]] | align="center" | '''Бенелаки''' |Беренсе тапҡыр ике илдә үткәрелгән чемпионат талисманы тәҡдим ителгән биш мең өлгөнән һайлап алына. Берҙән, Benelucky атамаһы Белгия, Нидерланд һәм Люксембург исемдәренең баш өлөшөнән торһа, икенсенән, латынса «bene» (яҡшы) һәм инглизсә «lucky» (юллыҡлы) һүҙҙәренән яһалғанлыҡтан, турнирға ыңғай күренеш бирә. | |- |[[Португалия]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2004)|2004]] | align="center" | '''Кинас''' |Португалия йыйылма командаһы формаһын кейгән малай. |[[File:Mascot EURO2004.jpg|150px]] |- |Австрия / [[Швейцария]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2008)|2008]] | align="center" | '''Трикс һәм Фликс''' |Warner bros. Consumer Products компанияһы уйлап сығарған игеҙәктәр. Улар Швейцария менән Австрия милли флаг төҫөндә: Трикс — 20 һанлы аҡ, ә Фликс — 08 һанлы ҡыҙыл футболка кейгән. | |- |[[Польша]] / [[Украина]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2012)|2012]] | align="center" | '''Славко һәм Славек''' |Польша һәм Украина милли флагы төҫөндә кейенгән игеҙәктәр: Славек — 20 һанлы ҡыҙыл-аҡ, Славко — 12 һанлы һары-зәңгәр кейемдә. Сәстәре лә милли флаг төҫөнә буятылған. |[[File:Slavek&Slavko (3).jpg|150px]] |- |[[Франция]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2016)|2016]] | align="center" | '''Ғәжәйеп Виктор''' |Франция милли йыйылма команда формаһы, ҡыҙыл мантия һәм осоусы бутсалар, кейгән малай.<ref>http://www.uefa.com/uefaeuro/finals/news/newsid=2189677.html {{ref-en}}</ref> | |- |[[Европа]] <br><br><br> [[Футбол буйынса Европа чемпионаты (2020)|2020]] | align="center" | '''Скиллзи''' |Фристайл һәм урам футболы яратыусы, Скиллзи исемле малай.<ref>{{cite news |url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2596712.html |title=EURO 2020 mascot revealed... now it's your move |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528062858/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2596712.html |date=28 May 2019 }} {{ref-en}}</ref> | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200923084045/https://footballsmile.ru/statyi/vse-maskoty-evro.html Футбол буйынса Европа чемпионаттары талисмандары] [[Категория:Футбол буйынса Европа чемпионаттары]] 4l45ndc4rmiy1qf872dgu37vurimfns Сәләбиҙәр (Бәрдә) 0 161155 1310094 1276952 2026-11-10T19:55:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310094 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәләбиҙәр''' ({{lang-ru|Чалабилар}}, {{lang-az|Çələbilər }}) - [[Әзербайжан Республикаһы]]ның Бәрдә районы Утыҙикеләр ({{lang-az|Otuzikilər}}) административ-берәмегенең ауылы. == Этимологияһы == Ауыл [[Мәүләүи|мәүләүиҙәр]] тәриҡәте башлығы ''Сәләби'' тигән кеше нәҫелдәре тарафынан барлыҡҡа килтерелгән, шуға күрә Сәләбиҙәр тип аталып киткән, йәғни атама этнотопоним булып тора. Сәләби һүҙе дини һәм донъяуи термин булып, хакимдарҙың, шаһзадәләрҙең исемдәренә ҡушып әйтелгән, яҙыусылар, шағирҙар, белгестәр мәғәнәһендә лә ҡулланылған.1933 йылда Жәбраил округында Таутыумаҫ {{lang-az|Dağtumas}} вилайәтендә шулай уҡ Сәләбиҙәр исемле ауыл теркәлгән. [[Иран]]да - Селәби, [[Ҡырым]]да Сәләбиҙәр (Плодова) тип аталған урындар бар. [[Рәсәй]]ҙә лә [[Силәбе]] ҡалаһы билдәле. == Тарихы == Ҡарабах тигеҙлегендә урынлашҡан. Сәләбиҙәр Әзербайжанға XVI быуаттың икенсе яртыһында [[Кесе Азия]]нан күсеп килгән. Һажи Ҡараман , Сәләбиҙәрҙең атаҡлы бер юлбашсыһы, XVI-XVII быуаттарҙа Жәбраил территорияһына күсеп килә, башта Нифталиҙар менән Нусус ауылдары араһында урын һайлай, һуңынан Сәләбиҙәр ауылына урынлаша. Һажи Ҡараман шунда ерләнә, ә төрбәһе изгеләштерелә. Сәләбиҙәр ауылында мәсет һижри 1088 йылда (милади 1678 йыл) Мөхәммәд ибн Һажи Ҡараман Әхмәтле тарафынан төҙөлә. Ғүмеренең аҙағына тиклем ул был ауылда аҡһаҡал, изге эштәр ҡылыусыһы, мохтаждарҙы һыйындырыусы булған<ref>Энциклопедический словарь топонимов Азербайджана. В двух томах. Я строю. Баку, "Восток-Запад", 2007, с. 190.</ref>.. === Сәләби келәме === [[File:«Муган».jpg|thumb|Ҡарабах келәме «Муган». Ерлеккә бер нисә сәскә эшләп һуғылған]] Ҡарабахтағы ошо төбәктең боронғо өбөрөлө келәмдәрен "Сәләби"тип атайҙар. Дөрөҫөндә, һатып алыусылар һәм келәм менән сауҙа итеүселәр тарафынан боҙолоп, Европала "Челабирт" ("Chelabirt") булараҡ билдәлелек алған. Был келәмдең тәүләп барлыҡҡа килгән урыны Бәрҙәнән көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Сәләбиҙәр ауылы булған. Низами Гәнжәүиҙең (1141-1209) «Шәрәф-намә» поэмаһында Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең Бәрдәгә килеүен һүрәтләгәндә «Сәләби» тигән келәм һуҡҡан ауыл кешеләре тураһында яҙа <ref>[http://azerilme.az/bolgeler/elave/kitab/files/assets/basic-html/page90.html Азербайджанские ковры - КАРАБАХСКАЯ ГРУППА Azərbaycan xalçaları -стр. 90] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630010826/http://azerilme.az/bolgeler/elave/kitab/files/assets/basic-html/page90.html |date=2020-06-30 }}</ref> . Сәләбиҙәр ауылындағы оҫталар келәмдең структураһын, составын камиллаштыра бара. һуңғараҡ был келәмдәр [[Ҡарабах ханлығы|Таулы Ҡарабах]]та, Аранда, бигерәк тә [[Ҡаҙаҡ (ҡала)|Ҡаҙаҡ]] ҡалаһында һәм XIX быуаттың келәм етештергән башҡа урындарында таралып, төрлө исем аҫтында популярлаша. "Сәләби" келәменең урта ерлеге композицияһы оло бер биҙәктән (гөлдән) йәки бер-бер артлы теҙелгән бер нисә ҙур биҙәктән (гөлдән) тора. Улар, ғәҙәттә, 80-150 см дәүмәлле була. Сәскәләр, ғәҙәттә, 16 таж япраҡлы итеп эшләнгән, әммә һуңғараҡ технологик процесстар үҙгәреү сәбәпле, улар үҙенең тәүге ҡиәфәтен юғалта башлаған, урындағы стиль нигеҙендә уның тышҡы күренешендә үҙгәрештәр булған. [[Баҡы]]ла [[Бибиһәйбәт мәсете]]ндә һаҡланған XVIII быуат келәме өсөн дә шундай уҡ аңлатма һәм аналогия лә хас. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урта өлөштә ҙур бер биҙәк ситтәрәк бер нисә ҙур биҙәк төшөрөлгәненән матурыраҡ күренә. Бының шулай икәнен Лондондағы Виктория һәм Альберт музейында һаҡланған XIX быуатҡа ҡараған келәм өлгөһөндә күрергә мөмкин<ref>[https://news.day.az/culture/866619.html Путешествие в Лондон: Музей Виктории и Альберта и азербайджанский ковер "Шейх Сафи"]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Силәбе]] * [[Әзербайжан келәме]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[https://web.archive.org/web/20200630010826/http://azerilme.az/bolgeler/elave/kitab/files/assets/basic-html/page90.html Азербайджанские ковры - КАРАБАХСКАЯ ГРУППА Azərbaycan xalçaları -стр. 90] [[Категория:Әзербайжан]] [[Категория:Әзербайжан мәсеттәре]] [[Категория:Карабах]] cd6q9igohc3n20426n8xv18rgfix78g Сахаров Андрей Дмитриевич 0 162057 1309986 1297619 2026-11-10T13:24:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309986 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Андрей Дмитриевич Сахаров''' ([[21 май]] [[1921 йыл|1921]], [[Мәскәү]] — [[14 декабрь]] [[1989 йыл|1989]], Мәскәү) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] физик-теоретигы, СССР Фәндәр академияһы академигы, тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе. Йәмәғәт эшмәкәре, диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы; СССР халыҡ депутаты, Европа һәм Азия Совет Республикалары Союзы конституцияһы проекты авторы, 1975 йыл өсөн Нобель премияһы лауреаты. Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүҙе ғәйепләгәндән һуң барлыҡ совнт наградаларынан һәм премияларынан мәхрүм ителә, 1980 йылда ҡатына Елена Боннэр менән Мәскәүҙән ҡыуыла. 1986 йылдың аҙағында КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М.]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|С. Горбачев]] уларға һөргөндән Мәскәүгә ҡайтырға рөхсәт итә. Был донъяла СССР-ҙа исенме төрлө фекер йөрөтөү менән көрәште туҡтатыуҙың мөһим мәле тип баһалана. == Сығышы һәм белеме == {{Внешнее изображение}}Атаһы, Дмитрий Иванович Сахаров — физика уҡытыусыһы, билдәле күнегеүҙәр тупланмаһы авторы — урыҫ<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10476 Лишённый звания Трижды Героя Социалистического Труда Сахаров Андрей Дмитриевич :: Герои страны]</ref>, әсәһе Екатерина Алексеевна Сахарова (ҡыҙ фамилияһы — Софиано) — грек сығышлы хәрбиҙәр тоҡомонан булған Алексей Семенович Софианоның ҡыҙы — хужабикә. Әсәһе яғынан өләсәһе Зинаида Евграфовна Софиано — Белгород дворяндары Мухановтар тоҡомонан. Рухи атаһы (крестный) — билдәле музыкант Александр Борисович Гольденвейзер. Иртә бала сағы һәм йәшлеге [[Мәскәү]]ҙә үтә. Башланғыс белемде Сахаров өйҙә ала. Мәктәпкә етенсе синыфҡа бара. [[1938 йыл]]да урта мәктәпте тамамлағас, Сахаров [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика факультетына уҡырға инә. Һуғыш башланғас, [[1941 йыл]]дың йәйендә хәрби академияға уҡырға инеп ҡарай, әммә сәләмәтлек торошо буйынса ҡабул ителмәй. [[1942 йыл]]да [[Ашхабад]]ҡа эвакуацияланған МДУ-ны отличие менән тамамлай<ref>Часть МГУ была эвакуирована в Ашхабад, где для занятий было выделено [[Туркменский государственный университет имени Махтумкули|Ашхабадского пединститута]]. Многие занятия для студентов МГУ и пединститута были совместными — </ref>. {{цитата|автор=М. И. Кацнельсон|[[Сергей Васильевич Вонсовский]] рассказал, со слов [[Тамм, Игорь Евгеньевич|И. Е. Тамма]], как Тамм и [[Леонтович, Михаил Александрович|Леонтович]] принимали у студента Сахарова экзамен по теории относительности — и поставили ему тройку. Потом, чуть ли не ночью после экзамена, Тамм позвонил Леонтовичу и сказал что-то вроде: «Слушай, так ведь этот студент всё правильно говорил?! Это мы с тобой ничего не поняли — это нам надо тройки ставить! Надо с ним ещё поговорить». Так Сахаров стал учеником Тамма.<ref>М. И. Кацнельсон. [http://lit.lib.ru/i/irhin_w_j/vonsovskii.shtml О работе с Сергеем Васильевичем Вонсовским]</ref>}} Икенсе сығанаҡ буйынса<ref>Борис Болотовский. [http://trv-science.ru/2011/05/10/za-spinoj-u-gullivera-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-a-d-saxarova/ За спиной у Гулливера. К 90-летию со дня рождения А. Д. Сахарова]</ref> имтихан тапшырыу аспирантурала И. Е. Тамм менән бергә уҡығанда була. Имтиханды С. М. Рытов һәм Е. Л. Фейнберг ҡабул итә, Сахаров бары тик «дүртле» ала. [[1942 йыл]]да Ҡоралланыу халыҡ комиссариаты ҡарамағына йүнәлтелә, унан [[Ульяновск]] патрондар эшләү заводына ебәрелә. Шул уҡ йылда броняны тишеүсе сердечниктарҙы тикшереү ҡоралын уйлап таба һәм башҡа тәҡдимдәр индерә. == Фәнни эшмәкәрлеге == 1944 йылдың аҙағында ФИАН аспирантураһына уҡырға инә (ғилми етәксеһе — [[И.Е. Тамм]]). Вафатына тиклем Лебедев исемендәге ФИАН хеҙмәткәре булып ҡала. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Академик Тамм үтенесе буйынса МЭИ-ға ҡабул ителәҡабул ителгән МЭИ<ref>{{Cite web|url=http://mei.givc.ru/structure/29/921/|title=Музей истории МЭИ|accessdate=2015-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316080832/http://mei.givc.ru/structure/29/921/|archivedate=2016-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316080832/http://mei.givc.ru/structure/29/921/ |date=2016-03-16 }}</ref>. 1948 йылда махсус төркөмгә индерелә һәм 1968 йылға тиклем термоядро ҡоралын эшләү өлкәһендә хеҙмәт итә, «Сахаров слойкаһы» тип аталған схема буйынса беренсе совет водород бомбаһын проектлауҙат һәм эшләүҙә ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Сахаров Тамм менән бергә 1950—1951 йылдарҙа идара ителеүсе термоядро реакцияһы буйынса тикшеренеүҙәр уҙғара. Мәскәү энергетика институтында ядро физикаһы, [[сағыштырмалыҡ теорияһы]] һәм электричество буйынса курстар уҡый. Физика-математика фәндәре докторы (1953 йыл). Шул уҡ йылда 32 йәшендә СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана һәм йәше буйынса С. Л. Соболевтан ҡала, икенсе йәш академик була<ref>[http://www.rg.ru/2006/06/14/skrynsky.html Интервью академика А. Н. Скринского].</ref>. Уға рекомендацияны академик [[И. В. Курчатов]] һәм СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Ю. Б. Харитон һәм Я. Б. Зельдович яҙа<ref>[http://www.sakharov-archive.ru/Exposition/Texts/App_OM10.html Отзыв о научной деятельности А. Д. Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217062727/http://www.sakharov-archive.ru/Exposition/Texts/App_OM10.html |date=2020-02-17 }}.</ref><ref>''Горелик Г.'' [http://krotov.info/libr_min/04_g/or/elik_05.htm Андрей Сахаров: наука и свобода. Глава из книги.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305111409/http://krotov.info/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |date=2016-03-05 }}</ref>. В. Л. Гинзбург фекеренсә, Сахаровтың мөхбир ағзаһы баҫҡысын аша атлап шунда уҡ академик булып китеүендә милләте лә ниндәйҙер роль уйнай<ref>''Нузов В.'' [http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/nuzov.htm ИДЕЯ #2 (Интервью с академиком В. Гинзбургом)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105064739/http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/nuzov.htm |date=2013-11-05 }} // Вестник. — № 14(168). — 24.6.1997.</ref>: {| | {{Цитата башы}}В 53-м году меня, по предложению Игоря Евгеньевича Тамма, выбрали в членкоры. Он же предлагал избрать в членкоры и Андрея Дмитриевича, но его избрали сразу в академики. Почему? Им нужен был герой — русский. Евреев хватало: Харитон, Зельдович, ваш собеседник. Скажу, чтобы не было недоразумений: я Сахарова нисколько не ревную, не собираюсь бросать на него тень, но, говоря в историческом плане, его очень раздули по военной линии — из националистических соображений. Он — национальный герой, очень, правда, всех потом подведший.{{Цитата аҙағы}} |} {| | {{Цитата башы}}"Ул ниндәйҙер сикле донъяла бик оҙаҡ йәшәне, унда илдәге хәл-ваҡиғалар, йәмғиәттең башҡа ҡатлам кешеләре тураһында, хатта үҙҙәре уның өсөн эшләгән ил тарихы тураһында аҙ белделәр", — тип билдәләй Рой Медведев<ref>''Медведев Р. А''. [http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/med02vr.htm Из воспоминаний об академике Сахарове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929192152/http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/med02vr.htm |date=2013-09-29 }}</ref>.{{Цитата аҙағы}} |} 1955 йылда академик Т. Д. Лысенконың эшмәкәрлегенә ҡаршы төҙөлгән "Өс йөҙҙөң хаты"на ҡул ҡуя. Валентин Фалин фекеренсә, Сахаров, ҡоралланыу ярышын туҡтатырға тырышып, Американың диңгеҙ яры буйына ҡеүәтле ядро боеголовкаларын урынлаштырыу проектын тәҡдим итә. Сахаровтың иҫәпләүҙәре буйынса, бындай бомба шартлау һөҙөмтәһендә яр буйындағы бөтөн нәмәне юҡҡа сығарырлыҡ гигант тулҡыны-цунами барлыҡҡа киләсәк<ref>[http://www.aif.ru/dontknows/file/chto_izvestno_o_mnogocelevoy_yadernoy_sisteme_status-6 Что известно о многоцелевой ядерной системе «Статус-6»?]</ref>. == Хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге == {{цитата|автор=А. Д. Сахаров. Конституция (Проект). Ст. 5.|Все люди имеют право на жизнь, свободу и счастье.}} 1950 йылдар аҙағында [[ядро ҡоралы]]н һынауҙы туҡтатыу өсөн әүҙем сығыш яһай. Өс мөхиттә һынауҙарҙы тыйыу тураһындағы Мәскәү килешеүен төҙөүгә өлөш индерә. Ядро ҡоралын һынау һөҙөмтәһендә буласаҡ ҡорбандарҙың үҙен аҡлауын мәсьәләһенә, ғөмүмән, киләсәк хаҡына кешеләрҙе ҡорбан итеүгә мөнәсәбәтен Д. Сахаров түбәндәгесә белдерә: {{цитата|…[[Павлов, Виталий Григорьевич|Павлов]] [генерал госбезопасности] как-то сказал мне:|— Сейчас в мире идёт борьба не на жизнь, а на смерть между силами империализма и коммунизма. От исхода этой борьбы зависит будущее человечества, судьба, счастье десятков миллиардов людей на протяжении столетий. Чтобы победить в этой борьбе, мы должны быть сильными. Если наша работа, наши испытания прибавляют силы в этой борьбе, а это в высшей степени так, то никакие жертвы испытаний, никакие жертвы вообще не могут иметь тут значения.||Была ли это безумная демагогия или Павлов был искренен? Мне кажется, что был элемент и демагогии, и искренности. Важней другое. Я убеждён, что такая арифметика неправомерна принципиально. Мы слишком мало знаем о законах истории, будущее непредсказуемо, а мы — не боги. Мы, каждый из нас, в каждом деле, и в „малом“, и в „большом“, должны исходить из конкретных нравственных критериев, а не абстрактной арифметики истории. Нравственные же критерии категорически диктуют нам — не убий!<ref>А. Д. Сахаров. Воспоминания. Часть I. Гл. 10.</ref>.}} 1960 йылдар аҙағында СССР-ҙа хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәте лидерҙарының береһе була. Шул ваҡыттан алып КГБ күҙәтеүе аҫтында тора, тентеүҙәргә, матбуғат биттәрендә кәмһетеүҙәргә дусар ителә. 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневҡа егерме биш мәҙәниәт һәм фән эшмәкәренең Сталинды аҡлауға ҡаршы яҙған хатҡа ҡул ҡуя<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=2012-11-16 }}</ref>. 1968 йылда «Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе» брошюраһын яҙа<ref>[http://www.yabloko.ru/Themes/History/sakharov_progress.html Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе]</ref>, ул күп кенә илдәрҙә баҫылып сыға. Йәйгеһен брошюра "The New York Times"та баҫылып сыҡҡас, уны [[Саров|Арзамас-16]] йәшерен объектында эшләүҙән ситләтәләр. 1968 йылдың 26 авгусында, совет ғәскәрҙәре Чехословакияға индерелгәндән һуң биш көн үткәс, Сахаров [[Солженицын Александр Исаевич|Александр Исаевич Солженицын]] менән таныша: академик Евгений Фейнбергтың фатирында йәшкерен осрашып, улар үҙнәшерҙә киң таралған үрҙә атап үтелгән брошюра һәм Ҡыҙыл майҙанда үткән демонстрация тураһында фекер алыша<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/sakhmem/2-2.htm Сахаров А. Д. Воспоминания. Глава 2: «1968 год»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828045635/http://www.ihst.ru/projects/sohist/memory/sakhmem/2-2.htm |date=2018-08-28 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта New York Times-та баҫыла башлай (Сахаровтың материалдары башҡа баҫмаларҙа ла сыға), мәҡәләләрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырырға саҡыра, "[[Сталин репрессиялары|Сталин терроры]]"н, СССР-ҙың Чехословакияға баҫып инеүен, икенсе төрлө фекер йөрөтөүселәргә ҡарата сәйәси репрессияларҙы, совет режимына лояль ҡарашлы интеллигенцияны һ.б. ғәйепләй<ref>[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112106761510;view=1up;seq=332 Ferment in the USSR: A Soviet Scientist Speaks Out]. // ''Commanders Digest'', October 19, 1968, v. 5, no. 3, pp. 4-5.</ref> 1970 йылда "Мәскәү Кеше хоҡуҡтары комитеты"н ойоштороусыларҙың береһе була (Андрей Твердохлебов һәм Валерий Чалидзе менән бергә). [[1971 йыл]]да совет хөкүмәтенә «Памятная записка»<ref>[http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125317942.html «Памятная записка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220624/http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125317942.html |date=2007-09-27 }}</ref> менән мөрәжәғәт итә. 1960 йылдарҙа — 1970 йылдар башында диссидентлыҡта ғәйепләнеүселәр процестарына йөрөй. Шундай бер сәфәре ваҡытында [[1970 йыл]]да [[Калуга]]ла (Б. Вайль— Р. Пименов процессы) Елена Боннэр менән таныша һәм [[1972 йыл]]да уға өйләнә. Сахаров һуңыраҡ үҙенең көндәлегендә былай тип яҙа: «Люся миңә (академикка) күп фекерҙәр әйтте, унһыҙ мин күп нәмәне аңламаҫ һәм эшләмәҫ инем. Ул яҡшы ойоштороусы, минең мейе үҙәгем». 1970—1980 йылдарҙа совет матбуғатында А. Д. Сахаровҡа ҡаршы (1973, 1975, 1980, 1983) кампаниялар уҙғарыла<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/index.htm Пиар-кампания против А. Д. Сахарова (письма в центральных газетах)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924043010/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/index.htm |date=2015-09-24 }}</ref>. 1973 йылдың 29 авгусында «Правда» гәзитендә СССР Фәндәр академияһы ағзаларының Сахаровтың эшмәкәрлеген ғәйепләгән хаты баҫыла ([http://www.infostorage.com.ua/texts/view/696.htm «Письмо 40 академиков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023221752/http://www.infostorage.com.ua/texts/view/696.htm |date=2012-10-23 }}). 31 августа шул уҡ гәзиттә Сахаров һәм Солженицынды ғәйепләгән «Яҙыусылар хаты» донъя күрә. 1973 йылдың сентябрендә СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. Р. Шафаревич А. Д. Сахаровты яҡлап [https://web.archive.org/web/20130101065404/http://shafarevich.voskres.ru/a37.htm «асыҡ хат»] яҙа. 1974 йылда Сахаров матбуғат конференцияһы йыя һәм СССР-ҙа сәйәси тотҡондар көнө үтеүе хаҡында белдерә. 1975 йылда «Ил һәм донъя тураһында» китабын яҙа. Шул уҡ йылда Сахаровҡа Нобель Тыныслыҡ премияһы бирелә. Совет гәзиттәрендә фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең А. Сахаровтың сәйәси эшмәкәрлеген ғәйепләүсе коллектив хаттары баҫыла. 1977 йылдың сентябрендә [[үлем язаһы]] проблемаһы буйынса ойоштороу комитетына хат менән мөрәжәғәт итә, унда бөтә СССР-ҙа һәм бөтөн донъяла уны бөтөрөү өсөн сығыш яһай. 1979 йылдың декабрендә һәм 1980 йылдың ғинуарында [[Афған һуғышы|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү]]гә ҡаршы мөрәжәғәттәр менән сығыш яһай, улар көнбайыш гәзиттәренең передовицаһында баҫыла<ref>[http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125318072.html Антология Самиздата :: Открытое Письмо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427230118/http://antology.igrunov.ru/authors/saharov/1125318072.html |date=2011-04-27 }}</ref>. == Горькийға һөргөн == [[Файл:C0474-NN-Sakharov-house.jpg|мини|Горькийҙа (Түбәнге Новгород, Гагарин проспекты, 214) Сахаров йәшәгән йорт]] 1980 йылдың 22 ғинуарында эшкә барышлай ҡулға алына, һуңынан ҡатыны Елена Боннэр менән бергә судһыҙ [[Түбәнге Новгород|Горький]]ға — ул ваҡытта сит ил граждандары өсөн ябыҡ ҡалаға һөргөнгә ебәрелә<ref>[http://www.museum.ru/N26632 Выставка А. Д. Сахарова в Музее современной истории России]</ref><ref>[http://www.niann.ru/?id=330408 «Из истории нижегородских спецслужб»: Почему Горький стал «закрытым» городом]</ref>. Сахаров быны үҙенең Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы булыуына бәйләй<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/1912992.html Радио Свобода. Афганистан за 15 лет до Чечни]</ref>. Бынан алдараҡ, 1980 йылдың 8 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменән, барлыҡ дәүләт наградаларынан<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 января 1980 года № 1390—Х «О лишении Сахарова А. Д. государственных наград СССР» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 5 (2027) от 30 января 1980 года. — Ст.100.</ref>; шулай уҡ СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Сталин (1953) һәм [[Ленин премияһы|Ленин]] (1956) премиялары лауреаты исеменән мәхрүм ителә (СССР Фәндәр академияһының ағзаһы булып ҡала. Сахаровты академик исеменән мәхрүм итеүгә ҡаршы булып академик Капица, СССР Фәндәр академияһы президенты Кельдышҡа шәхси әңгәмәлә: «1933 йылда Гитлер Эйнштейнды Пруссия фәндәр академияһынан сығара…», — ти<ref>[[Рубинин Евгений Владимирович|П. Е. Рубинин]], журнал «Коммунист», 1991 г.</ref>. Сахаров Горький ҡалаһында өс оҙайлы аслыҡ иғлан итә. 1981 йылда ул Елена Боннэр менән бергә Лиза Алексееваның (Сахаровтарҙың килене) ире эргәһенә сит илгә сығыу хоҡуғы өсөн ун ете көнлөк аслыҡ үткәрә. [[Ҙур совет энциклопедияһы]]нда (1975 йылда баҫылып сыға) һәм 1986 йылдарға тиклем сыҡҡан энциклопедик белешмәләрҙә Сахаров тураһындағы мәҡәлә ''«һуңғы йылдарҙа ғилми эшмәкәрлектситләшә»'' тигән фраза менән тамамлана. [[1983 йыл]]дың июлендә дүрт академик (Прохоров, Скрябин, Тихонов, Дородницын) «Правда» гәзитендә «Намыҫ һәм выжданды юғалтҡанда»<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/83.htm Когда теряют честь и совесть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119230326/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/83.htm |date=2009-11-19 }}, газета «Правда», 2 июля 1983.</ref> тип аталған хат баҫтыра, унда Көнбайышта донъя күргән ''«Опасность термоядерной войны»''<ref name="Bonner1990-253">{{Китап|автор=Боннэр Елена Георгиевна|часть=Опасность термоядерной войны, (2.02.1983)|заглавие=Постскриптум : Книга о горьковской ссылке|ссылка=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=8526|издание=Интербрук|место=М.|год=1990|страницы=253—270|страниц=333}}</ref><ref>[http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_31.htm А. Д. Сахаров. Воспоминания. Ч. II. Глава 31] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521010637/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_31.htm |date=2017-05-21 }}</ref> мәҡәләһен баҫтырған өсөн Сахаровты тәнҡитләйҙәр. Икенсе тапҡыр 1984 йылдың майында Е. Боннэрҙы енәйәти эҙәрлекләүҙәргә протест белдереп аслыҡ иғлан итә (26 көн). 1985 йылдың апрель — октябрендә Е. Боннэрҙың йөрәгенә операция эшләтергә сит илгә сығыу хоҡуғы өсөн өсөнсө (178 көн) аслыҡ иғлан итә. Был ваҡыт эсендә Сахаровты күп тапҡыр дауаханаға һалалар (беренсе тапҡыр — ихтыярынан тыш, аслыҡ иғлан итеүенең алтынсы көнөнә; аслыҡты туҡтатыуы тураһында белдереүенән һуң (11 июль) уны дауахананан сығаралар; ҡабат асығыуын дауам итә башлағас (25 июлдә), ике көндән ҡабат үҙ ихтыярынан тыш дауаханаға урынлаштыралар) һәм көсләп ашаталар (ашатырға тырышалар, ҡайһы берҙә быға өлгәшәләр)<ref name="gorkii">А. Д. Сахаров. Горький, Москва, далее везде. Гл. 1.</ref>. Сахаров Горькийҙа һөргөндә булған ваҡытта донъяның күп илдәрендә уны яҡлап кампаниялар ойошторола. Мәҫәлән, Аҡ йорттан биш минутлыҡ юлда, [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]да совет илселеге урынлашҡан майҙан (хәҙерге Рәсәй илсеһе резиденцияһы)<ref>{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref> Сахаров майҙаны тип үҙгәртелә. Донъяның барлыҡ баш ҡалаларында 1975 йылдан башлап даими рәүештә «Сахаров тыңлауҙары» уҙғарыла. == Азат ителеүе һәм депутатлығы == === Һөргөндән ҡайтыуы === 1986 йыл һуңында — ете йыл тиерлек һөргөндә булғандан һуң — илдә үҙгәртеп ҡороуҙар башланғас, азат ителә. 1986 йылдың 22 октябрендә Сахаров үҙен депортациялауҙы һәм ҡатынын һөргөнгә ебәреүҙе туҡтатыуҙы һорай (быға тиклем [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачев]]ҡа, «айырым осраҡтарҙан тыш»<ref name="gorkii"/>, әгәр ҡатынының йөрәген дауалау рөхсәт ителһә, йәмәғәт сығыштарын туҡтатып, фәнни эшмәкәрлеккә генә иғтибар йүнәлтергә вәғәҙә итеп мөрәжәғәт иткән була), үҙенең йәмәғәт эшмәкәрлеген туҡтатыуын вәғәҙәләй (шул уҡ иҫкәрмә менән). 15 декабрҙә көтмәгәндә уның фатирына телефон үткәрелә (һөргөн ваҡытында фатирында телефон булмай), сығыр алдынан КГБ хеҙмәткәре: «Иртәгә һеҙгә шылтыратырҙар», — ти. Икенсе көндө (16 декабрь), ысынлап та, М. С. Горбачев шылтырата һәм Сахаров менән Боннэрға Мәскәүгә ҡайтырға рөхсәт итә<ref>[http://www.sakharov-archive.ru/Sakharov_86.html Архив А. Д. Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022928/http://www.sakharov-archive.ru/Sakharov_86.html |date=2016-03-05 }}</ref>. Аркадий Вольский әйтеүенсә, Сахаровты Андропов ҡайтарырға теләгән була: «Юрий Владимирович Сахаровты Горькийҙан сығарырға әҙер, әммә ул үҙе ғариза яҙһа һәм был хаҡта һораһа ғына… Әммә Сахаров ҡырҡа баш тарта: „Юҡҡа ғына ''Андропов мин унан нимәлер һорар тип өмөтләнә. Үкенеү юҡ''“. Һуңынан, Горбачёв Үҙәк комитеттың генераль секретары булғас, ул үҙе шәхсән Сахаровҡа шылтырата…»<ref>{{Cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1618853|title=ЧЕТЫРЕ ГЕНСЕКА|accessdate=2013-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713145920/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1618853|archivedate=2014-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713145920/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1618853 |date=2014-07-13 }}</ref>. Академик Исаак Халатников үҙенең хәтирәләрендә Сахаров тураһында хәстәрлек күргән [[Александров Анатолий Петрович|Анатолий Петрович Александров]]ҡа Андропов, был һөргөн уның өсөн иң «йомшаҡ» яза булыуын, сөнки Политбюроның башҡа ағзалары ҡаты сарала күреүҙе талап итеүен белдерә. 1986 йылдың 23 декабрендә Боннеэр менән Мәскәүгә ҡайта һәм Лебедев исемендәге Физика институтында баш ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшен дауам итә. 1988 йылдың ноябрь-декабрендә Сахаров беренсе тапҡыр сит илгә сыға. Унда ул АҠШ президенттары [[Рональд Рейган|Р.]] [[Рональд Рейган|Рейган]] һәм Дж. Буш, Франция президенты — Ф. Миттеран, Бөйөк Британияның премьер-министры [[Маргарет Тэтчер|М.]] [[Маргарет Тэтчер|Тэтчер]] менән осраша. === СССР халыҡ депутаттарының беренсе съезы ваҡиғалары === 1989 йылда СССР Фәндәр академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана<ref name="Sakharov1996">{{Китап|автор=Сахаров А. Д.|часть=Глава 6 Перед Съездом|заглавие=Воспоминания : в 2 т|ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=2081|место=М.|издательство=Права человека|год=1996|страницы=375+|страниц=|isbn=}}</ref>, шул уҡ йылдың май — июнендә Кремлдең Съездар һарайында СССР Халыҡ депутаттарының Беренсе съезында ҡатнаша. === СССР-ҙың яңы Конституцияһы проекты === 1989 йылдың ноябрендә [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Constitution.htm «яңы конституция проектын»] тәҡдим итә. Уның нигеҙендә шәхестең һәм барлыҡ халыҡтарҙың дәүләтселеккә хоҡуғын яҡлау ята. Тере сағында берҙән-бер мәҡәләһе — «Комсомольская правда» (Вильнюс) 12 декабрь, 1989 йыл. 1989 йылдың 14 декабрендә, сәғәт өстә А. Д. Сахаров Кремлдә Төбәк-ара депутаттар төркөмө йыйылышында (СССР Халыҡ депутаттарының II съезы) һуңғы тапҡыр сығыш яһай. == Вафаты == [[Файл:People_gathered_at_the_grave_of_Andrei_Sakharov,_1990.jpg|справа|мини|1990 йылда Андрей Сахаров ҡәбере]] Андрей Дмитриевич Сахаров кисәһе 1989 йылдың 14 декабрендә, 69-сы йәшендә Чкалов урамындағы үҙ фатирында [[Миокард инфаркты|ҡапыл йөрәге туҡтауҙан]]<ref>[http://berkovich-zametki.com/2009/Zametki/Nomer16/Altshuler1.php Б.Альтшулер. Андрей Сахаров как физик во всех сферах своей деятельности]</ref> вафат була. Сахаровты шәхсән белгән Анатолий Собчак һәм Сергей Григорьянц, уны үлтергәндр, тип раҫлай<ref>[https://www.mk.ru/politics/2019/12/13/andreya-sakharova-ubili-otravlyayushhim-veshhestvom-neizvestnaya-statya-sobchaka.html Академика Сахарова убили отравляющим веществом: неизвестная статья Собчака], [[Московский Комсомолец]], 13.12.2019</ref><ref>[http://grigoryants.ru/sovremennaya-diskussiya/gibel-saxarova/ С. Григорьянц. Гибель Андрея Дмитриевича Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919213640/http://grigoryants.ru/sovremennaya-diskussiya/gibel-saxarova/ |date=2020-09-19 }}</ref>. Мәскәүҙең Востряков зыяратында ерләнгән<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/1989/saharov_ad.htm Могила А. Д. Сахарова на Востряковском кладбище]</ref>. == Наградалары һәм премиялары == {{Колонки}} * Өс тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (04.01.1954; 11.09.1956; 07.03.1962); * [[Сталин премияһы]] (31.12.1953); * [[Ленин премияһы]] (07.09.1956); * [[Ленин ордены]] (04.01.1954); * [[Чино дель Дука премияһы]] (1974); * [[Нобель Тыныслыҡ премияһы]] (1975); * [[Лео Силард премияһы]] (1983) * [[Томалла премияһы]] (1984)<ref>{{Cite web |url=http://sakharov-2.hosting.parking.ru/Funds/Invent_4_8.htm# |title=:Funds:Invent_4_8.db<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2015-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410212229/http://sakharov-2.hosting.parking.ru/Funds/Invent_4_8.htm# |archivedate=2015-04-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410212229/http://sakharov-2.hosting.parking.ru/Funds/Invent_4_8.htm |date=2015-04-10 }}</ref>; * [[Эллиот Крессон миҙалы]] (1985); {{Ябыҡ-сик}} * Сит дәүләттәр наградалары, шул иҫәптән: :* Витис тәреһе орденының Ҙур тәреһе ([[8 ғинуар]] [[2003 йыл]]да, үлгәндән һуң)<ref>Декрет Президента Литвы от 8 января 2003 года № 2007 [http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html Информация на официальном сайте Президента Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916182713/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html |date=2009-09-16 }}{{ref-lt}}</ref> == Библиография == * ''А. Д. Сахаров''. Меморандум академика А. Сахарова: Текст, отклики, дискуссия. — Frankfurt/Main: Посев, 1970. — 102 с. * ''А. Д. Сахаров''. О стране и мире. — Нью-Йорк, 1976 * ''А. Д. Сахаров''. Тревога и надежда. — М., СП «Интер-версо», 1990 * ''А. Д. Сахаров'', Воспоминания (1978—1989). Нью-Йорк, 1990 г [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Vospominaniy_Sod.htm htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807045854/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Vospominaniy_Sod.htm |date=2011-08-07 }} * ''А. Д. Сахаров'', «Горький, Москва, далее везде», Нью-Йорк, 1990 г [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Gorkiy_Sod.htm htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807045802/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Gorkiy_Sod.htm |date=2011-08-07 }} * ''А. Д. Сахаров''. Мир, прогресс, права человека. — Л., Советский писатель, 1990 * ''А. Д. Сахаров''. За и против: 1973 год: документы, факты, события. — {{М.}}: ПИК, 1991. — 303с. — ISBN 5-7358-0003-5 * ''А. Д. Сахаров''. Научные труды. — {{М.}}: ЦентрКом, 1995. — 524 с. — ISBN 5-87129-004-3 * ''А. Д. Сахаров'', Воспоминания в двух томах. Москва, Права человека 1996 г [http://orel.rsl.ru/nettext/russian/saharov/sach_fr/fr_sach1.htm htm] * Воспоминания: в 3 т. / Сост. Боннэр Е. — М.: Время, 2006 * Дневники: в 3 т. — М.: Время, 2006 * Тревога и надежда: в 2 т. Статьи. Письма. Выступления. Интервью (1958—1986) / Сост. Боннэр Е. — М.: Время, 2006 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Конституционные идеи Андрея Сахарова. — М.: «Новелла», 1990, 96 с., 100 000 экз. ISBN 5-85065-001-6 * Эдвард Клайн. Московский комитет прав человека. — 2004 г. ISBN 5-7712-0308-4 [http://memory.sakharov-center.ru/KlainBook/0Main.asp htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123065904/http://memory.sakharov-center.ru/KlainBook/0Main.asp |date=2009-01-23 }} * Ю. И. Кривоносов. Ландау и Сахаров в разработках КГБ // газета «Комсомольская правда» от 8.8.1992 * Виталий Рочко. «Андрей Дмитриевич Сахаров: фрагменты биографии». — 1991 * И один в поле воин 1991. Сборник / Составитель Г. А. Карапетян * Е. Боннэр. Вольные заметки к родословной Андрея Сахарова * Геннадий Горелик. Андрей Сахаров: Наука и Свобода. — М.: «Молодая гвардия», 2010 (серия «[[ЖЗЛ]]») * Н. Андреев. «Жизнь Сахарова», 2013, М. «Новый хронограф». Биография * А. Д. Сахаров. Этюды к научному портрету. Глазами коллег и друзей. Вольномыслие. / Составители И. Н. Арутюнян, Н. Д. Морозова. — М.: Физическое общество СССР, Мир, 1991. — ISBN 5-03-002780-7 — 256 с. * [[Иойрыш, Абрам Исаакович|А. Иойрыш]]. «А. Д. Сахаров: ответственность перед разумом». — Дубна: ОИЯИ, 2001, 144с., ISBN 5-85165-600-X * «Летопись жизни, научной и общественной деятельности Андрея Дмитриевича Сахарова (1921—1989)». В 3 частях / Сост. Е. Г. Боннэр и др. — М.: Права человека, 2002. — ISBN 5-7712-0217-7 * О. Мороз. «Сахаров. Возвращение из ссылки». — М.: Росспэн: Ельцин центр, 2015, 172с., ISBN 978-5-8243-1971-2 * Сахаров."Кефир надо греть": История любви, рассказанная Еленой Боннэр Юрию Росту / Юрий Рост. — М.: Бослен, 2018. — 288., ил., ISBN 978-5-91187-322-6 * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/ob-ispolzovanii-pisem-i-intervyu-akademika-sakharova.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова и генерального прокурора СССР Р. А. Руденко в ЦК КПСС от 02.08.1973 № 1837-А об антисоветской деятельности академика А. Д. Сахарова|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=4|опись=22а|картон=|дело=29|лист=46|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/o-postuplenii-priglashenii-eg-bonner-vyekhat-na-lechenie-za-granitsu.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова в ЦК КПСС от 27.02.1975 № 463-А «О поступлении новых приглашений жене академика Сахарова — Боннэр Е. Г. выехать на лечение за границу»|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=89|опись=18|картон=|дело=54|лист=1–2|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/ob-otkaze-eg-bonner-v-vyezde-na-lechenie-v-italiyu-29-marta-1975-g.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова в ЦК КПСС от 29.03.1975 № 716-А «Об отказе Боннэр Е. Г. в выезде на лечение в Италию»|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=5|опись=68|картон=|дело=2205|лист=1–2|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/ob-obrashchenii-sakharova-v-verkhovnyi-sovet-sssr-i-politbyuro-tsk-kpss-1977-g.html|заглавие=Записка председателя КГБ при Совете Министров СССР Ю. В. Андропова в ЦК КПСС от 04.06.1977 № 1164-А «Об очередном провокационном „обращении“ академика Сахарова|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=5|опись=73|картон=|дело=1877|лист=45—46|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * {{АрхИ|ссылка=http://liders.rusarchives.ru/andropov/docs/perechen-postupivshikh-v-tsk-kpss-pisem-i-telegramm-trudyashchikhsya.html|заглавие=Перечень поступивших в ЦК КПСС писем и телеграмм трудящихся с откликами на меры, принятые в отношении Сахарова А. Д. 05.02.1980|название архива=[[Российский государственный архив новейшей истории|РГАНИ]]|фонд=5|опись=77|картон=|дело=989|лист=2—3|листов=|заглавие дела=|примечание=Подлинник|ref=}} * ''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' [http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/60.aspx О феномене Сахарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930025327/http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/60.aspx |date=2020-09-30 }} * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' [http://www.belousenko.com/books/medvedev/medvedev_solzh_sakharov.htm Солженицын и Сахаров] * {{cite web |url = https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/12/12/62328-zvon-ot-etoy-poschechiny-uslyshala-vsya-strana |title = Звон от этой пощёчины услышала вся страна |subtitle = Академик Сахаров, ушедший из жизни 14 декабря 1989 года, оставил в наследство самое мощное в истории оружие и самые строгие моральные нормы. Владеть оружием легче, чем следовать нравственным принципам Сахарова |author = Леонид Млечин |authorlink = |coauthors = |quote = |date = 2014-12-12 |format = |website = // www.novayagazeta.ru |publisher = [[Новая газета]] |accessdate = 2017-11-19 |lang = ru |description = |deadlink = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119161435/https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/12/12/62328-zvon-ot-etoy-poschechiny-uslyshala-vsya-strana |archivedate = 2017-11-19 }} * {{cite web |url = https://www.svoboda.org/a/28857479.html |title = Россия с ним и без него. Академик Сахаров |subtitle = Новый выпуск программы „Культ личности“ — о великом гражданине и учёном. Гость передачи — журналист [[Рост, Юрий Михайлович|Юрий Рост]] |author = Автор и ведущий — Леонид Велехов |authorlink = |coauthors = |quote = |date = 2017-11-18 |format = |website = // www.svoboda.org |publisher = [[Радио «Свобода»]] |accessdate = 2017-11-19 |lang = ru |description = |deadlink = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119142336/https://www.svoboda.org/a/28857479.html |archivedate = 2017-11-19 }} * {{книга|автор= |заглавие= Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения|ответственный= Министерство обороны РФ; Гл. ред.: [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеев]], [[Яковлев, Владимир Николаевич (военачальник)|В. Н. Яковлев]], [[Соловцов, Николай Евгеньевич|Н. Е. Соловцов]]|место= М.|издательство= [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год= 1999|страниц= 632|isbn= 5-85270-315-X|тираж= 8500}}. — С.470. {{refend}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/ Информация с сайта Нобелевского комитета]{{ref-en}} * [http://www.sakharov-center.ru/ Сайт Музея и общественного центра имени Андрея Сахарова] * [https://web.archive.org/web/20151015202133/http://www.sakharov-center.ru/sakharov.html Биография на сайте Музея и общественного центра имени Андрея Сахарова] * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/SAHAROV_ANDRE_DMITRIEVICH.html}} * [http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/ «Он между нами жил…: Воспоминания о Сахарове».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930025943/http://sbiblio.com/biblio/archive/vospominanija/ |date=2020-09-30 }} Сборник статей. М.: 1996, 943 с * [http://www.bibliotekar.ru/saharov/index.htm Сахаров А. Д. «Воспоминания»] * [http://www.newstube.ru/media/istoriya-rech-andreya-saxarova-na-s-ezde-narodnyx-deputatov Речь Андрея Сахарова на Съезде народных депутатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617142127/http://www.newstube.ru/media/istoriya-rech-andreya-saxarova-na-s-ezde-narodnyx-deputatov |date=2013-06-17 }} * [http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html Травля Солженицына и Сахарова. Официальные публикации и документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424022205/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html |date=2018-04-24 }} * [https://web.archive.org/web/20070927000719/http://www.sakharov-center.ru/museum/exhibitionhall/sadi-s.htm Фотовыставка «Сады Сахарова»] * [http://www.echo.msk.ru/programs/all/548798-echo/ Передача на радио «Эхо Москвы» об А. Д. Сахарове] * [http://aip.org/history/sakharov/index.htm Andrei Sakharov: Soviet Physics, Nuclear Weapons, and Human Rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513235542/http://www.aip.org/history/sakharov/index.htm |date=2011-05-13 }}. Web exhibit at the American Institute of Physics * Стихотворение Владимира Корнилова [http://www.uic.unn.ru/hrnnov/rus/nnshr/paper/list37/list6.htm «Вечера на кухне А.] [http://www.uic.unn.ru/hrnnov/rus/nnshr/paper/list37/list6.htm Д.»] * ''Г. Жаворонков.'' [katyn-books.ru/library/o-chem-molchal-katinskiy-les.html «О чём молчал Катынский лес, когда говорил академик Андрей Сахаров»] * [http://museumart.ru/photo/collection/XX/f_6dlryb/sherstennikov-lev-nikolaevich/andrej-dmitrievich-saharov.html Андрей Дмитриевич Сахаров в фоторепортаже Льва Шерстенникова] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Шәхестәр:Түбәнге Новгород]] [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:XX быуат физиктары]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1989 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 майҙа тыуғандар]] 6sbwefrmpz9i6unylipkg71tp7d1ioa Чудакова Мариэтта Омаровна 0 162082 1310320 1305795 2026-11-11T09:49:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310320 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Изображение=MOChudakova.jpg|Сайт=}} '''Чудакова Мариэтта Омаровна''' (ҡыҙ фамилияһы — Хан-Магомедова; тыуған. [[2 ғинуар]] [[1937 йыл]], [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]] &nbsp; 21 ноябрь 2021 ) — СССР һәм Рәсәй [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тарихсы, текстолог. Филология фәндәре докторы, яҙыусы һәм мемуарсы, йәмәғәт эшмәкәре, педагог<ref>[https://lenta.ru/lib/14184545/ Литературовед, публицист, общественный деятель]</ref>. == Биографияһы == Чудакова М. О. — ғаиләлә дүртенсе бала булып тыуа. Атаһы — инженер Ғүмәр Ҡорбанович Магомедов, [[Дағстан]]да тыуып үҫкән, Тимирязев ауыл хужалығы академияһының тамамлаған. Әсәһе — Клавдия Васильевна Махова, Суздаль өйәҙенең Вишенки ауылында тыуған, мәктәпкәсә белем биреү педагогы, «Просто счастье» тигән китап яҙған, унда үҙ балаларын тәрбиәләү тарихын тасуирлай. Чудакованың ағаһы — Джан-Булат (1925-1983), Сәлим; һеңлеләре — Бэла һәм Инна. Сәлим Хан-Магомедов билдәле архитектор һәм һуңынан архитектура тарихсыһы; Инна Мишина — 2007-2012 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Булгаков музейының «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0" rel="mw:ExtLink" title="Нехорошая квартира" class="cx-link" data-linkid="72">«Нехорошая квартира»</a>» директоры. Чудакова М. О. № 367 мәскәү мәктәбен тамамлаған, һуңынан, 1959 йылда — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. [[1958 йыл]]да баҫыла башлай. 1959-1961 йылдарҙа Мәскәү мәктәптәренең береһендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. [[1964 йыл]]да,аспирантура тамамлап, филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Творчество [[:ru:Капиев, Эффенди Мансурович|Эффенди Капиева]]» темаһына диссертация яҡлай. 1965-1984 йылдарҙа ул [[СССР]]-ҙың Ленин исемендәге Дәүләт китапханаһының ҡулъяҙмалар бүлегендә эшләй. Мәскәү комсомолы премияһы лауреаты (1969). 1970 йылдан башлап — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[1980 йыл]]да филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсе «Печатная книга и рукопись: взаимодействие в процессе создания и функционирования (На материале художественной прозы и науки о литературе 1920—1930-х годов)» темаһына диссертация яҡлай. [[1985 йыл]]дан алып М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының яңы заман рус әҙәбиәте кафедраһында уҡыта. [[1988 йыл]]дан алып бер нисә америка һәм европа университеттарында визит-профессор булып эшләй. 1991 йылдан алып — Европа Академияһы ағзаһы. === Шәхси тормошо === Әҙәбиәтсе А. П. Чудаковта кейәүҙә була. Ҡыҙы бар, байдаркала йөҙөү менән мауыға<ref>[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=135292 М. О. Чудакова в биографической энциклопедии Биография.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831204524/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=135292 |date=2009-08-31 }}.</ref>. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачев]] реформалары йылдарында уҡ совет ҡоролошон әүҙем тәнҡитләй башлай. [[1993 йыл]]дың авгусында бер төркөм әҙәбиәтселәр менән бергә Юғары Советын алдан һайлау талабы яҙылған мөрәжәғәтҡә ҡул ҡуя.<ref>Москва. Осень-93: Хроника противостояния. — М.: Республика, 1994. — С. 6.</ref>. 15 сентябрҙә [[Ельцин Борис Николаевич|Б]] [[Ельцин Борис Николаевич|Н. Ельцин]] хат авторҙарын дачаға саҡыра . Чудакова осрашыуҙан һуң : «Нужен прорыв!.. Сила не противоречит демократии — ей противоречит только насилие…»<ref>Шохина В. [http://www.ng.ru/specfile/2000-01-06/15_intel.html Президент и интеллигенция] // [[Независимая газета]]. — 6 января 2000.</ref><ref>Шохина В. [http://www.ng.ru/specfile/2000-10-27/13_boloto.html На всех парах через болото] // [[Независимая газета]]. — 27 октября 2000.</ref>-тип яҙа. [[1993 йыл]]дың октябрендә Юғары Советты ҡыуғандан һуң Чудакова «[[:ru:Письмо 42-х|Письмо 42-х]]» документына ҡул ҡуя. 1994-2000 йылдарҙа Президент советы (РФ Президенты ҡарамағындағы консультатив орган) составында эшләй, шулай уҡ РФ Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. [[2006 йыл]]да «ҡыҙыу нөктәләр» ветерандарын һәм интеллигенция вәкилдәрен берләштергән «ВИНТ» тигән йәмәғәт ойошмаһын ойоштора. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй буйынса бер нисә мәҙәни-ағартыу йәмәғәт һәм маҡсатында сәфәр ҡыла һәм лекциялар уҡый, ҡайһы бер ҡалаларҙың китапханаларына яңы китаптар килтерә<ref>[http://www.lenta.ru/lib/14184545/ М. О. Чудакова в Лентапедии].</ref>. [[2007 йыл]]да СПС партияһынан Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа ҡатнашҡан депутаттарҙың тәүге өсәүһенең береһе була<ref>[http://lenta.ru/news/2007/09/21/sps/ Съезд СПС утвердил федеральную «тройку»].</ref>. 1 % тауыш йыйған СПС 5 процентлыҡ барьерҙы еңә алмай ҡала. [[2010 йыл]]дың апрелендә рус оппозицияһының «Путин китергә тейеш» тигән мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя. [[Рәсәй]]ҙең [[Украина]]ны<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/society/350721/|title=Мастер и Мариэтта. Как знаменитый учёный помогает российским детям любить Украину|date=2016-05-19}}</ref> яҡлап яҙған барлыҡ асыҡ хаттарына ла ҡул ҡуя. Атап әйткәндә, 2014 йылдың мартында Киносоюздың Украинаны яҡлап «Беҙ һеҙҙең менән!» хатына ҡул ҡуя<ref>{{Cite web|url=http://kinosoyuz.com/news/?pub=2285|title=Мы с вами!|date=2014-03-08}}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == [[Файл:Marietta_Chudakova_2016_05_15.jpg|мини|Мариэтта Чудакова Михаил Булгаковтың 125-йыллыҡ юбилейында авторҙың «Аҡ гвардия» әҫәренән өҙөк уҡый]] [[XX быуат]] әҙәбиәте, филология фәне тарихы һәм әҙәби тәнҡит өлкәһендә 200-ҙән ашыу фәнни эш һәм мәҡәләнең авторы. Чудакованың тикшеренеүҙәр менән ҡыҙыҡһыныу сфераһы — СССР осорондағы рус совет әҙәбиәте тарихы (бигерәк тә [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М.]] [[Булгаков Михаил Афанасьевич|А. Булгаков]], [[Замятин Евгений Иванович|Е.]] [[Замятин Евгений Иванович|И. Замятин]], М. Зощенко, М. Козыревтарҙың ижады), поэтикаһы, рус филология фәндәре тарихы, архивты өйрәнеү (архив эше һәм уның тарихы), текстология<ref>[http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?level1=authors&userid=1339 Краткая биография]</ref>. Бөтә Рәсәй Булгаков фонды рәйесе булып тора, шулай уҡ Тынянов йыйынтыҡтарының яуаплы мөхәррире. 1980-се йылдар аҙағынан алып тарихи-әҙәби эштәре менән бер рәттән, Рәсәй ысынбарлығының киҫкен сәйәси һәм социаль мәсьәләләре тураһында күп яҙа. == Төп эштәре == === Фәнни эштәре === * Эффенди Капиев. — М.: Молодая гвардия, 1970. — 240 с. * Мастерство Юрия Олеши. — М.: Наука, 1972. — 100 с. * Беседы об архивах. — М.: Молодая гвардия, 1975. — 222 с. * Поэтика Михаила Зощенко. — М.: Наука, 1979. — 200 с. * Беседы об архивах. ''2-е изд., испр.'' — М.: Молодая гвардия, 1980. — 224 с. * Рукопись и книга. Рассказ об архивоведении, текстологии, хранилищах рукописей писателей. — М.: Просвещение, 1986. — 176&nbsp;с. * "И книги, книги..." : О М.А. Булгакове / М. Чудакова // "Они питали мою музу...": книги в жизни и творчестве писателей.- М.: Книга, 1986.- с. 219—247 * Жизнеописание Михаила Булгакова. — М.: Книга, 1988. — 495 с. * [http://m-bulgakov.ru/publikacii/zhizneopisanie-mihaila-bulgakova Жизнеописание Михаила Булгакова]. ''2-е изд., доп.'' — М.: Книга, 1988. — 671 с. * Избранные работы. Т. 1. Литература советского прошлого. — М.: Языки славянской культуры, 2001. — 468 с. * Новые работы. 2003—2006. — М.: Время, 2007. — 560 с. * Литература в школе: читаем или проходим?. — М.: Время, 2013. — 288 с. * Нехорошая лестница. - М.: Государственный музей М.А. Булгакова, 2009. — 24 с. * Булгаков и Пастернак. - М.: Государственный музей М.А. Булгакова, 2010. — 24 с. === Әҙәби әҫәрҙәре === * Мирные досуги инспектора Крафта. Рассказы. — М.: ОГИ, 2005. — 112 с. * Дела и ужасы Жени Осинкиной. Путешествие в трёх томах, а также последующие необычные, ужасные и счастливые истории, случившиеся с ней самой и её друзьями. — М.: Время, 2005—2007. — 317 с. (кн. 1); 383 с. (кн. 2); 305 с. (кн. 3). * Не для взрослых. Время читать! Полка первая. — М.: Время, 2009. — 208 с. — ISBN 978-5-9691-0462-4. * Не для взрослых. Время читать! Полка вторая. — М.: Время, 2009. — 208 с. — ISBN 978-5-9691-0463-1. * Не для взрослых. Время читать! Полка третья. — М.: Время, 2011. — 256 с. — ISBN 978-5-9691-0700-7. * [http://www.etextlib.ru/Book/Details/55057 Егор: Биографический роман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105115610/http://www.etextlib.ru/Book/Details/55057 |date=2021-11-05 }}. Книжка для смышлённых людей от десяти до шестнадцати лет. — М.: Время, 2012. — 592 с. — ISBN 978-5-9691-0761-8. == Наградалары == * Рәсәй федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты ([[7 ғинуар]]ҙа [[2002 йыл]]) — ''Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия эшендә әүҙем ҡатнашыу өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/17710 Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 января 2002 года № 4-рп «О поощрении»]</ref> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * История литературы. Поэтика. Кино. Сборник в честь Мариэтты Омаровны Чудаковой / Ред.-сост. Е. Лямина, О. Лекманов, А. Осповат. М.: Новое издательство, 2012. — 584 с. — (Новые материалы и исследования по истории русской культуры. Вып. 9). — Без указ. тиража. — ISBN 978-5-98379-166-4 == Һылтанмалар == * [http://grani.ru/opinion/chudakova/ Публикации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723124710/http://grani.ru/opinion/chudakova/ |date=2014-07-23 }} на сайте Grani.ru * [http://grani-tv.ru/entries/64/ Мариэтта Чудакова на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508080407/http://grani-tv.ru/entries/64/ |date=2021-05-08 }} * {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/c/chudakova/}} * [http://old.russ.ru/authors/chudakova.html Публикации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105115610/http://old.russ.ru/authors/chudakova.html |date=2021-11-05 }} в «Русском журнале» * [http://www.echo.msk.ru/programs/noexit/526015-echo/ Выхода нет: Способствовали ли диссиденты развалу Союза?] //«Эхо Москвы» * [https://web.archive.org/web/20110125002020/http://www.paperny.com/video_russ.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125002020/https://web.archive.org/web/20110125002020/http://www.paperny.com/video_russ.php |date=2011-01-25 }} Интервью Владимиру Паперному] * [http://www.e-reading.org.ua/bookbyauthor.php?author=17134 Мариэтта Омаровна Чудакова] * Мариэтта Чудакова в программе "Культ личности". Ведущий — Леонид Велехов (неопр.). Радио «Свобода» (27.06.2015). Дата обращения 28 июня 2015. * ''Лекманов О. А.'' [http://strana-oz.ru/2008/3/iz-lyubvi-k-chelovechestvu-marietta-chudakova-novye-raboty Из любви к человечеству (Мариэтта Чудакова. Новые работы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105115954/https://strana-oz.ru/2008/3/iz-lyubvi-k-chelovechestvu-marietta-chudakova-novye-raboty |date=2021-11-05 }} * ''Фрумкина Р. М.'' [http://polit.ru/article/2007/11/23/chudakova/ Археология советской цивилизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107142427/https://polit.ru/article/2007/11/23/chudakova/ |date=2021-11-07 }} [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 ғинуарҙа тыуғандар]] fl2kjf9h005zqfcksjw4bhyc0rqctga Соколов Сергей Леонидович 0 162375 1310031 1229705 2026-11-10T16:26:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310031 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Соколов Сергей Леонидович''' ([[18 июнь]] ([[1 июль]]) [[1911 йыл]] — [[31 август]] [[2012 йыл|2012]], [[Мәскәү]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби етәксеһе. [[Советтар Союзы маршалы|Советтар Союзы Маршалы]] (1978), [[Советтар Союзы Геройы]] (1980). СССР оборона министры (1984—1987). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1968—1989). 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың июненә тиклем КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Ҡасан да булһа йәшәгән Советтар Союзы маршалдарының иң олоһо һәм йөҙ йәшен үтеүселәрҙән берҙән-бер. == Биографияһы == === Бала сағы һәм һуғышҡа тиклемге хеҙмәте === Соколов Сергей Леонидович тыуа [[1911 йыл]]дың [[18 июнь|18 июнендә]] ([[1 июль]]) [[Рәсәй империяһы]] Таврия губернаһы Евпатория ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. [[Файл:Сергей_Леонидович_Соколов_1.jpg|слева|228x228пкс|Соколов Сергей Леонидович 1]] [[Октябрь революцияһы|Революция]]нан һуң 1918 йылда ғаиләләре менән [[Вятка губернаһы]]ның Котельнич өйәҙ ҡалаһына күсәләр, унда буласаҡ маршалдың бала сағы, үҫмер йылдары үтә. 1927 йылда туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1927 йылда райпотребсоюзда упаковщик булып башлай, һуң яуаплы комсомол эшенә күсерелгәндәр араһында була. 1930—1932 йылдарҙа — район докында механик оҫтаханалар сәнәғәт комбинатының эштән азат ителгән комсомол ойошмаһы секретары була, һуңғараҡ комсомол район комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана. 1937—1991 йылдарҙа — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сафында 1932 йылдың майынан. Комсомол юлламаһы буйынса Горький бронетанк мәктәбенә уҡырға инеү хоҡуғын ала. Ҡабул итеү имтихандарын уңышлы үтеп, училищеға курсант итеп ҡабул ителә (май 1932 — ноябрь1934), взвод һәм рота командиры була. Армия әҙерлек курстарын отличие менән үтеп, артабан хеҙмәт итеү өсөн Алыҫ Көнсығышҡа танк ғәскәрҙәренә ебәрелә, унда взвод, рота һәм айырым батальон командиры була. Хәсән күлендәге һуғыштарҙа (1938) ҡатнаша, танк ротаһына командалыҡ итә. Күрһәткән батырлығы өсөн «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Соколов С. Л. // ''Куценко А.'' Маршалы и Адмиралы флота Советского Союза. — Киев: Полиграфкнига, 2007. — С. 287—293. * Соколов С. Л. // Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают / Институт военных историко-патриотических проблем и исследований. — М.: Любимая книга, 1996. — С. 63—64. ISBN 5-7656-0012-3. * ''[[Язов, Дмитрий Тимофеевич|Язов Д. Т.]]'' Маршал Соколов. — М.: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 2009. — 206 с., ил. — ([[Жизнь замечательных людей: биография продолжается]].) — ISBN 978-5-235-03276-7. <small>Эта книга интересна тем, что написана Маршалом Советского Союза [[Язов, Дмитрий Тимофеевич|Д. Т. Язовым]], сменившим Соколова на посту [[Главы военного ведомства СССР|министра обороны СССР]], а предисловие к ней написал Маршал Советского Союза [[Петров, Василий Иванович (маршал)|В. И. Петров]], который был заместителем Соколова в его бытность министром.</small> * {{книга|автор =|заглавие =Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] |ответственный =под ред. Бауман А.Л |ссылка =https://books.google.com/books?id=UICLPsXCyKcC&hl=ru |место ={{СПб}}—{{М}} |издательство =Нева—Олма-Пресс |год =2003 |страницы =576,[16]л.ил |isbn = 5765421148 }} == Һылтанмалар == * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history_department/more.htm?id=11345812@SD_Employee Соколов Сергей Леонидович] на сайте Министерства обороны России * https://web.archive.org/web/20191122104704/https://marshal-sssr.ru/%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ * [http://old.redstar.ru/2001/06/30_06/2_04.html Патриарх войсковой элиты. К 90-летию Маршала Советского Союза С. Л. Соколова]. * [http://www.kp.ru/daily/22582/10563/ Маршал Соколов награждён орденом «За заслуги перед Отечеством»]. * [https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=10567096@egNews Век маршала Соколова]. {{Советтар Союзы маршалдары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Афған һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Хо Ши Мин ордены кавалерҙары]] [[Категория:ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Клемент Готвальд ордены кавалерҙары]] [[Категория:Польша Яңырыуы орденының Командор тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Польша Яңырыуы ордены йондоҙо менән Командор тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Карл Маркс ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Афған халҡынан рәхмәт» (Афғанистан) миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Монголия Халыҡ Армияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Халхин-Голдағы Еңеүҙең 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:Георгий Димитров ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:2012 йылда вафат булғандар]] [[Категория:31 августа вафат булғандар]] [[Категория:Евпаторияла тыуғандар]] [[Категория:1911 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 июлдә тыуғандар]] k7ihuohmvbbswzs9tchiysdn7p5ufpw Сауков Александр Александрович 0 162623 1309977 1245223 2026-11-10T13:01:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309977 wikitext text/x-wiki {{Ғалим}} '''Александр Александрович Саков''' ([[1902 йыл|1902]]—[[1964 йыл|1964]]) — совет геохимигы; геология-минералогия фәндәре докторы (1943), профессор (1943), СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1953). == Биографияһы == [[1902 йыл|1902]] [[2 август|йылдың 2 авгусында]] ([[15 август]], яңы стиль) Ярославль губернаһы Мологский өйәҙенең Чурилово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1910 йылда ул Веретея ауылындағы башланғыс мәктәпкә уҡырға инә, унан һуң Молога ҡалаһындағы Юғары башланғыс училищела уҡый башлай. 1919—1920 йылдарҙа ул педагогик курстарҙа белем алыуын дауам итә. 1920—1921 йылдарҙа Золотково ауылындағы ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1922 йылда Сауков [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Петроград политехник институты]] химия факультетының геохимия бүлегенә уҡырға инә, һәм уны 1929 йылда тамамлай. Студент сағында, 1925 йылда ул [[Урта Азия|Үҙәк Азияла]] тәбиғи етештереү көстәрен өйрәнеү Комиссияһы экспедицияһының (СССР Фәндәр академияһы янындағы) Фирғәнә разведка партияһында А. Е. Ферсман етәкселегендә практик күнегеүҙәр үтә, һәм шулай уҡ 1927—1928 йылдарҙа Хайдарканда (Алай һырты) һәм Чаувайҙа (көньяҡ Фирғәнә) терегөмөш рудаһы сығанаҡтарын өйрәнеү өсөн экспедицияларҙа ҡатнаша. 1929 йылда, институтты тамамлағас, А. А. Сауков СССР Фәндәр академияһында тәбиғи етештереү көстәрен өйрәнеү комиссияһына контролер булып эшкә алына һәм терегөмөш рудаһы сығанағын өйрәнеү өсөн Байкал аръяғына ебәрелә. 1932 йылда Сауков СССР Фәндәр академияһының М. В. Ломоносов исемендәге Минералогия, геохимия һәм кристаллография институтының ғилми секретары вазифаһына ҡабул ителә, һәм шул уҡ йылда Көньяҡ Нарва геохимия отрядтәре башлығы вазифаһында СССР Фәндәр академияһының Таджик-Памир экспедицияһы эшендә ҡатнаша. 1935—1937 йылдарҙа минералогия, геохимия һәм кристаллография институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып хеҙмәт итә. 1937 йылдан ул Мәскәү дәүләт университетында һәм Мәскәү геологик эҙләнеү институтында геохимия уҡыта. 1938—1943 йылдарҙа Үҙәк химия лабораторияһы мөдире, 1944—1949 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Геология фәндәре институтының фәнни эштәр буйынса директоры урынбаҫары. 1949—1952 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Геология фәндәре институтының Үҙәк Азия экспедицияһы начальнигы, 1952—1964 йылдарҙа фәнни директоры булып хеҙмәт итә. Фәнни эшсәнлектән тыш, ул ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1945 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. «Геохимия» журналының редакция советы ағзаһы була (1963—1964). Ул [[1964 йыл|1964]] йылдың 23 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Уны Новодевичье зыяратында ерләйҙәр (6 уч., 11 юл).<ref>[http://www.nd.m-necropol.ru/saukov-aa.html Сауков Александр Александрович (1902—1964)]</ref> === Ғаиләһе === * Атаһы — Сурков Александр Федорович, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғышы ҡатнашыусыһы, Веретеский улусы башҡарма комитетының беренсе рәисе. * Әсәйе — Саукова Анна Ивановна (1878—1950). * Һеңлеләре — Мария (1905—1942), Надежда (1910—1960) һәм Лидия (1919 б.). * Ҡатыны — Саукова (ҡыҙ саҡта Дадаки) Элкиони Дмитриевна (1916—?), төҫлө металл һәм алтын институтын тамамлаған. ** Улы — Сергей Александрович Сауков (1942 йылда тыуған), Мәскәү энергетика институтын тамамлаған. == Бүләктәре == * 3 [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (06/10/1945; 1954; 1963); * миҙалдар; * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) - «Геохимия ртути» ғилми хеҙмәте өсөн (1946); * Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) - «Геохимия» дәреслеге өсөн, 2-се яңыртылған баҫма (1951); * СССР Фәндәр академияһының А. Е. Ферсман исемендәге премияһы (1964); * Король Корнуолл геология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы (Бөйөк Британия) (1961). == Хәтер == * А. А. Сауков хөрмәтенә минерал (Hg, Cd, Zn) S - [[цинк]] һәм [[кадмий]] булған метациннабарит төрө сауковит тип аталды. Ул Уланду һәм Таулы Алтайҙың Ҡурай руда зонаһында кварц-барит-карбонат ҡатламдарындағы терегөмөш рудаһы составында табылған<ref>{{Cite web|url=http://www.fmm.ru/history/saukov.htm|title=Александр Александрович Сауков|accessdate=2015-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310050750/https://www.fmm.ru/history/saukov.htm|archivedate=2016-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310050750/https://www.fmm.ru/history/saukov.htm |date=2016-03-10 }}</ref> * Шулай уҡ, [[Ярославль|Ярославль ҡалаһы]]<nowiki/>нең Заволжский районында һәм Хайдаркен ауылында ([[Ҡырғыҙстан]] ) бер урам уның хөрмәтенә аталған. * Мемориаль таҡталар Веретея ауылындағы башланғыс мәктәптә ( [[Ярославль өлкәһе]], 1977) һәм [[Ярославль|Ярославл]] ҡалаһындағы 52-се урта мәктәп бинаһында (2007) урынлаштырылған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Сауков Александр Александрович}} == Һылтанмалар == * Профиль Александра Александровича Исакова на официально РАН сайте * [http://isaran.ru/?guid=08479722-3118-5E5C-A240-6AB4088B3747&q=ru/person Сурков Александр Александрович] на сайте Архива РАН * [http://letopisi.org/index.php/%D1%E0%F3%EA%EE%E2_%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0_%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0%EE%E2%E8%F7 Сурков Александр Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814020404/http://letopisi.org/index.php/%D1%E0%F3%EA%EE%E2_%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0_%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0%EE%E2%E8%F7 |date=2017-08-14 }} * [https://web.archive.org/web/20190819101019/http://library.ruslan.cc/authors/%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Биографическом справка] [[Категория:15 августа тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1964 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] l9sc92i9swue1x8v0mv3jhvxrb2ft16 Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы 0 162843 1310249 1307940 2026-11-11T05:56:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310249 wikitext text/x-wiki {{фш|Фәйзуллин}} {{Ук}} '''Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы''' ([[16 ғинуар]] [[1956 йыл]]) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017)<ref name="БЭ Файзуллина Резеда Мансафовна">[ http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/349-fajzullina-rezeda-mansafovna{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} БЭ Файзуллина Резеда Мансафовна]</ref>. == Биографияһы == Резеда Мансаф ҡыҙы Фәйзуллина [[1956 йыл]]дың [[16 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] Әмир ауылында тыуған. [[Файл:Степная_вишня_и_степной_миндаль.JPG|справа|мини|200x200пкс|Стәрлебаш районында дала сейәһе һәм дала миндале]] [[1983 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай. 1989—1992 йылдарҙа «Педиатрия» һөнәре буйынса госпиталь педиатрияһы кафедраһында аспирантурала уҡый. [[1992 йыл]]да [[Педиатрия]]" һәм «[[Аллергология]] һәм [[иммунология]]» һөнәрҙәре буйынса медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. [[1999 йыл]]да — «Педиатрия» һәм «Аллергология һәм иммунология» һөнәре буйынса докторлыҡ диссертация яҡлай. 2001 йылда профессор дәрәжәһен ала. 1983—1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 6-сы һәм 18-се дауаханаларында эшләй. [[1992 йыл]]дан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]нда эшләй, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш балалар аллергологы. 1992—1994 йылдарҙа — ассистент, госпиталь педиатрия кафедраһында доцент һәм профессор, 1994—2011 йылдарҙа — балалар ауырыуҙар пропедевтикаһында, 2011—2016 — Өфө медицина университетында методик бүлеге начальнигы, бер үк ваҡытта бөгөнгө көнгә тиклем — педиатрия курстары менән факультет педиатрия, неонатология кафедраһы һәм ИДПО симуляция үҙәге профессоры. Аллергологтар һәм клиник иммунологтар Европа ассоциацияһының һәм респиратор йәмғиәтенең Европа Конгресында, респиратор патология буйынса Консенсустарҙа, педиатрия, респиратор патология, аллергология һәм иммунология буйынса Рәсәй Төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Бер нисә күп үҙәкле Халыҡ-ара һәм Рәсәй клиник тикшеренеүҙәр етәксеһе, фәнни-тикшеренеү эштәре буйынса Дәүләт заказы етәксеһе, һулыш алыу органдары ауырыуҙары буйынса Рәсәй Милли Конгресы педиатрия секцияһы ойоштороу комитеты ағзаһы (2009 −2018 йй.), идаралыҡ һәм Бөтә Рәсәй респиратор йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан Республикаһында бүлексә рәйесе. == Фәнни эшмәкәрлеге == Резеда Фәйзуллинаның фәнни эшмәкәрлеге балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә аллергия ауырыуҙарын өйрәнеүгә бәйле. Файзуллина ҡатнашлығында бронхиаль астма ваҡытында психоэмоциональ боҙолоуҙарҙы дауалау, киҫкен пневмонияны иртә диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә<ref name="Баш ГМУ Кафедра факультетской педиатрии с пропедевтикой">[http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html Баш ГМУ Кафедра факультетской педиатрии с пропедевтикой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504163621/http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html |date=2020-05-04 }}</ref>. Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы етәкселегендә медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә һигеҙ диссертация яҡлана. [[Файл:Skin_Prick_Test.png|справа|мини|200x200пкс|Аллергияға тест]] Респиратор йәмғиәтенең Европа Конгресында һәм аллергологтар һәм клиник иммунологтарҙың Европа ассоциацияһында, респиратор патология буйынса Консесустарҙа, педиатрия, респиратор патология, аллергология һәм иммунология буйынса Рәсәй һәм Төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Бер нисә күп үҙәкле Халыҡ-ара һәм Рәсәй клиник тикшеренеүҙәр етәксеһе, фәнни-тикшеренеүҙәр эштәре буйынса Дәүләт заказы етәксеһе, һулыш алыу ауырыуҙары буйынса Рәсәй Милли Конгресы педиатрия секцияһының ойоштороу комитеты ағзаһы (2009 −2018 йй.), идаралыҡ һәм Бөтә Рәсәй респиратор йәмғиәтенең ағзаһы. 320-нән ашыу ғилми хеҙмәттәр, 3 монография һәм 2 уйлап табыу авторы. Башҡортостан Республикаһының Аллерголог-иммунологтар ассоциацияһы рәйесе (1998 йыл). == Хеҙмәттәре == * УМО РФ грифы менән 4 уҡыу дәреслеге: «Клинические особенности патологии органов дыхания у детей»// Учебное пособие для студентов, Уфа, 2011.-84с., * «Синдром токсикоза с эксикозом у детей»//Учебное пособие для студентов, Уфа, 2012. −66с., * «Аллергические заболевания у детей»//Учебное пособие для студентов по элективу «Аллергология и иммунология», Уфа, 2011.-126с., *"Аллергенспецифическая иммунотерапия"//Учебное пособие для ординаторов-2017.-70с. * «Пропедевтика детских болезней», изд-во «ГЭОТАР-Медиа», М. 2012 г.-680с. (соавт.), * «Пропедевтика детских болезней», второе издание, изд-во «ГЭОТАР-Медиа», М. 2017 г.-520с.(соавт.) * «Детские болезни», изд-во «ГЭОТАР-Медиа», М 2015 г.-832с.(соавт.) * Учебное пособия «Педиатрия. История болезни», «ГЭОТАР-Медиа», 2016 г.-96с., *"Аккредитация по педиатрии. Типовые ситуационные задачи", «ГЭОТАР-Медиа», 2017 г.-384с., * педиатрия буйынса клиник тәҡдимдәр, ҡулланмалар һәм фәнни-ғәмәли программалар авторҙашы: Пособия для врачей под. Ред В. А. Тутельяна «Специализированные продукты питания для детей с аллергией к белкам коровьего молока» М.-2015г-68с., «ПРИМА: Педиатрические рекомендации по иммуномодулирующим препаратам а амбулаторной практике», М.,2015 г.-56с, Клинических рекомендаций «Внебольничная пневмония у детей», М., 2015 г.-64с., Научно-практической программы «Внебольничная пневмония у детей. Распространенность, диагностика, лечение и профилактика»-М.,- 2012.-64с., Научно-практической программы «РАДАР. Аллергический ринит: рекомендации и алгоритм при детском аллергическом рините».-М., 2015.-80с., Клинических рекомендаций «Круп у детей. Острый обструктивный ларингит. МКБ −10J05.0», М.-2016.-24с., Научно-практической программы «ДИКОВИНА», М.-2018 г.-128с, Национальной программы «Бронхиальная астма у детей. Стратегия лечения и профилактика». — Научно-практическая программа. М., 2012.-2017 гг. −84с. == Һылтанмалар == * [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/349-fajzullina-rezeda-mansafovna{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} БЭ Файзуллина Резеда Мансафовна] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [ http://bashgmu.ru/about_the_university/management/3676/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211001174743/https://bashgmu.ru/about_the_university/management/3676/ |date=2021-10-01 }} Баш ГМУ Файзуллина Р. М.] * [http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html Баш ГМУ Кафедра факультетской педиатрии с пропедевтикой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504163621/http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html |date=2020-05-04 }} * [https://www.labirint.ru/authors/168382/ Педиатрия (учебное пособие)].(соавт.) * [https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-terapii-dezloratadinom-detey-s-allergicheskim-rinitom Эффективность терапии дезлотадином детей с аллергическим ринитом] * [https://pediatria.orscience.ru/upload/iblock/70e/70ec3c2c02872f8c33899a1f98fa927c.pdf Оценка обеспеченности витамином D детей с аллергическими заболеваниями и коррекция его недостаточности/дефицита]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://citilab.ru/master/about/med_event/conf_ufa_130419.aspx Конференция для аллергологов- иммунологов и педиатров в Уфе]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[https://search.rsl.ru/ru/record/01000764825 Файзуллина Резеда Мансафовна]] Аллергические болезни у детей, проживающих в регионе с развитой химической и биотехнологической промышленностью : автореферат дис. … кандидата медицинских наук : 14.00.09. — Москва, 1992. — 28 c. : ил. Педиатрия ; Аллергология и иммунология * [https://web.archive.org/web/20230414235719/https://clinline.ru/reestr-issledovatelej/podrobno-ob-issledovatele.html?id=452 Реестр исследователей. Файзуллина Резеда Мансафовна] * [http://www.rsp-ufa.ru/images/14968977.pdf Внештатные специалисты минздрава Республики Башкортостана] * [https://web.archive.org/web/20200813163746/http://pulmodeti.ru/society/governing/ Члены Правления педиатрического респираторного общества] * [https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/sikh-t/d-er-sire/ Журнал «Башкортостан кызы» (на баш.яз.). Болезнь века]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1956 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] tde7ny001yeolc7exb5gj0hqk2wr6px Серебряков Иван Давыдович 0 162876 1310007 1064849 2026-11-10T14:33:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310007 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Серебряков Иван Давыдович''' ([[1881 йыл]] — [[1914 йыл]]) — эшсе, [[Өфө губернаһы]]нан II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. == Биографияһы == Иван Давыдович Серебряков 1881 йылда [[Өфө губернаһы]], [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе,]] [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа<ref name="Boio">[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/info/2-statya/4899-serebryakov-ivan-davydovich ''Мордвинцев Г. В.'' Серебряков, Иван Давыдович // Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ике класлы завод мәктәбен тамамлай. Йүрүҙән заводының механика бүлексәһендә эшсе була. Хәрби хеҙмәтен Варшавала Литва полкының лейб-гвардияһында үтә. Демобилизациянан һуң, Өфө губернаһына ҡайтып, шул уҡ заводта конторщик булып эшләй. «Драма сәнғәтен һөйөүселәр» эшселәр түңәрәген ойоштора. РСДРП сафында тора, большевик. [[1907 йыл]]дың [[6 февраль|6 февралендә]] [[Өфө губернаһы]]нан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Социал-демократик фракция составына инә. Думаның хәрби-ялан судын бөтөрөү буйынса һәм аграр комиссияларҙа тора. Эшһеҙҙәргә ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша. 1907 йылдың июнендә Дума ҡыуып таратылғандан һуң социал-демократтарҙы эҙәрлекләү башланғас йәшерен рәүештә [[Бельгия]]ға эмиграциялана. [[Льеж]]да университетҡа йөрөй, сөнки С. В. Аникиндың хәстәрлеге һөҙөмтәһендә бай рус нәшриәтсеһенән стипендия ала<ref> ''Вождаева М. Н.'' Творчество С. В. Аникина в контексте формирования дооктябрьской мордовской литературы. Дисс. на соиск. к. ф. н. Саранск 2004.</ref>. Уның Йүрүҙәндәге туғандары бельгия маркаһы менән хаттар алып тора, әммә Беренсе донъя һуғышы башланыу менән бәйләнеш өҙөлә<ref name="Дом Серебрякова И.В.">[https://arhistrazh.livejournal.com/329678.html Дом Серебрякова И.В.]</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, 1914 йылда вафат була<ref name="Boio">[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/info/2-statya/4899-serebryakov-ivan-davydovich ''Мордвинцев Г. В.'' Серебряков, Иван Давыдович // Башкирская энциклопедия] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Хәтер == Йүрүҙән ҡалаһында Зайцев, 62 урамындағы ҡасандыр И. В.Серебряков йәшәгән йорт бөгөн мәҙәни мираҫ объекты итеп һаҡлана.Ҡала урамының береһенә уның исеме бирелгән, Халыҡ музейында портреты ҡуйылған<ref name="Дом Серебрякова И.В." /> == Әҙәбиәт == * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=411 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 369.] * [http://www.tez-rus.net/ViewGood31450.html ''Рышкевич М. Е.'' СЕРЕБРЯКОВ Иван Давидович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 260]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. === Сығанаҡтар === * ''Деревянин В. И.'' Пламенные сердца: биографические очерки. — Челябинск : Южно-Уральское книжное издательство, Вып. 1. — 1972. — 303 c. * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11233-serebryakov-ivan-davydovich}} === Архивтар === * Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 388; Дело 555. Лист 5. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1914 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1881 йылда тыуғандар]] be30dccmtr6iqbcdin8xjs1jjzho5bh Столыпин Пётр Аркадьевич 0 163635 1310052 1267719 2026-11-10T18:06:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310052 wikitext text/x-wiki {{Персона|сайт=}} [[Файл:Stolypin_by_Repin.jpg|справа|мини|383x383пкс|Столыпин, [[Репин Илья Ефимович|Илья Репин]] рәсеме]] '''Петр Аркадьевич Столыпин''' - (2 [14] апрель, 1862, [[Дрезден]], Саксония — 5 [18] сентябрь, 1911, [[Киев]]) - [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] империяһы дәүләт эшмәкәре. Гродно һәм Һарытау губернаһы губернаторы, Эске эштәр министры, Рәсәй премьер министры (хөкүмәт рәйесе) булып эшләгән. Беренсе Рәсәй инҡилабын баҫтырыусы, аграр реформа үткәреүсе, хәрби-ялан хөкөмө ҡанунын булдырыусы. Рәхимһеҙ сәйәсәте өсөн Столыпинды тәнҡитләү күп булған. Көнбайыш губерналарҙа урындағы хакимиәтен индергән. Бөйөк [[Финляндия]] кенәзлеге үҙидараһын сикләгән. Һайлау хоҡуҡтарын кәметкән. Икенсе [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Думаны]] таратҡан. Столыпинды 11 тапҡыр үлтермәксе булғандар. [[1911 йыл|1911]] йылдың 1 (14) сентябрендә [[Киев]] ҡала театрында анархист Дмитрий Богров (һаҡсы бүлегенең белдереп тороусыһы) тарафынан атып яраланған, ике көндән Столыпин үлгән. Киев-Печора лавраһына күмелгән. == Аграр реформа == Аграр реформа проектын Витте тәҡдим иткән, ләкин үткәрергә өлгөрмәгән. Столыпин ошо реформаны үткәрә башлаған. Реформа буйынса крәҫтиәндәргә ергә хосуси милекселек индерелгән, утарҙар булдырылған, коммуна (уртаҡ крәҫтиән хужалығы) бөтөрөлгән. Аграр реформа үткәргәндә крәҫтиәндәр көсләп күсерелгән булған, шулай уҡ Башҡортостанға күсереп (һөрөп ) ебәрелгәндәр булған. == Столыпин эшсәнлегенә төрлө баһалар == Совет заманында Столыпин эшсәнлеге тәнҡитләнә һәм насар баһа бирелә, ''Столыпин галстугы'' (аҫып үлтереүсе) ҡушаматы иҫкә төшөрөлә. Шулай уҡ либераль эшмәкәр Дмитрий Шипов [[1908 йыл|1908]] йылда Столыпинды иректәрҙе ҡыҫҡаны өсөн тәнҡитләй. Ҡайһы бер тарихсылар фекере буйынса Столыпин башлаған аграр реформа күбеһенсә алпауыттар, эре ер биләмәләре милекселәре файҙаһына үткәрелгәнгә күрә крәҫтиәндәрҙең ер мәсьәләһе сиселмәй ҡалған һәм шул [[Октябрь революцияһы|Рәсәй инҡилабына]] килтергән. Һул ҡарашлы көстәр (эсерҙар, бигерәк тә большевиктар) ер мәсьәләһен тиҙ арала альтернатив сисеүҙе - алпауыттарҙың ер биләмәләрен крәҫтиән араһында бүлеүҙе тәҡдим итәләр, һәм крәҫтиәндәр тарафынан яҡланып, хакимиәткә киләләр. === Яҡшы баһалар === Монархистар һәм ҡайһы бер либералдар Столыпин эшсәнлегенә яҡшы баһа бирә. Хатта Горячкин Харбин ҡалаһында [[1928 йыл|1928]] йылда "Беренсе рус фашисы" китабын сығара, китапта Столыпин менән Муссолини һәм [[Адольф Гитлер|Гитлер]] сағыштырыла. Урыҫ фашистары Харбинда Столыпинды үҙ юлбашсыһы итеп һанаған. Күбеһе урыҫ милләтселәре, уң ойошмалар, шул иҫәптән яҙыусы Солженицын Столыпинды бик хөрмәтләй. Батшалыҡты яратыусылар Столыпинды һуңғы монархияның яҡлаусыһы тип йөрөтә. == Столыпин әҫәрҙәре == * Столыпин П. А. Нам нужна Великая Россия...: Полное собрание ресей в Государственной думы и Государственном совете. 1906-1911 / Предисл. Т. Ф. Шацилло; Сост., коммент. Ю. Г. Фельштинского. — М.: Молодая гвардия, 1991. — 416 б. — (Звонница; Антология русской публицистики). — 100 000 экз. — ISBN 5-235-01576-2 (в пер.) [[Файл:Kyiv-stolypin-statue.jpg|справа|мини|233x233пкс|Столыпин һәйкәле, 1917 йылда бөтөрөлгән, Киев]] * [[Һарытау|Һарытауҙа]], Славгородта, [[Краснодар|Краснодарҙа]] һәм [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] һәйкәлдәр. ([[Киев|Киевта]] 1911 йылда ҡуйылған, 1917 йылда бөтөрөлгән; [[Ульяновск|Семберҙә]] 1913 йылда ҡуйылған, 1917 йылда бөтөрөлгән) * Столыпин исемен Волга буйы идара итеү институты ([[Һарытау]]), Омск дәүләт аграр университеты һәм Ульяновск дәүләт ауыл хужалығы академияһы йөрөтәләр == Һылтанмалар == ** [http://www.stolypin.ru/ Фонд изучения наследия П. А. Столыпина]. ** [http://www.stolypin-info.ru/ Информационный портал Минкомсвязи РФ к 150-летию со дня рождения П.А. Столыпина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419043414/http://stolypin-info.ru/ |date=2017-04-19 }} ** [http://stolypinvoting.com/ Конкурс проектов памятника П. А. Столыпину в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111072448/http://stolypinvoting.com/ |date=2012-01-11 }} ** [https://interneturok.ru/lesson/istoriya-rossii/9-klass/rossiya-v-1900-1916-gg/reformy-p-a-stolypina-tihaya-revolyutsiya Реформы П. А. Столыпина] (видеурок, программа 9 класса) ** [https://web.archive.org/web/20160305033126/http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/win/snitkov.htm Столыпин без маски] ** [http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html Усадьба Середниково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112225701/http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html |date=2009-01-12 }} — биография и фотографии П. А. Столыпина ** ''Троцкий Л.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm069.htm Кровожадный и бесчестный (О Столыпине)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220201400/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm069.htm |date=2020-02-20 }} ** ''Логинов В. Т.'' [http://scepsis.ru/library/id_771.html «Столыпинские итоги»] ** ''Покровский М. Н.'' [http://scepsis.ru/library/id_847.html Глава X. Столыпинщина]. // Русская история в самом сжатом очерке. — Ч. III: Двадцатый век. — Вып. 1: 1896—1908 гг. — {{М.}}, 1931. — С. 328—355 ** [http://sevmb.com/recomend/p_1_at223_id256/ П. А. Столыпин: Дар державного служения.].. <references /> [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1911 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1862 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 апрелдә тыуғандар]] e3xc6yy1kox68v5d7pvq3gkjbvx3b7p Сипайловтар 0 163649 1310022 1264106 2026-11-10T15:14:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310022 wikitext text/x-wiki '''Сипайловтар''' - 17-се быуатта Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән дворян нәҫеле вәкилдәре. == Тарихы == Смоленск шляхтаһы - Смоленск халҡын Бөйөк Литва кенәзлеге яулап алғас, уның составында саҡта барлыҡҡа килгән өҫтөнлөклө категория. Смоленск шляхтаһы составына шулай уҡ Польша офицерҙары ла кергән, уларға король Смоленскиҙа ер биргән.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Polen/XVII/1620-1640/Sigizmund_III/prerog_smol_sljacht_12_05_1623.phtml?id=10805 Прерогатива Сигизмунда III к смоленской шляхте] / Пер.: [[Флоря, Борис Николаевич|Б. Н. Флоря]]. // {{URL|www.vostlit.info}}. — Текст воспроизведён по изданию: Прерогатива Сигизмунда III смоленской шляхте. К истории религиозной нетерпимости в Речи Посполитой первой половины XVII века // Славяне и их соседи. — Вып. 7. — {{М.}}: Наука, 1995.</ref>. <ref>''[[Фёдоров, Борис Григорьевич|Фёдоров Б. Г.]]'' [http://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/glinka-mihail-ivanovich/novospasskij-sbornik-vypusk-pervyj/b-g-fedorov-rodoslovnaya-sobolevskih/ Родословная Соболевских // Культурное наследие земли Смоленской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209063431/http://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/glinka-mihail-ivanovich/novospasskij-sbornik-vypusk-pervyj/b-g-fedorov-rodoslovnaya-sobolevskih/ |date=2018-02-09 }}</ref>. 1654 йылда урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан Смоленск яулап алынғандан һуң 600 шляхтич батша Алексей Михайловичҡа хеҙмәткә күсә <ref>''[[Фёдоров, Борис Григорьевич|Фёдоров Б. Г.]]'' [http://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/glinka-mihail-ivanovich/novospasskij-sbornik-vypusk-pervyj/b-g-fedorov-rodoslovnaya-sobolevskih/ Родословная Соболевских // Культурное наследие земли Смоленской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209063431/http://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/glinka-mihail-ivanovich/novospasskij-sbornik-vypusk-pervyj/b-g-fedorov-rodoslovnaya-sobolevskih/ |date=2018-02-09 }}</ref> .400-ҙән артыҡ шляхтич Башҡортстанға оҙатылған, ҡалғандары Смоленскиҙа ҡалған. XVIII быуат аҙағына улар тулыһынса урыҫлашып, ябай провинциаль дворяндарға әүерелә. === Өфө тармағы вариҫтары === Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән Сипайловтар Өфөлә ерегеп тороп ҡалған. 1654 йылда Кама аръяғы сик һыҙығында Зәй ҡәлғәһенә урынлашалар. Билдәлеләре: <br>''Михаил Петрович Сипайлов'' (1766—?) һәм ''Яков Петрович Сипайлов'' (1769—?) - прапорщиктар, [[Ырымбур]] сик буйы батальондарында хеҙмәт итәләр; ''Василий Андреевич Сипайлов'' (1776—?) - губерна секретары (1804), 1795—98 йылдарҙа Ырымбур губерна идараһында, һуңғараҡ Ырымбур енәйәт суды палатаһында хеҙмәт итә; ''Егор Иванович Сипайлов'' (1792—?) - губерна секретары (1817), 1809 йылдан алып [[Бөгөлмә]] городничий идараһында, 1812 йылда — Бөгөлмә өйәҙ судында хеҙмәт итә; 1820 йылда Бөгөлмә земство судына дворяндар заседателе, бер үк ваҡытта 1821 йылда Бөгөлмә өйәҙ судына өйәҙ судьяһы итеп һайлана; ''Михаил Дмитриевич Сипайлов'' (1802—?), коллегия асессоры (1846); 1816 йылдан башлап [[Минзәлә]] земство судында хеҙмәт итә, 1824 йылдан — Бөрө земство судында дворяндар заседателе, 1829 йылдан — Өфө ҡала полицияһында хосуси пристав, 1835 йылдан — Ырымбур ҡаҙна палатаһының махсус эштәр чиновнигы, 1842 йылда — Өфө земство судында өлкән заседатель, 1844 йыл — Өфө округы нач. ярҙамсыһы. Сипайловтар нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/11278-sipajlovtar Б.Ә.Аҙнабаев. Сипайловтар//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ер биләмәләре == Генераль ыҙанлау буйынса Сипайлов нәҫеле Минзәлә өйәҙендә 1143 дисәтинә ергә, Бөгөлмә өйәҙендә Васильевка ауылына һәм алпауыт Залесовтар менән берлектә 806 дисәтинә ергә, Өфө өйәҙендә Загорное ауылына (хәҙерге [[Һупайлы]]) һәм 760 дисәтинә ергә эйә булған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Латыпова В.В. Поляки в Башкортостане (XVII—XVIII века): кратк. ист. очерк //Башкирский край. Уфа, 1994. Вып.5. * История Уфы: краткий очерк / Ганеев Р. Г., Болтушкин В. В., Кузеев Р. Г.. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 604 с. == Һылтанмалар == * [https://uraloved.ru/goroda-i-sela/bashkiriya/gorod-ufa Город Уфа: достопримечательности и история] *[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/11278-sipajlovtar Б.Ә.Аҙнабаев. Сипайловтар//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://newsbash.ru/society/interesting/8713-istorija-mikrorajona-sipajlovo-v-ufe.html История микрорайона Сипайлово в Уфе] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса ҡалаларҙың торлаҡ райондары]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] aeltft2blh7vsum7gyelgv3vphgdfdx Традиция 0 163807 1310154 1065058 2026-11-11T00:03:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310154 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тради́ция''' ({{Lang-la|trāditiō}} «риүәйәт», ''[[йола]]'') — исемһеҙ һәм стихиялы барлыҡҡа килгән нормалар, күҙаллауҙар, ҡағиҙәләр һәм үрнәктәр системаһы, ярайһы уҡ күп кеше тарафынан [[Ҡылыҡ|ҡылыҡ-тәртиптә]] ҡулланыла<ref>{{Книга|ответственный=Под ред. А. А. Ивина|заглавие=Философия: Энциклопедический словарь|место=М.|издательство=Гардарики|год=2004|isbn=5-8297-0050-6}}</ref>. Традициялар быуындан-быуынға тапшырыла һәм ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүселәрҙең береһе булып тора. == Терминдың килеп сығышы == '''«Традиция»''' төшөнсәһе {{Lang-la|trāditiō}} тигән һүҙгә, trādō («тапшырыу») тигән ҡылымға барып тоташа. Башта был һүҙ тура мәғәнәһендә ҡулланылған, матди ғәмәлде аңлатҡан: мәҫәлән, [[Боронғо Рим]]да берәйһенә берәй әйбер тапшырырға кәрәклеге тураһында һүҙ барғанда, хатта ҡыҙҙы кейәүгә биргәндә лә ошо һүҙҙе ҡулланғандар. Традиция төшөнсәһенең семантик спектры сиктәре, тәү сиратта, тапшырылғандың индивид барлыҡҡа килтергән продукт түгеллеген, әммә уның тарафынан нимәнеңдер кемгәлер тапшырылыуын аңлатҡан төшөнсә булған. Гидденс Энтони һәм башҡалар фекеренсә, традицияның хәҙерге мәғәнәһе [[мәғрифәтселек дәүере]]ндә үҫкән<ref name="Giddens2003">{{Книга|заглавие=Runaway world: how globalization is reshaping our lives|ссылка=https://books.google.com/books?id=KPMtVIsNo-wC&pg=PA39|год=2003|издательство=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-0-415-94487-8|страницы=39|автор=Anthony Giddens}}</ref><ref name="Shils2006-3">Shils [https://books.google.com/books?id=L-zr1Ovc5ggC&pg=PA3 3-6]</ref><ref name="Shils2006">Shils [https://books.google.com/books?id=L-zr1Ovc5ggC&pg=PA3 18]</ref>. Традиция боронғо дини йола йәки ғөрөф-ғәҙәттәргә ҡарата ла ҡулланылған, тик улар тылсым ҡатнаш мәғәнәһен юғалтҡан осраҡта<ref name="Shils2006-15">Shils [https://books.google.com/books?id=L-zr1Ovc5ggC&pg=PA15 15]</ref>. Башта традициялар телдән-телгә тапшырылған. Хәтерҙә ҡалдырырға шиғри алымдар, рифма һәм аллитерация кеүек ысулдар ярҙам иткән. Әммә бындай традициялар ҙа билдәле бер осорҙа барлыҡҡа килгән тигән фараз бар<ref name="Shils2006-12">Shils [https://books.google.com/books?id=L-zr1Ovc5ggC&pg=PA12 12]</ref>. Традициялар бөгөнгө көн ихтыяждарына яраҡлаштырыла ала<ref name="HobsbawmRanger-2-3">Hobsbawm [https://books.google.com/books?id=sfvnNdVY3KIC&pg=PA2 2-3]</ref><ref name="slang">S. Langlois, Traditions: Social, In: Neil J. Smelser and Paul B. Baltes, Editor(s)-in-Chief, ''International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences'', Pergamon, Oxford, 2001, Pages 15829-15833, {{ISBN|978-0-08-043076-8}}, {{DOI|10.1016/B0-08-043076-7/02028-3}}. [http://www.sciencedirect.com/science/article/B7MRM-4MT09VJ-4PM/2/1eb81ee3e63af98afa7a48ecacfb64a6 Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417071040/https://www.sciencedirect.com/science/article/B7MRM-4MT09VJ-4PM/2/1eb81ee3e63af98afa7a48ecacfb64a6 |date=2019-04-17 }}</ref>. Традициялар бик яй үҙгәрә<ref name="Shils2006-14">Shils [https://books.google.com/books?id=L-zr1Ovc5ggC&pg=PA14 14]</ref>. == Европа мәҙәниәтендә традициялар == Яңы дәүергә тиклем «традиция» (trāditiō) тигән латин төшөнсәһе мәҙәниәттең үткәне тип, ул хәҙерге көндә актуаллеген юғалтҡан, торғонлоҡ хас булған нәмә менән бәйле тип ҡаралған<ref name="autogenerated1">[http://www.dissercat.com/content/kultura-kak-faktor-obuslovlennosti-demokraticheskoi-traditsii-drevnei-gretsii Диссертация на тему «Культура как фактор обусловленности демократической традиции Древней Греции» автореферат по специальности ВАК 24.00.01 — Теория и история культуры | disse…]</ref>. Традицияларҙы Европа мәҙәниәте сиктәрендә аңлау Яңы дәүер башынан алып тарихи ҡарашҡа нигеҙләнә. Башта традиция төшөнсәһе бүләк кеүек тапшырылған нәмәгә хөрмәт булып торһа, артабан был аспект яйлап юғала. [[Антиклыҡ|Антик]] осор ахырында традиция төшөнсәһе христиан теологияһының үҙәгендә үҫешә, был, бер яҡтан, уның норматив киңәйеүенә, ә икенсе яҡтан — ratio менән традицияны ҡапма-ҡаршы ҡуйыу арҡаһында концептуаль ҡыйынлыҡтар тыуыуға килтерә. Традицияға, айырыуса сиркәүгә тәнҡитле ҡараш [[мәғрифәтселек дәүере]]ндә иң юғары нөктәгә етә. Ул саҡта «традиция» төшөнсәһе «иҫкелек» төшөнсәһенең синонимына әйләнә<ref name="autogenerated1"/>. === Мәғрифәтселек дәүере === [[Мәғрифәтселек дәүере]]ндәтрадиция төшөнсәһе өсөнсө сословиеның социаль-сәйәси эмансипацияһы проблемаһы менән бәйле бәхәстәр үҙәгенә эләгә. Һуңғыһы кешенең ғөмүмән азатлыҡ алыуы менән бәйләнгәс, традиция төшөнсәһе социаль-антропологик дискурс элементына әүерелә. Шул уҡ ваҡытта ул төрлөсә интерпретациялана, хатта уны шәхестең үҫеш юлындағы төп ҡаршылыҡ тип ҡарауға барып етелә. Һуңынан традиционалист авторҙар, атап әйткәндә, Ж. де Местр, иҫәпләүенсә, Мәғрифәтселек дәүере фекер эйәләренең традицияны бөтөнләй ҡабул итмәүе [[Бөйөк француз инҡилабы|Француз революцияһының]] идеология нигеҙенә ята. === XIX быуат === Мәғрифәтселек дәүерендә традицияларҙы тулыһынса кире ҡағыу арҡаһында консерватив романтизм уны, киреһенсә, рухланып күтәреп ала. [[XIX быуат]] башына Европа мәҙәниәтендә традицияларға амбивалент мөнәсәбәт хасил була, уға И. Г. Гердер баһа биреп, традицияны тарихты хәрәкәт иттереүсе төп көс тип һанай, шул уҡ ваҡытта уны шәхси инициативаны һәм тәнҡитле фекер йөрөтөүҙе йоҡлата торған «рухи әфиүн» тип атай. Әммә модерн менталитеты үҫешендә традицияларға мөнәсәбәт кире төҫ ала бара. Был мөнәсәбәтте фәнни танып белеү һәм техник-технологик ҡаҙаныштар көсәйтә генә. Быны XIX быуаттың беренсе яртыһындағы фәлсәфәүи системаларҙа һәм макросоциологик теорияларҙа күреп була ([[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|В. Ф. Гегель]], О. Конт, [[Карл Маркс|К. Маркс]]). Әгәр Гегель традицияны бөтә донъя тарихындағы рухты объективлаштырыу барышында мөһим урынға ҡуйһа, Маркс концепцияһында ул синыф һәм төркөм мәнфәғәттәрен сағылдырыу, идеологияның бер өлөшө, дингә бәйлелектә хатта киң халыҡ аңы менән манипуляциялау ҡоралы тип ҡарала. [[Фридрих Ницше|Ф. Ницшела]] ла кире мөнәсәбәт шәйләнә, ул традицияны ҡараңғылыҡ, артта ҡалғанлыҡ квинтэссенцияһы, суперкеше барлыҡҡа килеүгә ҡамасау тип ҡарай. === XX быуат === [[XX быуат]]тың беренсе яртыһының төп һыҙаты булараҡ, социаль тормоштоң «фундаменталь сәйәсиләшеүе» шунда ла сағыла: быға тиклем барлыҡҡа килгән күп һанлы сәйәси йүнәлештәр һәм халыҡ хәрәкәттәре электән килгән социаль традицияларҙы инҡар итеп, үҙҙәренә яңыларҙы уйлап сығарыу менән мәшғүл булған. Быны Э. Хобсбаум үҙ ҡараштарына тарихи нигеҙләмә булдырырға ынтылыш менән аңлатҡан. Был факт үҙе үк традицияларҙың социаль ысынбарлыҡ өсөн атрибутив характерҙа булыуын раҫлай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йола]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|статья=Традиция |автор=[[Гофман, Александр Бенционович|Гофман А. Б.]] |том=26 |страницы= |ref=Гофман }} * {{книга |автор = [[Рене Генон]] |часть = |заглавие = Очерки о традиции и метафизике |оригинал = |ссылка = |место = СПб. |издательство = |год = 2000 |страницы = 56—57 |isbn = }} * [[Есаулов И.А.]] [www.jesaulov.narod.ru/Code/articles.html Духовная традиция в русской литературе] // Литературная энциклопедия терминов и понятий. М., 2001. * {{книга |автор = Нечипуренко В. Н. |часть = |заглавие = Ритуал (опыт социально-философского анализа) |оригинал = |ссылка = |место = Ростов-на-Дону |издательство = |год = 2002 |страницы = 110—111 |isbn = }} * {{книга |автор = Alleau R. |часть = |заглавие = De la nature des symboles |оригинал = |ссылка = |место = Paris |издательство = |год = 1958 |страницы = |isbn = }} * {{статья | автор = Косинова О. А. | заглавие = К вопросу о трактовке понятия «традиция» в отечественной педагогике | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/2/Kosinova_Tradition/ | автор издания = | издание = Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]» | тип = | место = | год = 2009 | том = | номер = 2 — [[Педагогика]]. [[Психология]] | страницы = }} * {{статья | автор = Макаров А.И. | заглавие = Традиция против истории в философии современного европейского традиционализма | оригинал = | ссылка = http://ec-dejavu.ru/t/Traditionalism.html | автор издания = | издание = Диалог со временем. Альманах интеллектуальной истории | тип = | место = М | год = 2001 | том = | номер = 6 | страницы = 275—283 }} * {{книга |автор = Полонская И. Н. |часть = |заглавие = Традиция: от сакральных оснований к современности |оригинал = |ссылка = |место = Ростов н/Д |издательство = Изд-во Рост. ун-та |год = 2006 |страниц = 272 |isbn = }} * {{статья |автор = [[Ален де Бенуа]] |заглавие = Определение Традиции |оригинал = |ссылка = http://www.poluss.org/pdf/poluss-1-2008-2.pdf |издание = [http://www.poluss.org/alm.htm Альманах "Полюс"] |тип = |место = |год = 2008 |том = |номер = 1 |страницы = 3—4 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080828033547/http://www.poluss.org/pdf/poluss-1-2008-2.pdf |archivedate = 2008-08-28 }} == Һылтанмалар == {{wiktionary|традиция}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Обычай}} {{ВС}} [[Категория:Мәҙәниәт социологияһы]] [[Категория:Йолалар]] d5qxtk82c3ckwe7c8waazhiqvqz7isi Хуциев Марлен Мартынович 0 164117 1310283 1285246 2026-11-11T07:29:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310283 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуциев Марлен Мартынович ''' ([[4 октябрь]] [[1925 йыл]] — [[19 март]] [[2019 йыл]]) — грузин сығышлы СССР һәм Рәсәй кинорежиссеры, сценарист, актер һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986). Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (1993). Рәсәй художество академияһының Почетлы ағзаһы<ref>{{Cite web|url=http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-23-16-58-58.html|title=Состав РАХ|accessdate=2010-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128111812/http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-23-16-58-58.html|archivedate=2012-01-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128111812/http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-23-16-58-58.html |date=2012-01-28 }}</ref>. == Биографияһы == Марлен Хуциев 1925 йылдың 4 октябрендә [[Тбилиси|Тифлиста]] (хәҙерге [[Тбилиси]], [[Грузия]]) СССР эске һәм тышҡы сауҙа халыҡ комиссары урынбаҫары Хуциев Мартын Леванович (Хуцишвили) һәм актриса Нина Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Утенелишвили) ғаиләһендә тыуған. Исеме [[Карл Маркс|Маркс]], [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] исемдәренән алынған акроним. Тбилисиҙа 43-сө урта мәктәптә уҡый<ref>[https://sputnik-georgia.ru/columnists/20180809/241655128/Klub-43tbilisskaja-shkola-uchilis-Okudzhava-Tariverdiev.html Клуб 43 — тбилисская школа, в которой учились Окуджава и Таривердиев]</ref>. [[1950 йыл]]да ВГИК-та режиссер факультетын тамамлаған (Игорь Савченко оҫтаханаһы)<ref>Кино. Энциклопедический словарь. М.: Энциклопедия, 1987, с. 474.</ref>. [[1953 йыл|1953]]—[[1958 йыл]]дарҙа Одесса киностудияһында эшләй. 1959—1964 йылдарҙа — М. Горький исемендәге киностудияла, [[1965 йыл]]дан — "Мосфильм"да. Байтаҡ фильмдарында сценарий авторы йәки авторҙашы булараҡ сығыш яһай<ref>''[[Черненко, Мирон Маркович|Черненко М. М.]]''. [http://chernenko.org/297.shtml Марлен Хуциев. Творческий портрет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407141728/http://chernenko.org/297.shtml |date=2023-04-07 }}, [[Москва|М]]., Всесоюзное объединение «Союзинформкино», [[1988]]</ref>. Актер булараҡ, башҡа режиссерҙарҙың фильмдарында төшә. 1967 һәм 1986 йылдарҙа «Современник» театрында «Случай в Виши» исемле спектакль ҡуя (Артур Миллерҙың пьесаһы буйынса)р. [[1965 йыл|1965]] — [[1986 йыл]]дарҙа СССР кинематографистар союзы идаралығы секретары була<ref name=":0">{{Cite web|url=http://odessafilm.com.ua/index.php/home/persony/item/khutsiev-marlen-martynovich|title=Марлен Хуциев на сайте Одесской киностудии|accessdate=2014-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714141340/http://odessafilm.com.ua/index.php/home/persony/item/khutsiev-marlen-martynovich|archivedate=2014-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714141340/http://odessafilm.com.ua/index.php/home/persony/item/khutsiev-marlen-martynovich |date=2014-07-14 }}</ref>. [[1966 йыл]]да [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталиндың]] реабилитациялауына ҡаршы мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең хатына ҡултамға ҡуя<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=2012-11-16 }}</ref>. [[1968 йыл|1968]]—[[1971 йыл]]дарҙа Үҙәк телевидениеның «Экран» ижади берекмәһенең художество етәксеһе була. [[1978 йыл]]дан алып ВГИК-та нәфис фильм режиссураһы оҫтаханаһы менән етәкселек итә. Профессор. 1987—2009 йылдарҙа ВГИК -тың уйын киноһы буйынса режиссура кафедраһы мөдире була. [[1989 йыл]] Рәсәй кинорежиссерҙар гильдияһының Президенты итеп һайлана. 1994—1995 йылдарҙна «Европаға тәҙрә» кинофестивале президенты. [[1998 йыл]]дан рәйесе Рәсәй кинематографистар союзының уйын киноһы буйынса комитет рәйесе<ref name=":0">{{Cite web|url=http://odessafilm.com.ua/index.php/home/persony/item/khutsiev-marlen-martynovich|title=Марлен Хуциев на сайте Одесской киностудии|accessdate=2014-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714141340/http://odessafilm.com.ua/index.php/home/persony/item/khutsiev-marlen-martynovich|archivedate=2014-07-14}}</ref>. [[2008 йыл]]дың 19 декабрендә Рәсәй кинематографистар союзының рәйесе итеп һайлана. [[17 март]], [[2009 йыл]]дың 17 мартында съезд һөҙөмтәләрен законһыҙ тип таный<ref>[http://newsru.com/cinema/17mar2009/hutziev.html Суд признал VII съезд Союза кинематографистов незаконным. Кинорежиссёр Хуциев обжалует решение] на сайте [[Newsru.com]]</ref>. 2019 йылдың мартында Боткин дауаханаһына эләгә, шунда 94-се йшендә реанимация бүлегенд вафат була<ref>[https://lenta.ru/news/2019/03/19/hutsiev/ Умер режиссёр Марлен Хуциев]</ref>. 20 мартта Троекуров зыяратында ерләнә<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3917308#id1722204 Хуциева похоронят на Троекуровском кладбище /] [[kommersant.ru]]</ref><ref>[https://ria.ru/20190320/1551960384.html Марлена Хуциева похоронят на Троекуровском кладбище, сообщил источник /] [[РИА «Новости»]]</ref>. === Ғаиләһе === * Ҡатыны — Соловьева Ирина Семеновна (1927—2019) М. Горький исемендәге киностудия директоры (Хуциев менән берлектә)<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/01/05/v-reanimacii-skonchalas-zhena-rezhissera-marlena-hucieva.html|title=В реанимации скончалась жена режиссёра Марлена Хуциева|publisher=Российская газета}}</ref>. * Улы — Игорь Марленович Хуциев (1952), режиссер һәм сценарист. * Ейәнсәре — Нина Игоревна Хуциева [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның ҡытай бүлеген тамамлай, хәҙерге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. === Режиссерлыҡ эштәре === == Фильмографияһы == [[Файл:Marlen_Khutsiev_06.jpg|справа|мини|Марлен Хуциев, 2018 йыл]] * 1950 — Төҙөүселәр (диплом эше, ҡыҫҡа метражлы, Ф. Е. Миронер менән берлектә) * 1955 — Ляна (режиссер ассистенты) * 1956 — Заречный урамына яҙ килде (Ф. Е. Миронер менән берлектә) * 1958 — Ике Федор * 1964 —Ильич заставаһы * 1966 — Июль ямғыры * 1970 — Май айы булды (телевизион) * 1971 —Ал Париж елкәне (телевидение, документаль) * 1974 — Һәм барыбер мин ышанам… (документаль, М. М. Ромм, Э. Г. Климов, Г Н. Лавров менән берлектә) * 1983 — Һуңғы һүҙ * 1991 — Сикһеҙлек * 2001—1941 йылдағы кешеләре (документаль) * 2019 — Киске түгел (етештереү процесында)<ref>{{Cite web|url=http://na-zapade-mos.ru/105352-marlen-xuciev-zavershaet-kartinu-o-lve-tolstom-na-mosfilme.html|title=Марлен Хуциев завершает картину о Льве Толстом на «Мосфильме»|author=Долматова Р.|date=2016-01-12|publisher=na-zapade-mos.ru|accessdate=2016-01-17}}</ref> === Сценарист === {{Колонки}} * [[1958]] — Йәшлек урамы (Улица молодости, с Ф. Е. Миронер менән берлектә) * [[1964]] — Миңә егерме йәш (Ильич заставаһы, Г. Ф. Шпаликов менән берлектә) * [[1966]] — Июль ямғыры (Июльский дождь, А. Б. Гребнев менән берлектә) * [[1983]] — Һуңғы һүҙ (Послесловие) * [[1985]] — Джура — охотник из Мин-Архар һунарсыһы (И. М. Хуциев менән берлектә) * [[1991]] — Сикһеҙлек (Бесконечность) * [[2001]] — 1941 йылдағы кешеләр (Люди 1941 года, И. М. Хуциев менән берлектә) * [[2019]] — Киске түгел (Невечерняя, И. М. Хуциев менән берлектә) {{Ябыҡ-сик}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Vladimir_Putin_11_April_2001-2.jpg|мини|350x350пкс|[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Марлен Хуциевҡа 3-сө дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденын тапшыра. 2001 йыл]] * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1965 йыл|1965]])<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/49/44148?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 26 ноября 1965 года «О присвоении почётных званий РСФСР работникам кинематографии»]</ref> * РСФСР-ҙың халыҡ артисы ([[1977 йыл|1977]])<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/61/42433?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 7 января 1977 года «О присвоении почётного звания народного артиста РСФСР»]</ref> * СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1986 йыл|1986]])<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/147/45449?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18 февраля 1986 года № 4173—XI «О присвоении почётного звания „Народный артист СССР“ тов. Хуциеву М. М.»]</ref> * Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы ([[1993 йыл|1993]]) — ''«Сикһеҙлек» нәфис фильмы өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/4999 Указ Президента Российской Федерации от 7 декабря 1993 года № 2120 «О присуждении Государственных премий Российской Федерации в области литературы и искусства 1993 года»]</ref> * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[2006 йыл|2006]])<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/23850 Указ Президента Российской Федерации от 29 мая 2006 года № 514 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Хуциева М. М.»]</ref> * III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ([[2000 йыл|2000]])<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/16390 Указ Президента Российской Федерации от 25 декабря 2000 года № 2080 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Хуциева М. М.»]</ref> * IV дәрәжә "Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн " ([[1996 йыл|1996]])<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/9147 Указ Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 512 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[2010 йыл|2010]])<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/31845 Указ Президента Российской Федерации от 5 октября 2010 года № 1206 «О награждении орденом Почёта Хуциева М. М.»]</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[2016 йыл|2016]])<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201610270009?index=20&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 26 октября 2016 года № 572 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе» ордены]] ([[1975 йыл|1975]])<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/209/51294?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 3 октября 1975 года № 2356—IX «О награждении режиссёра Хуциева М. М. орденом „Знак Почёта“»]</ref> * Венеция кинофестивалендә жюриҙың махсус призы (1965, «Ильич заставаһы») * Римда Европа кино фестивале (1965, «Алтын пластина», «Ильич заставаһы») * Рәсәй Федерацияһы Президентының Махсус призы, [[1999 йыл|1999]]<ref>{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1068451|title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 12 июня 1999 года № 190-рп «Об учреждении специального приза Президента Российской Федерации „За выдающийся вклад в развитие российского кино“»|accessdate=2010-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514215736/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1068451|archivedate=2013-05-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514215736/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1068451 |date=2013-05-14 }}</ref> * Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Мәскәү мэрияһы премияһы ([[1999 йыл|1999]]<ref>[http://docs.cntd.ru/document/901742659 Распоряжение Мэра Москвы от 20 августа 1999 года № 901-РМ «О присуждении премии Мэрии Москвы в области литературы и искусства»]</ref> * Документаль кино һәм телевидение өлкәһендә «Лавровая ветвь» Милли премия — 2002 йыл өсөн * «Триумф» премияһы ([[2004 йыл|2004]]) * «Намыҫ һәм абруй» номинацияһында «Ника» кинопремияһы (2005 * Рәсәй Милли кинематографик сәнғәте һәм фәндәре академияһы академигы<ref>[http://kinoacademy.ru/page/list-members Cписок членов Национальной Академии кинематографических искусств и наук России]</ref> * «Ника» Рәсәй кинематография сәнғәте академияһы академигы * Эстетика һәм сәнғәтирекле академияһы академигы ([[Мәскәү]])<ref>[http://www.independent-academy.net/about/members/huciev.html Состав академии. Марлен Мартынович Хуциев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404020040/http://www.independent-academy.net/about/members/huciev.html |date=2013-04-04 }}</ref> һәм башҡалар == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.alexnews.info/archives/11866 Марлен Хуциев на кинофестивале «Сталкер»] [[Категория:Рәсәй кинематографистары союзы ағзалары]] [[Категория:«Ника» Рәсәй Кинематография сәнғәте академияһы академиктары]] [[Категория:СССР Кинематографистар союзы ағзалары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2019 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат педагогтары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:XXI быуат сценаристары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:XXI быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтын тамамлаусылар]] [[Категория:С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусылары]] jdh1w9qlqe90upcm5hu9trvvu3v27tn Скоблин Алексей Петрович 0 164310 1310026 1302802 2026-11-10T15:49:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310026 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скоблин Алексей Петрович''' ({{Lang-uk|Олексій Петрович Скоблін}}; [[23 март]] [[1926 йыл]] — [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]]ның медицина ғалимы, хирург, ортопед, травматолог; [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]] (1961), профессор (1964). Күп кенә ғилми хеҙмәттәр һәм уйлап табыуҙар авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/837553 Изобретатель СКОБЛИН АЛЕКСЕЙ ПЕТРОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/837553/ Патенты автора СКОБЛИН АЛЕКСЕЙ ПЕТРОВИЧ]</ref>. == Биографияһы == 1926 йылдың 23 мартында [[Ростов өлкәһе]]нең Новочеркасск районы районыны Хуторок ауылында (хәҙерге [[Новочеркасск|Новочеркасск микрорайоны)]] тыуған. 1948 йылда Харьков медицина институтын (хәҙерге Харьков милли медицина университеты) тамамлай. 1953 йылда «Лечение саназином экспериментального костно-суставного туберкулеза у кроликов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[http://mednet.by/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=en&C21COM=S&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS&S21FMT=fullwebr&S21ALL=%3C.%3EA%3D%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%90.%20%D0%9F.$%3C.%3E&Z21ID=&S21SRW=dz&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=&S21CNR=10 Автореферат диссертации кандидата медицинских наук]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1961 йылда «Характеристика некоторых сторон минерального обмена при костной аутопластике в эксперименте» тигән темаға докторлыҡ диссертациһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008435252 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128233810/https://search.rsl.ru/ru/record/01008435252 |date=2021-11-28 }}</ref> === Эшмәкәрлеге === Институтты тамамлағас, 1949 йылдан И. М. Ситенко исемедәге [https://sytenko.org.ua/ Украин ғилми-тикшеренеү институтының травматология һәм ортопедия] бүлегендә ординатор булып эшләй. 1966-1987 йылдарҙа — Ҡырым медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедраһы мөдире (1980-1981 йылдарҙа — проректор, 1987-2003 йылдарҙа — кафедра профессоры).<ref name="info-farm">[https://info-farm.ru/alphabet_index/s/skoblin-aleksejj-petrovich.html Скоблин Алексей Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507132606/https://info-farm.ru/alphabet_index/s/skoblin-aleksejj-petrovich.html |date=2021-05-07 }}</ref> Шулай уҡ В.И. Вернадский исемендәге Таврия милли университетында уҡыта. А. П. Скоблин еткселегендә егерменән артыҡ медицина фәндәре кандидаты ғилми исеменә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, һәм биш докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. [[КПСС]] ағзаһы. Ҡырым өлкәнең ортопед-травматологтар ғилми йәмғиәтенең рәйесе була. <ref name="info-farm"/> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы (1970). * Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). * «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе(1959) * «Социалистик ярышта еңеүсе» исеме. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Українська радянська енциклопедія : [12-ти. т.] / гол. м. п ре; редкол.: Шул о. к. Антонов ін... — 2-ге төрө. — 10 Томда : Салют — Стоговіз. — К. :- Ая. ре УРА, 1983. — С. 230-231. == Һылтанмалар == * [http://museum.cfuv.ru/wp-content/uploads/2019/01/professors_of_cfuv_v3.pdf Ҡырым федераль университеты профессоры. В. И. Вернадский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006134246/http://museum.cfuv.ru/wp-content/uploads/2019/01/professors_of_cfuv_v3.pdf |date=2021-10-06 }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:«Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 мартта тыуғандар]] [[Категория:Харьков милли медицина университетын тамамлаусылар]] 6kqvxiyof2poogvv5gu3gnj7tyylpzw Санъяров Фәнзил Бүләк улы 0 164331 1309973 1286922 2026-11-10T12:37:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309973 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Санъяров Фәнзил Бүләк улы''' ([[17 февраль]] [[1953 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], [[Журналистика|журналист]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы<ref name="Санъяров">[http://bishaul.ru/zemljki/386-f1241nzil-b1199l1241k-uly-sanyarov-sanyarov-fanzil-bulyakovich.html Фәнзил Бүләк улы Санъяров ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119150625/https://bishaul.ru/zemljki/386-f1241nzil-b1199l1241k-uly-sanyarov-sanyarov-fanzil-bulyakovich.html |date=2021-01-19 }}</ref>. == Биографияһы == Фәнзил Бүләк улы Санъяров 1953 йылдың 17 февралендә [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Бишауыл-Уңғар]] ауылында тыуған. Һәүәләй урта мәктәбен тамамлағас, [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Синтетик каучук» заводында аппаратсы булып эшләй<ref name="Санъяров"></ref>. 1980 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 1988 йылда Свердловск дәүләт педагогия институтының дефектология, 2000 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның юридик факультеттарын тамамлаған. Мәғариф системаһында оҙаҡ йылдар етәксе вазифалар башҡара. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Рәсәй мәғариф алдынғыһы * Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы * Педагогик хеҙмәт ветераны * Башҡортостан һәм Рәсәйҙең «Йыл уҡытыусыһы» (1993, 1994 йылдар) * Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Фәнзил Бүләк улы Санъяров — әүҙем йәмәғәтсе. I—III [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтай]]ҙары делегаты, Башҡарма комитет, Совет ағзаһы. Бөгөнгө көндә Мәғариф һәм фән комиссияһы рәйесе. Өфө ҡала округы хакимиәтенең туған һәм дәүләт телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса комиссияһы ағзаһы<ref name="Санъяров"></ref>. == Ижады == Әҙәби ижад һәм [[журналистика]] өлкәһендә әүҙем шөғөлләнә. Республика баҫмаларында шиғырҙары, әҙәби тәнҡит мәҡәләләре, публицистик очерктары баҫыла. Ул — [[Ватандаш|«Ватандаш»]], [[Башҡортостан уҡытыусыһы|«Башҡортостан уҡытыусыһы»]] журналдары, [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите лауреаты. 2011 йылда «Башҡортостан» гәзите ойошторған «Һөйөү һалдың кескәй йөрәгемә…» республика конкурсында II урын яулай<ref name="Санъяров"></ref>. Өс китап һәм 150-нән ашыу ғилми мәҡәлә авторы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bishaul.ru/zemljki/386-f1241nzil-b1199l1241k-uly-sanyarov-sanyarov-fanzil-bulyakovich.html Фәнзил Бүләк улы Санъяров ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119150625/https://bishaul.ru/zemljki/386-f1241nzil-b1199l1241k-uly-sanyarov-sanyarov-fanzil-bulyakovich.html |date=2021-01-19 }} * [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/23398-r-osora-haly-ul-tyuyra.html «Һәр осорҙа халыҡ ул тыуҙыра»]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://rpli.ucoz.ru/news/v_gbou_rpli_sostojalsja_respublikanskij_seminar_uchitelej_bashkirskogo_jazyka/2019-03-19-1048 В ГБОУ РПЛИ состоялся республиканский семинар учителей башкирского языка] * [https://web.archive.org/web/20190913161927/http://gsrb.ru/ru/press-center/news/59228 Юмабика Ильясова вручила Почетную грамоту Государственного Собрания Фанзилю Саньярову] * [https://www.dissercat.com/content/osobennosti-yazyka-i-stilya-eposa-ural-batyr Особенности языка и стиля эпоса «Урал-батыр»] 9ecjv077xsmv9r38m2he6shg8u59sq3 Улус 0 166182 1310205 1286950 2026-11-11T03:28:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310205 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Улус''' (олоҫ) — [[халыҡ]] һәм [[дәүләт]] төшөнсәһен билдәләүсе [[төркиҙәр|төрки]] һәм [[Монгол империяһы|монгол]] йәмәғәт ойошмаһы термины; [[Монгол империяһы]], [[Алтын Урҙа]], [[Ҡазан ханлығы]], [[Себер ханлығы]] һәм башҡа дәүләттәр составында административ‑территориаль берәмек. Шулай уҡ [[урҙа]], [[ғәскәр]] төшөнсәһен билдәләй, дәүләт йәки [[ил]] һүҙҙәренә тура килә. [[Сыңғыҙхан]] империяһында, тарихта Жуси ([[Алтын Урҙа]]) һәм [[Сығатай]] улустары мәшһүр булған. Был улустар хакимдары ''улусбәк'' йәки ''әмир'' тип аталған. == Алтын Урҙала улус бүленеше == Алтын Урҙалағы улус бүленешен Батый хан (Бату) Үҙәк Европаға кампания тамамланғандан һуң индерә. Көнсығыш Европала 5 улус булдырыла. Улар араһындағы сиктәр ҙур йылғалар буйлап яһалған. Уларҙың территориялары күпселеге күсмә халыҡ булған дала өлкәләрен дә, һәм күпселеге ултыраҡ халыҡтарҙы ла үҙ эсенә алған (Русь, Иҙел Булғарияһы, мордва ерҙәре һәм урман зонаһының башҡа халыҡтары). Улустарҙың административ үҙәктәре ғәҙәттә көньяҡта, далаларҙа, күсмә көтөүселәр ҡышлаған ҡалаларҙа урынлашҡан, һәм сиктәр аныҡ ҡына итеп йылға йырҙалары менән билдәләнгән. Улустарҙың сик йылғаларынан йыраҡтараҡ урынлашҡан төньяҡ территорияларының сик зоналары иһә аныҡ ҡына булмаған. Улустарҙың ярайһы автономиялы булыуы арҡаһында, уларҙың сиктәре Көнсығыш Европаның артабанғы сәйәси һәм этник тарихына йоғонто яһай. 5 билдәле көнбайыш улусы бар (шартлы исемдәр): *Дунай-Днестр улусы *Днестр-Днепр улусы *Днепр-Дон улусы *Дон-Волжск улусы *Иҙел-Яйыҡ улусы <ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=F&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU Энциклопедия истории Украины]</ref> == Бөйөк Монголия тарҡалғандан һуңғы улустар == 1266 йылда [[Урта Азия]]ла Бөйөк Монголия тарҡалғандан һуң [[Төрки халыҡтар|төрки]]-[[Монгол халыҡтары|монгол]]<ref>{{Китап|автор=Каррыев А.|заглавие=История Туркменистана|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=EcI8AAAAMAAJ&dq=%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A7%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%81|ответственный=|издание=|место=|издательство=Туркменистан|год=1966|страницы=69|страниц=534|isbn=}}</ref> дәүләте - Сығатай (Жағатай) улусы барлыҡҡа килгән. Сығатай [[Сыңғыҙхан]]дың улы була һәм ул идара иткән улус уның исеме менән йөрөтөлә. 1326 йылдан алып Сығатай улусында рәсми рәүештә [[ислам]] дәүләт дине итеп ҡабул ителә. XIII быуат аҙағында Улус ерҙәре хәҙерге Монголия һәм Ҡытай сигендәге Амударъянан Алтай тауҙарына тиклем майҙандарҙы биләй, был яҡынса Ҡара Ҡытай ханлығы биләмәләре хәтлек була. Ошо осорҙа улус ҙур уңыштар ҡаҙана<ref>See Barnes, Parekh and Hudson, p. 87; Barraclough, p. 127; ''Historical Maps on File'', p. 2.27; and LACMA for differing versions of the boundaries of the khanate.</ref>. == Башҡорт иле Монгол империяһы осоронда == 1224 йылда [[Сыңғыҙ хан]] империяны үҙенең улдары араһында бүлгән һәм Джучи (Жуси) Улусы барлыҡҡа килгән. Джучиҙың улы [[Бату]]ҙың (урыҫ йылъяҙмаларында - Батый) 1236—1242 йылдарҙа Көнбайышҡа һөжүменән һуң биләмәләре көнбайышҡа табан киңәйгән һәм Түбәнге Волга буйы улусының үҙәгенә әйләнгән. Монгол яуы һөжүменә ҡаршы 14 йыл дауамында башҡорттар бер туҡтауһыҙ (1220 йылдан алып 1234 йылға тиклем) уларға ҡаршы һуғыша. Ҡаты алыштарҙа өҫтөнлөк алырға бирмәгән башҡорттар менән монголдар менән килешеү ҡабул итә<ref>''[[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н.]]'' [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/gumil1/25.php «Древняя Русь и Великая степь». гл. 165. «То же на уровне массы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419221923/https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/gumil1/25.php |date=2021-04-19 }}</ref>. Иң баш бирмәҫ халыҡтар тураһында бәйән иткәндә, [[:ru:Сокровенное сказание монголов|«Монголдарҙың хикәйәте»ндә]] башҡорттар атап үтелгән<ref>{{начало цитаты}}«Встречал сильное сопротивление со стороны тех народов и городов, завоевание которых ему ([[Субәҙәй]]гә) было поручено Чингисханом, а именно: Канлин ([[ҡаңлы]]лар), Кибчаут ([[ҡыпсаҡтар]]т), Бачжиат ([[башҡорттар]]), Орусут ([[урыҫтар]]), Асут (асс-осетиндар), а также и городов за многоводными реками Адиль ([[Волга]]) и Чжаях ([[Яйыҡ]])»{{конец цитаты|источник={{книга|автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год =|том= II |страниц = 400 |страницы = 175 |isbn = 978-5-91608-100-8}}}}</ref>. Башҡорт иле шул осорҙа тап ошо — [[Евразия]]лағы урта быуат дәүләте [[Алтын Урҙа]] (''Джучи Улусы'', [[Төрки телдәре|төркисә]] ''Ҙур Улус'' — «Бөйөк дәүләт»<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/03/hm3_5_13_1.html Золотая Орда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023202504/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/03/hm3_5_13_1.html |date=2011-10-23 }}</ref>) биләмәләренә ингән. <ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/9983-ulus Улус//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811033203/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/9983-ulus |date=2020-08-11 }}</ref> [[Алтын Урҙа]] дәүләтенең Шәйбан улусына ҡараған башҡорттар, [[Монгол империяһы]] составында территориаль автономия булараҡ, XIII—XIV быуаттарҙа бейлеккә ярлыҡ алғандар{{sfn| Мажитов Н. А., Султанова А. Н.|1994|страницы=}}. == Улустарға бүленеш яңы тарихта == [[1920]]—[[1943]] йылдарҙа [[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡстанда]] улус һүҙе район бүленешенә ҡарата ҡулланыла. Бөгөнгө [[Рәсәй]]ҙә [[Бурятия]]ла ауылдар һәм [[Саха Республикаһы]] (Яҡутстан) ауыл хужалығы райондары ''улус'' тип атала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|82953|Улус, 11 б. — 20 б. башында Рәсәйҙә адм.‑терр. берәмек|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}} * {{БЭ|77192|Улус}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Улус|М. Кроль.|том=XXXIVa|страницы=698—700}} * [http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-14234.htm Улус (происхождение улус, этимология улус)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923204634/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-14234.htm |date=2015-09-23 }} * [http://www.oktmo.ru/locality_type_registry/ ОКТМО. Реестр типов населённых пунктов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019152806/http://www.oktmo.ru/locality_type_registry/ |date=2017-10-19 }} * [https://www.litmir.me/br/?b=138934&p=1 Михаил Георгиевич Худяков. Очерки по истории Казанского ханства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917083422/https://www.litmir.me/br/?b=138934&p=1 |date=2021-09-17 }} [[Категория:Монгол дәүләттәре]] [[Категория:Урта Азия тарихы]] [[Категория:Феодализм]] [[Категория:Рәсәйҙең административ берәмектәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] s0u43u6un9h3qf79ofxt7fue4jqsx97 Сыбаркүл ҡәлғәһе 0 166908 1310073 1284375 2026-11-10T19:13:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310073 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сыбаркүл ҡәлғәһе''' ({{lang-ru|Чебаркульская крепость}}) — [[Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл]] күле янында урынлашҡан ҡәлғә. == Тарихы == Рәсәй тарихсыһы [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] үҙенең «Топография Ырымбурская» («Ырымбур топографияһы») китабында ҡәлғә урыны тураһында былай тип яҙа<ref>{{Китап|автор=[[Рычков, Пётр Иванович|Рычков Пётр Иванович]]|год=1762|тираж=|isbn=|серия=|страниц=263|столбцы=|страницы=185, 188|том=|издательство=Типографїя [[Петербургская академия наук|Императорской Академїи Наукъ]]|часть=|место=СПб.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://web.archive.org/web/20151222100946/http://www.bookva.org/books/952|оригинал=|заглавие=Топографїя Ырымбурская, часть II|ссылка часть=|ref=Рычков}}</ref>: {{Цитата|[[Кундрашинская слобода|Кундрашинская]], надъ озеромъ [[Кундрава]]ми, на отвобной землѣ къ крѣпости Сыбаркүлской, изъ коего выпала рѣчка [[Увелька]], и пала въ Уй рѣку, подъ крѣпостью Троицкою...<br>Чебаркульская крѣпость, при озерѣ именуемомъ Сыбаркүл......От Чилябинской до нее по новопроложенной дорогѣ 64, а отъ Ырымбура 508 верстъ...}} Сыбаркүл ҡәлғәһен төҙөү [[Ырымбур губернаһы]]ның буласаҡ башҡалаһына — Ырымбур ҡәлғәһенә аҙыҡ-түлек ташыу һәм [[Рәсәй империяһы]]ның көньяҡ-көнсығыш сиктәрен һаҡлау өсөн терәк пункт булдырыу зарурлығы менән бәйле булға.<ref>[http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&id_rn=&id_sity=49&tt=9&rr=5&plash=hist История города Сыбаркүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162302/https://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&id_rn=&id_sity=49&tt=9&rr=5&plash=hist |date=2018-06-12 }}</ref>. Ҡәлғә беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. === Ҡәлғәнең төҙөлөүе === 1734 йылда И. К. Кирилов етәкселегендә [[Ырымбур экспедицияһы]] ойошторола, уның маҡсаты Ырымбур һәм ҡаланың көньяҡ-көнсығышында ҡәлғә-форпостар төҙөү була. Батшабикә [[Анна Иоанновна]] [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищевҡа]] ҡәлғәләр төҙөлөшөнә етәкселекте ышаныс менән тапшыра. Татищев тәҡдиме буйынса, нығытмаларҙың береһе Сыбаркүл күле янында төҙөлөргә тейеш тип табыла. В. Н. Татищевтың был күл янында ҡәлғә төҙөү талабы практик йәһәттән отошло булыуы менән аңлатыла. Сыбаркүл күле янынан бер нисә тарихи йәһәттән әһәмиәтле юл үтә, һәм был урында нығытма төҙөү башҡортарҙың хәрәкәтен контролдә тоторға мөмкинлек бирә. 1736 йылдың 25 апрелендә Сыбаркүл нығытмаһының нигеҙе һалына, был дата шулай уҡ ошо исемдәге ҡала барлыҡҡа килеү көнө лә булып тора ([[Сыбаркүл (ҡала)|[[Сыбаркүл ҡалаһы]]). Яңы нығытмаға исем яҡындағы күлдән алынған. Ҡәлғәнең планын эштәр күҙәтсеһе Еган фон Баннер һыҙған. Ҡәлғәнең беренсе версияһы ул ваҡытта төҙөлгән бөтә нығытмалар кеүек стандарт модель буйынса төҙөлмәгән, йәғни, форпост рәүешле итеп һалынған — кәрәкле бар ҡоролмалар һәм гарнизон диуар эсендә ҡалдырылған. Ҡәлғә бурап һалынған ағас ҡоймалар менән уратыла, мөйөштәрендә ҡоймаларҙан сығыбыраҡ торолған дүрт манара һалына. Ҡәлғәнең баштағы дәүмәле 18,5 × 30 сажин<ref>Сажин — 2,13 метрға тигеҙ булған элекке оҙонлоҡ үлсәү берәмеге</ref> була. Ырымбур экспедицияһы вәкилдәренең береһе Татищевҡа һатында былай тип яҙған: {{Цитата|По силе присланных ордеров от вашего превосходительства в прибытие мое с командою к Чебаркулю крепость земляную с помощию божиею заложили августа 10 дня, которой построено вышины аршина в полтретьи и выше...}} Сыбаркүл ҡәлғәһе эсендә хәрби казармалар, ҡорал келәте, аҙыҡ-түлек амбарҙары урынлашҡан, башҡа ҡоролмалар ҡәлғә диуарынан тышҡа сығарылған. 1739 йылда ҡәлғәгә иҫәт казак полкы һәм [[Иҫәт провинцияһы|Исәт провинцияһы]] хакимиәте күсә. Шулай итеп, 1743 йылға тиклем Сыбаркүл ҡәлғәһе Иҫәт крайының административ үҙәге була. 1745 йылда ҡәлғә территорияһында Преображенск сиркәүе төҙөлгән. 1760 йылға ҡарата ҡәлғәлә 300-гә яҡын ихата урынлашҡан, 294 [[Урал казак ғәскәре|ғәскәри казак]] булған. Ҡәлғә тыштан махсус яйланмалар, кәртә, соҡорҙар менән нығытылған. Срѣтенїя Господня сиркәүе булған. Ҡәлғәнән 5 саҡрым алыҫлыҡта, [[Оло Мисәш]] күле янында юғары сифатлы фарфор етештереү өсөн яраҡлы аҡ балсыҡ ятҡылыҡтары табыла. Ошо маҡсатта балсыҡ йыуыу заводы төҙөлә. 15 саҡрым көньяҡтараҡ [[Күндерәү (күл)|Күндерәү күле]] янында ҡара, шулай уҡ кирбес төҫлө, аҡһыл-зәңгәр балсыҡ ятҡылыҡтары табыла, уларҙы мейестәрҙе декоратив биҙәкләп һылау өсөн ҡулланалар<ref>{{Китап|автор=[[Рычков, Пётр Иванович|Рычков Пётр Иванович]]|год=1762|тираж=|isbn=|серия=|страниц=263|столбцы=|страницы=188|том=|издательство=Типографїя [[Петербургская академия наук|Императорской Академїи Наукъ]]|часть=|место=СПб.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://web.archive.org/web/20151222100946/http://www.bookva.org/books/952|оригинал=|заглавие=Топографїя Ырымбурская, часть II|ссылка часть=|ref=Рычков}}</ref><ref>{{Китап|автор=[[Рычков, Пётр Иванович|Рычков Пётр Иванович]]|год=1762|тираж=|isbn=|серия=|страниц=331|столбцы=|страницы=256—257|том=|издательство=Типографїя [[Петербургская академия наук|Императорской Академїи Наукъ]]|часть=|место=СПб.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://web.archive.org/web/20151222100946/http://www.bookva.org/books/952|оригинал=|заглавие=Топографїя Ырымбурская, часть I|ссылка часть=|ref=Рычков}}</ref>. === Пугачев ғәскәре һәм ҡәлғә яҙмышы === 1774 йылда Сыбаркүл нығытмаһы етәкселегендә [[Пугачёв Емельян Иванович|Е.]] [[Пугачёв Емельян Иванович|И. Пугачев]] етәкселегендәге[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|баш күтәргән крәҫтиәндәр]] өсөн форпост була, һәм бында пугачевсылар [[Силәбе|силәбе ҡәлғәһе]]Силәбе ҡәлғәһен алырға әҙерләнәләр. Мәгәр һөжүм уңышһыҙ була, һәм «пугачевсылар» Сыбаркүл нығытмаһына кире ҡайта. «Фетнәселәрҙең» хакимиәт ғәскәрҙәренән еңелеүен ишетеп, сыбаркүлдәр Пугачев ғәскәре кире ҡайтыр тип уйламайҙар. Ләкин баш күтәреүселәр кире ҡайта һәм ҡәлғәгә һөжүм итә. Ҡәлгә, сиркәү яндырыла Сыбаркүл нығытмаһын аяҡҡа баҫтырыу өсөн кәм тигәндә ике йыл ваҡыт кәрәк була. «Пугачев тарихы» китабында А. С. Пушкин [[Пушкин Александр Сергеевич|А.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|С. Пушкин]] Пугачев армияһының Сыбаркүл нығытмаһында булыуы һәм И. И. Михельсон хакимиәт ғәскәрҙәре менән [[Михельсон Иван Иванович|И.]] [[Михельсон Иван Иванович|И. Михельсон]] Пугачев крәҫтиән армияһы араһында булған һуғышты һүрәтләй. === Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡәлғәнең роле === Өфө тарихсыһы Игнатьевтың 1869 йылда баҫылған «Отряд Чебаркульский Троицкого уезда» мәҡәләһендә, Сыбаркүл ҡәлғәһе"[[Башҡорт ихтилалдары|башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа баһалап бөткөһөҙ]] роль уйнай" тигән фекер әйтелә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Р. Г. Игнатьев.|заглавие=Отряд Чебаркульский Троицкого уезда|ссылка=http://posredi.ru/b14_04_21_Chebarkul.html|издание=Ырымбурские губернские ведомости|тип=газета|место=Ырымбур|издательство=|год=1869|номер=|страницы=|ref=Игнатьев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218095330/http://posredi.ru/b14_04_21_Chebarkul.html|archivedate=2014-12-18}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сыбаркүл (ҡала)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == # Васитьева, Л. В. Чебаркуль, город / Л. В. Васильева // Челябинская область : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: К. Н. Бочкарев (гл. ред.) [и др.]. — Челябинск, 2008. — Т. 7. — С. 134—137. # Рахимов, Э. Х. Чебаркульский край / Рахимов Эдуард Хакимович. — 2-е изд., перераб. и доп. — Чебаркуль : [б. и.], 2004. — 200 с. # Витевский, В. Н. Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Т. 1 / В. Н. Витевский. — Казань : [б. и.], 1897. — XLVII, 616, XII c. # Акулич, Л. В. Родной край : пособие для учащихся / Л. В. Акулич, Э. Х. Рахимов. — Чебаркуль : [б. и.], 2000. — 57 с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200128173939/http://chebarcul.ru/city Сыбаркүл ҡала округының рәсми сайты] * [http://ch-adm.ru/history Сыбаркүл муниципаль районының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120171645/http://ch-adm.ru/history |date=2020-11-20 }} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] gwjpgym2k1m8xre4i2fwnddlsmg63z5 Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы 0 168050 1310268 1282264 2026-11-11T06:55:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310268 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы''' (''АТиСО'', 1990 йылға тиклем — ''Н. М. Шверник исемендәге ВЦСПС профсоюз хәрәкәте Юғары мәктәбеф'') — Мәскәүҙәге юғары уҡыу йорто. [[1919 йыл]]да нигеҙләнгән. Тулы исеме — ''юғары белем биреү профсоюздарҙың белем биреү учреждениеһы «Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы»''<ref>[http://www.fnpr.org.ru/ <span data-segmentid="108" class="cx-segment">езав</span>]</ref>. 12 филиалы бар. Академияның ойоштороусыһы булып ВЦСПС-тың вариҫы — Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар Федерацияһы тора. == Тарихы == === Профсоюз хәрәкәтенең юғары мәктәбе === Уҡыу йортона [[1919 йыл]]дың апрелендә II Бөтә Рәсәй профсоюздар съезы ҡарары буйынса ВЦСПС-тың Инструкторлыҡ мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына.{{Sfn|Петров|1971|с=}} [[1920 йыл]]да Инструкторлыҡ мәктәбе ВЦСПС Профсоюз хәрәкәтенең юғары мәктәбе итеп үҙгәртелә (ВШПД), ул 1940 йылда квалификациялы профсоюз эшселәре әҙерләү өсөн юғары уҡыу йорто статусы ала.{{Sfn|Петров|1971|с=}} [[1950 йыл]]да мәктәпкә СССР-ҙа һәм сит илдә профсоюз хәрәкәте тарихы, сәйәси экономия һәм хеҙмәт иҡтисады буйынса көндөҙгө һәм ситтән тороп аспирантура асыу һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлауға ҡабул итеү хоҡуғы бирелә{{Sfn|Петров|1971}} Мәктәп эргәһендә профсоюз хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү курстары һәм Азия, Африка һәм Латин Америкаһы илдәренең профсоюз активистары өсөн курстар була.{{Sfn|Петров|1971|с=}} [[1969 йыл]]да мәктәп [[СССР Юғары Советы]] Президиумы указы менән, нигеҙ һалыныуҙың 50-йыллығы менән бәйле, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә{{Sfn|Петров|1971}} === Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы === 1990 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Министрҙар Советы Ҡарары менән Профсоюз хәрәкәтенең юғары мәктәбе (ВШПД) Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы (АТиСО) итеп үҙгәртелә. 1999 йылда академия коллективына [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президенты]] рәхмәт белдерә, ә уның хеҙмәткәрҙәренең һәм уҡытыусыларының ҙур төркөмө дәүләт наградалары менән билдәләнә. 2009 йылда академия ректораты һәм уның ойоштороусыһы ФНПР араһында конфликт килеп сыға. Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы, сәбәптәрен аңлатмайынса, академия ректоры Алексей Шулусты эшенән ҡыуып сығара, ректор вазифаһын башҡарыусы итеп, ғилми дәрәжәһе булмаған, ләкин ФНПР рәйесе урынбаҫары Т. Фролованың улы булған В. Малышев тәғәйенләнә<ref>[http://www.fnpr.org.ru/ <span data-segmentid="108" class="cx-segment">имых</span>]</ref>. == Ойоштороусы == Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының ойоштороусыһы — Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар Федерацияһы (ФНПР). == Факультеттары == Академияның баш ойошмаһында (2019 йылдың ғинуарына ҡарата) дүрт факультет бар: Иҡтисад; Юридик; Социаль-гуманитар; Урта профессиональ белем биреү. == Аспиранттар һәм студенттарҙың һаны == 2014 йылға ҡарата юғары уҡыу программаһы буйынса уҡыусы студенттар һаны 16815 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән: Баш структурала — 2739 кеше (шул иҫәптән 1568 кеше ситтән тороп); Филиалдарҙа — 14076 кеше (шул иҫәптән 12056 кеше ситтән тороп) Студенттарҙың бөтәһе лә тиерлек түләп уҡыған — 2014 йылда тик баш ойошмала ғына 220 студент-бюджетник<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://atiso.ru/attachments/article/1388/obsh_chisl_obuch_2014.pdf|title=Общая численность обучающихся в ОУП ВО "АТиСО|accessdate=2017-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329093925/http://www.atiso.ru/attachments/article/1388/obsh_chisl_obuch_2014.pdf|archivedate=2017-03-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329093925/http://www.atiso.ru/attachments/article/1388/obsh_chisl_obuch_2014.pdf |date=2017-03-29 }}</ref>. 2014 йылда академияла урта профессиональ белем биреү программалары буйынса уҡыусы 407 студент (бөтәһе лә көндөҙгө бүлектә) була, шуларҙан 252 кеше баш ойошмала уҡый. Академияла (2014 йылға ҡарата) 146 аспирант була (бөтәһе лә Мәскәүҙә)<ref name="автоссылка1"/>. == Филиалдары == Академияның (2019 йылдың ғинуарына ҡарата) 12 филиалы бар<ref>[http://id.atiso.ru/ <span data-segmentid="109" class="cx-segment">ател</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028103353/http://id.atiso.ru/ |date=2020-10-28 }}</ref>: * Алтай хеҙмәт һәм хоҡуҡ институты (филиал); * Башҡортостан социаль технологиялар институты (филиал); * Дағстан гуманитар институты; * Ҡазан филиалы; * Кубань социоиҡтисад һәм хоҡуҡ институты; * Красноярск филиалы; * Ҡурған филиалы; * Ырымбур филиалы; * Иҡтисад һәм хоҡуҡ институты; * Урал социаль-иҡтисади институты; * Саха иҡтисад — хоҡуҡ институты; * Ярославль филиалы. == Рейтингы == Иҡтисад университеттарының Рәсәй 2020 рейтингы буйынса (рейтингҡа иҡтисадйүнәлешле иҡтисад һөнәрҙәре булған уҡыу йорттары ла индерелгән) Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы В этом списке собран рейтинг экономических ВУЗов России. содержит высшие учебные заведения с экономическим профилем и наличием экономических специальностей. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Высшие профсоюзные школы / Петров П. А. // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5). * {{Китап|часть=Профессиональные союзы|ссылка часть=http://www.mos80.ru/p/prigorodnaya_pyatdesyat/trade_unions.html|заглавие=[[Москва (энциклопедия, 1980)|Москва: Энциклопедия]]|ответственный=Глав. ред. [[А. Л. Нарочницкий]]|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1980|страниц=688|тираж=200000|ref=Нарочницкий}} * {{Китап|автор=Ткачёва О. А.|часть=Становление профессионального образования в сфере туризма|ссылка часть=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/c/2011/C14/c14.pdf#page=101|заглавие=Современные коммуникативные технологии взаимодействия с целевой аудиторией: сборник трудов молодёжной научно-практической конференции|ответственный=Отв. ред. Н. А. Лукьянова|место=Томск|издательство=[[Томский политехнический университет]], Из-во ООО «СПБ Графикс»|год=2011|страницы=101—105|страниц=420|ref=Ткачёва}} == Һылтанмалар == * [http://www.atiso.ru/ Официальный сайт АТиСО] * [http://www.iote.ru/ Институт охраны труда, промышленной безопасности и экологий АТиСО] * [http://www.fnpr.org.ru/ Федерация независимых профсоюзов России (ФНПР)] * [http://id.atiso.ru/ Издательский Дом АТиСО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028103353/http://id.atiso.ru/ |date=2020-10-28 }} * [https://web.archive.org/web/20200727211554/http://www.globecsi.ru/ Электронный журнал «Глобэкси»] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] ouhy3ggp9mhqylphgnmd7pyryrl3fm6 Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы 0 168154 1309972 1281712 2026-11-10T12:31:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309972 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Достопримечательность}} '''Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы''' Ун ике коллегия Бинаһы ихатаһында урынлашҡан. 4600-ҙән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә. == Тарихы == Ботаника баҡсаһы 1840-сы йылдар башында [[Бекетов Андрей Николаевич (ботаник)|А. Н. Бекетов]] инициативаһы буйынса ойошторола, ул ботаника баҡсаһын булдырыуға ғына түгел, уның үҫешенә лә ҙур өлөш индерә. [[1935 йыл]]дан Ленинград дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы мәҙәниәт һәм сәнғәт тарихы ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эшләүен дауам итеүсе университет хеҙмәткәрҙәре тырышлығы арҡаһында баҡса коллекцияларын [[Ленинград блокадаһы|блокада]] йылдарында һаҡлап ҡалырға мөмкин була. Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы дендрологик парк һәм ботаника баҡсаһы сифатында федераль әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы булып тора.<ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D0%B4-%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0 Ботанический сад Санкт-Петербургского государственного университета]</ref> == Баҡса торошо == Университеттың Ботаника баҡсаһында бөгөнгө көндә түбәндәге коллекциялар менән бер нисә оранжерея бар: - ылыҫлы үҫемлектәр - кактустар - суккуленттар - һыу-һаҙлыҡ үҫемлектәре - урындағы флораның һирәк һәм һаҡланыусы үҫемлектәре - Европаның һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның субтропик үҫемлектәр - Австралияның субтропик үҫемлектәре - Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың субтропик үҫемлектәре - тропик абағалар - декоратив бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үҫемлектәр. Ботаника баҡсаһының коллекцияһында бөтәһе 4600-ҙән ашыу төр үҫемлектәр иҫәпләнә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190826110154/https://bio.spbu.ru/faculty/garden/greenhouses/ Ботанический сад СПбГУ на сайте биофака СПбГУ] * ''Дмитрий Ратников''. [https://web.archive.org/web/20140221081251/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10248201@SV_Articles Сад не в том состоянии] // Санкт-Петербургские ведомости, выпуск № 021 от 06.02.2008 * Официальная страница Ботанического сада СПбГУ в социальной сети «ВКонтакте» [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты]] [[Категория:Санкт-Петербург музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] 67yg7lwsnlf3nv23gh9jql3ydcy2rp7 Череповец дәүләт университеты 0 168174 1310313 1297846 2026-11-11T09:12:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310313 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета|название=Череповецкий государственный университет|сайт=http://www.chsu.ru/|докторантура=|доктора=86|профессоры=|преподаватели=|расположение={{RUS}}, [[Череповец]]|кампус=Советский пр., 8, Советский пр., 10, Советский пр., 25, пр. Победы, 12, ул. Дзержинского, 30, ул. М. Горького, 12, ул. М. Горького, 14, ул. Мира, 7, ул. М. Горького, 42, ул. Пионерская, 14|адрес=162600, г. Череповец, просп. Луначарского, 5,|награды=|магистратура=|lat_dir=|lat_deg=|lat_min=|lat_sec=|lon_dir=|lon_deg=|lon_min=|lon_sec=|аспирантура=300|бакалавриат=|сокращение=ЧГУ|закрыт=|эмблема=|изображение=|оригинал=|междуназвание=Cherepovets State University|прежнее=|девиз=Docendo discimus (Обучая, учимся сами)|основан=[[1996]]|реорганизован=|специалитет=|год реорганизации=|тип=Государственный|наименование должности=Ректор|фио должности=[[Афанасьев, Дмитрий Владимирович|Дмитрий Владимирович Афанасьев]]|президент=|научный руководитель=|студенты=6500|иностранные студенты=|CoordScale=}} '''Череповецкий дәүләт университеты (ЧДУ)''' — юғары уҡыу йорто. Ул Вологда өлкәһенең [[Череповец]] ҡалаһында урынлашҡан. Төбәктең терәк университеттарының береһе. == Тарих == 1996 йылда <ref>Указ Президента Российской Федерации от 3 июня 1996 года № 801 [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102042122&backlink=1&&nd=102041599 "О создании Череповецкого государственного университета"].</ref><ref>Постановление Правительства Российской Федерации от 24 июня 1996 года № 742 [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&&nd=102042122&&page=1&rdk=0#I0 "О Череповецком государственном университете"].</ref> Вологда политехник институтының Череповец филиалы базаһында (1993 йылдың 1 июлендә ойошторолған) ''Череповецкий дәүләт индустриаль институты''<ref></ref> (1986 йылда Төн-яҡ-Көнбайыш политехник институтының Череповец филиалындағы индустриаль факультет базаһында ойошторола (Төньяҡ-Көнбайыш ситтән тороп уҡыу политехник институтының уҡыу-консультация бүлеге булараҡ 1956 йылда ойошторолған) һәм Вологда политехник институтының төҙөлөш факультеты менән ''Череповец дәүләт педагогия институтының'' (1875 йылда ''Вологда уҡытыусылар семинарияһынан'' төҙөлгән; 1919 йылда ''Череповец алыҡ мәғарифы институты''; 1939 йылда — ''Череповец уҡытыусылар институты''; 1954 йылдан алып — ''Череповец дәүләт педагогия институты'') базаһында төҙөлә. 2002 йылдан башлап университеттарҙың Евразия ассоциацияһының ағзаһы булып тора.<ref>{{Cite web|url=http://www.eau-msu.ru/heis/view/105|title=Официальный сайт Евразийской ассоциации университетов.|author=|date=|publisher=}}</ref> [[2017 йыл|2017 йылдың]] апрелендә төбәктең терәк университеты булып китә.<ref></ref><ref>Макеева А. [http://www.kommersant.ru/doc/3274633 Вызов для вузов] // [[Коммерсантъ]], 17.04.2017</ref><ref>[http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/9919 По итогам второго конкурсного отбора программы создания опорных университетов 22 вуза станут опорными] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427193320/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/9919 |date=2017-04-27 }} // [[Министерство образования и науки Российской Федерации]], 18.04.2017 года.</ref> == Университет структураһы == Университет составында биш институт: * '''Информацион технологиялар институты''' ** Автоматлаштырыу һәм идара итеү кафедраһы ** Инфокоммуникационный технологиялар һәм хәүефһеҙлек кафедраһы ** ЭВМ программаһы менән тәьмин итеү һәм математикака федраһы ** Математика һәм информатика кафедраһы ** Физика кафедраһы * '''Гуманитар институт''' ** Герман филологияһы һәм мәҙәни-ара коммуникациялар кафедраһыы ** Философия һәм тарих кафедраһы ** Сит ил телдәре кафедраһы ** Ватан филологияһы һәм ғәмәли коммуникациялар кафедраһы ** Йәмәғәтселек менән бәйләнеш , реклама һәм журналистика кафедраһы ** Социология һәм социаль технологиялар кафедраһы * '''Инженер-техник институты''' ** Архитектура мөхитенең дизайны кафедраһы ** Металлургия, машиналар эшләү ҡорамалдар һәм технологик ҡорамалдар кафедраһы ** Төҙөлөшкафедраһы ** Электорэнергетика һәм йылылыҡ техникаһы кафедраһы ** Транспорт саралары һәм техносфера хәүефһеҙлек кафедраһы ** Электроэнергетика һәм электротехника кафедраһы ** Химик технологиялар кафедраһы * '''Педагогика һәм психология институты''' ** Дефектологик белем биреү кафедраһы ** Мәктәпкәсә белем биреү кафедраһы ** Башланғыс белем биреү, дөйөм һәм социаль педагогика кафедраһы ** Психология кафедраһы ** Профессиональ һәм технологик белем биреү кафедраһы * '''Бизнес-мәктәп (институт)''' ** Иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы Бер факультеты: * '''Кеше һаулығы һәм биология факультеты'''; ** Биология кафедраһы ** Физик культура һәм спорт теорияһы һәм методикаһы кафедраһы ** Физик культура кафедраһы == Студенттар ойошмаһы == # Уҡыусыларҙың берләшкән советы, уға Череповец дәүләт университетының бөтә йәмәғәт берекмәләре һәм ойошмаларының вәкилдәре инә. # ЧГМОО "ЧДУ студенттарын берләшмәһе". 1998 йылда булдырылған.<ref>[http://www.chsu.ru/188 Объединение студентов ЧГУ]</ref> # Биология кафедраһы янындағы йәштәрҙең экологик үҙәге. # Студенттар агитбригадаһы. # Череповецкий РАССО бүлексәһе.<ref>[http://www.chsu.ru/301 РАССО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222050450/http://www.chsu.ru/301 |date=2014-02-22 }}</ref> # Студенттарға психологик хеҙмәт. 2007 йылда педагогика һәм психология институтының психология кафедраһы эргәһендә ойошторола. Студенттарға юғары уҡыу йортонда уҡығанда психологик ярҙам итеү хеҙмәте.<ref>[http://www.chsu.ru/430 Студенческая психологическая служба ЧГУ]</ref> # Барлыҡ факультеттарының һәм институттарының студенттары советы. # "Students' Press" студент гәзите ойошмаһы # Студент отрядтары == Университет статусы == Университет эшмәкәрлеге өс тапҡыр уңышлы рәүештәскомплекслы баһалау үтә: 2001 йылдың февралендә, 2006 йылдың февралендә һәм 2011 йылдың февралендә<ref name="аккредитация 2006">[http://pk.chsu.ru/Default.aspx?pageid=16 Официальная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111002817/http://pk.chsu.ru/Default.aspx?pageid=16 |date=2011-11-11 }}</ref> 2005 йылдың сентябрь айында <ref name="дипломом">[http://www.chsu.ru/awards Достижения Череповецкого государственного университета]</ref> Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзының «Бизнес өлкәһендә эффектлы партнерлыҡ итеү һәм яңы быуын профессионалдарын һөҙөмтәле әҙерләү хеҙмәттәшлеге өсөн» дипломы менән бүләкләнә. ЧДУ эш биреүселәр баһаһы буйынса, Рәсәйҙәге классик 120 классик университеттар араһында 53-сө урынды биләй (рейтинг белгестәргә һорау буйынса төҙөлгән, унда 600-ләп эш биреүсе баһа биргән). 2008 йылда ЧДУ СМК сифат сертификаты<ref name="сертификат ISO">[http://www.chsu.ru/doc/-/document_library_display/Z2pE/view/59655 Сертификат системы менеджмента качества ISO 9001:2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240706135213/https://www.chsu.ru/doc/-/document_library_display/Z2pE/view/59655 |date=2024-07-06 }}</ref> ала,ЧДУ-ның сифат менеджменты системаһы ISO 9001 стандарттарына тап килә тип танылған. Йыл һайын [сығанаҡ 1267 көн күрһәтелмәгән] Череповец дәүләт университеты РФ Фән һәм белем биреү министрлығының юғары уҡыу йорттарын мониторглау һөҙөмтәләре буйынса уңышлы эшләй тип табыла. == Ректорҙар == * 1996-2009: Грызлов Владимир Сергеевич<ref>[https://www.gorodche.ru/news/society/142845/ Бывший ректор ЧГУ Владимир Грызлов скончался в череповецком моногоспитале]</ref> * 2009-2019: Афанасьев Дмитрий Владимирович<ref>[https://www.vologdazso.ru/struct/deput/item.php?ID=138450 Афанасьев Дмитрий Владимирович // Законодательное собрание Вологодской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206013338/https://www.vologdazso.ru/struct/deput/item.php?ID=138450 |date=2020-12-06 }}</ref> == Билдәле тамамлаусылар == * Валерий Вениаминович Воронов * Дмитрий Вячеславович Новицкий * Евгений Владимирович Макеев * Вадим Александрович Шипачёв * Максим Валерьевич Чудинов == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.chsu.ru/ Череповец дәүләт университеты сайтында.] * [https://web.archive.org/web/20150927124303/http://studentspress.ru/ Сайтта "Students' Press"] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 65tzahr2vq7e76zo2kakdlx8yd4w7cq Себер дәүләт индустриаль университеты 0 169604 1309993 1266428 2026-11-10T13:54:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Себер дәүләт индустриаль университеты''' — [[Новокузнецк]] ҡалаһында урынлашҡан техник юғары уҡыу йорто{{Sfn|Кулагин, Галевский|2002}}<ref name="busgovru">{{Cite web|title=ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ для размещения информации о государственных (муниципальных) учреждениях|url=http://bus.gov.ru/pub/agency/148154|accessdate=2016-10-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019001950/http://bus.gov.ru/pub/agency/148154 |date=2016-10-19 }}</ref>. == Тарихы == [[1930 йыл]]дың [[23 июнь|23 июнендә]] СССР халыҡ комиссарҙары Советы һәм СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән, төҙөлөүсе Кузнецк металлургия комбинаты өсөн профессиональ кадрҙар әҙерләү маҡсатында, [[Томск политехник университеты]]ның «Ҡара металл металлургияһы» һөнәре нигеҙендә асыла. 1931 йылдың көҙөндә академик И. П. Бардиндың тәҡдиме буйынса Новокузнецк ҡалаһына күсерелә{{Sfn|Кулагин, Галевский|2002|c=88}} һәм Рудокопровая, 49 адресы буйынса урынлаштырыла<ref>[http://libnvkz.ru/chitatelyam/o-novokuznetske/dostoprimechatelnosti/sibmet Здание на сайте Новокузнецкой библиотеки]</ref>. 1930—1933 йылдарҙа — Себер дәүләт ҡара металдар институты тип атала{{Sfn|Кулагин, Галевский|2002|c=88}}. Тәүҙә металлургия һәм технология факультеттарынан ғына тора тора. 1933—1994 йылдарҙа — [[Серго Орджоникидзе]] исемендәге Себер дәүләт металлургия институты{{Sfn|Кулагин, Галевский|2002|c=88}}. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында институт балалар өсөн мәҙәниәт йортонда урынлаша<ref>[http://library.sibsiu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=23&Itemid=42 Библиотека СибГиу: История в цифрах и фактах.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221163140/http://library.sibsiu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=23&Itemid=42 |date=2016-12-21 }}</ref>. Эвакуацияланған уҡытыусылар һәм студенттар Себер дәүләт металлургия институтында ваҡытлыса эшләйҙәр. Тау (1949), төҙөлөш (1960) факультеттары барлыҡҡа килә. Төп (1965) һәм металлургия (1985) корпустары кампусы төҙөлә. Электрометаллургия (1965), иҡтисад (1995), автоматлаштырыу (1995) факультеттары барлыҡҡа килә. 1994—1997 йылдарҙа — Себер дәүләт тау-металлургия академияһы{{Sfn|Кулагин, Галевский|2002|c=88}}. 1998 йылдан алып — Себер дәүләт индустриаль университеты (СибГИУ){{Sfn|Кулагин, Галевский|2002|c=88}}. 2010 йыл башына дөйөм сығарылыш {{Num|68683}} кеше тәшкил итә<ref>[http://dep.sibsiu.ru/museum/file.php?id=241 Сибирский государственный индустриальный университет 1930—2010. Глава 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201043405/http://dep.sibsiu.ru/museum/file.php?id=241 |date=2017-12-01 }}</ref>. 2015 йылдың 21 майында, '''Кемерово дәүләт университетының Новокузнецк филиалында''' уҡытылған 28 яңы һөнәр буйынса уҡытыуға лицензия ала<ref>[http://www.sibsiu.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=2510 СибГИУ успешно прошёл лицензирование]</ref>. '''Кемерово дәүләт университетының Новокузнецк филиалын''' Себер дәүләт индустриаль университетына ҡушыу планлаштырыла<ref>[http://kuzpress.ru/other/30-05-2015/38953.html Пресс-конференция директора НФИ КемГУ]</ref>, әммә 2016 йылда '''Кемерово дәүләт университеты''' үҙгәртеп ҡоролоу менән бәйле, был уйҙан баш тартырға хәл ителә<ref>[http://vashgorod.ru/news/41583 КемГУ порадовал новыми подробностями о реорганизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021155421/https://vashgorod.ru/news/41583 |date=2021-10-21 }}</ref>. Шуға күрә берҙәм Новокузнецк университетын булдырыу мәсьәләһе асыҡ ҡала<ref>[http://www.novokuznetsk.su/news/city/1438749558 Рособрнадзор дал добро на реорганизацию единого вуза в Новокузнецке 5 августа 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618175931/https://novokuznetsk.su/news/city/1438749558 |date=2021-06-18 }}</ref><ref>[http://www.novokuznetsk.su/news/city/1443108020 Вновокузнецке подвели итоги голосования по объединению ВУЗов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618182807/https://novokuznetsk.su/news/city/1443108020 |date=2021-06-18 }}</ref>. 2019 йылдың мартына ҡарата 23 кафедраһы бар. Кампус төп корпустан (Киров урамы), тау-металлургия корпусынан (Бардин урамында), спорт комплексынан, сериялы аудиториялар блогынан, ауыр лабораториялар блогынан, мәҙәни үҙәктән, ашхана, сиркәү, ятаҡтарҙан тора. Институт фәнни хеҙмәттәрен: «Производство ферросплавов» (1972 йылдан), «Гидромеханизация горных работ» (1972 йылдан), «Известия вузов. Чёрная металлургия» (1987) баҫтырып сығара. === Рудокопровая урамындағы корпус === [[Файл:Рудокопровая,_49.JPG|слева|мини|СМИ-ның иҫке бинаһы]] 1931йылдан 1969 йылға тиклем— уҡыу корпусы. 2005 йылға тиклем корпуста Себер дәүләт индустриаль университетының хәрби кафедраһы урынлаша. Хәҙерге ваҡытта унда милиция мәктәбе һәм олимпия резервы училищеһы урынлашҡан. {{Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы|4200000207|nocat=1}} == Ректорҙары == [[Файл:Novokuznetsk_015.jpg|справа|мини|90x90пкс|СебДИУ-ның төп корпусы ]] * Гутовской, Николай Владимирович (1929—1931); * Болтенко, Петр Семенович (1931—1932) * Дехтярь, Арон Яковлевич (1932—1939) * Горшенин, Дмитрий Гаврилович (1939—1943); * Вяткин, Егор Тимофеевич (1943—1945) * Полухин, Петр Иванович (1945—1952); * Куницын, Николай Михайлович (1952—1962); * Суворов, Иван Капитонович (1962—1966);<ref>[http://libnvkz.ru/chitatelyam/o-novokuznetske/imya-v-istorii/suvorov Суворов Иван Капитонович (26.05.1918)]</ref> * Толстогузов Николай Васильевич (1966—1989); * Кулагин Николай Михайлович (1989 — июль 2008); * Мочалов Сергей Павлович (июль 2008 — июль 2013); * Протопопов, Евгений Валентинович (20 июль 2013 — 6 август 2020); * Юрьев, Алексей Борисович (2020 йылдың 6 авгусынан). == Билдәле уҡытыусылары == * Зарвин, Евгений Яковлевич — ҡорос металлургияһы кафедраһы профессоры. * Шамовский, Илья Хононович — суйын металлургияһы кафедраһы профессоры. * Грдина, Юрий Вячеславович — металдар физикаһы кафедраһы профессоры. * Михайленко, Юрий Егорович — техник фәндәр кандидаты, йылылыҡ физикаһы һәм сәнәғәт экологияһы кафедраһы доценты. * Самарин Александр Михайлович — СССР Фәндәр академияһы академигы. Ҡорос электрометаллургияһы кафедраһына нигеҙ һалыусы. Һуғыш осоронда Себер металлургия институтында эшләй. Мәскәү дәүләт ҡорос һәм иретмәләр институты ректоры. * Дворников, Леонид Трофимович — [[Ҡырғыҙ Республикаһы]] фәндәр академияһы академигы, ғилми мәктәп етәксеһе. Машиналар һәм механизмдар теорияһы кафедраһы профессоры. * Грузинов, Владимир Константинович — [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы, металлдар белгесе. * Цымбал, Валентин Павлович — металлургия һәм мәғлүмәт технологиялары кафедраһы профессоры. * Масловский, Петр Модестович — СССР Дәүләт премияһы лауреаты. Металлургия производствоһын автоматлаштырыу кафедраһы профессоры * Авдеев, Виталий Павлович — СССР дәүләт премияһы лауреаты. Металлургия производствоһын автоматлаштырыу кафедраһы профессоры. * Мышляев, Леонид Павлович — 2008 −2013 йылдарҙа фән буйынса проректор. Автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт системалары кафедраһы профессоры. * Громов, Виктор Евгеньевич —фәнни мәктәп етәксеһе. Физика кафедраһы профессоры. * Финкель Виктор Моисеевич — 1960-сы йылдарҙа физика кафедраһы профессоры. * [[Жеребин Борис Николаевич|Жеребин, Борис Николаевич]] — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], суйын металлургияһы кафедраһы профессоры. == Институттары == Хәҙер университетта түбәндәге институттар һәм кафедралар эшләй: {{Начало скрытого блока|Заголовок=Архитектура-төҙөлөш институты |Выравнивание_заголовка=left|Рамка=|Фон_заголовка=}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2011''' (1960—2011 — Төҙөлөш факультеты) Директоры: '''Алешина Елена Анатольевна''' (техник фәндәр кандидаты, доцент) Кафедралары: * Архитектура кафедраһы * Инженер конструкциялары һәм төҙөлөш материалдары технологиялары кафедраһы * Йылылыҡ газ һыу менән тәьмин итеү, һыу ебәреү һәм вентиляция кафедраһы {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2011''' (1948—2011 — Тау факультеты) Директоры: '''Васильев Павел Валентинович''' (техник фәндәр кандидаты, профессор) Кафедры: * Геология, геодезия һәм йәшәү эшмәкәрлеге хәүефһеҙлеге кафедраһы * Геотехнология кафедраһы * Асыҡ тау эштәре һәм электромеханика кафедраһы {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока|Заголовок=Мәғлүмәт технологиялары һәм автоматлаштырылған системалар институты (ИИТиАС)|Выравнивание_заголовка=left|Рамка=|Фон_заголовка=}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2011''' (1995—2011 — Автоматика, информатика һәм электромеханика факультеты + 2006—2011 — Мәғлүмәт технологиялары факультеты) Директоры: '''Павлова Лариса Дмитриевна''' (техник фәндәр докторы, доцент) Кафедралары: * Автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт системалары кафедраһы * Ғәмәли математика һәм информатика кафедраһы * Ҡулланма мәғлүмәт технологиялары һәм программалаштырыу кафедраһы * Электротехника, электр күсергес һәм сәнәғәт электроникаһы кафедраһы {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока|Заголовок=Машиналар эшләү һәм транспорт институты (ИМиТ)|Выравнивание_заголовка=left|Рамка=|Фон_заголовка=}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2011''' (1960—2003 — Механика факультеты, 2003—2011 — Транспорт-механика факультеты) Директоры: '''Князькина Ольга Владимировна''' (техник фәндәр кандидаты, доцент) Кафедралары: * Механика һәм машиналар эшләү кафедраһы * Транспорт һәм логистика кафедраһы {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока|Заголовок=Металлургия һәм материалдар фәне институты (ИМиМ)|Выравнивание_заголовка=left|Рамка=|Фон_заголовка=}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2010''' (1930—2010 — Металлургия факультеты + 1939—2010 — Металдарҙы баҫым менән эшкәртеү һәм металдар фәне факультеты + 1972—2010 — Электротермик технологиялар факультеты) Директоры: '''Галевский Геннадий Владиславович''' (техник фәндәр докторы, профессор) Кафедралары: * Материалдар фәне, ҡойоу һәм иретеп йәбештереү производствоһы кафедраһы * Төҫлө металдар металлургияһы һәм химик технологиялар кафедраһы * Ҡара металдар металлургияһы кафедраһы * Металдарҙы баҫым менән эшкәртеү һәм металдар фәне кафедраһы ЕВРАЗ [[ЗСМК]] * Йылылыҡ энергетикаһы һәм экология кафедраһы {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2014''' (до 2014 — Физик культура, һаулыҡ һәм спорт факультеты) Директоры: '''Хомичев Ян Юрьевич''' (педагогия фәндәре докторы, профессор) Кафедралары: * Физик тәрбиә кафедраһы {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока}} Барлыҡҡа килгән йылы: '''2014''' (2014 йылға тиклем — Тәбиғи фәндәр факультеты, 2014—2019 йылдарҙа Фундаменталь белем биреү институты) Директоры: '''Шимлина Елена Владимировна''' (педагогия фәндәре докторы, доцент) Кафедралары: * Профессор В. М. Финкель исемендәге тәбиғи фәндәр дисциплиналары кафедраһы * Социаль-гуманитар дисциплиналар кафедраһы * Педагогик белем биреү кафедраһы * Филология кафедраһы {{Конец скрытого блока}} == Филиалдары == * Прокопьевск филиалы. Прокопьевск ҡалаһы, Жолтовский, 4. Төрлө йүнәлештәге 5 һөнәр төркөмө бар<ref>{{Cite web|url=http://www.sibsiu.ru/pf/|title=Прокопьевский филиал СибГИУ|accessdate=2015-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924101819/http://www.sibsiu.ru/pf/|archivedate=2015-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101819/http://www.sibsiu.ru/pf/ |date=2015-09-24 }}</ref>. Мыски (1950—1958), Ермак ҡалаларында уҡыу-консультация пункттары һәм Белово ҡалаһында филиалы булған. == Фәнни мәктәбе == == Билдәле тамамлаусылары == * Владимир Лисин — «[[:ru:Новолипецкий металлургический комбинат|Новолипецк металлургия комбинаты]]<nowiki/>» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. * Неверов, Сергей Иванович — Рәсәй сәйәсмәне, Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының генсовет секретары. * Шевченко Николай Петрович — 1996—2007 [[Иҫке Оскол]] ҡалаһының урындағы хакимиәт башлығы . * Ведерников, Геннадий Георгиевич — СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары<ref>[http://www.sibsiu.ru/files/Выдающиеся_металлурги-выпускники_СМИ-СибГИУ.pdf Выдающиеся металлурги-выпускники СибГИУ]</ref>. * Сигаков, Дмитрий Ильич — [[Советтар Союзы Геройы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Кулагин, Николай Михайлович (металлург)|Кулагин Н. М.]], [[Галевский, Геннадий Владиславович|Галевский Г. В.]]|год=2002|тираж=|isbn=5-7806-0129-1|серия=|страниц=187|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Сибирский государственный индустриальный университет|часть=Ранний период университетской истории|место=Новокузнецк|издание=|ответственный=Редкол.: Г. В. Галевский (главн. ред.) и др.|викитека=|ссылка=http://www.sibsiu.ru/downloads/public/vestnikgmsraen/11.pdf|оригинал=|заглавие=Вестник горно-металлургической секции Российской академии естественных наук. Отделение металлургии: Сборник научных трудов. вып. 11|ссылка часть=|ref=Кулагин, Галевский}} == Һылтанмалар == * [http://www.sibsiu.ru Официальный сайт Сибирского государственного индустриального университета] * [http://miccedu.ru/monitoring/materials/inst_272.htm Результаты мониторинга СибГИУ межведомственной комиссий по мониторингу деятельности ВУЗов по данным на май 2014]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [http://www.sibsiu.ru/universitet/podrazdeleniya/otdely/?ELEMENT_ID=231&sphrase_id=151936 Газета «Наш университет»] [[Категория:Рәсәйҙең юғары техник вуздары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] lvbcl3gf31ca5g001bw2obxmu4kvjuz Сурдопедагогика 0 169682 1310069 1277709 2026-11-10T19:01:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310069 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Сурдопедагогика''' ({{Lang-la|surdus}} «һаңғырау» + {{Lang-el|paidagōgikē}} «тәрбиә сәнғәте») —[[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы|ишетеү һәләте боҙолған]] балалар һәм өлкәндәрҙе уҡытыу һәм тәрбиә биреү менән шөғөлләнгән махсус педагогика бүлеге. == Сурдопедагогика тарихы == [[Файл:Monumento_a_Fray_Pedro_Ponce_(Madrid)_02.jpg|справа|мини|227x227пкс|Падре де Леон үҙ тәрбиәләнеүселәре менән — скульптура]] === Тәүге ынтылыштар === [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙағы]] сурдопедагогика миҫалы VII быуатҡа ҡарай — Беда Достопочтенный беренсе булып үҙенең замандашы [[:ru:Беверли|Беверли]] епискобы Джондың һаңғырау баланы тәрбиәләргә ынтылышын тарихта теркәп ҡалдырған. 1550 йылда донъяла тәүге һаңғырауҙар өсөн мәктәбен Испанияның [[:ru:Бенедиктинцы|бенедиктин-]] [[:ru:Монах|монах]] Педро Понсе де Леон [[Мадрид|Мадрид янындағы]] Сан-Сальвадор монастырында ойоштора<ref>''Evans, Michelle'' ; ''Whittaker, Andrew''. [https://books.google.ru/books?id=72QAwEYPEAsC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Sensory Awareness and Social Work.{{en icon}}] — Southernhay East, Exeter: Learning Matters Ltd, 2010. — P.37 — 160 p. — ISBN 978-1-84445-291-0.</ref>. === Системалы тәрбиәләү === [[Файл:Moscow_Orphanage_asv2018-01.jpg|справа|мини|250x250пкс|Мәскәүҙә тәрбиә йорто]] Үҫештә тайпылышы булған кешеләрҙең бер өлөшөн булһа ла уҡытыу мөмкинлеге булыуы аңлау И. И. Бецкийҙың башланғысы буйынса ойошторолған һәм дәүләт-филантропик балалар йортон булдырыу мөһим этап булып тора. Был хаҡта мәғлүмәттәр А. Г. Басова эшендә һаҡлана<ref name="basova">''Басова А. Г.'' Очерки по истории сурдопедагогики в СССР. — М.: Московский государственный педагогический институт им. В. И. Ленина, 1965. — С. 261.</ref> {{Цитата|В [[1764 год]]у Государственно-филантропическое воспитательное общество открыло в [[Москва|Москве]] большой Воспитательный дом, рассчитанный на 1000 детей. Среди воспитанников Воспитательных домов было значительное количество детей физически неполноценных, в том числе глухонемых.<ref name="basova"/>}} [[Файл:Betskoy_Ivan_Ivanovich.jpg|справа|мини|222x222пкс|Иван Иванович Бецкой]] Тәрбиәүи йорттарҙа тәрбиә биреү һәм уҡытыу системаһы тураһында мәғлүмәттәр [[Дьячков Алексей Иванович|А. И. Дьячков]] хеҙмәттәрендә ошолай сағылдырылған: {{Цитата|Система воспитания и трудового обучения глухонемых в условиях воспитательного дома значительно сложнее, и построение её проходило на основе определённых педагогических принципов.<ref name="dyak">''Дьячков А. И.'' Воспитание и обучение глухонемых детей: историко-педагогическое исследование. — М.: Академия педагогических наук РСФСР, 1957. — С. 348.</ref>}} [[Октябрь революцияһы]]на тиклем ишетеү һәләте боҙолған кешеләргә дифференциаль белем биреү системаһын булдырыуға тәүшарттар тыуҙырылған. Совет осоронда был система булдырыла һәм совет сурдопедагогтарының фундаменталь эштәре арҡаһында үҫешә. [[Файл:Здание_б.Императорского_училища_глухонемых_с_ц._Апостолов_Петра_и_Павла.jpg|слева|мини|Санкт-Петербургтағы телһеҙ-һаңғырауҙар училищеһы бинаһы ]] XIX быуаттың беренсе яртыһында телһеҙ-һаңғырауҙарҙы уҡытыу һәм тәрбиә биреүҙә үтә мөһим үҙгәрештәр була. 1806 йылда императрица Мария Федоровна Санкт-Петербург һаңғырау балалар өсөн махсус уҡыу йорто аса. Ксенз Винцент-Ансельм Зыгмунт училищеға етәкселек итә. Быға тиклем ул Венала һаңғырауҙар институты остазы булып хеҙмәт итә. Ул һаңғырау-телһеҙ балаларҙы уҡытыуҙың мимик ысулы нигеҙҙәрен индерә. Рәсәйгә Жан Батист Жоффре — Париждағы һаңғырауҙар институтының башланғыс мәктәп мөдире эшкә саҡырыла. Был [[1817 йыл]]да Варшава училищеһы асыла, [[1843 йыл|1843]] [[1843 йыл|йылда]] [[Одесса]]ла һаңғырау-телһеҙ ҡыҙҙар өсөн училище асыла. Һаңғырау-телһеҙ балаларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү буйынса хеҙмәттәр : [[:ru:Флери, Виктор Иванович|В. И. Флери]] ([[:ru:1835 год|1835]])([[1835 йыл|1835]]) һәм Г. А. Гурцева ([[1838 йыл|1838]]) әҫәрҙәре донъя күрә. А. Басованың билдәләүенсә, училищеларҙа уҡыу түләүле булыуына ҡарамаҫтан, Петербург училищеһында уҡыусылар һанының артыу тенденцияһы күҙәтелһә лә, меңдәрсә һаңғырау һәм телһеҙ балалар [[Уҡый-яҙа белеү|Уҡый-яҙа белеүҙән мәхрүм булып ҡала]]<ref name="basova">''Басова А. Г.'' Очерки по истории сурдопедагогики в СССР. — М.: Московский государственный педагогический институт им. В. И. Ленина, 1965. — С. 261.</ref>. А. И. Дьячков эшендә, йәмғиәттең мәғариф өлкәһенә мөнәсәбәте һаңғырауҙарға белем биреүҙең торошон яҡшыртырға мөмкинлек бирҙе, тип билдәләнә. [[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы|Ишетеү һәләте боҙолған]] балаларҙы тәрбиәләүҙең һәм уҡытыуҙың төп үҙәктәре булып Петербург һәм Мәскәү училищелары ҡалған. XIX быуаттың икенсе яртыһында уларҙа хеҙмәт әҙерлеге киңәйә, уҡыусылар артабан уларҙы үҙләштерергә тейеш булған төрлө шөғөлдәр менән таныша,. Училищеларҙа тәрбиәләнеүселәрҙе техник белемгә өйрәтеү бурысы ҡуйыла. Мәғариф эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр [[1898 йыл]]<nowiki/>да императрица Мария Федоровнаның һаңғырау-телһеҙҙәр тарафына попечителлек эшмәкәрлегенә бәйле. Был хәйриә ойошмаһы һаңғырау-телһеҙ заттарға һөнәр өйрәтеү, уҡытыу һәм уларҙы тәрбиәләү эшен етәкләүсе үҙәк органдың функцияларын үҙ өҫтөнә ала. Попечителлектең Рәсәйҙең күп кенә ҡалаларында бүлексәләре булған. Ишетеү һәләте боҙолған балалар өсөн төбәк уҡытыу йорттары барлыҡҡа килә. Улар аҙ һанда һәм уларҙы финанслау ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, ишетеү һәләте боҙолған балаларҙы тәрбиәләүҙә уңышлы миҫалдар була. Бындай йорттар араһында [[1898 йыл]]да һаңғырау-телһеҙ балалар өсөн ойошторолған Александровск училище-утары айырым урын биләй<ref name="malof">''Малофеев Н. Н.'' Устроители школы для глухонемых детей обретают новое дыхание // ''Дефектология''. — 2004. — № 2. — С. 54.</ref> == 1917 йылдан һуң == [[Октябрь революцияһы]]на тиклем ишетеү һәләте боҙолған кешеләргә дифференциаль белем биреү системаһын булдырыуға тәүшарттар тыуҙырылған. Совет осоронда был система булдырыла һәм совет сурдопедагогтарының фундаменталь эштәре арҡаһында үҫешә. * ''[[:ru:Боскис, Рахиль Марковна|Боскис Р. М.]]'' Особенности речевого развития при нарушении слухового анализатора у детей. * ''[[:ru:Зыков, Сергей Александрович|Зыков С. А.]]'' Обучение глухих детей по принципу формирования речевого общения. * ''Рау Ф. Ф.'' .Обучение глухонемых произношению. * ''Бельтюков В. И.'' Роль слухового восприятия при обучении тугоухих и глухонемых произношению. * ''Германов М. М.'' Компенсация коммуникативных ограничений, вызванных нарушением сенсорных функций, с помощью технических средств. * ''[[:ru:Зикеев, Анатолий Георгиевич|Зикеев А. Г.]]'' Развитие речи в системе специального обучения слабослышащих учащихся языку. * ''[[:ru:Коровин, Кирилл Георгиевич|Коровин К. Г.]]'' Практическая грамматика в системе специального обучения слабослышащих детей языку. * ''Тимохин В. П.'' Исследование рациональных путей и способов применения технических средств в процессе формирования устной речи у глухих и слабослышащих учащихся. * ''[[:ru:Никитина, Маргарита Ивановна|Никитина М. И.]]'' Психолого-педагогические основы совершенствования литературного образования слабослышащих учащихся. * ''Марциновская Е. Н.'' Дидактические основы обучения и воспитания глухих школьников средствами предметно-практической деятельности. * ''Кузьмичёва Е. П.'' Система развития речевого слуха у глухих. * ''[[:ru:Зайцева, Галина Лазаревна|Зайцева Г. Л.]]'' Жестовая речь в системе обучения и воспитания взрослых глухих учащихся. * ''[[:ru:Халатян, Вачаган Геворкович|Халатян В. Г.]]'' Разработка дактильного алфавита для специальных школ с обучением на армянском языке. == Төп йүнәлештәр == Сурдопедагогика һаңғырау һәм насар ишетеүсе, шул иҫәптән һуңғараҡ ишетмәҫ булған, мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балаларҙы уҡытыу һәм уларға ярҙам итеү өсөн файҙаланыла. Төп бурыстарҙың береһе — балаларҙа ишетеү һәләте аномалиялары шарттарында тулы телмәр тәрбиәләү һәм уларҙы махсус ишаралар теленә өйрәтеү. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Дефектология|Дефектология]] * [[:ru:История Российской дефектологии|История Российской дефектологии]] * [[:ru:Специальная педагогика|Специальная педагогика]] * [[:ru:Логопедия|Логопедия]] * [[:ru:Специальная психология|Специальная психология]] * [[:ru:Сурдопсихология|сурдопсихология]] * [[:ru:Логопсихология|логопсихология]] * [[:ru:Слепоглухонемота|Слепоглухонемота]] * [[:ru:Глухота|Глухота]] * [[:ru:Глухонемота|Глухонемота]] * [[:ru:Тугоухость|Тугоухость]] * [[:ru:Микаэльян, Карп Авдеевич|Микаэльян, Карп Авдеевич]] * [[:ru:Халатян, Вачаган Геворкович|Халатян, Вачаган Геворкович]] * [[:ru:Ярмаченко, Николай Дмитриевич|Ярмаченко, Николай Дмитриевич]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Боскис Р. М. |заглавие = Глухие и слабослышащие дети |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = АПН РСФСР |год = 1963 |страницы = 335 |isbn = 5-85009-891-7 }} * {{книга |автор = Трофимова Н. М., Дуванова С. П., Трофимова Н. Б. |заглавие = Основы специальной педагогики и психологии |оригинал = |ссылка = |место = СПб. |издательство = Питер |год = 2006 |страницы = 304 |isbn = 5-469-00748-0 }} * {{книга |автор = Речицкая Е. Г. |заглавие = Сурдопедагогика // Учебник для ВУЗов |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = ВЛАДОС |год = 2004 |страницы = 304 |isbn = 5-691-01320-3 }} * {{книга |автор = Тимохин В. П. |заглавие = Сурдопедагогика |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1985 |страницы = 80 |isbn = }} * {{книга |автор = Андреева Л. В. |заглавие = Сурдопедагогика |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Academia |год = 2005 |страницы = 576 |isbn = 5-7695-0858-2 }} * {{книга |автор = Зыков С. А. |заглавие = Обучение глухих детей языку по принципу формирования речевого общения |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = АПН РСФСР |год = 1961 |страницы = 360 |isbn = }} * {{книга |автор = Нейман Л. В. |заглавие = Слуховая функция у тугоухих и глухонемых детей |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = АПН РСФСР |год = 1961 |страницы = 239 |isbn = }} * {{книга |автор = Рау Ф. Ф. |заглавие = Устная речь глухих |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Педагогика |год = 1973 |страницы = 389 |isbn = }} * {{книга |автор = |заглавие = Психология глухих детей / ''Под ред. И. М. Соловьева'' |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Педагогика |год = 1971 |страницы = 448 |isbn = }} * {{книга |автор = Головчиц Л. А. |заглавие = Дошкольная сурдопедагогика |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = ВЛАДОС |год = 2001 |страницы = 304 |isbn = 5-691-00620-7 }} * {{книга |автор = Басова А.Г., Егоров С.Ф. |заглавие = История сурдопедагогики: Учеб. пособие для студентов дефектол. фак. пед. ин-тов. |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1984 |страницы = 295 с |isbn = }} * ''[[Ярмаченко, Николай Дмитриевич|Ярмаченко Н. Д.]]'' Сознание в обучении глухих учащихся. Киев, 1963 г.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20061229170815/http://schools.keldysh.ru/uvk1838/Russian/museum01.htm Музей истории отечественной сурдопедагогики в Москве] * ''Басова А. Г., Егоров С. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20210515021517/https://pedlib.ru/Books/2/0176/2_0176-1.shtml#book_page_top История сурдопедагогики: Учеб. пособие для студентов дефектол. фак. пед. ин-тов . М.: Просвещение, 1984. — 295 с., ил] * {{Из БСЭ|заглавие=Сурдопедагогика}}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20070104095700/http://www.deafworld.ru/index.php/article/archive/264/ Воспитание глухих детей] «Страна глухих»{{ref-ru}} * [http://i-folders.ru/urok/teh/ Русский жестовый язык. Психология. Образование.]{{ref-ru}} * [http://blog.svinchukov.ru/2015/02/17/specialnaya-korrekcionnaya-obshheobrazovatelnaya-shkola-internat-1-go-vida/ Хабаровская специальная (коррекционная) общеобразовательная школа-интернат 1-го вида. Фоторепортаж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202151847/https://blog.svinchukov.ru/2015/02/17/specialnaya-korrekcionnaya-obshheobrazovatelnaya-shkola-internat-1-go-vida/ |date=2020-12-02 }}{{ref-ru}} [[Категория:Педагогика]] [[Категория:Махсус педагогика]] 4yrv8oss23jcoahismhex4ny83njgar Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы (Силәбе) 0 171340 1310344 1281771 2026-11-11T11:48:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310344 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы —''' [[Силәбе]] ҡалаһында урынлашҡан 15-се һанлы башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы. [[1906 йыл]]да түләүһеҙ мосолман китапханаһы булараҡ ойошторолған<ref name=" Ватандаш.Челябинской национальной библиотеке- 100 лет ">[https://vatandash.ru/index.php?article=213 Ватандаш.Челябинской национальной библиотеке- 100 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022080653/http://vatandash.ru/index.php?article=213 |date=2015-10-22 }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Библиотека 15 башкирской и татарской литературы (Челябинск) f004.jpg|thumb|250пкс|Китапхана бинаһы]] [[Шәйехзада Бабич]] исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы [[Силәбе]] ҡалаһында урынлашҡан. Ул 1906 йылдың февраль башында түләүһеҙ мосолман китап йорто- китапханаһы булараҡ ойошторола<ref>[https://chel-edu.ru/additional/100letie/puteshestviya/puteshestviya/biblioteki/ Образовательный портал Челябинска]</ref>. [[Файл:Музей истории ЮУЖД f002.jpg |thumb|right|180px|Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт-татар әҙәбиәте китапханаһы элек ошо бинаны тотош биләгән. Цвиллинг урамы, 61]] Ысынында иһә, китапханаға китаптар туплау алдараҡ, 1899 йылда уҡ башлана. Шул йылда Силәбелә [[Аҡ мәсет (Силәбе)|Аҡ мәсет]] төҙөлә, яңы мәсеттә китапхана булдырылала. 1906 йылға тиклем китаптар туплау эше бара. Китапханаға нигеҙ һалыусы — мулла улы Шакир Сәлимов. Уға был эштә йәмәғәт башланғысында Ғәфүр Һөйөндөков һәм Хөснөтдин Әйүпов ярҙам итә. Өс йылдан һуң Әүхәҙи Хәкимов китапханасы итеп тәғәйенләнә. Ун йылға яҡын ул был вазифала эшләй, ләкин [[Мәжит Ғафури]], [[Ғәлимйән Ибраһимов]], [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленинды]]ң яҙмаларын, социал-демократтарҙың «Урал» гәзите төпләмәһен һаҡлай, тип уны ҡулға алалар<ref name=" Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей">[https://www.bashinform.ru/articles/143301/ Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей ]</ref>. 1908 йылда китапхана фондында 980 китап була, унда 1180 уҡыусы мөрәжәғәт итә. Йыл һайын китапхананың фондына яңы китаптар өҫтәлә. А. Пушкин, Н. Гоголь, И. Тургенев, Л. Толстой һәм башҡа рус яҙыусыларының әҫәрҙәре лә күренә башлай. [[1917 йыл]]дың Октябрь революцияһынан һуң, башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһына әйләнә. 1920 йылдар аҙағында китапханаға [[Шәйехзада Бабич]] исеме бирелә. Был осорҙа китапхана менән Нурислам Бабичев етәкселек итә<ref>[https://www.ye02.ru/litra/print:page,1,482-babich-ye117711771241re-bujlap.html Бабич эҙҙәре буйлап. Йәшлек гәзите Ш.Бабич исемендәге китапхана тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024162905/http://www.ye02.ru/litra/print:page,1,482-babich-ye117711771241re-bujlap.html |date=2019-10-24 }}</ref>. 1930 йылдарҙа китапханан бөтә дини китаптарҙы ла алып китәләр. Китапханала ҡысҡырып китап уҡыу, лекциялар, күргәҙмәләр ойошторола. Китап уҡыусыларҙы йәлеп итер өсөн түңәрәктәр эшләй. 1925 йылда бында өс түңәрәк— драма, революционерҙар һәм китап һөйөүселәр түңәрәге эшләй. 1929 йылда мосолман ҡатын-ҡыҙҙарҙы китапханаға йәлеп итеү өсөн тегеү түңәрәге асыла.<ref name="Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей "/> 1979 йылдан 15-се һанлы Шәйехзада Бабич исемендәге китапхана Силәбе ҡалаһының үҙәкләштерелгән китапхана системаһына инә. Уның фондында 11 6мең китап бар, яртыһы—башҡорт һәм татар телендә. Китапхананың биш меңгә яҡын даими уҡыусыһы бар, йылына унда 48 мең кеше хеҙмәтләндерелә. Китапхананың Силәбенән тыш өлкәлә лә 18 китап биреү пункты бар. Башҡорт, татар, рус телендәге китаптар уҡырға бында төрлө милләт вәкилдәре йөрөй<ref name="Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей" /> . Шәйехзада Бабич исемендәге 15-се башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы— Силәбе ҡалаһы һәм Силәбе өлкәһенең милли- мәҙәни аралашыу үҙәге лә. Китап һөйөүселәр бында китап уҡыр өсөн генә түгел, ә тыуған телдә аралашыр, тыуған телдә йырҙар йырлар һәм тыңлар өсөн дә йөрөй. Китапхана хеҙмәткәрҙәре халыҡ йолаларын һаҡлау һәм башҡорт һәм татар мәҙәниәтен үҫтереүгә күп көс һала. Китап фондында башҡорт һәм татар халҡының тарихы, этнографияһы, мәҙәниәте, дине, теленә бағышланған китаптар бар. Китап һөйөүселәрҙе китапханаға йәлеп итеү өсөн төрлө саралар уҙғарыла. «Әсәләр көнө», «Ололар көнө», «Еңеү көнө», «Туҡай уҡыуҙары», «Бабич уҡыуҙары», [[Салауат Юлаев]] тыуған көн һ.б. Китапханала китап һөйөүселәр өсөн «Шишмә» аралашыу клубы булдырылған<ref>[https://kulturarb.ru/ba/news/arkhiv-novostej/sil%D3%99bel%D3%99ge-sh%D3%99jehzada-babich-isemend%D3%99ge-kitaphana%D2%93a-105-jyl Ҡамса Мортазин. Силәбеләге Шәйехзада Бабич исемендәге китапханаға — 105 йыл]</ref>. XX быуат уртаһынан бында өлкә башҡорт һәм татар яҙыусылары берләшмәһе, 1990 йылдарҙан алып—Башҡорт һәм татар мәҙәниәте үҙәге эшләй. Китапхана [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]], [[Бөтә донъя татар конгресы]], Башҡортостан һәм Татарстан яҙыусылар союзы, милли республикалар китапханалары менән хеҙмәттәшлек итә. 2001 йылда ул «Иң яҡшы китапхана» исеменә лайыҡ булды<ref name="Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей"/> 2011 йылда китапхананың мөдире Көнһылыу Рамаҙан ҡыҙы Әйүпова була. == Тағы ҡарағыҙ == [[Силәбе]] [[Шәйехзада Бабич]] == Һылтанмалар == *[https://vatandash.ru/index.php?article=213 Ватандаш. Челябинской национальной библиотеке- 100 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022080653/http://vatandash.ru/index.php?article=213 |date=2015-10-22 }} *[https://2gis.ru/chelyabinsk/firm/2111590606309634?m=61.430089%2C55.149241%2F14.05 Библиотека на карте Челябинска] *[https://web.archive.org/web/20191024162905/http://www.ye02.ru/litra/print:page,1,482-babich-ye117711771241re-bujlap.html Йәшлек гәзите Ш.Бабич исемендәге китапхана тураһында] *[http://chelib.ru/libraries/15/ Библиотека № 15 города Челябинска] *[https://www.bashinform.ru/articles/143301/ Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей] *[https://chel-edu.ru/additional/100letie/puteshestviya/puteshestviya/biblioteki/ Образовательный портал Челябинска] *[https://www.bashinform.ru/bash/826707/ Силәбелә башҡорт шағиры Урал Ҡолошовтың юбилей кисәһе уҙҙы ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Силәбе]] [[Категория:Силәбелә мәғариф]] am2ko17o0fl2ju7iy999r1nqo82rsu3 Түбәләҫ (ауыл) 0 171514 1310176 1306866 2026-11-11T01:48:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310176 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Түбәләҫ''' — [[Силәбе өлкәһе|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы ауыл, ҡасаба, тимер юл разъезы<ref>[https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}</ref> == Географияһы == [[Башҡортостан]] менән Силәбе өлкәһе сигендә, [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ҡалаһынан 21 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл аша [[Олөйөр]] йылғаһы аға<ref name="портал Челябинской области">[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas портал Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211002093036/http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas |date=2021-10-02 }}</ref>. == Этимологияһы == Урындағы халыҡтың борондан ошо ауыл ултырған ерҙе [[Олөйөр]] башы тип йөрөткәндәре билдәле. Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы халҡы йәйләгән урындар булғанлыҡтан, Түбәләҫ тип атағандар. Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә яҙған фекер дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй: {{начало цитаты}} Түбәләҫ, ауыл, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡытау-Ивановский районы. Ошо ерҙә йәшәүсе... ҡыуаҡан ҡәбиләһенең түбәләҫ ырыуы атамаһынан. Түбә — «ырыу», -ләҫ — ырыу төркөмдәре атамаларын билдәләүҙең типик билдәләү ялғауы.{{oq|ru| Тюбеляс, село, железнодорожный разъезд, поселок, Катав-Ивановский район. От именования обитавшего в этих местах башкирского рода тюбеляс, тюбеляк из племени кувакан, входившего в состав айского племенного объединения. Тюбе — «род», -ляс — типовая частица именований родовых группировок.<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]</ref>}} {{конец цитаты}} Н. Шувалов та, Силәбе порталы ла, ҡайһы бер ғалимдарың хатаһын ҡабатлап, [[Түбәләҫ]] ырыуы Әйле ҡәбиләләр берләшмәһенә ингән тип яҙған<ref name="ЧП">[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Силәбе өлкәһе порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211002093036/http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas |date=2021-10-02 }}</ref> Түбәләҫтәр — һундар тоҡомонан, тип әйтеп ҡалдырған ата-бабалар. Бында Түбәләҫ ырыуы бейенең ҡышлау йорто торған. П-С. Паллас [[Өфө]]нән [[Силәбе]] ҡәлғәһенә барған "көндәлек яҙмалары"нда Түбәләҫ бейенең ошонда йәшәүен билдәләп үтә. Унан ярты быуат самаһы алдараҡ (тимәк, 1720 йыл тирәһендә) [[Көңгөр]] воеводаһы [[Себер даруғаһы]] башҡорттары улустарында халыҡ иҫәбен алғанда Түбәләҫ улусындағы 57 хужалыҡта 171 йән ир-ат йәшәй тип күрһәтә.<ref name="ЧП" /> Хәҙерге көндә Түбәләҫтәр [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Ҡарағол]] (Түбәләҫ Арҡауылы), [[Башҡорт Илсекәйе]] (Башташ), [[Мөрсәлим]] (Ҡалмаҡол), [[Яңы Сүрәкәй]] (Нуғай), [[Тирмән (Салауат районы)]], [[Урмансы]] ауылдарында йәшәй. Түбәләҫ улусының төп ауылы атамаһы [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы Түбәләҫ ауылы топонимында һаҡланып ҡалған<ref name="портал Челябинской области"/>. == «Түбәләҫ» емеш-еләк питомник-совхозы == 1959 йылда Түбәләҫ ауылында, Урал-Себер климатик райондарында сәнәғәт үҙәктәре һәм эшселәр ҡасабалары халҡын йыл әйләнәһенә витаминлы емеш-еләк менән, колхоз, совхоз, ярҙамсы предприятие, учреждениеларҙы һәм халыҡты юғары сифатлы емеш-еләк, декоратив ағас үҫентеләре менән тәьмин итеү маҡсатында емеш-еләк питомниктар селтәре булдырыу программаһы буйынса ойошторола. Совхоз тау-урман зонаһы өсөн емеш һәм үҫентеләр етештереү буйынса махсуслаша. Минкә ауылында бүлексәһе була. Совхозды ойошторғанда, еләк культуралары тиҙ өлгөрөүе һәм уңышы менән ҡиммәтле аҙыҡ резервы икәнлеге, ә Урал һәм Себер шарттарында өлгөргән емеш-еләктең һут һәм консерва продукцияһы етештереү өсөн ҡиммәтле сеймал булыуы иҫәпкә алына. Емеш-еләк үҫентеләре менән тәьмин итеүҙә ватан селекцияһының ҡиммәтле сорттары файҙаланыла. Махсуслашҡан емеш-еләк совхоздары стандарт үҫентеләрҙең сифатын һәм һанын арттырыуға ярҙам итә. Совхозда алмағас һәм сливаны ҡышҡы ялғау ысулы индерелә; сейәнең, крыжовниктың, ҡурай еләгенең, һырғанаҡтың, ҡарағаттың, гөлйемештең сортлы үҫентеләре үрсетелә. Питомник үҫентеләре [[Алматы]]ға, [[Ленинград]]ҡа, [[Дондағы Ростов]]ҡа, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]ҡа ебәрелә<ref>[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Тюбелясский плодо-ягодный совхоз-питомник] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Совхоз урындағы, тау-урманлы зонаға районлаштырылған сортиментты өйрәнде, хужалыҡ белгестәре һыналған һәр бер сорттың һан һәм сифат тасуирламаларын төҙөй. Дәүләт сорт участкаһында алынған күп йыллыҡ мәғлүмәттәр нигеҙендә юғары рентабеллекте тәьмин итерлек һәм сәнәғәт һәм һәүәҫкәр баҡсалар өсөн тәҡдим итерлек тикшеренеүҙәр алып барыла. 1980-се йылдарҙа емеш питомнигы бер нисә тиҫтә гектар майҙанды биләй. 1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан, етештереүҙең түбән рентабеллеге, уңыш аҙ булған йылдарҙа гарантиялар юҡлығы, Силәбе өлкәһе халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтар арҡаһында, совхоз күп тармаҡлы хужалыҡ булараҡ үҫешә: еләк һәм емеш етештереүҙе ҡыҫҡартып, үрсетмәлек һатыуҙы, һөт, ит, йәшелсә етештереүҙе арттыра. 1990-сы йылдар башына "Түбәләҫ" емеш-еләк совхозы, Силәбе өлкәһенең башҡа шундай хужалыҡтары кеүек, көрсөк хәлендә була: 1986—89 йылдарҙа Аҙыҡ-түлек программаһының емеш һәм еләк етештереү буйынса заданиелары уртаса 75 процентҡа үтәлә. Емеш-еләкте оҙаҡ һаҡлап булмай, етештереүҙе механизациялау тотҡарлана, продукцияны урында эшкәртеү үҫешмәй. Емеш, еләк, үрсетмәлек етештереү рентабеллеген юғалта бара, үҫтерелгән продукция менән сауҙа итеү ҡыйынлаша, юғалтыуҙар ғәҙәти күренешкә әйләнә<ref>[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Түбәләҫ емеш питомник-совхозы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Халҡы == {{Население|Тюбеляс}} == Урамдары == Ауылда 156 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар<ref>[http://okato-kod.ru/74000015011.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Тюбеляс с.]</ref> == Ҡыҙыҡлы факт == «Түбәләҫ ауылынан 2 км алыҫлыҡта колхозсы Хрущев диаметры 0,1 га һәм тәрәнлеге яҡынса 1,5 м тәшкил иткән соҡор күрә. Уның төбөндә ҡыҙғылт-һоро төҫтәге билдәһеҙ матдәнең шлакка оҡшаған ярсыҡтары табыла. Был [[1941 йыл]]дың 9 апрелендә Оло-Ҡытау районы халҡы күҙәткән метеорит эҙе тип әйтергә була. 27 майҙа метеорит төшкән урынға хеҙмәтсәндәр депутаттары район Советы секретары иптәш Семьянинов килә. Билдәһеҙ матдә киҫәктәрен Ҡытау заводы лабораторияһына оҙаталар». Түбәләҫ болиды бик юғарыла шартлағандыр, шуға ла ярсыҡтары көнсығышҡа табан осоуы мөмкиндер, тип фаразлап була. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, төбөнә төшөп тикшереү үткәрелмәй. Орловка ауылы янында табылған йәбешкәк массаның анализ һөҙөмтәһе лә тикшерелмәй ҡала. Ҡытау болиды ярсыҡтары әлегә саҡлы яталыр һибелеп. Күктән төшкән Ҡытау ташы ла үҙен өйрәнеүселәрҙе көтә (И. С. Егурная)<ref>[http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm Түбәләҫ болиды тураһында (1941 йылдың апреле)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145930/http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm |date=2021-10-19 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түбәләҫ]] * [[Ҡыуаҡан]] * [[Ҡытаутамаҡ]] == Әҙәбиәт == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20211002093036/http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas портал Челябинской области] * [https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }} * [http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm о Тюбелясском болиде (апрель 1941 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145930/http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm |date=2021-10-19 }} * [https://web.archive.org/web/20200110034055/http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Тюбелясский плодо-ягодный совхоз-питомник] * [https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 Мурсалимкинское сельское поселение. История и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331102751/https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 |date=2022-03-31 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡатаутамаҡ ҡала округы тораҡ пункттары]] 0qsk3l0l2ltykikgdrf77txe8lznrbe Сандалыҡ (ҡасаба) 0 171516 1309970 1285200 2026-11-10T12:19:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сандалыҡ''' (русса Сандалак<ref name="автоссылка1">{{Китап|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=84|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref><ref name="автоссылка">{{Китап|автор=Сост. [[Камалов, Азат Ахмадуллович|А. А. Камалов]], [[Шакуров, Рашит Закирович|Р. З. Шакуров]], [[Ураксин, Зиннур Газизович|З. Г. Ураксин]], [[Хисматов, Мухамедьян Фазылянович|М. Ф. Хисматов]]; Под ред. А. А. Камалова (отв. ред.) и др|заглавие=Словарь топонимов Башкирской АССР|место=Уфа|издательство=Башк. кн. изд-во|год=1980|страницы=126|страниц=199}}</ref>) — Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Михайловка ауыл Советы (Бишбүләк районы)|Михайловка ауыл Советы]] составындағы 2005 йылда юҡҡа сығарылған ҡасаба. [[Сыуаштар]] йәшәгән. == Географияһы == [[Киҫтәнле-Ивановка]]нан [[Мәнәүез]]-[[Мәскәү]]гә автомобиль юлында, [[Сандалыҡ]] (Сандалак) йылғаһы<ref>[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=54.226218&y=53.838378 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250122180047/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=54.226218&y=53.838378 |date=2025-01-22 }}</ref> буйында урынлашҡан. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Яҙ һәм йәй көндәре йыш ҡоролоҡ, ҡыш ҡар бурандары була. === Географик урыны === Ҡасабанан алыҫлыҡ<ref name="BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.94</ref> (1969 йылдың 1 ғинуарына): - район үҙәгенә ([[Бишбүләк]]) тиклем: 20 км; - Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы үҙәгенә ([[Киҫтәнле-Ивановка]]) тиклем: 2 км; - яҡындағы тимер юл станцияһына [[Приют (Бәләбәй районы)|(Приют]]) тиклем: 20 км. == Этимологияһы == Сандалыҡ атамаһы йылға исеменән килеп сыҡҡан<ref name="автоссылка1"/>. == Тарихы == 1969 йылда [[Киҫтәнле-Ивановка]] ауыл Советы составына инә. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[2005 йыл]]дың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә: {{Цитата башы}} 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: ….<br> 11) Бишбүләк районында: а) Михайловка ауыл Советының Сандалыҡ ҡасабаһын; б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советының Весёлая Роща ауылын; в) Сухоречка ауыл Советының Озёровка ҡасабаһын; г) Каменка ауыл Советының Сергеевка ҡасабаһын; д) Калинин ауыл Советының [[Томашйылға]] ҡасабаһын{{Цитата аҙағы}} == Халҡы == 1969 йылдың 1 ғинуарына 120 кеше йәшәгән; башлыса сыуаштар<ref name="BASSR1969"/>. == Әҙәбиәт == * Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 94. * Урыҫса-башҡортса һүҙлек-белешмә Башҡортостан Республикаһы тораҡ пункттар атамаһы / Ф. Г. Хисамитдинова, З. А. Сиразетдин. — Өфө : Китап, 2001. — 317, [2] б.; 21 см; ISBN 5-295-02981-6 84. С. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Бишбүләк районы]] [[Категория:Бишбүләк районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Бишбүләк районының бөткән ауылдары]] [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] 2eo1oml0ih1q2k9qowwugoyv6rpoqrc Шадринск 0 171577 1310326 1286674 2026-11-11T10:13:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310326 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шадринск''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Ҡурған өлкәһе]]ндәге ҡалаһы (1712 йылдан). Халыҡ һаны буйынса өлкәлә [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурғандан]] һуң икенсе: {{Население|Шадринск|фс}} кеше ({{Население|Шадринск|г}}). [[Көнбайыш Себер тигеҙлеге]]ндә, [[Иҫәт]] ([[Тубыл]] ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан. Шадринск районының административ үҙәге (уның составына инмәй). Өлкә буйһоноуындағы ҡала статусына эйә<ref name="АТУ">[http://docs.cntd.ru/document/819031930 Закон Курганской области «Об административно-территориальном устройстве Курганской области»]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/804991281 Устав Курганской области]</ref>, уның сиктәрендә '''[[муниципаль берәмек]]''' — ҡала округы статусындағы '''Шадринск ҡалаһы''' булдырыла. '''Шадринск ҡала округы''' составындағы берҙән-бер тораҡ пункт<ref>[http://www.shadrinsk-city.ru/wp-content/uploads/2014/04/20150608-111600.pdf Устав муниципального образования — город Шадринск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113052612/http://www.shadrinsk-city.ru/wp-content/uploads/2014/04/20150608-111600.pdf |date=2017-01-13 }}</ref><ref name="МУ">[http://docs.cntd.ru/document/802013991 ЗАКОН КУРГАНСКОЙ ОБЛАСТИ от 06 июля 2004 года N 419 «О наделении муниципальных образований статусом городского округа, муниципального района, сельского поселения, городского поселения, о месте нахождения представительных органов муниципальных районов, сельских поселений, об установлении наименований представительных органов муниципальных образований, глав муниципальных образований, местных администраций (исполнительно-распорядительных органов муниципальных образований)»]</ref>. == Этимологияы == 1622 йылдағы документта ''Шадрин биләмәһе'' булараҡ телгә алына, унда «биләмә» — хужалыҡ алып барған урын, ә ''Шадрин'' кеше исеме ''Шаҙра''-нан йәки атаһының исеменән ''Шаҙрин'' алынған. Һуңыраҡ — ''Шадрин биҫтәһе''; 1712 йылдан, Михаил Архангел хаҡына сиркәү төҙөлгәндән һуң — ''Архангельск Шадринск'' ҡалаһы йәки ''Малоархангельск'', 1781 йылдан өйәҙ ҡалаһы ''Шадринск'' тип йөрөтөлә{{Sfn|Поспелов|2008|с=493}}. == Тарихы == [[Файл:Shadrinsk_photo0003mini.jpg|справа|300x300пкс|«Еңеү» скверы, Комсомол урамы]] [[Файл:Shadrinsk_photo0004mini.jpg|справа|300x300пкс|Свердлов урамы — ҡаланың үҙәк урамы]] [[Файл:Шадринск_легкоатлетический_манеж.jpg|справа|300x300пкс|Шадринск еңел атлетика манежы]] Шадринск [[XVII быуат]]та, урыҫ ергиҙәрҙәре [[Себер]] һәм Алыҫ Көнсығыш ерҙәрен үҙләштерергә тотонғас нигеҙләнә. Шадринск нығытмаһы ышығында [[Иҫәт]] яр буйҙарына Рәсәйҙең төньяҡ һәм үҙәк губерналарынан крәҫтиәндәрҙе күсереп ултыртыу бара<ref name="schadr">[http://schadrinsk.narod.ru/index/istorija_goroda/0-100 История города] // Шадринск городок, 2010 г. © 2007—2019 "Творческая Студия «РИФЕЙ»</ref><ref name="plechan">[http://plekhanovskiy.narod.ru/hist.html История Шадринска] // Сутормины, Пономаревы_ Шадринские истоки… [http://plekhanovskiy.narod.ru/kontakt.html Чубейко Олег Светославович]</ref><ref name="delta">[http://delta-grup.ru/4/10.htm Основание Шадринска] // Шадринск, Зауралье, История края. ООО Дельта Технология</ref><ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ+|Шадринск|{{s|[[Рихтер, Дмитрий Иванович|Рихтер Д. И.]]}}}}</ref>. Биҫтәгә нигеҙ һалыусы — Юшко Соловей ҡушаматлы Юрий Малечкин<ref name="schadr"/>. Ул [[Тубыл (ҡала)|Тубылға]] үтенес ҡағыҙы менән мөрәжәғәт итә, унда воеводанан Шадрин биләмәһендә нығытма һәм биҫтә төҙөргә рөхсәт һорай (1644). 7171 йылдың (1662 йыл) 15 сентябре көнө (25 сентябрь) Юшко Соловейға төҙөлөш башларға рөхсәт бирелә{{Sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1885|c=753}}. 1686 йылда Шадринск биҫтәһе Көнбайыш Себерҙә иң ҙур биҫтә булып китә. Биҫтәлә 137 ер эшкәртеүсе крәҫтиән хужалығы булған, 10 казак, 41 драгун йәшәгән<ref name="plechan"/>. [[1712 йыл]]да [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] воеводаһы указы менән Шадрин биҫтәһе Архангельск Шадринск, йәки, Тубыл өйәҙенең Малоархангельск ҡалаһы тип үҙгәртелә<ref name="schadr"/><ref name="ЭСБЕ"/>. 1733 йылда янғында Шадринск ҡалаһы бөткәнсе яна, ул яңынан биҫтә тип һанала башлай. Биҫтә яңынан төҙөлә, ҙурая бара. [[1737 йыл]]да ҡабат ҡала статусы ала һәм Себер губернаһы составына инә{{Sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1885}}. [[1738 йыл]]да [[Иҫәт провинцияһы]] ойошторола, провинциаль канцелярияның тәүге резиденцияһы Шадринскта урынлаша. 1744 йылда Шадринск [[Иҫәт провинцияһы]] составында [[Ырымбур губернаһы]] составына инә{{Sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1885}}<ref name="ЭСБЕ"/>. [[XVIII быуат]]та ҡала Веселая (хәҙерге Карл Либкнехт урамы) һәм Сиркәү (хәҙер Р. Люксембург урамы) арҡыры урамдары, һәм Яр буйы (хәҙер Кондюрин урамы) һәм Петропавловск (хәҙерге К. Маркс урамы) буй урамдары менән сикләнә. Ҡаланың оҙонлоғо яҡынса 1 километрға һуҙыла, ә киңлеге — 200—400 м. [[1771 йыл]]да [[Тубыл]] епископы Варлаам фатихаһы менән Донъя раббыһы хаҡына Спас-Преображенск соборы төҙөлә, ул ҡаланың тәүге таш ҡаралтыһы була. Төҙөлөш менән Далмат Успенский монастыры игумены Адам Аркудинский етәкселек итә. Был храмды сәнғәт белгестәре «украина» бароккоһы стиленә ҡарай, урыҫ архитектураһының йоғонтоһо ла булған тип иҫәпләй<ref>{{Cite web|url=http://www.archi.ru/lib/publication.html?id=1850569415&fl=5&sl=1|title=Каменные храмы Сибири XVIII века: эволюция форм и региональные особенности|lang=ru|accessdate=3 ноября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402091853/http://www.archi.ru/lib/publication.html?id=1850569415&fl=5&sl=1|archivedate=2015-04-02}}</ref>. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Емельян Пугачев ихтилалы]] ваҡытында Шадринск баш күтәреүселәргә ҡушылыуҙан баш тарта. 1774 йылда [[Себер]]ҙән өҫтәмә көс алып, батша ғәскәрҙәре Шадринсктан һөжүмгә күсәләр һәм баш күтәреүселәрҙе ҡыйраталар. 1781 йылдан Шадринск<ref>[[Полное собрание законов Российской империи]]: [Собрание 1-е. С 1649 по 12 дек. 1825 г.]. Т XXI. С 1781 по 1783. — Санкт-Петербург, тип. 2 Отд-ния Собств. Е. И. В. канцелярии, 1830. — C.21-22</ref> Пермь наместниклығы булдырыу тураһында указ менән өйәҙ ҡалаһы статусы ала{{Sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1885|c=754}}<ref name="ЭСБЕ"/>. Шадринск гербы — көмөш яланда йүгереп барған һыуһар — 1783 йылдың 17 июлендә раҫлана<ref>[[Полное собрание законов Российской империи]]: [Собрание 1-е. С 1649 по 12 дек. 1825 г.]. Т XXI. С 1781 по 1783. — Санкт-Петербург, тип. 2 Отд-ния Собств. Е. И. В. канцелярии, 1830. — C.978-979</ref>. 1789 йылда "Пермь наместниклығының топографик тасуирламаһы"нда Шадринск ҡалаһы тураһында былай тиелә: «ҡалала ағас сиркәү — бер, Николай Чудотворец сиркәүе — бер; суд урындары өсөн ҡаҙна йорттары — 4, ә власть кешеләре йәшәү өсөн — 2, ҡунаҡ һарайы — 1, магазиндар — 14, аҡса келәте, дары мөгәрәбе, дауахана өсөн йорт — бер, обывателдәр йорттары — 300, фабрикалар юҡ, кибеттәр — 110». [[1789 йыл]]дың 24 ноябрендә Шадринскта тантаналы шарттарҙа Кесе халыҡ училищеһы (ике класлы) — беренсе уҡыу йорто асыла. 1842—1843 йылдарҙа Шадринск ҡалаһы, тарихсыларға «картуф болаһы» исеме аҫтында билдәле булған, крәҫтиәндәр ихтилалын баҫтырыу үҙәге булып тора. Шадринск ҡалаһында йыл һайын Петр, Михайлов һәм Афанасьев йәрминкәләре үтә{{Sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1885}}. Икмәк, ярма, ит, май, сало, киндер менән сауҙа итәләр. Был йәрминкәләргә [[Урал]], [[Түбәнге Новгород]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Бохара ханлығы|Бохара]] сауҙагәрҙәре туҡыма, келәм, металл изделиелары алып киләләр. Кресты ауылында (Шадринск янында) бөтә [[Рәсәй]]гә билдәле булған Кресты-Иваново йәрминкәһе үтә. Ул тауар әйләнеше буйынса Рәсәйҙә, [[Түбәнге Новгород]] һәм Эрбет йәрминкәләренән ҡала, өсөнсө урынды биләй. [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында Шадринскта мең ярым самаһы һөнәрсе эшләй. Урындағы сеймалды эшкәртеү өсөн май иретеү, һабын етештереү, быйма баҫыу, синкеләү предприятиелары, кирбес заводтары төҙөлә. 1822 йылдан алып 1840 йылға тиклем сауҙагәр Фетисовтың фарфор заводы эшләй. Был [[Урал]]да һәм [[Себер]]ҙә бындай төрҙәге беренсе предприятие була. [[1890 йыл]]да ҡалала 27 сәнәғәт предприятиеһы эшләй. 1865 йылда эре сауҙагәр Альфонс Поклевский-Козелл Шадринскта араҡы ҡыуыу заводы хужаһы була. 1870 йылда ҡалала урындағы үҙидара индерелә: вәкәләтле власть — Дума һәм башҡарма орган — ҡала башлығы етәкселеге аҫтында Идаралыҡ барлыҡҡа килә. 1870-се йылдарҙа Шадринск ҡалаһында ике дауахана, дарыухана була. [[1876 йыл]]да земство китапханаһы асылыу ҡаланың мәҙәни тормошонда иҫтәлекле ваҡиға булып тора. 1880-се йылдарҙа Шадринск ҡалаһының Спас-Преображенск соборында күренекле математик Первушин Иван Михеевич хеҙмәт итә. Ул донъяла (үҙ заманы өсөн) иң ҙур («первушин һаны» тип аталған) ябай һанды аса. [[XX быуат]] башында ағалы-ҡустылы Бутаковтарҙың (Ефим Иванович һәм Дмитрий Иванович) иләү-туҡыу фабрикаһы һәм Молодцовтың ауыл хужалығы оҫтаханаһы барлыҡҡа килә. 1906 йылда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, 1907 йылда — реаль училище, 1914 йылда — уҡытыусылар семинарияһы асыла. 1910 йылда приказчиктар клубы асыла, унда театр һәм кинематограф була. [[Файл:Railroad_construction_on_the_Shadrinsk-Sinara_railroad_near_the_city_of_Shadrinsk_LOC_9628199667_(cropped).jpg|слева|мини|''Шадринск ҡалаһы янында Шадринск-Һамар тимер юлын төҙөү. 1912 йыл. '' Фото: [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горский]] 1913 йылда буласаҡ Ватан китап фәне классигы [[:ru:Здобнов, Николай Васильевич|Николай Здобнов]] Шадринск ҡалаһында тәүгә «Иҫәт» гәзитен сығарыуҙы ойоштора. [[1917 йыл]]да Шадринск 17 мең халыҡ йәшәгән өйәҙ ҡалаһы була. 1917 йылда Н. В. Здобнов Шадринск ҡала Думаһы рәйесе һәм Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышы депутаты итеп һайлана. [[1918 йыл]]дың ғинуарында ҡалала совет власы иғлан ителә. 1918 йылдың июле башында ҡаланы чех ғәскәрҙәре баҫып ала, совет власы ҡолатыла. 1918 йылдың авгусында И. Д. Шадр приказчиктар клубы (драмтеатр) бинаһында большевиктар тарафынан атып үлтерелгән шадринлыларға һәйкәл макетын ҡуя 1918 йылдың июленән 1919 йылдың июленә тиклем ҡалала «Шадринск Халыҡ гәзите» сыға. 1919 йылдың август башында ҡалаға ҡыҙыл ғәскәр инә, һәм ҡалала совет власы урынлаштырыла. 1924 йылдан ҡала Урал өлкәһенең Шадринск округы үҙәге була. 1925 йылда Поклевский-Козелл араҡы ҡыуыу заводы базаһында Шадринск ликер-араҡы заводы ойошторола. Ул 2006 йылға тиклем эшләй. 1928 йылда Шадринск педагогия техникумы (унда 1930 йылда Некрасова, Ксения Александровна уҡый), 1932 йылда — Шадринск финанс-иҡтисад техникумы асыла. 1928 йылда «Совкино» кинотеатры төҙөлә, ул 1932 йылда «Октябрь» кинотеатры итеп үҙгәртелә. 1933 йылда Шадринскта Икенсе биш йыллыҡ исемендәге суйын ҡойоу һәм механик завод төҙөлә (һуғыш ваҡытында уның базаһында полиграфия машиналары заводы булдырыла, ул ярты быуаттан ашыу, 1990-сы йылдар башына тиклем эшләй). 1934 йылдан Шадринск [[Силәбе өлкәһе]]нең район үҙәге була. 1935 йылда шәфҡәт туташтары мәктәбе, хәҙерге Шадринск медицина колледжы асыла. 1939 йылда Шадринск педагогия техникумы базаһында Шадринск уҡытыусылар институты асыла. [[1941 йыл]]дың майынан өлкә ҡарамағындағы ҡала статусына эйә. 1941 йылдың аҙағы — 1942 йылдың башында ҡалала эвакуацияланған заводтар базаһында предприятиелар ойошторола. Киләсәктә улар «Шадринск автоагрегат заводы», «Телефон заводы», «Полиграфмаш», «Володарский исемендәге тегеү фабрикаһы», «Шадринск тепловоз ремонтлау заводы», «Шадринск тәмәке фабрикаһы» исемдәре алалар. 1941 йылдың октябренән 1943 йылға тиклем хоҡуҡ яҡлаусы Софья Васильевна Каллистратова Шадринск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. [[1943 йыл]]дың [[6 февраль|6 февраленән]] Шадринск [[Силәбе өлкәһе]] составынан бүленгән [[Ҡурған өлкәһе]] составына инә. 1943 йылда Шадринск дәүләт уҡытыусылар институты Шадринск педагогия институты тип үҙгәртелә. 1973 йылдың декабрендә Шадринск автобус-тимер юл вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. 2016 йылдың февралендә Шадринск дәүләт педагогия институты Шадринск дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2017 йылдың ғинуарында йәмиғ мәсете асыла. === Урамдарҙың тарихи исемдәре === Большевиктар власҡа килгәс, Шадринскта урамдарҙың революцияға тиклемге исемдәренең ҙур өлөшө үҙгәртелә<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.shadr.info/news/2020/03/25/16774-100_let_nazad_mnogie_ulici_shadrinska_poluchili_novie_nazva/|title=100 лет назад многие улицы Шадринска получили новые названия|author=|date=|publisher=}}</ref>. {| class="wikitable" |+ !Революцияға тиклемге исеме !Хәҙерге заман (совет) исеме |- |Преображенский урамы |Пионер |- |Петропавловск урамы |Карл Маркс |- |Николаев урамы |Ленин |- |Соснинск урамы |Октябрь урамы |- |Тюфяев урамы |Совет урамы |- |Мәскәү урамы |Февраль урамы |- |Покровский урамы |Пролетар |- |Ҡазан урамы |Крәҫтиән |- |Фрололавр урамы |Ҡыҙылармеец |- |Веселая урамы |Карл Либкнехт |- |Ночвинская урамы |Луначарский |- |Сауҙа урамы |Комсомол |- |Сиркәү урамы |Роза Люксембург |- |Мещера урамы |Володарский урамы |- |Балыҡ урамы |Степан Разин |- |Воскресенская урамы |Урицкий |- |Алыҫ урамы |Спартак |} == Физик-географик ҡылыҡһырлама == Ваҡыттың UTC-ҡа ҡарата күсеүе +5:00 тәшкил итә. === Климат === Климаты уртаса континенталь. - Уртаса йыллыҡ сағыштырма һауа дымлылығы — 72 %. Уртаса айлыҡ дымлылыҡ — майҙа 57%-тан ноябрь һәм декабрь айҙарында 79 %-ҡа тиклем. -, Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,7 м/с тиҙлек Айлыҡ уртаса ел тиҙлеге — июлдә һәм августа 2,3 м/с-тан апрелдә 3,2 м/с-ҡа тиклем<ref>[http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii Справочник «Климат России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406042041/http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii |date=2017-04-06 }}</ref>. {{Климат города |Город_род=Шадринска (норма 1981—2010 гг.) |Источник=<ref>[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД".]</ref><ref>Абсолютные максимумы и минимумы температуры за всё время наблюдения из [http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii справочника "Климат России"]</ref>. | Янв_ср=-14.0 | Янв_ср_осад=25 | Фев_ср=-12.9 | Фев_ср_осад=17 | Мар_ср=-5.4 | Мар_ср_осад=17 | Апр_ср=4.7 | Апр_ср_осад=20 | Май_ср=12.4 | Май_ср_осад=46 | Июн_ср=18.1 | Июн_ср_осад=67 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=74 | Авг_ср=16.8 | Авг_ср_осад=63 | Сен_ср=10.6 | Сен_ср_осад=54 | Окт_ср=4.1 | Окт_ср_осад=38 | Ноя_ср=-6.0 | Ноя_ср_осад=30 | Дек_ср=-11.9 | Дек_ср_осад=26 | Год_ср=3.0 | Год_ср_осад=477 | Янв_а_макс=5.2 | Янв_а_мин=-46.9 | Фев_а_макс=5.3 | Фев_а_мин=-47.1 | Мар_а_макс=15.9 | Мар_а_мин=-41.5 | Апр_а_макс=30.6 | Апр_а_мин=-26.7 | Май_а_макс=36.0 | Май_а_мин=-8.3 | Июн_а_макс=38.0 | Июн_а_мин=-3.8 | Июл_а_макс=40.0 | Июл_а_мин=2.6 | Авг_а_макс=37.8 | Авг_а_мин=-0.6 | Сен_а_макс=33.0 | Сен_а_мин=-7.7 | Окт_а_макс=25.0 | Окт_а_мин=-25.8 | Ноя_а_макс=12.1 | Ноя_а_мин=-38.3 | Дек_а_макс=7.3 | Дек_а_мин=-46.1 | Год_а_макс=40.0 | Год_а_мин=-47.1 |}} == Ҡала биләмәһе == Ҡала Үҙәк, Төньяҡ ҡасабаһы, Хлызово ҡасабаһы, Осеево ҡасабаһы, Яңы ҡасаба, Өсмөйөш депоһы микрорайондарын үҙ эсенә ала. Шадринск ҡалаһының ғәмәлдәге генераль планын ҡабул иткәнгә тиклем, Шадринск ҡалаһы муниципаль берәмегенең (ҡала округының) сиге һәм Шадринск ҡалаһы тораҡ пунктының сиге тап килә. Муниципаль берәмек сиктәрендә бер генә ер категорияһы — тораҡ пункт ерҙәре була. 1998 йылдың 24 июнендәге Федераль закондың 12-се статьяһының 5 пункты № 89-ФЗ «Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары тураһында» законға ярашлы, «тораҡ пункттар сиктәрендә ҡалдыҡтарҙы ерләү тыйыла». Шуға күрә, ҡала биләмәһе составынан сәнәғәт һәм башҡа махсус тәғәйенләнештә, майҙаны {{Num|212.76|га}} булған ер бүлеү маҡсатында, Шадринск ҡалаһы тораҡ пунктының сиге үҙгәртелә. Ер ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонын киңәйтеү һәм эксплуатациялау, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүсе завод төҙөү өсөн кәрәк була. Шулай итеп, муниципаль берәмектең дөйөм майҙаны {{Num|17366|га}}, ә Шадринск тораҡ пункттарының үҙенең майҙаны — {{Num|17153.24|га}} тәшкил итә. == Халҡы == {{Население|Шадринск}}{{население|Шадринск|график}}{{Численность городов России}} 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, халыҡ һаны буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 1115 ҡалаһы араһында 220-се урында тора. 1948 йылда, илдең көнбайыш райондарынан эвакуацияланғандар өйҙәренә ҡайтыу арҡаһында, Шадринск халҡы ҡырҡа кәмей. == Иҡтисады == Ҡалала иҡтисади хәлде башлыса эшкәртеү производстволары билдәләй, эре һәм урта предприятиеларҙың әйләнешендә уларҙың өлөшө 95%-тан ашыу тәшкил итә. Ҡаланың ҙур предприятиеләре иҫәбенә инә: - ААЙ «Шадринск автоагрегат заводы» — автомобиль радиаторҙары, йылытыу радиаторҙары, гидравлик домкраттар, шулай уҡ өрҙөрөү һауаһын һыуытҡыстар етештереү буйынса предприятие. - ААЙ «Шадринск электрод заводы» — углеродлы, башҡа металдар әҙ ҡатыштырылған, башҡа металдар күп ҡатыштырылған ҡоростарҙы иретеп йәбештереү өсөн электродтар етештереү предприятиеһы. 1992 йылда хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә цех Шадринск электрод заводы статусын ала. - ЯСЙ «Шадринск металл конструкциялар заводы». - ЯАЙ « Шадринск тимер-бетон изделиелары һәм металл конструкциялары заводы». - ААЙ «Шадринск ҡоймалау конструкциялары заводы». - ААЙ «Шадринск телефон заводы» — ВЧ-элемтә аппаратураһы етештереү буйынса предприятие. - ЯСЙ «Дельта Технология» — пресс-формалар етештереү буйынса предприятие. - ЯСЙ «Технокерамика» — нефть сығарыу сәнәғәте өсөн пропанттар етештереү предприятиеһы. - ЯСЙ «Литейщик» — төҫлө һәм суйын ҡойоп яһалған нәмәләр етештереү буйынса предприятие. - ЯСЙ «Шадринск тепловоз -вагон ремонтлау берекмәһе» — тимер юл техникаһын капиталь-тергеҙеүсе ремонтлау менән шөғөлләнеүсе предприятие. - ЯСЙ «Шадринск полимер тоҡ-тара заводы» — полипропилен туҡыма, полипропилен тоҡтар һәм йомшаҡ контейнерҙар етештереү буйынса предприятие. - ЯАЙ «Шадринск мебель фабрикаһы» — йорт һәм офис өсөн корпуслы мебель етештереү буйынса предприятие. - ЯСЙ «Урал аръяғы туҡыма сумкалар фабрикаһы» — юл, спорт сумкалары етештереү буйынса предприятие. - Аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары араһында иң эреләре: «Шадринск һөт-консерва комбинаты» (һөт продукцияһы), яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «Шадрин һыра заводы» (араҡы һәм шарап), АЙ «Слакон» (кондитер изделиелары)<ref>[http://www.slakon.com/ Производитель кондитерских изделий «Slakon»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161212140239/http://slakon.com/ |date=2016-12-12 }}</ref>, АЙ «Шадрин иген продукттары комбинаты» (он һәм ярма) һәм башҡалар. Эре һәм урта предприятиеларҙа [[2012 йыл]]дың ғинуарында бер хеҙмәткәрҙең уртаса айлыҡ эш хаҡы 14 843 һум тәшкил итә<ref>[http://kurganstat.gks.ru/munstat/Rayons/%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA.htm Социально-экономические показатели города]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ҡалала «Агропромкредит», «ВУЗ банк», «банк Пойдём», «банк Курган», «Кольцо Урала», «[[:ru:ВТБ 24|ВТБ 24]] », «[[:ru:Росгосстрах Банк|Росгосстрах Банк]]», «[[:ru:Россельхозбанк|Россельхозбанк]]», «[[:ru:Сбербанк России|Сбербанк России]]», «Уралтрансбанк», «[[:ru:Ханты-Мансийский банк|Ханты-Мансийский банк]]», «[[:ru:Хоум кредит энд финанс банк|Хоум Кредит энд Финанс Банк]]», «Восточный экспресс банк», «Мособлбанк» Рәсәй банктарының филиалдары эшләй<ref>[http://banki-vgorode.ru/kurgan/shadrinsk/ Банки Шадринска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512043148/http://banki-vgorode.ru/kurgan/shadrinsk/ |date=2012-05-12 }}</ref>. Ҡалала GSM, 3G и 4G: [[:ru:Билайн|Билайн]], [[:ru:МегаФон|МегаФон]], [[:ru:Мобильные ТелеСистемы|МТС]], [[:ru:Tele2 Россия|Tele2]], [[:ru:Мотив (сотовая связь)|Мотив]] һәм [[:ru:Yota (бренд)|Yota]] стандарттарында кәрәҙле элемтә операторҙары эшләй. Интернет менән файҙаланыуҙы «Курьер Плюс», Ростелеком, «ШАДР.РУ» провайдерҙары тәьмин итә. == Транспорт == Шадринск — өлкәнең төньяҡ-көнбайышының эре транспорт үҙәге һәм өлкәлә [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]]дан ҡала икенсе. Ҡала аша ике федераль әһәмиәтендәге автомобиль юлдары үтә {{Табличка-ru|Р|354}} һәм {{Табличка-ru|Р|330}}, шулай уҡ ике төбәк әһәмиәтендәге автомобиль юлдары {{Табличка-ru|Р|329}} һәм «Шадринск — Шумиха» үтә. Шадринск биләмәһендә Шадринск пассажирҙар станцияһы урынлашҡан, уның ҡарамағында вокзал эшләй. Шадринск станцияһы [[Көньяҡ Урал]] тимер юлының — «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалының — Ҡурған бүлексәһе составына инә. Станция [[Ҡурған]] — [[:ru:Каменск-Уральский|Каменск-Урал]] тимер юл тармағында урынлашҡан. Поезда Шадринсктан [[Мәскәү]]гә, Петропавловскигә, [[Алматы]]ға, [[Бишкәк]]кә, [[Ташкент]]ҡа һәм башҡа ҡалаларға тиклем барырға мөмкин<ref name="shadrinsk.info">[http://www.shadrinsk.info/raspisanie/poezd/ Расписание движения поездов по ст. Шадринск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620200837/http://www.shadrinsk.info/raspisanie/poezd/ |date=2012-06-20 }}</ref>. Электропоезда Шадринсктан [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурғанға]], [[Екатеринбург]]ҡа һәм Каменск-Уралға тиклем барырға мөмкин. Шадринск аша «Зауралье» Ҡурған — Мәскәү фирма пассажирҙар поезы йөрөй<ref>[http://www.poezd.info/?pg=0702 Названия фирменных поездов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017121424/http://www.poezd.info/?pg=0702 |date=2013-10-17 }}</ref>. Тимер юл вокзалының хәҙерге бинаһы 1973 йылдың декабрендә төҙөлгән була: уның бер ҡанаты асылда тимер юлдыҡы булһа, икенсе ҡанаты — автобус вокзалы. Берҙәм автобус-тимер юл вокзалы 2010 йылға, рәсми хужаһы талабы буйынса (РЖД) автобус вокзалы бинанан Орджоникидзе урамы, 13а адресы буйынса (Шадринск автоагрегат заводына сиктәш булған биләмәгә) күсеп киткәнгә тиклем эшләй. 2020 йылда автовокзал тимер юл вокзалы бинаһына кире ҡайта, вокзал яны майҙанынан автобустар Шадринсктан [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурғанға]], Екатеринбургҡа, [[Төмән]]гә, [[Силәбе]]гә, [[Тубыл]]ға, [[Ханты-Мансийск]]ка һәм башҡа ҡалаларға ҡуҙғала<ref>[http://www.shadrinsk.info/raspisanie/avtobus/ Расписание движения автобусов от Шадринского Автовокзала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420174207/http://www.shadrinsk.info/raspisanie/avtobus/ |date=2012-04-20 }}</ref>. Иң яҡын халыҡ-ара аэропорт Кольцово биҫтәһендә ([[Екатеринбург]] янында, 233 км) урынлашҡан. Иң яҡын төбәк аэропорты Ҡурғанда (140 км) урынлашҡан. Шадринсктың көньяҡ ситендә аэродром урынлашҡан була, ул Шадринск хәрби авиация штурмандар училищеһы тарафынан штурмандарҙы әҙерләү үҙәге булып хеҙмәт итә. 1960 йылдан һуң аэродром [[Штурмандарҙың Силәбе хәрби авиация институты|Силәбе хәрби авиация институты]] штурмандарының әҙерлек үҙәге булып китә. Унда [[:ru:Ту-124#Варианты|Ту-124Ш]], [[:ru:Ту-134#Ту-134Ш|Ту-134Ш]] самолеттарының өс эскадрильяһы урынлашҡан. === Ҡалала йәмәғәт транспорты === Шадринск ҡалаһында автобус төп йәмәғәт транспорты булып тора. Көн һайын пассажирҙарҙы ташыу өсөн 34 маршрутта<ref>[http://www.shadrinsk.info/raspisanie/citybus/ Расписание движения городских автобусов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620192902/http://www.shadrinsk.info/raspisanie/citybus/ |date=2012-06-20 }}</ref> «ГАЗель», «ПАЗ» һәм Transit Ford маркаһындағы автобустар сығалар, улар «Шадравто» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең һәм «Автотранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең , шулай уҡ шәхси ташыусыларҙың автобустары. Төп маршруттар Шадринсктың төп урамдары буйлап үтә. Шулай уҡ ҡалала пассажирҙарҙы үҙебеҙҙең илдә һәм сит илдә етештерелгән еңел автомобилдәрҙә ташыуҙы тормошҡа ашырыусы таксомоторҙар селтәре үҫешкән. === Ҡала-ара һәм ҡала-тирә бәйләнеш === Ҡала-ара бәйләнеш өсөн Шадринск автовокзалынан ҡуҙғалып китеүсе автобустар ҡулланыла. Пассажирҙарҙы ташыу «Шадравто» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт һәм «Автотранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, шулай уҡ шәхси ташыусылар тарафынан тормошҡа ашырыла. Ҡала-тирә бәйләнеш өсөн тәғәйенләнгән маршруттар Шадринск районына юлланалар. == Мәғариф == 2014 йылдың авгусына ҡарата ҡалала эшләй: - 2 юғары уҡыу йорто; - 5 урта-техник һәм урта-махсус уҡыу йорттары; - 15 [[Мәктәп|дөйөм белем биреү мәктәбе]]; - 30 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы; - 4 өҫтәмә белем биреү учреждениеһы. === Юғары белем === Хәҙерге мәлдә Шадринск ҡалаһында ике юғары уҡыу йорто иҫәпләнә, шул иҫәптән башҡа ҡалаларҙың юғары уҡыу йорттары филиалдары һәм вәкиллектәре: * Шадринск дәүләт педагогия университеты. * [[Силәбе дәүләт университеты|Силәбе дәүләт университетының Шадринск ҡалаһындағы вәкиллеге]]<ref>[http://www.csu.ru/faculties/ieo/Territory/Shadrinsk.aspx Шадринский филиал ЧелГУ]</ref> — 2005 йылда нигеҙ һалына. === Урта профессиональ белем биреү === Әлеге мәлдә Шадринск ҡалаһында биш урта-һөнәри уҡыу йорто иҫәпләнә. - Урал аръяғы физик культура һәм һаулыҡ колледжы; - Шадринск политехник колледжы; - Шадринск медицина колледжы; - Шадринск финанс-иҡтисад колледжы; - Шадринск профессиональ технологиялар техникумы. '''<big>Тулы урта белем.</big>''' Әлеге мәлдә 15 мәктәптә тулы урта белем биреү тормошҡа ашырыла: - Лицей № 1 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 2 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 4 - Асыҡ (алмаш) дөйөм белем биреү мәктәбе № 7 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 8 - Гимназия № 9 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 10 - Дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты № 11 - Дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты № 12 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 13 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 15 - Дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты № 16 - Дөйөм белем биреү мәктәбе № 20 == Һаулыҡ һаҡлау == Бөгөнгө көндә Шадринск ҡалаһында 20-нән ашыу медицина учреждениеһы эшләй. Улар араһында: Шадринск ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы, Шадринск поликлиникаһы, Шадринск балалар дауаханаһы, Шадринск район үҙәк дауаханаһы, Шадринск өлкә туберкулезға ҡаршы диспансер, Шадринск өлкә психоневрология диспансеры, Шадринск өлкә наркодиспансеры, Шадринск өлкә ҡан ебәреү станцияһы, Тире-венерологик диспансер, «Ғаилә докторы» doctor45.ru медицина үҙәге, Шадринск ҡала бала табыу йорто, Шадринск станцияһында (ААЙ «РЖД») поликлиника, Шадринск стоматология поликлиникаһы, шәхси стоматология «Spectra» һәм башҡалар<ref>[http://catalog.shadrinsk.info/activity/11/ Медицина Шадринска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518150821/http://catalog.shadrinsk.info/activity/11/ |date=2021-05-18 }}</ref>. == Мәҙәниәт һәм сәнғәт == [[Файл:Шадринск_350_почтовый_конверт_Россия.jpg|мини|300x300пкс|Рәсәй почта конверты]] Шадринскҡа тарихи ҡала статусы, РСФСР-ҙың мәҙәниәт министрлығы Коллегияһының, РСФСР-ҙың дәүләт төҙөлөшө Коллегияһының һәм Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәте Үҙәк Советы Президиумының «РСФСР-ҙың тарихи урындар исемлеген раҫлау тураһында» ҡарары нигеҙендә, [[1990 йыл]]да бирелә. 2015 йылдың башына ҡарата Шадринск ҡалаһында 160 төбәк әһәмиәтендәге, шул иҫәптән федераль әһәмиәтендәге 1 тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы иҫәпләнә. Шулар и5ёбендё туғандар ҡәберлеге һәм яңғыҙ ҡәберлектәр, зыяраттар, скульптор Иван Шадрға һәйкәл — 17, кесе формалар (ҡапҡалар) — 9, йәмәғәт биналары (православие приходы, мәктәптәр, китапхана, музей, медицина учреждениелары, архив, театр, балалар баҡсаһы, магазиндар) тарафынан биләнгән — 87, торлаҡ йорттар — 45, урынында юҡ — 3. [[Файл:Шадринск_драм_театр.jpeg|мини|300x300пкс|Шадрин дәүләт драма театры]] Шадринск дәүләт драма театры ҡала ғорурлығы булып тора. Театр бинаһы 1910 йылда, Шадринск приказчиктар йәмғиәте клубы булараҡ төҙөлә. Театр әлегә тиклем ошо бинала урынлашҡан. 1970-се йылдарҙа Шадринск ҡала башҡарма комитеты бәхәсле ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы драма театрының нигеҙләнеү датаһын 1896 йыл тип иҫәпләргә кәрәк. Шул ваҡыттан башлап миҙгелдәр иҫәбе ысынбарлыҡтағы 1910 йылдан түгел, ә тәғәйенләнгән 1896 йылдан башлана. Шулай, мәҫәлән, 2018/19 йылдар миҙгеле 122-се, (ә 108-се түгел) театр миҙгеле тип һанала. Ҡалала Уралдың иң боронғо музейҙарының береһе, 1918 йылда нигеҙ һалынған В. П. Бирюков исемендәге Шадринск тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләп килә. Музей экспонаттарының нигеҙен Урал тыуған яҡты өйрәнеүсеһе [[Бирюков Владимир Павлович|Владимир Бирюковтың коллекция]]һы тәшкил итә. Шадринск ҡалаһында ике кинотеатр эшләй — ЦДиК «Октябрь» (1928 йылда нигеҙ һалына) һәм «Киномир». Уларҙа Рәсәй һәм сит ил кинофильмдары күрһәтелә. Шадринск ҡалаһында А. Н. Зырянов исемендәге Үҙәк китапхана эшләй (1876 йылда Александр Зыряновтың китап-журналдар коллекцияһы базаһында, тәүҙә земство китапханаһы булараҡ, асыла). Уҡыу йорттарының китапханаларынан иң әһәмиәтлеләренең береһе Шадринск дәүләт педагогия университеты китапханаһы (1939 йылдан эшләй; фонды — 400 меңдән ашыу том). Шадринск ҡалаһында «Колизей» күңел асыу үҙәге бар, «Шадринский Андеграунд» төнгө клубы эшләй (хәҙерге исеме «Music Hall»). Унда «[[:ru:Руки вверх!|Руки вверх]]», «[[:ru:Мумий Тролль|Мумий Тролль]]», [[:ru:Мара (певица)|Мара]], «Ария» һәм башҡа төркөмдәр сығыш яһаған. Шадринск ҡалаһында Спас-Преображенск соборы, [[:ru:Воскресенская церковь (Шадринск)|Воскресенск]] сиркәүе, Николаев сиркәүе эшләй. [[2012 йыл]]да [[XX быуат]] башындағы Шадринск күренеше һәм геральдик символдар һүрәтләнгән почта конверты сығарыла<ref>[http://www.shadr.info/news/2012/08/07/2813-k_yubileyu_shadrinska_pochtovie_konverti_ukrasyat_geraldiche/ К юбилею Шадринска почтовые конверты украсят геральдическими символами города.]</ref>. 2017 йылдың 3 октябрендә Шадринск Батша ҡыҙы-тәлмәрйендең һәм Елена Прекраснаяның тыуған урыны тип таныла<ref>[https://rg.ru/2017/10/11/reg-urfo/rodinu-carevny-liagushki-nashli-v-zaurale.html Царевну-лягушку прописали в Шадринске]</ref>. Был хәл [[XIX быуат]]тың мәғрифәтсеһе һәм тыуған яҡты өйрәнеүсеһе А. Н. Зырянов арҡаһында була<ref>[http://shadr-kultura.ru/shadrinskaya-tsarevna-lyagushka-a-m-britvin/ Шадринская Царевна-лягушка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017042549/http://shadr-kultura.ru/shadrinskaya-tsarevna-lyagushka-a-m-britvin/ |date=2017-10-17 }}</ref>. == Киң мәғлүмәт саралары == Ҡалала һәм районда телевидение 1963 йылдан трансляциялана. Трансляция 2 телевышка аша бара. [[Советтар Союзы]] тарҡалғанға тиклем 4 союз һәм бер өлкә каналы трансляциялана. [[1990 йыл]]дан ҡала каналы барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта төп федераль каналдар ҡабул ителә (20 канал). Радио Шадринскта 1920—1930 йылдарҙа барлыҡҡа килә. 2004 йылдың 31 декабренән 2011 йылға тиклем Шадринск мәғлүмәт-музыкаль радиостанцияһы эшләй. ; Гәзит - «Шадринский рабочий» гәзите 1988 йылда «Шадринская новь», ә 1990 йылда — «Исеть» тип үҙгәртелә. - «Ваша выгода» 1999 йылдан бирле сығып килә, әлеге ваҡытта шишәмбе һәм йома көндәре сыға. - «Автоагрегат» — Шадринск автоагрегат заводы гәзите (ААЙ «ШААЗ»). 1943 йылдан аҙна һайын сыға. - «Дела и люди» — Шадринск «Технокерамика» предприятиеһы сығарған гәзит, 2008 йылдан ай һайын сыға. - «Деловой Шадринск» — аҙналыҡ мәғлүмәти бюллетенень. 1999 йылдан бирле сығып килә. - «Стиль жизни» — «Урал» Шадринск ҡала ҡулланыусылар йәмғиәте сығарған гәзит, 2002 йылдан алып сыға. Дауам итеүсе баҫмалар 1994 йылдан ҡалала тыуған яҡты өйрәнеү альманахы «Шадринская старина» баҫыла. 2020 йылдың башына 27-се сығарылышы донъя күрә (http://gash.archives.kurganobl.ru/o_prezentacii_27_vypuska__kraevedcheskogo_almanaxa.html) == Спорт == Ҡалала боҙҙағы спидвей буйынса Рәсәй чемпионаты (1995, 2001, 2010, 2016 йылдарҙа), үҫмер спортсылар араһында боҙҙағы спидвей буйынса Рәсәй чемпионаты (2000, 2003, 2007, 2009, 2011 йылдарҙа) һәм үҫмерҙәр араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселеге үтә<ref>[http://www.shadrinsk.info/2011/03/29/pervenstvo-rossii-po-tyazheloj-atletike-sredi-yuni/ Первенство России по тяжёлой атлетике среди юниоров 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615234758/http://www.shadrinsk.info/2011/03/29/pervenstvo-rossii-po-tyazheloj-atletike-sredi-yuni/ |date=2011-06-15 }}</ref> (2011 йылда). 2008 йылда Шадринскта тыуған ауыр атлет Алла Важенина, 75 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында, Пекинда үткән олимпия уйындарында алтын миҙал яулай. Ҡалала «Торпедо», «Торпедо-ГОНГ» һәм «Политех» футбол клубтары; «Торпедо», «Шадр» һәм «[[:ru:Полиграфмаш (хоккейный клуб, Шадринск)|Полиграфмаш]]» хоккей клубтары; «Технокерамика» пляж футбол клубы; спидвей клубы «Торпедо-ШААЗ» бар. Ҡаланың спорт объекттары: «Торпедо» һәм «Политех» стадиондары; «Олимп» бассейны; «Юниор», «Олимп», «Юность» спорт комплекстары, «Поддубный исемендәге», «Ермак», балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, «балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе-Гонг» балалар спорт клубтары һәм еңел атлетика манежы; Өлкә балалар-үҫмерҙәр спорт һәм адаптив физик культура үҙәге. Шадринск дәүләт педагогия университетында егерме йылдан ашыу физик культура һәм спорт факультеты эшләй. Шадринск ҡалаһында 1980 йылдан алып йыл һайын көҙ марафон уҙғарыла. 2019 йылдың сентябрь аҙағында Шадринскта 40-сы марафон үтә. == Туғандаш ҡалалар == Туғанлашҡан ҡалалар — ул туғандарса мөнәсәбәттәр тураһында килешеү төҙөлгән ҡалалар. - {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Башкортостан}}, [[Учалы районы]] — 2013 йылдың 7 июненән<ref>[http://sterlegrad.ru/newsrb/46913-u-shadrinska-poyavilsya-pobratim-v-respublike-bashkortostan.html У Шадринска появился побратим в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210002223/https://sterlegrad.ru/newsrb/46913-u-shadrinska-poyavilsya-pobratim-v-respublike-bashkortostan.html |date=2018-02-10 }}</ref> - {{Флаг Крыма|20px}} [[Феодосия]], {{В Крыму|НП}} — 2014 йылдың 20 июненән<ref>[http://kafanews.com/novosti/90329/u-feodosii---novyy-gorod-pobratim_2014-09-21 У Феодосии — новый город-побратим]</ref>. - {{Флагификация|Бенин}}, [[Атлантик (департамент)|Атлантик департаменты]], Абомей-Калави (франц. Abomey-Calavi) — 2017 йылдың 10 майынан<ref>[https://oblast45.ru/publication/16171 Шадринск обрел город-побратим в африканской республике]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Аэродром «Шадринск» * 18-я гвардейская ракетная дивизия * 17-я ракетная бригада * Шадринское военное авиационное училище штурманов == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Книга:Географическо-статистический словарь Российской империи|часть=Велеса|том=5|ref=Семёнов-Тян-Шанский}} * {{БСЭ3}} * Календарь-справочник Шадринского земства на 1915, 1916, 1917 гг. * ''Бирюков В. П.'' Шадринский округ Уральской области. Природа, население и хозяйство. — Шадринск, 1928. * Шадринск за 40 лет Советской власти. Сб. статей. — Шадринск, 1957. * ''Колосовский М. Ф.'' Шадринцы — Герои Советского Союза. — Челябинск, 1965. * Очерки истории Шадринска — Шадринск, 1993. * {{Китап|заглавие=Исторические памятники Шадринска|автор=[[Осинцев, Леонид Петрович|Осинцев Л. П.]]|издательство=[[Южно-Уральское книжное издательство]]|год=1968|страниц=90|тираж=1000|ответственный=под ред. Тимофеева В.П|место=Челябинск}} * Храмы Шадринска./ Сост. С. Б. Борисов — Шадринск, 1993. * Шадринская старина. Краеведческий альманах / Отв. редактор и составитель С. Б. Борисов — Шадринск, 1993—2018 (26 выпусков). * Шадринск военной поры. В 3-х книгах / Отв. редактор С. Б. Борисов — Шадринск, 1995 (1, 2 книги), 2005 (3-я книга). * Шадринск послевоенный. / Сост. и отв. ред. С. Б. Борисов — Шадринск, 1996. * Шадринское краеведение: Краткий библиографический словарь — Шадринск, 1997. * ''Мокеев В.'' Шадринск. Путеводитель. — Челябинск, 1975 (2-е изд. 1986). * Шадринский краеведческий словарь. — Шадринск, 2003 * ''Борисов С. Б.'' Шадринск XVIII—XXI вв: Очерки истории повседневности. — Шадринск, 2004. * ''Бирюков В. П.'' Краткая летопись города Шадринска (с 1662 по 1954 г.) // Бирюков В. П. Избранные труды./ Сост. С. Б. Борисов — Шадринск, 2008. * ''Борисов С. Б.'' Шадринская энциклопедия. Издание второе, перераб. и дополн. В трёх томах. — Шадринск, 2013. 1500 с. * {{Китап|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=Географические названия России: Топонимический словарь: Более 4 000 единиц|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=АСТ; Астрель|год=2008|страницы=|страниц=528|серия=|isbn=978-5-17-054966-5|тираж=1500|ref=Поспелов}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * Администрация города Шадринска (неопр.) (недоступная ссылка). Дата обращения: 3 ноября 2008. Архивировано 19 октября 2008 года. * Шадринск.рф — информационный городской сайт Шадринска (неопр.). * [http://gash.archives.kurganobl.ru/index.html Сайт Государственного архива в г. Шадринске]. Источник по краеведению, биографиям персоналий. * Список памятников культурного наследия Шадринска в Викигиде [[Категория:XVII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Иҫәт буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] obrul3ufol6bjo05tof9nkl70b6zpww Туғылым 0 171581 1310167 1270351 2026-11-11T01:01:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310167 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Туғылым''' (урыҫ. Тугулым)— [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] ҡала тибындағы ҡасабаһы. Ул — [[Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһендәге]] Туғылым районы административ-территориаль берәмегенең һәм Туғылым ҡала округы муниципаль берәмегенең үҙәге. == Географик урыны == ''Туғылым'' ҡасабаһы Көнсығыш идаралығы округының «Туғылым ҡала округы» муниципаль берәмегенең административ үҙәге Турин тигеҙлегенең урта өлөшөндә, Туғылым йылғаһы буйында (Пышма йылғаһының һул ҡушылдығы), [[Екатеринбург]] ҡалаһынан 248 км алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 272 километр), ''Свердловск тимер юлының'' [[Екатеринбург]] — [[Төмән]] йүнәлешендә Туғылым тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта һәм [[Төмән|Төмәндән]] көнбайышҡа табан 56 километрҙа урынлашҡан<ref>[http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Туринская равнина — Википедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225145225/http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=2024-12-25 }}</ref><ref name=":1">{{Китап|автор=Рундквист Н., Задорина О.|заглавие=Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия|ссылка=http://quist.pro/books/sverdlovskaya_oblast_18.t.10.php|издательство=Квист|место=Екатеринбург|год=2009|том=|страницы=456|isbn=978-5-85383-392-0}}</ref>. Ҡасаба аша Р351 Екатеринбург—Төмән федераль автотрассаһы (шулай уҡ [[Себер тракты]] <nowiki/>тип тә атала). 2017 йылдың 1 октябренән өлкәнең 35-ОЗ законына ярашлы эшселәр ҡасабаһы ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала<ref name="35-ОЗ">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/446449431|title=ЗАКОН СВЕРДЛОВСКОЙ ОБЛАСТИ от 13 апреля 2017 года № 35-ОЗ "О МЕРАХ ПО РЕАЛИЗАЦИИ ЗАКОНА СВЕРДЛОВСКОЙ ОБЛАСТИ "ОБ АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОМ УСТРОЙСТВЕ СВЕРДЛОВСКОЙ ОБЛАСТИ""|accessdate=2018-03-29}}</ref>. Туғылым, Свердловск өлкәһе составында булыуына ҡарамаҫтан, Төмән өлкәһенә яҡын булғанға күрә, уның иҡтисади йоғонтоһонда тора, ғәмәлдә, уның иң яҡын ҡала яны булып иҫәпләнә. Хеҙмәт һәм башҡа төрлө миграция Екатеринбургҡа табан түгел, ә Төмән яғына әүҙемерәк бара. == Ҡасаба тарихы == [[Ремезов Семён Ульянович|С. У. Ремезовтың]] 1697—1711 йылдарҙа тултырылған һыҙмалар китабында Туғылым ауылы телгә алына. Атама, моғайын, себер татарҙары теленән алынғандыр, әммә тәүҙә ул йылға исеме булғанмы, әллә тораҡ пунты исемеме? Быныһы билдәһеҙ булып ҡала. 1920 йылға тиклем Туғылым Тубыл губернаһы составында була. === Ҡасаба исеме === «Туғылым» атамаһы, һис шикһеҙ, төрки сығышлы. «Туғул» һүҙе көньяҡ ҡаҙаҡтарҙа тауҙар араһындағы уйпатлыҡты аңлата, йәғни географик термин булып тора. Туғылым — «соҡор». Ҡасаба үҙәге түбәнерәк урынды биләй. Туғылым — «балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү урыны». Иң ҙур Пышма йылғаһынан балыҡ тыныс йылғаға инә, тимәк, тәүҙә йылға исеме барлыҡҡа килгән, ярҙарындағы тораҡ пункттары һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. «Ҡатнаш», «ҡушылған». Туғылымда ямсылар, крәҫтиәндәр һәм башҡа ҡатлам кешеләре төпләнә. Туғылым — ул ҡалын урманлы төбәк. Шуға ''туғын'' — ''туғынлау, йәғни туғын бөгөү'' һүҙе менән дә бәйле булыуы ихтимал<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. Мәскәү. "Русский язык". 1993. Т. 6060. 402-се бит</ref>. === Ҡасаба йылъяҙмаһы === 1689 йылда Туғылым ауылы крәҫтиәндәренә һәм дәүләт хеҙмәтендә тороусы ҡатлам кешеләренә ошо ерҙе файҙаланыуға грамота бирелә. 1696 йылда Себер картографы һәм географы С. У. Ремезовтың һыҙма китабында Туғылым ауыл булараҡ телгә алына. 1712 йылда ямсы Г. Митрофанов Туғылым йылғаһы янында тире иләү оҫтаханаһын (кожевня) төҙөй. 1903—1860 йылда асылған Туғылым башланғыс училищеһы ике класлы итеп үҙгәртелә. 1924 йылда ауыл үҙәгендә Мәҙәниәт йорто асыла. 1926 йылда район дауаханаһы төҙөлә башлай. 1926 йылда почта бүлексәһе үҙ эшен башлай. 1927 йылда май заводына нигеҙ һалына. 1927 йылда изба-читальня (китапхана) асыла. 1930 йылда Туғылым леспромхозы ойошторола. 1931 йылда Туғылым халҡы йорттарына тәүге «Рекорд» радиорепродукторы ҡуйыла. 1932 йылда крәҫтиән йәштәре мәктәбе асыла. 1933 йылда сиркәү ябыла. 1934 йылда беренсе балалар баҡсаһы асыла. 1937 йылда беренсе тауышлы фильм күрһәтелә. 1931 йылда метеостанция төҙөлә. 1939 йылда Туғылым урта мәктәбенең тәүге сығарылышы була (15 кеше). 1940 йылда Пионерҙар йорто төҙөлә. 1950 йылда Мәҙәниәт йорто төҙөлә башлай. 1960 йылда район универмагы асыла. 1960 йылда урындағы радио эшләй башлай. 1960 йылда ете йыллыҡ музыка мәктәбе асыла. 1960 йылда беренсе телевизор һатып алына. 1961 йылда беренсе тапҡыр киң эранда кино күрһәтелә. 1962 йылда Туғылым ауылы эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә. 1965 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәргә һәйкәл асыла. 1966 йылда пар менән йылытылған 520 урынлыҡ яңы мәктәп асыла. 1973 йылда дарыухана бинаһы асыла. 1977 йылда яңы административ бина асыла. 1978 йылда И. И. Федюнинский иҫтәлегенә самбо көрәше буйынса беренсе өлкә турниры ойошторола. 1981 йылда район элемтә үҙәгенең яңы бинаһы асыла. 1985 йылда «Әкиәт» балалар комбинаты һәм яңы универмаг сафҡа инә. 1990 — Мәрхәмәт йорто асыла. 1994 йылда православие общинаһы булдырыла. 1997 йылда Туғылым сиркәүе эргәһендә балалар өсөн йәкшәмбе мәктәбе ойошторола. 1997 йылда телеретранслятор сафҡа индерелә. == Халҡы == {{Население|Тугулым (рабочий посёлок)}} == Әҙәбиәт == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. Мәскәү. "Русский язык". 1993. Т. 6060. 814 б. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|заглавие=Тугулым}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Свердловск өлкәһе ҡасабалары]] [[Категория:Свердловск өлкәһе ауылдары]] i68dzxv21s0w59nhwvh8torwfzsezli Талица (ҡала) 0 172053 1310116 1270338 2026-11-10T21:13:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310116 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия}} {{Ук}} '''Талица''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Свердловск өлкәһе]] Талица районы һәм Талица ҡала округының административ үҙәге. == Географияһы == Ҡала Турин тигеҙлегенең урта өлөшөндә, Пышма йылғаһының уң яҡ ярында ([[Обь]] йылғаһы бассейны), [[Екатеринбург]]тан көнсығышҡа табан 219 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>[ http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225145225/http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=2024-12-25 }}]</ref>. Талица Төмәндән көнбайышҡа табан 131,7 километр алыҫлыҡта ята. Ҡала янында ғына шул уҡ атамалағы бальнеологик курорт урын алған. Төп тәбиғи дауалау факторҙары: составында субтермаль (+26&nbsp;°C) хлорлы натрий, йод-бром булған эсәр һыу дауалау өсөн ҡулланыла (дауалау-эсәр һыу булараҡ, шешәләргә лә тултырыла һәм «Талица һыуы» тип атала). Шулай уҡ аш һеңдереү органдары ауырыуҙарын дауалағанда минераль һыу һәм Маян күле төбөнән алынған [[Сапропель|сапропел]]ь батҡаҡ ванналары тәҡдим ителә. Һыу менән дауалау бүлеге бар. Талица ҡалаһы климаты уртаса-һалҡын. Яуым-төшөм күп, хатта ҡоро айҙарҙа ла ямғыр йыш була. Кёппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса — бында дымлы континенталь климат.{{Ҡала климаты|Ширина=|Мар_а_макс=|Июл_а_макс=|Июл_а_мин=|Июн_а_макс=|Июн_а_мин=|Май_а_макс=|Май_а_мин=|Апр_а_макс=|Апр_а_мин=|Мар_а_мин=|Авг_а_макс=|Фев_а_макс=|Фев_а_мин=|Янв_а_макс=|Янв_а_мин=|Год_ср_макс=6.2|Год_ср_мин=-3.0|Дек_ср_макс=-8.9|Дек_ср_мин=-16.3|Ноя_ср_макс=-3.6|Авг_а_мин=|Сен_а_мин=|Окт_ср_макс=4.6|Мар_вода=|Дек_вода=|Ноя_вода=|Окт_вода=|Сен_вода=|Авг_вода=|Июл_вода=|Июн_вода=|Май_вода=|Апр_вода=|Фев_вода=|Сен_а_макс=|Янв_вода=|Год_а_макс=|Год_а_мин=|Дек_а_макс=|Дек_а_мин=|Ноя_а_макс=|Ноя_а_мин=|Окт_а_макс=|Окт_а_мин=|Ноя_ср_мин=-10.4|Окт_ср_мин=-1.9|Положение=left|Май_ср_осад=46|Окт_ср=1.3|Сен_ср_осад=64|Сен_ср=9.4|Авг_ср_осад=73|Авг_ср=15.0|Июл_ср_осад=93|Июл_ср=17.8|Июн_ср_осад=71|Июн_ср=15.6|Май_ср=10.3|Ноя_ср=-7.0|Апр_ср_осад=37|Апр_ср=3.1|Мар_ср_осад=23|Мар_ср=-6.7|Фев_ср_осад=24|Фев_ср=-14.5|Янв_ср_осад=34|Янв_ср=-16.0|Источник=[https://ru.climate-data.org/%d0%b0%d0%b7%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%84%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%80%d0%b4%d0%bb%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%be%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8c/%d1%82%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0-326648/ Климат Талицы]|Окт_ср_осад=54|Ноя_ср_осад=46|Сен_ср_макс=14.3|Апр_ср_макс=8.5|Сен_ср_мин=4.6|Авг_ср_макс=20.8|Авг_ср_мин=9.3|Июл_ср_макс=23.7|Июл_ср_мин=12.0|Июн_ср_макс=21.9|Июн_ср_мин=9.3|Май_ср_макс=16.8|Май_ср_мин=3.9|Апр_ср_мин=-2.2|Дек_ср=-12.6|Мар_ср_макс=-1.4|Мар_ср_мин=-12.0|Фев_ср_макс=-9.6|Фев_ср_мин=-19.4|Янв_ср_макс=-12.0|Янв_ср_мин=-20.0|Год_ср_осад=601|Год_ср=1.3|Дек_ср_осад=36|Год_вода=}} == Тарихы == [[Файл:Coat_of_Arms_of_Talitsa_(Sverdlovsk_oblast)_(1982).png|слева|мини|205x205пкс|Герб (эмблема), 1982 йыл]] [[1732 йыл|1732]] йылда ҙур булмаған шәхси вино-һыра ҡайнатыу предприятиеһы янында барлыҡҡа килгән ҡасаба. Был предприятиены Төмән сауҙагәрҙәре Г. һәм П. Переваловтар аса. 1774-1779 йылдарҙа императрица Екатерина Икенсенең күрһәтмәһе буйынса атап үтелгән шәхси предприятие урынына Талица ҡаҙна вино ҡойоу заводы төҙөлә. Һуңыраҡ ҡасаба халҡы заводтан 7 генә саҡрымда үткән Себер тракты һалыуға йәлеп ителә. XIX быуат башына Талица заводы Рәсәйҙәге иң ҙур вино ҡойоу заводы булып китә һәм йылына 100 меңдән ашыу биҙрә вино эшләп сығара. Ҡасаба [[Пермь губернаһы]]ның Ҡамышлы өйәҙе составына инә. XIX быуат башында Талицанан нисә саҡрым алыҫлыҡта Поклевска тимер юл станцияһы асыла. Был станцияға уға нигеҙ һалыусы — билдәле коммерсант А. Ф. Поклевский-Козелл хөрмәтенә уның исеме бирелә. Уның тураһында күренекле урыҫ классигы Н. Мамин-Сибиряк "П-ский" псевдомы аҫтында үҙенең «Һуңғы келәймә» хикәйәһендә телгә ала. [[1942 йыл|1942 йылдың 19 июнендә]] Талица эшселәр ҡасабаһына район буйһоноуындағы ҡала статусы бирелә. 1963 йылдың 1 февралендә Талица ҡалаһы Талица ауыл районы составына индерелә<ref>{{Cite web|url=https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm|title=Об укрупнении сельских районов, образовании промышленных районов и изменении подчиненности районов и городов Свердловской области - Российский Правовой Портал|author=ipravo.info|publisher=ipravo.info|lang=ru|accessdate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520192925/https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm|archivedate=2018-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520192925/https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm |date=2018-05-20 }}</ref>. == Этимологияһы == ''Талица'' һүҙе төрки телендәрендәге ''таллыҡ'' һүҙенә барып бәйләнә<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге.II том. Мәскәү. "Русский язык". 1993. 303-сө бит.</ref> == Халҡы == {{Население|Талица (город)}}{{население|Талица (город)|график}} 2019 йылдың 1 ғинуарына Талица Рәсәй Федерацияһыындағы 1115[24] ҡала араһында ҡала халҡының һаны буйынса билдәле генә урынды биләй алмай[25]. == Иҫтәлекле урындары == * [[Кузнецов Николай Иванович|Н.]] [[Кузнецов Николай Иванович|И. Кузнецов]] исемендәге Тыуған яҡты өйрәнеү музейы; * «Пышма янындағы ҡарағайлыҡ» Милли парк була, әммә тәбиғәт музейы ябыла; * Советтар союзы геройы Николай Иванович Кузнецовтың мемориаль музейы; * Петропавлов сиркәүе (XIX быуат уртаһы); * Поклевский-Козеллдарҙың элекке йорто (1890-сы йй.); * Н. И. Кузнецов һәйкәле (1990-сы йылдар башында Украинаның Львов ҡалаһынан күсереп алып ҡайтыла). == Сәнәғәте == Ҡалала Биохимик заводы (эшләмәй), «Талицлес» берекмәһе, полиэтилен торбалар етештереү буйынса «ТЕХСТРОЙ» заводы, Талица-ҡалас комбинаты, ҡош-ҡорт инкубатор станцияһы, Талица баҫылған аяҡ кейемдәре фабрикаһы «Метелица», « Талица һөт фермалары» ЯСЙ-һы — һөт продукцияһы етештереү буйынса завод, вино ҡойоу заводы (емерелгән) ҡала халҡын эш менән тәьмин итә. == Әҙәбиәт == * Башҡорт теленең һүҙлеге.II том. Мәскәү. "Русский язык". 1993. 6060 экз. С. 815. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Свердловск өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ifotbppf6bati7fgy9lgdkanb3nggaa Тәкәй (Салауат районы) 0 172188 1310180 1186061 2026-11-11T02:09:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310180 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тәкәй''' ({{lang-ru|Тикей, Тикеево, Текоево}}) — [[Себер даруғаһы]] Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) нигеҙләнгән ауыл. Башҡорт халҡының милли геройы [[Салауат Юлаев]]тың тыуған ауылы. 1775 йылда яндырыла<ref>{{БЭ2013|52987}}</ref> == Тарихы == Шайтан-Көҙәй улусының Аҙналы ауылынан бүленеп сыҡҡан башҡорттар Һары Ҡондоҙ менән [[Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)|Көҫкәнде]] йылғалары тоташҡан урында нигеҙләгән ауыл. И. Красильниковтың 1880 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан, 1755 йылға ҡарата төҙөлгән «Ландкартаһы» буйынса Ырымбур губернаһы һәм уға ҡараған урындар П. И. Рычковтың «Топография» баҫмаһында донъя күргән мәғлүмәттәр буйынса «{{comment|Өфө провинцияһының Себер даруғаһы һәм шул даруғаға сиктәш булған урындарҙың картаһы. 1755 йыл|Карте Уфимской провинции Сибирской дороги и смежных с той дорогой мест. 1755 год}}» баҫмаһында теркәлә<ref>[https://elibrary.orenlib.ru/index.php?dn=down&to=open&id=1422 Оренбургская губерния с прилежащими к ней местами по «Ландкартам» И.Красильникова и «Топографии» П. И. Рычкова 1755 года, с.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208032123/https://elibrary.orenlib.ru/index.php?dn=down&to=open&id=1422 |date=2019-12-08 }}</ref>. 1775 йылда батша карателдәре тарфынан яндырыла. [[1991 йыл]]дың [[15 июнь|15 июнендә]] [[Әлкә]] ауылынан тыуған яҡты өйрәнеүсе [[Тархан Заһиҙуллин]] яндырылған ауыл урынына ағастан стела эшләп ҡуя. [[1997 йыл]]да ул мәрмәр стелаға алмаштырыла. Уға «Тәкәй ауылы урыны» һәм «Салауат Юлаев — халҡыбыҙҙың милли геройы» тип яҙылған. Тәкәй ауылы урынында Таштирмә эшләнгән. [[2018 йыл]]да Башҡорт йәштәренең Бөтә Рәсәй ҡоролтайы, Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының йәштәр бүлеге, «Салауат вариҫтары» ойошмаһы, Салауат районының [[Әлкә ауыл Советы (Салауат районы)|Әлкә ауыл Советы]] инициативаһы менән Таштирмә эсенә Салауат Юлаевҡа арнап стела урынлаштырыла<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3766 Салауат исеме беҙҙә генә…]</ref>. [[«Янғантау» геопаркы]] биләмәһендә яңы объекттар төҙөү планына Тәкәй ауылы урынында «Салауат ере» тарихи-туристик комплексы ойоштороу планлаштырыла. Бында музей, тирмә глэмпингы, палаткалы лагерь, уҡтан атыу урыны һәм ат һарайы булыуы күҙаллана<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1490873/ Салауат Юлаевтың тыуған ауылы урынында туристик комплекс һәм музей төҙөлә]</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Салауат Юлаев]] ([[16 июнь]] [[1754 йыл]]<ref>Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[1752]] йылда</ref> — [[26 сентябрь]] [[1800 йыл]]) — [[башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы<ref>[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ Азналин Салават Юлаевич (Салават Юлаев)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604004938/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ |date=2016-06-04 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|52987}} * [https://web.archive.org/web/20191208032123/https://elibrary.orenlib.ru/index.php?dn=down&to=open&id=1422 Оренбургская губерния с прилежащими к ней местами по «Ландкартам» И.Красильникова и «Топографии» П. И. Рычкова 1755 года, с.18] * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3766 Салауат исеме беҙҙә генә…] * [https://www.bashinform.ru/bash/1490873/ Салауат Юлаевтың тыуған ауылы урынында туристик комплекс һәм музей төҙөлә] * [https://www.youtube.com/watch?v=b4FJacuahfY Путешествие в Деревню Текеево, родина Салавата Юлаева] {{Салауат районы ауылдары}} [[Категория:Салауат районының бөткән ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] svyycdio6zex50v2u8xik2our75uip5 Хәсән (Ейәнсура районы) 0 172281 1310302 1285253 2026-11-11T08:07:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310302 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{бм|Хәсән}} '''Хәсән''' ({{Lang-ru|Хасановский}}<ref name="автоссылка"/>, шулай уҡ {{Lang-ba|Шәмсит утары}} булараҡ билдәле<ref name="автоссылка"/>) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]]ндағы [[2005 йыл]]да юҡҡа сыҡҡан утар. Бөтөрөлгән мәлдә [[Муйнаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Муйнаҡ ауыл Советы]] составына ингән була. == Географияһы == [[Йылайыр яйлаһы]]ның көнбайыш өлөшөндә, [[Үрге Һарыбил]]дән [[Үрге Муйнаҡ]]ҡа һәм артабан элекке Абзан районының үҙәге булған Абҙан ауылына барған юл өҫтөндә урынлашҡан булған<ref>[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=56.748986&y=52.075664 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224190825/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=56.748986&y=52.075664 |date=2025-02-24 }}</ref>. Алыҫлығы<ref name = "BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.164.</ref>: — район үҙәге [[Иҫәнғол]]ға тиклем: 22 км, — ауыл Советы үҙәге [[Үрге Муйнаҡ]]ҡа тиклем: 5 км, — яҡындағы [[Һарыҡташ]] тимер юл станцияһына тиклем: 49 км. Яҡындағы тораҡ пункттар: [[Үрге Муйнаҡ]], [[Өмбәт]], [[Мәзит]], [[Урта Муйнаҡ]], [[Түбәнге Аҡбирҙе]], [[Ғәббәс]], [[Түбәнге Муйнаҡ]]. Хәсән ауылында башлыса урыҫ милләтендәге кешеләр йәшәгән. Ауыл Калинин исемендәге колхоздың бер бригадаһы булған. == Тарихы == Исеме Хәсән антропонимынан алынған<ref name="автоссылка">{{книга|автор=Сост. [[Камалов, Азат Ахмадуллович|А. А. Камалов]], [[Шакуров, Рашит Закирович|Р. З. Шакуров]], [[Ураксин, Зиннур Газизович|З. Г. Ураксин]], [[Хисматов, Мухамедьян Фазылянович|М. Ф. Хисматов]]; Под ред. А. А. Камалова (отв. ред.) и др|заглавие=Словарь топонимов Башкирской АССР|место=Уфа|издательство=Башк. кн. изд-во|год=1980|страницы=163|страниц=199}}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[2005 йыл]]дың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә. 2020 йылдың йәйендә ауыл кешеләре тыуған ауылында йыйылып «Һаумыһығыҙ ауылдаштар» кеүегерәк байрам йыйыны үткәрә, обелиск ҡуя. == Халҡы == 1969 йылдың 1 ғинуарына 109 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар<ref name = "BASSR1969"/>. [[2002 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил иткән<ref name='справочник'>Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.164. {{Ейәнсура районы ауылдары}} [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] [[Категория:Ейәнсура районының бөткән ауылдары]] q25hj3714f1b5k75tnod7l83agvqm82 Трёхгорный 0 172346 1310159 1287555 2026-11-11T00:17:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310159 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Трёхгорный''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге ҡалаһы. Ябыҡ административ-территориаль берәмек. Трёхгорный ҡала округы булдырылған. Социаль-иҡтиасди хәле тотороҡло һаналған моноҡалалар исемлегенә инә. == Географияһы == [[Златоуст]] ҡалаһынан яҡынса 100 км алыҫлыҡта, [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Ҡала [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйында тора. Ҡала һыҙатынан ситтәге объекттар: Завьялиха, Змеева тауҙары, Пионер күле. === Ҡала округы сиктәре === Трёхгорный ҡала округы Һатҡы муниципаль районы ерҙәре (сик оҙонлоғо — 1,9 км) һәм Ҡытау-Ивановск муниципаль районы ерҙәре (сик оҙонлоғо — 71,9 км)<ref>[https://www.openstreetmap.org/relation/1517669#map=12/54.7797/58.4473 Relation: ‪Трёхгорный городской округ‬ (‪1517669‬) | OpenStreetMap]</ref> менән сиктәш. == Тарихы == СССР Министрҙар Советының [[1952 йыл]]дың 24 ғинуарындағы 342—135сс/оп ҡарары нигеҙендә 933-сө (Приборҙар эшләү заводы — ПСЗ) атом бомбаһы етештереүсе завод төҙөү мәсьәләһе хәл ителә. Элек КБ-11 сериялы заводты етәкләгән Константин Арсеньевич Володин завод директоры итеп тәғәйенләнә. 1952 йылдың 9 апрелендә Йүрүҙән ҡалаһының Василовка районы эргәһенә, «Красная Горка» тимер юл станцияһына, төҙөүселәрҙең тәүге эшелоны килә. 1954 йылдың 17 мартында 17-се почта йәшнигенә (п/й) ҡараған (933-сө союз заводында) эшселәр ҡасабаһы барлыҡҡа килә. 1955 йылдың 1 авгусында завод беренсе дәүләт заказын үтәүгә тотона. Шул уҡ йылдың август айында РДС-4 «Татьяна» тигән ике тактик авиация бомбаһы сығарыла<ref>[http://www.proatom.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=2352 Е. Корчагин. Создание ядерного щита Отечества]</ref>. 1955 йылдың 27 октябрендә эшселәр ҡасабаһы Златоуст-20 атамаһы менән район буйһоноуына (идаралығына) күсерелә. 1959 йылдың 14 апрелендә Урал махсус тәғәйенләнешле ҡорос хәрби ҡоролмалар (конструкциялар) («Уралвоенкон-СН») заводы булдырыла<ref>{{Cite web|url=http://xn--80aejucobedm6a.xn--p1ai/about|title=О компании - Уралвоенкон-СН (Трёхгорный)|publisher=http://xn--80aejucobedm6a.xn--p1ai|accessdate=2018-10-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230031417/http://xn--80aejucobedm6a.xn--p1ai/about |date=2019-12-30 }}</ref>. 1967 йылдың 1 ғинуарынан Златоуст-20-нең атамаһы Златоуст-36 тип үҙгәртелә. 1993 йылдың 29 октябрендә Златоуст-36 Трёхгорный тип үҙгәртелә һәм Силәбе өлкәһенең административ-территориаль бүленеше составына индерелә. == Халҡы == 2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡ иҫәбе буйынса Трёхгорный ҡалаһы Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 469-сы урында тора. Йәш төркөмдәре буйынса структураһы түбәндәгесә: * эшкә яраҡлы йәшкә етмәгәндәр — 16,4 %, * эшкә яраҡлы йәштәгеләр — 62,2%-тан ашыу, * эшкә яраҡлы йәштән өлкәндәр — яҡынса 21,4 %. 2020 йылғы мәғлүмәт буйынса Трёхгорный ҡалаһында 33 678 кеше йәшәгән<ref>[https://all-populations.com/ru/ru/population-of-three-mountain.html Численность населения г. Трёхгорный Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125171345/https://all-populations.com/ru/ru/population-of-three-mountain.html |date=2020-11-25 }}</ref>. 2021 йылға Силәбе өлкәһе Трёхгорный ҡалаһында 33 713 кеше йәшәй. Халыҡ һаны буйынса Трёхгорный Рәсәйҙең 1117 ҡалаһы араһында 469-сы урын биләй<ref>[https://chislennost.com/ru/ru/population_of_three_mountain_2700.html Численность населения г. Трёхгорный Челябинской области] </ref>. == Иҡтисады == Ҡалала 635 ойошма теркәлгән, шуларҙың 200 самаһы ҙур һәм урта категорияға ҡарай. Ҡаланың төп предприятиеһы — «Приборҙар эшләү заводы» (ядро боеприпастарын етештереү менән шөғөлләнә). Трёхгорныйҙан йыраҡ түгел Силәбе һәм Башҡортостан Республикаһы территорияларында урынлашҡан үҙенсәлекле флора һәм фаунаға эйә [[Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]] сиге үтә. === Инфраструктураһы === Ҡала сиге һыҙығынан тышта: Коммерцияға ҡарамаған баҡсасылыҡ ширҡәттәре (СНТ), Йүрүҙән комплекслы урман сәнәғәт хужалығының (леспромхоз) [[Ҡотҡур]], [[Мәсеҙе]] һәм [[Йүрүҙән]] лесничестволары, Һатҡы комплекслы урман сәнәғәт хужалығының Бакал лесничествоһы, Ҡытау-Ивановск—Вязовая тимер юлы урынлашҡан. == Ҡала янындағы объекттарҙың топонимикаһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: {{начало цитаты}} '''Ҡотҡур,''' бәләкәй йылға, Йүрүҙән йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡорт һәм татар халыҡтарында таралған Ҡотҡур исеменән, бында: '''''ҡот''''' — «йән», «бәхет», '''''ҡурҡыу''''' — «ҡыйыуһыҙлыҡ», «ҡурҡаҡлыҡ»{{конец цитаты}}{{oq|ru| '''Куткуртка,''' речка, левый приток Юрюзани. От распространенного у башкир и татар мужского имени Коткуркы, где '''''кот''''' — «душа», «счастье», '''''куркы''''' — «робость», «боязливость»<ref>Шувалов Н. И. Куткуртка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>}} Өс тау — Завьялиха, Шыйҙа һәм Бархотина тауҙары үҙәненең битләүендә урынлашҡанға Трёхгорный тип аталған<ref>[http://urbibl.ru/Stat/Goroda_sela/gorod_sredi_gor.htm Ҡала атамаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513175202/http://urbibl.ru/Stat/Goroda_sela/gorod_sredi_gor.htm |date=2021-05-13 }}</ref>. == Транспорты == Автовокзалдан Силәбегә (Златоуст (Алтынтамаҡ), Баҡал, Һатҡы), Өфөгә (Эҫем, Әшә), Йүрүҙәнгә рейстар йөрөй. == Белем биреү учреждениелары == * «106-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль коммерция нигеҙендә дөйөм белем биреү учреждениеһы * «108-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы * «109-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы * «110-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы * «112-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы * ''«''VIII төрҙәге 111-се махсус (коррекция) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты» мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар, тәрбиәләнеүселәрҙең муниципаль ҡаҙна махсус (коррекция) дөйөм белем биреү учреждениеһы * «Белем биреү үҙәге» муниципаль киске (сменалы) белем биреү учреждениеһы * Трехгорный технологиялар институты — «[[«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты|„МИФИ“ милли тикшеренеү ядро университеты]]» '''(Мәскәү инженер-физик институты) федераль дәүләт автономиялы юғары белем учреждениеһы филиалы'''. == Спорт == Завьялиха тауы битләүендә саңғы-тау комплексы урынлашҡанлыҡтан, һуңғы ваҡытта Трёхгорный тау саңғыһы спорты һәм ял үҙәге булараҡ киң билдәлелек алды<ref>[http://www.naurale.com/items/112/T#.YEknlp5MTIU Уралда. Туристарға ярҙамға] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001232340/http://naurale.com/items/112/T#.YEknlp5MTIU |date=2020-10-01 }}</ref>. * «1-се Олимпия резервының махсуслаштырылған балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе» өҫтәмә белем биреү муниципаль бюджет учреждениеһы * «Олимпия резервының бокс буйынса махсуслаштырылған балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе» өҫтәмә белем биреү муниципаль коммерция белем биреү учреждениеһы * Олимпия резервының дзюдо буйынса махсуслаштырылған балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе" өҫтәмә белем биреү муниципаль коммерция белем биреү учреждениеһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Трёхгорныйҙың флагы * Озёрск * Снежинск == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Куткуртка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20031029210940/http://admin.trg.ru/ Официальный сайт администрации г. Трёхгорный] * [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/trjohgornyj/index.html Трёхгорный в энциклопедии «Мой город»] * [https://web.archive.org/web/20090122144920/http://sobranie.trg.ru/ Официальный сайт Собрания депутатов г. Трёхгорный] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/3gorny.htm История герба г. Трёхгорный] * [http://urbibl.ru/Stat/Goroda_sela/gorod_sredi_gor.htm Урал китапханаһы. Трёхгорный ҡалаһының атамаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513175202/http://urbibl.ru/Stat/Goroda_sela/gorod_sredi_gor.htm |date=2021-05-13 }} * [https://web.archive.org/web/20201001232340/http://naurale.com/items/112/T#.YEknlp5MTIU Уралда. Туристарға ярҙамға] * [https://chislennost.com/ru/ru/population_of_three_mountain_2700.html Численность населения г. Трёхгорный Челябинской области] * [https://all-populations.com/ru/ru/population-of-three-mountain.htmlЧисленность населения г. Трёхгорный Челябинской области, 2020 г. ]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Тарихи Башҡортостан топонимияһы}} [[Категория:Фән ҡалалары]] [[Категория:XX быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 5ffttucsn6rhbucriv03plau12kqbs1 Тал һырты 0 172361 1310114 1296164 2026-11-10T21:03:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310114 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Тал һырты <br>''ru/Большой Таловский хребет'' |Изображение = Большой и Малый Таловские хребты. Вид с северной стороны Центрального Ильменского хребта.jpg |Подпись = </small> |Координаты = 55.28647/N/60.11931/E |CoordScale = |Расположение = |Горная система = Көньяҡ Урал |Хребет или массив = |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Последнее извержение = |Источник высоты = |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Рәсәй |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Тал һырты''' ({{lang-ru|Та́ловский хребе́т}}) — [[Көньяҡ Урал]]дағы һырттарҙың береһе [[Силәбе өлкәһе|(]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]]). Иң бейек урыны— 669 метр. ОлоТал һыртының көнбайышында параллель йүнәлештә Кесе ''Тал һырты'' (530 м) урынлашҡан. == Этимология == Н. Шуваловтың «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» китабы буйынса нигеҙендә "тал" һүҙе ятҡан барлыҡ атамалар, шул иҫәптән тау атамаһы ла башҡорт телендәге тал (аға) һүҙенән алынған. (Таловка, Таловские, Таловский, Таловская, Тальники, Талки — названия речек в разных районах области, а по ним гор, хребтов, населенных пунктов. По обилию ивовых зарослей ) == Топонимика == Был тауҙар янындағы уйһыулыҡтарҙа Ҙур Тал һәм Кесе Тал йылғалары аға. ''Оло Тал һырты'' исеме [[Куштумга]] ҡушылдығы [[Оло Таловка (Куштумга ҡушылдығы)|Оло Тал]] йылғаһы исеменән аталған. Кесе Тал һырты атамаһы [[Оло Таловка (Куштумга ҡушылдығы)|Оло Тал]] йылғаһы ҡушылдығы — Кесе Тал йылғаһы исеменән алынған. Оло Тал йылғаһы Кесе Урал һыртының битләүенән башланғыс ала. Саф көмөш һыулы шишмә булып битләү буйлап көнсығыш йүнәлештә ағып төшә.Тау үҙәненә барып еткәнсе тулылана барып Ҙур Тал йылғаһына әйләнә һәм көньяҡҡа борола. Тау үҙәненең йүнәлеше йылғаны Оло һәм Кесе Тал һырттары араһына алып сыға. Яҙғыһын һыу ятҡылығы тауҙарҙан ағып төшкән ҡар һыуҙары менән ныҡ тулылана.Йылғаның һул яры буйлап һаҙлыҡлы туғайҙар китә. Кесе Тал йылғаһы ярайһы уҡ ҡыҫҡараҡ. Ул Оло Тал һыртынан көнбайыштараҡ ята. Юлының күпселек өлөшө Кесе Тал һырты.эргәһенән үтә. Өҫтән ҡарағанда был ике йылға Кесе Тал һыртын ҡыҫымға алған һымаҡ күренә.Ә Оло Тал һырты бер аҙ ситтәрәк, көнсығышта ҡала. Көнбайыш битләү үтеп, Кесе Тал йылғаһы Каменка йылғаһы менән ҡушыла.Унан ҡырҡа көнсығышҡа боролоп Оло Тал йылғаһына һыуын ҡоя. Был ғәжәйеп матур асыҡ урындан ике һырт та боронғо саф тәбиғәте менән ус эсендәге кеүек кенә күренеп тора. Оло Тал йылғаһы Кесе Тал йылға һыуын алғандан һуң тағы ла дүрт километр тирәһе һаҙлыҡлы уйһыулыҡ аша үтеп Ҡуштамға йылғаһына барып ҡушыла. 18 быуат аҙағында һәм 19-сы быуат башында был йылға буйҙарында алтын йыуғандар.Уларҙың эшмәкәрлегенең эҙҙәре әле лә һаҡланып ҡалған.. Урындағы халыҡ (иң яҡын ҡасаба — Төньяҡ Мейес) ике тау һыртын да Тал тауҙары тип йөрөтә<ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 43.</ref>. == Тасуирлама == Ике һырт та Мейәс ҡала округының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Тыйылға ҡасабаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Битләүҙәре һөҙәк һәм шишмәләргә бик бай. Әммә үткеһеҙ ҡуйы шырлыҡ менән ҡапланған. Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған һәм ҡуйы ҡарағай урманы менән ҡапланған. ''ОлоТал һырты'' (669 м) [[көнбайыш]] йүнәлештә Найлы ауылынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. К[[Көньяҡ|өньяктан]] [[Төньяҡ|төньяк ҡарай һуҙылған]]. Оҙонлоғо — 8 км-ҙан ашыу, ә армыттары, айырсалары менән бергә — яҡынса 20 км. Һыртының киңлеге — 4 км. Һыртының өҫтө буталсыҡ урынлашҡан, әммә ҙур булмаған айырым тауҙарҙан тора. Түбәһенең битләүҙәре текә, яланға ҡая сығынтылары бар. ''ОлоТал һыртынан'' көнбайыштараҡ йәнәш тиерлек ''Кесе Тал һырты'' урынлашҡан (530 м). Оло һәм Кесе Талов һырттарының битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған. Составында ҡарағай өҫтөнлөк итә. Аҡ шыршы йәки йүкәлек баҫҡан урындары ла бар.Тау шишмәләргә <ref>[http://www.miass.info/slovari/article.php?article=208 Большой Таловский, хребет // Миасс. Энциклопедический словарь]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]], Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 43.</ref><ref>[http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk Информация на сайте «На Урале»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022091001/http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk |date=2019-10-22 }}</ref> бик бай * == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://www.miass.info/slovari/article.php?article=208 Оло Таловский, һырт // Мейәс. Энциклопедик һүҙлек] * [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Мейәс. Географик атамалар һүҙлеге] / Сост. ''С. М. Стрельников'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельников, 1995. С. 43. * [http://quist.pro/books/ural_02.b.10.php Оло Таловский // Башҡортостан. Яҡты кәүҙәләндерә энциклопедияһы] / Сост. Н. Рундквист, Задорина О. — [[Екатеринбург]]: Изд. Квист, 2013. * [http://quist.pro/books/ural_12.m.3.php Кесе Таловский // Башҡортостан. Яҡты кәүҙәләндерә энциклопедияһы / Сост. Н. Рундквист, Задорина О. — Екатеринбург: Изд. Квист, 2013.] * ''М. корюк'' [https://miass.ru/news/glagol/index.php?id=1094&text=20814 ерҙә һәм һыу Союзы] // Ҡылым. [[Мейәс]] ҡала гәзите, 30.03.2012. == См. шулай уҡ == * Бөтә союз туристик маршруты № 55 * [[Уралтау]] * Һырт заозерная * [[Түргеяҡ|Түргеяҡ (күл)]] * [[Елсел (һырт)|Елсел]] * [[Елсел (тау)]] == Һылтанмалар == * [https://wikimapia.org/32596552/ru/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Оло Тал һырты сайты] [[:ru:Викимапия|Викимапия]] биттәрендә * [https://wikimapia.org/32596542/ru/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9-%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Кесе һырты «Викимапия»сайты биттәрендә] * [http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk Тал һырты (Оло һәм Кесе) «Уралда» сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022091001/http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk |date=2019-10-22 }} * [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/852-gory-juzhnogo-urala.html Тал һырты сайты биттәрендә «Бөтә Көньяҡ Урал»] * [http://karta-russia.ru/chelyabinskaya_kusinskiy_hrebet-bolshoy-talovskiy Оло Тал һырты «Karta-Russia.ru»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009095745/http://karta-russia.ru/chelyabinskaya_kusinskiy_hrebet-bolshoy-talovskiy |date=2019-10-09 }} сайтында. * [http://rf-town.ru/map1007299_0_1.htm Кесе Тал бите Златоуст тирәһенең карталарында (22 Л-22 һәм б.-Г)] * О [http://www.etomesto.ru/map-atlas_topo-russia-ural/ ло һәм Кесе Тал һырттары Урал топографик картаһында] ([[2000 йыл]]) * [https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm (От Парижа до Берлина по карте Челябинской области)] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 3sblju5pptxfym5inm8682adn3yeq9v Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы 0 172634 1310105 1185728 2026-11-10T20:26:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310105 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы''' ([[15 февраль]] [[1956 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1990), доцент. 2007 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. == Биографияһы == Лилиә Рәшит ҡыҙы Сәғиҙуллина 1956 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының<ref>Хәҙер Башҡортостан Республикаһы</ref> [[Шаран районы]] [[Иҫке Тамъян]] ауылында тыуған. Үҙ яҡтарында урта белем ала. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-урыҫ бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында әҙәби ижадҡа һәм фәнни тикшеренеүҙәргә ныҡлап ылыға. 1979 йылда «филолог», «урыҫ теле һәм әҙәбиәте», «татар теле һәм әҙәбиәте» һөнәрҙәре буйынса университетты тик яҡшы билдәләренә генә бөтөрә. Тиҫтә йылға яҡын уҡытыу һәм тәрбиә биреү эшмәкәрлегенән һуң Мәскәү дәүләт педагогия университетының аспирантураһына тәҡдим ителә. Бындағы уҡыуын, «педагогия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә уңышлы диссертация яҡлап, 1990 йылда тамамлай<ref>[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/343274/ Официальный портал Республики Башкортостан. Главная → Пресс-центр → Лента новостей: 65 лет отмечает поэтесса Лилия Сагидуллина. 15 Февраля 2021 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507121757/https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/343274/ |date=2021-05-07 }}{{ref-ru}}{{V|6|05|2021}}</ref>. Ошо ваҡыттан бөгөнгө көнгәсә БДУ-ның филология факультетындағы татар филологияһы һәм мәҙәниәте кафедраһының доценты вазифаһында студенттарға юғары һөнәри белем биреүен дауам итә. == Уҡытыу һәм фәнни эшмәкәрлеге == Юғары мәктәп педагогы хәҙерге заман [[татар теле]] буйынса теоретик курс алып бара. Юғары курс студенттары өсөн тағы ла татар теле уҡытыу методикаһы; тел һәм [[әҙәбиәт]] уҡытыуҙа фекерләүҙе үҫтереү методтары; ике теллелек шарттарында туған тел уҡытыу методикаһы; лингвокультурология һәм лингводидактика йәһәтенән тел һәм телмәр тип аталған дисциплиналарҙан белем бирә<ref>[https://bashedu.ru/ru/sotrudniki-kafedry-tatarskoi-filologii-i-kultury Официальный сайт Башкирского государственного университета. Филологический факультет. Кафедры. Сотрудники кафедры татарской филологии и культуры. Сагидуллина Лилия Рашитовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507155701/https://bashedu.ru/ru/sotrudniki-kafedry-tatarskoi-filologii-i-kultury |date=2021-05-07 }}{{ref-ru}}{{V|6|05|2021}}</ref>. Ғалим Лилиә Сәғиҙуллина төрлө быуын һәм төрлө жанрҙарҙа эшләүсе әҙиптәрҙең ижадын өйрәнеү менән әүҙем шөғөлләнә. Мәҫәлән, ул Г. Ғилманов, [[Гөлсирә Ғиззәтуллина|Гөлсирә Ғиззәтуллина-Гайсарова]], [[Мөнир Вафин]], Нурия Измайлова, [[Марат Кәбиров]], Рим Иҙиәтуллин һәм башҡа ҡайһы бер яҙыусы һәм шағирҙарҙың әҫәрҙәрен төплө анализлай. Уның әҙәбитәнҡит мәҡәләләре республиканың төрлө матбуғат баҫмаларында, шул иҫәптән өс телдә нәшер ителгән [[Ватандаш|«Ватандаш» журналында]], шулай уҡ татарса баҫылған «Толпар» журналында һәм [[«Кызыл таң» гәзите]]ндә донъя күрә. Был ғилми тикшеренеүҙәренең ҡайһы берҙәре 2010 йылда сыҡҡан ''«Язык. Культура. Писатель»'' тип аталған уҡыу әсбабында урынлаштырылған, 2013 йылда киң ҡатлам уҡыусыға тәҡдим ителгән ''«Словарь татарских лингвокультурных концептов»'' [[Һүҙлек|һүҙлегендә]] ҡулланылған. Бынан тыш белгес Башҡортостан Яҙыусылар союзының татар телле әҙиптәре секцияһы ултырыштарында ҡулъяҙмаларҙы һәм нәшер ителгән баҫмаларҙы тикшереүҙәрҙә эксперт булып сығыш яһай. Уны шулай уҡ төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләрҙең баһалама ағзаһы итеп тә йыш саҡырылар. Ғалим-педагог һәм юғары мәктәп уҡытыусыһының белем, тәрбиә һәм мәҙәниәт мәсьәләләренә арналған көнүҙәк мәҡәләләре Башҡортостан һәм Татарстан киң мәғлүмәт сараларында йыш донъя күрә. == Ижади эшмәкәрлеге == Әҙип булараҡ Лилиә Сәғиҙуллина шиғриәттә лә ярайһы уҡ емешле эшләп килә. Уның шиғыр шәлкемдәре [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] республикаларының башҡорт һәм татар телдәрендә баҫылып килгән гәзит һәм журналдарында, атап әйткәндә, [[«Башҡортостан» гәзите|«Башҡортостан»]] һәм «Кызыл таң» гәзиттәрендә, [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]], [[Шоңҡар (журнал)|«Шонҡар»]], «Казан утлары», «Идел» һәм «Толпар» журналдарында донъя күрә. Бынан тыш уның ижад емештәре урыҫ теленә тәржемәлә [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Наш современник» һәм Башҡортостандың рус телендәге әҙәби-нәфис баҫмаһы «[[Бельские просторы]]», [[Иваново өлкәһе]]нең Шуя ҡалаһында 2013 йылда сыҡҡан «Солнечная пряжа» альманахы биттәрендә лә лайыҡлы урын алған. Шиғри өлгөләр тағы ла «Башҡортостандың шиғри антологияһы» йыйынтығына ла индерелгән. [[Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] шағирҙың татар телендә «Абаға сәскәһе» (2001), «Миҙгелдәр йондоҙлоғо» (2004) һәм «Күңелем йәннәттәре» (2011) йыйынтыҡтарын уҡыусылар хөкөменә сығарған. Башҡорт дәүләт университеты нәшриәтендә иһә 2010 йылда «Көҙгө блюз» шиғыр китабы баҫылып сыҡҡан. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Лилиә Сәғиҙуллина Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзының татар яҙыусылары берләшмәһенең бюро ағзаһы, Яҙыусылар союзының [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премияһының баһалама ағзаһы, шулай уҡ «Сахипжамал» республика йәмәғәт ойошмаһының бюро ағзаһы һәм татар телендә нәшер ителгән «Өмет» гәзитенең ҡушымтаһы булараҡ донъя күреп килгән «Чаткылар» баҫмаһының редколлегия ағзһы. == Китаптары == * Цветок папоротника: Стихи. Уфа: Китап, 2001. {{ref-tt}} * Созвездие мгновений: Стихи. Уфа: Китап, 2004. {{ref-tt}} * Осенний блюз: Стихи. Уфа: БГУ, 2010. {{ref-tt}} * Небеса моей души: Стихи. Уфа: Китап, 2011. {{ref-tt}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|14|09|2016}} * Сагитова Г. Р. “В мгновениях – вечность” –“Мизгелләрдә – мәңгелек” /Г.Сагитова // Тулпар. -2005.- №1,. – Б.30-32; * Хафизов С. Х. “:Претендовать на звание поэта, значит приравнять себя к богу»- “Шагыйрьлеккә дәгъвә итүләре – Ходай белән тиңләү үзеңне” /С.Хафизов //Кызыл таң. – 2007.- № 216. - 13 ноября; * Ганиева Т. А. “Есть ли нация без поэта?” - “Шагыйрьсез милләт бармы?”(с.200-205) / Т.Ганиева // В кн. “Обращаюсь к вашему разуму» - Уйчаннар, сезгә эндәшәм” ( на башкирском языке) – Уфа:Китап, 2009.- 422 с.; * Фарвазова З. Р. «Зеркала души» - “Күңел көзгеләре” (с.365-382) / З.Фарвазова // В кн. “Зеркала души”- “Күңел көзгеләре” ( на татарском языке) – Уфа: Китап.- 2008.-432 с. * Кашфиева Л. “ Я с великими чай не пила...” ( “Мин бөекләр белән чәй эчмәдем...” ) // Кызыл таң. – 2011, 13 май * Хафизов С. Х. “И тень – доказательство Солнца” (“Күләгә дә – Кояш дәлиле”) //Кызыл таң. – 2011, 7 июль * Шаймарданова А. «Небеса души моей землячки» («Якташымның күңел күкләре”) // “Өмет”, 2011, 8ноябрь, № 86 * Гайсарова-Гыйззәтуллина Г. М. Хәзинә эзләүче / “Күпердә” китабының сүз башы. Уфа: Китап, 2018. 224 с. – 3-7 битләр * Вагапова Л. Н. Современная татарская литература в Башкортостане. / Л.Н. Вагапова // Чын мирас. - 2013. - 5. - . * Вагапова Л. Н. Внутренний мир поэзии Л. Сагидуллиной. / Л.Н. Вагапова // Материалы Всероссийской научно-практической конференции «Татарская литература Башкортостана: становление, современное состояние и перспективы развития», посвященной 125-летию со дня рождения татарского писателя Зарифа Башири. (25-26 апреля 2013 г.) : / . - Уфа: БГПУ, 2013. - . * Вагапова, Л. Н. Этническая картина мира и национально-культурные коды в современной татарской литературе в Башкортостане. / Л.Н. Вагапова // : (на тат.яз.) / . - Уфа,: РИЦ БашГУ, 2014. - 246-257. * Бәхет – ул юл... // Тулпар, 2017, № 4 60 – 68 б. (Дилбәр Булатова әзерләгән интервью) * Мәйданны наданнар тотмый иде... // Өмет, № 10, 12 март 2021 (Эльмира Ибраһимова әзерләгән интервью) * Сүзгә сөю илгә, халыкка сөю дә булсын // Кызыл таң, 25 май, 2021 (Резида Вәлитова әзерләгән интервью) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210507155701/https://bashedu.ru/ru/sotrudniki-kafedry-tatarskoi-filologii-i-kultury {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507155701/https://web.archive.org/web/20210507155701/https://bashedu.ru/ru/sotrudniki-kafedry-tatarskoi-filologii-i-kultury |date=2021-05-07 }} Сагидуллина Лилия Рашитовна. Башкирский государственный университет. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|14|03|2021}}. * [https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/343274/ 65 лет отмечает поэтесса Лилия Сагидуллина. Официальный портал Республики Башкортостан. 15 февраля 2021 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507121757/https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/343274/ |date=2021-05-07 }}{{ref-ru}}{{V|14|03|2021}}. [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] q8x789kz4pybfmq68vr3zn90wo2igqj Туйтүбә 0 172687 1310163 1296205 2026-11-11T00:36:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310163 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} ''' Туйтүбә''' — [[Көньяҡ Урал]]дағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы [[Туғыҙлы]] ауылы эргәһенән башланған һәм Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районы территорияларында урынлашҡан тау һырттары<ref name="БЭ2013|78519">{{БЭ2013|78519}}</ref>. == Географияһы == Туйтүбә һырты [[Көньяҡ Урал|Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының]] [[Туғыҙлы]] ауылы меридианы буйлап БР-ҙың Ҡыйғы районы биләмәһендәге Әй йылғаһының киңлек ағымына тиклем һуҙылған. Оҙонлоғо — 21 км, киңлеге — 9 км. Максималь бейеклеге — 497 метр<ref>[https://kartarf.ru/rayony/kiginskiy карта Кигинского района]</ref>. Һырт турней һәм башҡорт ярустары эзбизташы һәм [[доломит]]тарҙан төҙөлгән. Йүрүҙән-Әй йылғалары буйында башҡорт ярусының тәбиғи билдәләре Йүрүҙән йылғаһының меридиональ һыҙығы буйынса һыҙат булып ята, көньяҡта Яхъя ауылынан төньяҡта Ҡыҙырбаҡҡа тиклем, шулай уҡ Әй йылғаһы буйынса ла күҙәтелә. Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә башҡорт ярусының түбәнге сиге ҡеүәте 4 метрға еткән стриатифер ҡабырсаҡтарҙан тора<ref>[https://geopark{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -yangantau.ru/images/teachers/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B0.pdf]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Разрезы башкирского яруса...]</ref>. Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары ошо һырттан башлана. Ландшафты — һоро урман һәм кәҫ-көлһыу тупрағында үҫкән ҡарағай, ҡайын, ҡарағас урмандары<ref name="БЭ2013|78519"/> Бейек булмаған Туйтүбә һырттары, унан һуң Ямантул, Ҡаҙанһалған, Башукты, Йүкәтау тау һырттары көньяҡтан Әй йылғаһына килеп терәләләр. Лаҡлыға саҡлы Әй буйлап йөҙһәң, Әй һәм уның ҡушылдыҡтары ярҙарында 38 мәмерйә осрай, улар араһында билдәлелек ҡаҙанған Лаҡлы һәм Ҡорғаҙаҡ мәмерйәләрен атарға мөмкин<ref>[https://www.southural.ru/articles/354 Тропы Южного Урала]</ref>. == Топонимикаһы == Силәбе топонимисы Шувалов:{{начало цитаты}} '''Туйтүбә,'''тау, Һатҡы районы. Башҡорт теленән — «байрам йәки туй түбәһе» ('''''туй''''' —  '''''түбә''''' — «тау», «ҡалҡыулыҡ, түмәләс») тип тәржемә ителгәнлеген аңлатҡан {{oq|ru| '''Туй-Тюбе,''' гора, Саткинский район. В переводе с башкирского — «праздничная или свадебная гора» ('''''туй''''' —  «праздник», «свадьба», '''''тюбе''''' — «гора», «холм»)<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Туй-Тюбе]</ref>}} {{конец цитаты}} Боронғо заманаларҙан башлап башҡорт ауылдарында уҙғарыла торған Ҡарғатуй, Кәкүк сәйе һымаҡ миҙгел-йола байрамдары, һабантуйҙар йәмле Туйтүбә итәгендә ойошторолғанлығы көн кеүек асыҡ. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Әй (йылға)]] [[Туғыҙлы]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|78519}} * [https://kartarf.ru/rayony/kiginskiy карта Кигинского района] * [https://yandex.ru/turbo/mygeografi.ru/s/reka-aj-ural Моя география. Горы на берегу реки Ай] * [https://www.southural.ru/articles/354 Тропы Южного Урала] * [https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Туй-Тюбе] * [https://geopark -yangantau.ru/images/teachers/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B0.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 1cg8gs1wyqe892bwp81eo032r772xw3 Тубыл губернаһы 0 172796 1310161 1294980 2026-11-11T00:22:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310161 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тубыл губернаһы''' — [[Рәсәй империяһы]], [[Рәсәй республикаһы]] һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың [[Урал]] һәм [[Себер]]ҙәге административ-территориаль берәмеге. 1796 йылдан алып 1920 йылға тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]]. == Географияһы == [[XIX быуат]] аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса губернаның майҙаны яҡынса 1385 мең кв. километрға тиң. Губерна түбәндәге 10 өйәҙгә ([[1898 йыл]]ға тиклем — округтарға) бүленә: Берёзовка (688 мең кв. км), Ишем, Ҡурған, Сорғот (251 мең кв. км), Тар, Тубыл, Турин, Төкәле, Төмән (18мең кв. км), Ялотор (22 мең кв. км). == Тарихы == === Башы === XVIII быуаттың 2-се яртыһындағы рәсми документтарҙа Тубыл губернаһы атама булараҡ йыш ҡына Себер губернаһынбилдәләү өсөн ҡулланыла. Себер губернаһы был мәлдә йәшәйешенең һуңғы этабын (1764—1782) кисергән була<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4194589|title=ТОБОЛЬСКАЯ ГУБЕРНИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|accessdate=2020-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114174118/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4194589 |date=2021-01-14 }}</ref>. Ғәли йәнәптәре [[Екатерина II|Екатерина Икенсенең]] 1782 йылдың 19 (30 ғинуарындағы Указы менән Тубыл наместниклығы барлыҡҡа килә. Ул Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторлығы составына ингән ике өлкә (Тубыл һәм Томск) составында булдырыла. === Губернаны төҙөү === Император Павел I тәхеткә ултырғас та үҙенең әсәһе үткәргән реформаларҙың күбеһен ҡайтанан ҡарай, шул иҫәптән генерал-губернаторлыҡ институтынан баш тарта. Ошо айҡанлы [[1796 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабрендә]] Сенатҡа бирелгән «Дәүләтте яңынан губерналарға бүлеү тураһындағы» (1796 йыл, 12 декабрь, № 17634)<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 229]</ref> Исемле указ нигеҙендә Рәсәйҙең үҙаллы административ берәмеге булараҡ Тубыл губернаһы ойошторола. Тубыл губернаһына Колыванский губернаһы<ref name=":0"/> ҡушыла. Сенаттың [[1797 йыл]]дың [[2 ноябрь|2 ноябрендәге]] доклады буйынса губерна 16 өйәҙҙән тора: Кузнецкий, Семипалатинск, Красноярск, Ишем, Ялуторовский, [[Ҡурған өйәҙе|Ҡурған]], Березовский, Тарск, Турин, Төмән, Тубыл, Сорғот, Томск, Нарымский, Енисей, Турухтан (Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендә 18233-сө «Тубыл губернаһындағы ҡалалар исемлеге тураһындағы» ғәли йәнәптәре тарафынан раҫланған доклады).<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 789]</ref> === Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар === {{Внешнее изображение|image1=[http://starye-karty.litera-ru.ru/pic/tob/tobolskaja-1821.jpg XII Карта с границами на 1821 год]}}Үҙ сиратында, Павелды алмаштырған яңы император [[Александр I]] үҙ атаһының күп кенә реформаларын ҡайтанан ҡарай, шуға бәйле [[1802 йыл]]да Тубыл губернаһы, Иркутск губернаһы менән бергә, Себер генерал-губернаторлығы составына инә. [[1822 йыл]]да Себер генерал-губернаторлығы Көнбайыш-Себер һәм Көнсығыш-Себер генерал-губернаторлығына бүленә. Тубыл губернаһы Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы составына инә һәм [[1882 йыл]]ға тиклем ғәмәлдә була. 1804 йылдың 26 февралендә (9 март) губерна биләмәһенең бер өлөшө [[Томск губернаһы]]на бүлеп бирелә<ref name="указ Александра I 26 февраля (9 марта) 1804">{{Cite web|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book9836/#page/155/mode/1up|title=Указ Императора Александра I Именный, данный Сенату. — О раздѣленіи Тобольской Губерніи на двѣ части и объ учрежденіи Томской Губерніи.}}{{OldStyleDate3|26.2.1804}} года</ref>. Тубыл губернаһы составында түбәндәгеләр ҡала: Берёзовский, Ишем, Ҡурған, Омск, Тарск, Тубыл, [[Турин өйәҙе|Турин]], Төмән һәм Ялуторовский өйәҙҙәре. [[1822 йыл]]да Омск өйәҙе һәм ҡайһы бер башҡа биләмәләр [[Омск өлкәһе]]нә (1838 йылға тиклем) тапшырыла; Тубыл губернаһы өйәҙҙәре округтар итеп үҙгәртелә, яңы Төкәле округы барлыҡҡа килә (1838 йылға тиклем)<ref name=":0"/>. [[1838 йыл]]да губерна составына округ ҡалаһы [[Омск]] инә, [[1868 йыл]]да ҡайтанан ойошторолған Аҡмола өлкәһенә тапшырыла. Шул уҡ йылда Березовский округынан бүлеп алынған Сорғот округы барлыҡҡа килә. [[1876 йыл]]да Омск округынан Төкәле округы барлыҡҡа килә. [[1898 йыл]]да губернаның округтары өйәҙҙәр итеп үҙгәртелә. Тубыл губернаһы 1891—1892 йылдарҙағы аслыҡтан етди зыян күргән 17 төбәк араһында була. [[1885 йыл]]да Транссебер магистраленән [[Екатеринбург]] — Тура ([[Төмән]] ҡалаһы) һәм [[1896 йыл|1896]] [[Силәбе]] — [[Омск]] — [[Новосибирск|Новониколаевск]] тимер юлдары буйынса даими хәрәкәт асыла. === Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар === [[Файл:Тобольск_Благовещенская.jpg|мини|Губерна үҙәге — Тубыл ҡалаһы]] 1917 йылда большевиктар власҡа килгәндән һуң губернаның илдең алыҫ көньяҡ-көнсығыш территорияһына идара итеү уңайлылығы өсөн Төкәле округының бер өлөшөнән Калачинский өйәҙен ойошторорға тырышып ҡарайҙар. Латыш шағиры, уҡытыусы Яков Мартынович Калнин Калачинский өйәҙенең Аҙыҡ-түлек комитетының тәүге ағзаһы була. 1917—1919 йылдарҙа, Граждандар һуғышының ығы-зығылы осоронда, төрлө властар тарафынан өйәҙ бер нисә тапҡыр бөтөрөлөп — ҡайтанан тергеҙелә, Тубыл губернаһынан алып, Аҡмулла (Омск) өлкәһенә тапшырыла. 1918 йылдың 1 (14) ғинуарында Совет Рәсәйенең НКВД бүлеге ҡарарына ярашлы Төкүле өйәҙенең Троицк олоҫо Аҡмулла өлкәһенең яңы ойошторолған Татар өйәҙе составына индерелә<ref>[http://istmat.info/node/28223 Постановление Отдела по делам местного управления НКВД (Российской Советской Республики) от 18 (31) декабря 1917 года о сформировании из 20 волостей Каинского уезда, Томской губ., и Троицкой волости, Тюкалинского уезда, самостоятельного Татарского уезда, с созданием уездного центра в гор. Татарске с присоединением его в политическом, административном и экономическом отношениях к составу Акмолинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905153031/http://istmat.info/node/28223 |date=2021-09-05 }}</ref>. 1918 йылдың 1-10 февралендә Тубыл губернаһы земство йыйылышының ғәҙәттән тыш Беренсе сессияһыбулып үтә, унда бер нисә кисекмәҫтән хәл итә торған мәсьәләләр ҡуйыла: * Калачинский өйәҙен Төкәле өйәҙе составынан сығарыу тураһында(мәсьәлә ыңғай хәл ителә); * Тарск һәм Төкәле өйәҙҙәрен, Тубыл губернаһы составынан сығарып, Аҡмулла өлкәһенә беркетеү тураһында (һуңғы ҡарар киләһе сессияға тиклем ҡалдырылып тора һәм губерна земский управаһының был мәсьәлә буйынса нигеҙле доклады булырға тейешлегенә күрһәтелә); * Губернаның земство управаһын Тубылдан губернаның башҡа ҡалаһына күсереү тураһында (мотлаҡ Төнмәнгә күсерергә кәрәк тип таныла); * Березеоский өйәҙенең алыҫ себер вәкилдәре күтәргән бер нисә мәсьәлә (мәсьәлә ыңғай хәл ителә).<ref>Протоколы первой чрезвычайной сессии Тобольского губернского земского собрания (1 февраля-10 февраля 1918 года). Тобольская губернская земская управа. Губернская типография. Тобольск. 1918</ref> [[1918 йыл]]дың июнендә Тубыл губернаһы аҡ ғәскәрҙәр ҡулына күсә<ref name=":0"/>. 1918 йылдың сентябрендә Омск Төкәле өйәҙенең һәм яңы хасил булған һәм Тубыл тарафынан танылмаған Калачинский өйәҙенең ситкә китеүе тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата.<ref>Сибирский вестник. № 33. 29 сентября 1918 год. Омск</ref> Әммә Чехословакия корпусының фетнәһе мәсьәләләрҙе элекке хәлендә ҡалдыра (статус-кво). Бары тик [[1919 йыл]]дың август — ноябрь айҙарында ғына, [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронтты]]ң һөжүм башлауы һөҙөмтәһендә, Тубыл һәм Төмән губерналары большевиктар ҡулына күсә һәм гурберна учреждениелары тулыһынса Төмәнгә күсенә. РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының [[1919 йыл]]дың [[27 август]] Ҡарары менән түбәндәге өйәҙҙәр Тубыл губернаһы составында ҡалдырыла: Обдорский, Березовский, Сорғот, Тубыл, Төмән һәм Ялуторовский. Ишем, Тарский һәм Төкәле өйәҙҙәре Омск губернаһына тапшырыла. Ҡурған өйәҙе губерна органы хоҡуҡтарында [[Силәбе губернаһы|Силәбе район идаралығы]] составына инә<ref>[http://istmat.info/node/38473 Постановление Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета Советов «Об организации гражданского управления Сибири»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213842/http://istmat.info/node/38473 |date=2016-03-04 }}</ref>. Тубыл губернаһы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының [[1920 йыл]]дың [[2 март]]тағы махсус ҡарары нигеҙендә рәсми рәүештә Төмән гүбернаһы тип үҙгәртелә. == Символикаһы == [[Файл:Тобольская_губерния_из_Бенке.jpg|мини|428x428пкс|Губернаның [[Александр II]] ([[1878 йыл|1878]]) тарафынан раҫланған гербы (тасуирламаһы ла рәсми рәүештә раҫланған) ]] Тубыл губернаһы гербы раҫланды [[1878 йыл]]дың [[5 июль|5 июлендә]] раҫлана.<gallery> Файл:Тобольская губ МВД Бенке.jpg|<small>Тубыл губернаһы гербы. [[Рәсәй Империяһының эске эштәр министрлығы|Эске эштәр министрлығы]] баҫмаһынан, [[1880 год|1880 йыл]]</small> Файл:Тобольская губерния изд.Сукачова.JPG|<small>Тубыл губернаһы гербы. Сукачов баҫмаһынан, [[1878 год|1878 йыл]]</small> Файл:Coat of Arms of Tobolsk gubernia (Russian empire).png|<small>Тубыл губернаһының хәҙерге гербы</small> </gallery> == Халҡы == 1846 йылда губернала 831 151 кеше йәшәй. Губерна халҡының һаны буйынса Рәсәй империяһында 35-се урынды биләй. [[Файл:Tobol_1868.jpg|мини|Тобольск губернаһының тораҡ пункттары исемлеге]] 1897 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса губернала 1 433 043 кеше йәшәй, шуларҙың 87 351-е ҡалала йәшәй. 1897 йылда милли составы<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=704 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>: {| class="wikitable" !Красноярск !урыҫ ![[татарҙар]] ![[украиндар]] !ханты !коми !ненец !мансый !латыштар ![[ҡаҙаҡтар]] |- |Губерна буйынса дөйөм алғанда |88,6 % |4,0 % |2,6 % |1,3 % |… |… |… |… |… |- |Березовский |17,5 % |… |… |51,8 % |9,4 % |20,7 % |… |… |… |- |Ишем |93,8 % |… |3,3 % |… |… |… |… |… |… |- |Ҡурған |98,8 % |… |… |… |… |… |… |… |… |- |Сорғот |27,8 % |… |… |71,7 % |… |… |… |… |… |- |Новосибирск |85,7 % |9,0 % |2,9 % |… |… |… |… |… |… |- |Тубыл |77,0 % |17,6 % |… |1,8 % |… |… |… |… |… |- |Турин |93,2 % |… |… |… |… |… |5,1 % |… |… |- |Төкәле |81,9 % |… |9,5 % |… |… |… |… |1,4 % |2,5 % |- |Төмән |87,3 % |10,1 % |… |… |… |… |… |… |… |- |Ялуторовский |94,8 % |2,9 % |… |… |1,3 % |… |… |… |… |} Дини йәһәттән күпселеге православие динендә — 89,0 %. 5,1 % һәм старообрядсылар «православиенан ситләшеүселәр», 4,5 % — мосолмандар<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_rel_97.php?reg=105 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>. Уҡый, яҙа белгәндәр 11,3 % (ир-егеттәр — 17,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- 5,0 %)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_age10_97.php?reg=108 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>. == Административ бүленеше == [[Файл:Tobol_gub.png|справа|мини|524x524пкс|Тубыл губернаһының административ бүленеше]] [[Файл:Волости_Тобольской_губернии_1893_год.JPG|слева|мини|200x200пкс|<center>1893 йылда Тубыл губернаһы олоҫтары (Сорғот һәм Березовский өйәҙҙәренән башҡа)</center>]] [[XX быуат]]тың Башында губерна составына 10 өйәҙ инә: {| class="wikitable" !№ !Өйәҙе !Өйәҙ ҡалаһы !Өйәҙ ҡалаһы гербы !Майҙан, <br><br><br><br> квн саҡрым !Халыҡ һаны<br><br><br><br> ([[1916 йыл|1916]]), кеше |- |1 |Березовский |Березовый (1301 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |604 442,2 | style="text-align:right" |190 29 |- |2 |Ишем |Ишем (14 226 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |37 604,6 | style="text-align:right" |367 066 |- |3 |[[Ҡурған өйәҙе|Ҡурған]] |Ҡурған (39 854 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |20 281,6 | style="text-align:right" |359 223 |- |4 |Сорғот |Сорғот (1602 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |220 452,4 | style="text-align:right" |561 11 |- |5 |Тарский |Тарский (11 229 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |71 542,1 | style="text-align:right" |268 410 |- |6 |Тубыл |Тубыл (23 357 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |108 296,0 | style="text-align:right" |719 147 |- |7 |Туринск |Туринск (2821 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |67 008,6 | style="text-align:right" |942 96 |- |8 |Төкәле |Төкәле (2702 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |55 049,3 | style="text-align:right" |344 601 |- |9 |Төмән |Төмән (56 668 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |15 608,0 | style="text-align:right" |171 032 |- |10 |Ялуторовский |Ялуторовск (3835 кеше) | style="text-align:center" | | style="text-align:right" |18 944,9 | style="text-align:right" |792 216 |} == Губернаһы етәкселеге == === Беренсе етәкселәр === ==== Губернаторҙар (1796—1917) ==== {| class="wikitable" |- ! Ф. И. О. ! Титул, чин, звание ! Время замещения должности |- | [[Толстой, Александр Григорьевич|Толстой Александр Григорьевич]] | действительный статский советник | <center>1796—28.07.1797</center> |- | [[Кошелев, Дмитрий Родионович|Кошелев Дмитрий Родионович]] | статский советник | <center>28.07.1797—20.03.1802</center> |- | [[Гермес, Богдан Андреевич|Гермес Богдан Андреевич]] | действительный статский советник | <center>1802—1806</center> |- | [[Корнилов, Алексей Михайлович|Корнилов Алексей Михайлович]] | действительный статский советник | <center>1806—12.1807</center> |- | [[Шишков, Михаил Антонович|Шишков Михаил Антонович]] | действительный статский советник | <center>1808—02.04.1810</center> |- | [[Брин, Франц Абрамович|Брин Франц Абрамович]] | действительный статский советник | <center>26.07.1810—28.07.1821</center> |- | [[Осипов, Александр Степанович|Осипов Александр Степанович]] | действительный статский советник | <center>08.1821—12.12.1823</center> |- | [[Тургенев, Александр Михайлович|Тургенев Александр Михайлович]] | статский советник | <center>12.12.1823—03.1825</center> |- | [[Бантыш-Каменский, Дмитрий Николаевич|Бантыш-Каменский Дмитрий Николаевич]] | действительный статский советник | <center>03.1825—30.07.1828</center> |- | [[Нагибин, Василий Афанасьевич|Нагибин Василий Афанасьевич]] | статский советник, и. д. | <center>30.07.1828—19.02.1831</center> |- | [[Сомов, Пётр Дмитриевич|Сомов Пётр Дмитриевич]] | статский советник | <center>19.02.1831—17.10.1831</center> |- | Вакансия | | <center>17.10.1831—30.10.1832</center> |- | [[Муравьёв, Александр Николаевич|Муравьёв Александр Николаевич]] | статский советник, председатель губернского правления, <br> исполнявший обязанности губернатора | <center>30.10.1832—21.12.1833</center> |- | Вакансия | | <center>21.12.1833—05.05.1835</center> |- | [[Копылов, Василий Иванович (губернатор)|Копылов Василий Иванович]] | статский советник | <center>05.05.1835—23.06.1835</center> |- | [[Ковалёв, Иван Гаврилович|Ковалёв Иван Гаврилович]] | действительный статский советник | <center>23.06.1835—25.06.1836</center> |- | [[Повало-Швейковский, Христофор Христофорович|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]] | статский советник, и. д. | <center>06.07.1836—17.02.1839</center> |- | [[Талызин, Иван Дмитриевич|Талызин Иван Дмитриевич]] | действительный статский советник | <center>17.02.1839—18.06.1840</center> |- | [[Ладыженский, Михаил Васильевич|Ладыженский Михаил Васильевич]] | действительный статский советник | <center>18.06.1840—03.03.1844</center> |- | [[Энгельке, Кирилл Кириллович|Энгельке Кирилл Кириллович]] | действительный статский советник | <center>04.04.1845—04.03.1852</center> |- | [[Прокофьев, Тихон Федотович|Прокофьев Тихон Федотович]] | действительный статский советник | <center>04.03.1852—16.03.1854</center> |- | [[Арцимович, Виктор Антонович|Арцимович Виктор Антонович]] | камер-юнкер (действительный статский советник) | <center>16.03.1854—27.07.1858</center> |- | [[Виноградский, Александр Васильевич|Виноградский Александр Васильевич]] | действительный статский советник | <center>20.03.1859—23.11.1862</center> |- | [[Деспот-Зенович, Александр Иванович|Деспот-Зенович Александр Иванович]] | действительный статский советник | <center>23.11.1862—28.07.1867</center> |- | [[Чебыкин, Порфирий Васильевич|Чебыкин Порфирий Васильевич]] | генерал-майор | <center>28.07.1867—10.07.1868</center> |- | [[Соллогуб, Андрей Степанович|Соллогуб Андрей Степанович]] | генерал-майор | <center>10.07.1868—24.08.1874</center> |- | [[Пелино, Георгий Петрович|Пелино Георгий Петрович]] | действительный статский советник (тайный советник) | <center>29.11.1874—01.01.1878</center> |- | [[Лысогорский, Владимир Андреевич|Лысогорский Владимир Андреевич]] | действительный статский советник (тайный советник) | <center>07.06.1878—17.02.1886</center> |- | [[Тройницкий, Владимир Александрович|Тройницкий Владимир Александрович]] | действительный статский советник | <center>06.03.1886—10.12.1892</center> |- | [[Богданович, Николай Модестович|Богданович Николай Модестович]] | статский советник, и. д. | <center>10.12.1892—08.03.1896</center> |- | [[Князев, Леонид Михайлович|Князев Леонид Михайлович]] | действительный статский советник | <center>12.04.1896—29.01.1901</center> |- | [[Лаппо-Старженецкий, Александр Павлович|Лаппо-Старженецкий Александр Павлович]] | действительный статский советник | <center>29.01.1901—28.12.1905</center> |- | [[Гондатти, Николай Львович|Гондатти Николай Львович]] | действительный статский советник | <center>13.01.1906—19.09.1908</center> |- | [[Гагман, Дмитрий Фёдорович|Гагман Дмитрий Фёдорович]] | статский советник | <center>19.09.1908—08.02.1912</center> |- | [[Станкевич, Андрей Афанасьевич|Станкевич Андрей Афанасьевич]] | действительный статский советник | <center>08.02.1912—11.11.1915</center> |- | [[Ордовский-Танаевский, Николай Александрович|Ордовский-Танаевский Николай Александрович]] | действительный статский советник | <center>13.11.1915—1917</center> |} ==== Революция етәкселәре (1917—1919) ==== * Пигнатти, Василий Николаевич (1917—1918) Йәмәғәт тыныслығы комитеты рәйесе, губерна комиссары, (1918—1919) Тубыл губернаһы идарасыһы * Хохряков, Павел Данилович (1918), губерна Советы рәйесе === Икенсе етәкселәр === ==== Вице-губернаторҙар (1796—1823) ==== {| class="wikitable" !Ф. И. О. !Титулдар, чиндар, исеме !Вазифа ваҡытта |- |Дмитрий Родионович Кошелев |статский советник |<center>1796-28.07.1797</center> |- |Николай Михайлович Картвелин |статский советник |<center>28.07.1797—18.07.1799</center> |- |Бер Николай Михайлович |статский советник |<center>18.07.1799—1802</center> |- |Иван Фердинандович Штейнгель |статский советник |<center>1802-1808</center> |- |Мини Васильевич Гавриил |коллежский советник |<center>1808-1810</center> |- |Николай Евдокимович Расказов |коллежский советник |<center>1810-1813</center> |- |Непряхин Федор Петрович |коллежский советник (статский советник) |<center>1813-1823</center> |} ==== Губерна идаралығы рәйестәре (1824—1895) ==== {| class="wikitable" !Ф. И. О. !Титулдар, чиндар, исеме !Вазифа ваҡытта |- |Жуковский Николай Васильевич |коллежский советник |<center>01.02.1824—19.01.1829</center> |- |Серебренникова Григорий Степанович |коллежский советник |<center>19.01.1829—06.02.1830</center> |- |Петр Иванович Кирилов |коллежский советник |<center>06.02.1830—06.09.1831</center> |- |Василий Иванович Копылов |статский советник |<center>26.09.1831—24.10.1831</center> |- |Александр Муравьев |статский советник |<center>25.06.1832—21.12.1833</center> |- |Иван Игнатьевич Дейнеко |коллежский советник |<center>24.10.1835—12.03.1840</center> |- |Соколов |кәңәшсе хофрат |<center>12.03.1840—11.08.1842</center> |- |Иосиф Петрович Дубецкий |коллежский советник |<center>11.08.1842—28.02.1844</center> |- |Владимиров Александр Николаевич |коллежский советник |<center>28.02.1844—20.05.1852</center> |- |Виноградский Александр Васильевич |статский советник |<center>20.05.1852—11.08.1855</center> |- |Николай Петрович Милорд |тулы хоҡуҡлы статский советник |<center>11.08.1855—23.12.1858</center> |- |Соколов Михаил Григорьевич |коллежский советник |<center>23.12.1858—08.04.1863</center> |- |Курбановский Михаил Николаевич |статский советник |<center>08.04.1863—10.03.1872</center> |- |Петр Матвеевич Залесский |коллежский советник (ғәмәли статский советник) |<center>10.03.1872—27.02.1881</center> |- |Дмитриев-Мамонов Александр Ипполитович |кәңәшсе хофрат |<center>27.02.1881—08.08.1885</center> |- |Дмитрий Алексеевич Северцов |статский советник (ғәмәли статский советник) |<center>19.12.1885—13.07.1891</center> |- |Константин Платонович Фредерикс |барон, коллежский советник |<center>27.07.1891—01.11.1895</center> |} ==== Вице-губернаторҙар (1895—1917) ==== {| class="wikitable" !Ф. И. О. !Титулдар, чиндар, исеме !Вазифа ваҡытта |- |Константин Платонович Фредерикс |барон, статский советник |<center>01.11.1895—25.04.1896</center> |- |Николай Васильевич Протасьев |тулы хоҡуҡлы статский советник |<center>25.04.1896—23.03.1902</center> |- |Александр Николаевич Тройницкий |коллежский советник |<center>30.05.1902—05.04.1908</center> |- |Гаврилов Николай Иванович |статский советник (ғәмәли статский советник) |<center>05.04.1908—1917</center> |} ==== Тубыл губерна комиссары ярҙамсылары ==== 1917 А. А. Благоволин, В С. Ланитин 1918 В. С. Ланитин, С С. Резан<ref>Сибирский вестник. № 42. Пятница 11 октября 1918 год. Омск</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|оригинал= |ссылка= http://archiv.72to.ru/images/data/image/atd_to.pdf|викитека= |ответственный= Под ред. В. П. Петровой|издание= |место= Тюмень|издательство= |год= 2003|том= |страницы= 13, 24-57|столбцы= |страниц= 304|серия= |isbn= 5-87591-025-9|тираж= 1.000|ref= Петрова}} * [http://chigirin.narod.ru/book.html#tobol Адрес-календарь Тобольской губернии на 1900 год. — Тобольск, 1899.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#tobol |date=2018-09-13 }} * Атлас географических карт, статистических таблиц, видов и типов Тобольской губернии. Издание Тобольского губернского книжного склада. Типография епархиального братства. Тобольск. 1917. * [http://www.ebiblioteka.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/MVD/Gubernijos/II.pdf Губернии Российской империи. История и руководители. 1708—1917.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028145954/http://www.ebiblioteka.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/MVD/Gubernijos/II.pdf |date=2014-10-28 }} — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — Часть 2. — С. 76-78. * [http://www.ebiblioteka.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/MVD/Gubernijos/III.pdf Губернии Российской империи. История и руководители. 1708—1917.]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — Часть 3. — С. 78. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Тобольская губерния|[[Кауфман, Александр Аркадьевич|Кауфман А. А.]], [[Латкин, Николай Васильевич|Латкин Н. В.]], [[Рихтер, Дмитрий Иванович|Рихтер Д. И.]]}} * Описание Тобольской губернии. — Петроград: Издание Переселенческого Управления, 1916. — С. 78. * {{книга|автор = |часть = |заглавие = Тобольская епархия: Часть первая. Описание местности, занимаемой Тобольской епархией, в географическом и историко-этнографическом отношении|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Омск|издательство = Типография А. К. Демидова|год = 1892|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} ** {{книга|автор = |часть = |заглавие = [[:commons:File:Тобольская епархия. Часть 1. Отдел 1 (1892).djvu|''Отдел первый''. Географические и топографические сведения о Тобольской губернии]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |том = |страницы = |страниц = 99|серия = |isbn = |тираж = }} ** {{книга|автор = |часть = |заглавие = [[:commons:File:Тобольская епархия. Часть 1. Отделы 2-3 (1892).djvu|''Отдел второй''. Историко-этнографические сведения о Тобольской губернии; ''Отдел третий''. Об Акмолинской и Семипалатинской областях, входящих в состав Тобольской епархии]] |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |страницы = |страниц = 79|серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = |заглавие = Список населенных мест Тобольской губернии : составлен по сведениям на 15 июля 1909 года, полученным от уездных исправников и волостных правлений|ссылка =http://www.prlib.ru/elfapps/pageturner2d/viewer.aspx?orderdate=04.03.2013&DocUNC_ID=11426 |ответственный = |место =Тобольск |издательство =Тобольский губернский статистический комитет |год =1912 |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Сибирские и тобольские губернаторы: Исторические портреты,документы|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= отв. за вып. И. Ф. Кнапик|издание= |место= Тюмень|издательство= Тюменский издательский дом|год= 2000 |страницы= |страниц= 576|серия= |isbn= 5-928800-08-8|тираж= }} {{Навигация |Тема = Тобольская губерния |Портал = Российская Империя |Портал2 = Тюменская область |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} == Һылтанмалар == * [[s:Категория:ЭСБЕ:Тобольская губерния|ЭСБЕ:Тобольская губерния]] * [https://book-olds.ru/BookLibrary/98000-Tobolskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Тобольской губернии XIX—XX века (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413163418/https://book-olds.ru/BookLibrary/98000-Tobolskaya-gub.html |date=2021-04-13 }} * [https://web.archive.org/web/20121027111107/http://www.tmnlib.ru/DbFileHandler.axd?694 Библиография Тобольской губернии] [[Категория:Төмән өлкәһе тарихы]] [[Категория:РСФСР губерналары]] [[Категория:Омск өлкәһе тарихы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] eb8crnex58hkif5iwhvmnfky6y16v8a Тома Светлана Андреевна 0 173559 1310151 1274616 2026-11-10T23:36:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310151 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Светлана Андреевна Тома''' (ысын фамилияһы '''Фомичева'''; {{Lang-mo|Svetlana Toma (Fomiciova)}}, [[24 май]] [[1947 йыл]]<ref>[http://istoriya-kino.ru/kinematograf/item/f00/s02/e0002939/index.shtml Тома Светлана Андреевна]. Кино: Энциклопедический словарь/Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1987. — 640 с., 96 л. ил.</ref><ref>[http://ruskino.ru/art/474 ruskino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619032703/https://ruskino.ru/art/474 |date=2021-06-19 }}</ref><ref>[[Собеседник]], [https://books.google.ru/books?id=ym29CQAAQBAJ&pg=PA22&dq=Светлана+Тома+24+мая+1947+г. № 17 (1556), 13—19 мая 2015]</ref><ref>[http://fakty.ua/148796-svetlana-toma-den-rozhdeniya-ne-otmechayu-ne-hochetsya-prazdnovat-svoe-priblizhenie-k-smerti Светлана Тома: «День рождения не отмечаю. Не хочется праздновать свое приближение к смерти»]</ref>, [[Кишинёв]], [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдова ССР-ы]]) — СССР, Молдавия һәм Рәсәй актрисаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] ([[2001 йыл|2001]]), Молдавия халыҡ артисы ([[2008 йыл|2008]]). Актриса Ирина Лачинаның әсәһе Халыҡ-ара танылыуҙы Эмиль Лотянуҙың «Табор күккә китә» фильмында төп роле арҡаһында ала, ул актрисаға ҙур уңыш һәм тамашасылар араһында танылыу килтерә; картинаны күрһәт хоҡуғын 112 ил һатып ала<ref>[http://fammeo.ru/articles.php?article_id=129 Эмиль Лотяну и Светлана Тома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812182340/https://fammeo.ru/articles.php?article_id=129 |date=2020-08-12 }}</ref>. Актрисаның артист псевдонимы ғәҙәттә беренсе ижеккә баҫым менән әйтелә — То́ма. Әммә актриса үҙе Тома́ (икенсе ижеккә төшкән баҫым менән) әсәһе яғынан француз сығышлы өләсәһенең фамилияһы булған тип күрһәтә<ref>[http://gazeta.aif.ru/online/tv/109/tg02_01 Светлана Тома: «Лотяну подошел ко мне на остановке…». «Телеглаз АиФ» № 33 от 13.08.2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111013426/http://gazeta.aif.ru/online/tv/109/tg02_01 |date=2010-01-11 }}</ref>. == Биографияһы == Светлана Андреевна Тома [[1947 йыл]]дың [[24 май]]ында [[Кишинёв]] ҡалаһында тыуған. Атаһы — Фомичёв Андрей Васильевич ( [[Липецк өлкәһе]] Добринский районы Сомовка ауылында тыуған) — Молдавия ССР-ы Бельцкий районында «Правда» колхоз рәйесе булған<ref>[http://www.kp.ru/daily/23417/165286/ Светлана Тома переедет в Липецк?]</ref>. Әсәһе — Идес Шойловна Сухая (көнкүрештә Ида Сауловна) (29 декабрь 1913 — 27 апрель 1987 йыл)<ref>[http://7days.ru/news/svetlana-toma-i-irina-lachina-prinyali-uchastie-v-aktsii-bessmertnyy-polk.htm Светлана Тома и Ирина Лачина приняли участие в акции «Бессмертный полк»]: На фотографии Светлана Тома держит портрет матери с подписью «Идес Сухая».</ref><ref>[http://data.jewishgen.org/imagedata/jowbr/MOLD-05100/126-3-7.jpg Надгробный памятник на кладбище «Дойна» в Кишинёве]</ref><ref>[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&itemId=7011696&ind=1 Идес Шойловна Сухая в эвакуационных списках еврейского населения в музее «Яд-Вашем» (Иерусалим)]</ref> — 1930 йылдарҙа Бессарабияла коммунистик подпольела (связная) ҡатнаша; апайҙары Берта, Сара, Ревекка, Ада һәм Анна менән бергә тыйылған әҙәбиәтте йорттоң подвалында йәшереп тоталар<ref>[http://7days.ru/stars/bio/svetlana-toma.htm#bio Биография Светланы Тома]</ref><ref>[http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=55&art_id=628&pg_no=12 О матери С. Тома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222044120/http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=55&art_id=628&pg_no=12 |date=2025-02-22 }}</ref><ref>[http://shtetlbelts.ru/belt.pdf Бельцы: рассказы и воспоминания (стр. 100)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401145956/http://shtetlbelts.ru/belt.pdf |date=2022-04-01 }}</ref><ref>[http://beitolam.org/cemetery/cemetry_1st%20part.pdf Кишинёвское еврейское кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603093031/http://beitolam.org/cemetery/cemetry_1st%20part.pdf |date=2016-06-03 }}: Могилы тёток актрисы — Ады (ум. 1975) и Берты (ум. 1966), а также её бабушки Фейги Беньяминовны Сухой (ум. 1949). [http://data.jewishgen.org/imagedata/jowbr/MOLD-05100/61-6-5.jpg Анна Сауловна Сухая-Хомак (ум. 1978)].</ref>. Ата-әсәһе Кишинев ауыл хужалығы институтында уҡыған саҡта таныша, унда әсәһе секретарь булып эшләгән була. Светлана Тома актерлыҡ факультетын — Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематоргафия институтының (ЛГИТМиК) маҡсатлы курсын тамамлай. Музическу исемендәге Кишинев сәнғәт институты дипломын ала. Режиссер Эмиль Лотянуҙың күп молдаван фильмдарында, артабан Рәсәй фильмдарында төшә. Билдәле фильмдары — «Красная поляна» (1965), «Лаутары» (1972), «Табор уходит в небо» (1976) (сиған ҡыҙы Рада роле), «Анна Павлова» (1983). 1978 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы <ref>[http://istoriya-kino.ru/kinematograf/item/f00/s02/e0002939/index.shtml ТОМА Светлана Андреевна] Кино: Энциклопедический словарь/Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1987. — 640 с., 96 л. ил.</ref>. Башҡа билдәле режиссёрҙарҙа төшкән фильмдары: В.Я. Венгеров — «Живой труп» (1968), Б.Я Фрид — «Благочестивая Марта» (1982), П.Г. Чухрай — «Люди в океане» (1979), В.П. Басов — «Семь криков в океане» (1981), В.Б. Ахадов — «Семейные дела Гаюровых» (1974), Р.М. И. Ибраһимбәков — «Соло для баритона с оркестром» (1977) һ. б. 1990 йылда ҙур концерт программаһы менән сығыш яһай, шулай уҡ антреприза менән гастролдәргә сыға<ref>{{Cite web|url=http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20161121-svetlana-toma-ya-znayu-kak-prozhit-do-400-let|title=Светлана Тома: Я знаю, как прожить до 400 лет!|publisher=Собеседник.ру|accessdate=2016-11-24}}</ref> 1999 йылда башҡа артистар менән бергә Виктор Мережконың һәм композитор Евгений Бедненконың «Театр һәм кино йондоҙҙары йырлай» проектында ҡатнаша, унда ретро йырҙарын башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Проекттың һөҙөмтәһе булып концерттар һәм [[АҠШ]]-та һәм «Радио МПС» сығарылған компакт-диск тора. «Заложники любви» спектаклендә ҡатнаша (антреприза. Наталья Демчик, реж. Геннадий Шапошников, продюсер үҙәге «Руссарт»), 2019 йылдан — Мәскәү йәш тамашасы өлкә дәүләт театрының (МОГТЮЗ) «Карусель» спектаклендә. [[Файл:The_Moldavian_cinema_actress_Svetlana_Toma_(the_end_of_60th_years).jpg|справа|мини|290x290пкс|Светлана Тома, 1960 йылдар аҙағында]] == Шәхси тормошо һәм ғаиләһе == * Беренсе ире — Олег Лачин (1972 апрелендә һәләк була), актёр, курсташы ** Ҡыҙы — Ирина Олеговна Лачина (1971<ref name="razzakov">''[[Раззаков, Фёдор Ибатович|Раззаков Ф.]]'' [https://books.google.co.il/books?id=QVOeAAAAQBAJ&pg=PT755&lpg=PT755&dq=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0+1971&source=bl&ots=2DtZdIz1vw&sig=8U8cDAG1pi2L5A3NjNvknLvJOa4&hl=iw&sa=X&ved=0ahUKEwj8r5vE6pjZAhUP6KQKHQLUDvEQ6AEIbjAL#v=onepage&q=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%201971&f=false Нежность. Как любят кумиры: звездные романы]. — 2017. — Том 2.</ref> йәки 1972, актриса. *** Ейәнсәре — Мария Олеговна Будрина (1991), актриса<ref>[http://kp.ru/daily/26636/3655771/ Светлана Тома: «Я не могла отказать режиссёру сниматься в „Таборе…“ обнажённой»]</ref>. * Икенсе ире (2000 йылдан 2005 йылға тиклем) — драматург Андрей Александрович Вишневский. * Инәй (әсәйенең апаһы) — Сара Сауловна Сухая — һуғыш алдындағы Бессарабияла йәшерен коммунистар хәрәкәте активисткаһы. 1933 йылдың 16 ноябрендә Сара Сухая 100 мең штраф һәм ун йыл төрмәгә хөкөм ителә; срогын «Дофтанда» үткәрә<ref>[https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/14573/tartakovsky_dmitry.pdf?sequence=3 Dmitry Tartakovsky «Parallel Ruptures: Jews of Bessarabia and Transnistria Between Romanian Nationalism and Soviet Communism, 1918—1940» (автореферат диссертации доктора философии по истории)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815053053/https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/14573/Tartakovsky_Dmitry.pdf?sequence=3 |date=2017-08-15 }}: Фотография Сары Сухой на странице 341.</ref>. 1950—1960 йылдарҙа Бухарестта Дәүләт сәйәси әҙәбиәте нәшриәтендә ({{lang-ro|Editura de Stat pentru Literatură Politică}}) бүлек мөдире һәм мөхәррир булып эшләй<ref>[https://lege5.ro/gratuit/g43tqnjq/art-4-decret-729-1969?dp=ha2tqmbtge2a Decretul nr. 729/1969 privind conferirea de ordine și medalii unor lucrători ai Editurii politice]</ref><ref>[http://www.stindard.ro/historicum/2004_dosare_comunisti.pdf Petre Opriş «Tentativă de fraudă intelectuală la nivelul nomenclaturii dejiste»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110421/http://www.stindard.ro/historicum/2004_dosare_comunisti.pdf |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://lege5.ro/en/Gratuit/g43tqnjq/decretul-nr-729-1969-privind-conferirea-de-ordine-si-medalii-unor-lucratori-ai-editurii-politice Decretul nr. 729/1969 privind conferirea de ordine şi medalii unor lucrători ai Editurii politice (1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722223603/http://lege5.ro/en/Gratuit/g43tqnjq/decretul-nr-729-1969-privind-conferirea-de-ordine-si-medalii-unor-lucratori-ai-editurii-politice |date=2015-07-22 }}</ref>. == Танылыуы һәм бүләктәре == '''Рәсәй''': * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[3 май]] [[2018 йыл]]) — ''ватан мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешендә ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201805040003?index=19&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 3 мая 2018 года № 182 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref>. * [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] ([[15 май]] [[2001 йыл]]) — ''сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн''<ref name="541-2001">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=007064 Почётное звание присвоено указом президента России № 541 от 15 мая 2001 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106130256/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=007064|date=2012-01-06}}</ref>. '''Молдавия''': * «Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы ([[14 ноябрь]] [[1995 йыл]]) — ''милли кино сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне, сағыу нәфис һәм хроникаль- документаль фильмдар булдырыуы, юғары профессионаллеге өсөн''<ref>[https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=87981&lang=ru Указ Президента Республики Молдова от 14 ноября 1995 года № 389 «О награждении кинематографистов орденами и медалями»]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Молдавия халыҡ артисы ([[26 ноябрь|26 ноябрь,]] [[2008 йыл]]) — ''оҙайлы һәм емешле ижади эшмәкәрлеге, юғары художество оҫталығы һәм мәҙәни ҡиммәттәрҙе пропагандалауға ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=1&id=329828 Декрет Президента Молдовы № 1961 от 26 ноября 2008 года "О присвоении почётного звания «Народный Артист»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703024238/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=1&id=329828 |date=2020-07-03 }}</ref>. * Молдавия ССР-ының атҡаҙанған артисы ([[1979 йыл|1979]]). == Фильмографияһы == {{Колонки|2}} # [[1966 год в кино|1966]] — [[Красные поляны]] — ''Илуцэ (Иоанна)'' # [[1968 год в кино|1968]] — [[Живой труп (фильм, 1968)|Живой труп]] — ''Маша'' # [[1969 год в кино|1969]] — [[Это мгновение]] — ''француженка'' # [[1972 год в кино|1972]] — [[Лаутары (фильм)|Лаутары]] — ''Рамина'' # [[1973 год в кино|1973]] — [[Родной дом]] — ''Иляна'' # [[1973 год в кино|1973]] — [[Дом для Серафима (фильм)|Дом для Серафима]] — ''Софийка'' # [[1975 год в кино|1975]] — [[Семейные дела Гаюровых]] — ''Айша Сафаровна, директор сельской школы'' # [[1976 год в кино|1976]] — [[Случай на фестивале]] — ''Виорика'' # [[1976 год в кино|1976]] — [[Братушка (фильм)|Братушка]] — ''Марыка'' # [[1976 год в кино|1976]] — [[Табор уходит в небо (фильм)|Табор уходит в небо]] — ''Рада'' # [[1977 год в кино|1977]] — [[Корень жизни (фильм)|Корень жизни]] — ''Грета Гаевская, студентка 4-го курса'' # [[1978 год в кино|1978]] — [[Мой ласковый и нежный зверь (фильм)|Мой ласковый и нежный зверь]] — ''цыганка Тина'' # [[1978 год в кино|1978]] — [[Подозрительный (фильм)|Подозрительный]] — ''Сабурова'' # [[1979 год в кино|1979]] — [[Ждите связного]] — ''Светлана'' # [[1979 год в кино|1979]] — [[Я хочу петь (фильм)|Я хочу петь]] — ''Родика'' # [[1979 год в кино|1979]] — [[Прерванная серенада (фильм)|Прерванная серенада]] — ''Марьям'' # [[1979 год в кино|1979]] — [[Здравствуйте, я приехал! (фильм)|Здравствуйте, я приехал!]] — ''Вероника'' # [[1980 год в кино|1980]] — [[Благочестивая Марта (фильм)|Благочестивая Марта]] — ''донья Лусия, младшая сестра доньи Марты'' # [[1980 год в кино|1980]] — [[Люди в океане (фильм)|Люди в океане]] — ''Катя'' # [[1981 год в кино|1981]] — [[Тайна записной книжки (фильм)|Тайна записной книжки]] — ''Наташа'' # [[1982 год в кино|1982]] — [[Кто стучится в дверь ко мне? (фильм, 1982)|Кто стучится в дверь ко мне?]] — ''Нина'' # [[1982 год в кино|1982]] — [[У чёртова логова]] — ''Аница'' # [[1982 год в кино|1982]] — [[Падение Кондора]] — ''Мария'' # [[1983 год в кино|1983]] — [[За синими ночами]] — ''Тая'' # [[1983 год в кино|1983]] — [[Ратили]] — ''Энрих'' # [[1984 год в кино|1984]] — [[Капитан Фракасс (фильм, 1984)|Капитан Фракасс]] — ''Серафина'' # [[1984 год в кино|1984]] — [[Как стать знаменитым (фильм, 1984)|Как стать знаменитым]] — ''эпизодическая роль'' # {{Год в кино|1983}} — {{Год в кино|1986}} — [[Анна Павлова (фильм)|Анна Павлова]] — ''мать Анны Павловой'' # [[1986 год в кино|1986]] — [[Дикий ветер (фильм)|Дикий ветер]] — ''русская пленная'' # [[1986 год в кино|1986]] — [[Семь криков в океане (фильм)|Семь криков в океане]] — ''Мерседес'' # [[1987 год в кино|1987]] — [[Лучафэрул (фильм)|Лучафэрул]] — ''Вероника'' # [[1987 год в кино|1987]] — [[Мои цыгане (фильм)|Мои цыгане]] — ''Оксана'' # [[1988 год в кино|1988]] — [[Западня (фильм, 1988)|Западня]] — ''Мария'' # [[1988 год в кино|1988]] — [[История одной бильярдной команды (фильм)|История одной бильярдной команды]] — ''Леонора'' # [[1989 год в кино|1989]] — [[Без надежды надеюсь (фильм)|Без надежды надеюсь]] # [[1989 год в кино|1989]] — [[Сувенир для прокурора (фильм)|Сувенир для прокурора]] — ''Софья Анатольевна Самсонова'' # [[1989 год в кино|1989]] — [[Вдвоём на грани времени (фильм)|Вдвоём на грани времени]] # [[1990 год в кино|1990]] — Дина — ''Светлана Ивановна'' # [[1991 год в кино|1991]] — [[Игра в смерть, или Посторонний (фильм)|Игра в смерть, или Посторонний]] — ''Эльвира'' # [[1991 год в кино|1991]] — [[Блуждающие звёзды (фильм)|Блуждающие звёзды]] — ''Лея'' # [[1991 год в кино|1991]] — [[Линия смерти (фильм, 1991, Россия)|Линия смерти]] — ''Елена Михайловна Серова, жена дипломата, в прошлом элитная проститутка по вызову'' # [[1994 год в кино|1994]] — [[Поезд до Бруклина (фильм)|Поезд до Бруклина]] — ''Евгения Ивановна'' # [[1995 год в кино|1995]] — [[Будем жить (фильм)|Будем жить]] — '' дама под вуалью # [[1999 год в кино|1999]] — [[Поклонник (фильм, 1999)|Поклонник]] — ''Маргарита Борисовна'' # [[2001 год в кино|2001]] — [[Воровка (телесериал)|Воровка]] — ''Надежда'' # [[2001 год в кино|2001]] — [[Леди Бомж (телесериал)|Леди Бомж]] — ''Нина Туманская, жена Семёна'' # [[2003 год в кино|2003]] — [[Бедная Настя (телесериал)|Бедная Настя]] — ''Сычиха'' # {{Год в кино|2003}} — [[С Новым годом! С новым счастьем! (фильм)|С Новым годом! С новым счастьем!]] # [[2004 год в кино|2004]] — [[Прощальное эхо]] — ''регистратор в ЗАГСе'' # {{Год в кино|2005}} — {{Год в кино|2006}} — [[Люба, дети и завод...]] — ''тётя Тома'' # [[2006 - 2007 год в кино|2007]] — [[Завтрашние заботы (сериал)|Завтрашние заботы]]  # [[2007 год в кино|2007]] — [[Родные и близкие (фильм)|Родные и близкие]] — ''Наталья'' # [[2009 год в кино|2009]] — [[Фонограмма страсти]] — ''мама Виты'' # [[2010 год в кино|2010]] — [[Подарок судьбы]] — ''мать Марины'' # [[2010 год в кино|2010]] — [[Девичник (фильм)|Девичник]] — ''Людмила Павловна'' # [[2012 год в кино|2012]] — [[Развод (сериал)|Развод]] — ''Людмила Ивановна, мать Ромы'' # [[2014 год в кино|2014]] — [[9 дней и одно утро]] — ''тётя Лена, воспитательница в детском доме'' # [[2016 год в кино|2016]] — [[Джинн (фильм)|Джинн]] — ''Галина Георгиевна'' # [[2018 год в кино|2018]] — [[Чисто московские убийства-2 (телесериал)|Чисто московские убийства-2]] — ''Софья, владелица Дома моды, давняя подруга Екатерины Власовой'' # [[2020 год в кино|2020]] — [[Шифр (телесериал)|Шифр]] — ''Зинаида Ивановна'' {{Конец кол}} == Комментарийҙар == {{Иҫкәрмәләр|group=Комм.}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|id=0866336|name=Светлана Тома}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Кишинёвта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 майҙа тыуғандар]] iaugika5jz6q2i7qomklp9rp1jckk6y Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы 0 174029 1310258 1308329 2026-11-11T06:24:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310258 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Халиҡов}} '''Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы''' ({{lang-ru|Халиков Халил Мирзаянович}}; [[4 март]] [[1939 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. == Биографияһы == Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы 1939 йылдың 4 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Баҙытамаҡ]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1969 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] бөтөп сыҡҡан, уға тиклем Өфө авиация техникумында белем алған булған. 1977 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда бетонсы булып башлаған, артабан Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-монтажсы, слесарь-йыйыусы булып башлаған. 1961—1969 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәт итә. 1969—1971 йылдарҙа — Илеш районы «Сельхозтехника» бүлексәһе идарасыһы урынбаҫары. 1971—1977 йылдарҙа — Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1977 йылдан — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары. 1980 йылдан — Күмертау ғала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1982—1992 йылдарҙа — БАССР-ҙың Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1992—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>.. 1995—2005 йылдарҙа — «Лукойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төньяҡ-көнбайыш яғыулыҡ ҡойоу комплексы директоры<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Халиков Халиль Мирзаянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127193210/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-11-27 }}</ref>. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == Халиҡов Хәлил Мырҙаян улы [[БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]] булған һәм БАССР Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, артабан Рәйесе итеп һайланған. 1990 йылда Хәлил Мырҙаян улы Илеш районы, 211-се Үрге Йәркәй һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына]] Вәкил палатаһы депутаты итеп һайлана<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Халиков Халиль Мирзаянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127193210/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-11-27 }}</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] * [[БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)] * [https://web.archive.org/web/20241127193210/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Халиков Халиль Мирзаянович] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] 0zt7tw8bu1rb1red78o8zpssc56rc94 Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы 0 174605 1310124 1185782 2026-11-10T21:44:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310124 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы''' ([[25 май]] [[1947 йыл]] — [[31 июль]] [[2018 йыл]]) — шағир һәм тәржемәсе. 1995 йылдан Татарстандың Журналистар, 1998 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Флёра Ғабдрахман ҡыҙы Тарханова [[1947 йыл]]дың [[25 май]]ында [[Татар АССР-ы]]ның [[Чистай районы]] Яуширмә ауылында [[уҡытыусы]]ларҙың 9 балалы ишле ғаиләһендә тыуған. Яуширмә һигеҙ йыллыҡ мәктәбен (1962), Арча педагогия техникумын (1966), [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университеты]] тарих-филология факультетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген (1975) тамамлаған. «''Эш ҡағыҙҙарында һәм рәсми документтарҙа русса терминдарҙың татарча эквиваленттары''» темаһына «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (2005). [[2018 йыл]]дың [[31 июль|31 июлендә]] ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була, тыуған ауылында (Чистай районы Яуширмә ауылы) ерләнә<ref>[http://www.sptatar.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=2198:%D1%84%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82&Itemid=699&lang=tt Флера Тарханова вафат...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817171353/http://www.sptatar.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=2198:%D1%84%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82&Itemid=699&lang=tt |date=2019-08-17 }}. [[Татарстан язучылар берлеге]] сайты, 31.07.2018</ref><ref>[https://www.azatliq.org/a/29400373.html Күренекле шагыйрә һәм тәрҗемәче Флера Тарханова вафат.] [[Азатлык радиосы]], 31.07.2018</ref> . == Хеҙмәт юлы == * [[1966 йыл|1966]]-[[1970 йыл|1970 йылдарҙа]] [[Чистай районы]] Сиреүле Шонталысы мәктәбендә, һуңынан [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстан ССР-ының]] Ош өлкәһе мәктәптәрендә [[математика]] һәм [[Урыҫ теле|рус теле]] уҡытыусыһы булып эшләй. * [[1970 йыл|1970]]-[[1975 йыл|1975]] [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университеты]] студенты. * [[1975 йыл|1975]]-[[1976 йыл|1976]] [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|университетты]] тамамлағас, аспирантурала уҡый, ләкин уны тамамлап бөтөрмәй. * [[1976 йыл|1976]]-[[1988 йыл|1988]] «Радиоприборҙар» заводында инженер-конструктор. * [[1990 йыл|1990 йылдарҙа]] хеҙмәт юлы журналистика менән бәйле: «Шәһри Казан» гәзитендә — тәржемәсе, «Татарстан хәбәрләре» гәзитендә тәржемәсе һәм тәржемә бүлеге мөдире (''[[1994 йыл|1994]]''). * [[1995 йыл|1995 йылдан]] Татарстан республикаһы министрҙар кабинеты аппаратында тәржемәсе — баш референт, протоколдар бүлегенең баш кәңәшсеһе. Татарстан фәндәр академияһы янында төҙөлгән терминология комиссияһы ағзаһы. == Ижады == [[1990 йыл]]дарҙа көндәлек матбуғатта һәм нәшриәт баҫмаларында әҙәби тәржемәләре, очерк-хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға. Мәхәббәт, йәшлеккә арналған, милләт яҙмышы хаҡында борсоулы уйланыулы лирик шиғырҙар, [[бала]]лар өсөн шиғырҙар һәм әкиәттәр яҙа. Әҫәрҙәрендә әҙәп-әхлаҡ, тәрбиә мәсьәләләрен күтәрә. Шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр яҙа. ==== Тәржемәләре ==== [[1971 йыл]]да сыҡҡан «Азәрбайҗан хикәяләре» китабына Н. Аббасзадә һәм М. Ибраһимов әҫәрҙәре Ф. Тарханова тәржемәһендә тупланған<ref>[https://izi.travel/ru/d109-tatarskie-pisateli/ru#4065-tarhanova-flera-gabdrahmanovna/ru Татарстан язучылары izi.TRAVEL сйтында]</ref>. Рәсми документтар, эш ҡағыҙҙары, төрлө ҡулланмалар менән бер рәттән, [[Урыҫтар|урыҫ]], [[Украиндар|украин]], [[әзербайжан]] яҙыусылары хикәйәләрен тәржемә итә. Кәфил Әмировтың «Хокук саклау органнарында эш кәгазьләре» (''Деловые бумаги в правоохранительных органах''), Зөфәр Фәтхетдиновтың «Өзелгән куллар кемне эләктерер» һәм «Унынчы корбан» исемле детектив повестарын, Г. Сәйфуллина-Михееваның «Мөхәммәд пәйгамбәр тормышыннан хикәяләр» китабын (''1997''), Д. Әхмәрова-Сабитованың «Салих Сәйдәшев» китабын ([[2001 йыл|2001]]), [[Яхина Гүзәл Шамил ҡыҙы|Гүзәл Яхинаның]] «Зөләйха күзләрен ача» романын (''[[2015 йыл|2015]]'') тәржемә итә. [[1997 йыл|1997 йылда]] баҫылып сыҡҡан «Русса-татарса ижтимағи-сәйәси һүҙлекте» төҙөүселәрҙең береһе. «Республика Татарстан. Увлекательное путешествие» китабын тәржемә итә (''[[2013 йыл|2013]]'')<ref>[http://www.kazan-day.ru/newses/?ID=80696 «Казан көне» сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421035917/https://www.kazan-day.ru/newses/?ID=80696 |date=2021-04-21 }}</ref> . ==== Китаптары ==== {{Col-begin}} {{Col-2}} * [[1998]] «Синең кайнар сулышың» * [[1998]] «Уңган кыз» * [[2001]] «Йөрәгемә ишерелгән серләр» * [[2002]] «Серле дөнья» {{Col-2}} * [[2003]] «Өч каурый» * [[2005]] «Яшьлек эзем калган сукмаклар» * [[2007]] «Алтын уклар» * [[2007]] «Язмышлар язылганда» {{Столбцы/конец}} == Сығанаҡтар == # Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009. == Әҙәбиәт == {{Hider|title=''Әҙәбиәт''|title-style=text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold;|content-style=color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left;|hidden=1|content={{col-begin}} {{col-2}} # ''Каюмов М.'' Маякларда ут кабынды. «[[Шәһри Казан]]», 1997 ел,17 ноябрь. # ''[[Кояш Тимбикова|Тимбикова К.]]'' Монда без дә сандугач. «[[Ватаным Татарстан]]», 1997 ел, 17 ноябрь. # ''Сөләйман С.'' Ана бәхете. «[[Мәдәни җомга]]», 2001 ел, 9 март. # ''[[Гөлзадә Бәйрәмова|Бәйрәмова Г.]]'' Урау юллар илтә бәхеткә. «[[Мәдәни җомга]]», 2002 ел, 24 май. # ''Юнысова А.'' Йөрәк тибеше. «[[Ватаным Татарстан]]», 2002 ел, 24 май. # ''[[Нәбирә Гыйматдинова|Гыйматдинова Н.]]'' И йөрәгем! Сынауларга түзгәнеңә мең-мең рәхмәт! «[[Идел журналы|Идел]]», 2002 ел, № 7. {{col-2}} # ''[[Рәдиф Гаташ|Гаташ Р.]]'' Шигырьдә наз ияләре. «[[Казан утлары]]», 2002 ел, № 8. # ''Хәмидуллина Р.'' Нинди бәхет бары сөя белү! «[[Заман (газета)|Заман]]», 2002 ел, 18 октябрь # ''Низаметдинова М.'' Шигърияте ак чәчәкләр сыман. «[[Татар иле (газета)|Татар иле]]», 2002 ел, № 42. # ''Хусаинов М.'' Луч солнца в ненастную погоду. «Наши соотечественники — Ватандашлар» ([[Мәскәү]]), 2001 ел, № 17. # ''Азизов Ф.'' Творческие встречи с Флерой Тархановой. «Наши соотечественники — Ватандашлар» ([[Мәскәү]]), 2001 ел, № 18. {{col-end}}}} == Һылтанмалар == * [http://matbugat.ru/enc/tarhanova-flera-1443/ Флёра Тарханова] * [http://www.tatknigafund.ru/authors/389?locale=ru Китаплары турында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613085734/http://www.tatknigafund.ru/authors/389?locale=ru |date=2017-06-13 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шағирәләр]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Тәржемәселәр]] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Татар шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:2018 йылда вафат булғандар]] [[Категория:31 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Чистай районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Татарстан шәхестәре]] hzgutzpk3m6z3u0hsruyo8pxem5bjvn Страхилевич Гита Борисовна 0 174685 1310055 1276947 2026-11-10T18:10:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310055 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Страхилевич Гита Борисовна''' (төп исеме ''Страхилевич Гитла-Пропищанин'', {{Lang-ro|Ghitlea Strahilevici-Propişcean}}; [[13 июнь]] [[1915 йыл]], [[Кишинёв]], Бессарабия губернаһы — [[20 декабрь]] [[2002 йыл]], шунда уҡ) — [[СССР|совет]] [[Молдавия]]һы пианисы. [[Молдавия ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1967)<ref>[http://www.legislatie-moldova.com/lege/decret-nr-44-din-22021996-13244812/ Strahilevici-Propişcean Ghitlea — artistă emerită]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Биографияһы == Гита Страхилевич [[Кишинёв]] ҡалаһында Юда-Бера Хаимович Страхилевич һәм Сура Ицек-Мееровна Вилик ғаиләһендә (әсәһенең атаһы Шепетовканан) тыуған; ул сабый саҡта был атаһының икенсе никахы була<ref>[http://dorledor.info/article/%C2%AB%D1%83-%D1%80%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%C2%BB У рояля Гита Страхилевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094711/http://dorledor.info/article/%C2%AB%D1%83-%D1%80%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%C2%BB |date=2016-03-04 }}: По другим данным, отец умер в 1935 году.</ref>. Ул үҙенең бабайы — музыка педагогы Наум Исаакович Виликтан фортепианола уйнарға өйрәнә<ref>Наум Исаакович (Нухим Ицек-Меерович) Вилик (1896, Кишинёв — 1942, Краснодар), ученик [[Ауэр, Леопольд Семёнович|Л. Ауэра]], расстрелян немецкими оккупантами в [[Краснодар]]е.</ref><ref>Жертвы фашизма в Краснодаре. Дальнейшие судьбы массовых захоронений оккупационного периода. Архивировано 24 сентября 2015 года.</small></ref><ref>Вера Стоянова «Уроки жизни и творчества выпускницы Петербургской консерватории А. М. Стадницкой» (недоступная ссылка).<small>Дата обращения: 12 августа 2015. Архивировано 23 сентября 2015 года.</ref>, «Принцессы Дадиани» гимназияһын (лицей) тамамлай һәм [[1934 йыл]]да бакалавриат ала. 1934—1936 йылдарҙа Кишинёв «Unirea» (''Униря'') консерваторияһында Антонина Михайловна Стадницкаяла уҡый, 1936—1940 йылдарҙа Бухареста музыка һәм драма сәнғәтенең Король академияһында Флорика Музическуның фортепиано класында уҡый (камера музыкаһы — Михаил Андрик, музыка теорияһы һәм сольфеджио — Иоан Д. Гиреску)<ref>[http://www.kishinev.org/files/Istok_12%2848%29_2011%28%D0%B0%D0%B2%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%29a.pdf К 95-летию Гиты Страхилевич]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1940 йыл]]да Бессарабияның СССР-ға ҡушылыуы алдынан Кишинёвҡа ҡайта һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем Кишинёв филармонияһында солист була. Һуғыш йылдарында (1941—1944) «[[Дойна]]» ансамбле менән фронттарҙа сығыш яһай, унда ире — скрипкасы Пропищан Наум менән таныша<ref>[http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=34&art_id=339&pg_no=4 Серго Бенгельсдорф «Культурная жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127113122/http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=34&art_id=339&pg_no=4 |date=2024-11-27 }}</ref>. [[1944 йыл]]да Молдавияға ҡайта, башта Сороки ҡалаһында Молдавия ССР-ының телевидениеһы һәм радиотапшырыуҙары буйынса тергеҙелгән Комитетта эшләй. 1944—1948 йылдарҙа Молдавия дәүләт дәүләт филармонияһының музыкаль бүлеге етәксеһе була, Кишинев консерваторияһында Иосиф Дайлис класында концертмейстер булып эшләй<ref>[http://dorledor.info/article/%C2%AB%D1%83-%D1%80%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%C2%BB-0 Софья Пропищан «У рояля Гита Страхилевич»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714154706/http://dorledor.info/article/%C2%AB%D1%83-%D1%80%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%C2%BB-0 |date=2014-07-14 }}</ref> [[1953 йыл]]дан [[1981 йыл]]ға тиклем радио- һәм телетапшырыуҙарында Молдавия комитеты солисы булып эшләй һәм (үҙ «Ла пиан Гита Страхилевич» — «У рояля Гита Страхилевич» рубрикаһын алып бара). Классик музыка яңғыҙ программаларында сығыш яһай ([[Чайковский Пётр Ильич|И. Чайковский]], [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарт]], Равель, [[Фредерик Шопен|Шопен]]), хәҙерге заман молдаван композиторҙарының әҫәрҙәрен башҡара ([[Ткач Злата Моисеевна|Ткач Злата]], Георге Георгица, Василь Загорский, Павел Ривилис, Аркадий Люксембург, Давид Федов һәм башҡа). Шулай уҡ [[Молдова Республикаһының Милли опера һәм балет театры]] артистарының аккомпаниаторы булараҡ сығыш яһай ([[Биешу Мария Лукьяновна|Мария Биешу]], Борис Раисов һәм башҡалар), академик музыканың күп һанлы радиопрограмма яҙыуҙарында ҡатнаша. [[Мәскәү]] «Мелодия» грамяҙмалар фирмаһында классик һәм заманса молдаван композиторҙарының әҫәрҙәре грампластинкалары Гита Страхилевич башҡарыуында сыға<ref>Inregistrari pe discuri(недоступная ссылка).<small>Дата обращения: 2 марта 2012.</small> <small>Архивировано 16 ноября 2012 года.</small></ref>. Кишинев «Ликурич» ҡурсаҡ театрының бер нисә спектаклдәре өсөн музыка авторы. Meritul Civic (1995) миҙалы һәм [[Молдова Республикаһы]]ның Республика (Republicii Ordinul, 1996) ордены менән бүләкләнгән<ref>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=1&id=317787 Cu privire la decorarea doamnelor Ghitlea Strahilevici-Propişcean (artistă emerită) cu distincţii de stat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714213209/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=1&id=317787 |date=2014-07-14 }}</ref>. == Ғаиләһе == * Ире (1943 йылдан) — скрипкасы Пропищан Наум Григорьевич (1908, Одесса — 1979, Кишинев), Кишинев филармонияһының симфоник оркестры солисы (1953—1968). ** Ҡыҙы — София Наумовна Пропищан ([[1950 йыл|1950]], Кишинев) — Рәсәй скрипкасыһы, дирижер, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, профессор, М И. Глинка исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт консерваторияһының ҡыллы-һыҙғыслы инструменттар кафедраһы мөдире, «София» камера оркестрының музыкаль етәксе ([[Түбәнге Новгород]]). ** Улы — Пропищан Борис Наумович ([[1944 йыл|1944]], [[Баҡы]]) — [[Ҡарағанды]] ҡала концерт-цирк берләшмәһенең төп музыканты, «Мерей» [[ҡаҙаҡ]] музыкаһы ансамбленең хужожество етәксеһе. == Әҙәбиәт == * ''С. Н. Пропищан''. У рояля — Гита Страхилевич. Просветитель, музыкант, пианистка, мама … М.: Буки Веди, 2014. — 160 с. — ISBN 978—5—4465—0384—1 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Румыния вуздарын тамамлаусылар]] [[Категория:Молдавияның академик музыканттары]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Кишинёвта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса пианистар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Кишинёвта тыуғандар]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июндә тыуғандар]] da60iz8ssorjo4fu8dgd0sdfc5jsprp Словен теле 0 175297 1310028 1292408 2026-11-10T15:59:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310028 wikitext text/x-wiki {{Язык |имя = Словен теле |самоназвание = slovenski jezik, slovenščina |страны = [[Словения]], [[Австрия]], [[Италия]], [[Венгрия]], [[Хорватия]], [[Германия]], [[АҠШ]], [[Канада]], [[Аргентина]], [[Австралия]], [[КАР]] |регион = |официальный язык = {{Флагификация|Словения}}<br>{{Флагификация|ЕС}} |число носителей = 2,2 млн |рейтинг = |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Һинд-Европа телдәре]] : [[Славян телдәре]] :: [[Көньяҡ словян телдәре]] ::: Көнбайыш төркөм |письмо = [[латиница]] ([[словен алфавиты]]) |ГОСТ 7.75–97 = слв 610 |ISO1 = sl |ISO2 = slv |ISO3 = slv }} '''Словен теле''' (''jezik slovenski, slovenščina'') — һинд-европа теле, көньяҡ словен теленең көнбайыш тармағына ҡарай. Словен теле, лужица менән бер рәттән, ике һан (двойственное число) һаҡлаған [[Славян телдәр|славян телдәренең]] береһе. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — 2 млн кеше, күбеһе [[Словения]]ла йәшәй. [[Яҙма (Әлифба)|Яҙмаһы]] — латин алфавиты нигеҙендә, [[гаевица]]. == Атамаһы == Словен теленең үҙатамаһы (словак теле кеүек) «славян» тигәнде аңлата (сағ. {{Lang-cu|словѣньскъ}})<ref>{{Китап|автор=Bezlaj F.|заглавие=Etimološki slovar slovenskega jezika|том=III|место=Ljubljana|издательство=Mladinska knjiga|год=1995|страницы=265|isbn=86-11-14125-3}}</ref>. XIX быуатҡа тиклем урыҫ телендә словен телен ''краинский''/''крайнский'', ''виндский'', ''карниольской'', ''карнийский'', ''хорутанский'', ''хорутанско-словен''/''хорутано-словен'', ''крайно-словен''. XIX быуат аҙағында словинский исеме өҫтөнлөк итә, артабан хәҙерге словен менән ҡыҫырыҡлап сығарыла<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=198—199|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. == Лингвогеография == === Социолингвистик мәғлүмәт === Хәҙерге словен теле шундай бүлектәргә бүленә: * йыйылма тел (''jezik zborni''): әҙәби мәктәп, театр теле һәм һ. б.; * дөйөм, йәки китап-йәнле һөйләү теле (''knjižnopogovorni splošno jezik ali''): әҙәби — һөйләш варианты, башлыса үҙәк Словенияла һәм, ғөмүмән, ҡалаларҙа ҡулланыла; * төбәк йәнле һөйләү теле, унан [[Диалект|диалекттарға]] күсә. === Диалекттары === {| style="float: right; margin-left: 4em; margin-bottom: 0em; width: 275px; border: white solid 1px" |[[Файл:Gruppy_dialektov.png|слева|мини|174x174пкс|Диалект төркөмө]] |тар |} Словен теле 48 диалектҡа бүленә, улар ете төркөмгә берләшәләр: каринтия, приморье, ровтар, гореньско, доленьско, штирия һәм паннон уйһыулығындағы. Кочевье һөйләше айырым тора (Кочевье ҡалаһының һәм тирә-яҡтарының ҡатнаш төркөмө, элек немецтар йәшәгән урын)<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=199|isbn=5-87444-216-2}}</ref><ref>{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=23|isbn=961-230-171-9}}</ref>. === Словен теленең ваҡ әҙәби телдәре === * Прекмурье-словен теле бөгөнгө көндә дөйөм әҙәби тел менән ҡыҫырыҡлап сығарылған тиерлек, әммә [[Венгрия]]ла ҡулланыла (мәҫәлән, «''Porabje''» гәзитендә). * Резьян теле [[Италия]]ла (''rozajanski/jazek rozojanski/langäč'', ''rozajanskë/rumuninjë rozojanskë''<nowiki/>' ''po näs'', ''po našin''): Резьела лингвистик һәм лингвистик булмаған факторҙар арҡаһында дөйөм словен норма бер ҡасан да ҡулланылмаған, резьяндар үҙҙәренең урындағы һөйләштәрендә яҙғандар. Резьян диалекты [[XVI быуат|XVI быуатҡа]] тиклем корош төркөмөнөң бер өлөшө булған. Каринтияла кеүек һөйләшәләр .: ''žen'''á''''' (вм. ''žéna''), ''vilažej'' (вм. ''pomlad''), ''št'''redi''''' (вм. ''štirideset''), ''peta'''rdu''''' (вм. ''petdeset''), ''gorica'' (вм. ''dvor''), ''čarnjël'' (вм. ''rdeč''), әммә төньяҡ-көнсығыш Фриулиҙың немец һәм роман колонизацияһынан һуң, тик диңгеҙ алды төркөмдәренең иң төньяҡ диалекттар төркөмө менән генә бәйләнеш һаҡланған. Роман [[Лексика|лексикаһының]] һәм [[Синтаксис|синтаксисының]] көслө тәьҫире; мәҫәлән, 60- тан алып 99 тиклем иҫәп егермеләп ҡулланыла : ''štirkrat '''dwisti''' dëset nu'' (« дүрт тапҡыр егерме һәм ун») вм. ''devetdeset''. Ҡара [[Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович|И. А. Бодуэн де Куртенэның]] ентекле тикшеренеүе «Резья һәм резьяндар», 3- сө том (1- се бүлеге) « Славян йыйынтығы», Пб., 1876, 223—371 стр. == Словен яҙмаһы == [[Файл:Bohoricica_valentin_vodnik_pesme_za_pokusino_1806_1-5.jpg|мини|291x291пкс|Бохоричица]] Глаголица һәм [[кириллица]]ны файҙаланыу буйынса миҫалдар аҙ, словенса латиница менән яҙғандар, уның етешһеҙлеге булып . [{{IPA1|ʒ}}], [{{IPA1|ʃ}}] һәм [{{IPA1|tʃ}}] тамғаларының юҡлығы тора (йәғни урыҫ өндәренә яҡын «ж», «ш» һәм «ч», тап килә). Был проблемаларҙы төрлө ваҡытта төрлөсә хәл иткәндәр. * [[Реформация]] ваҡытынан 1850 йылға тиклем . «бохоричицаны» ҡулланыу өҫтөнлөк иткән. Адам Бохорич исеме менән йөрөтөлә (1520—1598). Бохоричица системаһында латин хәрефе <nowiki><b id="mwiw">'S</b></nowiki> төрлө өн әһәмитендә ике формаһы ҡулланыла һәм шипящийҙарҙы билдәләү өсөн хәреф бәйләнеше ('''<nowiki/>'s''' [з], '''ſ''' [с], '''z''' [ц], '''sh''' [ж], '''ſh''' [ш.], '''zh''' [ч]). Был системаның етешһеҙлектәре — [з]/[с], [ж]/[ш] һүҙ башында айырылмауы, әгәр ул баш хәреф менән яҙылһа (у юл хәрефе юл '''<nowiki/>'s'''/'''ſ''' дөйөм баш хәреф '''<nowiki/>'S'''). Бохоричица һуңғы яҙған шағирҙарҙың береһе Франц Прешерн (1800—1849). {| style="float: right; margin-left: 4em; margin-bottom: 0em; width: 275px; border: white solid 1px" |[[Файл:Peter_Dajnko_-_Posvetne_pesmi_(1827,_fragment).jpg|слева|мини|146x146пкс|Дайнчица]] |[[Файл:Metelcica_valentin_stanic_1928_cesar_in_opat.jpg|справа|мини|149x149пкс|Метелчица]] |} * [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] беренсе яртыһында «дайнчица» ҡулланылған (Петр Дайнко исеме менән йөрөтөлә , [[1787 йыл|1787]]—[[1873]]) һәм «метелчица» (Франц Метелко исеме менән йөрөтөлә, [[1779 йыл|1779]]—[[1860 йыл|1860]]), кириллицанан үҙләштергән [{{IPA1|ʃ}}], [{{IPA1|tʃ}}] һәм [{{IPA1|ʒ}}] тамғалар өсөн система. * [[XIX быуат|XIX быуаттың]] уртаһынан хәҙерге ваҡытта тиклем модифицирланған (ике хәрефкә ҡыҫҡартылған , Ć һәм Đ) [[Людевит Гай|Людевит Гайҙың]] хорват алфавиты («гаица») ҡулланыла. Хәҙерге словен алфавиты 25 хәрефтән тора (латин Q, W, X башҡа, Y, ләкин Č, Š, Ž өҫтәп) һәм өс диграфтар — DŽ, LJ, NJ — улар статусы буйынса, серб-хорват теленән айырмалы рәүештә,, хәрефтәргә тигеҙ була алмай (мәҫәлән, кроссвордтарҙа). {| | {| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !хәрефтәр !өн<br><br><br><br>([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]) ![[Аллофон|алло-<br><br><br><br>фон]] |- |'''A a''' |{{Ipa|[a]}} | |- |'''B b''' |{{Ipa|[b]}} |{{Ipa|[p]}} |- |'''C c''' |{{Ipa|[ts]}} |{{Ipa|[dz]}} |- |'''Č č''' |{{Ipa|[tʃ]}} |{{Ipa|[dʒ]}} |- |'''D d''' |{{Ipa|[d]}} |{{Ipa|[t]}} |- |'''Dž dž''' |{{Ipa|[ʤ]}} |{{Ipa|[ʧ]}} |- |'''E. e.''' |{{Ipa|[e, ɛ]}} | |- |'''F.. f.''' |{{Ipa|[f]}} | |- |'''G g''' |{{Ipa|[g]}} |{{Ipa|[k]}} |- |'''H. h.''' |{{Ipa|[x]}} |{{Ipa|[ɣ]}} |- |'''I i''' |{{Ipa|[i]}} | |- |'''J j''' |{{Ipa|[j]}} | |- |'''K k''' |{{Ipa|[k]}} |{{Ipa|[g]}} |- |'''L l''' |{{Ipa|[l, w]}} | |} | | | {| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !хәрефтәр !өн<br><br><br><br>(МФА) !алло-<br><br><br><br>фондар |- |'''Lj lj''' |{{Ipa|[ʎ]}} | |- |'''M m''' |{{Ipa|[m]}} | |- |'''N n''' |{{Ipa|[n]}} |{{Ipa|[ŋ]}} |- |'''Nj nj''' |{{Ipa|[ɲ]}} | |- |'''O o''' |{{Ipa|[o, ɔ]}} | |- |'''P. p.''' |{{Ipa|[p]}} |{{Ipa|[b]}} |- |'''R r''' |{{Ipa|[r]}} | |- |'''<nowiki/>'S s''' |{{Ipa|[s]}} |{{Ipa|[z]}} |- |'''Š š''' |{{Ipa|[ʃ]}} |{{Ipa|[ʒ]}} |- |'''T ' t''' |{{Ipa|[t]}} |{{Ipa|[d]}} |- |'''U u''' |{{Ipa|[u]}} | |- |'''V v''' |{{Ipa|[v]}} |{{Ipa|[f]}} |- |'''Z z''' |{{Ipa|[z]}} |{{Ipa|[s]}} |- |'''Ž ž''' |{{Ipa|[ʒ]}} |{{Ipa|[ʃ]}} |} |} == Тарихы == Словен теленең тарихын биш осорға бүлергә мөмкин.<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=203—205|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: * 1. VI—VIII быуаттарҙа — словен теленең тарих башы, словендарҙың ата-бабалары көньяҡ славян тибындағы праславян диалектында һөйләшкәндәр; * 2. IX—X/XI быуаттарҙа — «альп славян», словен, кайкав һәм йыш ҡына чакав диалекттарын берләштерә ; был ваҡытта шундай үҙгәрештәр барлыҡҡа килә : *** ''*y'': ''*byti'' > ''*biti'' «быть» юғала; *** редуцияланғандар төшөп ҡала һәм улар көслө позицияла асыҡланалар ; *** оҙон акут ҡыҫҡара: ''bráta'' «брата» > ''bràta''; *** баҫымдың күсеше : ''*dušà'' > ''dúša'' «душа»; *** тартынҡыларҙың йомшаҡлыҡ-ҡатылыҡ буйынса корреляцияһы юғала; *** күсеү *dj > j: *''kradja'' > *''kraja''; *** сифаттарҙың муж. р. эйәлек килештә флексиялары алмашына ''-go'' алмашына ''-ga'': ''dobrogo'' > ''dobroga'' > ''dobrega''; *** ҡылымдарҙың 3 — сө затта берлектә һәм күплектә аҙаҡта ''-t'' юғала: *''nesetъ'' > ''neset'' > ''nese''; *** лексикала роман һәм герман телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең барлыҡҡа килеүе; * 3. XII—XIII быуаттарҙа — словен теле тарихының башланыуы; был осорҙоң периодтары: *** баҫымлы ижек алдынан баҫымһыҙ һуҙынҡының редукцияһы; *** циркумфлекстың һуңғы ижеккә күсеүе: ''prôso'' > ''prosô''; *** ҡыҫҡа акуттың бер ижеккә һүҙ башына табан алға күсеүе: ''zvezdá'' > ''zvézda''; *** дифтонгылашлыуы ''ě'' и ''ô''; *** танау һуҙынҡы өндәренең деназализацияһы; *** исемдәрҙең килеш типтарын енес категорияһы нигеҙендә формалаштырыу ; *** 1 -се затта, берлек һандағы ҡылым ялғауҙарының (флексии ''-m) таралыуы'' ; *** ҡылымдарҙың 3 -сө затта, берлектә ''-st'' төшөп ҡалыуы; *** аорист һәм имперфекттың юғалыуы; *** роман һәм герман телдәренән һүҙҙәрҙе үҙләштереү дауам итә; * 4. XIV—XVI века — словен телдәренең диалектлаштырыу осоро; * 5. XVII—XIX/XX быуаттарҙа — хәҙерге словен теленең формалашыуы. Словен диалектының иң тәүге билдәле яҙма төрө — «Брижин (Фрейзинген) өҙөк» (''Brižinski spomeniki''); 972 һәм 1093 йылдар араһында Мёлль йылғаһы үҙәнендә Каринтияла яҙылған . Был словен теленең латинса (каролинг минускул) менән яҙылған дини йөкмәткеле боронғо яҙма ҡомартҡыһы . Ғөмүмән, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған боронғо славян ҡулъяҙмаларҙың береһе булып тора. [[XVI быуат]]та хәҙерге әҙәби словен теленең формалашыуын реформаторҙар [[Примож Трубар]]ый (1508—1586), Адам Бохорич (1520—1598) һәм Юрий Далматин (1547—1589) эштәре менән бәйләйҙәр. Ул саҡта бөгөнгө [[Словения]] [[Изге Рим империяһы|Изге Рим империяһының]], [[Австрия империяһы]] һәм [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрияның]] бер өлөшө булған, уларҙа [[немец теле]] элита теле була, ә словенса тик "ябай " кешеләр генә һөйләшкән. {| style="float: right; margin-left: 4em; margin-bottom: 0em; width: 305px; border: white solid 1px" | | | | |} XVIII быуатта әҙәби телдең нигеҙе түбәнге доленьск һәм гореньск диалекттары менән аралаша. Иллиризм һәм панславизм сербхорват, чех һәм урыҫ телдәренән һүҙҙәр алып килә. 1850 йылдарҙа әҙәби словен теленең формалашыуы тамамлана. Әҙәби телдең үҫешенә католик епископы Антоний Сломешек Мартин үҙенең әҙәби эшмәкәрлеге менән ҙур йоғонто яһай. Бөгөнгө словен телендә доленьск консонантизмы һәм гореньск вокализмы бар. == Лингвистик ҡылыҡһырлама == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== [[Файл:Slovenian_vowel_chart.svg|справа|мини|250x250пкс|Словен һуҙынҡылары]] {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="2" style="width:100px" |Күтәрелеш ! colspan="6" |Рәт |- ! colspan="2" |Алғы ! colspan="2" |Урта ! colspan="2" |Артҡы |- | |ҡыҫҡа |оҙон |ҡыҫҡа |оҙон |ҡыҫҡа |оҙон |- |Юғары |i |iː | | |u |uː |- |Урта | |eː | | | |oː |- |Урта |ɛ |ɛː |ə | |ɔ |ɔː |- |Түбәнге | | |a |aː | | |} Баҫымһыҙ позицияла 6 ғына һуҙынҡы тора: /i/, /ɛ/, /ə/, /a/, /ɔ/, /u/<ref name="Toporišič71">{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=71|isbn=961-230-171-9}}</ref><ref name="Дуличенко209">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=209|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. ==== Тартынҡылар ==== Словен теленең тартынҡы өндәре (йәйә эсендә фонемалар аллофондары)<ref>{{Китап|автор=Priestly T. M. S.|часть=Slovene|заглавие=The Slavonic Languages|ответственный=Comrie B., Corbett G|место=London, New York|издательство=Routledge|год=1993|pages=394}}</ref><ref name="Дуличенко207">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=207|isbn=5-87444-216-2}}</ref><ref>{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=85|isbn=961-230-171-9}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Ирен тартынҡылары ! colspan="2" |Тел осо тарт. ! colspan="2" |Тел уртаһы (аңҡау) ! colspan="2" |Тел арты |- !Танау өндәре | colspan="2" |/{{Ipa|m}}/ | colspan="2" |/{{Ipa|n}}/ | colspan="2" |/{{Ipa|ɲ}}/ | colspan="2" |[{{Ipa|ŋ}}] |- !Шартлаулы өндәр |/{{Ipa|p}}/ |/{{Ipa|b}}/ |/{{Ipa|t}}/ |/{{Ipa|d}}/ | colspan="2" | |/{{Ipa|k}}/ |/{{Ipa|ɡ}}/ |- align="center" !Аффрикаттар | colspan="2" | |/{{Ipa|t͡s}}/ |[{{Ipa|d͡z}}] |/{{Ipa|t͡ʃ}}/ |[{{Ipa|d͡ʒ}}] | colspan="2" | |- !Фрикатив (ышҡылыулы) өндәр |/{{Ipa|f}}/ |/{{Ipa|v}}/ |/{{Ipa|s}}/ |/{{Ipa|z}}/ |/{{Ipa|ʃ}}/ |/{{Ipa|ʒ}}/ |/{{Ipa|x}}/ |[{{Ipa|ɣ}}] |- !Аппроксиманталар | colspan="2" |[{{Ipa|w}}] | colspan="2" | | colspan="2" |/{{Ipa|j}}/ | colspan="2" | |- align="center" !Тел эргәһе өндәре | colspan="2" | | colspan="2" |/{{Ipa|l}}/ | colspan="2" |/{{Ipa|ʎ}}/ | colspan="2" | |- align="center" !Ҡалтыраулы өндәр | colspan="2" | | colspan="2" |/{{Ipa|r}}/ | colspan="2" | | colspan="2" | |} * словен һөйләү телендә әҙәби палаталь (аңҡау) тартыңҡылары урынына [ɲ] һәм [ʎ] (''nj'' һәм ''lj'' яҙмала) әйтелештә теш араһы [н] һәм [l]<ref>{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=75—76|isbn=961-230-171-9}}</ref> * Бөтә тел белгестәре [dʒ] фонемаһын үҙ аллы фонема тип һанамай..<ref name="Дуличенко207">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=207|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. * Тартынҡылар регрессив рәүештә һаңғырау- яңғырау буйынса [[Ассимиляция (тел белеме)|ассимиляцияла]]<nowiki/>налар: ''sladek'' [ˈslaːdək] «татлы» — ''sladka'' [ˈslaːtka] «татлы», ''glas'' [ˈɡlaːs] «голос» — ''glasba'' [ˈɡlaːzba] «музыка». Һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғырауланалар. Өн [л] һүҙ һүҙ аҙағында һәм тартынҡы алдынан [u] күсә : ''stol'' [stɔu] «ултырғыс», ''molčati'' [mɔuˈtʃaːti] «өндәшмә». [V] өнө күсә [u]. шул уҡ позицияла , ә башында, уртаһында һәм предлогта (бәйләүестәрҙә) ''v'' тартынҡыһы алдынан [u] күсә: ''nov'' [nɔu], ''vsak'' [uˈsaːk] «һәр», ''predvsem'' [prɛduˈsɛm] «иң элек- прежде всего», ''v redu'' [u ˈreːdu] «в порядке»<ref name="Дуличенко209">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=209|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. * Тартынҡы [н] барлыҡҡа килеү урынына ҡарап ассимиляциялана [ŋ] тел арты тартынҡылары алдынан [k], [g], [x]: ''angel'' [ˈaːŋɡɛu] «фәрештә- ангел». Предлог (бәйләүес) ''k'' — [x] башланғыс ''k-'' [ɣ] ''g алдынан -'' (яҙғанда ике осраҡта ла ''h хәрефе ҡулланыла''). ==== Просодия ==== [[Файл:Ударение-в-словенском-языке.png|мини|277x277пкс| Словен телендәге диалекттарҙа динамик һәм музыкаль (тоник) баҫым типтарының таралыуы<ref>''Lencek R. L''. The structure and history of the Slovene language. — Columbus: Slavica, 1982. — P. 141. — ISBN 0-89357-099-0</ref>]] Элек словен теле музыкаль баҫым менән характерланған , әле лә диалекттарҙың бер өлөшөндә ул һаҡлана. Был системала юғары һәм түбән [[Тон (тел ғилеме)|тон]]<nowiki/>дар айырыла, ғәҙәттә, оҙон баҫымлы һуҙынҡы [ər]. Тонлы баҫымлы һуҙынҡы транскрипцияла [ər] юғары тон акут (''á''), ә түбән тон — циркумфлекс (''â''); ҡыҫҡа һуҙынҡыла юғары тон гравис (''à''), түбән тон — ике гравис (''ȁ'') билдәләнә. Ябыҡ һуҙынҡы хәрефтәрҙең аҫтына нөктә ярҙамы менән (''ẹ'' һәм ''ọ'')<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=207—208|isbn=5-87444-216-2}}</ref> яҙыла. === Морфология === Й.Топоришин словен телендә туғыҙ . [[Һүҙ төркөмдәре|һүҙ төркөмөн билдәләй]]: [[Исем (һүҙ төркөмө)|исем]] (''samostalnik''), [[сифат]] (''pridevnik''), [[рәүеш]] (''prislov''), [[ҡылым]] (''glagol''), предикатив (''povedkovnik''), бәйләүес (''predlog''), [[теркәүес]] (''veznik''), [[Киҫәксә|киҫәксәләр]] (''členek''), [[ымлыҡтар]] (''medmet'')<ref>{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=255|isbn=961-230-171-9}}</ref>. ==== Исем һүҙ төркөмө ==== Словен телендә исемдәр һан һәм [[килеш]] менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһы менән билдәләнә. Һан өс төрлө: берлек, икеле һәм күплек. Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө «<nowiki><i id="mwAy0">singularia tantum</i></nowiki>», һәм исемдәрҙең тик күплек һанда торғандары «<nowiki><i id="mwAy8">pluralia tantum</i></nowiki>» . [[Килеш|Килештәр]] алты — төп килеш (''imenovalnik''), эйәлек (''rodilnik''), төбәү (''dajalnik''), төшөм (''tožilnik''), ул (''mestnik'') һәм сығанаҡ (''orodnik''). Саҡырыу формаһы юғалған. Енес (род) өс — муж. р., жен. р. һәм сред. р.. Ир-ат енесен ((муж. р.) белдергән берлек һанда торған исемдәр йәнле(одушёвлен.) һәм йәнһеҙ (неодушёвлен.) буйынса айырыла<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=211—212|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Ҡатын-ҡыҙ енесенә (жен. р.) исем һүҙ төркөмөнөң килеш менән үҙгәреш миҫалы ''voda'' «һыу-вода», ''mati'' «әсә-мать», ''pesem'' «йыр-песня», ''stvar'' «әйбер-вещь»<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=220|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" |- ! style="width:200px" |Килеш һәм һан ! colspan="1" |I склонение ! colspan="3" |II склонение |- !Төп килеш берлек һанда |''vôda'' |''máti'' |''pésem'' |''stvár'' |- !Эйәлек килеш бер.һ. |''vodé'' |''mátere'' |''pésmi'' |''stvarí'' |- !Төбәү килеш бер.һ. |''vôdi'' |''máteri'' |''pésmi'' |''stvári'' |- !Төшөм килеш бер.һ. |''vodó'' |''máter'' |''pésem'' |''stvár'' |- !Сығанаҡ килеш берлек һанда |''vodó'' |''máterjo'' |''pésmijo'' |''stvárjo'' |- !Урын-ваҡыт килеш берлек һанда |''vôdi'' |''máteri'' |''pésmi'' |''stvári'' |- !Төшөм килеш. ике һанда |''vodé'' |''máteri'' |''pésmi'' |''stvarí'' |- !Төбәү.-сығ. килеш ике һанда |''vodáma'' |''máterama'' |''pésmima'' |''stvaréma'' |- !Төп килеш күплек һанда |''vodé'' |''mátere'' |''pésmi'' |''stvarí'' |- !Эйәлек килеш күп. һанда |''vodá'' |''máter'' |''pésmi'' |''stvarí'' |- !Төбәү килеш күп. һанда |''vodàm'' |''máterem'' |''pésmim'' |''stvarém'' |- !Төшөм килеш күп. һанда |''vodé'' |''mátere'' |''pésmi'' |''stvarí'' |- !Сығанаҡ килеш күп. һанда |''vodámi'' |''máterami'' |''pésmimi'' |''stvarmí'' |- !Урын-ваҡыт килеш күп. һанда |''vodàh'' |''máterah'' |''pésmih'' |''stvaréh'' |} Й. Топоришин шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ енесенә ҡараған (жен. р.) исем һүҙ төркөмдәрен III төр килеш менән үҙгәртеүгә бүлә, бында килеш менән үҙгәрмәгән исемдәр, һәм IV төр менән үҙгәргән сифат һүҙ төркөмөнән [[Субстантивлашыу|субстантивлашҡан]] исемдәр инә.<ref>{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=296|isbn=961-230-171-9}}</ref>. Средний род исемдәренең килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар: ''leto'' «год», ''srce'' «сердце», ''ime'' «исем», ''dekle'' «девушка», ''drevo'' «дерево»<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=222|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" |- ! style="width:200px" |Килеш һәм һан ! colspan="4" |I склонение ! |- !Төп килеш бер. һанда |''léto'' |''srcé'' |''imé'' |''deklè'' |''drevó'' |- !Эйәлек килеш бер. һанда |''léta'' |''srcá'' |''iména'' |''dekléta'' |''drevésa'' |- !Төбәү килеш бер. һанда |''létu'' |''sŕcu'' |''iménu'' |''deklétu'' |''drevésu'' |- !Төшөм килеш бер.һанда |''léto'' |''srcé'' |''imé'' |''deklè'' |''drevó'' |- !Сығанаҡ килеш бер.һанда |''létom'' |''sŕcem'' |''iménom'' |''deklétom'' |''drevésom'' |- !Урын-ваҡыт килеш бер.һанда |''létu'' |''sŕcu'' |''iménu'' |''deklétu'' |''drevésu'' |- !Урын-төшөм килеш ике һанда |''léti'' |''sŕci'' |''iméni'' |''dekléti'' |''drevési'' |- !Төбәү-сығ.килеш ике һанда |''létoma'' |''sŕcema'' |''iménoma'' |''deklétoma'' |''drevésoma'' |- !Төп килеш күп.һ. |''léta'' |''sŕca'' |''iména'' |''dekléta'' |''drevésa'' |- !Эйәлек килеш күп.һ. |''lét'' |''sŕc'' |''imén'' |''deklét'' |''drevés'' |- !Төбәү килеш күп.һ. |''létom'' |''sŕcem'' |''iménom'' |''deklétom'' |''drevésom'' |- !Төшөм килеш күп. һ. |''léta'' |''sŕca'' |''iména'' |''dekléta'' |''drevésa'' |- !Сығанаҡ килеш күп. һ. |''léti'' |''sŕci'' |''iméni'' |''dekléti'' |''drevési'' |- !Урын-ваҡ. килеш күп һ. |''létih'' |''sŕcih'' |''iménih'' |''deklétih'' |''drevésih'' |} ==== Сифат һүҙ төркөмө ==== Сифаттарҙың килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар ''nòv'' «яңы- новый»<ref name="Дуличенко223">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=223|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" style="width:100px" |Килеш ! style="width:100px" |муж.род ! style="width:100px" |средний род ! style="width:100px" |жен. род |- ! colspan="2" |Төп килеш бер. һ. |''nòv'' / ''nôvi'' |''nôvo'' |''nôva'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш бер. һанда | colspan="2" |''nôvega'' |''nôve'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш бер. һанда | colspan="2" |''nôvemu'' |''nôvi'' |- ! rowspan="2" |Төшөм килеш бер. һанда | йәнһеҙ (неодуш.) |''nòv'' / ''nôvi'' | rowspan="2" |''nôvo'' | rowspan="2" |''nôvo'' |- | йәнле(одуш.) |''nôvega'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш бер.һ. | colspan="2" |''nôvim'' |''nôvo'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш бер. һ. | colspan="2" |''nôvem'' |''nôvi'' |- ! colspan="2" |Урын.-төшөм килеш. ике (двойст.)һанда |''nôva'' | colspan="2" |''nôvi'' |- ! colspan="2" |Төбәң-сығанаҡ килеш ике (дв.)һанда | colspan="3" |''nôvima'' |- ! colspan="2" |Төп килеш күп.һанда |''nôvi'' |''nôva'' |''nôve'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш күп.һанда | colspan="3" |''nôvih'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш күп.һанда | colspan="3" |''nôvim'' |- ! colspan="2" |Төшөм килеш күп.һанда |''nôve'' |''nôva'' |''nôve'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш күп.һанда | colspan="3" |''nôvimi'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш күп.һанда | colspan="3" |''nôvih'' |- |} Төп сифаттар өсөн сағыштырыу дәрәжәһе хас: төп дәрәжә, сағыштырыу дәрәжәһе һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе. Сағыштырыу дәрәжәләре морфологик (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм аналитик (тасуирлау) юлдары менән яһалалар.<ref>{{Китап|автор=Toporišič J.|заглавие=Slovenska slovnica|место=Maribor|издательство=Založba obzorja|год=2000|страницы=325—326|isbn=961-230-171-9}}</ref>: # морфологик ысул менән сифаттарҙың сағыштырма дәрәжәһе (''primernik'' / ''komparativ'') ''-š-'', ''-j-'' һәм ''-ejš-'' суффикстары (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм төп дәрәжәләге нигеҙгә ҡушылыусы үҙгәртеүсе ялғауҙар (окончание) ярҙамында барлыҡҡа килә : ## ''mlád'' «йәш-молодой» — ''mlájši'', ''húd'' «яуыз-злой» — ''hújši'', ''sládek'' «татлы-сладкий» — ''slájši'', ''krátek'' «ҡыҫҡа короткий» — ''krájši'', ''ràd'' — ''rájši'' «иң яҡшы-лучше, тиҙҙән-скорее» (предикатив булараҡ ҡулланыла йәки бер составлы эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре урынында), ''tánek'' «йоҡа-тонкий» — ''tánjši'', ''májhen'' «бәләкәй-маленький» — ''mánjši'', ''gŕd'' «некрасивый» — ''gŕši'', ''tŕd'' «ҡаты» — ''trši'', ''širòk'' «киң» — ''širši'', ''ljúb'' «яратҡан-любимый» — ''ljúbši'', ''lép'' «матур-красивый» — ''lépši'', ''dóber'' «яҡшы-хорощий» — ''bóljši'', ''dólg'' «оҙон-длинный» — ''dáljši''; ## ''drág'' «ҡәҙерле-дорогой» — ''drážji'', ''tíh'' «тихий» — ''tíšji'', ''nízek'' «түбән» — ''nížji'', ''láhek'' «еңел» — ''lážji'', ''vêlik'' «ҙур» — ''véčji'', ''visòk'' «юғары» — ''víšji'', ''blag'' — ''blážji''; йәки иҫкергән йәки диалект формалары: ''kráčji'' «ҡыҫҡа», ''méčji'' «артыҡ йомшаҡ», ''stárji'' «өлкән, более старый», ''globóčji'' «артыҡ тәрән-более глубокий»; ## ''bogàt'' «бай» — ''bogatéjši'', ''dêbel'' «толстый-йыуан» — ''debeléjši'', ''strahopéten'' «ҡурҡаҡ» — ''strahopétnejši'', ''globòk'' «тәрән» — ''globokéjši'', ''srdít'' «сердитый» — ''srdítejši'', ''hláden'' «һалҡын» — ''hladnéjši'', ''krêpek'' «ныҡлы» — ''krepkéjši'', ''svêtel'' «светлый» — ''svetléjši'', ''tèmen'' «темная» — ''temnéjši'', ''mêhek'' «йомшаҡ» — ''mehkéjši'', ''tôpel'' «йылы» — ''topléjši'', ''gôrek'' «ҡыҙыу» — ''gorkéjši'', ''stàr'' «иҫке» — ''staréjši'', ''nòv'' «яңы» — ''novéjši'' һәм башҡа күп кенә; # сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһе аналитик ысул менән һүҙ ''bolj'': ''bolj slovenski'' ҡушылмаһы ярҙамында яһала « более словенский». ==== Һан ==== «Ике-два», «өс-три», «дүрт-четыре», «биш-пять» һандарының килеш менән үҙгәреше<ref name="Дуличенко223">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=223|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" |Килеш ! colspan="2" |«Ике» ! colspan="2" |«Өс» ! colspan="2" |«Дүрт» ! rowspan="2" |«Биш» |- !мужской род !средний и женский роды !мужской род !Средний и женский роды !мужской род !средний и женский роды |- ! colspan="2" |Төп килеш |''dvá'' |''dvé'' |''tríje'' |''trí'' |''štírje'' |''štíri'' |''pét'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш | colspan="2" |''dvéh'' | colspan="2" |''tréh'' | colspan="2" |''štírih'' |''pêtih'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш | colspan="2" |''dvéma'' | colspan="2" |''trém'' | colspan="2" |''štírim'' |''pêtim'' |- ! colspan="2" |Төшөм килеш |''dvá'' |''dvé'' | colspan="2" |''trí'' | colspan="2" |''štíri'' |''pét'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''dvéma'' | colspan="2" |''trémi'' | colspan="2" |''štírimi'' |''pêtimi'' |} ==== Алмаштар ==== [[Зат (грамматик категория)|1 — се, 2- се зат алмаштарының]] (өтөрҙән һуң мөнәсәбәт һүҙҙәр (клитикалар-)<ref name="Дуличенко224">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=224|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="2" style="width:100px" |Килеш ! colspan="3" |1-се зат ! colspan="3" |2- се зат |- ! style="width:100px" |Мин ! style="width:100px" |Беҙ ! style="width:100px" |Беҙ икәүләп (вдвоём) ! style="width:100px" |Һин ! style="width:100px" |Һеҙ ! style="width:100px" |Һеҙ икәүләп (вдвоём) |- !Төп килеш |''jàz'' |''mí'' (м.), ''mé'' (ярай.) |''mídva'' (м.), ''médve'' (ярай.) |''tì'' |''ví'' (м.), ''vé'' (ярай.) |''vídva'' (м.), ''védve'' (ярай.) |- !Эйәлек килеш |''mêne'', ''me'' |''nàs'', ''nas'' |''náju'', ''naju'' |''têbe'', ''te'' |''vàs'', ''vas'' |''váju'', ''vaju'' |- !Төбәү килеш |''mêni'', ''mi'' |''nàm'', ''nam'' |''náma'', ''nama'' |''têbi'', ''ti'' |''vàm'', ''vam'' |''váma'', ''vama'' |- !Төшөм килеш |''mêne'', ''me'' |''nàs'', ''nas'' |''náju'', ''naju'' |''têbe'', ''te'' |''vàs'', ''vas'' |''váju'', ''vaju'' |- !Сығанаҡ килеш |''menój'' / ''máno'' |''nàmi'' |''náma'' |''tebój'' / ''tábo'' |''vàmi'' |''váma'' |- !Урын-ваҡыт килеш |''mêni'' |''nàs'' |''náju'' |''têbi'' |''vàs'' |''váju'' |} 3 -сө зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше<ref name="Дуличенко224">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=224|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="2" style="width:100px" |Килеш ! colspan="3" |Берлек һаны ! rowspan="2" |Ике (двойственное число) һанда ! rowspan="2" |Күплек һаны |- ! style="width:100px" |муж. род ! style="width:100px" |сред. род ! style="width:100px" |жен. род |- !Төп килеш |''òn'' |''ôno'' |''ôna'' |''ônadva'' (м.), ''ônidve'' (сағ.), ''ônidve'' (ярай.) |''ôni'' (м.), ''ôna'' (сағ.), ''ône'' (ярай.) |- !Эйәлек килеш | colspan="2" |''njêga'', ''ga'' |''njé'', ''je'' |''njíju'', ''ju''/''njìh'', ''jih'' |''njìh'', ''jih'' |- !Төбәү килеш | colspan="2" |''njêmu'', ''mu'' |''njéj'', ''jej'' |''njíma'', ''jima'' |''njìm'', ''jim'' |- !Төшөм килеш | colspan="2" |''njêga'', ''ga'' |''njó'', ''jo'' |''njíju'', ''ju''/''njìh'', ''jih'' |''njìh'', ''jih'' |- !Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''njím'' |''njó'' |''njíma'' |''njími'' |- !Урын-ваҡыт килеш | colspan="2" |''njêm'' |''njéj'' |''njíju'' |''njìh'' |} ==== Ҡылым ==== ; Ҡылым замандары [[Ҡылым замандары|Заман системаһы]] словен телендә хәҙерге һәм киләсәк замандан, перфект һәм плюсквамперфекттан тора<ref name="Дуличенко214">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=214|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Хәҙерге заман ҡылымдың зат менән үҙгәрешенә миҫал ''delati'' «эшләй-делать», ''govoriti'' «һөйләй-говорить», ''imeti'' «иметь», ''jesti'' «есть», ''biti'' «быть» һәм ''ne biti'' «не быть»<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=225|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="1" |Зат һәм һан ! colspan="1" |''delati'' ! colspan="1" |''govoriti'' ! colspan="1" |''imeti'' ! colspan="1" |''jesti'' ! colspan="1" |''biti'' ! colspan="1" |''ne biti'' |- !1-се зат бер.һанда |''délam'' |''govorím'' |''imám'' |''jém'' |''sèm'' |''nísem'' |- !2-се зат бер. һ. |''délaš'' |''govoríš'' |''imáš'' |''jéš'' |''sì'' |''nísi'' |- !3-сө зат бер.һ. |''déla'' |''govorí'' |''imá'' |''jé'' |''jè'' |''ní'' |- !1-се зат ике.һ. |''délava'' |''govoríva'' |''imáva'' |''jéva'' |''svà'' |''nísva'' |- !2-се зат ике һ. |''délata'' |''govoríta'' |''imáta'' |''jésta'' |''stà'' |''nísta'' |- !3- сө зат ике.һ. |''délata'' |''govoríta'' |''imáta'' |''jésta'' |''stà'' |''nísta'' |- !1-се зат күп.һ. |''délamo'' |''govorímo'' |''imámo'' |''jémo'' |''smò'' |''nísmo'' |- !2-се зат күп.һ. |''délate'' |''govoríte'' |''imáte'' |''jéste'' |''stè'' |''níste'' |- !3-сө зат күп.һ. |''délajo'' |''govoríjo'' |''imájo'' |''jedó'' |''sò'' |''níso'' |} Перфект(үткән заман) ҡатмарлы юл менән барлыҡҡа килә: уның формаһы хәҙерге заман. ''l''-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдан ''biti'' тора. Ҡылым ''delati'' "делать " перфектта (үткән заманда) зат менән үҙгәреше<ref name="Дуличенко 214, 225-226">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=214, 225-226|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" !Зат һәм һан ! style="width:140px" |муж. род ! style="width:140px" |жен. род ! style="width:140px" |сред. род |- !1-се зат бер.һ. |''delal sem'' |''delala sem'' |''*delalo sem'' |- !2-се зат бер.һ. |''si delal'' |''si delala'' |''*si delalo'' |- !3-сө зат бер.һ. |''je delal'' |''je delala'' |''je delalo'' |- !1-се зат ике һ. |''sva delala'' |''sva delali'' |''*delali sva'' |- !2-се зат ике.һ. |''delala sta'' |''delali sta'' |''*delali sta'' |- !3- сө зат ике.һ. |''delala sta'' |''delali sta'' |''delali sta'' |- !1 мн кеше. ч |''smo delali'' |''smo delale'' |''*smo delala'' |- !2 мн кеше. ч |''ste delali'' |''ste delale'' |''*delala ste'' |- !3-сө зат күп. ч |''so delali'' |''so delale'' |''so delala'' |} Плюсквамперфект формаһы . ''l''-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым ''biti'' перфектта тора<ref name="Дуличенко 214, 225-226">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=214, 225-226|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" !Зат һәм һан ! style="width:140px" |муж. род ! style="width:140px" |жен. род ! style="width:140px" |сред. род |- !1-се зат бер.һ. |''delal bil sem'' |''delala bila sem'' |''*delalo bilo sem'' |- !2-се зат бер.һ. |''delal bil si'' |''delala bila si'' |''*si delalo bilo'' |- !3-сө зат бер. һ |''je delal bil'' |''je delala bila'' |''je delalo bilo'' |- !1-се зат дв. ч |''delala sva bila'' |''delali sva bili'' |''*delali sva bili'' |- !2-се зат дв. ч |''delala bila sta'' |''delali bili sta'' |''*delali bili sta'' |- !3- сө зат дв. ч |''delala bila sta'' |''delali bili sta'' |''delali bili sta'' |- !1 мн кеше. ч |''delali bili smo'' |''delale bile smo'' |''*smo delala bila'' |- !2-се зат күп.һ. |''delali ste bili'' |''delale ste bile'' |''*delala ste bila'' |- !3-сө зат күп.һ. |''so delali bili'' |''so delale bile'' |''so delala bila'' |} Киләсәк заман эш-хәрәкәт тамаланған һәм тамамланған ҡылым төрҙәренән ярҙамсы ҡылымды айырым формаға ҡушыу юлы менән ''biti'' ''l яһала''<ref name="Дуличенко 214, 225-226">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=214, 225-226|isbn=5-87444-216-2}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" !Зат һәм һан ! style="width:140px" |муж. род ! style="width:140px" |жен. род ! style="width:140px" |Сред. род |- !1-се зат бер. һ |''bom delal'' |''bom delala'' |''*delalo bom'' |- !2-се зат бер.һ. |''boš delal'' |''boš delala'' |''*delalo boš'' |- !3-сө зат бер.һ. |''bo delal'' |''bo delala'' |''bo delalo'' |- !1-се зат дв. ч |''bova delala'' |''bova delali'' |''*delali bova'' |- !2-се зат дв. ч |''bosta delala'' |''bosta delali'' |''*delali bosta'' |- !3- сө зат дв. ч |''bosta delala'' |''bosta delali'' |''bosta delali'' |- !1-се зат күп. һ. |''delali bomo'' |''delale bomo'' |''*delala bomo'' |- !2-се зат күп.һ. |''boste delali'' |''boste delale'' |''*delala boste'' |- !3-сө зат күп.һ. |''bodo delali'' |''bodo delale'' |''bodo delala'' |} ; һөйкәлештәр Словен телендә өс һөйкәлеш: хәбәр һөйкәлеше, теләк һөйкәлеше һәм бойороҡ һөйкәлеше бар<ref name="Дуличенко214">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=214|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. === Синтаксис === Һүҙҙәр тәртибе — ирекле, SVO (''subject—verb—object'') тәртибе база булып тора<ref>{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=227|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. === Лексикаһы === Словен лексикаһында тәүге үҙләштереү романизмдарға ҡарай,. Уларҙың словен теленә үтеп инеүе [[Словения|Словенияға]] славяндарҙың күсеү ваҡыты менән башлана, һәм ул [[Урта быуаттар|Урта быуаттарға]] тиклем дауам итә. .Беренсе сиратта, топонимдар: {{Lang-la|Capris / Caprae}} > ''[[Копер|Koper]]'', {{Lang-la|Sontius}} > ''Soča''. Бынан тыш, шундай һүҙҙәр : ''jambor'' «мачта» < {{Lang-la|arbor}} «ағас-дерево», ''golida'' «подойник» < вульг..-{{Lang-la|*galeda}}, ''hlače'' «ыштан-штаны» < средн.-{{Lang-la|calcae}}, ''fant'' «егет-парень» < {{Lang-it|fante}}<ref name="Дуличенко229">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=229|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Словен теленең һүҙлек составында VIII быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем үҙләштерелгән ҙур һандағы германизмдар урын алған : ''flinta'' «мылтыҡ-ружьё» < {{Lang-de|Flinte}}, ''gmajna'' «общий» < сред. р. ..-{{Lang-de|gemeine}}, ''krompir'' «картуф» < {{Lang-de|Grundbirne}}. Шулай уҡ немец теле аша латин һәм [[Грек теле|грек]] сығышлы лексика үтеп ингән: ''klošter'' «монастыры», ''škrinja'' «сундук», ''špital'' «дауахана-больница»<ref name="Дуличенко229">{{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=229|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. == Өйрәнеү тарихы == Словен телдәре буйынса өҙлөкһөҙ ғилми-тикшеренеү эштәре 1945 йылда ойошторолған Фран Рамовш исемендәге Словен фән һәм сәнғәт академияһында алып барыла. Академияла тел материалын йыйыу, һүҙлектәр һәм атластар төҙөү, диалекттарҙың тарихи грамматикаһының яҙылышын һәм фонотекаһын өйрәнеү эштәре буйынса ғилми эштәр башҡарыла.Әлеге ваҡытта унда словен теленең төп һүҙлектәре төҙөлгән. * хәҙерге словен әҙәби теленең һүҙлеге — jezika knjižnega slovenskega Slovar (5 томлы, Ljubljana: 1970—1991; электрон версияһы http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510044738/http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html |date=2012-05-10 }}), * орфографик һүҙлек (130 000 артыҡ һүҙ) (Slovenski pravopis, Ljubljana: SAZU ZRC, 2001. — Электрон версия 1500 стр. https://web.archive.org/web/20180814191955/http://bos.zrc-sazu.si/sp2001.html), * этимологик һүҙлеге (F. Bezlaj. Etimološki jezika slovar slovenskega, 1-5, 1976—2007 Ljubljana; M. Snoj. Slovar Slovenski etimološki. Ljubljana; SAZU ZRC, 1997, 2003, 2009; һуңғы баҫма, тулыландырылған һәм киңәйтелгән, 30.000 артыҡ һүҙ словен теленең этимологияһын тәшкил итә.) * словен теленең фразеология һүҙлеге(J. Keber. Frazemov Slovar slovenskih. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011). * тәүге словен лингвистик атласы (atlas 1 lingvistični Slovenski. Človek — telo, bolezni, družina. Ur.J. Škofic. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011). Ике тел корпусы төҙөлгән: Nova beseda https://web.archive.org/web/20211016034621/http://bos.zrc-sazu.si/nova_beseda.html һәм Gigafida https://web.archive.org/web/20120712022800/http://demo.gigafida.net/ Словен теленең иң абруйлы тасуирлау грамматикаһы Йоже Топоришич тарафынан яҙылған(Toporišič Jože. Slovenska slovnica. 4., izdaja prenovljena in razširjena. — Maribor: Obzorja, 2004. — Str 923., ilustr. — ISBN 961-230-171-9). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Дуличенко А. Д.|часть=Словенский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=198—233|isbn=5-87444-216-2}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Словинский язык}} == Һылтанмалар == * [http://www.fran.si Словен һүҙлектәре шәлкеме] * [https://web.archive.org/web/20180829225845/https://slav.im/ Словен теле грамматикаһы таблицаларҙа] * [https://web.archive.org/web/20110713182810/http://slovarji.najdi.si/anglescina Инглиз-словен һүҙлеге онлайн] * [http://www.philology.ru/linguistics3/kondrashov-86e.htm Кондрашова Н. А. Словен теле] * [http://en.wikibooks.org/wiki/False_Friends_of_the_Slavist/Russian-Slovenian Рус-словен тәржемәсе ялған дуҫтар] [[Категория:Словен теленән тәржемә ителгән мәҡәләләр]] [[Категория:Словен теле]] [[Категория:Словения телдәре]] s1b8qrscpyiiaeimp4f7akp44ner64d Сәйфуллин Шамил Шакамал улы 0 175705 1310085 1302128 2026-11-10T19:42:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310085 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәйфуллин Шамил Шакамал улы''' ([[20 июнь]] [[1920 йыл]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1923) — [[6 декабрь]] [[1998 йыл]]<ref name="Помним">[http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a Помним.Сайфуллин Шамиль Шакамалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604161935/http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a |date=2021-06-04 }}</ref>) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты<ref>[https://1418museum.ru/heroes/27784017/ САЙФУЛЛИН ШАМИЛЬ ШАКАМАЛОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604161934/https://1418museum.ru/heroes/27784017/ |date=2021-06-04 }}</ref>. Ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Шамил Шакамал улы Сәйфуллин 1920 йылдың (1923) 20 июнендә [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ның Абзаҡ (Аҙнаш) ауылында тыуа. [[1940 йыл]]да Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 62-се гвардия кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1696-sajfullin-shamil-shakamalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Шамиль Шакамалович]</ref>. Дивизия штабы янындағы полк элемтәсеһе булараҡ, һөжүм итеү операциялары алыштарында көсөргәнешле хәрби шарттарҙа дивизия штабы һәм командир бойороҡтарын һәм теүәл ваҡытында еткерә. 1945 йылдың 25 апрелендә полк Бранденбург өсөн алышҡа инә. [[1945 йыл]]дың 26 апреленә ҡарай төндә Сәйфуллин полк командирынан хәрби хәрби задание ала. Төн һәм урман тулы немец һалдаттары төркөмө булыуға ҡарамаҫтан команда пунктына тиҙ бара; юлда уға ата башлайҙар, әммә быға ҡарамаҫтан команда пунктына пакетты ваҡытында алып барып еткерә. 1945 йылдың 2 майынан 3 майға ҡарай төндә Премниц ҡалаһы өсөн барған һуғышта телефон бәйләнеше булмай, бөтә алыш барышында бәйләнеш тик элемтәселәр аша башҡарыла. Сәйфуллин бер нисә тапҡыр ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып урман массивтары аша полктың команда пунктынан дивизия командирының команда пунктына бара һәм кире ҡайта. [[1998 йыл]]дың [[6 декабрь|6 декабрендә]] вафат була. Учалы районының Абзаҡ ауылында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006533789/ Память народа. Документы о награждении. Сайфуллин Шамиль Шакамалович {{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724142338/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006533789/ |date=2021-07-24 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a. Участники войны] * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1696-sajfullin-shamil-shakamalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Шамиль Шакамалович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a Участники войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604161935/http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a |date=2021-06-04 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} bb5lo1dl8wamsewj8l8utdb75uy68s3 Сәғитов Нурыйәхмәт Дәүләтбай улы 0 175742 1310101 1301143 2026-11-10T20:16:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310101 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәғитов Нурыйәхмәт Дәүләтбай улы''' — ({{lang-ru|Сагитов Нуриахмет Давлетбаевич}} [[1907 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец ҡылыссы, сержант. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Сәғитов Нурыйәхмәт Дәүләтбай улы 1907 йылда Башҡортостан Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Муса ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Башҡорт АССР-ының Быҙауяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref>[https://1418museum.ru/heroes/32507599/ САГИТОВ НУРИАХМЕТ ДАВЛЕТБАЕВИЧ|ДАВЛЕТОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160630/https://1418museum.ru/heroes/32507599/ |date=2021-06-05 }}</ref>. Сержант, отделение командиры була<ref>[https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ Помнить своих героев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160636/https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ |date=2021-06-05 }}</ref>. Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943), I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79069115/ Память народа. Сагитов Нуриахмет Давлетбаевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724165010/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79069115/ |date=2021-07-24 }}</ref>. Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда ҡаты яралана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң колхозда эшләй<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1658-sagitov-nuriakhmet-davletbaevichItemid=104 Шаймуратовцы]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210724165010/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79069115/ Память народа. Сагитов Нуриахмет Давлетбаевич. Картотека награждений] {{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/32507599/ САГИТОВ НУРИАХМЕТ ДАВЛЕТБАЕВИЧ|ДАВЛЕТОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160630/https://1418museum.ru/heroes/32507599/ |date=2021-06-05 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1658-sagitov-nuriakhmet-davletbaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ Помнить своих героев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160636/https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ |date=2021-06-05 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 2j8jcmwo39eppitklj3rk34hsbptjb3 Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы 0 175914 1310089 1301116 2026-11-10T19:53:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310089 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы''' ([[25 август]] [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы 1906 йылдың 25 авгусында Чкалов өлкәһенең Туҡ районы, хәҙер Ырымбур өлкәһенең Ҡондоҙлотамаҡ ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се гвардия сапёр эскадронында ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/52-salikhov-khalil-akhmet-d-zyanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Халил Ахмет(д)зянович]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)<ref name="Документы о награждении">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ Салихов Халил Ахмедзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609163616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ |date=2021-06-09 }}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)<ref name="Документы о награждении" /> * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы<ref name="Документы о награждении" /> * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)<ref name="Документы о награждении" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/52-salikhov-khalil-akhmet-d-zyanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Халил Ахмет(д)зянович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210609163616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ Память народа. Салихов Халил Ахмедзянович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 53, ящик 12. Номер документа 84.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609163616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ |date=2021-06-09 }} Орден Отечественной войны II степени [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} 3rx060ouq18fr4lj9cyr55sb0apc3lf Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы 0 175938 1310090 1301119 2026-11-10T19:53:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310090 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы''' ({{lang-ru|САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович}} ([[1901 йыл]] — июль [[1986 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. == Биографияһы == Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуа. 1919 йылдың сентябренән 1922 йылдың октябренә тиклем Граждандар һуғышында ҡатнаша. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на Благовар район хәрби комиссаритаты тарафынан [[1941 йыл]]дың декабрендә саҡырыла. Башҡортостанда ойошоторолоп ятҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына теркәлә (һуңғараҡ 16-сы гвардия Чернигов кавдивизияһы). 19-сы медицина-санитар эскадроны санитары булып хеҙмәт итә. Ошо берләшмә составында бөтә хәрби юл үтә һәм 1945 йылдың авгусында демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайтып йәшәй, емерелгән халыҡ хужалығын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, һигеҙ бала тәбиәләп үҫтерә. Ветеран 1986 июлендә вафат була<ref>[https://www.moypolk.ru/soldier/salihov-gabdrahim-gabdelhakovich Бессмертный полк. Салихов Габдрахим Габдельхакович]</ref>. Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы [[1943 йыл]]да санитарлыҡ эшендә ваҡыты, ауырлығы менән иҫәпләшмәйенсә яралалырға ярҙам күрһәтеүҙә тырышлыҡ, теүәллек күрһәткәне, бойороҡтарҙы ваҡытында үтәгәне өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1720-salikhov-gabdrakhim-gabdulkhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1720-salikhov-gabdrakhim-gabdulkhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ Память народа. Салихов Габдрахим Габдулхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063133/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://www.moypolk.ru/soldier/salihov-gabdrahim-gabdelhakovich Бессмертный полк. Салихов Габдрахим Габдельхакович] == Сығанаҡтар == [https://web.archive.org/web/20210726063133/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2309.] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] n8xcjo2t7bbemy1m97urzjfw3r7q3n2 Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 0 176090 1309988 1301653 2026-11-10T13:26:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309988 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы''' ({{lang-ru|САДРИЕВ Вафа Мухаметалиевич}} [[1906 йыл]] — декабрь [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылда яуҙа хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Йәрмәкәй районы]] Атамкүл ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы кавалерисы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1663-sadriev-vafi-mukhametalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРИЕВ Вафи Мухаметалиевич]</ref> Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1942 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ Память народа. Донесения о потерях. Садриев Вафи Мухаметгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726095901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ |date=2021-07-26 }}</ref> == Ғаиләһе == Ҡатыны Баҙыгөлъямал, улы Айрат<ref>[http://www.pobeda1945.su/frontovik/18217 Портал о фронтовиках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613132728/http://www.pobeda1945.su/frontovik/18217 |date=2021-06-13 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1663-sadriev-vafi-mukhametalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРИЕВ Вафи Мухаметалиевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ Память народа. Донесения о потерях. Садриев Вафи Мухаметгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726095901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210613132728/http://www.pobeda1945.su/frontovik/18217 Портал о фронтовиках] == Сығанаҡтар == * Источник информации: Память. Башкортостан. Книга 10 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] 50dj8cufbricaxyhri1l750oejy1nhm Сафин Хажи Сафа улы 0 176186 1309980 1301643 2026-11-10T13:14:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309980 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Хажи Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафин Хажи Сафиевич }} [[1910 йыл]] ― [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943). == Биографияһы == Сафин Хажи Сафа улы 1910 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]] [[Ибраһим]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында сапер-шартлатыусы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1759-safin-khazhi-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Хажи Сафиевич]</ref>. Гвардия ҡыҙылармеецы Сафин дошман тылына әүҙем рейд яһай, Дебальцево-Фальцево һәм Дебальцево-Чистково линияһында тимер юлына миналар һалып сыға. Командирҙың бойороғон үтәп, ике урында тимер юл полотноһын һәм үтеп йөрөү урынын шартлата. Чернухино оборонаһы районында башҡалар булышлығында урам баррикадаһын тәьмин итә, унда шәхсән дошман яғынан миналар һалып сыға. Бынан тыш, Сафин Хажи Сафа улы Чернухинола немецтарҙың оборона- һөжүм итеү һыҙатында урынлашҡан 20-40 метр аралыҡта дощмандың телефон кабелдәрен киҫә. Подразделениеның 1943 йылдың 15 июлендәге 185-се бойороғо менән Сафин Хажи Сафа улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835125/ Память народа. Сафин Хажи Сафиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120442/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835125/ |date=2021-07-26 }}</ref>. 1943 йылдың 18 сентябренән алып 24 сентябренә тиклем сапер -шартлатыусы гвардия ҡыҙылармеецы Сафин Хажи Сафа улы немец илбаҫарҙары менән һуғышта үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. дошмандың көслө уты аҫтында 1 Май совхозы һәм Ивашков ауылы өсөн барған һуғышта бер нисә тапҡыр команда һәм күҙәтеү пункттарын йыһазландыра, разведка взводы составында ике тапҡыр разведкаға бара, дошмандың мина яландарын асыҡлап, полк поразделениеһының алға барыуын тәьмин итә. 1943 йылдың 25 сентябрендә ҡыҙылармеец Сафин «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Память народа" />. Ҡыҙылармеец Сафин Хажи Сафа улы 1943 йылдың 14 ноябрендә [[Белоруссия]] ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. Белоруссияның [[Гомель өлкәһе]] Речицкий районының Смагорин ауылында ерләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ Донесения о потерях. Сафин Хожи Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120445/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ |date=2021-07-26 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1759-safin-khazhi-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Хажи Сафиевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210726120442/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835125/ Память народа. Сафин Хажи Сафиевич. Картотека награждений]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ Донесения о потерях. Сафин Хожи Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120445/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] gmw0gg1x2snxv6qfu8owqtxkr2i4651 Сафин Ғәфүр 0 176440 1309981 1301646 2026-11-10T13:15:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309981 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Ғәфүр''' ({{lang-ru|Сафин Гафур}} [[1916 йыл]] — [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Һуғышта һәләк була. == Биографияһы == Сафин Ғәфүр 1916 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]] Карачушинский ауыл Советы биләмәһендә тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Борай районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында коновод булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1753-safin-gafur?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Гафур]</ref>. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһендәге Речица районының Романовка ауылында ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Борай районында йәшәгән ҡатыны Ләбизә Сафина күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ Память народа. Сафин Гафур. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1753-safin-gafur?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Гафур]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ Память народа. Сафин Гафур. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20210727064946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1264] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] 487z8t5edf41r72cyugncrwrmwih77f Старцев Федор Тарасович 0 176459 1310049 1302102 2026-11-10T17:54:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310049 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Старцев Федор Тарасович''' ([[1906 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. == Биографияһы == Старцев Федор Тарасович 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]] Пиреново ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да [[Өфө ҡалаһы]]ның Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 1-се батареяһында ат тотоусы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1797-startsev-fedor-tarasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СТАРЦЕВ Федор Тарасович]</ref>. Аттарын һәр ваҡыт ваҡытында ашатып, таҙартып һәйбәт торошта тотҡаны өсөн Старцев Федор Тарасович 1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Старцев">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ Память народа. Старцев Федор Тарасович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ |date=2021-07-27 }}</ref>. Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта ҡатнашып, яралы пушка ҡороусыны алмаштыра һәм снарядтарҙы тиҙ бирергә ярҙам итә, дошмандың һөжүмен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 27 апрелендә ездовой ҡыҙылармеец Старцев Федор Тарасович «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Старцев" />. Старцев Федор Тарасовичтың һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944) [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1797-startsev-fedor-tarasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СТАРЦЕВ Федор Тарасович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ Память народа. Старцев Федор Тарасович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 5136] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ |date=2021-07-27 }} * [https://web.archive.org/web/20210727070349/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37333288// ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 687572 Дело ист. информации: 603] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 732rbmy1esvu88zneri0cbustyzaa0w Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы 0 176610 1310109 1301146 2026-11-10T20:44:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310109 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы''' ({{lang-ru|Сунагатуллин Закир Гибадуллич}} [[1909 йыл]] — [[6 июль]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы 1909 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Ҡандра районы]] (хәҙер [[Туймазы районы]]) Сарҙыҡ ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Ҡандра районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се гвардия кавалерия дивизияһы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында һаҡлаусы эскадрон ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1821-sunagatullin-zakir-gibadullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУНАГАТУЛЛИН Закир Гибадуллич]</ref>. 1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһендә барған аяуһыҙ һуғышта батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Тербун районы Николаевка ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән<ref name="Сунагатуллин">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163178/ Память народа. Сунагатуллин Закир Гибадуллич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052244/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163178/ |date=2021-07-28 }}</ref>. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улының Ҡандра районы Сарҙыҡ ауылында йәшәгән ҡатыны Сөнәғәтуллина күрһәтелгән<ref name="Сунагатуллин" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1821-sunagatullin-zakir-gibadullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУНАГАТУЛЛИН Закир Гибадуллич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210728052244/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163178/ Память народа. Сунагатуллин Закир Гибадуллич. Донесение о безвозвратных потерях]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] i3ddswaks6ndprxytzvydalluqa5dmj Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 0 176650 1310100 1301138 2026-11-10T20:12:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310100 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы''' ({{lang-ru|Сахабутдинов Муллыгалей Исламович }} [[1907 йыл]] ‒ [[20 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнгән (1943). == Биографияһы == Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]] Шәрип ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың авгусында Өфө ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия каваелрия дивизияһының 17-се дивизион ветеринария лазаретында ездовой булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1767-sakhabutdinov-mullygalej-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХАБУТДИНОВ Муллыгалей Исламович]</ref>. Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы хужалыҡ отделениеһы повозочныйы булып хеҙмәт итеүе осоронда үҙенә беркетелгән ат арбаларын һәр ваҡыт өлгөлө тәртиптә тота. Ат егеү кәрәк-яраҡтарын һәм арбаларҙы һәр ваҡыт үҙе йүнәтеп тора. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә газ камераһын эшләй. 1943 йылдың 28 мартында ҡыҙылармеец Сәхәбөтдинов подразделениеның 19-сы бойороғо менән [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]на лайыҡ була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860960/ Память народа. Документы о награждении. Сахабутдинов Муллыгалей Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728054210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860960/ |date=2021-07-28 }}</ref>. Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 1944 йылдың 20 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты алышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Мозырь районының Иванковщина ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән<ref>[https://герои.бел/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich Наши Герои Сухабутдинов Муллагалей Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163333/https://xn--c1aejxj.xn--90ais/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich |date=2025-01-20 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1767-sakhabutdinov-mullygalej-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХАБУТДИНОВ Муллыгалей Исламович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210728054210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860960/ Память народа. Документы о награждении. Сахабутдинов Муллыгалей Исламович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://герои.бел/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich Наши Герои Сухабутдинов Муллагалей Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163333/https://xn--c1aejxj.xn--90ais/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich |date=2025-01-20 }} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77a, ящик 8 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] iphwnogp4ttwmb7bebo2mm2fdrm0rx6 Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы 0 176682 1310099 1301136 2026-11-10T20:11:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310099 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы''' ({{lang-ru|Сахибгареев Амир Мурзабаевич}} [[1904 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[1942 йыл]]дың [[7 июль|7 июлендә]] [[Курск өлкәһе]]ндә хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы 1904 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]] Знаменка ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының кавалеристы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1768-sakhibgareev-amir-murzabaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХИБГАРЕЕВ Амир Мурзабаевич]</ref>. 1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улының Бәләбәй районы Знаменка ауылында йәшәгән Сәхибгәрәева Шәүрә күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163260/ Память народа. Сахибгареев Амир Мурзабаевич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728054553/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163260/ |date=2021-07-28 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1768-sakhibgareev-amir-murzabaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХИБГАРЕЕВ Амир Мурзабаевич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210728054553/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163260/ Память народа. Сахибгареев Амир Мурзабаевич. Донесение о безвозвратных потерях]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] fes4tt8iz3zxvqu20wfgqk7j46lyim7 Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы 0 176764 1310107 1195578 2026-11-10T20:36:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310107 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы''' ({{lang-ru|Сулейманов Габбас Ибатуллович (Ибатуллинович)}}; [[1896 йыл]], башҡа мәғлүмәттәр буйынса, [[1899 йыл]] — [[сентябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның санинструкторы, өлкән сержант. [[1943 йыл]]дың сентябрендә һуғышта хәбәрһеҙ юғала. ==Биографияһы== Ғәббәс Ибәтулла улы Сөләймәнов 1896 йылда (1899 йыл) хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Күгәрсен-Бүләк]] ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се гвардия кавалерия дивизияһының 294-се гвардия кавалерия полкы батареяһында санинструктор булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1805-sulejmanov-gabbas-ibatullovich-ibatullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сулейманов Габбас Ибатуллович (Ибатуллинович]</ref>. 1942 йылдың 19 ноябренән 15 декабренә тиклем ваҡыт арауығында һуғыш яланынан утыҙҙан ашыу ҡаты яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға һәм 60-тан ашыу яугирға беренсе ярҙам күрһәтә. Бының өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123623/persons%3D1& Память народа.Сулейманов Габбас Ибатуллинович.Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713094948/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123623/persons%3D1%26/ |date=2021-07-13 }}</ref>. Өлкән сержант Ғәббәс Сөләймәнов 1943 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159996891/persons%3D1& Сулейманов Габбас Ибатулинович.Документ, уточняющий потери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714225303/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159996891/persons%3D1%26/ |date=2021-07-14 }}</ref>. Юғалтыуҙар исемлегендә яугирҙың Шаран районы Күгәрсен-Бүләк ауылында йәшәүсе ҡыҙы Сөләймәнова Анна Ғәббәс ҡыҙы күрһәтелгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1805-sulejmanov-gabbas-ibatullovich-ibatullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сулейманов Габбас Ибатуллович (Ибатуллинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210713094948/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123623/persons%3D1%26/ Память народа.Сулейманов Габбас Ибатуллинович.Медаль «За отвагу»]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210714225303/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159996891/persons%3D1%26/ Сулейманов Габбас Ибатулинович.Документ, уточняющий потери]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686044 Дело ист. информации: 4305 * ВК Республики Башкортостан Фонд ист. информации: Отдел ВК по Бакалинскому и Шаранскому р-нам Республики Башкортостан Дело ист. информации: 1007383 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] g3wlgn4sg86dt6szgkutzon9fqe405z Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы 0 176853 1309987 1303024 2026-11-10T13:26:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309987 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Саҙретдинов}} '''Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы''' ({{lang-ru|Садретдинов Минигали Гизитдинович}}; [[30 май]] [[1924 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 1-се дәрәжә һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref name="Садретдинов Минигали Гизитдинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001663009/? Память Народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712154416/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001663009/ |date=2021-07-12 }}</ref>, [[Дәүләкән районы]] мәғариф бүлеге мөдире ([[1954]]—[[1959]]), [[СССР|СССР-ҙың]] юғары мәктәп отличнигы, тарих фәндәре кандидаты<ref>{{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=41 }}</ref>. == Биографияһы == Миңлеғәле Ғизетдин улы Саҙретдинов [[1924 йыл]]дың [[30 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бәләбәй кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]]) [[Ташлы-Шәрип]] ауылында тыуған. [[1941 йыл]]да урта мәктәпте тамамлағас, мәктәптә физика, математика уҡытыусыһы булып эшләй. [[1942 йыл]]да фронтҡа китә. 1943 йылдың башында Төньяҡ фронтҡа Северодвинск районы Молотовск ҡалаһына ебәрелә. Сержант дәрәжәһендә бүлек командиры булып хеҙмәт итә<ref name="Садретдинов Минигали Гизитдинович" />. 1943 йылдың аҙағында Калинин фронтына күсә. [[Калининград өлкәһе|Калининград]] һәм [[Смоленск өлкәһе|Смоленск]] өлкәләрен азат итеүҙә ҡатнаша. 1943 йылда Смоленск өсөн барған ҡаты һуғышта ауыр яралана. Фашистарҙан яңы азат ителгән Калининград ҡалаһына эвакогоспиталгә ебәрелә, артабан Ҡытай сигендәге Сретенск ҡалаһындағы госпиталдә дауалана. 1944 йылдың ноябрь айында тыуған яғына ҡайта. Һаулығын бер аҙ нығытҡас, военкомат йүнәлтмәһе менән Дәүләкән ҡалаһының икенсе һанлы мәктәбендә военрук булып эшләй башлай. [[1945 йыл]]дың [[август]] айында шул уҡ ҡаланың өсөнсө һанлы мәктәбенә күсә. Тиҙҙән район комсомол комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты|К. А. Тимирязов исемендәге педагогия институтыны]]ң тарих факультетын тамамлай. [[1954]]—[[1959 йыл]]дарҙа Дәүләкән районының мәғариф бүлеге мөдире булып эшләй. [[Мәскәү дәүләт университеты]] эргәһендәге аспирантураны тамамлай, Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, доцент. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985) * [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1972) * СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ташлы-Шәрип]] * [[Дәүләкән]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=41 }} * [https://web.archive.org/web/20210712154416/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001663009/ Память Народа. Садретдинов Минигали Гизитдинович] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:30 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] 9udu1009t7igsp0nqvh1hi8by0y94g8 Февраль инҡилабы 0 177248 1310225 1301186 2026-11-11T04:56:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310225 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәйҙә 1917 йылғы Февраль инҡилабы''' (совет тарихнамәһендә — '''Февраль буржуаз-демократик революцияһы'''<ref>[https://history..ru/297105 История Всесоюзной коммунистической партии (большевиков). Краткий курс]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Под ред. Комиссии ЦК ВКП (б). — М., 1938</ref> йәки '''Февраль түңкәрелеше'''<ref>''[[Генкина, Эсфирь Борисовна|Генкина Э. Б.]]'' Февральский переворот // Очерки по истории Октябрьской революции / под общ. ред. [[Покровский, Михаил Николаевич|М. Н. Покровского]]. Т. 2. — М.—Л., 1927.</ref> шулай уҡ '''Февраль сыуалыштары''' һәм '''Февральщина,''' көнбайышта шулай уҡ '''Март революцияһы ('''[[Юлиан календары|яңы стиль календарына]] ярашлы, {{lang-en|March Revolution}}) атамаһы йышыраҡ ҡулланыла — [[Монархия]]ны ҡолатыуға һәм Рәсәйҙә бөтә закон сығарыу һәм башҡарма власты үҙ ҡулына туплаған [[:ru:Временное правительство России|Ваҡытлы хөкүмәт]] булдырыуға алып килгән күмәк кешенең, [[Санкт-Петербург|Петроград]] эшселәренең һәм петроград гарнизоны һалдаттарының, хөкүмәткә ҡаршы сығышы. Революцион ваҡиғалар 1917 йылдың февраль аҙағы — март башы осорон (шул ваҡытта Рәсәйҙә ғәмәлдә булған [[юлиан календары]] буйынса) үҙ эсенә алған. Властың киҫкен сәйәси көрсөгө, либераль-буржуаз даирәләрҙең батшаның үҙе генә ҡулында тотҡан сәйәсәте менән ҡырҡа ризаһыҙлығы, революцияға ҡушылған меңләгән хәрбиҙән торған баш ҡала гарнизонындағы «сыуалыш» шарттарында, 1917 йылдың 27 февралендәге дөйөм забастовка ҡораллы ихтилалға әүерелә; баш күтәреүселәр яғына күскән ғәскәр ҡаланың иң мөһим пункттарын, хөкүмәт биналарын яулай. Батша хөкүмәтенә тоғролоҡ һаҡлаған аҙ һанлы һәм тарҡау көстәр баш ҡаланы солғап алған анархияны туҡтата алмай, ә фронттан саҡыртылған бер нисә часть ҡалаға инә алмай. Февраль революцияһының төп һөҙөмтәһе — Николай II батшаның тәхеттән баш тартыуы, [[Романовтар]] династияһының хакимлығы туҡтауы. Илдәге бөтә власть һуғыш осоронда барлыҡҡа килгән буржуаз йәмәғәт ойошмалары (Бөтә Рәсәй земский союзы]], Ҡала союзы, Үҙәк хәрби сәнәғәт комитеты) менән тығыҙ бәйләнгән кенәз [[Георгий Евгеньевич Львов]] рәйеслегендәге Ваҡытлы хөкүмәт ҡулына күсә. Ваҡытлы хөкүмәт сәйәси тотҡондарға амнистия, гражданлыҡ ирке, полицияны «халыҡ милицияһы» менән алмаштыра, урындағы үҙидара реформаһын иғлан итә<ref name=autogenerated5>{{cite web|url=http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|title=Гл. 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.|author=[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]|work=История советского государства и права|accessdate=2011-08-29|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Революцион-демократик көстәр менән параллель рәүештә — Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград советы барлыҡҡа килә — һәм был ике власлыҡ тигән билдәләмә аңған хәлгә алып килә. 1917 йылдың 14 мартында яңы власть [[Мәскәү]]ҙә, марть дауамында — бөтә илдә урынлаша. 1917 йылдың аҙағында Петроградта башланған Октябрь революцияһы Ваҡытлы хөкүмәтте юҡ итә, һәм большевик партияһы сәйәси власҡа килә<ref name="чёрная книга гл 1" />. Ике революция Рәсәй дәүләт ҡоролошонда кардиналь үҙгәрештәр: Февраль революцияһы, граждандар татыулығын, власть легитимлығын һаҡлап, монархияны төшөрҙө, Октябрь революцияһы — граждандар татыулығын һәм власть легитимлығын тарҡатып, Совет власын урынлаштырҙы. == Инҡилап алдынан күҙәтелгән социаль-сәйәси хәл == === Оппозиция === Февраль революцияһы алдынан был осорҙа эшләгән Рәсәй империяһының IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы ысынында башта хөкүмәтенә батшаға ҡаршы оппозицияла торған төп үҙәккә әүерелә. Думаның уртаса либераль күпселеге 1915 йылда уҡ батшаға асыҡтан-асыҡ ҡаршы торған Прогрессив блок барлыҡҡа килтерә; Парламент коалицияһының үҙәге Конституцион-демократик партия (кадеттар, лидеры Милюков Павел Николаевич) һәм 17 октябрь союзы (октябристар. Самодержавие идеялары яҡлы уң монархист депутаттар ҙа, һул радикалдар ҙа (меньшевиктар һәм трудовиктар) блокка инмәй ҡалды; РСДРП(б) (большевистик фракция) һуғышты дауам итеүгә ҡаршы булғаны өсөн, [[1914 йыл]]дың ноябрендә ҡулға алына. Думаның төп талабы — Рәсәйҙә Дума тәғәйенләгән һәм Дума алдында ғына ''яуап тотҡан''ғына ''Яуаплы хөкүмәт'' булдырыу. Ысынында был дәүләт ҡоролошон самодержавие йәки батшаның сикләнмәгән власынан Бөйөк Британия өлгөһөндә конституцион монархияға әйләндереү була. Рәсәй империяһының Беренсе донъя һуғышына йәлеп ителеүе Рәсәй сәнәғәтен хәрби рельстарға күсереүҙе талап итте. Режимдың көсһөҙлөгө арҡаһында бөтә урында хөкүмәт кәрәк кимәлдә яралылар һәм ғәриптәр тураһында хәстәрлек, ҡалаларҙы һәм фронтты тәьмин итеү буйынса шөғөлләнә алмағанлыҡтан, үҙҙәренең иңенә көндәлек эште йөкләгән төрлө йәмәғәт комитеттары һәм союздары барлыҡҡа килә. [[1915 йыл]]да эре рәсәй сәнәғәтселәре Хәрби-сәнәғәт комитеттары — империяның хәрби тырышлығыын хуплаусы бойондороҡһоҙ йәмәғәт ойошмаларын формалаштырҙы (''ҡарағыҙ [[Оборона буйынса айырым кәңәшмә''). Февраль революцияһы осорона Үҙәк хәрби-сәнәғәт комитеты һәм Бөтә Рәсәй земский һәм ҡала союздары (Земгор) Баш комитеты етәкләгән был хәрәкәт, ''яуаплы министрлыҡ'' лозунгыһын күтәреп, ысынында Дәүләт Думаһына яҡынайған оппозицияның фекерен таратыусыға әйләнде. Ваҡытлы хөкүмәттең буласаҡ бер нисә эшмәкәре лә Хәрби-сәнәғәт комитеттарынан килде. Үҙидараның киң хәрәкәте өҫкә ҡалҡырға тырышты, әммә хөкүмәт уларҙы етерлек дәрәжәлә хупламаны. Гражданлыҡ йәмәғәтселеге элементтары менән бәйләнеште яйға һалыу урынына, Николай II 1915 йылдың авгусында, хәрби еңелеүҙәр фонында үҙ-үҙен үлтереүгә тиң аҙым яһаны — Юғары Баш командующий дәрәжәәһен алды. Юғары Баш командующий Ставкаһында үҙенең поезында изоляцяла ултырған Николай II 1915 йылдың көҙөнән үк ысынында ил менән туранан-тура идара итеүҙә ҡатнашмай, ә популярлығы булмаған ҡатыны, императрица [[Александра Фёдоровна]] билдәлелек яулай<ref name="чёрная книга гл 1" />. Бөтә 1916 йыл буйына власть тарҡалыуы дауам итә. Дәүләт думаһы — берҙән-бер һайланған орган — ултырыштарын йылына бер нисә аҙнаға ғына йыйыла, министрҙар бер туҡтауһыҙ алмашына, һәм бер аҙ компетентлы, популярлығы булмағаны урынына унан бер ере лә яҡшыраҡ булмағаны килә<ref name="чёрная книга гл 1" />. Батша хөкүмәте менән Хәрби-сәнәғәт комитеттары араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡын була. Меньшевик Гвоздев Кузьма Антонович етәкләгән Үҙәк хәрби-сәнәғәт комитетының эш төркөмө (улар Петросоветтың үҙәге була) бигерәк тә һарыуҙарын ҡайната. 1917 йылдың башында улар "Ҡанлы йәкшәмбе"нең йыллығын билдәләүҙе хуплай. 1917 йылдың ғинуар аҙағында ЦВПК-ның эш төркөмө Дәүләт Думаһының сираттағы сессияһын асыуға тура килтереп хөкүмәткә ҡаршы яңы демонстрация ойошторорға теләй; улар «самодержавие режимын ҡыйыу ҡыйратырға» тигән саҡырыуы власть башында торғандарға оҡшамай. 1917 йылдың 27 ғинуарына ҡаршы төндә төркөм ағзалары ҡулға алына<ref>[http://socialist.memo.ru/books/html/rg_vpk.html Российские социалисты и анархисты после Октября 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026014158/http://socialist.memo.ru/books/html/rg_vpk.html |date=2015-10-26 }}</ref>. Февраль революцияһы барышында баш күтәәргән эшселәр һәм һалдаттар уларҙы төрмәнән сығара. === Распутин тирәһендәге ығы-зығы === 1916 йыл аҙағына юғары дәүләт власының Распутин Григорий Ефимович һәм уның эргәһендәгеләр тирәләй ғауға сылбыры арҡаһында абруйы төшә. Возмущение Распутинщинаға ҡарата асыу рәсәй ҡораллы көстәренә лә — офицерҙарға ла, кесе так чиндарға ла барып етә. Батшаның һәләкәтле хаталары, батша власына ышаныстың юғалыуы менән бергә, уның сәйәси изоляцияһына, ә әүҙем оппозиция булыуы сәйәси инҡилапҡа килтерҙе<ref name="StateDuma1916">[https://web.archive.org/web/20070702120844/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723110207&nh=1 Государственная Дума. Заседание первое. 1 ноября 1916 г. Стенографический отчёт.]</ref>. Власть үрендә ил мәнфәғәттәренә хыянат барлығы тураһында имеш-мимеш киң тарала; йәмәғәт фекере иң төп хыянатсы тип императрица Александра Фёдоровнаны иҫәпләй. Императрица һәм Распутиндың интим бәйләнеше тураһында ла хәбәр йөрөй. Императрица тураһында халыҡ араһында таралған имеш-мимеш ысын фантастик характерлы була. Бер нисә тапҡыр ул шпионаж өсөн ҡулға алынған икән, имеш, Царском Селола уның [[Берлин]] менән тура бәйләнешкә сығыу мөмкинлеге булан икән тигән хәбәр тарала. 1916 йылдың ғинуарында, имеш, императрица Николай II менән айырыла һәм монастырға китә икән тигән һүҙ тарала. Британия хәрби министры Китченер Гораций Герберт һәләк булғандан һуң, императрица, этник немка булғанлыҡтан, Германияға уның тураһында мәғлүмәт биргән тип һөйләй башлайҙар. Февраль революцияһынан һуң царскосельский һарайында ентекле темтеү үткәрелә, әммә бер ниндәй ҙә «тура сымдар» һәм «радиотелеграф станциялар» табылмай. 1917 йылдың мартынан октябренә тиклем Ваҡытлы хөкүмәттең Ғәҙәттән тыш тәфтиш комиссияһы ентекләп «хыянат» (шулай уҡ батша хөкүмәтенең ришүәтселеге) раҫлауҙарын эҙләй. Йөҙәрләгән кешенән һорау алына, һәм бер нимә лә табылмай. Комиссия императрицаның Рәсәйгә хыянаты тураһында хатта һүҙ ҡуҙғатырға ла сәбәп юҡ тигән һығымта яһай<ref>''Уткин А. И.'' Забытая трагедия. Россия в Первой мировой войне. — Смоленск: Русич, 2000. — С. 164.</ref>. Йәмәғәт фекере «Распутин тарафынан тәғәйенләнеүселәр» тип йөрөтөлгән бер нисә кеше (мәҫәлән, Трепов Александр Фёдорович һәм Хвостов Алексей Николаевич) уға лояллек һаҡларға йыйынғандары ла булмай. Урыҫ православие сиркәүенең Изге Синодында кадрҙар килеүе айырата ығы-зығылы була<ref>[http://www.pravoslavie.ru/arhiv/060815105100.htm Письма митрополита Антония (Храповицкого) митрополиту Арсению (Стадницкому). Часть 4.]</ref>. «Алйотлыҡмы әллә хыянатмы?» — Милюков Павел Николаевич 1916 йылдың 1 ноябрендә Дәүләт Думаһы ултырышында һөйләгән билдәле телмәрендә шундай һорау ҡуйған<ref name=autogenerated2>[https://web.archive.org/web/20070702120844/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723110207&nh=1 Заседание первое 1 ноября 1916 г. Стенографический отчёт]</ref>. Кадет партияһы — батшаға һәм уның хөкүмәтенә ҡаршы берләшкән оппозиция авангарды — лидерының атаҡлы телмәре парламент оппозицияһының (Прогрессив блок) батша һәм уның сәйәси курсына хәл иткес һөжүмгә күсеүен билдәләй. 1916 йылдың 16 декабрендә, Распутинды үлтергән көндә, Николай II Дәүләт думаһын һәм Дәүләт советын 3 көнгә раштыуа каникулына ебәргән. === «Бөйөк кенәз фрондаһы» һәм «яуаплы министрлыҡ» талабы === 1916 йылдың көҙөнән башлап, һул радикалдар һәм либераль Дәүләт думаһы ғына түгел, әммә хатта батшаның иң яҡын туғандары ла — бөйөк кенәздәр Николай II-гә ҡаршы оппозицияға баҫа. Уларҙың демарштары «бөйөк кенәз фрондаһы» атамаһы менән тарихҡа инде. Бөйөк кенәздәрҙең уртаҡ талабы Распутин Григорий Ефимовичты һәм батшабикә-немканы ил менән идара итеүҙән ситләтеү һәм ''яуаплы министрлыҡ'' индереү була. Бөйөк кенәз өсөн саманан тыш радикаль ҡарашы менән бөйөк кенәз Николай Михайлович айырылып торған. Тикшеренеүсе С. В. Куликов уны фронданы «кристаллаштырыу» үҙәге тип атай. Император фамилияһының либераль идеяларға асыҡтан-асыҡ теләктәшлек белдергән башҡа вәкилдәре араһында тикшеренеүсе шулай уҡ бөйөк кенәз Александр Михайловичты (Николай I ейәне), Николай II-нең кейәүен принц Ольденбургский Пётр Александровичты, Мария Павловна Мекленбург-Шверинская әбеһен һәм хатта киләсәктә тәхет вариҫы тип фаразланған бөйөк кенәз Михаил Александровичты исемләй. Куликов билдәләүенсә, батшаға ҡаршы оппозицияға хатта үҙ әсәһе, тол императрица Мария Фёдоровна (Александр III батша ҡатыны) ла баҫа, 28 октябрҙә [[Киев]]та ул туранан-тура Штюрмер Борис Владимировичты отставкаға оҙатыуҙы талап итә. 2 декабрҙә, Николай Михайловичҡа батша йәбере (опала) йүнәлтелгәндән һуң, фронданы етәкләгән бөйөк кенәз Павел Александрович, от имени семейного совета Романовтарҙың ғаилә кәңәшмәһе исеменән батшанан конституция индереүен талап итә. [[1916 йыл]]дың 29 декабрендә монархист юғары ҡатлам һүҙ ҡуйышыусылары (заговорщики) төркөмө Григорий Распутинды үлтерә. Заговорҙа ҡатнашыусылар (кенәз Юсупов Феликс Феликсович, Пуришкевич Владимир Митрофанович һ.б.) араһында бөйөк кенәздәрҙең береһе — Дмитрий Павлович та була. Распутинды үлтергәндән һуң «фронданың» ҡараштары тағы ла ҡыйыуыраҡ була барған. Әммә батша "фронда"ны еңел тыя. 1917 йылдың 22 ғинуарына, төрлө һылтау менән, бөйөк кенәздәр столицы великих князей Николай Михайловичты, Дмитрий Павловичты, Андрей һәм Кирилл Владимировичтарҙы баш ҡаланан һөрә. Улар опалаға йәки йәбергә эләгә. «Фронда» менән бәйле тарих Февраль революцияһы ваҡиғаларында туранан-тура дауам итә. Монархияны һаҡлап ҡалырға тырышып, бөйөк кенәздәр Михаил Александрович, Кирилл Владимирович һәм Павел Александрович 1917 йылдың 1 мартында подписали проект манифеста «Урыҫ халҡына тулы конституция тураһында» манифесының проектына ҡул ҡуя (''«бөйөк кенәз манифесы»'' тексын, һөйләүҙәренсә, Клопов Анатолий Алексеевич әҙерләгән), һәм төҙөүселәр планы буйынса, уға Николай II лә ҡул ҡуйыр тейеш булған. Петроградта ҡораллы ихтилал еңгәндән һуң, ҡайһы бер бөйөк кенәздәр Ваҡытлы хөкүмәтте хуплай. 9, 11 һәм 12 марттарҙа премьер-министр кенәз Львов исеменә бөйөк кенәздәр Николай Николаевич, Александр Михайлович, Борис Владимирович, Сергей Михайлович, Георгий Михайлович һәм принц Александр Ольденбургскийҙан телеграммалар килә<ref name="alexanderyakovlev.org">{{cite web|url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/60890|author=Великий князь Андрей Владимирович|title=Выдержки из дневника за 1917 год|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/69TT1tbzI?url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/60890|archivedate=2012-07-27|deadlink=no}}</ref>. Революция алдындағы һуңғы айҙарҙа Николай II «яуаплы министрлыҡ» раҫлау тураһындағы баҫымға дусар ителә. Либераль Дума һәм бөйөк кенәздәр «фрондаһынан» тыш, был талаптарға тағы ла бик күп кеше ҡушыла. Британия илсеһе Дж. Бьюкенен, Дәүләт Думаһы рәйесе Родзянко М. В., мәскәү дворяндарының әйҙәүсеһе Базилевский П. А., союздаштарҙың Петроград конференцияһында ҡатнашҡан британ делегацияһы башлығы лорд А. Милнер һ. б. === Николай II-гә ҡаршы заговорҙар === Распутинды үлтергәндән һуң, XVIII быуат һарай түңкәрелештәре өлгөһө менән Николай II батшаның бөйөк кенәздәрҙең береһе файҙаһына тәхеттән баш тарттырыу планы ла була. Ричард Пайпс мәғлүмәте буйынса, шуға оҡшаш беренсе заговор Ваҡытлы хөкүмәттең буласаҡ премьер-министры, ул саҡта Земгор эшмәкәре кенәз Львов Георгий Евгеньевичҡа ҡаршы була, уның урынына ғәскәрҙә популярлыҡ яулаған бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич ултыртылырға тейеш була. Бөйөк кенәз ул тәҡдимдән баш тарта. Бынан һуң яңы батша кандидатураһы итеп Николай II-нең туғаны, бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III-нөң улы) ҡарала. План буйынса, Михаил регентлығындағы йәше етмәгән вариҫ файҙаһына батшаны тәхеттән баш тартыуға мәжбүр итеү. Октябристар башлығы (Беренсе донъя һуғышы осоронда Үҙәк Хәрби-сәнәғәт комитеты рәйесе) Гучков Александр Иванович рассказывал в эмиграцияла саҡта былай тип һөйләй: 1916 йылдың көҙөнә «һарай түңкәрелеше тураһында фекерҙәр тыуа. Был төркөмгә (Некрасов Николай Виссарионович һәм Гучков, Терещенко Михаил Иванович, кенәз Вяземский» ҡушыла<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_g/guchkov_ai.php А. И. Гучков рассказывает… // Вопросы истории. — 1991. — № 7/8. — С. 205—206.]</ref>. 1916 йылдың көҙөндә Гучков ике-өс фронт командующийын (Рузский Николай Владимирович етәкселегендә) һәм бер нисә Петроград Тимер юл Департаменты чиновнигын һәм Февраль революцияһы алдынан ғына Юғары Баш командующий штабы начальнигы генерал Михаил Васильевич Алексеевты заговорға йәлеп итә<ref>''Кобылин В. С.'' Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, 2005.</ref>. 1917 йылдың 9 февралендә года в кабинете председателя IV Дәүләт думаһы рәйесе Михаил Владимирович Родзянко кабинетында думаның оппозицион фракциялары лидерҙарының кәңәшмәәһе була. Түңкәрелеш 1917 йылдың апреленән дә һуң булмаҫҡа тейеш була (апрелгә Антанта буйынса союздаштар менән берлектә фронтта һөжүм ойошторолорға тейеш була, һәм был патриотизм тойғоларын тоҡандырасаҡ). Заговорсыларҙың планы ябай була (һәм 1 мартта тормошҡа аша): Могилёвтағы Ставкаһына сираттағы барғанында батша поезын тотҡарларға (был бурыс Төньяҡ фронты командующийы Рузскийға йөкмәтелә) һәм, ҡулға алғандан һуң, батшаны тәхетенән баш тарттырыу<ref>''Старцев В. И.'' Русское политическое масонство начала XX века. — СПб., 1996. — С. 150.</ref>. По данным Сергея Мельгунова, в феврале 1917 года с Родзянко встречался также и генерал Алексеев<ref>На путях к дворцовому перевороту. (Заговоры перед революцией 1917 г.). — Париж, 1931.</ref>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр <ref>''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Февральская революция] (Гл. 1, 8).</ref><ref>''Яковцев Я. В.'' Что такое коррупция? // Тайны. — 2010. — 16 января.</ref> полагают, что резкое обострение противостояния власти и оппозиции в 1916 — 1917 йыл башында власть һәм оппозицияның ҡаршы тороуының киҫкенләшеүе было вызвано обвинениями власть Земгор һәм Хәрби-сәнәғәт комитеттарын (оппозиция булдырған һәм контролдә тота, ләкин дәүләт дотациялай) ришүәтселектә (коррупция) ғәйепләй<ref group="К">''[[Воронин В. Е.]]'' [http://www.portal-slovo.ru/history/39994.php Земство в годы Первой мировой войны и революций 1917 года. МПГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309205255/http://www.portal-slovo.ru/history/39994.php |date=2013-03-09 }}: «Летом 1916 г. правая печать (газета „Русское слово“ и др.), поддерживавшая правительство, развернула против либерально настроенных лидеров Земгора мощную политическую кампанию. Земгор обвинялся в растрате 500 млн руб., выданных ему казной, а также в финансовой поддержке революционных организаций и произвольном освобождении разных лиц от военной службы. Правые деятели видели в деятельности Земгора попытку создания параллельного правительства.»</ref><ref group="К">Катков пишет: «Всероссийский Союз Земств и Городов стал мощным фактором российской общественной жизни. Он предоставлял работу тысячам людей, оперировал огромными суммами и занимался частными делами миллионов российских граждан. Но ни у земств, ни у городских управ не было достаточных материальных средств, чтобы вести такую грандиозную работу, так что с самого начала они в большой мере зависели от государственных дотаций. Были созданы особые комитеты для контроля над государственными фондами, отпускаемыми этим организациям (Земгору и затем Военно-промышленным комитетам). …Правительство до поры до времени затаилось, выжидая момента, когда помощь общественных организаций станет ненужной и можно будет наконец-то спросить с них отчёт в экономической и политической коррупции, поводов к чему накопилось достаточно». Там же Катков добавляет: «Изумительно, что при всём этом Россия столького добилась, и в такой короткий срок. В 1916 году снабжение армии оружием и боеприпасами было налажено и, после стабилизации фронта зимой 1915—1916 гг., летом 1916 года обеспечило успех так называемого Брусиловского прорыва» (''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Февральская революция] (Гл. 8. Штурм самодержавия)).</ref>. Генерал Батша охрана отделениеһы генералы Спиридович Александр Иванович Петроградтағы 1917 йылдың 20 февраль ваҡиғаларын былай тип һүрәтләй {{начало цитаты}} Охранный отделениенан ҡайһы берәүҙәрҙе күреп, хәлгә өмөтһөҙлөк менән ҡарауҙарын аңланым. Һәләкәт етеп килә, ә министр, күрәһең, хәлде аңламай, кәрәкле саралар күрелмәй. Бәлә буласаҡ. Григорий Ефимович Распутинды үлтереү ниндәйҙер хаос, анархия тыуҙырҙы. Бөтәһе лә ниндәйҙер түңкәрелеш көтә. Хөкүмәткә, Юғары Власҡа дөйөм баҫым синтезы барлығын белдем. Батша ҡатынын күрә алмайҙар, Батшаның ҡалыуын теләмәйҙәр. Батшаның китеүе тураһында яратмаған министрҙың алмашыныуы кеүек һөйләйҙәр. Тиҙҙән Александра Фёдоровнаны (Николай II-ҙың ҡатыны) һәм Анна Александровна Вырубованы үлтерәсәктәре тураһында госпиталь операцияһы һымаҡ итеп һөйләйҙәр. Ҡаршы сығыусы офицерҙарҙы, ҡайһы бер полктарҙы исемләйҙәр, Бөйөк кенәздәр заговоры тураһында һөйләйҙәр, барыһы ла Александр III-нөң улы Михаил Александровичты Рәсәйҙә идара итәсәк батшаның Регенты тип атай. {{конец цитаты}} Николай II бер нисә тапҡыр үҙенә ҡаршы әҙерләнгән заговорҙар тураһында ишетә, әммә ул хәбәрҙәрҙе арттырып-шаштырып еткерелгән мәғлүмәт тип ҡарай. === Революция алдынан барлыҡҡа килгән хәрби хәл === Февраль революцияһы урыҫ армияһының Беренсе донъя һуғышындағы хәрби уңышһыҙлыҡтары эҙемтәһе тгән фекер йәшәй{{sfn|Уорт|2006|loc=Глава 1. Царская Россия и мировая война| с= 9|name=}}. Әммә замандаштары,<ref name=autogenerated1>[http://militera.lib.ru/research/golovnin_nn/index.html ''Головин Н. Н.'' Военные усилия России в Первой мировой войне. / В 2-х тт. — Париж: Тов-во объединённых издателей, 1939]</ref>, хәҙерге заман тарихсылары мәғлүмәте буйынса<ref>Истории России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — {{М.}}: Астрель-АСТ, 2010. — С. 368—369.</ref>, төшөнкө кәйеф фронтҡа ҡарағанда, тылда һәм иң көслө пессимизм һәм оппозиция Петроградта була<ref name=autogenerated3>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FEBRUARY.HTM#36 ''Давидсон А. Б.'' Февраль 1917 года. Политическая жизнь Петрограда глазами союзников // Новая и новейшая история, № 1, 2007.]</ref> — по мнению некоторых исследователей, в Петрограде это походило на повальное безумие или «массовую истерию»<ref>[http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html ''Катков Г. М.'' Февральская революция]</ref><ref name="ReferenceB">''Шамбаров В. Е.'' Белогвардейщина. — {{М.}}: «Форт», 1996. — Глава «Империя перед гибелью».</ref>. 1915 йылдың яҙғы-йәйге бөйөк сигенеүе һәм «снарядҡа мохтажлыҡ» уңышлы хәл ителә, Рәсәйҙә 1916 йыл хәрби яҡтан уңышлы була, 1917 йылға фронттарҙағы хәл тотороҡло була<ref name=autogenerated1 /><ref>''Спиридович А. И.'' Великая Война и Февральская Революция 1914—1917 гг. — Минск, «Харвест», 2004.</ref><ref>''Гурко В. И.'' Война и революция в России. Мемуары командующего Западным фронтом. 1914—1917. — {{М.}}, «Центрполиграф», 2007.</ref><ref>[http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html ''Керсновский А. А.'' История Русской армии. Мировая война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516092245/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |date=2011-05-16 }}.</ref><ref>Winston Churchill. The World Crisis 1916—1918. Vol.1. — N.Y., 1927. — P. 227—228.</ref><ref>Истории России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — {{М.}}: Астрель-АСТ, 2010. — С. 368.</ref>. 1917 йылдың апреленә Антанта илдәренең Петроград конференцияһы (1917 йылдың ғинуар-феврале үтә) киң берҙәм һөжүм планлаштырған. Инглиз миссияһы башлығы Милнер, Лондонға ҡайтҡас, Бөйөк Британия хәрби кабинетына Рәсәйҙә «һарай революцияһы»), моғайын, һуғыш тамаланғандан һуң булыр, тип еткерә<ref name=autogenerated2/>. Петроградта ҡалған союздаш державалар илселәре бигерәк төшөнкө кәйефтә була. 1916 йылдың октябрендә Петроградта урынлашҡан запас батальондарҙа сыуалыш башлана, унда 181-се полктағы запас батальондың ҡоралланмаған һалдаттары ходе Выборг яғында баш күтәргән эшселәргә ҡушыла. Октябрь аҙағында забастовкасыларҙы таратырға саҡырылған һалдаттар полицияға ут аса, һәм уларҙы казактар ҡыуа. Тикшеренеүсе Нефёдов Сергей Александрович билдәләүенсә, казактар баш күтәреүселәргә ҡорал ҡулланыуҙан баш тарта башлай. Шулай итеп, фронтта хәл тотороҡло булыуға ҡарамаҫтан, 1917 йылдың февралендә бөтә Петроград тиерлек тиҙҙән инҡилап булырын көткән. Британия тарихсыһы Бернард Пэрс был ҡапма-ҡаршылыҡты былай тип баһаланы: «''фронт сәләмәт ине, тыл серегәйне''». Планлаштырылған 1917 йылғы яҙғы һөжүм алдынан батша хөкүмәте 1916 йылда 2-се разрядлы һуғышсыларҙан 4-се сират дивизиялар формалаштырырға ҡарар итә. Ричард Пайпс был һалдаттар өлкән йәштәгеләрҙән йыйыла, һәм уларҙың күпселеге мобилизацияға киҫкен ҡаршы була. Хәрби тарихсы А. А. Керсновский был полктарҙың хәрби әҙерлеге иң түбән була. Батша хөкүмәтенең иң ҙур хатаһы: империяның ҡайнап торған баш ҡалаһын ғәскәрҙәр күсереү пункты итеп файҙаланыуында. Һуғыш хужалыҡ бәйләнештәре системаһына, бигерәк тә ҡала һәм ауыл араһындағы бәйләнешкә, зыян килтерә, шул сәбәпле илдә аҙыҡ-түлек буйынса хәл киҫкенләшә, «продразвёрстка» индереү ҡарары хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра. Әммә 1916 йылғы уңыш ҙур була, продразвёрстка менән бер үк ваҡытта 1916 йылда ирекле баҙарҙа ғәмәлдәге дәүләт һатып алыуҙары системаһы ла һаҡланған була. Шуның менән бергә, тикшеренеүсе С. А. Нефёдов, 1916 йылдың көҙөндә — 1916/1917 йылдар ҡышында икмәк менән тәьмин итеүҙә килеп сыҡҡан өҙөклөктәрҙе ентекле тикшереп, хәрби инфляция шарттарында ауыл етештереүселәре, хаҡтарҙың тағы ла күтәрелеүенә өмөт итеп, аҙыҡ-түлекте күпләп хужалығында ҡалдырырға тырыша<ref>{{Cite web |url=http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |title=Февральская революция в России |accessdate=2007-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |archivedate=2010-11-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |date=2010-11-22 }}</ref>. Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң 2,5 йыл эсендә Рәсәйҙә 4 Министрҙар Советы рәйесе, 6 эске эштәр министры, 4 хәрби министр, 4 юстиция һәм игенселек министры алмашына, был күренеште «министрҙарҙың йыш алмашыныуҙары (чехарда)» тип атайҙар. Либераль дума оппозицияһын иң ныҡ асыуландырғаны — Германия менән һуғыш осоронда этник немец Борис Владимирович Штюрмерҙың премьер-министр итеп тәғәйенләнеүе була<ref name=autogenerated3 />. === Петроградта стачка хәрәкәте === 1917 йылдың ғинуар-февралендә Рәсәйҙә барлығы фабрка инспекцияһы күҙәтеүенә буйһонған предприятиеларҙа 676 мең кнше баш күтәрә, шуларҙан ғинуарҙа 60 %, февралдә — 95 % сәйәси стачкаларҙа ҡатнаша<ref>История СССР. (XIX — начало XX в.). / Под ред. И. А. Федосова. — {{М.}}, 1981. — С. 376.</ref>. 1917 йыл башына Петроградтың 902 предприятиеһында 400 мең кеше хеҙмәт итә, шуларҙан 200—220 меңе — кадровый эшсе. «Ҡанлы йәкшәмбе» (9 ғинуар) йыллығын билдәләгән көндө Арсенал, Обуховский, Невский, Александровский заводтары, Путиловские заводы (һуңғараҡ - Киров заводы) һәм судоверфь, башҡа предприятиелар забастовкаға ҡушыла (барлығы 150 мең кеше)<ref name="Петроград">{{книга|заглавие=Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник. — М.: Большая Российская Энциклопедия|часть=Февральская революция 1917|год=1992|автор=Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др.|язык=ru}}</ref>. 14 (27) февралдә «Бөтһөн һуғыш!», «Йәшәһен республика!» тигән лозунгылар аҫтында күмәк халыҡ ҡатнашҡан яңы сәйәси стачка ойошторола. 17 февралдә (2 март) 36 мең кеше хеҙмәт иткән илдең иң ҙур артиллерия заводы — Путилов заводында стачка башлана<ref>''Дмитренко В. П., Есаков В. Д., Шестаков В. А.'' История Отечества. XX век. — {{М.}}, 1995. — С. 9.</ref>. 22 февралдә (7 март)завод администрацияһы локаут (временная остановка работы (или существенное сокращение объёмов производства предприятия работодателем с прекращением выплаты зарплаты) иғлан итә<ref group="К">Запрос 30 членов Государственной Думы председателю Совета министров, министрам Военному и Морскому по поводу прекращения работ на [[Кировский завод|Путиловском]] и [[Ижорский завод|Ижорском]] заводах, {{сс3|23.2.1917}} г. // Февральская революция 1917. Сборник документов и материалов. — {{М.}}, 1996. — С. 18.</ref>. бындай ҡарар Петроград эшселәре араһында хеҙмәттәшлек хәрәкәтен барлыҡҡа килтерә. === 1917 йыл башында социалистик партиялар === Февраль революцияһы большевистик етәкселек өсөн көтөлмәгән хәл булды. Тикшеренеүселәр Ричард Пайпс һәм Восленский Михаил Сергеевич, Ленин 1917 йылдың ғинуарында йәш швейцар социалистары алдында сығыш яһағанда, бәлки, хәл иткес инҡилапҡа беҙ барып етмәҫбеҙ, ә йәш быуын пролетар революцияһында еңеп сығыр, тип һөйләгән. РСДРП(б) Үҙәк Комитеты Урыҫ бюроһының Петроградтағы етәксеһе Шляпников Александр Гаврилович, йәшерен ойошманың бөтә төркөмдәре, ойошмалары 1917 йылдың яҡын айҙарында көрәш башлауға ҡаршы тигән<ref name="GELLER11">{{cite web|url=http://krotov.info/history/11/geller/gell_1917.html|author=Геллер М., Некрич А.|title=Россия в XX веке|accessdate=2011-02-03|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125150615/http://krotov.info/history/11/geller/gell_1917.html |date=2012-01-25 }}</ref>. Большевиктар партияһы [[1914 йыл]]да тыйыла, Дәүләт Думаһының 4-се саҡырылыш большевисик фракцияһы ноябрҙә ҡулға алына. Февраль революцияһы ваҡытында Петроградта РСДРП(б) Үҙәк Комитетының бер ағзаһы ла булмай — барыһы ла һөргөндә йә эмиграцияла була. Партиея етәкселеге (ҮК-тың сиктән аръяҡтағы Заграничное бюроһы) находилось в эмиграции, в России нелегально действовало Русское бюро ЦК, состав которого постоянно менялся вследствие арестов<ref>{{cite web|url=http://www.opentextnn.ru/history/rushist/sovigu/libraries/?id=3060|author=Зеленов М. В.|title=Становление аппарата ЦК и институт Секретаря ЦК РСДРП(б)-РКП(б) в 1917-1922 гг.|accessdate=2011-01-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130629223930/http://www.opentextnn.ru/history/rushist/sovigu/libraries/?id=3060|archivedate=2013-06-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629223930/http://www.opentextnn.ru/history/rushist/sovigu/libraries/?id=3060 |date=2013-06-29 }}</ref>. Во время февральских событий министр внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|А. Д. Протопопов]] арестовал находившихся в Петрограде членов Петроградского комитета {{s|РСДРП(б)}}, в связи с чем роль большевиков в произошедшем восстании была незначительной. Сразу после Февральской революции большевики являлись лишь третьей по влиятельности партией среди социалистов, насчитывая всего лишь около 24 тыс. членов (в Петрограде — только 2 тыс.) и составляли меньшинство в Советах. Наиболее влиятельной социалистической партией по состоянию на весну 1917 года являлись [[эсеры]], чей лозунг «социализации земледелия» соответствовал чаяниям основной массы крестьянства, ждавшей «чёрного передела» помещичьей земли. == Икмәк сыуалыштары. Инҡилаптың башы == Хлебные бунты в Петрограде стали логическим развитием кризисной ситуации в хлебозаготовках и на транспорте, обострившейся к концу 1916 года. 2 декабря 1916 года «Особое совещание по продовольствию» ввело [[Продразвёрстка|продразвёрстку]]. Несмотря на жёсткие меры, вместо запланированных 772,1 млн пудов хлеба в государственные закрома удалось собрать только 170 млн пудов<ref>''Погребинский А. П.'' Сельское хозяйство и продовольственный вопрос в России в годы первой мировой войны // Исторические записки. — 1950. — Т. 31., С. 57-58</ref>. Как результат, в декабре 1916 года нормы для солдат на фронте были уменьшены с 3 до 2 фунтов хлеба в день, а в прифронтовой полосе — до 1,5 фунтов<ref>''Брусилов А.'' Мои воспоминания. — М: 2001. — С. 199, 204. Цит. по: Нефедов С. А. [http://book.uraic.ru/elib/authors/nefedov/Science/Russia/Mono/Gl54.htm Демографически-структурный анализ социально-экономической истории России. Конец XV — начало XX века.] — Екатеринбург: Издательство УГГУ, 2005. — 543 с.</ref>. [[Хлебные карточки|Карточки на хлеб]] ввели в Москве, Киеве, Харькове, Одессе, Чернигове, Подольске, Воронеже, Иваново-Вознесенске и других городах. Тысячные толпы стояли в очередях за хлебом без уверенности отоварить свои карточки, а в таких городах, как Витебск, Полоцк, Кострома, население начало голодать<ref>''Нефедов С. А.'' [http://book.uraic.ru/elib/authors/nefedov/Science/Russia/Mono/Gl54.htm Демографически-структурный анализ социально-экономической истории России. Конец XV — начало XX века.] — Екатеринбург: Издательство УГГУ, 2005. — 543 с.</ref>. [[Файл:ColaDelPanPetrogrado1917.jpg|thumb|right|Петроградские «хвосты» зимой 1916—1917 годов]] Слухи о том, что в Петрограде также будут введены хлебные карточки, имели основание: в своих позднейших воспоминаниях бывший начальник Петроградского охранного отделения генерал [[Глобачёв, Константин Иванович|К. И. Глобачёв]] подтверждает, что «для урегулирования раздачи хлеба продовольственная комиссия решила перейти на карточную систему». В результате к концу февраля у хлебных лавок стали выстраиваться длинные очереди — «хвосты». Утверждение мемуариста, что «запас муки для продовольствия Петрограда был достаточный, и кроме того ежедневно в Петроград доставлялось достаточное количество вагонов с мукой», не соответствует известным данным: за декабрь 1916 — апрель 1917 года Петербургский и Московский районы не получили 71 % планового количества хлебных грузов, на 80 % эта непоставка объяснялась отсутствием груза и лишь на 10 % — неподачей вагонов<ref name="Kondr">Кондратьев Н. Д. Рынок хлебов и его регулирование во время войны и революции. М.: Наука, 1991. — с. 173. — См. тж.: Нефедов С. А. [http://book.uraic.ru/elib/authors/nefedov/Science/Russia/Mono/Gl54.htm Демографически-структурный анализ социально-экономической истории России.] — Екатеринбург: Издательство УГГУ, 2005.</ref>. В снабжении фронта наблюдалась та же картина: в ноябре 1916 года фронт получил 74 % требуемого продовольствия, в декабре — 67 %. 87 % недопоставки интендантских грузов в эти месяцы произошло по вине Министерства земледелия, и лишь 13 % — по вине железнодорожников<ref name="Kondr" />. Тем не менее, Глобачёв расценивает слухи о надвигающемся голоде и отсутствии хлеба как провокационные, «имевшие целью вызвать крупные волнения и беспорядки»<ref>''Глобачёв К. И.'' Правда о русской революции. Воспоминания бывшего начальника Петроградского охранного отделения // Вопросы истории. — 2002. — № 8-9. (c. 61)</ref>. По утверждению А. И. Солженицына, не только голод, а даже подлинный недостаток хлеба в Петрограде в те дни ещё не начинался, причём на многих заводах администрация вела снабжение продуктами сама{{sfn|Солженицын|1999}}. По мнению Г. Кинга и П. Вильсона, роль непосредственного организатора блокады поставок хлеба принадлежит активному участнику заговора против Николая II, одному из довоенных руководителей министерства путей сообщения [[Ломоносов, Юрий Владимирович|Ю. В. Ломоносову]]<ref>''Кинг Г., Вильсон П.'' Романовы. Судьба царской династии. — {{М.}}, ЭКСМО, 2005. — С. 111, см. примечание.</ref>, который в ходе революционных событий (28 февраля) вместе с инженером-путейцем [[Бубликов, Александр Александрович|А. А. Бубликовым]] взял под свой контроль железнодорожные пути на Петроград и приказал остановить царский поезд, вышедший из Ставки в Царское Село<ref>''Ломоносов Ю.'' Воспоминания о мартовской революции 1917 года. Стокгольм-Берлин. 1919</ref><ref>[http://www.ei1918.ru/russian_empire/807.html Февральский переворот. Захват Императорского поезда. 1/14 марта 1917 года. П. В. Мультатули]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref group="К">По решению Временного правительства, 8 марта 1917 г. А. А. Бубликов в составе делегации комиссаров Государственной Думы прибыл в Могилёв для ареста Николая II и препровождения его в Царское Село.</ref>. === 21 февраль (6 март) === По сообщениям газеты «[[Биржевые ведомости]]», {{OldStyleDate|6|марта||21|февраля}} на [[Петроградская сторона|Петроградской стороне]] начался разгром булочных и мелочных лавок, продолжавшийся затем по всему городу. Толпа окружила пекарни и булочные и с криками: «Хлеба, хлеба» двинулась по улицам. === 22 февраль (7 март). Батшаның Ставкаға китеүе === {{OldStyleDate|7|марта||22|февраля}} Николай II уезжает из Петрограда в [[Могилёв]] в [[Ставка Верховного главнокомандующего|Ставку Верховного главнокомандующего]]. Перед отъездом он получил заверения министра внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|А. Д. Протопопова]] о том, что ситуация в столице полностью под его контролем; арестовав в конце января членов Рабочей группы Центрального ВПК, занимавшихся подготовкой массовой демонстрации, запланированной на 14 февраля, день открытия новой сессии Госдумы, Протопопов был абсолютно уверен, что ему удалось подавить революцию в зародыше.<!-- Тем не менее, покидая столицу, Николай II подписал бланк указа о перерыве в работе Государственной думы, который он передал председателю Совета министров кн. Н. Д. Голицыну для использования в случае необходимости, вставив требуемую дату<ref name="tom1" />.--> === 23 февраля (8 марта). Начало революции === {{OldStyleDate|8|марта||23|февраля}} в 15<sup>00</sup> царский поезд прибыл в Могилёв. Тем временем в столице антивоенные митинги, начали стихийно перерастать в массовые стачки и демонстрации. Остановили производство работницы ткацкой Торшиловской фабрики, снарядного завода «Старый Парвиайнен». Участники совместного митинга с Выборгской набережной направились в центр Петрограда. На Лесном проспекте они встретили 3-тысячную демонстрацию рабочих завода «[[Ленинградский механический завод имени Карла Либкнехта|Новый Парвиайнен]]» и вместе с ними по Литейному (Александровскому) мосту прошли в центр города. Прекратили работу заводы «Старый Лесснер», «Новый Лесснер», «Айваз», «Эриксон», «Русский Рено», «Розенкранц», «Феникс», «Промет» и др. К вечеру на Невский проспект вышли рабочие Выборгской и Петроградской сторон (через Литейный проспект), Рождественского и Александро-Невского районов (со стороны Знаменской площади), Путиловского завода и Нарвского района (к Казанскому собору). Всего забастовало 128 тыс. человек. Колонны демонстрантов шли с лозунгами «Долой войну!», «Долой самодержавие!», «Хлеба!»<ref name="Петроград" />. [[Файл:ManifestaciónAFavorDeLaRepúblicaPetrogrado1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|right|Демонстрации на улицах Петрограда, март 1917 г.]] В центре города произошли первые стычки с казаками и полицией (1-й, 4-й, 14-й Донские казачьи полки, Гвардейский сводно-казачий полк, 9-й запасной кавалерийский полк, запасной батальон Кексгольмского полка)<ref name="Петроград" />. Согласно донесениям Охранного отделения, на Корпусной улице рабочие серьёзно избили полицейского надзирателя Вашева, на Нижегородской улице избит коллежский секретарь Гротиус. Забастовщики широко применяют тактику «снятия» соседних заводов, силой вынуждая их присоединиться к забастовке. Согласно [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]], Русское бюро ЦК и Петроградский комитет РСДРП(б) дали партийным организациям директиву максимально развивать начавшееся движение. Признаётся, однако, что у большевиков недоставало сил, чтобы в организационном отношении охватить весь массовый революционный поток<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Февральская буржуазно-демократическая революция 1917}}]. — {{М.}}: Советская энциклопедия. 1969—1978.]</ref>. Вечером состоялось совещание военных и полицейских властей Петрограда под председательством командующего Петроградским военным округом генерала [[Хабалов, Сергей Семёнович|С. С. Хабалова]]. Согласно докладу градоначальника генерала [[Балк, Александр Павлович|А. П. Балка]], наиболее решительно действовал 9-й запасной кавалерийский полк. В целом по итогам совещания ответственность за порядок в городе передана в руки военных. === 24 февраль (9 март) === {{OldStyleDate|9|марта||24|февраля}} началась всеобщая забастовка (свыше 214 тыс. рабочих на 224 предприятиях). Колонны демонстрантов прорывались через Литейный мост на левый берег Невы. Через Троицкий мост удалось пройти участникам демонстраций на Большом и Каменноостровском проспекте; через Тучков мост на Васильевский остров проникла часть рабочих Выборгской и Петроградской стороны, после чего местные рабочие также начали забастовку. К ним присоединились студенты университета и курсистки Высших женских (Бестужевских) курсов. Забастовка началась на предприятиях Нарвской и Московской застав, Невского и других районов<ref name="Петроград" />. В 12<sup>00</sup> Балк сообщил Хабалову, что полиция «не в состоянии остановить движение и скопление народа». Командующий направил к центру города солдат гвардейских запасных полков: Гренадёрского, Кексгольмского, Московского, Финляндского, 3-го стрелкового и др. Были перекрыты основные городские магистрали, усилена охрана правительственных зданий, почтамта, телеграфа, всех мостов и переходов через Неву<ref name="Петроград" />. Во второй половине дня начались непрерывные массовые митинги на Знаменской площади; здесь казаки отказались разгонять демонстрантов. Отмечались отдельные случаи нелояльного властям поведения казаков. В течение 23-24 февраля было избито 28 полицейских. [[Файл:Workers and soldiers of February Revolution.svg|thumb|300px|Численность рабочих, участвующих в стачечной борьбе, и солдат, перешедших на сторону восставших в Петрограде с 23 февраля по 1 марта (8 — 14 марта) 1917 года<ref>Великий Октябрь. Атлас. — {{М.}}: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1988. — С. 48.</ref>]] === 25 февраль (10 март) === С раннего утра были выставлены военно-полицейские заставы у Большого Охтинского, Литейного, Троицкого, Николаевского мостов. Патрулировались Смольнинская, Воскресенская, Дворцовая, Адмиралтейская набережные. К 10 часам утра к мостам подошли многотысячные колонны демонстрантов с Выборгской, Петроградской сторон, Васильевского острова, устремившиеся в центр города прямо по льду Невы. Бастовало около 305 тыс. человек на 421 предприятии. Демонстрации и митинги в районе Невского проспекта проходили под лозунгами «Долой царя!», «Долой правительство!», «Хлеб, мир, свобода!», «Да здравствует республика!». К демонстрантам присоединялись ремесленники, служащие, интеллигенция, студенчество<ref name="Петроград" />. Произошли столкновения с полицейскими и кавалеристами. В жандармов бросали ручные гранаты, петарды и бутылки. Были отдельные случаи стрельбы в демонстрантов. [[Николай II]] узнал о начале революции около 18<sup>00</sup> из двух параллельных источников — одно донесение поступило от Хабалова через начальника штаба Верховного главнокомандующего генерала [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеева]], второе пришло от министра внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|А. Д. Протопопова]] через дворцового коменданта [[Воейков, Владимир Николаевич|В. Н. Воейкова]]. Ознакомившись с обоими донесениями, царь потребовал телеграммой от Хабалова решительного прекращения беспорядков в столице. Ночью сотрудники охранного отделения произвели массовые аресты<ref name="БСЭ" /><ref name="Петроград" />. === 26 февраль (11 март) === [[Файл:Multitud2EnNevskyProspektMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|300px|right|Демонстрация на Невском проспекте]] С утра были разведены мосты через Неву, однако рабочие-демонстранты переходили реку по льду. Все силы войск и полиции были сосредоточены в центре, солдатам раздали патроны. Произошло несколько столкновений с полицией. Самый кровавый инцидент имел место на Знаменской площади, где рота лейб-гвардии Волынского полка открыла огонь по демонстрантам (только здесь было 40 убитых и 40 раненых). Огонь также открывался на углу Садовой улицы, вдоль Невского проспекта, Лиговской улицы, на углу 1-й Рождественской улицы и Суворовского проспекта. На пролетарских окраинах появились первые баррикады, рабочие захватывали предприятия. В стачке участвовали уже около 306,5 тыс. человек с 438 предприятий<ref name="Петроград" />. [[Файл:CañonesDominandoLitainaiProspektYSuPuenteMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|300px|Баррикада на [[Литейный проспект|Литейном проспекте]] около дома № 5]] В донесении Охранного отделения отмечалось: {{начало цитаты}} ''Во время беспорядков наблюдалось (как общее явление) крайне вызывающее отношение буйствовавших скопищ к воинским нарядам, в которые толпа в ответ на предложение разойтись бросала каменьями и комьями сколотого с улиц снега. При предварительной стрельбе войсками вверх толпа не только не рассеивалась, но подобные залпы встречала смехом. Лишь по применении стрельбы боевыми патронами в гущу толпы оказывалось возможным рассеивать скопища, участники коих, однако, в большинстве прятались во дворы ближайших домов и по прекращении стрельбы вновь выходили на улицу.'' {{конец цитаты}} [[Файл:Знаменская площадь во время февральской революции 1917 года.jpg|right|thumb|300px|Знаменская площадь во время Февральской революции]] Вечером на частном совещании у председателя Совета министров князя [[Голицын, Николай Дмитриевич|Н. Д. Голицына]] было принято решение объявить Петроград на осадном положении, однако властям даже не удалось расклеить соответствующие объявления, так как их срывали. Одно из последних донесений Охранного отделения приходит от полицейского провокатора Шурканова, внедрённого в РСДРП(б), {{OldStyleDate|11|марта||26|февраля}}, незадолго до разгрома здания Охранного отделения революционной толпой: {{начало цитаты}}''Движение вспыхнуло стихийно, без подготовки, и исключительно на почве продовольственного кризиса. Так как воинские части не препятствовали толпе, а в отдельных случаях даже принимали меры к парализованию начинаний чинов полиции, то массы получили уверенность в своей безнаказанности, и ныне, после двух дней беспрепятственного хождения по улицам, когда революционные круги выдвинули лозунги «долой войну» и «долой правительство», — народ уверился в мысли, что началась революция, что успех за массами, что власть бессильна подавить движение в силу того, что воинские части не сегодня-завтра выступят открыто на стороне революционных сил, что начавшееся движение уже не стихнет, а будет без перерыва расти до конечной победы и государственного переворота<ref>Былое, 1918. — № 1 (29). — С. 173—174. Цитируется по: ''Ричард Пайпс.'' Русская революция. Агония старого режима 1905—1917</ref>.''{{конец цитаты}} В 17<sup>00</sup> царь получил паническую телеграмму от председателя Думы [[Родзянко, Михаил Владимирович|М. В. Родзянко]], утверждавшую, что «в столице анархия» и «части войск стреляют друг в друга». Вероятно, телеграмма была связана с произошедшим в этот день бунтом 4-й роты запасного батальона лейб-гвардии Павловского полка, участвовавшего в разгонах рабочих демонстраций. Солдаты открыли огонь по полиции и по собственным офицерам. В тот же день мятеж был подавлен силами Преображенского полка. Часть солдат дезертировала с оружием. Военный министр [[Беляев, Михаил Алексеевич|Беляев]] предлагал отдать виновных в мятеже под трибунал и казнить, однако Хабалов не решился на столь жёсткие меры, ограничившись только арестом. Ричард Пайпс называет это «фатальным слабоволием» и обращает внимание на то, что большевики в подобных обстоятельствах не останавливались перед расстрелами. Тем временем царь отказывается как-либо реагировать на первую телеграмму Родзянко, сказав министру императорского двора [[Фредерикс, Владимир Борисович|В. Б. Фредериксу]]: «''опять этот толстяк Родзянко пишет мне всякий вздор''». Вечером {{OldStyleDate|11|марта||26|февраля}}, после произошедших в городе массовых расстрелов участников демонстраций, что, несомненно, должно было вызвать вопросы и возмущение в Думе, председатель Совета министров кн. [[Голицын, Николай Дмитриевич|Н. Д. Голицын]] решил объявить перерыв в работе Государственной думы и Государственного совета до апреля, доложив об этом Николаю II. Высочайший указ о роспуске правительствующего Сената был сообщён немедленно по телефону председателю Государственной думы М. В. Родзянко, а на следующее утро — всем членам Думы на её официальном заседании<ref name="tom1" />. Поздно вечером Родзянко реагирует на устранение «''последнего оплота порядка''» ещё одной телеграммой в Ставку с требованием отменить указ о роспуске Думы и сформировать «''[[Ответственное правительство|ответственное министерство]]''» — в противном случае, по его словам, если революционное движение перебросится в армию, «''крушение России, а с ней и династии, неминуемо''». Копии телеграммы были разосланы командующим фронтами с просьбой поддержать перед царём это обращение. На эти панические телеграммы Родзянко Ставка, однако, не отреагировала<ref name="telegrams" />. --> <!-- == Ҡораллы ихтилал һәм инҡилап == В условиях массовых беспорядков судьба империи всецело зависела от лояльности войск, численность которых в Петрограде составляла около 160 тыс. Помимо них в городе находилось всего лишь 3,5 тыс. полицейских и несколько казачьих сотен. {{OldStyleDate|18|февраля||5}} Петроградский военный округ был выделен из состава Северного фронта в самостоятельную единицу, командующий округом генерал С. С. Хабалов получил широкие полномочия в борьбе с нараставшим революционным движением. Как отмечает доктор исторических наук [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефёдов]], царское правительство, вопреки распространённому мнению, предвидело «неизбежные волнения», разработав в январе-феврале 1917 года план борьбы с возможными массовыми беспорядками. Однако этот план не предусматривал массового мятежа дислоцированных в Петрограде запасных батальонов гвардейских полков. В общих чертах план подавления надвигавшейся революции был составлен к середине января 1917 года, за его основу был взят опыт успешного подавления революции 1905 года. Согласно этому плану, полиция, жандармерия и дислоцированные в столице войска были расписаны по районам под единым командованием особо назначенных штаб-офицеров. Основной опорой правительства должны были стать петроградские полицейские (3500 человек) и учебные команды запасных батальонов, насчитывавшие около 10 тыс. из 160-тысячного гарнизона. Особые усилия предпринимались также для изоляции солдат от городского населения, однако информация о происходящих событиях всё равно просачивалась, в частности, через часовых. Делались также и попытки изолировать солдат от собственного оружия, поместив его в отдельные оружейные комнаты под охраной учебных команд. Эти расчёты также не оправдались: с началом революции восставшие солдаты начали массово захватывать это оружие. Как указывает [[Ричард Пайпс]], {{начало цитаты}} ''Понять случившееся [в феврале 1917 года] невозможно, не приняв во внимание состав и условия содержания Петроградского гарнизона. Гарнизон состоял, собственно, из новобранцев и отставников, зачисленных в пополнение ушедших на фронт запасных батальонов гвардейских полков, квартировавшихся в мирное время в Петрограде. Перед отправкой на фронт им предстояло в течение нескольких недель проходить общую военную подготовку. Численность сформированных с этой целью учебных частей превосходила всякую допустимую норму: в некоторых резервных ротах было более 1000 солдат, а встречались батальоны по 12-15 тыс. человек; в общей сложности 160 тыс. солдат были втиснуты в казармы, рассчитанные на 20 тыс.'' {{конец цитаты}} Похожего мнения придерживался находившийся в момент событий в царской свите генерал [[Дубенский, Дмитрий Николаевич|Дмитрий Дубенский]]: {{начало цитаты}} ''Как на причину быстрого перехода войск на сторону бунтовавших рабочих и черни указывали в Ставке на крайне неудачную мысль и распоряжение бывшего военного министра Поливанова держать запасные гвардейские батальоны в самом Петрограде в тысячных составах. Были такие батальоны, которые имели по 12-15 тысяч. Все это помещалось в скученном виде в казармах, где люди располагались для спанья в два, три и четыре яруса.'' … ''Вместе с тем, однако, получились известия, что некоторые роты, как например, Павловского, Волынского, Кексгольмского запасных батальонов, держались в первые два дня стойко. Удивлялись, что генерал Хабалов не воспользовался такими твёрдыми частями, как Петроградские юнкерские училища, в которых в это время сосредоточивалось несколько тысяч юнкеров.'' {{конец цитаты}} === 27 февраль (12 март). Ҡораллы ихтилал. Яңы власть органдарының барлыҡҡа килеүе === {{See also|Бои отряда Кутепова с восставшими в Петрограде 27 февраля 1917 года}} [[Файл:Старший фельдфебель Кирпичников Тимофей Иванович (март 1917).jpg|thumb|«Первый солдат революции» старший унтер-офицер [[Кирпичников, Тимофей Иванович|Тимофей Кирпичников]]]] {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} в Петрограде началось вооружённое восстание. Подняла мятеж учебная команда запасного батальона [[Волынский лейб-гвардии полк|Волынского полка]] в числе 600 человек во главе со старшим [[унтер-офицер]]ом [[Кирпичников, Тимофей Иванович|Тимофеем Кирпичниковым]]. Солдаты убили командира<ref>[https://rg.ru/2017/02/10/rodina-volynskij-polk.html Андрей Смирнов. Час «Мордобоя»]</ref>, выпустили арестованных из гауптвахты, начали «снимать» соседние части, вынуждая их также присоединиться к восстанию. Часть офицеров этих частей разбежалась, а некоторые были убиты. [[Файл:RuinasDelPalacioDeJusticiaEnPetrogrado--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|right|Сожжённое здание Окружного суда]] Вооружённые солдаты вышли к [[Литейный проспект|Литейному проспекту]], где соединились с бастующими рабочими Петроградского орудийного и патронного заводов. Восставшие захватили артиллерийские орудия из мастерских Орудийного завода. Нападениям подверглись тюрьмы, из которых толпа освобождала заключённых. Собравшиеся на Литейном проспекте подожгли здание Окружного суда ([[Шпалерная улица]], 23). С Литейного проспекта огромная толпа рабочих, солдат, молодёжи и городских жителей направилась к самой большой петроградской тюрьме «[[Кресты]]», где содержалось около двух тысяч заключённых. Находившийся на их пути [[Литейный мост|Литейный (Александровский) мост]] был блокирован заставой 4-й роты Московского полка с пулемётами. Солдаты, однако, расступились и пропустили толпу, а потом присоединились к ней. Толпа с Литейного проспекта перешла на [[Выборгская сторона|Выборгскую сторону]]. Одновременно на Выборгской стороне к Финляндскому вокзалу шли демонстрации с Большого Сампсониевского и [[Кондратьевский проспект|Безбородкинского]] проспектов. Тридцатитысячная толпа заполнила площадь перед [[Финляндский вокзал|Финляндским вокзалом]]. Здесь начались новые митинги и выступления ораторов, в том числе большевиков<ref name="tom1" />. На улицы вышли рабочие [[Петроградская сторона|Петроградской стороны]] (их сдерживала сильная застава у [[Троицкий мост (Санкт-Петербург)|Троицкого моста]]), Нарвского, Петергофского, Александро-Невского и других районов Петрограда (всего свыше 385 тыс. рабочих с 869 предприятий). С присоединением солдатской массы (утром 25 тыс., к вечеру около 67 тыс. солдат) движение стало приобретать общенародный характер. Один поток демонстрантов вышел на [[Большой Сампсониевский проспект]], где к восставшим присоединились солдаты Московского полка, перешёл по [[Гренадерский мост|Гренадерскому мосту]] через [[Большая Невка|Большую Невку]], там к нему присоединились солдаты Гренадерского полка. По [[Каменноостровский проспект|Каменноостровскому проспекту]] восставшие прошли к Троицкому мосту, во второй половине дня смяли здесь заставу и открыли движение в центр Петрограда с Петроградской стороны<ref name="Петроград" />. [[Файл:Miting-gosduma-1917.jpg|thumb|right|Толпа перед Таврическим дворцом]] В то же время большая часть солдат и рабочих отправилась по [[Арсенальная набережная|Арсенальной набережной]] к расположенным рядом «Крестам». Охрана тюрьмы пыталась оказать сопротивление, но оно было мгновенно сломлено. Все узники были освобождены. Среди них оказались [[Гвоздев, Кузьма Антонович|Кузьма Гвоздев]], [[Бройдо, Марк Исаевич|Марк Бройдо]], [[Богданов, Борис Осипович|Борис Богданов]] и другие меньшевики-оборонцы — члены Рабочей группы при [[Центральный военно-промышленный комитет|Центральном Военно-промышленном комитете]], арестованные в конце января 1917 года за организацию демонстрации в поддержку Государственной думы. Толпа восторженно приветствовала их как героев-революционеров. Они же, заявив, что теперь главная задача восставших — оказать поддержку Государственной думе, повели огромную массу солдат и рабочих к [[Таврический дворец|Таврическому дворцу]] — резиденции Государственной думы<ref name="tom1" />. Приблизительно к 14:00 тысячи солдат пришли к Таврическому дворцу и заняли его. Дума оказалась в двусмысленной ситуации: с одной стороны, она получила указ Николая II о собственном роспуске и опасалась подхода к Петрограду предполагаемой «карательной экспедиции». С другой же стороны, она оказалась осаждена толпой революционных солдат и рабочих. В результате депутаты (за исключением правых партий) решили, формально подчинившись указу о роспуске, собраться под видом «частного совещания». Частное совещание членов Думы поручило Совету старейшин выбрать Временный комитет членов Думы и определить дальнейшую роль Государственной думы в начавшихся событиях. Днём 27 февраля на заседании Совета старейшин был сформирован орган власти — [[Временный комитет Государственной думы]] («Комитет членов Государственной думы для водворения порядка в столице и для сношения с лицами и учреждениями»), в состав которого вошли октябрист [[Родзянко, Михаил Владимирович|Михаил Родзянко]] (председатель), члены «Прогрессивного блока» [[Некрасов, Николай Виссарионович|Николай Некрасов]], [[Коновалов, Александр Иванович (политик)|Александр Коновалов]], [[Дмитрюков, Иван Иванович|Иван Дмитрюков]], [[Шульгин, Василий Витальевич|Василий Шульгин]], [[Шидловский, Сергей Илиодорович|Сергей Шидловский]], [[Милюков, Павел Николаевич|Павел Милюков]], [[Караулов, Михаил Александрович|Михаил Караулов]], [[Львов, Владимир Николаевич (1872)|Владимир Львов]], [[Ржевский, Владимир Алексеевич|Владимир Ржевский]], [[Ефремов, Иван Николаевич|Иван Ефремов]], а также меньшевик [[Чхеидзе, Николай Семёнович|Николай Чхеидзе]] и «трудовик» [[Керенский, Александр Фёдорович|Александр Керенский]]<ref name="Петроград" />. Как позднее писал [[Милюков, Павел Николаевич|Павел Милюков]], «вмешательство Государственной думы дало уличному и военному движению центр, дало ему знамя и лозунг и тем превратило восстание в революцию, которая кончилась свержением старого режима и династии»<ref name="милюков">''Милюков П. Н.'' Война и вторая революция. Пять дней революции (27 февраля — 3 марта) // Страна гибнет сегодня. Воспоминания о Февральской революции 1917 г. / Сост., послесл., прим. С. М. Исхакова. — М.: Книга, 1991.</ref>. В это же время прибывшие к Таврическому дворцу члены Рабочей группы ЦВПК совместно с уже находившимися там членами меньшевистской фракции Государственной думы приступили к обсуждению плана дальнейших действий. Было высказано предложение немедленно организовать ''Совет рабочих депутатов'', подобный органу, существовавшему в период Первой русской революции. Из меньшевиков — членов фракции и Рабочей группы — выделилось инициативное ядро, которое пополнили журналисты и члены социалистических партий, явившиеся в Таврический дворец с толпой. Так был образован ''Временный исполнительный комитет [[Петросовет]]а'', в который вошли [[Гвоздев, Кузьма Антонович|Кузьма Гвоздев]], [[Богданов, Борис Осипович|Борис Богданов]] (меньшевики, лидеры рабочей группы ЦВПК), Чхеидзе, [[Скобелев, Матвей Иванович|Матвей Скобелев]] (депутаты Государственной думы от фракции меньшевиков), [[Капелинский, Наум Юрьевич|Наум Капелинский]], [[Шехтер, Константин Сергеевич|Константин Гриневич (Шехтер)]] (меньшевики-интернационалисты), [[Соколов, Николай Дмитриевич|Николай Соколов]], [[Эрлих, Хенрих Моисеевич|Хенрих Эрлих]]<ref name="Петроград" /><ref name="tom1" />. В тот же день Бюро ЦК РСДРП опубликовало манифест «Ко всем гражданам России», в котором призвало к созданию Временного революционного правительства, установлению демократической республики, введению 8-часового рабочего дня, конфискации помещичьих земель, прекращению империалистической войны<ref name="Петроград" />. [[Файл:Полковник Кутепов.jpg|thumb|right|Один из немногих офицеров, [[Бои отряда Кутепова с восставшими в Петрограде 27 февраля 1917 года|активно выступивших в поддержку царя]] во время Февральской революции, полковник [[Кутепов, Александр Павлович|Александр Кутепов]]]] Генерал Хабалов попытался организовать сопротивление революционерам, сформировав под командованием [[Кутепов, Александр Павлович|полковника Кутепова]] сводный отряд численностью до 1 тыс. человек, однако, после [[Бои отряда Кутепова с восставшими в Петрограде 27 февраля 1917 года|нескольких боестолкновений]] с толпой, ввиду огромного численного превосходства вооружённых рабочих, к концу дня 27 февраля был вынужден прекратить сопротивление мятежникам. В тот же день {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} около 16<sup>00</sup> члены царского правительства собрались на своё последнее заседание в [[Мариинский дворец (Санкт-Петербург)|Мариинском дворце]]. На заседании было решено направить Николаю II в Могилёв телеграмму, где указывалось, что Совет министров не может справиться с создавшимся в стране положением, предлагает себя распустить и назначить председателем лицо, пользующееся общим доверием, — составить «[[ответственное правительство|ответственное министерство]]». Кроме того, правительство отправило в отставку министра внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|Александра Протопопова]] как вызывавшего особое раздражение оппозиции. На практике это привело только к ещё большему параличу царского правительства. Во второй половине дня под контролем властей оставались Василеостровский район и Адмиралтейская часть<ref name="Петроград" />. Тем временем вооружённое восстание уже начало распространяться за пределы Петрограда. Взбунтовался Первый пулемётный запасной полк в Ораниенбауме и, убив 12 своих офицеров, самовольно выдвинулся в Петроград. По городу начались погромы полицейских участков, убийства полицейских и офицеров, грабежи и мародёрства. Толпа сожгла дом министра императорского двора [[Фредерикс, Владимир Борисович|Владимира Фредерикса]] как «немецкий» (на самом деле Фредерикс был шведом). Вечером было разгромлено Петроградское охранное отделение. [[Файл:First proklamation of Petrograd Soviet 1917.jpg|right|thumb|220px|Воззвание Исполкома Петросовета. 27 февраля (12 марта) 1917]] Вечером в Таврическом дворце был избран Исполком Петроградского совета рабочих депутатов (с 1 марта Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов), руководство в нём осуществляли эсеры и меньшевики. {{начало цитаты}} «День» Воскресенье, 5 марта 1917 г. 27-го же организован был Совет Рабочих и Солдатских Депутатов, выпустивший первое свое воззвание к гражданам столицы. Видя, что революция победила, и что царь не принимает никакого решения, кн. Голицын подал в отставку. {{конец цитаты}} В Ставке окончательно осознали всю серьёзность событий около 19:00, после получения донесений из Петрограда от генерала Хабалова и военного министра Беляева. Кроме того, в 14:00 было получено донесение премьер-министра князя Голицына, сообщавшее, что правительство собирается уйти в отставку и готово уступить место «[[ответственное правительство|ответственному министерству]]» во главе с князем Львовым или Родзянко. Князь Голицын рекомендовал ввести военное положение и назначить ответственным за безопасность популярного генерала с боевым опытом. Восстание столичного гарнизона сильно осложнило положение царя, однако в распоряжении Николая II как Верховного главнокомандующего всё ещё находилась многомиллионная армия на фронте. Генерал Алексеев, доложив Николаю II о развитии ситуации в Петрограде, предложил для восстановления спокойствия в столице направить туда сводный отряд во главе с начальником, наделённым чрезвычайными полномочиями. Император распорядился выделить по одной бригаде пехоты и по бригаде кавалерии от [[Северный фронт (Первая мировая война)|Северного]] и [[Западный фронт (Первая мировая война, Россия)|Западного фронтов]], назначив начальником 66-летнего генерал-адъютанта [[Иванов, Николай Иудович|Николая Иванова]]. Николай II приказал ему направиться во главе Георгиевского батальона (охранявшего Ставку) в Царское Село для обеспечения безопасности императорской фамилии, а затем, в качестве нового командующего [[Петроградский военный округ|Петроградским военным округом]], взять на себя командование войсками, которые предполагалось перебросить для него с фронта. При этом в первый день восстания речь в Ставке шла лишь об усилении Петроградского гарнизона «прочными полками» с фронта. Позднее, когда остатки верных правительству подразделений гарнизона капитулировали, началась подготовка военной операции против столицы в целом<ref name="бума">''Кондаков Ю.'' [https://web.archive.org/web/20070929103119/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=13564 «Бумажный» поход генерала Н. И. Иванова на Петроград].</ref>. Всем министрам царского правительства предписано исполнять его указания. Западный фронт сообщил генералу Алексееву о подготовке к отправке в течение 28 февраля — 2 марта 34-го Севского и 36-го Орловского пехотных полков, 2-го гусарского Павлоградского и 2-го Донского казачьего полков; Северный фронт выделил 67-й Тарутинский и 68-й Бородинский пехотные полки, 15-й уланский Татарский и 3-й Уральский казачий полки<ref name="telegrams" />. Общая численность сил, выделенных для участия в «карательной экспедиции», позднее оценивалась в 40-50 тысяч, при том что численность восставшего Петроградского гарнизона оценивалась в 160 тысяч. При самых благоприятных обстоятельствах «ударный кулак» под Петроградом мог быть собран не ранее 3 марта. В действительности, даже продвижение войск Северного фронта было сорвано необходимостью пропустить царские поезда. В итоге к 2 марта в досягаемости генерала Иванова был только Тарутинский полк, но и к нему Георгиевскому батальону так и не удалось прорваться<ref name="бума" />. Тем временем Николай II через дворцового коменданта генерала Воейкова связался по прямому проводу с дворцом в Царском селе. Переговоры продолжались более трёх часов<ref name="Sergeevski">''Сергеевский Б. Н.'' [http://ia311028.us.archive.org/3/items/kadetskaiaperekl38858800/kadetskaiaperekl38858800.pdf Пережитое : Отречение] // Кадетская перекличка. — № 38 (1985).</ref>. Из Ставки было приказано передать Александре Фёдоровне, что император выедет в Царское Село той же ночью<ref name="катков гл12" />. Примерно в половине одиннадцатого вечера со Ставкой связался по прямому проводу брат Николая II, великий князь [[Михаил Александрович (сын Александра III)|Михаил Александрович]]. Днём он приехал в столицу по просьбе Родзянко, который, видя, как разворачиваются события, и не получив ответа на настоятельные телеграммы Николаю II и обращения к главнокомандующим фронтами, предпринял последнюю попытку сохранить монархию — он предложил великому князю Михаилу взять на себя диктаторские полномочия в Петрограде на то время, пока Николай II не вернётся из Ставки, немедленно отправить в отставку существующее правительство и потребовать по телеграфу от Николая II манифеста об ответственном министерстве. Переговоры в Мариинском дворце длились долго — великий князь заявлял, что у него отсутствуют такие полномочия. В ходе последовавшей по просьбе великого князя Михаила встречи с председателем Совета министров [[Голицын, Николай Дмитриевич|Николаем Голицыным]] последний заявил, что сам он уже подал прошение об отставке, но пока она не принята, он не вправе передать кому-либо принадлежащую ему власть. Несмотря на уговоры Родзянко и сопровождавших его думцев, великий князь отказался что-либо предпринимать, не заручившись согласием царствующего брата<ref name="катков гл11">''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html#otrech Гл. 11. Корабль, идущий ко дну.] // Февральская революция. / пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко — М.: Русский путь, 1997. — 419 с.</ref><ref>{{книга|автор=[[Хрусталёв, Владимир Михайлович|Хрусталёв В. М.]]|заглавие=Великий князь Михаил Александрович|место=М.|издательство=Вече|год=2008|страниц=544|серия=Царский дом|isbn=978-5-9533-3598-0|ref=Хрусталёв В. М.}}</ref>. Разговаривая с генералом Алексеевым, Михаил просил передать императору его твёрдое убеждение о необходимости немедленной смены правительства и назначения новым главой правительства князя Львова. Алексеев доложил о разговоре императору, но тот ответил, что ввиду чрезвычайных обстоятельств отменить свой отъезд не может, а вопрос о смене правительства придётся отложить до прибытия в Царское Село<ref name="telegrams" />. Через час после разговора с братом Николай II направил князю Голицыну телеграмму:<blockquote>О главном военном начальнике для Петрограда мною дано повеление начальнику моего штаба с указанием немедленно прибыть в столицу. То же и относительно войск. Лично вам предоставляю все необходимые права по гражданскому управлению. Относительно перемен в личном составе при данных обстоятельствах считаю их недопустимыми.</blockquote> Тем временем в Петрограде члены Совета министров, не дождавшись ответа монарха, разошлись, и правительство фактически прекратило своё существование. Вечером, опасаясь, что [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов]], созданный в тот же день, может объявить себя новой государственной властью, [[Временный комитет Государственной думы]] объявил, что берёт власть в свои руки. Позднее по этому поводу Милюков писал: <blockquote>К вечеру 27 февраля, когда выяснился весь размер революционного движения, Временный комитет Государственной думы решил сделать дальнейший шаг и взять в свои руки власть, выпадавшую из рук правительства. Решение это было принято после продолжительного обсуждения… Все ясно сознавали, что от участия или неучастия Думы в руководстве движением зависит его успех или неудача. До успеха было ещё далеко: позиция войск не только вне Петрограда и на фронте, но даже и внутри Петрограда и в ближайших его окрестностях далеко ещё не выяснилась. Но была уже ясна вся глубина и серьёзность переворота, неизбежность которого сознавалась … и ранее; и сознавалось, что для успеха этого движения Государственная дума много уже сделала своей деятельностью во время войны — и специально со времени образования Прогрессивного блока. Никто из руководителей Думы не думал отрицать большой доли её участия в подготовке переворота. Вывод отсюда был тем более ясен, что … кружок руководителей уже заранее обсудил меры, которые должны были быть приняты на случай переворота. Намечен был даже и состав будущего правительства. Из этого намеченного состава кн. Г. Е. Львов не находился в Петрограде, и за ним было немедленно послано. Именно эта необходимость ввести в состав первого революционного правительства руководителя общественного движения, происходившего вне Думы, сделала невозможным образование министерства в первый же день переворота. В ожидании, когда наступит момент образования правительства, Временный комитет ограничился лишь немедленным назначением комиссаров из членов Государственной думы во все высшие правительственные учреждения для того, чтобы немедленно восстановить правильный ход административного аппарата.<ref name="милюков" /></blockquote> В Петрограде примерно в 23:00 революционеры арестовали председателя Госсовета [[Щегловитов, Иван Григорьевич|Ивана Щегловитова]]. В 00:55 поступила телеграмма от генерала Хабалова: <blockquote>Прошу доложить Его Императорскому Величеству, что исполнить повеление о восстановлении порядка в столице не мог. Большинство частей, одни за другими, изменили своему долгу, отказываясь сражаться против мятежников. Другие части побратались с мятежниками и обратили своё оружие против верных Его Величеству войск. Оставшиеся верными долгу весь день боролись против мятежников, понеся большие потери. К вечеру мятежники овладели большей частью столицы. Верными присяге остаются небольшие части разных полков, стянутые у Зимнего дворца под начальством генерала Занкевича, с коими буду продолжать борьбу.</blockquote> --> <!-- === 28 февраль (13 март) === [[Файл:MarchRevolutionShootingInPetrograd--nsillustratedwar04londuoft.jpeg|thumb|400px|right|Уличные бои в Петрограде]] В ночь на {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} [[Временный комитет Государственной думы]] объявил, что берёт власть в свои руки, ввиду прекращения правительством Голицына своей деятельности. Родзянко направил соответствующую телеграмму генералу Алексееву, командующим фронтами и флотами:<blockquote>Временный Комитет членов Государственной думы сообщает вашему высокопревосходительству, что ввиду устранения от управления всего состава бывшего Совета Министров правительственная власть перешла в настоящее время к Временному Комитету Государственной Думы<ref name="telegrams">[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.]</ref>.</blockquote> В 08:25 генерал Хабалов отправил в Ставку телеграмму: «Число оставшихся верных долгу уменьшилось до 600 человек пехоты и до 500 чел. всадников при 13 пулемётах и 12 орудиях с 80 патронами всего. Положение до чрезвычайности трудное». В 09:00—10:00 он, отвечая на вопросы генерала Иванова, сообщил, что в его распоряжении, в здании Главного адмиралтейства, «четыре гвардейских роты, пять эскадронов и сотен, две батареи. Прочие войска перешли на сторону революционеров или остаются, по соглашению с ними нейтральными. Отдельные солдаты и шайки бродят по городу, стреляя в прохожих, обезоруживая офицеров…Все вокзалы во власти революционеров, строго ими охраняются…Все артиллерийские заведения во власти революционеров…»<ref name="telegrams" />. В течение дня Временный комитет назначил генерала Лавра Корнилова командующим войсками Петроградского округа и разослал своих комиссаров во все министерства<ref name=autogenerated5 />. Однако у Временного комитета в борьбе за власть уже имелся конкурент в лице Временного исполкома Петроградского Совета рабочих депутатов (Петросовета). Его ядром стали освобождённые революционными солдатами члены Рабочей группы ЦВПК, в первую очередь меньшевики — председательствующий Рабочей группы Кузьма Гвоздев и секретарь Борис Богданов. Ещё {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} Исполком распространил по заводам и солдатским частям листовки с призывом выбирать своих депутатов и направлять их к 19:00 в Таврический дворец. Уже в 21:00 в левом крыле Таврического дворца началось первое заседание [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов|Петроградского Совета рабочих депутатов]] во главе с меньшевиком Николаем Чхеидзе, заместителями которого стали [[Трудовая группа|трудовик]] [[Керенский, Александр Фёдорович|Александр Керенский]] и меньшевик Матвей Скобелев. Все трое были депутатами Госдумы и масонами. [[Файл:ArrestoDePolicíaPorSoldadosMarzo1917.png|thumb|right|Арестованный полицейский под конвоем революционных солдат на улицах Петрограда]] На следующий день {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} вооружённые рабочие и солдаты открыли путь на Васильевский остров. Здесь восстали 180-й пехотный полк, Финляндский полк. К восставшим присоединились матросы 2-го Балтийского флотского экипажа и крейсера «Аврора», стоявшего на ремонте у Франко-Русского завода в районе Калинкина моста<ref name="Петроград" />. Революционные солдаты окончательно подавили сопротивление Самокатного батальона. К полудню была взята Петропавловская крепость. Гарнизон крепости вместе с артиллерией перешёл на сторону революции. В 12:00 революционеры предъявили генералу Хабалову ультиматум: под угрозой артиллерийского обстрела орудиями Петропавловской крепости оставить Адмиралтейство. Генерал Хабалов вывел остатки правительственных войск из здания Главного Адмиралтейства и перевёл их в Зимний дворец, который вскоре был занят войсками, посланными Временным комитетом и Исполкомом Петросовета. Правительственные войска перешли на сторону восставших (в этот день в движении участвовали 394 тысяч человек с 899 предприятий и 127 тысяч солдат)<ref name="Петроград" />. Единственной верной царю силой фактически оказалась только петроградская полиция; однако она насчитывала всего лишь около 3,5 тысяч и не смогла ничего противопоставить революционным солдатам. [[Файл:Izvestiya 28feb1917 app.jpg|right|thumb|250px|Приложение к первому выпуску газеты «Известия», содержащее Манифест РСДРП к гражданам России]] К 5:00 28 февраля императорские поезда покинули Могилёв. Поездам предстояло преодолеть около 950 вёрст по маршруту Могилёв — Орша — Вязьма — Лихославль — Тосно — Гатчина — Царское Село, но, как показали дальнейшие события, им не суждено было попасть к месту назначения. К утру 1 марта литерные поезда смогли добраться через [[Бологое]] лишь до [[Малая Вишера|Малой Вишеры]], где они были вынуждены развернуться и отправиться обратно на Бологое, откуда лишь к вечеру 1 марта прибыли в [[Псков]], где находился штаб Северного фронта. С отъездом Верховный главнокомандующий оказался фактически на сорок часов отрезан от своей Ставки. За это время события в Петрограде фактически закончились победой восставших. В 11:15 уже бывший министр внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|Александр Протопопов]] сам явился в Таврический дворец и был арестован революционерами. В тот же день первые революционные части начинают появляться в [[Пушкин (город)|Царском Селе]], где в это время находилась императрица. В сложившейся ситуации на первое место всё больше выходит настроение царского генералитета, его готовность организовать подавление революции. В этих обстоятельствах ключевыми фигурами становятся командующие фронтами и флотами и в первую очередь — начальник штаба Верховного главнокомандующего генерал Алексеев. Он фактически являлся главой армии. Утром {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} Родзянко разрешил думскому депутату [[Бубликов, Александр Александрович|Александру Бубликову]] взять под свой контроль министерство путей сообщения в качестве комиссара Временного комитета Государственной думы. Помимо самих железных дорог, министерство обладало собственной телеграфной сетью, независимой от МВД. С отрядом из двух офицеров и нескольких солдат Бубликов арестовал министра путей сообщения и в 13:50 разослал по всей территории Российской империи телеграмму:<blockquote> По всей сети. Всем начальствующим. Военная. По поручению Комитета Государственной Думы сего числа занял Министерство путей сообщения и объявляю следующий приказ председателя Государственной Думы: «Железнодорожники! Старая власть, создавшая разруху во всех областях государственной жизни, оказалась бессильной. Комитет Государственной Думы взял в свои руки создание новой власти. Обращаюсь к вам от имени Отечества — от вас теперь зависит спасение Родины. Движение поездов должно поддерживаться непрерывно с удвоенной энергией. Страна ждет от вас больше, чем исполнение долга, — ждет подвига… Слабость и недостаточность техники на русской сети должна быть покрыта вашей беззаветной энергией, любовью к Родине и сознанием своей роли транспорта для войны и благоустройства тыла»<ref>[http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/revolucija_bez_gerojev_204.htm Революция без героев / Территория истории<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. </blockquote> Эта телеграмма имела особо важное значение, так как благодаря ей о начавшихся событиях узнали в российских городах далеко за пределами Петрограда. Однако окончательно всё население, включая самые отдалённые деревни, узнало о революции только к апрелю. Всем начальникам железнодорожных станций Временный комитет приказал сообщать обо всех воинских поездах, направляющихся в Петроград, и не выпускать их со станций<ref name="telegrams" />, запрещалось движение воинских поездов на 250 вёрст вокруг Петрограда. Военный министр Беляев, который всё ещё имел связь со Ставкой, предложил немедленно передать управление железными дорогами заместителю министра путей сообщения при Ставке генералу Кислякову. Однако Кисляков убедил Алексеева отказаться от этого решения<ref name="катков гл12">''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html#otrech Гл. 12. Отречение]. // Февральская революция. / пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко. — М.: Русский путь, 1997. — 419 с.</ref>. Как указывает Катков, контроль над железными дорогами в этот момент был делом первостепенной важности. Снабжение больших городов и армии полностью зависело от работы железнодорожной сети. Оставляя железные дороги под контролем комиссара Бубликова, Алексеев лишал себя важнейшего орудия власти, которое при тех критических обстоятельствах вполне могло быть им использовано в решении политического кризиса. Это также впоследствии дало повод для обвинений Алексеева в двурушничестве и прямом заговоре<ref name="катков гл12" />. В 13:00 прибывший в [[Орша|Оршу]] Николай II получил телеграмму от группы из 23 выборных членов [[Государственный совет Российской империи|Государственного совета]]: <blockquote>Вследствие полного расстройства транспорта и отсутствия подвоза необходимых материалов, остановились заводы и фабрики. Вынужденная безработица и крайнее обострение продовольственного кризиса, вызванного тем же расстройством транспорта, довели народные массы до отчаяния. Это чувство ещё обострилось тою ненавистью к правительству и теми тяжкими подозрениями против власти, которые глубоко запали в народную душу. Все это вылилось в народную смуту стихийной силы, а к этому движению присоединяются теперь и войска…Мы почитаем последним и единственным средством решительное изменение Вашим Императорским Величеством направления внутренней политики, согласно неоднократно выраженным желаниям народного представительства, сословий и общественных организаций, немедленный созыв законодательных палат, отставку нынешнего Совета министров и поручение лицу, заслуживающему всенародного доверия, представить Вам, Государь, на утверждение список нового кабинета, способного управлять страною в полном согласии с народным представительством<ref name="telegrams" />.</blockquote> В 16:00 в Петрограде были арестованы генералы Хабалов, Беляев, Балк и другие. === Генерал Иванов отрядының алға сығыуы === {{main|Поход генерала Иванова на Петроград}} Первый эшелон Георгиевского батальона и рота Собственного Его Императорского Величества полка отбыли из Могилёва в 10:15 28 февраля<ref name="бума" />. Сам [[Иванов, Николай Иудович|генерал-адъютант Иванов]] выехал позднее и нагнал эшелон в Орше. В течение всего дня генерал Алексеев направлял главнокомандующим фронтами указания о выделении дополнительных войск в его распоряжение — по одной пешей и одной конной батарее от Северного и Западного фронтов, а также три «''наиболее прочных''» батальона крепостной артиллерии из Выборга и Кронштадта. Командующему Юго-Западным фронтом было приказано подготовить к отправке в распоряжение генерала Иванова, «''как только представится возможность по условиям железнодорожных перевозок''», лейб-гвардии Преображенский полк и два гвардейских стрелковых полка из состава Особой армии — а также, «''если обстоятельства потребуют дальнейшего усиления в Петрограде вооружённой силы''», одну из гвардейских кавалерийских дивизий<ref name="telegrams" />. В ночь с 28 февраля на 1 марта Алексеев направил генерал-адъютанту Иванову телеграмму, копия которой позднее также была направлена главнокомандующим фронтами для информирования их о положении в столице. По выражению историка Г. М. Каткова, «''вечером 28 февраля Алексеев перестал быть по отношению к царю послушным исполнителем и взял на себя роль посредника между монархом и его бунтующим парламентом. Только Родзянко, создав ложное впечатление, что Петроград находится под его полным контролем, мог вызвать в Алексееве такую перемену''». По мнению Каткова, именно его изложение и интерпретация событий главным образом склонили высшее военное командование в лице генералов Алексеева и Рузского занять ту позицию, которая привела к отречению Николая II<ref name="катков гл11" />. Если предыдущие сообщения о событиях в Петрограде, которые Алексеев направлял главнокомандующим фронтами, довольно точно отражали хаос и анархию в столице, то в этой телеграмме Алексеев рисовал совершенно другую картину. Он указывал, что, по сведениям, поступившим к нему по частным каналам, события в Петрограде успокоились, что войска, ''«примкнув к Временному правительству в полном составе, приводятся в порядок»'', что [[Временный комитет Государственной думы|Временное правительство]] ''«под председательством Родзянки»'' ''«пригласило командиров воинских частей для получения приказаний по поддержанию порядка»'', а ''«Воззвание к населению, выпущенное Временным Правительством, говорит о незыблемости монархического начала России, о необходимости новых оснований для выбора и назначения правительства… <в Петрограде> ждут с нетерпением приезда Его Величества, чтобы представить ему всё изложенное и просьбу принять это пожелание народа»''. «''Если эти сведения верны'', — указывалось далее в телеграмме, — ''то изменяются способы ваших действий, переговоры приведут к умиротворению, дабы избежать позорной междоусобицы, столь желанной нашему врагу''». Алексеев просил Иванова передать императору, прямая связь с которым у Алексеева отсутствовала, содержание этой телеграммы и убеждение самого Алексеева, что «''дело можно привести мирно к хорошему концу, который укрепит Россию''». Как отмечает Г. М. Катков, в указанной телеграмме явно прослеживается то представление о ситуации в Петрограде и своей роли как главы заседающего в Думе Временного правительства, которое Родзянко хотел создать у начальника штаба Верховного главнокомандующего<ref name="катков гл11" />. По мнению Каткова, телеграмма Алексеева явно имела целью приостановить какие бы то ни было решительные действия по вооружённому подавлению мятежа, которые мог бы предпринять генерал Иванов, — в ней указывалось, что новая власть в Петрограде исполнена доброй воли и готова с новой энергией способствовать военным усилиям. Таким образом телеграмма, по словам Каткова, явно предваряла признание нового правительства со стороны главнокомандования, а Алексеевым явно руководило впечатление, что Родзянко держит Петроград в руках, что ему удалось сдержать революционный напор, а поэтому следует всячески укреплять его позицию. Самим же Родзянко, по мнению Каткова, руководили одновременно честолюбие и страх — Родзянко был живо заинтересован в том, чтобы остановить экспедиционные войска генерала Иванова, которые он считал гораздо более многочисленными и сильными, чем это на самом деле было<ref name="катков гл11" />. Генерал Иванов достиг Царского Села со значительным опозданием. В 6 часов вечера 1 марта генерал Иванов со своим отрядом прибыл на станцию [[Вырица (станция)|Вырица]]. Здесь он остановился и отдал приказ: «''Высочайшим повелением от 28-го февраля сего года я назначен главнокомандующим Петроградским военным округом. Прибыв сего числа в район округа, я вступил в командование его войсками во всех отношениях. Объявляю о сём войскам, всем без изъятия военным, гражданским и духовным властям, установлениям, учреждениям, заведениям и всему населению, находящемуся в пределах округа. Генерал-адъютант Иванов''»<ref>{{статья |заглавие =Справка Ставки о назначении войск в распоряжение Иванова//Провал попытки Ставки подавить февральскую революцию в Петрограде//Вопросы архивоведения |издание = М. |год = 1962 |номер = 1 |страницы = 102 }}</ref> Добравшись к 9 часам вечера до Царского Села, Иванов встретился с командованием гарнизона и узнал, что Тарутинский полк, выделенный в его распоряжение Северным фронтом, уже прибыл на станцию [[Александровская (станция)|Александровская]] Варшавской железной дороги. В целом, однако, попытка создать в районе Царского Села мощную группировку войск сорвалась. Выделенные войска растянулись в эшелонах между Двинском, Полоцком и Лугой. Бородинский пехотный полк, отправленный с Северного фронта в Петроград в распоряжение генерала Иванова, был разоружён в Луге местным революционным комитетом и отправлен обратно в Псков<ref name="катков гл12" /><ref name="мельг" />. Немногочисленный отряд генерала Иванова сам по себе до подхода воинских частей с фронта не мог приступить ни к каким решительным шагам. Когда в Петербурге узнали о продвижении эшелонов Иванова, к нему вечером 1 марта выехал уполномоченный управления Генштаба полковник Доманевский, который проинформировал генерала о ситуации в столице. Явной целью этой поездки было удержать Иванова от каких-либо активных действий. Доманевский, в частности, сообщил Иванову, что «вооружённая борьба с восставшими только осложнит и ухудшит положение» и что легче восстановить порядок соглашением с Временным правительством<ref name="мельг">''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Мартовские дни 1917 года / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2008. — 688 с.+вкл. 8 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2933-8</ref>. Далее Иванов направился во [[Александровский дворец|дворец]], где императрица приняла его среди ночи. Именно там Иванов ознакомился с телеграммой Алексеева, в которой ему предлагалось «изменить тактику» ввиду предполагаемого восстановления порядка и законности в столице<ref name="катков гл12" />. Несмотря на то, что текст телеграммы показался генералу несколько туманным, он решил придерживаться именно того способа действий, который он предложил императору при получении от него назначения, — не вводить войск в Петроград, пока обстановка не станет окончательно ясной. Далее, узнав, что к месту стоянки эшелона приближаются части, перешедшие на сторону революции, и не желая в сложившейся ситуации допустить каких-либо столкновений между георгиевским батальоном и царскосельским гарнизоном, Иванов решил возвратить состав в Вырицу, которую он избрал для стоянки как имеющую много путей. В ночь с {{OldStyleDate|14|||1|}} на {{OldStyleDate|15|марта||2|}} генерал Иванов получил телеграмму от Николая II, которую тот отправил после своих переговоров с командующим Северным фронтом генералом Рузским, действовавшим на основании договорённостей с председателем Государственной думы Родзянко: «''Царское Село. Надеюсь, прибыли благополучно. Прошу до моего приезда и доклада мне никаких мер не предпринимать. Николай. 2 марта 1917 г. 0 часов 20 минут''». {{OldStyleDate|15|марта||2|}} генерал Иванов со своим эшелоном направился на станцию Александровскую, где находился выделенный в его распоряжение [[Тарутинский 67-й пехотный полк|Тарутинский полк]], но доехал лишь до станции Сусанино, где его эшелон загнали в тупик, а ему вручили телеграмму от комиссара Временного комитета Государственной думы [[Бубликов, Александр Александрович|А. А. Бубликова]] следующего содержания: «''По поручению Временного комитета Государственной думы предупреждаю вас, что вы навлекаете на себя этим тяжёлую ответственность. Советую вам не двигаться из Вырицы, ибо, по имеющимся у меня сведениям, народными войсками ваш полк будет обстрелян артиллерийским огнём''». Далее Иванову было объявлено, что его действия могут помешать императору вернуться в Царское село: «''Ваше настойчивое желание ехать дальше ставит непреодолимое препятствие для выполнения желания его величества немедленно следовать Царское Село. Убедительнейше прошу остаться Сусанино или вернуться Вырицу''». Генерал был вынужден подчиниться<ref name="бума" />. Именно в Сусанино и была ему доставлена депеша от императора, отменявшая предыдущие указания о движении на Петроград. По результатам переговоров императора с главнокомандующим Северным фронтом генералом Рузским, все войска, выделенные ранее в распоряжение генерала Иванова, останавливались и возвращались обратно на фронт.--> <!-- === 1 (14) март === [[Файл:Баррикады на Литейном проспекте (фервальская революция).jpg|thumb|right|300px|Баррикады на Литейном проспекте]] В этот день [[Временный комитет Государственной думы]] получил признание [[Великобритания|Великобритании]] и [[Франция|Франции]]<ref>{{книга |автор= [[Хрусталёв, Владимир Михайлович|Хрусталёв В. М.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Великий князь Михаил Александрович|ссылка= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Вече|год= 2008|том= |страницы= 365|страниц= 544|серия= Царский дом|isbn= 978-5-9533-3598-0|тираж=3000|ref= Хрусталёв В. М.}}</ref>. [[Файл:OficialesArrestadosPorSoldadosRevolucionariosMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|300px|right|Офицеры, арестованные революционными солдатами]] Командование располагавшегося рядом со столицей [[Кронштадт]]а, имея прямой провод с Петроградом, было хорошо информировано о событиях. Опасаясь волнений среди матросов, командование в течение нескольких дней скрывало от них сведения о происходящем, однако в конце концов информация всё же просочилась. {{OldStyleDate|14|марта||1}} началось восстание Кронштадтской военно-морской базы, был убит военный губернатор Кронштадта вице-адмирал [[Вирен, Роберт Николаевич|Вирен Р. Н.]] В 17<sup>53</sup> начальник Морского штаба при Верховном главнокомандующем адмирал Русин доложил царю, что «в Кронштадте — анархия, и станция службы связи занята мятежниками». К Таврическому дворцу явились с поддержкой Госдумы даже дислоцированная в Петрограде одна из сотен Собственного Его Императорского Величества Конвоя и один из жандармских эскадронов, а также, по данным французского посла в Петрограде, гвардейский казачий полк, представители Собственного Его Величества железнодорожного полка и императорской дворцовой полиции. Под давлением революционных солдат Петроградского гарнизона Петроградский совет рабочих депутатов переформировался в Петроградский совет рабочих ''и солдатских'' депутатов. В 13<sup>20</sup> начальник штаба Верховного главнокомандующего генерал Алексеев получил телеграмму командующего войсками Московского военного округа генерала Мрозовского И. И. о начале революции в Москве. В 14<sup>20</sup> от генерала Мрозовского была получена вторая телеграмма, гласившая, что «в Москве полная революция». В 16<sup>00</sup> к Госдуме явился с поддержкой Гвардейский флотский экипаж во главе с великим князем Кириллом Владимировичем. По сведениям Спиридовича, этот шаг был вынужденным: матросы Гвардейского экипажа узнали о начале волнений в Кронштадте, и великий князь встал перед угрозой мятежа и убийств офицеров. С целью предотвращения самосуда был арестован крайне непопулярный бывший военный министр [[Сухомлинов, Владимир Александрович|Сухомлинов В. А.]]; общественность считала его виновным в «великом отступлении» 1915 года. Свой собственный проект манифеста о даровании стране ''ответственного министерства'' в тот же день начал готовить великий князь Павел Александрович («''великокняжеский манифест''»). Проект '''не''' предусматривал отречения Николая II; по этому поводу между двумя великими князьями прошла переписка. Великий князь Кирилл Владимирович заявил, что он поддерживает проект манифеста, однако «Миша [великий князь Михаил Александрович], несмотря на мои настойчивые просьбы работать ясно и единогласно с нашим семейством, прячется и только сообщается с Родзянко». Подготовленный проект был озаглавлен «Манифест о полной Конституции русскому народу» и подписан великими князьями Михаилом Александровичем, Кириллом Владимировичем и Павлом Александровичем. Царские поезда в этот день безуспешно пытались пробиться к Царскому Селу. В 03:45 литерные поезда подошли к [[Малая Вишера|Малой Вишере]]. Здесь было получено донесение от офицера железнодорожной охраны, только что прибывшего со встречного направления, что станции Тосно и Любань находятся в руках взбунтовавшихся солдат и что самому ему пришлось бежать из Любани на дрезине. Николай II приказал развернуть поезда на [[Бологое]] и убыть в [[Псков]], где находился штаб Северного фронта<ref name="катков гл12" />. Бубликов, следивший за продвижением императора и его свиты, узнав, что литерные поезда остановились в Малой Вишере, запросил инструкции у Временного комитета. Пока там обсуждали, что делать, поезда повернули обратно на Бологое. Из Думы последовало распоряжение «задержать поезда в Бологом, передать императору телеграмму председателя Думы и назначить для этого последнего экстренный поезд до ст. Бологое». Бубликов из Петрограда отправил подробные инструкции о том, как остановить литерные поезда, но они не были исполнены. Из Бологого доложили, что императорский поезд примерно в девять часов утра 1 марта, не остановившись для смены паровоза в Бологом, ушёл по [[Московско-Виндавская железная дорога|Виндавской дороге]] через Дно в сторону Пскова<ref name=autogenerated8>[http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/69871/Mel'gunov_-_Martovskie_dni_1917_goda.html Мартовскіе Дни 1917 года. — Париж, 1961]</ref>. Бубликов приказал остановить поезд на перегоне Бологое — Дно, чтобы лишить императора возможности «пробраться в армию». Для этого предписывалось загородить товарными составами какой-либо перегон «возможно восточнее ст. Дно и сделать физически невозможным движение каких бы то ни было поездов в направлении от Бологое в Дно», но и этот приказ железнодорожными чинами не был выполнен<ref name="катков гл12" /><ref name="мельг" />. 1 марта в 15:00 императорский поезд прибыл на станцию [[Дно (город)|Дно]], где его ожидала телеграмма Родзянко: «''Станция Дно. Его Императорскому Величеству. Сейчас экстренным поездом выезжаю на ст. Дно для доклада Вам, Государь, о положении дел и необходимых мерах для спасения России. Убедительно прошу дождаться моего приезда, ибо дорога каждая минута''»<ref name="мельг" />. Не дождавшись Родзянко, Николай II приказал двигаться дальше на Псков, а Родзянко велел телеграфировать, что там с ним и встретится<ref name="катков гл12" />. Позднее, во время разговора с генералом Рузским в ночь с 1 на 2 марта, Родзянко объяснял свой неприезд невозможностью оставить Петроград в ситуации, когда революционные события в столице грозили окончательно перерасти в анархию. Когда императорский поезд прибыл около семи часов вечера в Псков, вместо ожидавшегося почётного караула на платформе императора встретили лишь губернатор и несколько чиновников. Главнокомандующий Северным фронтом генерал [[Рузский, Николай Владимирович|Н. В. Рузский]] прибыл на вокзал лишь через несколько минут. Именно Рузскому выпало провести переговоры с императором о необходимости государственных реформ, то есть о создании ''ответственного министерства''<ref name="катков гл12" />, поскольку председатель [[Временный комитет Государственной думы|Временного комитета Государственной думы]] Родзянко, который должен был перехватить императорский поезд на станции Дно, по определённым причинам не смог этого сделать. Не приехал он и в Псков. К прибытию Николая II в Псков генерал Алексеев направил в штаб Северного фронта телеграмму для императора. Сообщив в ней о начавшихся в Москве беспорядках и забастовках, Алексеев доложил: <blockquote>''Беспорядки в Москве, без всякого сомнения, перекинутся в другие большие центры России, и будет окончательно расстроено и без того неудовлетворительное функционирование железных дорог. А так как армия почти ничего не имеет в своих базисных магазинах и живёт только подвозом, то нарушение правильного функционирования тыла будет для армии гибельно, в ней начнется голод и возможны беспорядки. Революция в России, а последняя неминуема, раз начнутся беспорядки в тылу, — знаменует собой позорное окончание войны со всеми тяжелыми для России последствиями. Армия слишком тесно связана с жизнью тыла, и с уверенностью можно сказать, что волнения в тылу вызовут таковые же в армии. Требовать от армии, чтобы она спокойно сражалась, когда в тылу идет революция, невозможно.<br>Нынешний молодой состав армии и офицерский состав, в среде которого громадный процент призванных из запаса и произведенных в офицеры из высших учебных заведений, не дает никаких оснований считать, что армия не будет реагировать на то, что будет происходить в России…. Пока не поздно, необходимо принять меры к успокоению населения и восстановить нормальную жизнь в стране. <br>Подавление беспорядков силою, при нынешних условиях, опасно и приведет Россию и армию к гибели. Пока Государственная Дума старается водворить возможный порядок, но если от Вашего Императорского Величества не последует акта, способствующего общему успокоению, власть завтра же перейдет в руки крайних элементов и Россия переживет все ужасы революции. Умоляю Ваше Величество, ради спасения России и династии, поставить во главе правительства лицо, которому бы верила Россия и поручить ему образовать кабинет. <br>В настоящее время это единственное спасение. Медлить невозможно и необходимо это провести безотлагательно. <br>Докладывающие Вашему Величеству противное, бессознательно и преступно ведут Россию к гибели и позору и создают опасность для династии Вашего Императорского Величества''<ref name="telegrams" />.</blockquote> Николай II принял генерала Рузского вечером после ужина. Тот доложил об общеполитической ситуации, включая рост революционного движения в Москве, и посоветовал немедленно принять решение, сообразно с проектом Родзянко и Алексеева, — учредить правительство, ответственное перед Думой. Николай II возражал, указывая, что он не понимает положения конституционного монарха, поскольку такой монарх царствует, но не управляет. Принимая на себя высшую власть в качестве самодержца, он принял одновременно, как долг перед Богом, ответственность за управление государственными делами. Соглашаясь передать свои права другим, он лишает себя власти управлять событиями, не избавляясь от ответственности за них. Единственное, на что император был готов пойти, — согласиться на назначение Родзянко премьер-министром и предоставить ему выбор некоторых членов кабинета<ref name="катков гл12" />. Переговоры затянулись до поздней ночи и несколько раз прерывались. Переломным моментом, несомненно, стало получение в 22:20 проекта предполагаемого манифеста об учреждении ответственного правительства, который был подготовлен в Ставке и направлен в Псков за подписью генерала Алексеева. Согласно проекту, Родзянко поручалось сформировать Временное правительство<ref name="telegrams" />. Телеграмма Алексеева, по словам Г. М. Каткова, показывала, что начальник штаба Верховного главнокомандующего и фактический главнокомандующий действующей армии безоговорочно поддерживает предлагаемое Рузским решение. Тем не менее, потребовалось ещё немало времени, прежде чем император наконец подписал телеграмму, которой разрешал обнародовать предложенный Алексеевым манифест<ref name="катков гл12" />. Теперь первоочередной задачей было задержать движение войск на Петроград и отозвать экспедицию генерала Иванова. 2 марта в час ночи за подписью Николая II генералу Иванову отправлена телеграмма: ''«Надеюсь, прибыли благополучно. Прошу до моего приезда и доклада мне никаких мер не предпринимать»''. Тогда же генерал Рузский приказывает остановить продвижение выделенных им войск к Петрограду и возвратить их на фронт и телеграфирует в Ставку об отозвании войск, посланных с Западного фронта. Вооружённое подавление мятежа в столице не состоялось. Тем временем в Петрограде 1 марта Временный комитет Государственной думы наметил состав [[Временное правительство России|будущего правительства]] во главе с князем [[Львов, Георгий Евгеньевич|Г. Е. Львовым]], которому он был намерен передать свою власть. В полночь с {{OldStyleDate|14|марта||1}} на {{OldStyleDate|15|марта||2}} в Таврическом дворце начались переговоры представителей Временного комитета Государственной думы, ЦК [[Конституционно-демократическая партия|кадетской партии]], Бюро [[Прогрессивный блок|Прогрессивного блока]] и Исполкома Петросовета, где обсуждался состав будущего правительства и условия сотрудничества демократических сил с этим правительством. Стороны попытались урегулировать свои, уже тогда возникшие, разногласия. По сведениям генерала [[Спиридович, Александр Иванович|Спиридовича]], основным поводом для распрей стала судьба «контрреволюционных» офицеров, за которых заступались представители Думы. [[Ричард Пайпс]] также указывает, что возглавившему делегацию Думы монархисту [[Милюков, Павел Николаевич|Милюкову]] удалось убедить членов Совета отказаться от введения выборов офицеров и немедленного учреждения республики. В результате «ночного бдения» стороны пришли к соглашению, что формируемое Временное правительство объявит политическую амнистию, обеспечит демократические свободы всем гражданам, отменит сословные, вероисповедные и национальные ограничения, заменит полицию народной милицией, подчинённой органам местного самоуправления, начнёт подготовку к выборам в [[Всероссийское учредительное собрание|Учредительное собрание]] и в органы местного самоуправления на основе всеобщего, равного, прямого и тайного голосования, не будет разоружать либо выводить из Петрограда воинские части, принимавшие участие в революционном движении. Петросовет, в свою очередь, обязывался осудить разного рода бесчинства и хищения имущества, бесцельный захват общественных учреждений, враждебное отношение солдат к офицерству, призвать солдат и офицеров к сотрудничеству. По итогам переговоров, в ходе которых Исполком Петросовета согласился предоставить Временному комитету Государственной думы право сформировать [[Временное правительство России|правительство]], стороны приняли следующую программу из 8 пунктов: {{начало цитаты}} 1) Полная и немедленная амнистия по всем делам политическим и религиозным, в том числе террористическим покушениям, военным восстаниям, аграрным преступлениям и т. д.; 2) Свобода слова, печати, союзов, собраний и стачек, с распространением политических свобод на военнослужащих в пределах, допустимых военно-техническими условиями; 3) Отмена всех сословных, вероисповедных и национальных ограничений; 4) Немедленная подготовка к созыву, на началах всеобщего, равного, тайного и прямого голосования, Учредительного собрания, которое установит форму правления и конституцию страны; 5) Замена полиции народной милицией с выборным начальством, подчинённым органам местного самоуправления; 6) Выборы в органы местного самоуправления на основе всеобщего, прямого, равного и тайного голосования; 7) Неразоружение и невывод из Петрограда воинских частей, принимавших участие в революционном движении; 8) При сохранении строгой военной дисциплины в строю и при несении военной службы — устранение для солдат всех ограничений в пользовании общественными правами, предоставленными всем остальным гражданам. {{конец цитаты}} Тем временем Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов без согласования с Временным комитетом Государственной думы издал [[Приказ № 1]] по Петроградскому гарнизону и опубликовал его {{СС|15|марта||2}} в утреннем выпуске своего официального органа «[[Известия]]»<ref name="Izv1">«[[Известия]]». 2 марта 1917, № 3, стр. 3.</ref>. Этим приказом Совет подчинял себе Петроградский гарнизон в решении всех политических вопросов и лишал Временный комитет возможности использовать армию в своих интересах. Приказом предписывалось немедленно создать выборные комитеты из представителей [[нижние чины|нижних чинов]] во всех воинских частях, подразделениях и службах, а также на кораблях. Главным в Приказе № 1 был третий пункт, согласно которому во всех политических выступлениях воинские части подчинялись теперь не офицерам, а своим выборным комитетам и Совету. В приказе предусматривалось также, что всё оружие передаётся в распоряжение и под контроль солдатских комитетов. Приказом вводилось равенство прав «нижних чинов» с остальными гражданами в политической, общегражданской и частной жизни, отменялось титулование офицеров. Возникло двоевластие: официальная власть находилась в руках Временного комитета Государственной Думы (впоследствии — [[Временное правительство России|Временного правительства]]), а фактическая власть в столице — в руках Петроградского Совета рабочих и солдатских депутатов. Узнав об издании Приказа № 1, [[Гучков, Александр Иванович|Гучков]] безуспешно попытался добиться от Совета его отмены либо, по крайней мере, распространения его действия только на тыловые части. Позднее, {{OldStyleDate|22|марта||9}}, в своей телеграмме генералу [[Алексеев, Михаил Васильевич|Алексееву]] Гучков так описал возникшую систему двоевластия: {{начало цитаты}} ''Врем. правительство не располагает какой-либо реальной властью, и его распоряжения осуществляются лишь в тех размерах, кои допускает Совет раб. и солд. депутатов, который располагает важнейшими элементами реальной власти, так как войска, железные дороги, почта и телеграф в его руках. Можно прямо сказать, что Врем. правительство существует, лишь пока это допускается Советом раб. и солд. депутатов. В частности, по военному ведомству ныне представляется возможным отдавать лишь те распоряжения, которые не идут коренным образом вразрез с постановлениями вышеназванного Совета.'' {{конец цитаты}} --> <!-- === 2 (15) март. Николай II-нең тәхеттән баш тартыуы === {{main|Отречение Николая II#2 марта 1917 года. Отречение}} В ночь с 1 на {{OldStyleDate|15|марта||2}} окончательно перешёл на сторону революции гарнизон Царского Села. Сразу же по окончании переговоров с Николаем II генерал Рузский связался из Пскова по прямому проводу с Родзянко и проинформировал его о достигнутых результатах и о полученном согласии императора на создание правительства, ответственного перед Думой. Тот, однако, назвал подготовленный Ставкой проект манифеста «запоздалым», поскольку требование ''ответственного министерства'' себя уже изжило: <blockquote>''Очевидно, что Его Величество и Вы не отдаёте себе отчета, что здесь происходит. Настала одна из страшнейших революций, побороть которую будет не так-то легко… если не будут немедленно сделаны уступки, которые могли бы удовлетворить страну … Народные страсти так разгорелись, что сдержать их вряд ли будет возможно, войска окончательно деморализованы; не только не слушаются, но убивают своих офицеров; ненависть к государыне императрице дошла до крайних пределов; вынужден был, во избежание кровопролития, всех министров, кроме военного и морского, заключить в Петропавловскую крепость… Считаю нужным вас осведомить, что то, что предполагается Вами, уже недостаточно, и династический вопрос поставлен ребром…''<ref name="telegrams" /></blockquote> Получив запись разговора Рузского с Родзянко, генерал Алексеев по собственной инициативе составил и отправил краткое изложение разговора между Рузским и Родзянко всем главнокомандующим фронтами, попросив их срочно подготовить и направить в Ставку своё мнение: <blockquote>''Его Величество в Пскове изъявил согласие учредить ответственное перед палатами министерство, поручив председателю Госдумы образовать кабинет. Последний ответил, что это было бы своевременно 27 февраля, в настоящее же время этот акт является запоздалым. Теперь династический вопрос поставлен ребром, и войну можно продолжать до победоносного конца лишь при исполнении предъявляемых требований относительно отречения от престола в пользу сына при регентстве Михаила Александровича.<br>Обстановка, по-видимому, не допускает иного решения, и каждая минута дальнейших колебаний повысит только притязания, основанные на том, что существование армии и работа железных дорог находятся фактически в руках петроградского Временного правительства. Необходимо спасти действующую армию от развала, продолжать до конца борьбу с внешним врагом, спасти независимость России и судьбу династии. Это нужно поставить на первый план хотя бы ценою дорогих уступок. Повторяю, что потеря каждой минуты может стать роковой для существования России и что между высшими начальниками действующей армии нужно установить единство мыслей и спасти армию от колебаний и возможных случаев измены долгу. Армия должна всеми силами бороться со внешним врагом, а решения относительно внутренних дел должны избавить её от искушения принять участие в перевороте, который безболезненно совершится при решении сверху. Если вы разделяете этот взгляд, то не благоволите ли телеграфировать спешно свою верноподданническую просьбу Его Величеству через Главкосева. Между высшими начальниками действующей армии нужно установить единство мыслей и целей и спасти армии от колебаний и возможных случаев измены долгу. 2 марта 1917 г.''<ref name="telegrams" /></blockquote> Как отмечает Г. М. Катков, телеграмма Алексеева главнокомандующим была сформулирована таким образом, что у них не оставалось другого выбора, как высказаться за отречение<ref name="катков гл12" />. В Ставке вообще благосклонно восприняли аргументы Родзянко в пользу отречения как средства покончить с революционными беспорядками: так, генерал-квартирмейстер Ставки генерал Лукомский в разговоре с начальником штаба Северного фронта генералом Даниловым сказал, что молит Бога о том, чтобы Рузскому удалось убедить императора отречься<ref name="telegrams" />. [[Файл:ОтречениеГосударя.jpg|thumb|250px|Акт об отречении Императора Николая II. 2 марта 1917 г.]] Все командующие фронтами и великий князь [[Николай Николаевич Младший|Николай Николаевич]] в своих ответных телеграммах просили императора отречься от престола «ради единства страны в грозное время войны» (в тот же день вечером командующий Балтийским флотом А. И. Непенин по собственному почину присоединился к общему мнению опрошенных). Командующий Черноморским флотом адмирал [[Колчак, Александр Васильевич|А. В. Колчак]] ответа не прислал. Получив ответы главнокомандующих фронтами, Николай II примерно в три часа дня заявил об отречении в пользу сына, Алексея Николаевича, при регентстве великого князя [[Михаил Александрович (сын Александра III)|Михаила Александровича]]. В это время Рузскому сообщили, что в Псков выехали представители Временного комитета Государственной думы [[Гучков, Александр Иванович|А. И. Гучков]] и [[Шульгин, Василий Витальевич|В. В. Шульгин]]. Прибыв на место, Гучков сказал Николаю II, что они приехали доложить о том, что произошло в Петрограде, и обсудить меры, необходимые, чтобы спасти положение, так как оно продолжает оставаться грозным: народное движение никто не планировал и не готовил, оно вспыхнуло стихийно и превратилось в анархию. Гучков заявил, что существует опасность распространения беспорядков на войска, находящиеся на фронте. Единственная мера, которая может спасти положение, — это отречение в пользу малолетнего наследника цесаревича при регентстве великого князя Михаила, который составит новое правительство. Только так можно спасти Россию, династию и монархическое начало. Выслушав Гучкова, царь произнёс фразу, которая, по словам Г. М. Каткова, произвела эффект разорвавшейся бомбы. Он сказал, что ещё днём принял решение отречься в пользу сына. Но теперь, сознавая, что он не может согласиться на разлуку с сыном, он отречётся и за себя, и за сына<ref name="катков гл12" />. {{OldStyleDate|15|марта|1917 года|2}} в 23:40 Николай передал Гучкову и Шульгину Акт об отречении, который, в частности, гласил: «<…> Заповедуем брату нашему править делами государства в полном и нерушимом единении с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены, принеся в том ненарушимую присягу. <…>» Кроме Акта об отречении Николай II подписал ряд других документов: указ [[Правительствующий сенат|Правительствующему сенату]] об увольнении в отставку прежнего состава Совета министров и о назначении князя [[Львов, Георгий Евгеньевич|Г. Е. Львова]] председателем Совета министров, приказ по Армии и Флоту о назначении великого князя [[Николай Николаевич Младший|Николая Николаевича]] Верховным главнокомандующим. Официально указывалось, что отречение имело место в 3 часа дня, то есть именно в тот момент, когда фактически принято было решение о нём, — чтобы не создалось впечатление, что отречение произошло под давлением делегатов Думы; время указов о назначении было проставлено как 14:00, чтобы они имели законную силу как сделанные законным императором до момента отречения и для соблюдения принципа преемственности власти<ref name="катков гл12" /><ref>Д.и.н. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref><ref name="khrustalev">{{книга |автор= [[Хрусталёв, Владимир Михайлович|Хрусталёв В. М.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Великий князь Михаил Александрович|ссылка= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Вече|год= 2008|том= |страницы= |страниц= 544|серия= Царский дом|isbn= 978-5-9533-3598-0|тираж=3000}}</ref>{{rp|372}}. Как отмечает Ричард Пайпс, {{начало цитаты}} ''Все говорит о том, что Николай II отрекся из патриотических соображений, желая избавить Россию от позорного поражения и спасти её армию от разложения. Окончательным доводом, заставившим его пойти на этот шаг, было единодушное мнение командующих фронтами, в особенности телеграмма вел. кн. Николая Николаевича. Не менее знаменателен факт, что Николай обсуждал возможность отречения не с Думой и её Временным правительством, а с генералом Алексеевым, как бы подчеркивая, что отрекается перед армией и по её просьбе. Если бы царь в первую очередь заботился о сохранении трона, он мог бы скоропалительно заключить мир с немцами и бросить войска с фронта на усмирение бунта в Петрограде и Москве. Он предпочёл отказаться от короны ради спасения фронта.'' ''Хотя всё это время царь не терял самообладания, отречение явилось для него большой жертвой, и вовсе не потому, что ему были дороги сама власть или её внешний блеск — первое он считал тяжким бременем, второе — скучной показухой, — но потому, что этим актом, по его мнению, он нарушал клятву, данную перед Богом и страной.'' {{конец цитаты}} Перед отъездом из Пскова обратно в Ставку Николай II передал дворцовому коменданту [[Воейков, Владимир Николаевич|В. Н. Воейкову]] телеграмму, извещающую брата о решении передать ему российский престол. Телеграмма была отправлена с железнодорожной станции [[Шумилино|Сиротино]] (45 км западнее [[Витебск]]а) {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}} в 14 часов 56 минут{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=374}}: {{начало цитаты}}''Петроград. Его Императорскому Величеству Михаилу Второму.<br>События последних дней вынудили меня решиться бесповоротно на этот крайний шаг. Прости меня, если огорчил тебя и что не успел предупредить. Остаюсь навсегда верным и преданным братом. Горячо молю Бога помочь тебе и твоей Родине. Ники''.{{конец цитаты|источник=}} По заверению [[Шереметьевская, Наталья Сергеевна|Натальи Брасовой]], Михаил Александрович этой телеграммы так и не получил{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=374}}. <!-- Председатель Госдумы Родзянко отправил царю через начальника штаба Верховного главнокомандующего генерала Алексеева телеграмму, сообщавшую о намерении Временного комитета Госдумы назначить командующим Петроградским военным округом генерал-лейтенанта Корнилова, «доблестного, известного всей России героя». Телеграмма также сообщала, что на сторону новой власти уже перешли «все слои населения», войска и даже находящиеся в Петрограде лица императорской фамилии. В тот же день командующий Балтийским флотом адмирал Непенин сообщил царю через генералов Алексеева и Рузского: «С огромным трудом удерживаю в повиновении флот и вверенные войска. В Ревеле положение критическое, но не теряю ещё надежды его удержать». На следующий день в [[Гельсингфорс]]е начались волнения, адмирал Непенин был убит.--> === 3 (16) — 9 (22) март === {{main|Отречение Михаила Александровича}} [[Файл:QuemaDeSímbolosImperiales1917--russiainrevolut00jone.jpg|300px|thumb|right|Сжигание царских символов]] Отречение Николая II в пользу [[Михаил Александрович (сын Александра III)|брата]], однако, вызвало замешательство у лидеров революции. [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]] вспоминал, что ранним утром {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}}, во время заседания членов Временного правительства и ВКГД, когда была зачитана телеграмма от Шульгина и Гучкова с информацией о том, что Николай II отрёкся в пользу Михаила Александровича, Родзянко заявил, что вступление на престол последнего невозможно, и ему никто не возразил. Последовали выступления, в которых утверждалось, что Михаил «никогда не проявлял интереса к государственным делам, что он состоит в морганатическом браке с женщиной, известной своими политическими интригами, что в критический момент истории, когда он мог бы спасти положение, он проявил полное отсутствие воли и самостоятельности и так далее». Керенский вспоминал, что у него возникло ощущение, что то всё были просто отговорки и что присутствовавшие на совещании поняли, что «на этой стадии революции неприемлем любой новый царь»{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008}}. До принятия окончательного решения по этому поводу договорились, во-первых, не допустить опубликования акта отречения Николая II в пользу брата, а во-вторых, срочно организовать встречу с Михаилом Александровичем, чтобы узнать его мнение и по возможности убедить его отказаться от принятия престола, а уже после этого опубликовать оба акта одновременно. Родзянко уехал в [[Военное министерство Российской империи|Военное министерство]], чтобы связаться с генералом Алексеевым и запретить ему распространять акт Николая в [[Действующая армия и флот|Действующей армии]] до дальнейших указаний. Генералу Алексееву Родзянко объяснил своё распоряжение так: «''С регентством Великого Князя и воцарением Наследника Цесаревича, быть может, и помирились бы, но кандидатура Великого Князя как Императора ни для кого не приемлема, и вероятна гражданская война''». До этого Родзянко связывался по прямому проводу с генералом Рузским, главнокомандующим войсками Северного фронта: «''Чрезвычайно важно, чтобы Манифест об отречении и передаче власти Великому Князю Михаилу Александровичу не был опубликован до тех пор, пока я не сообщу вам об этом''». Родзянко, в частности, заявил следующее: <blockquote>''… Чрезвычайно важно, чтобы манифест об отречении и передаче власти великому князю Михаилу Александровичу не был опубликован до тех пор, пока я не сообщу вам об этом. Дело в том, что с великим трудом удалось удержать более или менее в приличных рамках революционное движение, но положение ещё не пришло в себя и весьма возможна гражданская война. С регентством великого князя и воцарением наследника цесаревича помирились бы может быть, но воцарение его как императора абсолютно неприемлемо. Прошу вас принять все зависящие от вас меры, чтобы достигнуть отсрочки… прошу вас, в случае прорыва сведений о манифесте в публику и в армию, по крайней мере, не торопиться с приведением войск к присяге''<ref name=autogenerated7>«Отречение Николая II. Воспоминания очевидцев». М:Красная газета, 1990. Гл. IV. Телеграммы и разговоры по прямому проводу</ref>.</blockquote> [[Файл:Russian Throne 1917.jpg|thumb|200px|left|Не угодно ли присесть на престол? Карикатура 1917 г.]] Родзянко пояснил, что его настоятельная просьба вызвана масштабами народного недовольства, которое привело к избиению офицеров, антимонархическим настроениям и анархии: <blockquote>''Вспыхнул неожиданно для всех нас такой солдатский бунт, которому ещё подобных я не видел и которые, конечно, не солдаты, а просто взятые от сохи мужики и которые все свои мужицкие требования нашли полезным теперь заявить. Только слышно было в толпе — «земли и воли», «долой династию», «долой Романовых», «долой офицеров» и начались во многих частях избиения офицеров. К этому присоединились рабочие, и анархия дошла до своего апогея. После долгих переговоров с депутатами от рабочих удалось притти только к ночи сегодня к некоторому соглашению, которое заключается в том, чтобы было созвано через некоторое время Учредительное собрание для того, чтобы народ мог высказать свой взгляд на форму правления, и только тогда Петроград вздохнул свободно, и ночь прошла сравнительно спокойно. Войска мало-помалу в течение ночи приводятся в порядок, но провозглашение императором великого князя Михаила Александровича подольет масла в огонь, и начнется беспощадное истребление всего, что можно истребить. Мы потеряем и упустим из рук всякую власть, и усмирить народное волнение будет некому''{{sfn|Солженицын|1999}}.</blockquote> По словам Родзянко, до созыва Учредительного собрания (не ранее чем через полгода) власть планируется сосредоточить в руках Временного комитета Государственной думы, уже сформированного ответственного министерства, при сохраняющемся функционировании обеих законодательных палат. Распоряжения Родзянко обоими генералами были исполнены, извещение армии об отречении Николая II в пользу брата было приостановлено, хотя к этому моменту на некоторых участках фронта солдатам уже успели сообщить об отречении, и они стали присягать новому царю{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008}}. К 10 часам утра {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}} члены ВКГД и Временного правительства собрались для обсуждения создавшегося положения на квартире князей Путятиных (ул. [[Миллионная улица (Санкт-Петербург)|Миллионная]], 12), где в течение пяти предыдущих дней скрывался великий князь Михаил Александрович. Многие из собравшихся членов Временного правительства состояли членами [[Парамасонство|нерегулярной масонской ложи]] [[Великий восток народов России]]{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008}}. Большинство участников совещания советовали великому князю не принимать верховную власть. Только П. Н. Милюков и присоединившийся к участникам совещания около полудня А. И. Гучков убеждали Михаила Александровича принять всероссийский престол. Милюков даже предлагал вывезти Михаила Александровича в безопасное место, например, в Москву (в которой, по сведениям Милюкова, обстановка была спокойная, и гарнизон не поднимал бунта<ref group="К">Сведения Милюкова были устаревшими. К исходу дня {{OldStyleDate|15|марта|1917 год|2}}а все стратегические объекты в Москве — почта, телеграф, телефон, Кремль, арсенал, вокзалы, охранное отделение — находились в руках революционеров. Были арестованы губернатор М. Н. Татищев, градоначальник и командующий [[Московский военный округ|Московским военным округом]] [[Мрозовский, Иосиф Иванович|И. И. Мрозовский]] ({{cite web|url=http://www.portal-slovo.ru/history/43277.php|title=Февральская революция 1917 г. в Москве и Центральном промышленном районе|author=Чураков Д. О.|date=2010-08-04|work=|publisher=Образовательный портал Слово|accessdate=2013-11-09}}).</ref>), где можно было бы собрать сторонников и вооружённую силу, на которую можно было бы опереться. Выслушав аргументы сторон, великий князь заявил, что хотел бы приватно переговорить с князем Львовым и Родзянко. Разрешение на это остальных участников встречи было получено, и Михаил Александрович ушёл с указанными лицами в отдельную комнату. Через непродолжительное время в комнату, где проходила встреча, вернулись Львов и Родзянко, а спустя несколько минут к собравшимся вышел великий князь и объявил о своём отказе взять верховную власть. Время было после полудня. Родзянко оставил воспоминания, что «Михаил Александрович поставил мне ребром вопрос, могу ли ему гарантировать жизнь, если он примет престол, и я должен был ему ответить отрицательно, ибо … твёрдой вооружённой силы не имел за собой…». Выбор Михаила в качестве нового царя в любом случае был неудачен; как отмечает Ричард Пайпс, он обладал мягким, слабовольным характером, и в условиях такого острого политического кризиса, как Февральская революция, не испытывал особого желания принимать шатавшийся трон. Кроме того, по словам исследователя С. В. Куликова, Михаил Александрович, как, впрочем, и большинство великих князей, являлся сторонником ''ответственного министерства''. [[Файл:Отказ от принятия престола в.к. Михаила Александровича. 3 марта 1917.gif|thumb|right|200px|Акт непринятия престола великим князем Михаилом Александровичем 3 марта 1917 г.<br><small>Автограф. Чёрные чернила. 34,4 х 22,5. Государственный архив Российской Федерации. Ф. 601. Оп. 1. Д. 2100а. Л. 7</small>]] Примерно в 4 часа дня великий князь подписал акт о непринятии престола{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=400}}: {{начало цитаты}}Тяжкое бремя возложено на меня волею брата моего, передавшего мне Императорский Всероссийский Престол в годину беспримерной войны и волнений народных.<br> Одушевленный единою со всем народом мыслию, что выше всего благо Родины нашей, принял я твёрдое решение в том случае восприять Верховную власть, если такова будет воля великого народа нашего, которому надлежит всенародным голосованием, чрез представителей своих в Учредительном собрании, установить образ правления и новые основные законы Государства Российского.<br> Посему, призывая благословение Божие, прошу всех граждан Державы Российской подчиниться Временному правительству, по почину Государственной Думы возникшему и облеченному всею полнотою власти, впредь до того, как созванное в возможно кратчайший срок на основе всеобщего, прямого, равного и тайного голосования Учредительное собрание своим решением об образе правления выразит волю народа.<br> 3/III — 1917 г. Михаил.<br> Петроград.{{конец цитаты|источник=}} Подписание акта о непринятии верховной власти Михаил Александрович воспринимал как своё взвешенное и мудрое решение — он сохранял права на российский престол, вопрос о форме правления оставался открытым до решения Учредительного собрания; это, по мнению великого князя, было именно то, что должно умиротворить страну. На следующее утро Михаил Александрович выехал из Петрограда и вернулся к своей семье в Гатчину, где повёл жизнь провинциального обывателя{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=402}}. Узнав по прибытии в Ставку об отказе великого князя Михаила Александровича от престола, Николай II сделал запись в своём дневнике от {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}}<ref>{{книга|заглавие=Дневники Николая II и императрицы Александры Фёдоровны: в 2 т |ссылка=|викитека=|ответственный=Отв. ред., сост. В. М. Хрусталёв|место=М.|издательство=ПРОЗАиК|год=2012|том=1|страницы=290|страниц=622|isbn=978-5-91631-160-0|тираж=3000|ref= }}</ref>: «''Оказывается, Миша отрёкся. Его манифест кончается {{Comment|четырёххвосткой|всеобщее, равное, прямое и тайное голосование}} для выборов через 6 месяцев Учредительного Собрания. Бог знает, кто надоумил его подписать такую гадость! В Петрограде беспорядки прекратились — лишь бы так продолжалось дальше''». Акт об отказе великого князя Михаила Александровича немедленно «восприять верховную власть» был опубликован в «Вестнике Временного правительства» {{OldStyleDate|17|марта|1917 года|4}} одновременно с актом об отречении Николая II. Тогда же председатель правительства князь Г. Е. Львов направил телеграмму всем военным и гражданским властям России с оповещением о переходе, в связи с указанными актами, верховной власти в стране к Временному правительству. Смена власти была узаконена. На следующий день, {{OldStyleDate|18|марта|1917 года|5}}, Львов распорядился о повсеместной временной замене [[Губернатор#Губернатор в Российской империи|губернаторов]] и вице-губернаторов председателями [[Земство/Положение 1890 года|губернских земских управ]], о возложении на председателей уездных земских управ обязанностей уездных комиссаров Временного правительства, о замене [[Полиция|полиции]] [[Милиция|народной милицией]], организуемой местными органами самоуправления. Революция победила и на местах{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=409}}. {{OldStyleDate|22|марта|1917 года|9}} на заседании полного состава 1-го департамента Правительствующего сената Временное правительство принесло присягу — его власть окончательно получила правовое оформление и юридическую силу<ref name="zvet">{{cite web|url=http://www.dk1868.ru/statii/Tstvetkov9.htm|title=Отречение Государя Императора Николая II и акт непринятия власти Великим Князем Михаилом Александровичем — события, определившие исходные позиции политико-правового статуса Белого движения (март 1917 г.)|author=Цветков В. Ж.|date=2008|publisher=Сайт «Добровольческий корпус»|accessdate=2012-04-16|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. По оценке историка Г. М. Каткова, одновременная публикация двух актов об отречении «ясно свидетельствовала о конце династии, хотя возможность царствования Михаила с согласия Учредительного собрания формально ещё оставалась. И даже следующий по порядку престолонаследования претендент мог, чтобы утвердить свои права, обратиться к тем силам, которые всё ещё были верны монархии. Но такое обращение создавало неминуемый конфликт с Михаилом: никакая претензия на престол не могла быть законной до формального утверждения отречения Михаила решением Учредительного собрания». За актами Николая II и Михаила Александровича последовали публичные заявления об отказе от своих прав на престол других членов династии Романовых, при этом они ссылались на прецедент, созданный Михаилом Александровичем, — вернуть свои права на престол только в случае их подтверждения на Всероссийском учредительном собрании. По мнению историка Цветкова, лучше всего эту позицию выразил великий князь [[Николай Михайлович]], ставший инициатором сбора «заявлений» от Романовых<ref name="zvet" />: «Относительно прав наших и, в частности, моего на Престолонаследие я, горячо любя свою родину, всецело присоединяюсь к тем мыслям, которые выражены в акте отказа Великого Князя Михаила Александровича». Облечённое «всею полнотою власти» от Михаила Александровича Временное правительство окончательно избавилось от конкуренции, которую оно испытывало от структур Государственной думы. Уже {{OldStyleDate|15|марта|1917 года|2}} в журнале заседаний Временного правительства № 1 было записано{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=413}}: {{начало цитаты}}Министр-председатель возбудил вопрос о необходимости точно определить объём власти, которой должно пользоваться Временное правительство до установления Учредительным собранием формы правления и основных законов Российского государства, равным образом, как и о взаимоотношениях Временного правительства к Временному комитету Государственной Думы. По этому вопросу высказались мнения, что вся полнота власти, принадлежавшая монарху, должна считаться переданной не Государственной Думе, а Временному правительству, что, таким образом, возникает вопрос о дальнейшем существовании Комитета Государственной Думы IV созыва…{{конец цитаты|источник=}}Государственная дума Российской империи практически перестала существовать после событий Февральской революции. Депутаты собирались лишь на «частные совещания», а окончательно Дума была распущена {{OldStyleDate|19|октября|1917 года|6}}{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=413}}. {{OldStyleDate|18|марта|1917 года|5}} [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов#Исполнительный комитет|исполком Петросовета]] постановил арестовать всю царскую семью, конфисковать их имущество и лишить гражданских прав{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=412}}. Через два дня — {{OldStyleDate|20|марта|1917 года|7}} — в журнале заседаний Временного правительства № 10 была сделана запись: «''Слушали'': 1. О лишении свободы отрекшегося императора Николая II и его супруги. ''Постановили'': 1) Признать отрекшегося императора Николая II и его супругу лишёнными свободы и доставить отрекшегося Императора в Царское Село». В заседании участвовали: министр-председатель кн. Г. Е. Львов, министры: военный и морской А. И. Гучков, иностранных дел — П. Н. Милюков, путей сообщения — Н. В. Некрасов, финансов — М. И. Терещенко, обер-прокурор Святейшего Синода В. Н. Львов и товарищ министра внутренних дел Д. М. Щепкин. Присутствовал также государственный контролёр И. В. Годнев. В Могилёв была направлена специальная комиссия во главе с комиссаром Временного правительства А. А. Бубликовым, которая должна была доставить бывшего императора в Царское Село. Император уехал в Царское Село в одном поезде с думскими комиссарами и с отрядом из десяти солдат, которых отдал под их начальство генерал Алексеев<ref name="катков гл12" />. Перед отъездом Николай II издал прощальный приказ войскам, в котором завещал «сражаться до победы» и «повиноваться Временному правительству». Генерал Алексеев передал этот приказ в Петроград, однако Временное правительство под давлением Петросовета отказалось публиковать его. {{Врезка|Выравнивание=right |Ширина = 300px |Заголовок = Прощальный приказ Николая II войскам|Содержание= В последний раз обращаюсь к Вам, горячо любимые мною войска. После [[Отречение Николая II|отречения моего]] за себя и за сына моего от престола Российского, власть передана [[Временное правительство России|Временному правительству]], по почину [[Государственная дума Российской империи IV созыва|Государственной Думы]] возникшему. Да поможет ему Бог вести Россию по пути славы и благоденствия. Да поможет Бог и Вам, доблестные войска, отстоять Россию от злого врага. В продолжение двух с половиной лет Вы несли ежечасно тяжёлую боевую службу, много пролито крови, много сделано усилий, и уже близок час, когда Россия, связанная со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе, сломит последнее усилие противника. Эта небывалая война должна быть доведена до полной победы.<br>Кто думает о мире, кто желает его — тот изменник Отечества, его предатель. Знаю, что каждый честный воин так мыслит. Исполняйте же Ваш долг, защищайте доблестную нашу Великую Родину, повинуйтесь Временному правительству, слушайте Ваших начальников, помните, что всякое ослабление порядка службы только на руку врагу.<br>Твёрдо верю, что не угасла в Ваших сердцах беспредельная любовь к нашей Великой Родине. Да благословит Вас Господь Бог и да ведёт Вас к победе [[Георгий Победоносец|Святой Великомученик и Победоносец Георгий]].<br>8-го марта 1917 г.<br>Ставка. НИКОЛАЙ<ref>{{cite web|url=https://e-lib.info/book.php?id=1120012885&p=52|title=Николай и Александра: история любви, погубившей империю. Стр. 52|author=Масси Роберт|accessdate=2011-01-11|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014105106/http://e-lib.info/book.php?id=1120012885&p=52 |date=2012-10-14 }}</ref>. }} {{викитека|Декларация Временного правительства о его составе и задачах|Декларация Временного правительства о его составе и задачах}} 8 марта новый командующий войсками Петроградского военного округа генерал [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]] лично арестовал императрицу, в том числе — для предотвращения возможного самосуда со стороны царскосельского гарнизона. Генерал Корнилов отдельно настоял на том, чтобы караул царской семьи подчинялся штабу Петроградского военного округа, а не местному Совету. 9 марта в 11:30 Николай II прибыл в Царское Село уже как «полковник Романов». Арестом царской семьи Временным правительством, по словам В. Д. Набокова, «был завязан узел, который был [[Расстрел царской семьи|4/17 июля в Екатеринбурге разрублен]] товарищем [[Белобородов, Александр Георгиевич|Белобородовым]]»{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=413, 414}}. --> <!-- == Балтик флотында ҡораллы ихтилал == [[Файл:Patrol of the October revolution.jpg|thumb|250px|Февраль 1917 г. Арест и конвоирование переодетых городовых]] Командование военно-морской базы в Кронштадте, располагавшейся недалеко от Петрограда, и имевшей с ним прямой провод, было прекрасно осведомлено о начале революции. Стремясь избежать распространения брожения на матросов, командование попыталось скрыть от них новости из столицы. 28 февраля главный командир порта адмирал Вирен и комендант крепости адмирал Курош созвали совещание офицеров флота и гарнизона. На совещании рассматривался главный вопрос: можно ли рассчитывать на кронштадтских солдат и матросов, в случае, если придётся бросить их на борьбу с восстанием в Петрограде. Большинство офицеров ответило, что матросы немедленно присоединятся к революционерам. В ночь с 28 февраля на 1 марта новости из столицы всё же просочились в Кронштадт. Ряд частей, начиная с 1-го Балтийского флотского экипажа, самовольно вышли на улицы, направляясь к дому адмирала Вирена. 2-й крепостной артиллерийский полк восстал вместе со всеми офицерами, включая командира полка. Собравшаяся толпа расправилась с адмиралом Виреном. Неизвестный матрос сорвал с него погоны, и по пути на Якорную площадь главный командир [[Кронштадт]]ского порта адмирал [[Вирен, Роберт Николаевич|Вирен]] был расстрелян. Вскоре также был убит его заместитель, начальник штаба Кронштадтского порта адмирал [[Бутаков, Александр Григорьевич|Бутаков]]. [[Файл:Всенародные похороны жертв павших за свободу 23 марта 1917, Петроград.jpg|250px|thumb|right|Похороны жертв революции, 5 апреля 1917 (23 марта по старому стилю), Петроград]] {{OldStyleDate|16|марта||3}} — начались убийства офицеров в [[Хельсинки|Гельсингфорсе]]. 3 марта был убит командир 2-й бригады линкоров адмирал [[Небольсин, Аркадий Константинович|Небольсин]], 4 марта — командующий Балтийским флотом адмирал [[Непенин, Адриан Иванович|Непенин]]. Были убиты также комендант [[Свеаборг]]ской крепости генерал-лейтенант по флоту [[Протопопов, Вениамин Николаевич|Протопопов]], командиры 1 и 2-го Кронштадтских флотских экипажей [[Стронский, Николай Васильевич|Стронский]] и [[Гирс, Александр Константинович|Гирс]], командир линейного корабля «Император Александр II» капитан 1-го ранга [[Повалишин, Николай Иванович|Повалишин]], командир [[Аврора (крейсер)|крейсера «Аврора»]] капитан 1-го ранга [[Никольский Михаил Ильич|М. И. Никольский]] и многие другие морские и сухопутные офицеры. К 15 марта Балтийский флот потерял 120 офицеров, из которых 76 было убито (в [[Гельсингфорс]]е — 45, в [[Кронштадт]]е — 24, в [[Ревель|Ревеле]] — 5 и в [[Петроград]]е — 2). В Кронштадте, кроме того, было убито не менее 12 офицеров сухопутного гарнизона. Четверо офицеров покончили жизнь самоубийством, и 11 пропали без вести. Всего, таким образом, погибло более 100 человек<ref>[http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/79013/Zhurnal_-_Zhurnal_%22Vokrug_Sveta%22_%B91_za_1998_god.html ''Владимир Лобыцын.'' Я русской крови не пролью…]</ref>. Убийство в Гельсингфорсе командующего Балтийским флотом адмирала Непенина впоследствии приписал себе матрос Грудачёв П. А.: {{начало цитаты}} ''Я вглядывался в адмирала, когда он медленно спускался по трапу… Вспомнились рассказы матросов о его жестокости, бесчеловечном отношении. И скованность моя, смущение отступили: передо мной был враг. Враг всех матросов, а значит, и мой личный враг. Спустя несколько минут приговор революции был приведен в исполнение. Ни у кого из четверых не дрогнула рука, ничей револьвер не дал осечки…'' {{конец цитаты}} В ходе событий революционные матросы арестовали в Кронштадте до 500 офицеров, которых в течение нескольких месяцев отказывались освобождать, несмотря на давление Временного правительства. Подобные аресты имели место и в Гельсингфорсе, но там большинство офицеров вскоре были освобождены. --> <!-- == Инҡилап башланыуға сиркәүҙең реакцияһы == [[Файл:Бабкин М.А. Священство и Царство. Ил. 47-1а.jpg|thumb|<small>Первая страница «Бесплатного приложения к № 9—15 журнала „Церковные ведомости“» за 1917 год с определением Святейшего синода <br>№ 1226 от 7—-8 марта 1917 года: упоминание царствующего дома в прошедшем времени — «царствовавшим» (в условиях [[Отречение Михаила Александровича|отсутствия отречения от престола великого князя Михаила Александровича]])</small>]] [[Файл:Бабкин М.А. Священство и Царство. Ил. 47-2б.jpg|thumb|<small>Четвёртая страница «Бесплатного приложения к № 9—15 журнала „Церковные ведомости“» за 1917 год с определением Святейшего синода <br>№ 1226 от 7—8 марта 1917 года: констатация, что Временное правительство «правит» по «повелению» Богородицы</small>]] {{Основная статья|Русская православная церковь при Временном правительстве|Духовенство Русской православной церкви и свержение монархии (начало XX века — конец 1917 года)|Священство и Царство (Россия, начало XX века – 1918 год). Исследования и материалы}} К февралю 1917 года положение внутри Русской православной церкви стало противоречивым. С одной стороны, Церковь исторически являлась главной идеологической опорой самодержавной монархии. Непосредственно перед революцией, {{сс3|21.2.1917}} года, частное собрание духовенства в Киеве даже обратилось к императрице с предложением разогнать Госдуму. Однако вместе с тем, среди высших иерархов Церкви назрело сильное недовольство деятельностью Распутина, который напрямую вмешивался в церковные назначения, в том числе в Синоде. Сложным оставался и вопрос о созыве Поместного собора, который современники воспринимали, как «церковный аналог Учредительного собрания». Из протоколов [[Святейший синод|Святейшего синода]] следует, что он проводил всю первую революционную неделю (кроме 26 февраля) регулярные заседания, но в их официальной повестке не значилось никаких вопросов, связанных с происходившими революционными выступлениями<ref>''Соколов А. В.'' [https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] {{Wayback|url=https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html |date=20190328211124 }} // Дисс. … д. и. н. — СПб., 2014. — С. 84.</ref>. По одной из версий, 26 февраля заседание Синода состоялось, но его члены отказались призвать православных мирян не участвовать в беспорядках и демонстрациях. [[Бабкин, Михаил Анатольевич|Михаил Бабкин]] связывает это с тем, что председатель Синода [[Владимир (Богоявленский)|митрополит Владимир]] якобы был обижен «на императора Николая II за перевод с Петроградской на Киевскую кафедру», указывая, что накануне (22 февраля) Синод проигнорировал просьбу выступить в защиту монархии, поступавшую от Екатеринославского отдела Союза русского народа; а в этот день (26 февраля) — от товарища синодального обер-прокурора князя [[Жевахов, Николай Давидович|Николая Жевахова]]. На следующий день, 27 февраля (с началом вооружённого восстания) на аналогичное обращение обер-прокурора [[Раев, Николай Павлович|Николая Раева]] Синод ответил замечанием, что «неизвестно, откуда идёт измена — сверху или снизу». В воспоминаниях Жевахов писал<ref name="Жевахов2007">{{книга|заглавие=Воспоминания товарища Обер-Прокурора Святейшего Синода князя Н. Д. Жевахова|автор=Жевахов Н. Д.| место=СПб.| издательство=Царское дело|год=2007|ссылка=http://www.paraklit.org/sv.otcy/Gjevahov.Vospominaniya-1.htm|страницы=385—387}}</ref>:{{начало цитаты}} Пред началом заседания, указав Синоду на происходящее, я предложил его первенствующему члену, митрополиту Киевскому Владимиру, выпустить воззвание к населению, с тем, чтобы таковое было не только прочитано в церквах, но и расклеено на улицах. … Намечая содержание воззвания и подчеркивая, что оно должно избегать общих мест, а касаться конкретных событий момента и являться грозным предупреждением Церкви, влекущим, в случае ослушания, церковную кару, я добавил, что Церковь не должна стоять в стороне от разыгрывающихся событий, и что её вразумляющий голос всегда уместен, а в данном случае даже необходим. «Это всегда так, — ответил митрополит. — Когда мы не нужны, тогда нас не замечают, а в момент опасности к нам первым обращаются за помощью». Я знал, что митрополит Владимир был обижен переводом из Петербурга в Киев, однако такое сведение личных счетов в этот момент опасности, угрожавшей, может быть, всей России, показалось мне чудовищным. Я продолжал настаивать на своём предложении, но мои попытки успеха не имели, и предложение было отвергнуто. … Характерно, что моя мысль нашла своё буквальное выражение у Католической Церкви, выпустившей краткое, но определённое обращение к своим чадам, заканчивающееся угрозой отлучить от св. причастия каждого, кто примкнет к революционному движению. Достойно быть отмеченным и то, что ни один католик, как было удостоверено впоследствии, не принимал участия в процессиях с красными флагами. Как ни ужасен был ответ митрополита Владимира, однако допустить, что он мог его дать в полном сознании происходившего, конечно, нельзя. Митрополит, подобно многим другим, не отдавал себе отчёта в том, что в действительности происходило…{{конец цитаты}} Со своей стороны, историк А. В. Соколов указывает, что 26 февраля было воскресенье, и в неприсутственный день Синод собраться не мог. По его мнению, описанное Жеваховым заседание скорее всего состоялось 27 февраля<ref>''Соколов А. В.'' [https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] {{Wayback|url=https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html |date=20190328211124 }} // Дисс. … д. и. н. — СПб., 2014. — С. 87.</ref>. {{сс3|2.3.1917}} года частное собрание Синода и столичного белого духовенства приняло решение установить связь с [[Временный комитет Государственной думы|Исполнительным комитетом Госдумы]]. Петроградский митрополит [[Питирим (Окнов)|Питирим]] поспешил подать заявление об увольнении на покой, и 2 марта временное управление столичной епархией, «впредь до особых распоряжений», было возложено на епископа Гдовского [[Вениамин (Казанский)|Вениамина (Казанского)]]. 4 марта на первом после революции заседании Синода появился уже новый обер-прокурор князь В. Н. Львов: {{начало цитаты}} От лица Временного правительства В. Н. Львов объявил о предоставлении РПЦ свободы от опеки государства, губительно влиявшей на церковно-общественную жизнь. Члены Синода (за исключением отсутствовавшего митрополита Питирима) также выразили искреннюю радость по поводу наступления новой эры в жизни церкви. {{конец цитаты}} В целом Церковь увидела в революции возможность избавиться от опеки государства, заменив синодальное устройство на патриаршее. На том же заседании 4 марта из зала демонстративно было вынесено «в архив» царское кресло, как «символ цезарепапизма в Церкви Русской». 5 марта Синод распорядился во всех церквях Петроградской епархии многие лета царствующему дому «отныне не провозглашать». 6 марта Синод «принял к сведению» указы об отречении Николая II и великого князя Михаила Александровича, постановил отслужить во всех церквях империи молебны с провозглашением многие лета «Богохранимой державе Российской и благоверному Временному правительству ея» (в качестве другой формулировки рассматривалось поминовение «Богохранимой Державы Российской и христолюбивого воинства», без упоминания государственной власти). Вместе с тем синодальные определения от 6 и 9 марта подчёркивали, что Михаил Александрович отказался от власти лишь только «впредь до установления в Учредительном собрании образа правления». 7 марта Синод начал именовать дом Романовых «царствовавшим» (в прошедшем времени), упразднив также «[[царские дни]]» (празднования дней рождения и тезоименитств царя, царицы, наследника, дней восшествия на престол и коронования). Соответствующее постановление Временного правительства появилось только 16 марта. {{Викитека|Послание Святейшего Правительствующего Синода от 9 марта 1917 года|Послание Святейшего правительствующего синода от 9 марта 1917 года}} {{сс3|9.3.1917}} года Синод окончательно признал Февральскую революцию и Временное правительство. Как пишет Михаил Бабкин, 9 марта Синод обратился с посланием «К верным чадам Православной Российской Церкви по поводу переживаемых ныне событий». В нём был призыв довериться Временному правительству. При этом послание начиналось так: «Свершилась воля Божия. Россия вступила на путь новой государственной жизни. Да благословит Господь нашу великую Родину счастьем и славой на ея новом пути». Тем самым фактически Синод признал государственный переворот правомочным и официально провозгласил начало новой государственной жизни России, а революционные события объявил как свершившуюся «волю Божию». Под посланием поставили подписи епископы «царского» состава Синода, даже имевшие репутацию монархистов и черносотенцев: например, митрополит Киевский Владимир (Богоявленский) и митрополит Московский Макарий. Их согласие с происшедшим переворотом можно расценить как отказ от своих прежних монархических убеждений и обязанностей защищать монархию в России. Это послание было охарактеризовано профессором Петроградской духовной академии Б. В. Титлиновым как «послание, благословившее новую свободную Россию», а генералом А. И. Деникиным, — как «санкционировавшее совершившийся переворот». На страницах социалистической газеты послание было расценено как «торжественное признание Синодом нового правительства»<ref>''Бабкин М.'' [http://krotov.info/history/20/1910/babkin_04.htm Русская Церковь в 1917 году].</ref>. --> <!-- == Мәскәүҙәге ваҡиғалар. Революцияның бөтә илгә таралыуы == [[Файл:Революционный митинг 1917 (1).jpg|thumb|350px|Революционный митинг у гостиницы «Метрополь» Москва.]] Б''о''льшая часть России впервые узнала о начале революции {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}}, после захвата министерства путей сообщения революционным комиссаром Бубликовым. Железнодорожники имели собственную, изолированную от МВД, телеграфную сеть, по которой Бубликов разослал по всей стране воззвание, сообщавшее о происходивших событиях. В Москву же информация о событиях в Петрограде просочилась раньше. Уже {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} в городе началось революционное брожение. В тот же день Москва была объявлена на осадном положении, митинги запрещены. Начальник штаба Верховного главнокомандующего генерал Алексеев М. В., безуспешно пытаясь предотвратить беспорядки, направил командующему войсками Московского военного округа генералу Мрозовскому И. И. требование обратить особое внимание на своевременный подвоз продовольствия, так как «первые беспорядки в Петрограде возникли из-за недостатка хлеба для наиболее бедной части населения». Генерал Мрозовский запретил публиковать сообщения из Петрограда и приостановил выпуск газет<ref>[https://statehistory.ru/books/Vladimir--Ruga_Povsednevnaya-zhizn-Moskvy--Ocherki-gorodskogo-byta-v-period-Pervoy-mirovoy-voyny/13 Андрей Кокорев, Владимир Руга. Февральская революция. Повседневная жизнь Москвы. Очерки городского быта в период Первой мировой войны. История России. Библиотека]</ref>. Однако все эти меры уже оказались запоздалыми. В тот же день на квартире московского купца Рябушинского началось совещание представителей либеральных общественных организаций с целью образования «комитета общественных организаций Москвы» (КООМ) и недопущения в городе анархии; комитет начал свою деятельность 1 марта. КООМ претендовал на «объединение всей власти над городом Москва». Он выпустил воззвание к населению с требованием безусловного исполнения его распоряжений всеми учреждениями и лицами. К 12<sup>00</sup> {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} забастовали практически все московские заводы. Несмотря на запрет, у городской думы (преимущественно кадетской по составу) начался митинг. Около полуночи произошло столкновение 1-й запасной артиллерийской бригады с жандармами. В этот же день из города бежал начальник Московского охранного отделения полковник Мартынов А. П. На момент начала революции московский гарнизон насчитывал около 100 тыс. человек, из них всего три сотни казаков. Также в городе находилось до 10 тыс. юнкеров, обучавшихся в двух военных училищах и шести школах прапорщиков. В целом казаки и юнкера повели себя нейтрально. Юнкера Алексеевского училища в течение всех событий не выходили из казарм; Александровское училище даже перешло на сторону революции и участвовало в захвате штаба Московского военного округа. [[Файл:Skobelev square during the February revolution.jpeg|thumb|200px|Скобелевская площадь в дни Февральской революции]] Утром {{OldStyleDate|14|марта||1|}} начались столкновения рабочих с полицией в районе Яузского и Каменного мостов, погиб рабочий Илларион Астахов. Застреливший его помощник пристава был сброшен рабочими в реку, толпа смяла полицейский кордон. Продолжились нападения на одиночных городовых. Начался массовый переход войск на сторону революции — первыми это сделали солдаты 192-го запасного полка. Солдаты 251-го запасного полка обстреляли мотоциклистов Военной автомобильной школы. Революционные солдаты собрались на Воскресенской площади около городской думы, 1-я запасная артиллерийская бригада привезла с собой 16 орудий. В тот же день генерал Мрозовский сообщил в Ставку генералу Алексееву о том, что «в Москве полная революция. Воинские части переходят на сторону революционеров». Возбуждённая толпа явилась в Бутырскую тюрьму освобождать 350 политзаключённых, попутно выпустив и до 700 уголовников. К {{OldStyleDate|15|марта||2|}} революционеры уже захватили почту, телеграф и телефон, контролировали все московские вокзалы, арсеналы и Кремль<ref>[http://www.portal-slovo.ru/history/43277.php Февральская революция 1917 г. в Москве и Центральном промышленном районе]</ref>. Рабочими и солдатами было разгромлено и, по некоторым источникам, подожжено, Московское охранное отделение, занято большинство полицейских участков. Как и в Петрограде, во время погрома охранного отделения сильнее всего пострадали агентурные данные, по которым можно было бы определить полицейских провокаторов. Совершались массовые аресты городовых и жандармов, которых отправляли в Бутырскую тюрьму. Начато формирование милиции. Новый глава правительства князь Львов назначил комиссаром Временного правительства по Москве бывшего городского голову Челнокова. Арестованы генерал Мрозовский и градоначальник [[Шебеко, Вадим Николаевич|Шебеко]], Шебеко при этом пытался бежать из города вместе со своим помощником. Как и в Петрограде, в Москве параллельно началось образование Совета. В ночь с 27 на 28 февраля Рабочая группа Московского военно-промышленного комитета сформировала «Временный революционный комитет», начавший заседать с 12<sup>00</sup> {{OldStyleDate|14|марта||1|}} уже под названием Московского совета рабочих депутатов. {{OldStyleDate|17|марта||4|}} был образован параллельный Московский совет солдатских депутатов; объединение двух Советов произошло только 14 ноября. [[Файл:DemonstracFebrRevolutionKharkov1917.jpg|thumb|200px|Демонстрация в [[Харьков]]е на [[Площадь Конституции (Харьков)|Николаевской площади]] во время Февральской революции 1917 года]] Вслед за Петроградом и Москвой революция постепенно начала распространяться по всей России. {{OldStyleDate|14|марта||1|}} революционные органы власти были сформированы в Нижнем Новгороде<ref>{{Cite web |url=http://www.hist.nnov.ru/history/Frnn.htm |title=Домены в зоне NNOV.RU<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2012-04-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319013808/http://www.hist.nnov.ru/history/Frnn.htm |archivedate=2012-03-19 |deadlink=yes }}</ref>. {{OldStyleDate|15|марта||2|}} началось восстание солдат 3-го пулемётного полка в Саратове<ref>[http://sadservie.ru/history/in20th/472 Февральская революция в Саратове | Сад Сервье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225163512/http://sadservie.ru/history/in20th/472 |date=2013-12-25 }}</ref>, был сформирован Совет рабочих депутатов в Иваново-Вознесенске<ref>{{Из|БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article050003.html|заглавие=Иваново (обл. центр РСФСР)|издание=3-е}}</ref>, в Вологде был создан губернский временный комитет во главе с кадетом Кудрявым В. А. (Совет рабочих депутатов был образован только {{OldStyleDate|28|марта||15|}}). {{OldStyleDate|16|марта||3|}} началась революция в Самаре, толпа взяла штурмом губернскую тюрьму, был сформирован Самарский комитет народной власти во главе с кадетом Подбельским П. П.<ref>[http://news.samaratoday.ru/news/207965/ Этот день в истории края. Февральская революция | САМАРСКАЯ СТАРИНА. КОЛЕСО ИСТОРИИ | САМАРА СЕГОДНЯ — Информационный канал]</ref>, в Екатеринбурге городская дума учредила Комитет общественной безопасности (Совет солдатских депутатов — только {{OldStyleDate|21|марта||8|}}, Совет рабочих депутатов — 19 марта). {{OldStyleDate|16|марта||3|}} известие об отречении Николая II дошло и до Киева, где немедленно началось формирование новых органов власти. Однако, в отличие от российских городов, в Киеве возникло не двоевластие, а «троевластие», так как на политической арене появилась, помимо либерального Исполкома и радикального Совета, также националистическая Центральная рада. В Минске революция началась {{OldStyleDate|15|марта||2|}}, {{OldStyleDate|17|марта||4|}} был сформирован радикальный Совет и либеральный «Временный комитет порядка и безопасности». --> <!-- == «Ҡан түгелмәйенсә башҡарылған инҡилап» == Хотя Февральская революция именовалась ''«бескровной»'', в действительности это было совершенно не так — только в Петрограде и только со стороны восставших в дни свержения старой власти погибло около 300 человек, около 1200 человек были ранены<ref>{{книга |автор= [[Фёдоров, Владимир Александрович (историк)|Фёдоров В. А.]] |часть= Февральская революция |ссылка часть= http://krotov.info/libr_min/21_f/ed/orov_15.htm |заглавие= История России. 1961—1917 |ссылка= http://krotov.info/libr_min/21_f/ed/orov_01.htm |викитека= |ответственный= |издание= Учебник 2-е изд., перераб. и доп |место= М. |издательство= ЮРАЙТ |год= 2011 |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}</ref>. По данным Земгора (регистрация), число убитых и раненых в дни Февральской революции на улицах столицы — 1443 (в том числе воинских чинов — 869, в том числе офицеров — 60, это сухопутные). На Балтийском флоте было убито около ста офицеров. Кровь пролилась во многих местах России. Начало Гражданской войны в России ряд историков отсчитывают от февраля 1917 года<ref>{{книга|автор=[[Зарубин, Александр Георгиевич|Зарубин А. Г]]., [[Зарубин, Вячеслав Георгиевич|Зарубин В. Г.]]|заглавие=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|ссылка=|ответственный=|место=Симферополь|издательство=Антиква|год=2008|страниц=728|isbn=978-966-2930-47-4|тираж=800}}</ref>. == Ваҡытлы хөкүмәт формалашыуы һәм «февраль легитимлығы» механизмы == {{main|Временное правительство России|Двоевластие}} [[Файл:Georgy Lvov, 1918.jpg|thumb|200px|right|Глава первого состава Временного правительства, князь [[Львов, Георгий Евгеньевич|Львов Г. Е.]]]] [[Файл:Временное правительство (Россия).jpg|230px|thumb|right|Плакат (1917) с портретами членов временного правительства]] {{OldStyleDate|14|марта||1}} Временный комитет Государственной думы сформировал [[Временное правительство России]] во главе с князем [[Львов, Георгий Евгеньевич|Г. Е. Львовым]], который продержался на посту главы государства до июля 1917 года, когда в результате [[Июльские дни|июльского кризиса]] его сменил [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]. Временным правительство стало называться потому, что в дальнейшем планировало передать всю полноту власти [[Всероссийское учредительное собрание|Учредительному собранию]], выборы в которое были назначены на 17 сентября, но затем были перенесены на {{сс3|12.11.1917}} года. Уже {{OldStyleDate|25|марта||12}} было образовано Особое совещание для подготовки проекта Положения о выборах в Учредительное собрание. Вместе с тем продолжал пользоваться огромным влиянием [[Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов]], что позволило охарактеризовать послереволюционную ситуацию как [[двоевластие]]: с одной стороны, было Временное правительство, идущее по пути парламентаризма и преследующее цель создания России капиталистической, современной, либеральной, верной обязательствам перед своими англо-французскими союзниками; с другой был Петроградский Совет, создатели которого рассчитывали на формирование прямой революционной «власти трудовых масс». Сама «власть Советов», однако, была чрезвычайно подвижной и изменчивой, зависевшей от перемены настроений в её местных, децентрализованных структурах и от столь же переменчивого и непостоянного общественного мнения<ref name="чёрная книга гл 1" />. Несмотря на то, что революция сопровождалась вооружённым мятежом и множеством самосудов, новая власть всё же воспринималась значительным числом современников как «законная». В самом деле, после двойного отречения — царя Николая II и великого князя Михаила Александровича, — единственным источником законной власти, в сознании обывателей, осталась Государственная дума и, следовательно, сформированное ею Временное правительство. В поддержку новой власти выступил целый ряд лиц и учреждений, традиционно воспринимавшихся как основная опора самодержавия. Так, за отречение Николая II высказались практически все командующие фронтами и флотами и целый ряд великих князей, включая популярного тогда среди солдат великого князя Николая Николаевича. Непосредственно во время событий на сторону революции перешла одна из сотен [[Собственный Его Императорского Величества Конвой|Собственного Его Императорского Величества Конвоя]], находившаяся в то время в Петрограде. В некоторой степени ортодоксальные монархисты были деморализованы тем, что новая власть была признана даже основной идеологической опорой самодержавия — Русской православной церковью. 9 марта Синод признал Временное правительство в своём воззвании «К верным чадам Православной Российской Церкви по поводу переживаемых ныне событий». В тот же день Временное правительство было признано и на заседании [[Постоянный Совет Объединённых дворянских обществ России|Постоянного совета]] [[Объединённое дворянство|Объединённого дворянства]]. Определённую роль в этом сыграли дореволюционные разногласия: так, Николай II настаивал на сохранении синодального устройства РПЦ (''см. [[Синодальный период]]'') и отказывался санкционировать проведение [[Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)|Поместного собора]], на котором настаивала Церковь. Что касается дворянства, то оно традиционно считалось опорой царского престола, однако русские цари, содействуя организации дворянского самоуправления на местах, в то же время противодействовали возникновению сословной дворянской организации в масштабе всей страны. Кроме того, новая власть была признана даже самим Николаем II, в своём прощальном приказе войскам призвавшим солдат «повиноваться Временному правительству». Предшественник Временного правительства, [[Временный комитет Государственной думы]], официально был образован под удобным предлогом «''восстановления порядка и для сношения с лицами и учреждениями''»; он объявил себя единственной властью в городе только в ночь с 27 на 28 февраля, когда последнее царское правительство князя Голицына уже прекратило свою деятельность. Весьма показательно и то, что во время своего отречения царь подписал также и второй указ — о назначении главой правительства князя Львова, а Верховным главнокомандующим — Великого князя Николая Николаевича. Время этого указа было проставлено «задним числом» как 14<sup>00</sup>, тогда как отречения, также «задним числом», — 15<sup>00</sup>. По мнению исследователя Борисовой Т. Ю., {{начало цитаты}} ''На момент отречения Николая II 2 марта 1917 г. легитимность его власти имела два основания: благословение православной церковью и законом установленное осуществление самодержавной власти государственным аппаратом. Первое и второе были тесно связаны. В православии монарх властвовал и делегировал свою власть чиновникам именно как помазанник божий… Как показывает анализ «Собрания узаконений», после Февральской революции атрибуты прежней легитимности были в целом сохранены. Указания на самодержавную власть заменялись на указания власти Временного правительства… в ссылках на дореволюционное законодательство «высочайше утверждённые» правовые акты стали называться «законноутверждёнными». Прежде всего было проведено необходимое переименование в церковных ритуалах, поскольку, как уже говорилось выше, божественное благословение лежало в основе делегирования власти. Как часть государственного аппарата, перешедшего под власть Временного правительства, Синод поспешил издать соответствующие распоряжения, и уже к концу марта 1917 г. чины Русской православной церкви, где ранее поминалась царская власть, были исправлены. Так же как и в нормативных актах, подход был буквальным — вместо поминовения императора следовало поминать «благоверное Временное правительство».'' ''Архивные документы весны 1917-го показывают, что это была осознанная политика Временного правительства, а не порождение бюрократической инерции. Так, в Журнале заседания Временного правительства от {{сс3|15.5.1917}} г. зафиксировано решение во всех ссылках на прежнее законодательство заменять слова «императорское величество» и «высочайшая власть» на «Временное правительство».''<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2011/108/bo10-pr.html Журнальный зал | НЛО, 2011 N108 | Т. Ю. Борисова. Революционное законодательство в 1917—1918 гг.: выбор языка]</ref> {{конец цитаты}} Наконец, сомнения колеблющихся в значительной мере были нейтрализованы тем, что новое правительство само себя именовало «Временным», созданным только до созыва Учредительного собрания, которое теоретически могло восстановить монархию. Как пишет исследователь Куликов С. В. в своей работе «Временное правительство и высшая царская бюрократия»: {{начало цитаты}} ''Буквально с первых часов существования Временного правительства прежняя элита, ещё совсем недавно олицетворявшая самодержавную монархию, стала одной из наиболее надёжных опор буржуазно-демократического режима… Первая из них [причин признания новой власти]-резкое неприятие подавляющей частью петроградского истеблишмента внутриполитического курса, проводившегося императором Николаем II накануне Февральской революции. Неприятие это многократно усилила достигшая в 1916 г. своего апогея кампания по дискредитации власти. Основой её служил «миф о Распутине»…'' ''Второй причиной лёгкости, с которой последовало признание Февральского переворота со стороны бюрократической элиты, было то, что сам переворот его вожди облекли в относительно легитимные формы, отнюдь не создававшие резкого противопоставления режима нового режиму старому. Борьба против новой власти означала в данной ситуации непослушание царской воле… '' ''Недоговорённость, отличавшая парадигму «нового порядка» до {{сс3|1.9.1917}} г., то есть до провозглашения России республикой, создавала возможности тактического компромисса с революционной властью даже для «непримиримых», поскольку вплоть до указанного срока существовала чисто теоретическая, хотя и делавшаяся с каждым днём всё более эфемерной, возможность того, что Учредительное собрание выскажется за ту или иную модификацию парламентарной монархии<ref>[http://files.history.spbu.ru/Книги/Новейшие%20журналы/Отечественная%20история%201991-2005/1999%E2%84%964/r1gl8.pdf]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>''. {{конец цитаты}} Вместе с тем в механизме «февральской легитимности» всё же имелся ряд изъянов. Действовавшая на момент революции Дума IV созыва по старым, дореволюционным, законам, была избрана законно, однако Временное правительство уже никто не выбирал. Первый его состав был подобран кулуарно думскими лидерами на основании списков будущего ''ответственного министерства'', ходившим по рукам либеральной оппозиции с конца 1916 года. Князь Львов часто назывался в этих списках главой нового правительства, так как в глазах либералов он, как председатель Земгора, считался «представителем общественности». Фактически, первый состав Временного правительства был подобран Милюковым. Ричард Пайпс даже отмечает, что в ответ на вопрос «Кто вас выбрал?» Милюков «не нашёл ничего лучшего, чем ответить: Нас выбрала революция!». Другим существенным изъяном в законности новой власти стало само отречение Николая II. Считалось, что согласно действовавшему на тот момент [[Акт о престолонаследии (1797)|манифесту о престолонаследии Павла I]], царь не имел права отрекаться за иное лицо, в данном случае — за наследника<ref>{{книга|автор=[[Цветков, Василий Жанович|Цветков В. Ж.]]|часть=Отречение государя императора Николая II и непринятие власти великим князем Михаилом Александровичем – акты, определившие исходные позиции и политико-правовой статус Белого движения (март 1917 г.)|заглавие=Белое дело в России. 1917—1918 гг. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|ответственный=|место=М.|издательство=Посев|год=2008|страницы=68—109|страниц=520|isbn=978-5-85824-183-6|ref=Цветков В. Ж.}}</ref>. Ряд великих князей и думских лидеров сразу обратили внимание на это противоречие. Милюков в своих мемуарах даже предположил, что решение царя отречься за наследника было осознанной «провокацией» Николая II, с тем, чтобы, когда революция пойдёт на спад, как в 1907 году, отказаться от собственного отречения. Ричард Пайпс предлагает более прозаическое объяснение: Николай II как носитель традиционного «вотчинного духа» считал себя стоящим выше любых законов. Единственным мотивом его решения отречься за наследника было желание оставить своего тяжело больного сына в семье; в случае своего предполагаемого воцарения наследнику пришлось бы исполнять определённые государственные обязанности, и остаться в семье он бы не смог. == Эҙемтәләре == {{main|Русская революция}} [[Файл:AleksandrKerenskiPorIsaacBrodsky1918.jpeg|thumb|right|220px|Портрет Керенского работы [[Бродский, Исаак Израилевич|Исаака Бродского]]]] Символом Февральской революции стал красный бант, [[Красный флаг|красные знамёна]]. Прежнюю власть объявили «[[царизм]]ом» и «[[Российская империя|старым режимом]]». В речь вошло слово «[[товарищ]]». [[Государственная дума Российской империи IV созыва|Госдума IV созыва]], сыгравшая во время Февральской революции огромную роль, вскоре после неё полностью потеряла всякое влияние. После образования Временного правительства Госдума практически перестала заседать (только в порядке частных совещаний её членов)<ref>{{книга|заглавие=Политическая наука: Словарь-справочник|часть=Четвертая Государственная Дума|год=2010|автор=сост. проф пол наук Санжаревский И.И.|язык=ru}}</ref>, и была окончательно распущена 6 октября 1917 года. Требование ''ответственного министерства'', за которое Дума безуспешно боролась несколько лет, в 1917 году начало стремительно превращаться в политический анахронизм, и окончательно вымерло с приходом большевиков к власти. Непосредственно в ходе революционных событий резко усилилось влияние думского депутата [[Керенский, Александр Фёдорович|Керенского А. Ф.]], вошедшего одновременно и в первый состав Временного правительства (в качестве министра юстиции), и в первый состав Петросовета, в качестве товарища (заместителя) председателя. Благодаря своей бурной энергии и яркой, эффектной, манере митинговых выступлений, Керенский на несколько месяцев завоевал значительную популярность, его личным изобретением стало появление на публике в полувоенном [[френч]]е — стиль «народного вождя», впоследствии скопированный целым рядом лидеров большевизма. Весной 1917 года вокруг личности Керенского начинается массовая истерия. Либералы из партии конституционных демократов, преобладавшие в первых двух составах кабинета министров, как и меньшевики и эсеры, составлявшие большинство в третьем составе, целиком принадлежали к городской культурной элите, к тем кругам интеллигенции, которые соединяли в себе наивную и слепую веру в «народ» и страх перед окружавшей их «тёмной массой». В большинстве своём они полагали (по крайней мере, в первые месяцы революции), что необходимо дать полную волю демократическому потоку, освобождённому сначала кризисом, а затем — падением старого режима<ref name="чёрная книга гл 1" />. Февральская революция декларировала отмену смертной казни, а также даровала равные права всем гражданам России независимо от пола, вероисповедания или национальной принадлежности. Были отменены дискриминационные ограничения в отношении [[евреи|евреев]] — в частности, ограничение на место жительства («[[черта оседлости]]») и запрет на производство в офицеры лиц иудейского вероисповедания. Граждане получили возможность вступать в любые объединения и свободно собираться на любые собрания. В стране развернулось профсоюзное движение, возникли Фабрично-заводские комитеты, ставшие опорными пунктами рабочего контроля над производством. Победа Февральской революции превратила Россию в самую свободную страну из всех воюющих держав, обеспечив массам возможность широко пользоваться политическими правами. Большевистская партия получила возможность выйти из подполья, благодаря объявленной Временным правительством амнистии за политические преступления, из ссылки и политической эмиграции вернулись десятки революционеров, немедленно включившихся в политическую жизнь страны. 5 (18) марта вновь начала выходить «Правда». В апреле из Швейцарии вернулся Ленин В. И., в мае в Россию прибыл Троцкий Л. Д.; по дороге он был интернирован британскими колониальными властями и месяц просидел в канадском концлагере. [[Файл:Highest authority of Russian Orthodox Church in 1917.jpg|thumb|300px|Заседание поместного собора]] [[Православная российская церковь]] созвала [[Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)|Поместный собор]], и в течение 1917 года постепенно освободилась от [[Синодальный период|опеки со стороны государства]], что позволило восстановить патриаршество на Руси под началом [[Тихон (Патриарх Московский)|Тихона]]. В результате Февральской революции была распущена царская полиция и жандармерия, а их функции были переданы вновь созданной народной [[Милиция|милиции]] (народному ополчению). Полицейские офицеры подвергались репрессиям, и им было запрещено работать во вновь созданных правоохранительных органах. Это привело к тому, что милиция оказалась не в состоянии воспрепятствовать сползанию страны в хаос и анархию. Ситуация усугублялась всеобщей амнистией (ею воспользовались не только политзаключённые, но и уголовные элементы, которые стали массово наниматься на службу в милицию, преследуя свои криминальные интересы), а также созданием вооружённых отрядов, подконтрольных Советам ([[Красная гвардия (Россия)|Красная гвардия]], отряды «рабочей милиции»). Наряду с роспуском полиции Временное правительство сформировало [[Чрезвычайная следственная комиссия Временного правительства|Чрезвычайную следственную комиссию для расследования должностных преступлений царских министров и высших чиновников]]. Эта комиссия не смогла подтвердить никаких обвинений (ни в измене, ни в должностных преступлениях, ни в коррупции) ни царю, ни царице, ни министрам царского правительства<ref>Кобылин В. С. Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, «Царское дело», 2005</ref><ref>Мельгунов С. П. Судьба Императора Николая II после отречения. — Историко-критические очерки. М., Вече, 2005</ref> — кроме генерала [[Сухомлинов, Владимир Александрович#|В. А. Сухомлинова]], бывшего (до июня 1915 г.) военного министра, который был признан виновным в неподготовленности русской армии к войне (расследование по его делу велось ещё с 1916 г.). Собственность царской семьи ([[Кабинет Его Императорского Величества|кабинетские]] и удельные владения) была конфискована в пользу государства. Сам Николай II 8 марта 1917 года прибыл из Ставки в Царское Село, где был [[Арест отрёкшегося Николая II в Царском Селе|арестован под именем «полковника Романова»]]. [[Файл:Горящая Россия 1917.jpg|thumb|240px|Россия — горящий дом. Май 1917. Рисунок [[Дризо, Михаил Александрович|Михаила Дризо]]]] Временное правительство, считавшее себя преемником монархического государства, стремилось сохранить старый государственный аппарат, однако на волне демократизации в состав ведомств и учреждений включались представители Советов, профсоюзов и других общественных организаций. На окраинах страны [[Распад России в 1915—1922 годах|организационно оформились и активизировались национальные движения]] ([[Дашнакцутюн]], [[Кубанская Рада]], [[Мусават]], [[Союз объединённых горцев Северного Кавказа и Дагестана|Союз горцев]], [[Украинская центральная рада]] и пр.). Начался распад империи, вызванный разрушением центральной власти. Несмотря на заявленный курс Временного правительства на сохранение «единой и неделимой» России, его практическая деятельность способствовала децентрализации и сепаратизму не только национальных окраин, но и русских областей. Резко усилилось сибирское «областничество» — движение за автономию Сибири. 2-9 августа на конференции в Томске было принято постановление «Об автономном устройстве Сибири» и даже утверждён бело-зелёный флаг Сибири. I Сибирский областной съезд в начале октября постановил, что Сибирь должна обладать всей полнотой законодательной, исполнительной и судебной власти, иметь свою областную думу и кабинет министров. Независимости потребовали для себя Польша и Финляндия, национально-культурной автономии — мусульманские народы. В Киеве уже 4 марта на собрании ряда социалистических партий была образована Центральная рада, которая потребовала предоставления Украине территориально-национальной автономии, а получив отказ, провозгласила её в одностороннем порядке 10 июня 1917 года<ref name=autogenerated5 />. Овладеть ситуацией в стране Временное правительство не смогло, что приводило ко всё более тяжёлым и затяжным правительственным кризисам: 3-4 мая, 3-23 июля, 26 августа-24 сентября. В результате этих кризисов менялся состав, уже 5 мая правительство стало коалиционным, но все три коалиции были непрочными<ref name=autogenerated5 />. Три состава Временного правительства, сменившие друг друга, показали полную его неспособность решить проблемы, доставшиеся в наследство от старого режима: экономический кризис, продолжение войны, рабочий и земельный вопросы. Обесценивание рубля за восемь месяцев его деятельности оказалось примерно таким же, как и за предшествовавшие два с половиной года тяжёлой войны, госдолг России в течение 1917 года вырос с 33,6 до 60 млрд руб. Несмотря на все свои усилия, правительство не смогло организовать [[Продразвёрстка|продразвёрстку]] вследствие сопротивления крестьян; продолжились перебои в снабжении городов хлебом, топливом, а также сырьём для заводов, что провоцировало их закрытие и, как следствие, забастовки. Уже в марте 1917 года в Петрограде были всё же введены карточки на хлеб из расчёта 1 фунт на человека в сутки, а в сентябре норма была сокращена до полуфунта. Февральская революция нанесла серьёзнейший удар по армии. В ходе проведённой массовой чистки командного состава на главные посты были назначены выдвиженцы, близкие к думской оппозиции, — А. И. Деникин, Л. Г. Корнилов, А. В. Колчак<ref name=autogenerated5 />. [[Файл:Arrest of generals.jpg|thumb|right|Арест царских генералов на картине [[Владимиров, Иван Алексеевич|И. А. Владимирова]]]] Крупным провалом стала политика [[Демократизация армии в России (1917)|демократизации армии]], приведшая к резкому падению её боеготовности, массовому дезертирству и множеству эксцессов в виде самосудов над офицерами. Более того — стремительный развал русской армии (в подавляющем большинстве своём состоявшей из мобилизованных крестьян) в решающей степени способствовал всеобщему распаду системы управления государством. Солдатские комитеты, создание которых было разрешено Приказом Петросовета № 1, непрерывно расширяли свои полномочия, могли отстранять командиров и выбирать новых, вмешивались в вопросы военной стратегии<ref name="чёрная книга гл 1" />. Взяв курс на продолжение войны «до победного конца», Временное правительство столкнулось с созданными им же самим трудностями — потерей управляемости армии, массовым дезертирством. Непосредственным результатом стал полный провал [[Июньское наступление|июньского наступления]] 1917 года. В июле на фронте были восстановлены упразднённые во время революции военно-полевые суды, но это не поправило дела. В городах вооружённые солдаты запасных полков втянулись в политическую борьбу, в деревнях дезертиры призывали к захвату земли<ref name=autogenerated5 />. Число дезертиров резко возросло и достигало в августе-сентябре нескольких десятков тысяч в день. Солдаты были озабочены одним — стремлением поскорее добраться домой, чтобы не пропустить дележа земли и скота, отобранных у помещиков. С июня по октябрь 1917 года более двух миллионов солдат покинули части разлагавшейся армии. Их возвращение в родные деревни способствовало разрастанию крестьянских беспорядков<ref name="чёрная книга гл 1" />. 3 июля было нарушено неустойчивое равновесие сил между Временным правительством и Петросоветом («двоевластие»), была расстреляна демонстрация под советскими лозунгами (см. [[Июльское восстание 1917]]). Большевистские организации были разгромлены, а их лидер [[Ленин]], объявленный в розыск как германский шпион, вынужден был укрыться на территории Финляндии. Сформированное 24 июля правительство стало сдвигаться вправо, его председатель [[Александр Керенский|А. Ф. Керенский]] (перешедший в партию эсеров) сохранил и пост военного и морского министра; в третьем правительстве он был председателем и Верховным главнокомандующим. Таким образом, летом 1917 года Керенский достиг вершин власти, однако его популярность к этому времени уже была серьёзно разрушена провалом июньского наступления и продолжавшимися экономическими проблемами. Была проведена денежная реформа ([[керенки]]). Вскоре, однако, обнаружилась угроза справа — в августе 1917 года главнокомандующий [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]], поддержанный рядом других генералов, предпринял [[Корниловское выступление|попытку военного переворота]]. После этого из правительства были удалены министры-кадеты и 1 сентября сформирована Директория из пяти человек во главе с Керенским, просуществовавшая до 24 сентября, когда было сформировано новое правительство. Страх перед военной диктатурой заставил Керенского поспешить закрепить завоевания Февральской революции и, не дожидаясь решений Учредительного собрания, [[Российская республика|объявить Россию республикой]]. Российская Республика была провозглашена постановлением Временного правительства от {{СС|14|сентября|1917 год|1}}а<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_о_провозглашении_России_республикой Постановление Временного правительства России «о провозглашении России республикой» от 1 (14) сентября 1917 года]</ref>. Левые партии получили послабления, началась [[большевизация Советов]], в результате которой умеренного социалиста Чхеидзе на посту председателя [[Петросовет]]а сменил радикально настроенный [[Лев Троцкий]]. Стремясь закрепить успех, большевики накануне выборов в Учредительное собрание предприняли [[Октябрьская революция|вооружённый переворот]], в результате которого Временное правительство было свергнуто.--> <!-- == Сәбәптәренә, эҙемтәләренә һәм әһәмиәтенә баһа == Оценки причин, а также последствий и значения Февральской революции до сих пор весьма противоречивы. В новейшее время (в 2000-е годы) дискуссии развернулись, в частности, между д. и. н., [[клиометрика|клиометристом]] [[Миронов, Борис Николаевич|Б. Н. Мироновым]] и д. и. н. (и к. ф-м. н.) [[клиодинамика|клиодинамиком]] [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефёдовым]]. Последний пишет на своём сайте<ref>{{Cite web |url=http://www.hist1.narod.ru/Science/Part2.html |title=С. А. Нефёдов. История России |accessdate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817224526/http://hist1.narod.ru/Science/Part2.html |archivedate=2011-08-17 |deadlink=yes }}</ref>: ''«Одним из важнейших событий в современной российской историографии стала дискуссия о причинах русской революции. Возглавляемые Б. Н. Мироновым историки-„ревизионисты“ пытаются доказать, что уровень жизни населения в начале XX века был достаточно высоким и революция была случайностью. Их противники утверждают, что революция имела объективные причины, и главные из этих причин — это аграрное перенаселение, крестьянское малоземелье, бедность и недостаток пропитания»'' И далее С. Нефёдов формулирует свою точку зрения: {{начало цитаты}} Механизм вызванного войной социально-экономического кризиса был типичным и не раз проявлял себя в войнах, которые вела Россия и другие страны. Особенность состояла лишь в интенсивности действия этого механизма, определяемой, с одной стороны, масштабами войны, а с другой стороны, глубиной того социального раскола, который поразил русское общество. Этот раскол был, в свою очередь, следствием крестьянской нищеты и малоземелья, следствием тех глобальных экономических и социальных причин, которые подняли крестьян на восстание [[1905 год]]а. Этот социальный раскол проявлялся в статистике предвоенной преступности, а потом, во время войны — в нежелании крестьян воевать за эту власть и в массовых сдачах в плен. Другой стороной социального раскола и нищеты был финансовый кризис, который породил инфляцию и разрушение рынка; это привело к голоду в городах и голодным бунтам. Продовольственный кризис неминуемо должен был дойти до Петрограда и породить грандиозный голодный бунт — и ненавидящая власть крестьянская армия должна была поддержать этот бунт, а затем — немедленно потребовать землю. Деятельность политических партий (и тем более «заговоры масонов») не оказывала существенного влияния на ход событий. «Февральское восстание именуют стихийным… — писал Лев Троцкий, — в феврале никто заранее не намечал путей переворота… никто сверху не призывал к восстанию. Накоплявшееся в течение годов возмущение прорвалось наружу в значительной мере неожиданно для самих масс»<ref>{{Cite web |url=http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |title=''НЕФЁДОВ С. А.'' ФЕВРАЛЬ 1917 ГОДА: ВЛАСТЬ, ОБЩЕСТВО, ХЛЕБ И РЕВОЛЮЦИЯ |accessdate=2007-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |archivedate=2010-11-22 |deadlink=yes }}</ref>. {{конец цитаты}} Оценка причин и последствий Февральской революции самими её идеологами (П. Н. Милюковым и другими либералами) была иной. В разделе «Заговоры против Николая II» выше приведена оценка Милюкова. Б. Н. Миронов в книге пишет об оценках других либералов (видных кадетов того времени)<ref>[http://bmironov.spb.ru/book2.php?mn=14&lm=8&lc=nn Б. Н. Миронов. Благосостояние населения и революции в имперской России: XVIII-начало XX века: Москва: Новый хронограф, 2010] (Раздел «Отечественная историография»)</ref>: {{начало цитаты}} «После Октябрьской революции, либералы, оказавшиеся в эмиграции, сформулировали эту новую точку зрения в своих мемуарах, публицистике, а некоторые и в исторических работах. Видные кадеты В. А. Маклаков, Н. И. Астров и М. Карпович создали концепцию потерянных возможностей. Маклаков делал акцент на позитивной динамике гражданского общества и правового государства, Карпович — на „ошеломляющих“ экономических успехах начала XX в. и возможности решения социальных проблем мирным путём, Астров подчёркивал всесторонность прогресса: „Ещё какой-нибудь десяток лет, — утверждал он, — и Россия стала бы непобедимой, могучей и уравновешенной в своих внутренних силах. Она выходила уже на путь правового порядка, свободной самостоятельности и свободного развития своих производительных сил“. П. Н. Милюков, менее, но всё же оптимистично оценивавший успехи страны (до марта 1917 г.), признавал, что главные причины Февральской революции были отнюдь не экономическими, а лежали в плоскости политики и культуры…» {{конец цитаты}} С другой стороны, думская оппозиция (и интеллигенция) в своём противостоянии власти и Николаю II ещё с осени 1916 года впали в безответственную и губительную для страны истерию, которая дошла до пика к февралю 1917 года. Вот что пишет об этом в своей книге (в значительной степени посвящённой психологии революции) [[Катков, Георгий Михайлович|Г. М. Катков]]<ref>[http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Катков Г. М. Февральская революция](Глава 8. Штурм самодержавия)</ref>: {{начало цитаты}} «С течением времени кампания обличений обрела почти истерический характер; клевета и безответственные обвинения сыпались в адрес всех тех, кто отказывался поддерживать оппозицию на внутреннем фронте. … До начала весеннего наступления оставалось несколько недель, и можно было надеяться, что патриотический подъём отвлечет внимание от внутренних раздоров. Если бы царь и правительство твёрдо держались ещё несколько недель, то игра Прогрессивного блока и общественных организаций была бы проиграна. … Это, очевидно, ясно было всем участникам событий, хоть никто в том не признавался. … Систематическая подмена этого страха (в котором оппозиционеры не смели признаться даже самим себе) другим, патриотическим, о котором можно было говорить вслух, напоминает механизм образования снов. И в самом деле, во многих отношениях (ослабление морального контроля и контроля разума, роль фантазии и словесного символа) психология революции 1917 года имеет немало общего с психологией сновиденья.» {{конец цитаты}} По выражению [[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Сергея Кара-Мурзы]], Февральская революция 1917 года «завершила долгий процесс разрушения легитимности государства Российской империи». Согласно концепции авторов «[[Чёрная книга коммунизма|Чёрной книги коммунизма]]», Февральская революция в России ознаменовала начало развала традиционных учреждений и всех форм управления вообще под воздействием ряда разрушительных сил, развивавшихся в обстановке всеобщей войны, которая сама по себе явилась источником общего упадка, экономического кризиса, социальных потрясений и падения авторитета государства: * крестьянской революции — обострившегося противостояния между крестьянами и помещиками за осуществление «чёрного передела», то есть перераспределения сельскохозяйственных угодий по числу едоков, и протеста крестьян против давления города и государственной власти вообще; * глубочайшего разложения армии, также в основном состоявшей из крестьян и не понимавшей смысла затянувшейся войны; * революционного брожения рабочего класса — политически активного меньшинства, составлявшего лишь 3 % активного населения и сконцентрированного преимущественно в городах; именно рабочее движение выдвинуло подлинно революционные лозунги: «Рабочий контроль» и «Власть Советам»; * национальных движений нерусских народов царской России, стремившихся к достижению автономии, а в перспективе — и самостоятельности от центральной власти<ref name="чёрная книга гл 1">[http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm С. Куртуа, Н. Верт, Ж.-Л. Панне, А. Пачковски, К. Бартошек, Ж.-Л. Марголен, при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук, «Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии», Три Века Истории, М., 1999, пер. под рук. Е. Л. Храмова. Часть 1. «Государство против своего народа». Глава 1. Парадоксы Октября]</ref>. == Фотографиялар һәм документтар == <gallery> Изображение:Soldiers demonstration.February 1917.jpg|Солдатская демонстрация в февральские дни. Изображение:Демонстрация солдат 1917.jpg|Демонстрация солдат с требованием тюремного содержания для Николая II. Март 1917<ref group="сн">''На плакате написано: «Николая кровавого в Петропавловскую Крепость!»''</ref>. Изображение:Арест и конвоирование переодетых городовых..jpg|Арест и конвоирование переодетых городовых. Февраль 1917. Изображение:1917petrogradsoviet assembly.jpg|Заседание Совета рабочих и солдатских депутатов в Таврическом дворце. Не ранее 2 марта 1917. Изображение:Governo provvisorio russo marzo 1917.jpg|Заседание Временного правительства в Мариинском дворце<ref group="сн">''Справа налево: министр торговли и промышленности А. И. Коновалов, министр земледелия А. И. Шингарёв, министр путей сообщения Н. В. Некрасов, министр иностранных дел П. Н. Милюков; председатель Совета министров князь Г. Е. Львов; министр юстиции А. Ф. Керенский; министр финансов М. И. Терещенко; государственный контролёр И. В. Годнев; министр народного просвещения А. А. Мануйлов; товарищ министра внутренних дел Д. М. Щепкин; управляющий делами правительства В. Д. Набоков''</ref>. Изображение:Теле1.jpg|Телеграмма председателя Государственной Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о начавшихся в Петрограде беспорядках. Получена в Ставке 26 февраля 1917 в 22 час. 40 мин<ref group="сн">''Всеподданнейше доношу Вашему величеству, что народные волнения, начавшиеся в Петрограде принимают стихийный характер и угрожающие размеры. Основы их — недостаток печёного хлеба и слабый подвоз муки, внушающий панику, но главным образом полное недоверие к власти, неспособной вывести страну из тяжёлого положения.''</ref>. Изображение:Тел1.jpg|Телеграмма председателя Гос. Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о расширении восстания в Петрограде и необходимости отмены указа о роспуске Думы. Получена в Ставке 27 февраля 1917 в 13 час. 12 мин<ref group="сн">''На войска гарнизона надежды нет. Запасные батальоны гвардейских полков охвачены бунтом. Повелите в отмену Вашего высочайшего указа вновь созвать законодательные палаты. Если движение перебросится в армию … крушение России, а с ней и династии — неминуемо.''</ref>. --> </gallery> === Фотографияларға һәм документтарға төшөрмәләр === {{примечания|group="сн"}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гучковская чистка]] * [[Черноморская делегация]] * [[Российское духовенство и свержение монархии в 1917 году]] == Иҫкәрмәләр == '''Комментарии''' {{примечания|group="К"}} '''Сығанаҡтар''' {{Примечания|2|refs= <ref name="tom1">Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов в 1917 году. Протоколы, стенограммы и отчёты, резолюции, постановления общих собраний, собраний секций, заседаний Исполнительного комитета и фракций (27 февраля — 25 октября 1917 года) в пяти томах. Под общей редакцией академика П. В. Волобуева. Ленинград: «Наука», Ленинградское отделение, 1991. Том I, 27 февраля — 31 марта 1917 года.</ref> }} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Архив русской революции : В 12 т. / под ред. Г. В. Гессена. — М.: Терра, 1991. * {{книга |автор = Гайда Ф.А. |заглавие = Либеральная оппозиция на путях к власти (1914 — весна 1917 г.) |ссылка = http://www.library6.com/index.php/item/гайда-фа-либеральная-оппозиция-на-путях-к-власти-1914-весна-1917-г?category_id=25 |место = М. |издательство = РОССПЭН |год = 2003 |страниц = 432 |isbn = 5-8243-0309-6 |ref = Гайда }} * ''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Февральская революция] = Russia, 1917. The February Revolution. / пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко — М.: Русский путь, 1997. — 419 с * {{книга|автор=Локкарт|заглавие=Агония Российской империи|издательство=Алгоритм|год=2016|isbn=978-5-906880-09-3|тираж=1500}} * ''[[Мультатули, Пётр Валентинович|Мультатули П. В.]]'' Император Николай II и заговор 17-го года. Как свергали монархию в России. — М.: Вече. 2013. — 432 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-4444-1020-2. * ''Мультатули П. В.'' Кругом измена, трусость и обман. Подлинная история отречения Николая II. — М.: Астрель, 2012. — 443 с. — 2000 экз. — ISBN 5-271-44514-3, ISBN 978-5-271-44514-9. * ''Мультатули П. В.'' Николай II. Отречение, которого не было. — М.: АСТ, Астрель, 2010. — 640 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-064144-4, 978-5-271-26340-8. * {{книга |автор = Николаев А.Б. |заглавие = Государственная дума в Февральской революции |ссылка = http://www.nd.edu/~nriid/ru/books/t2.html |место = Рязань |издательство = |год = 2002 |серия = Новейшая российская история. Исследования и документы. Т. 2. |страниц = 302 |isbn = 5-94473-002-1 }} * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' [https://freedocs.xyz/pdf-453079391 Процветала ли Россия накануне Первой мировой войны?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906032629/https://freedocs.xyz/pdf-453079391 |date=2022-09-06 }} — СПб.: Полторак, 2016. — 252 с. * ''[[Пайпс, Ричард|Пайпс. Р.]]'' Русская революция. Кн. 1. Агония старого режима. — М., 2005. * {{книга | автор = Парвус А. | заглавие = В борьбе за правду | оригинал = Von Parvus. Im Kampf Um Die Wahrheit | место = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2017 | страниц = 147 | isbn = 978-5-9614-6465-8 | ref = Парвус }} * {{книга |автор= [[Солженицын, Александр Исаевич|Солженицын А. И.]]|часть= [[Размышления над Февральской революцией]]|заглавие= Ленин в Цюрихе. Рассказы. Крохотки. Публицистика|место= Екатеринбург|издательство= У-Фактория|год= 1999|страницы= 591—634|серия= Зеркало — XX век|isbn= 5-89178-101-8|ref=Солженицын}} * {{книга |автор = Уорт Р. |заглавие = Антанта и русская революция. 1917-1918 |оригинал = Robert Warth. «The Allies and the Russian Revolution» |место = М. |издательство = Центрполиграф |год = 2006 |страниц = 276 |isbn = 5-9524-2511-9 |ref = Уорт }} * {{БРЭ|Февральская революция 1917|id=4707034}} * {{книга |автор = Davidson N. |заглавие = How Revolutionary Were the Bourgeois Revolutions? |ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=XQrzAAAAQBAJ&q=bourgeois-democratic#v=snippet&q=bourgeois-democratic&f=false |место = Chicago, Illinois |издательство = Haymarket Books |год = 2012 |allpages = 812 |pages = 201, 205—207, 211—212, 222, 225, 226, 228—230, 243, 249—252 et ff. |isbn = 978-1-60846-067-0 |nodot= 1 }} * ''Moorhead A.'' The Russian Revolution. — New York, 1958. * {{книга |автор = Tsuyoshi Hasegawa |заглавие = The February Revolution, Petrograd, 1917: The End of the Tsarist Regime and the Birth of Dual Power |ссылка = |место = |издательство = Brill |год = 2017 |страниц = 731 |isbn = 9789004354937 |ref = Hasegawa }} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Февральская революция |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Февральская революция |Викитека = Категория:Февральская революция |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} {{refbegin}} * [https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=1 О причинах русской революции: неомальтузианская перспектива] * [http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ ''Александр Блок.'' Последние дни императорской власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008085220/http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ |date=2007-10-08 }} * [http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar Журнал заседаний Временного правительства. Март-апрель 1917 года. rar, djvu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar |date=2021-08-23 }} * [http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat.shtml Историко-документальная выставка «1917 год. Мифы революций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507184108/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat.shtml |date=2009-05-07 }} * ''Генрих Иоффе.'' [http://scepsis.ru/library/id_1503.html «Почему Февраль? Почему Октябрь?»] * ''[[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]]'' История второй русской революции, София, 1921—1924 Вып. 1—3. (Переиздание — М., 2001; Минск, 2002). * ''[[Суханов, Николай Николаевич|Суханов Н. Н.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan000.htm Записки о революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916060309/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan000.htm |date=2010-09-16 }} * ''[[Солженицын, Александр Исаевич|А. И. Солженицын]].'' [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/fevral.txt Размышления над Февральской революцией], 1983. * [https://rg.ru/stenogramma.html Стенограмма обсуждения статьи Солженицына «Размышления над февральской революцией»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924172353/http://www.rg.ru/stenogramma.html |date=2015-09-24 }} * [http://socialist.memo.ru/anniv/y07/foto_1917.html Фотографии Февраля 1917 г. и его действующих лиц]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Нефёдов С. А.'' [https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm Февраль 1917 года: власть, общество, хлеб и революция]. * [http://www.lebed.com/2007/art4953.htm ''Михаил Бабкин.'' «Старая» и «новая» государственные присяги] * [http://ibyu.narod.ru/ Сайт, посвящённый Андрею Ивановичу Шингарёву.] * [http://klio.3dn.ru/publ/3-1-0-280 В. Л. Харитонов об интеллектуальных ресурсах Русской революции 1917 г. и современности] * Воспоминания офицера 1-го Пулемётного полка — Яна Яновича Селль-Бекман. [http://бекман.рф/manuskript.htm#_Toc282643389 «Манускрипт Селль»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701065556/http://xn--80abmukh.xn--p1ai/manuskript.htm#_Toc282643389 |date=2013-07-01 }}. 1892—1945 гг. * ''Мартынова А. Ю.'' [http://www.nivestnik.ru/2005_2/9.shtml Российское студенчество и Февральская революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://www.nivestnik.ru/2005_2/9.shtml |date=2021-08-23 }}. * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/71750 «В политике творится нечто невероятное»: Документы ГАРФ о Февральской революции. 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129231136/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/71750 |date=2021-11-29 }} * ''Чапкевич Е. И.'' [http://regiment.ru/Lib/C/187.htm Русская гвардия в Февральской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121184712/http://regiment.ru/Lib/C/187.htm |date=2018-01-21 }} // [[Вопросы истории]]. 2002. № 9. * ''Джулиани А. И.'' [https://paris1814.com/union-guard-1str/aksuta Запасной батальон Лейб-Гвардии 1-го Е.В, стрелкового полка в февральскую революцию. Флоренция. 1928 г.] * ''Кондзеровский П. К.'' [https://paris1814.com/feb1917 Начало конца. Париж, рукопись]. {{refend}} {| width=100% style="text-align: center;" |- ! class="toccolours" border="0.5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto;"| Хронология революции 1917 года в России |- | {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto;width:100%" |- style="text-align: center;" | width="30%" | До:<br>'''см. [[Предпосылки революции 1917 года в России]]'''<br> ''см. также [[Земельный вопрос в России в 1917 году]]'' | width="40%" style="text-align: center;" |'''События'''<br>'''Февральская революция, [[Отречение Николая II]]''' <br> ''см. также [[Временный комитет Государственной думы]], [[Временное правительство России]], [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов]]'' | width="30%" |После: * '''[[Арест отрёкшегося Николая II в Царском Селе]]''' * '''[[Чрезвычайная следственная комиссия Временного правительства]]''' c 4 (17) марта |} |} {{ВС}} {{Первая мировая война}} {{Санкт-Петербург в темах}} [[Категория:Февраль революцияһы|*]] [[Категория:Рәсәй империяһының тарҡалыуы]] [[Категория:1917 йылдағы конфликттар]] [[Категория:1917 йылдың марты]] tu8oadk9rd9umy2zewxrefulw4wak23 Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы 0 177272 1310199 1283770 2026-11-11T03:06:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310199 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы''' ([[25 март]] [[1965 йыл]]) — спортсы. 1996—2000 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Сибайҙың «Искра» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997)<ref name="УЙЫЛДАНОВ Фәнил Ғәфүр улы">{{БЭ2013|93486}}</ref><ref name="Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы">[https://ye102.ru/articles/2020-03-25/25-mart-735932 Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210826043217/https://ye102.ru/articles/2020-03-25/25-mart-735932 |date=2021-08-26 }}</ref>. == Биографияһы == Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы [[1965 йыл]]дың [[25 март]]ында [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Сибай]] ҡалаһында тыуған. Сибайҙың «Искра» спорт клубында шөғөлләнә, тренерҙары Р. Р. Кәримов, Э. Н. Нурмөхәмәтов, Р. Т. Әхмәтвәлиев. Фәнил Ғәфүр улы Уйылданов өс төрлө бәйге көрәше буйынса спорт мастерлығына кандидат. Европа (1996, 1998), Евразия (2001), Рәсәй (1996—98, 2001) һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе универсиадаһы (1996) чемпионы, Европа чемпионатының бронза призёры (1996), Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2003) һәм ике бронза (1999, 2001) призёры; профессионалдар араһында Европа чемпионы (2000). Ветерандар араһында Рәсәй чемпионы (2012) һәм Донъя кубогының бронза призёры (2014). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1996—2000)<ref name="УЙЫЛДАНОВ Фәнил Ғәфүр улы" />. Фәнил Ғәфүр улы Уйылданов алты бала атаһы. Ҡасандыр үҙ көсө менән Европа чемпионы кимәленә күтәрелгән уҙаман хәҙер башҡаларға спорт үрҙәрен яуларға ярҙам итә. Чемпион Сибай ҡалаһында үҙ аҡсаһына ике спорт залы асып, унда күнекмәләр үткәрә һәм иң мөһиме — теләгән һәр кемгә бушлай. Ул спортты эскелеккә ҡаршы көрәшеүҙә бер ысул тип һанай. Йәшел йылан менән шаярыусылар күберәк булған биҫтәне һайлап алып спорт менән шөғөлләнергә шарттар тыуҙыра. Ул балаларҙы сәләмәт йәшәргә өйрәтергә,дөрөҫ юлдан атларға ваҡыт та мөмкинлек тә таба. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997)<br> Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1999). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93486}} * [https://web.archive.org/web/20210826043217/https://ye102.ru/articles/2020-03-25/25-mart-735932 Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 00hgafbae87r2si4sszurrr9tufo6db Хроленко Александр Тимофеевич 0 177811 1310281 1268134 2026-11-11T07:25:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310281 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Александр Тимофеевич Хроленко''' ([[1 ғинуар]] [[1938 йыл|1938]], Вишенки, [[Смоленск өлкәһе]]) - СССР һәм Рәсәй [[Филология|филолог]]<nowiki/>ы, рус фольклоры һәм [[тел ғилеме]] өлкәһендә белгес, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]], Курск дәүләт университетының рус теле кафедраһы профессоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Фольклор буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы советы ағзаһы, Халыҡ-ара славистар комитеты янында этнолингвистик комиссия ағзаһы (1989 йыл). «Лингвофольклористика» термины авторы<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=|автор=Хроленко А.Т|заглавие=Что такое лингвофольклористика?|год=1974|язык=русский|издание=Русская речь|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>Лингвофольклористика и ее значение в изучении языка фольклорных текстов (на примере синтаксических особенностей башкирских заговоров).&nbsp;''cyberleninka.ru''.&nbsp;<small>Дата обращения: 11 сентября 2020.</small></ref> шулай уҡ шул уҡ исемдәге фәнни йүнәлештә эшләй. == Биографияһы == Александр Тимофеевич Хроленко 1938 йылдың 1 ғинуарында [[Смоленск өлкәһе]]<nowiki/>нең Вишенки ауылында тыуған. 1955 йылда Воронеж дәүләт университетына филология факультетына уҡырға инә, уны 1960 йылда «Филолог. Урта мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай. 1960 йылдан 1964 йылға тиклем Краснодар крайының Лазаревское ҡасабаһы мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1968 йылда Воронеж дәүләт педагогия институтында аспирантура тамамлай, «Паратактические конструкции в русской народной лирической песне и проблема их продуктивности в современном поэтическом фольклоре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01010307519|title=Паратактические конструкции в русской народной лирической песне и проблема их продуктивности в современном поэтическом фольклоре // диссертация ... кандидата филологических наук.|author=Хроленко А.Т|date=|publisher=|accessdate=2020-09-12}}</ref>. 1967 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Курск дәүләт университетында эҙмә-эҙлекле уҡытыусы, доцент, профессор, рус теле һәм әҙәбиәте факультеты деканы (1970–1975) булып эшләй. 1975 йылдан алып 2013 йылға тиклем — рус теле кафедраһы мөдире<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/zhivoy-kak-zhizn-k-yubileyu-professora-a-t-hrolenko/viewer|title=Живой как жизнь. К юбилею профессора А. Т. Хроленко|accessdate=2020-09-12}}</ref>. 1984 йылда Ленинград университетында «Поэтическая фразеология русской народной лирической песни» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008792942|title=Поэтическая фразеология русской народной лирической песни // диссертация ... доктора филологических наук.|author=Хроленко А.Т.|date=|publisher=|accessdate=2020-09-12}}</ref>. 1985 йылда профессор исеме бирелә. А. Т. Хроленко етәкселегендә Рәсәйҙә һәм сит илдә һәм лингвофольклористиканың танылған Курск фәнни мәктәбе ойошторолған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42596134|автор=Александр Тимофеевич Хроленко|заглавие=Американские страницы истории курской школы лингвофольклористики|год=2020|язык=ru|издание=Лингвофольклористика|выпуск=31}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36500920|автор=А.Т. Хроленко|заглавие=История курской школы лингвофольклористики в письмах и документах|год=2018|язык=русский|место=Курск|издание=Курский государственный университет|тип=монография|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Профессор бер нисә авторлыҡ курстары әҙерләй, улар араһында «Филология тарихы», «Хәҙерге филология нигеҙе», «Лингвокультурология нигеҙҙәре», «Хәҙерге филология белеме проблемалары», «Филология хеҙмәте мәҙәниәте», «Лингвофольклористикаға кереш», «Экофилологияға кереш» һ. б. Һәр курс филологик йүнәлештәге бакалавр һәм магистрҙар өсөн авторлыҡ ктаптары менән тәьмин ителгән. Фольклор текстарын анализлауҙың тикшеренеү технологик комплексы эшләнгән (кросскультура лингвофольклористикаһы, фольклор диалектологияһы, контрастив лексикография, автоматлаштырылған конкорданс төҙөү һәм ҡулланыу методикаһы). Курск дәүләт университеты ҡарамағындағы рус теле теле һәм теорияһы буйынса диссертация советы етәксеһе (2005-2015). Ҡырҡ кандидат һәм дүрт филология фәндәре докторы әҙерләгән.. == Наградалары == * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1986 й.) * Халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1987 й.) * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] (1988 й.) * «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеме (1998 й.)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/acts/bank/12574|title=Указ Президента Российской Федерации от 30.06.1998 г. № 746|accessdate=2021-02-01}}</ref> == Төп ғилми хеҙмәттәре == * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Общее языкознание (учебное пособие)|ответственный=|год=[[1981]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]|страницы=|страниц=94|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Поэтическая фразеология русской народной лирической песни (монография)|ответственный=|год=[[1981]]|издание=|место=[[Воронеж]]|издательство=[[Воронежский государственный университет]]|страницы=|страниц=163|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Семантика фольклорного слова. Воронеж (монография)|ответственный=|год=[[1992]]|издание=|место=[[Воронеж]]|издательство=[[Воронежский государственный университет]]|страницы=|страниц=137|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Самоменеджмент: для тех, кому от 16 до 20 (монография)|ответственный=|год=[[1996]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Экономика|страницы=|страниц=139|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Основы лингвокультурологии (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2004]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=184|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Язык фольклора: Хрестоматия|ответственный=|год=[[2005]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=224|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т., Бобунова М. А.|заглавие=Тютчев и Фет: опыт контрастивного словаря Курск|ответственный=|год=[[2005]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=197|isbn=}} * {{Китап|ссылка=|автор=Хроленко А. Т., [[Бондалетов, Василий Данилович|Бондалетов В. Д]]|заглавие=Теория языка (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2006]]|издание=2-е изд., испр. и доп.|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=528|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т., Бобунова М. А|заглавие=Словарь языка русского фольклора: Лексика былины. Ч. 1|ответственный=|год=[[2005]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=125|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т., Бобунова М. А.|заглавие=Словарь языка русского фольклора: Лексика былины. Ч. 2|ответственный=|год=[[2006]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=192|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т., Денисов А. В|заглавие=Современные информационные технологии для гуманитария (практическое руководство)|ответственный=|год=[[2007]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=128|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т., Бобунова М. А.|заглавие=Конкорданс русской народной песни. Том 1. Песни Курской губернии (словарь)|ответственный=|год=[[2007]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т., Бобунова М. А.|заглавие=Конкорданс русской народной песни. Том 2. Песни Архангельской губернии (словарь)|ответственный=|год=[[2008]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=316|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Лингвофольклористика. Листая годы и страницы (монография)|ответственный=|год=[[2008]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=229|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Введение в лингвофольклористику (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2010]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=160|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=История филологии (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2013]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=136|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Основы современной филологии (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2013]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=352|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Культура филологического труда (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2014]]|издание=Флинта|место=[[Москва]]|издательство=|страницы=|страниц=268|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Введение в филологию (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2015]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=252|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=Введение в экофилологию (учебное пособие)|ответственный=|год=[[2017]]|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Флинта|страницы=|страниц=264|isbn=}} * {{Китап|автор=Хроленко А. Т.|заглавие=История курской школы лингвофольклористики в письмах и документах (монография)|ответственный=|год=[[2018]]|издание=|место=[[Курск]]|издательство=[[Курский государственный университет]]|страницы=|страниц=198|isbn=}} == Интервью == * [https://takt-tv.ru/takt-novosti/v-spisok-nominatsiy-premii-kurskaya-antonovka-vernulsya-uchenyy-goda Телекомпания "Такт": В список номинаций премии «Курская антоновка" вернулся «Учёный года»] * [https://web.archive.org/web/20191016140449/https://seyminfo.ru/kurskie-uchenie-tayna-slova-o-polku-igoreve-raskrita.html Телерадиокомпания "Сейм": Тайна «Слова о полку Игореве» раскрыта] *[http://archive.gtrkkursk.ru/lenta-novostei/20042018144004_l.html ГТРК Курск: «Профессор года»: кто из курских ученых получил национальную премию?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917182923/http://archive.gtrkkursk.ru/lenta-novostei/20042018144004_l.html |date=2021-09-17 }} *[http://archive.gtrkkursk.ru/lenta-novostei/03012018132678_l.html ГТРК Курск: Истинный филолог и блестящий лингвист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917182913/http://archive.gtrkkursk.ru/lenta-novostei/03012018132678_l.html |date=2021-09-17 }} == Һылтанмалар == * [https://kursksu.ru/people/view/575 Александр Хроленко на официальном сайте Курского государственного университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917182904/https://kursksu.ru/people/view/575 |date=2021-09-17 }} * [https://www.mke.su/doc/HROLENKO%20AT.html Александр Хроленко в "Малой Курской Энциклопедии"] * [https://web.archive.org/web/20210215020218/https://www.elibrary.ru/author_items.asp?authorid=134047&show_refs=1&show_option=0&pubrole=100 Профиль А. Т. Хроленко в elibrary] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй филологтары]] [[Категория:СССР филологтары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] joj6db7blnld0qkxt29pex2xm8vw29x Фатиха (исем) 0 178387 1310224 1284661 2026-11-11T04:54:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310224 wikitext text/x-wiki '''Фатиха''' — [[төрки телле халыҡтар]]ға [[ғәрәп]]тәрҙән ингән мосолман ҡатын-ҡыҙ исеме. == Этимологияһы == Фатиха — асыусы, башлаусы мәғәнәһенә эйә; еңеүсе, хәйер-доға; ҡөрьәндең беренсе сүрәһе исеме<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref>. == Билдәле шәхестәр == [[Фатиха Абузова]] ([[19 июнь]] [[1934 йыл]]) — инженер-механик, нефть һәм газ технологиялары өлкәһендә ғалим, техник фәндәре докторы (1977 йыл), профессор (1979 йыл), РСФСР‑ҙың (1985), Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. [[Фатиха Аитова]], Фатиха Ғәбделвәли ҡыҙы Аитова (Яушева) ([[1866 йыл]]—[[1942 йыл]]) — хәйриәсе, йәмәғәт эшмәкәре, [[Ҡазан]]да мосолман ҡыҙҙары өсөн үҙ аҡсаһына донъяуи мәктәп асыусы һәм етәксе ([[1907 йыл]] — [[1918 йыл]]). == Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә == [[Марат Әминев]]тың «Фатиха» тигән китабы. Өфө, «Китап» Унда яҙыусының һуңғы йылдарҙа яҙылған хикәйәләре һәм юморескалары тупланған [[Әсхәл Әхмәт-Хужа]] «Фәтиха» шиғыры [[Баймаҡ районы]] [[Ишбирҙе (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе]] Мәҙәниәт йортоноң «Фәтиха» йыр һәм фольклор ансамбле<ref>[https://bashkizi.ru/articles/be-g-kilg-n-khattar-an/2021-03-01/auyl-k-rke-a-in-y-r-1179633 «Башҡортостан ҡыҙы» Фәннүр Солтанов, Гөлһыу Дәүләткилдина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018152250/https://bashkizi.ru/articles/be-g-kilg-n-khattar-an/2021-03-01/auyl-k-rke-a-in-y-r-1179633 |date=2021-10-18 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Әл-Фатиха сүрәһе]] — [[Ҡөрьән|Ҡөрьән Кәрим]]дең 1 сүрәһе. [[Мәккә]]лә бишенсе булып һәм бар аяттары ла бер ваҡытта иңгән беренсе сүрә. 7 [[аят]]тан, 29 һүҙҙән, 139 / 142 өндән (хәреф) тора. ''Китапты асыу ''), башҡорт телендә ''Әл-Фәтихә''. Иң киң таралған сүрә, һәр намаҙҙа мотлаҡ уҡыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }} * {{китап |автор= З.Ғ.Ураҡсин, Э.Ф.Ишбирҙин |заглавие=«Туған тел серҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1983 й |страницы=60-сы }} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре]] 5unt8xlikt22upan4z54ahjq61l7rzr Тереғолов Әбүбәкер Батыргәрәй улы 0 179550 1310140 1202162 2026-11-10T22:47:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310140 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Тереғолов}} '''Тереғолов Әбүбәкер Батыргәрәй улы''' ([[21 февраль]] [[1885 йыл]] — [[18 декабрь]] [[1966 йыл]]) — табип һәм педагог, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре, медицина профессоры<ref name="ТЕРЕҒОЛОВ Әбүбәкер Батыргәрәй улы ">[http://bashenc.online/ba/articles/93448/ ТЕРЕҒОЛОВ Әбүбәкер Батыргәрәй улы]</ref>. == Биографияһы == [[1885 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] [[Өфө]] ҡалаһында [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Мосолман Диниә назаратының]] яуаплы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. [[1898 йыл]]да ул Өфө гимназияһына уҡырға инә. Гимназияны тамамлағас, [[1906 йыл]]да [[Ҡазан Император университеты|Ҡазан император университетының]] медицина факультетына уҡырға бара. III курсты тамамлағас, йәйге каникул ваҡытында Тереғолов [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Аҡташ ауылында эшләй. Бер төрлө лә медицина ярҙамы күрмәгән игенсе синыфының сәләмәтлегенә янаған хәүефле ауырыуҙарға (ваба һ.б.) ҡаршы тора алмауын күргән буласаҡ табип Тереғолов ҡатмарлы табип хеҙмәтенең асылына тәрәнерәк төшөнә, медицинала профилактика, аңлатыу-ағартыу эше йүнәлешен үҫтереүҙең мөһимлеген нығраҡ аңлай башлай<ref name="Әбүбәкер Терегулов (1885-1966)">[https://belem.ru/tatar-tele/vuz-rus/91___.html Әбүбәкер Терегулов (1885—1966)]</ref>. [[1911 йыл]]да Әбүбәкер Тереғолов медицина факультетын «бик яҡшы» билдәләренә тамамлай. Профессор Казем-Бек һәләтле егеткә үҙ клиникаһында ҡалырға тәҡдим итһә лә, ул үҙенең хеҙмәт юлын земство врачы булып башларға ҡарар итә. Ул ике йыл [[Өфө губернаһы]]ның [[Шишмә|Шишмә станцияһында]] земство табибы булып эшләй<ref name="Әбүбәкер Терегулов (1885-1966)" />. Уның уҡыуын дауам итеүе, фән менән тәрән шөғөлләнеүе һәм көндәлек табиблыҡ хеҙмәте шунан һуң башланып китә. [[1913 йыл]]да Әбүбәкер Тереғолов [[Ҡазан]]ға бара; университетта ординатор, [[1917 йыл]]дан ассистент булып эшләй<ref name="ТЕРЕҒОЛОВ Әбүбәкер Батыргәрәй улы" />. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] һәм унан һуңғы йылдарҙа Тереғолов, күп кенә башҡа табиптар менән бергә, тәүҙә — [[Томск]] университетында, һуңыраҡ [[Иркутск]] ҡалаһы госпиталендә эшләй<ref name="Әбүбәкер Терегулов (1885-1966)" />. [[1927 йыл]]да Әбүбәкер Тереғолов докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай; [[1929 йыл]]да приват-доцент исеме ала һәм ошо уҡ йылда ул эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире итеп һайлана. Уға тиклем был вазифаны Шамов дауаханаһында С. С. Зимницкий башҡарған була. Шулай итеп, ул, [[медицина]] өлкәһендә профессор була. Артабан бөтә ғумере ошо дауахана менән бәйле. [[1944 йыл]]дан һуң ул һуңғы көндәренә тиклем госпиталь терапияһы кафедраһын етәкләй. Әбүбәкер Тереғолов йәмәғәт эштәренән дә ситтә ҡалмай. Һуғыш йылдарында ябылып торған "Ҡаҙан медицина журналы"н яңынан сығара башлауҙа күп тырышлыҡ һала, [[1959 йыл]]ға тиклем журналдың мөхәррире вазифаһын башҡара<ref name="Әбүбәкер Терегулов (1885-1966)" />. Тереғолов медицина тарихын яҡшы белгән ғалим булараҡ та билдәле. Уның Ҡазан терапия мәктәбе үҫешен яҡтыртҡан күп кенә хеҙмәттәре бар. Тереғолов 70-тән артыҡ фәнни хеҙмәт яҙа, 17 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаусыларҙың фәнни етәксеһе була. Әбүбәкер Тереғоловтың туранан-тура ҡатнашыуы менән Ҡазанда беренсе рентген аппараты, беренсе электрокардиограф ҡуйҙырыла. Әбүбәкер Тереғолов [[1966 йыл]]дың [[16 декабрь|16 декабрендә]] вафат була. [[1969 йыл]]да уның исеме Ҡаҙандың беренсе ҡала клиник (элекке Шамов) дауаханаһына бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре<ref name="ТЕРЕҒОЛОВ Әбүбәкер Батыргәрәй улы" /> == * Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), * [[Ленин ордены]], * ике тапҡыр [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Яҙыусы Ғабдрахман Әпсәләмов [[Аҡ сәскәләр (әҫәр)|«Аҡ сәскәләәр» романында]] хирург Әбүзәр Таһиров образын яҙғанында Әбүбәкер Тереғоловты күҙ уңында тотҡан<ref>[https://infourok.ru/m%D3%99kal%D3%99-%D3%99b%D2%AFb%D3%99ker-teregulov-atakly-tatar-medicina-professory-5104042.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022092049/https://infourok.ru/m%D3%99kal%D3%99-%D3%99b%D2%AFb%D3%99ker-teregulov-atakly-tatar-medicina-professory-5104042.html |date=2021-10-22 }}</ref>. * «Аҡ сәскәләр» фильмында (''[[2015]], [[ТНВ]], реж. Р. Әйүпов'') прототибы Ә. Тереғолов булған профессор Таһиров ролендә РСФСР халыҡ артисы Әзһәр Шакиров уйнай. == Хәтер == * Ҡаҙан ҡала Думаһының [[2011 йыл]]дың [[3 март]]ындағы 21-4 һанлы ҡарары менән М-16А бәләкәй районындағы яңы формалашҡан урамға Әбүбәкер Тереғолов исеме бирелгән<ref>[http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D0%93%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87]</ref>. * Ҡазандың 1‑се клиник дауаханаһына Тереғолов исеме бирелгән (1969)<ref name="ТЕРЕҒОЛОВ Әбүбәкер Батыргәрәй улы" />. * Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы Президиумы тарафынан уның исемендәге премия булдырылған (2000)<ref name="ТЕРЕҒОЛОВ Әбүбәкер Батыргәрәй улы" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Талантов В. Ҡазан медицинаһының риүәйәте Әбүбәкер Терегулов //Ҡаҙан. — 2001. — № 12. — Б.28-32. * [http://www.oslopov-kazan.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=18&Itemid=20&lang=ru{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Маянская К. А. Профессор А. Г. Терегулов. — Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. — 56 б.] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Биктимирова Т. Терегулов Абубакир Батыргәрәевич //Казан университеты (1804—2004): биобиблиогр. словарь Т. 3. 1905—2004. Н-Я. — Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2004. — С.386-387. * Абдрахманова Р. Ш., Маянская К. А. Профессор Абубекир Гиреевич Терегулов //Казан. мед. журнал. — 1985. — № 2. — С.155-156. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93448}} * [https://belem.ru/tatar-tele/vuz-rus/91___.html Әбүбәкер Терегулов (1885—1966)] * [https://infourok.ru/m%D3%99kal%D3%99-%D3%99b%D2%AFb%D3%99ker-teregulov-atakly-tatar-medicina-professory-5104042.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022092049/https://infourok.ru/m%D3%99kal%D3%99-%D3%99b%D2%AFb%D3%99ker-teregulov-atakly-tatar-medicina-professory-5104042.html |date=2021-10-22 }} * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D0%93%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса хирургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса табиптар]] [[Категория:1966 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1885 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]] kgltng8lwv4rqpuvw698n3u6mcn3y2a Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы 0 179593 1310292 1292496 2026-11-11T07:45:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310292 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Хәкимова}} {{Ук}} '''Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы''' ([[2 сентябрь]] [[1971 йыл]]) — маммолог, терапевт. Медицина фәндәре кандидаты, Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы<ref name="Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ">[https://famous-scientists.ru/5555/ Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]</ref>. == Биографияһы == Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы 1971 йылдың 2 сентябрендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. 1988 йылда 115-се урта мәктәптең физика-математика класын миҙал менән тамамлай. Шул уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыу йылдарында студенттарҙың «Онкология» фәнни түңәрәгендә әүҙем рәүештә тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә, студенттарҙың фәнни йәмғиәте Советы ағзаһы булып тора. 1989 йылдан тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре тураһында студенттар һәм йәш ғалимдарҙың Бөтә Союз фәнни конференцияларында докладтар менән сығыш яһай. Институтта уҡыуын туҡтатмайынса, 1990 йылдан Республика онкология диспансерында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, тәүҙә санитарка, ә аҙаҡ химиотерапия бүлегендә медсестра булып эшләй<ref name="Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ" />. 1994 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм 21-се ҡала клиник дауаханаһы базаһында «хирургия» һөнәре буйынса йыллыҡ интернатура үтә. Онкология буйынса махсуслашыу үткәндән һуң 33-сө поликлиниканың 1-се ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында маммолог булып эшләй башлай. 1995 йылдан бер үк ваҡытта, профессор Ш. Х. Ганцев саҡырыуы буйынса, Башҡорт дәүләт медицина университетының онкология кафедраһында фән буйынса лаборант булып эшләй башлай. 1999 йылда медицина фәндәре докторы, профессор Ганцев Шамил Хәнәфи улы етәкселеге аҫтында «Оптимизация ранней диагностики рака молочной железы на амбулаторно-поликлиническом этапе» темаһына диссертация әҙерләй һәм уңышлы яҡлай. Өфө ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы янындағы беренсе маммология кабинеты эшен анализлау диссертация материалы булып хеҙмәт итә. Шул ваҡытта онкологияла профилактик йүнәлешкә ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә<ref name="Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ" />. 2000 йылда профессор А. М. Ханов «Онкология ауырыуҙарын иҫкәртеү клиникаһында» маммология кабинетын ойошторорға саҡыра, ул ваҡытта уның проекты саҡ эшләнә башлаған була. 2001 йылда Хәкимова Р. Х. шәхси медицина клиникаһында эш башлай һәм тәүҙә уны дауалау-консультатия эше буйынса директор урынбаҫары, ә аҙаҡ баш табибы вазифаһында етәкләй, шул уҡ ваҡытта табип маммолог практик эшен дауам итә. Һөт биҙҙәре ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың бөтә заманса ысулдарын үҙләштергән. IX Бөтә Рәсәй «Женщина-директор года» конкурсыны «Лидеры нового поколения» номинацияһында еңеүсе. «Open the World» (Рәсәй — АҠШ) программаһында ҡатнашыусы, Небраска штатының Почетлы гражданы, Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының уңышлы, абруйлы һәм танылған эшмәкәрҙәре иҫәбенә инә, биографияһы «Женщины-предприниматели Республики Башкортостан. Лидеры нового времени» каталогына (2007), «Современники России» федераль энциклопедияһына (2009) ингән<ref>[https://www.lekar-ufa.ru/spetsialisty/khakimova-rimma-khamitovna Хакимова Римма Хамитовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007050946/https://www.lekar-ufa.ru/spetsialisty/khakimova-rimma-khamitovna |date=2021-10-07 }}</ref><ref>[https://doctu.ru/ufa/doctor/khakimova-rimma-khamitovna Римма Хамитовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008035816/https://doctu.ru/ufa/doctor/khakimova-rimma-khamitovna |date=2021-10-08 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == — «Ученые России» Интернет-энциклопедияһы ҡатнашсыһы — Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://famous-scientists.ru/5555/ Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ] * [https://web.archive.org/web/20211007050946/https://www.lekar-ufa.ru/spetsialisty/khakimova-rimma-khamitovna Хакимова Римма Хамитовна] * [https://doctu.ru/ufa/doctor/khakimova-rimma-khamitovna Римма Хамитовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008035816/https://doctu.ru/ufa/doctor/khakimova-rimma-khamitovna |date=2021-10-08 }} [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:1971 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Ғалимдар]] 6gbm9sibjchzsrgn6rvyw1ojcvxe825 Седов Леонид Иванович 0 179755 1309999 1299269 2026-11-10T14:06:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309999 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Седов Леонид Иванович''' ({{OldStyleDate2|14|ноябрь||1}} [[1907 йыл]], [[Дондағы Ростов]] — [[5 сентябрь]] [[1999 йыл]], Мәскәү) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, физик, механик һәм математик. СССР Фәндәр академияһы академигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты. == Биографияһы == 1907 йылда [[Дондағы Ростов]]та тау инженеры ғаиләһендә тыуған, атаһы — Седов Иван Георгиевич, әсәһе — Раиса Михайловна — мәктәп уҡытыусыһы. 1924 йылда Төньяҡ-Кавказ университетының педагогия факультетына уҡырға инә. 1926 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]]ның физика-математика факультетына күсә, уны 1930 йылда тамамлай. Буласаҡ академик Лев Понтрягин, үҙенең ҡатыны — Галя Толстова менән бер төркөмдә уҡый. 1930 йылдан алып 1947 йылдың аҙағына тиклем ЦАГИ-ла эшләй, С. А. Чаплыгин етәкселегендәге ЦАГИ дөйөм теоретик төркөмө семинарында ҡатнаша. Бер үк ваҡытта 1937 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡыта<ref name="Цаги">{{Cite web|url=http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=592&sphrase_id=11673|title=ЦАГИ в лицах: Седов Леонид Иванович|author=|date=|work=|publisher=ЦАГИ|accessdate=2015-12-24|lang=}}</ref>. Техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен 1936 йылда яҡлауһыҙ ала. 1937 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Теория плоских движений идеальной жидкости» темаһына диссертация яҡлай. 1937 йылда Мәскәү университетына эшкә килә, уның менән артабанғы тормошон бәйләй: тәүҙә профессор, һуңынан (1953 йылдан) механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы мөдире.{{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=227}}. В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһының теоретик механика кафедраһы мөдире (1938—1941). Седов 1945 йылда баҫылып сыҡҡан көслө шартлау проблемаһын аныҡ хәл итә. Седов сфера, цилиндрик һәм яҫылыҡ симметрияһы осраҡтарында тулҡын фронты артында газ-динамик дәүмәлдәрҙең таралыуы һәм шартлау тулҡынының таралыу закондарын аса. Шул уҡ ваҡытта газда сферик һәм цилиндрик поршень мәсьәләһен хәл итә. Был тикшеренеү газ машиналары теорияһына ҙур өлөш индерә. Седовтың «Распространение сильных взрывных волн» (1946) хеҙмәте СССР Фәндәр академияһының С. А. Чаплыгин исемендәге премияһына лайыҡ була. Артабан уның уҡыусыларының күп кенә фәнни хеҙмәттәре шартлау тулҡындарының таралыу теорияһына арнала.{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020}} 1946 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. 1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. «Космические исследования» журналының баш мөхәррире, «Доклады АН СССР» журналының баш мөхәррире урынбаҫары, [[:ru:Прикладная математика и механика|«Прикладная математика и механика»]] журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, Бөтә Рәсәй фәнни һәм техник мәғлүмәт институты мәғлүмәт баҫмаларының Баш мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы<ref name="Проспект звёзд">{{Cite web|url=http://zvezda-rostov.ru/candidates2014/sedov_leonid_ivanovich/|title=Седов Леонид Иванович|publisher=Проспект звёзд - Ростов-на-Дону|accessdate=2015-12-23|lang=}}</ref>. 1947 йылдан 1956 йылға тиклем Үҙә авиация моторҙары төҙөү институтында эшләй. 1954 йылдан бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Математика институтында механика бүлеген етәкләй. 1947—1949 йылдан башлап Ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙең фәнни эштәр буйынса начальнигы урынбаҫары (Йылылыҡ процесстары институты)<ref name="Успехи механики"/>. [[1950 йыл]]дан [[1953 йыл|1953 йылға]] тиклем — Мәскәү физика-техник институтының теоретик механика кафедраһы мөдире. [[1953 йыл|1953]] — [[1999 йыл|1999]] йылдарҙа — МДУ-ның механика-математика факультетында гидромеханика кафедраһы мөдире<ref name="УМН">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Куликовский А. Г.}}, {{nobr|Любимов Г. А.}}|заглавие=Леонид Иванович Седов|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/c68bf41472817bb468c7d63c8d7b2c9d/rm269.pdf|язык=|издание=Успехи математических наук|тип=журнал|год=2000|том=55|номер=2(332)|страницы=121—124|doi=|issn=}}</ref>. 1956 йылда СССР Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Милли комитеттың Тәүге составына инә. Комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй<ref name="Успехи механики"/> Ул 1973 йылда ғалимдарҙың «Правда» гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың ҡылығын» ғәйепләгән хатына ҡул ҡуйған СССР Фәндәр академияһы академиктарының береһе була. Хатта Сахаров «Советтар Союзының дәүләт системаһын, тышҡы һәм эске сәйәсәтен дискредитациялаусы бер нисә белдереү яһауҙа» ғәйепләнә, ә уның хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге академиктар тарафынан «совет ғалимының намыҫын һәм абруйын төшөрөү» тип баһалана[http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html <nowiki>[1]</nowiki>][http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm <nowiki>[2]</nowiki>] [[1999 йыл]]дың [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] кинәт вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән<ref>[http://sm.evg-rumjantsev.ru/desingers/sedov-grave.html Могила Седова Л. И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115154331/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html |date=2018-01-15 }}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Төп эше гидро- һәм аэромеханика, тотош мөхит механикаһы һәм оҡшашлыҡ теорияһы буйынса. Түбәндәге проблемаларҙы ентекле өйрәнә: * постановка и решение задач о посадке гидросамолётов на воду * постановка и решение задач быстрого погружения тел в несжимаемую жидкость * построение теории линеаризованной задачи о глиссировании с учётом силы тяжести и брызговых струй * построение теории тонкого крыла в плоской задаче * разработка базовых идей в аэродинамике нестационарных обтеканий крыльев * развитие эффективных методов решения задач о полипланах «тандем» * формулировка (1946) автомодельной постановки задачи о сильном точечном взрыве в газе (независимо от [[Ландау Лев Давидович|Л. Д. Ландау]] и К. П. Станюковича, начало 1940-х гг.<ref>({{Китап|автор=Райзер Ю. П.&nbsp;|заглавие=Введение в гидрогазодинамику и теорию ударных волн для физиков|место=Долгопрудный|издательство=Издательский дом «Интеллект»|год=2011|страниц=432|isbn=978–5–91559–084–6}}. — С. 154.).</ref><ref>{{Китап|автор=[[Зельдович, Яков Борисович|Зельдович Я. Б.]], Райзер Ю. П.&nbsp;|заглавие=Физика ударных волн и выскотемпературных гидродинамических явлений|место=М.|издательство=Наука|год=1966|страниц=688}}. — С. 84.</ref><ref>К. П. Станюкович ({{Китап|автор=Станюкович К. П.&nbsp;|заглавие=Неустановившиеся движения сплошной среды|место=М.|издательство=Наука|год=1971|страниц=856|isbn=}} — С. 581.) утверждал, что задача была решена независимо им и Л. И. Седовым в 1944 г., что породило приоритетные споры (см., например: {{Мәҡәлә|автор=[[Бунимович, Абрам Исаакович|Бунимович А. И.]], Зверев И. Н., [[Рахматулин, Халил Ахмедович|Рахматуллин Х. А.]], Сагомонян А. Я.&nbsp;|заглавие=О книге «Газовая динамика»|ссылка=http://gidropraktikum.narod.ru/Rakhmatulin-et-al-MZhG-1967-1968.djvu|издание=Известия АН СССР. Механика жидкости и газа|год=1968|номер=2|страницы=167–168}}).</ref>; Дж. Тейлора, 1941<ref>{{Китап|автор=[[:en:Geoffrey Ingram Taylor|Taylor G.]]&nbsp;|заглавие=The formation of blast wave by a very intense explosion. Report RC–210, 27 June 1941|издательство=Civil Defence Research Committee|год=1941}} В открытой печати опубликовано в 1950 г.: {{Мәҡәлә|автор=Taylor G.&nbsp;|заглавие=The formation of a blast wave by a very intense explosion. I. Theoretical discussion|оригинал=|ссылка=http://www3.nd.edu/~powers/ame.90931/taylor.blast.wave.I.pdf|автор издания=|издание=Proceedings of the Royal Society. Ser. A|год=1950|том=201|страницы=159–174}}</ref>) и получение её аналитического решения<ref>{{Мәҡәлә|автор=Седов Л. И.&nbsp;|заглавие=Распространение сильных взрывных волн|ссылка=http://dictionnaire.narod.ru/Sedov-1946-PMM.djvu|издание=Прикладная математика и механика|год=1946|выпуск=2|том=10|страницы=241—250}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Sedov L.I.|заглавие=Le mouvement d'air en cas d'une forte explosion|ссылка=http://dictionnaire.narod.ru/Sedov-1946-Doklady-Fr.djvu|издание=[[Доклады Академии наук|Compte Rendus (Doklady) de l'Académie des sciences de l'URSS]]|год=1946|том=52|номер=1|страницы=17—20}}</ref> (независимо от [[Джон фон Нейман|фон Неймана]], 1941<ref>{{Китап|автор=von Neumann J.&nbsp;|заглавие=The point source solution. National Defence Research Committee, Div. B, Report AM–9, 30 June 1941|год=1941}} Переиздания: {{Мәҡәлә|автор=von Neumann J.&nbsp;|заглавие=The point source solution|издание=Collected works. Ed. A.H.Taub|год=1963|том=VI|страницы=219—237}}, {{Мәҡәлә|автор=von Neuman J.|заглавие=The point source solution|оригинал=|ссылка=http://library.sciencemadness.org/lanl1_a/lib-www/la-pubs/00320773.pdf|автор издания=Bethe H.A., Fuchs K., Hirschfelder J.O. et al.|издание=Blast wave. Los-Alamos Scientific Laboratory Report LA-2000|год=1958|страницы=27—55}}</ref><ref>{{Китап|автор=[[Баренблатт, Григорий Исаакович|Баренблатт Г. И.]]&nbsp;|заглавие=Автомодельные явления — анализ размерностей и скейлинг|место=Долгопрудный|издательство=Издательский дом «Интеллект»|год=2009|страниц=216|isbn=978–5–91559–017–4}}. — С. 22.</ref>). == Хеҙмәттәре == * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1939|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Оборонгиз|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Теория плоских движений идеальной жидкости|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1980|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=|часть=|место=М.|издание=3-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Плоские задачи гидродинамики и аэродинамики|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1977|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Методы подобия и размерности в механике|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=2004|тираж=|isbn=|серия=|страниц=528 с. + 560|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Лань|часть=|место=СПб.|издание=6-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Механика сплошной среды (учебник в 2-х томах)|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1973|тираж=|isbn=|серия=|страниц=120|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Академия наук СССР, изд-во «Наука»|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Мысли об учёных и науке прошлого и настоящего|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1980|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Академия наук СССР, изд-во «Наука»|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Размышления о науке и об учёных|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{s|Седов Л. И.}}, {{s|Цыпкин А. Г.}}|год=1989|тираж=|isbn=5-02-013805-3|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Основы макроскопической теории гравитации и электромагнетизма|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1992|тираж=|isbn=5-211-01570-3|серия=|страниц=151|столбцы=|страницы=|том=|издательство=МГУ|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Об основных моделях механики|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1983|тираж=|isbn=|серия=|страниц=64|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Знание|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Очерки, связанные с основами механики и физики|ссылка часть=|ref=}} == «Седов ағасы» == Тотош мөхиттәр механикаһы өлкәһендә ғилми мәктәп аса. Уның уҡыусылары араһында академиктар Г. Г. Черный, С. С. Григорян, А. Г. Куликовский. == Хәтер == * Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында, Л. И. Седов 40 йылдан ашыу эшләгән кабинетта 2002 йылда мемориаль музей асыла<ref name="Успехи механики">{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Успехи механики|ссылка=http://www.rusmechanics.ru/3/memory.html|язык=|издание=К 95-летию со дня рождения академика Леонида Ивановича Седова (14 ноября 1907 г. - 5 сентября 1999 г.)|тип=журнал|год=|том=1|номер=3|страницы=|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226020344/http://www.rusmechanics.ru/3/memory.html#|archivedate=2015-12-26}}</ref><ref>[http://www.imec.msu.ru/news/03-01-23-3046243.html Открытие МЕМОРИАЛЬНОГО КАБИНЕТА Л. И. Седова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503234411/http://www.imec.msu.ru/news/03-01-23-3046243.html |date=2014-05-03 }}</ref>. * Рәсәй милли комитет тарафынан теоретик һәм ғәмәли механика буйынса, шыйыҡса һәм газ механикаһында һәм тотош мөхит механикаһының дөйөм нигеҙҙәре өлкәһендә иң яҡшы ҡаҙаныштары өсөн, Л. И. Седов исемендәге премия булдырылған һәм йыл һайын тапшырыла<ref>[http://www.ipmnet.ru/RNCTAM/award/#aSedov Премия имени Л. И. Седова]</ref>. * '''Седов интегралы'''<ref>{{Китап|автор=[[Овсянников, Лев Васильевич|Овсянников Л. В.]]&nbsp;|заглавие=Лекции по основам газовой динамики|место=М.|издательство=Наука|год=1981|страниц=368}}. — С. 240.</ref> (газдарҙың автомоделле ағымдары теорияһында) * '''Келдыш — Седов формулаһы'''<ref>{{Китап|автор=[[Лаврентьев, Михаил Алексеевич|Лаврентьев М. А.]], [[Шабат, Борис Владимирович|Шабат Б. В.]]&nbsp;|заглавие=Методы теории функций комплексного переменного|место=М.|издательство=Наука|год=1965|страниц=716}}. — С. 302.</ref> ([[Комплекслы анализ|комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһында]]) * '''Седовтың вариация принцибы'''<ref>Тарасов В. Е. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tmf&paperid=1658&option_lang=rus Квантовые диссипативные системы. I. Каноническое квантование и квантовое уравнение Лиувилля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231421/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tmf&paperid=1658&option_lang=rus |date=2013-12-02 }} // ''[[Теоретическая и математическая физика]]''. Том 100. N. 3. 1994. — С. 402—417.</ref> == Наградалары һәм премиялары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (13.11.1967)<ref name="Успехи механики"/> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1998) * Алты [[Ленин ордены]] (27.03.1954; 28.04.1963; 13.11.1967; 17.07.1975; 23.01.1980<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 января 1980 года. См.: «Награждение орденами и медалями СССР» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 5 (2027) от 30 января 1980 года. — Стр.99.</ref>; 13.11.1987) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены]] (16.09.1945; 17.06.1961) * [[«Почёт Билдәһе» ордены|"Почет Билдәһе"ордены]] (11.07.1943) * миҙалдар * Почетлы легион ордены командоры (Франция, 1971) * А. М. Ляпунов исемендәге алтын миҙал (1974) * Ю. А. Гагарин исемендәге миҙал (1984) * ВДНХ-ның алтын миҙалы (1973, 1984) Премиялары: * Икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1952) «Плоские задачи гидродинамики и аэродинамики» (1950) һәм «Методы подобия и размерности в механике» (1951) монографиялары өсөн. * Ломоносов премияһы (1954) * А. Н. Крылов исемендәге премия (1998) — «Одновременное моделирование вязкостного и волнового сопротивления корабля в опытовом бассейне» хеҙмәте өсөн * С. А. Чаплыгин исемендәге премия (1947){{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|страницы=84}} Маҡтаулы исемдәре: * Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1994)<ref>[http://letopis.msu.ru/peoples/2495 Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005144241/http://letopis.msu.ru/peoples/2495 |date=2016-10-05 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|издательство=Издательство Московского университета|тираж=1000|isbn=978-5-19-011499-7|серия=|страниц=632|страницы=79, 80, 83, 84|том=|год=2020|место=М.|часть=|издание=4-е, переработанное и дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне|ссылка часть=|ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}} * {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=227—231|год=2019|место=М.|часть=Леонид Иванович Седов (1907—1999)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}} * Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г. К. Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. ISBN 978-5-91304-805-9 == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=13986}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/2495 Седов Леонид Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005144241/http://letopis.msu.ru/peoples/2495 |date=2016-10-05 }} на сайте «Летопись Московского университета» * {{Сотрудник РАН|161|Леонида Ивановича Седова}} * {{Мәҡәлә|автор=б.а.|заглавие=Леонид Иванович Седов (1907 — 1999 гг.)|ссылка=http://dictionnaire.narod.ru/sedov-1999.djvu|издание=Известия РАН. Механика жидкости и газа|год=1999|номер=6|страницы=3—6|issn=0568–5281}} * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=71740852-2CAF-A2F4-955A-A0E8C2CC4C8A Историческая справка] на сайте Архива РАН * [http://gidropraktikum.narod.ru/sedov.htm#sedov-assessment Материалы к биографии Л. И. Седова] на сайте физико-механического практикума по гидромеханике МГУ имени М. В. Ломоносова * [http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=592 О нём] // ЦАГИ в лицах * [https://web.archive.org/web/20231022075731/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=5218 «Русская Цивилизация». Седов Леонид Иванович] (недоступная ссылка) [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1999 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Дондағы Ростовта тыуғандар]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ноябрҙә тыуғандар]] 8dalyakobjnh99497ujqbes5totq4vi Трубецкой Сергей Николаевич 0 180364 1310157 1291583 2026-11-11T00:16:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310157 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Трубецко́й Сергей Николаевич''' ([[4 август]] [[1862 йыл]] — [[12 октябрь]] [[1905 йыл]]) — Рәсәй империяһы дин философы, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Мәскәү Император университеты ректоры (1905), профессор. == Биографияһы == [[Файл:Trubetskoi_SN.jpg|слева|мини|<center>С. Н. Трубекий</center>]] [[Файл:МО._Усадьба_Узкое_1894-1900гг_oy8vrfrtjetjjase_1024_e1.jpg|мини|Трубецкой усадьбаһында балалар. 1894—1900 йылдар]] [[1862 йыл]]дың 4 авгусында (23июль) Рәсәй империяһы , [[Мәскәү]] губернаһы , Ахтырка поместьеһында кенәз Трубецкой Николай Петрович һәм уның икенсе ҡатыны Софья Алексеевна ғаиләһендә тыуған. Трубецкойҙың бала сағы Ахтырка усадьбаһында күп һанлы ағай-энеләре менән үтә. [[1874 йыл]]да ағаһы Евгений менән Ф. И. Креймандың шәхси гимназияһына уҡырға инә, ә [[1877 йыл]]да атаһы [[Калуга]] вице-губернаторы итеп тәғәйенләнеүе һәм ғаиләнең Калугаға күсеүе менән бәйле Калуга ирҙәр дәүләт гимназияһына күсә. [[1881 йыл]]да ағалы-ҡустылы Сергей һәм Евгений Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә, ләкин ике аҙнанан Сергей тарих-филология факультетына күсә, унда тәүҙә тарих, ә һуңынан классик бүлектә уҡый. Гимназияның 4-се класынан философия менән ҡыҙыҡһына башлай, 16 йәшендә англо-француз позитивизмы менән мауыға; 7-се класта К. Фишерҙың "Яңы философия тарихы"ның 4 томын уҡыу философияны тәнҡитле өйрәнеүгә башланғыс һала; дини фәлсәфәгә мөрәжәғәт А. С. Хомяковтың брошюраларын уҡыу йоғонтоһо аҫтында тыуа. Студент йылдарында В. С. Соловьёв әҫәрҙәре менән таныша. [[Файл:Trubetskoy_Sergey.gif|слева|мини|<center>С. Н. Трубецкой <br><br>1904 йылдың июлендә.</center>]] 1885 йылда Мәскәү университетын философия докторы дәрәжәһендә тамамлай һәм профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн философия кафедраһында ҡалдырыла. Киләһе йылда магистр имтихандарын тапшыра, [[1888 йыл]]дан приват-доктор булараҡ боронғо фәлсәфә тарихы буйынса лекциялар уҡый башлай. Бер нисә тапҡыр сит илгә сыға, унда [[Көнбайыш Европа]] профессорҙарының философия, тарих, классик филология һәм сиркәү тарихы буйынса лекцияларын тыңлай. [[1890 йыл]]да «Метафизика в древнех Греция» темаһына диссертацияһын яҡлай һәм философия магистры дәрәжәһен ала, [[1900 йыл]]да — «''Учение о [[:ru:Логос|Логосе]] в его истории''» докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, шунан һуң философия докторы дәрәжәһе бирелә һәм тарих-филология факультетының философия кафедраһында экстраординар профессор вазифаһын башҡара. С. Н. Трубецкой бөтә тарихи-философия курстарҙа ла тиерлек уҡый: Сиркәү Аталары фәлсәфәһе, боронғо фәлсәфә тарихы, хәҙерге фәлсәфә тарихы, беренсе быуаттарҙа христиан фекере тарихы, Платон һәм Аристотель фәлсәфәһе{{Sfn|Павлов А.}}. Профессорлыҡ эшен ғилми-тикшеренеү һәм публицистик эшмәкәрлек менән берләштерә. Был ваҡытта фәлсәфәүи әһәмиәткә эйә мәҡәләләр баҫтырып сығара: «Кеше аңының тәбиғәте тураһында» (1890), «Тәҡдир һәм әхлаҡи азатлыҡ» (1894), «Идеализм нигеҙҙәре» (1896); шулай уҡ дөйөм йөкмәткеле күп мәҡәләләр баҫтырып сығара.<br> [[1892 йыл|1892]]-[[1893 йыл]]дарҙың ҡышында асығыусы крәҫтиәндәргә ярҙам итеү өсөн [[Рязань өлкәһе|Рязань]] губернаһына юллана. [[1895 йыл]]дың йәйендә Трубецкой Сергей Николаевич ғаиләһе менән «Узкое» усадьбаһына килә<ref>[http://testan.rusgor.ru/moscow/book/uzkoe/index.htm Коробко М. Ю. Усадьба Узкое: Историко-культурный комплекс XVII—XX веков. — М., 1996/ Природное и культурное наследие Москвы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126160435/http://testan.rusgor.ru/moscow/book/uzkoe/index.htm |date=2011-11-26 }}</ref>. [[Файл:Санкт-Петербург._Проводы_гроба_князя_Cергея_Николаевича_Трубецкого_сент1905г_121955_c96cf56a_XXXL.jpg|мини|<small>Санкт-Петербургта. кенәз Сергей Николаевич Трубецкой табутын оҙатыу. 1905 йыл.</small>]] [[Файл:Медальон_в_память_о_смерти_С._Н._Трубецкого_(1905).jpg|справа|мини|180x180пкс|<center><small>Медальон С.Н Трубецко́й вафатына иҫтәлек</small></center>]] 1902 йылда дәүләт советник дәрәжәһенә күтәрелә. 1903 йылдың йәйендә тарихи-филология студенттар йәмғиәте етәксеһе булып, Грецияның боронғо әйберҙәрен өйрәнеү өсөн, Рәсәйҙән беренсе студенттар экскурсияһын алып бара. 1904 йылда 4-се дәрәжә Грецияның Ҡотҡарыу орденын ала.<ref>[http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1151408 Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218144142/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1151408 |date=2007-02-18 }}</ref>.<br> [[1900 йыл|1900]]-[[1905 йыл]]дарҙа Л.M. Лопатин менән берлектә «Вопросы философии и психологии» журналын мөхәрирләй. Беренсе юридик Земский съезы етәкселәре үтенесе буйынса 1904 йылдың ноябрендә юғары вәкәләттәр эске эштәр министрлығының иҡтисад бүлеге вице-директоры С. Е. Крыжановский ышанып тапшырған реформа проектының нигеҙен тәшкил иткән белдереү ҡағыҙы яҙа. [[1905 йыл]]дың июнь башында земство съезынан һайланған либералдар делегацияһы һәм ҡала етәкселәре исеменән Рәсәй тарихында беренсе тапҡыр император тарафынан ҡабул ителгән халыҡ вәкиллеге кәрәклеге тураһында һөйләй.<ref>''Белоконский И. П.'' [http://library6.com/3596/item/385677 Земское движение. — М.: Задруга, 1914. — С. 288—291.]</ref> .Николай II [[1905 йыл]]дың 27 авгусындағы указы менән «Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан юғары уҡыу йорттары менән идара итеү тураһында ваҡытлы ҡағиҙәләр» индерелгәндән һуң, университет Советы 2 сентябрҙә 43 йәшлек кенәз С. Н. Трубецкийҙы ректор итеп һайлай. Был уның университет хеҙмәткәрҙәрендә файҙаланған абруйының сағыу сағылышы була. Әммә был студенттарҙың ғәҙәти дәрестәр үткәреү мөмкинлегенән мәхрүм иткән сыуалыштарын туҡтатмай һәм 22 сентябрҙә Трубецкой университетты ябырға ҡарар итә. Был студенттар мөхитендәге хәлде тағы ла киҫкенләштерә.{{Sfn|Павлов А.}}. 1905 йылдың 29 сентябрендә (12 октябрь) Халыҡ мәғарифы министрында ҡабул итеүҙә булғанда Трубецкойҙың баш мейеһенә ҡан һауа, шунан вафат була. Мәскәүҙә Дон монастыры зыяратында ерләнгән, ерләүҙә бер нисә тиҫтә мең кеше ҡатнаша. Ошо хәсрәтле ваҡиға иҫтәлегенә кенәз портреты менән медальон сыға. == Трубецской философияһы == Урыҫ философы В. С. Соловьевтың эйәрсәне Трубецкой фәлсәфә менән диндең үҙ-ара бәйләнешенә һәм христиан тәғлимәтен нигеҙләүгә, шул иҫәптән үлемһеҙлек мәсьәләләренә айырым иғтибар бүлә. == Хеҙмәттәре == [[Файл:Trubetzkoy_Children.jpg|справа|мини|253x253пкс|<small>П. П. Трубейкой Скульптура « Трубецкой балалары» (Николай һәм Владимир) 1900 йыл.</small>]] ** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003950979?page=1 Учение о логосе в его истории. Философско-историческое исследование. Т. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101165355/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003950979?page=1 |date=2021-11-01 }} — Москва: тип. Г. Лисснера и А. Гешеля, 1900. — [4], 463 с. ** Собрание сочинений кн. Сергея Николаевича Трубецкого. Т. 1-6. — Москва: тип. Г. Лисснера и Д. Собко, 1906—1912. *** [https://web.archive.org/web/20211101165352/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983819?page=1 Публицистические статьи, напечатанные с 1896 г. по 1905 г. включительно.] *** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983818?page=1 Философские статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101165354/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983818?page=1 |date=2021-11-01 }} *** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983817?page=1 Метафизика в древней Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101165357/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983817?page=1 |date=2021-11-01 }} *** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983816?page=1 Учение о логосе в его истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101165351/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983816?page=1 |date=2021-11-01 }} *** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983815?page=1 Курс истории древней философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101165350/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003983815?page=1 |date=2021-11-01 }} ** [http://odinblago.ru/ist_drevn_filos/ История древней философии, т. I]/ М.: 1906 ** [http://odinblago.ru/ist_drevn_filos2/ История древней философии, т. II]/ М.: 1908 ** [http://www.odinblago.ru/greece_meta/ Метафизика в древней Греции]/ М.: 1910 == Ғаиләһе == [[Файл:Семья_Сергея_Николаевича_Трубецкого._Прасковья_Вл._и_дети._Сер.1890-хгг_Family.jpg|мини|260x260пкс| <small>Сергей Николаевич Трубецкой ғаиләһе. Прасковья Владимировна — ҡатыны, балалары — Мария, Владимир, (үртала), Николай. 1890-сы йылдар уртаһында.</small>]] 1887 йылдың 6 октябрендә княжня Прасковья Владимировна Оболенскаяға өйләнә (1860—1914), кенәз Владимир Андреевич Оболенскийҙың ҡыҙы (1814—1877); никахлашыу Калуга өйәҙе Горяиново ауылы (хәҙерге Кольцово) Покров сиркәүендә үтә)<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004730779?page=6 РГБ. Ф.305: Трубецкой, Сергей Николаевич. Опись фонда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101165353/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004730779?page=6 |date=2021-11-01 }}</ref>. Ул ваҡытта уның һеңлеһе Александраға ҡустыһы Петр<ref>[http://genealogy.euweb.cz/russia/trubets4.html Генеалогия Трубецких] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514031649/http://genealogy.euweb.cz/russia/trubets4.html |date=2011-05-14 }}{{ref-en}}</ref> өйләнгән була. Никахтан 3 балаһы тыуа: * ''Мария'' (1888—1934), ире менән [[Франция]]ға эмиграцияға китә, ; уларҙың Соццани Мария бүләсәре — шағир [[Иосиф Бродский|Иосиф Бродскийҙың]] ҡатыны. * ''Николай'' (1890—1938) * ''Владимир'' (1892—1937) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|30em}} == Тәҡдим ителгән әҙәбиәт == * РГБ. 305.Сергей Николаевич. Трубецкий [https://web.archive.org/web/20211101165350/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004730779?page=1 Фонд Опись] == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/755|title=Трубецкой Сергей Николаевич|accessdate=2017-10-16}} * {{Cite web|url=http://old.philos.msu.ru/fac/history/f-history/f_history14.html|title=Философия в Московском университете|accessdate=2011-09-17}} * {{Cite web|url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=501|title=Трубецкой, Сергей Николаевич. Биография. Философские воззрения|accessdate=2011-09-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006000206/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography |date=2011-10-06 }} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1030896 Соймоновтың Сергей Николаевич. Боронғо философия тарихы]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} сайтта «Руниверс» * [http://korolev.msk.ru/books/TOR/doc/Russkaya_Trubeckoi_S_Uchenie_o_Logose.txt Соймоновтың Сергей Николаевич. Логос, уның тарихы тураһында тәғлимәт.] * [https://web.archive.org/web/20070929102257/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=12776 Соймоновтың Сергей Николаевич] * [http://www.nivasposad.ru/school/homepages/all_kurs/konkurs2009/web-pages/belousova/belyakova_ekaterina/maket5.html Ахтырка Тәрбиәле.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102122344/https://www.nivasposad.ru/school/homepages/all_kurs/konkurs2009/web-pages/belousova/belyakova_ekaterina/maket5.html |date=2021-11-02 }} * [https://pastvu.com/p/111467 Гробовщик н колонна Фото Калуга майҙанда, октябрь 1905г.] [[Категория:Мәскәү Император университетының директорҙары һәм ректорҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1905 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһында тыуғандар]] [[Категория:1862 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 августа тыуғандар]] 4h8p51qi18gdwiwvi5k83bxq0vmum4h Чеботарёв Харитон Андреевич 0 180428 1310312 1282271 2026-11-11T09:03:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310312 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чеботарев Харитон Андреевич''' ([[1745 йыл]] йәки [[1746 йыл]] — [[7 август]] [[1815 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның ғалим-[[географ]]ы, профессор, [[1803]]-[[1805 йыл]]дарҙа Мәскәү Император университетың беренсе һайлап ҡуйылған ректоры, Мәскәү Рәсәй тарихы һәм боронғолоҡ йәмғиәтенең беренсе рәйесе. == Биографияһы == Харитон Андреевич Чеботарёв 1745 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1746 йыл) [[Вологда]]ла тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, Мәскәүгә уҡырға ебәрелә. 1755 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән "үҙ иҫәбенә " университет гимназияһының төрлө чиндар бүлегенә ҡабул ителә. Алты йыл үткәс, [[1761 йыл]]да, ҡаҙна иҫәбендәге (казеннокоштный) студант була<ref name="Чеботарёв">{{Мәҡәлә|автор=Богатова Т. В.|заглавие=Чеботарёв Харитон Андреевич|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=813—814|isbn=978-5-8243-1429-8}}</ref>. 1763 йылдың 30 июнендә ректор класынан Мәскәү университетының философия факультетына күсерелә{{Sfn|Словарь русских писателей XVIII века|2010}}. "Студент йылдарында Харитон Андреевич тәржемәләр һәм дәрестәр менән эшләй; уҡыу китаптары һатып алырға аҡсаһы етмәгәнгә, уларҙы ҡул менән үҙенә күсереп алған. "{{Sfn|Лагно|2018}}. Институтты тамамлағандан һуң, университет китапханаһында китап фондын һаҡлаусы вазифаһына тәғәйенләнә<ref>В 1775—1778 годы — Чеботарев уже суббиблиотекарь, а в 1778—1808 годы — библиотекарь </ref>. 1767 йылда Чеботарёв университет гимназияһында тарих һәм география уҡыта башлай, ә 1773 йылдан рус әҙәбиәте («рус стиле»); [[1776 йыл]]дан — эктраординар профессор, [[1778 йыл]]дың 31 октябренән — ординар профессор (башта логика һәм әхләки тәғлимәттәр кафедраһында, И. Г. Райхель үлгәндән һуң — рус тарихы), ә 1791 йылда А. А. Барсов вафат булғандан һуң — классик әҙәбиәт кафедраһында. 1778 йылдан 1783 йылға тиклем университет конференцияһы секретары, университет гимназияһы һәм уҡытыусылар семинарияһының инспекторы. [[1786 йыл]]дан — суд кәңәшсеһе; 1797 йылда колледж кәңәшсеһе дәрәжәһенә күтәрелә; «Московская ведомости» гәзитен мөхәрирләй, университетта барлыҡҡа килгән тәүге ғилми йәмғиәттең — "Ирекле Рус йыйылышы"ның беренсе секретары була. Чеботарёв — Мәскәү университетының беренсе атҡаҙанған профессоры. 1803 йылда университет реформаһынан һуң Х. А. Чеботарёв Мәскәү университеты ректоры итеп һайлана һәм был вазифаны 1805 йылға тиклем биләй. Был осорҙа Рәсәйҙең тарих һәм боронғолоҡ йәмғиәте, Физик-медицина йәмғиәте һәм Тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте ойошторола; Медицина-хирургия академияһы тарафынан аптекарь баҡса булдырыла, университеттың Ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына. Ректор срогы үткәндән һуң Х. А. Чеботарёв Мәскәү университеты идараһында алыштырғыһыҙ баһалаусы вазифаһында ҡала. 1809 йылда дәүләт кәңәшсеһе дәрәжәһенә күтәрелә.<ref name="Чеботарёв2">{{статья|автор=Богатова Т. В.|заглавие=Чеботарёв Харитон Андреевич|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=813—814|isbn=978-5-8243-1429-8}}</ref> 1812 йылдағы янғын ваҡытында бөтә китапханаһын һәм ҡағыҙҙарын юғалта, ҙур тетрәнеүҙәр кисерә, һөҙөмтәлә фалиж һуға. Ваганьков зыяратында ерләнгән, ҡәбере юғалған<ref>''[[Артамонов Михаил Дмитриевич (ғалим)|Артамонов М. Д.]]'' Ваганьково. — {{М.}}: Моск. рабочий, 1991. — С. 176.</ref>. == Ғилми хеҙмәттәре == 1769 йылда Чеботарёв И. Фрейерҙың [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003337618?page=7 «Дөйөм тарих»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241210044925/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003337618?page=7 |date=2024-12-10 }} ҡыҫҡаса тәржемәһен уға өҫтәп [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] «Ҡыҫҡаса рус йылъяҙмаһын» баҫтырып сығара. 1776 йылда — рус географияһы буйынса беренсе университет ҡулланмаһы (курсы) — рус географияһының беренсе дәреслеге: "Рәсәй империяһының географик методик тасуирламаһы. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Чеботарев, Харитон Андреевич}} * {{Китап|автор=Фоменко И. Ю.|издательство=Наука|тираж=|isbn=978-5-02-025203-5|серия=|страниц=391—395|страницы=|том=3|год=2010|место=СПб.|часть=Чеботарёв Харитон Андреевич|издание=|ответственный=Институт русской литературы (Пушкинский Дом) РАН|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Словарь русских писателей XVIII века|ссылка часть=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=QCQpRyTfUyg%3d&tabid=10375|ref=Словарь русских писателей XVIII века}} * {{Китап|автор=Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С.|место=М.|тираж=2000|isbn=5—8037—0318—4|страницы=267|том=|год=2006|издательство=Янус-К|издание=|часть=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки|ссылка часть=|ref=Московские профессора}} * {{Китап|автор=|издательство=В Университетской Типографии|тираж=|isbn=|серия=|страниц=673|страницы=543—551|том=II|год=1855|место=Москва|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Московского университета за истекающее столетие со дня учреждения января 12-го 1755 года, по день столетнего юбилея января 12-го 1855 года, составленный трудами профессоров и преподавателей, занимавших кафедры в 1854 году, и расположенный по азбучному порядку|ссылка часть=|ref=}} * {{Мәҡәлә|автор=Лагно А. Р.|том=4|pmid=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|страницы=59—–71|год=2018|заглавие=Первый ректор Московского университета. Харитон Андреевич Чеботарев (1746—1815)|издательство=Полиграф сервис|место=М.|тип=|издание=Судьбы творцов российской науки и культуры|автор издания=|язык=|ссылка=https://istina.msu.ru/download/145608295/1g5u7f:FIEtzlzfwf6A-LcAFdBv_1XqTNg/|ref=Лагно}} * [[:ru:Серков, Андрей Иванович|Серков А. И.]] Русское масонство. 1731—2000 гг. Энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2001. * ''Смирнов В. А.'' Чеботарев Харитон Андреевич // Исемендәге фән һәм техника вологжанин. — Архангельскиҙа, 1968. * {{Китап|автор=Григорьев С. В.|год=1973|тираж=1000|isbn=|серия=|страниц=269|столбцы=|страницы=237|том=|издательство=Карелия|часть=|место=Петрозаводск|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии|ссылка часть=|ref=}} == Һылтанмалар == * Чеботарёв Харитон Андреевич (неопра.). Мәскәү университеты йылъяҙмаһы. Мөрәжәғәт датаһы: 5 октябрь 2017. * [http://library-21.narod.ru/librarians/ch/chebotarev.html Чеботарев-китапханасы] * [https://web.archive.org/web/20191206181220/http://www.philol.msu.ru/~classic/persons/chebotarev/ Биографик белешмә] [[Категория:Мәскәү Император университетының директорҙары һәм ректорҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1815 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 августа вафат булғандар]] [[Категория:Вологдала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1745 йылда тыуғандар]] [[Категория:1746 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү университетының атҡаҙанған профессорҙары]] p0xvvl7v27clt3pv181yukqo50w6c6z Тулеев Аман Ғүмәр улы 0 180872 1310164 1280955 2026-11-11T00:40:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310164 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Туле́ев Ама́н Ғүмәр улы''' (''Амангельды́ Молдагазы́евич Туле́ев'' ({{Lang-kk|Аманкелді Молдағазыұлы Төлеев}}); [[13 май]] [[1944 йыл]] — [[20 ноябрь]] [[2023 йыл]]) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. [[2018 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябренән]] Һөнәри белем биреүҙе үҫтереү Кузбасс төбәк институты ректоры. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһының Юғары советы ағзаһы. 1997 йылдың 1 июненән 2018 йылдың 1 апреленә тиклем 2001 йылдың ғинуар—майында өҙөклөк менән) Кемерово өлкәһе губернаторы<ref name="lenta_ru-2018-04-01">[https://lenta.ru/news/2018/04/01/tuleev/ Тулеев подал в отставку] — Lenta.ru</ref>. 2018 йылдың 3 апреленән Кемерово өлкәһе халыҡ депутаттары советы депутаты (2018 йылдың 10 апреленән 14 сентябренә тиклем — рәйес)<ref name="bezformata">[https://kemerovo.bezformata.com/listnews/kuzbassa-stal-vyacheslav-petrov/69634035/ 15 сентября 2018 года спикером парламента Кузбасса стал Вячеслав Петров]</ref>. Губернатор вазифаһында 20 йылдан ашыу була, был күрһәткес буйынса Евгений Савченконан ҡала [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә икенсе урында тора<ref>[https://meduza.io/feature/2017/06/21/gubernator-kemerovskoy-oblasti-aman-tuleev-nikak-ne-mozhet-vyyti-iz-otpuska-no-i-v-otstavku-uhodit-ne-planiruet Meduza, 21 июня 2017. Губернатор Кемеровской области Аман Тулеев никак не может выйти из отпуска. Но и в отставку уходить не планирует]</ref>. 2018 йылдың 1 апреленән һуң, «Ҡышҡы сейә» сауҙа үҙәгендәге янғынға бәйле, губернатор карьераһы тамамлана<ref name="lenta_ru-2018-04-01"/>. «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры. == Биографияһы == Амангельды Молдагазы улы Тулеев [[1944 йыл]]дың [[13 май]]ында Төркмән ССР-ы [[Төркмәнбашы|Красноводск]] ҡалаһында Молдагазы Колдыбай улы Тулеев ғаиләһендә (1914—1943) тыуа. Милләте буйынса [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]]. Адай ырыуының Балыҡсы араһынан<ref>http://adebiportal.kz/upload/iblock/948/948573e5404bc074bb7aa62cf3b12da2.pdf</ref>, фронтта һәләк булған. Әсәһе — Мөнирә Файез ҡыҙы Власова (ҡыҙ фамилияһы — Насырова; 1921—2001), яртылаш [[Татарҙар|татар]], яртылаш [[Башҡорттар|башҡорт]]<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2300869 Я приверженец классики — интервью с Аманом Тулеевым]</ref>. Олатаһы Ҡолдыбай [[Алаш автономияһы|алаш]] урҙаһынан, Граждандар һуғышында һәләк була<ref>[http://russian7.ru/post/pochemu-arkadiy-gaydar-ubil-deda-amana/ Почему Аркадий Гайдар убил деда Амана Тулеева]</ref>. Малайҙы үгәй атаһы — Власов Иннокентий Иванович (1923—1984) тәрбиәләп үҫтерә. 1964 йылда Тулеев «Аман Ғүмәр улы» булып йөрөй башлай. Оҙаҡ ваҡыт Ҡараҡалпаҡский АССР-ының Нукус ҡалаһында йәшәй, унда Киров исемендәге мәктәптә белем ала. 1964 йылда тамамлай Тихорецкий тимер юл транспорты техникумын тамалай. 1973 йылда Новосибирск Тимер юл транспорты инженерҙары институтын (хәҙер — [[Себер дәүләт тимер юл университеты|Себер дәүләт юл бәйләнеше университеты]]) ситтән тороп тамамлай. 1989 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын ситтән тороп тамамлай (хәҙер Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы)<ref name="ria"/>. 1964 йылда Кемерово тимер юлының Новокузнецк бүлеге Мундыбаш тимер юл станцияһында станция буйынса дежурный булып эшләй башлай. Совет Армияһында (1964—1967) хеҙмәт иткәндән һуң элекке эш урыныңа кире ҡайта, унда станция буйынса дежурный (1967—1968), станция начальнигының өлкән ярҙамсыһы (1968—1969) һәм Мундыбаш станцияһы начальнигы (1969—1973) булып эшләй. Һуңынан — Междуреченск станцияһы начальнигы (1973—1978), етәксе урынбаҫары (1978—1983) һәм Новокузнецк бүлеге начальнигы (1983—1985)<ref name="ria"/>. 1985—1988 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]]-тың Кемерово өлкә комитетының транспорт һәм элемтә бүлеге мөдире<ref name="ria"/>. 1988—1990 йылдарҙа —Кемерово тимер юлы начальнигы<ref name="ria"/>. === Сәйәси эшмәкәрлеге === [[Файл:Aman_Tuleev_and_Dmitry_Medvedev.jpg|мини|Аман Тулеев һәм [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]], 11 февраль, 2010 йыл]] 1991 йылда тәүге Рәсәй Президенты һайлауҙарында үҙ кандидатураһын тәҡдим итә. Һайлаусыларҙың 7 процент тауышын йыйып, 4-се урын биләй ([[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]]<nowiki/>дан, Рыжковтан, Жириновскийҙан ҡала)<ref name="NG040817">''Илья Азар'' Кузбассбаши и аномальные цифры // [[Новая газета]]. — 2017. — № 84. — 04.08.2017 — С. 11-14</ref>. 1990—1993 йылдарҙа — [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]<nowiki/>халыҡ депутаты<ref>[http://politika.su/gos/ndra.html Алфавитный список народных депутатов РСФСР/РФ]</ref>. 1990—1993 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Кемерово өлкә советы рәйесе<ref name="ria">[https://ria.ru/spravka/20150913/1238498633.html Биография Амана Тулеева — РИА Новости, 13.09.2015]</ref>. 1990 йылдың декабренән 1991 йылдың авгусына тиклем — халыҡ депутаттары өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылдың авгусында Кемерово өлкә башҡарма комитетының ул саҡтағы рәйесе Тулеев ГКЧП етәксеһе Геннадий Янаевҡа ГКЧП мөрәжәғәтенең «яҙылған һәр һүҙе аҫтына» ҡул ҡуйырға вәғәҙә итә. Бының өсөн һуңынан [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] өлкә хакимиәте башлығы итеп Кузбасс эшселәр хәрәкәте лидерҙарының береһе Михаил Кислюкты тәғәйенләй<ref name="lenta.ru">[https://lenta.ru/lib/14172021/full/ Тулеев, Аман] — [[Lenta.ru]]</ref>. 1994 йылдың мартында Кемерово өлкәһенең закондар сығарыу йыйылышына һайлауҙарҙа уның ойошторған «Народовластие» блогы 63,3 процент тауыш йыя. Апрелдә Тулеев өлкә закондар сығарыу йыйылышын етәкләй. Спикер булараҡ, Ельцин тәғәйенләгән хакимиәт башлығы Михаил Кислюкты даими рәүештә коррупцияла һәм махинацияларҙа ғәйепләй, өлкә хакимиәте эшмәкәрлеген парламенттың төрлө тикшереүҙәренә дусар итә һәм төбәктә киң популярлыҡ яулай<ref name="lenta.ru"/>. 1994—1996 йылдарҙа — [[Кемерово өлкәһе]]<nowiki/>нең закондар сығарыу йыйылышы рәйесе, [[Федераль йыйылыш|РФ Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]]<nowiki/>ағзаһы<ref name="ria"/>. 1996 йылдың 22 авгусында [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нә инеүсе дәүләттәр менән хеҙмәттәшлек буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] министры итеп тәғәйенләнә<ref name="ria"/>. Күҙәтеүселәр фекеренсә, был тәҡдим Тулеев 1997 йылға тәғәйенләнгән Кемерово өлкәһе губернаторы һайлауҙарында ҡатнашмаһын өсөн эшләнә. Әммә 1997 йылдың яҙ-йәйендә хәл-торош үҙгәрә: өлкәлә киң күләмле пикеттар һәм митингылар үтә, өлкә башлығы Кислюктың популярлыҡ кимәле бик түбән була. Шундай шарттарҙа Кремль башлығы үҙе Тулеевҡа өлкә башлығы булырға тәҡдим итә<ref name="lenta.ru"/>. 1997 йылдың 1 июлендә Кемерово өлкәһе хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә<ref>[https://www.lawmix.ru/pprf/122623 УКАЗ Президента РФ от 01.07.1997 n 666 О ГЛАВЕ АДМИНИСТРАЦИИ КЕМЕРОВСКОЙ ОБЛАСТИ — Сейчас.ру]</ref>. 1997 йылдың 19 октябрендә Кемерово өлкәһе губернаторын һайлауҙарҙа еңеп сыға<ref name="ria"/> (94,54 процент тауыш йыя)<ref>[http://politika.su/vybory/rre97t.html Губернаторские выборы — 1997]</ref>. 2001 йылдың 25 ғинуарында Кемерово өлкәһе губернаторы вазифаһынан китергә ғариза бирә. Сәбәбе — губернатор һайлауҙары менән муниципаль һайлауҙарҙы берләштереү теләге<ref>[https://lenta.ru/vybory/2001/01/24/tuleev Аман Тулеев 25 января уходит в отставку. 24 января 2001]</ref>. [[2001 йыл]]дың [[22 апрель|22 апрелендә]] үткән алдан һайлауҙарҙа үҙ кандидатураһын ҡуя һәм һәм 93,5 процент тауыш менән еңеп сыға<ref name="ria"/>. 2001 йылдың 4 майында ҡабат Кемерово өлкәһе губернаторы вазифаһын билдәй. Өс тапҡыр — 1991, 1996, 2000 йылдарҙа — Рәсәй Президенты вазифаһына үҙенең кандидатураһын ҡуя. 1991 йылдың 12 июнендә РСФСР президентын һайлау ваҡытында 6,81 процент тауыш йыйып, дүртенсе була. 1996 йылда һайлау алдынан үҙенең кандидатураһын ала һәм тауышын "халыҡ-патриотик блогы"нан кандидат Геннадий Зюгановҡа бирергә саҡыра. 2000 йылда 2,95 процент тауыш йыя, тауыштар барыһы ла тиерлек Кемерово өлкәһендә бирелә, уны халыҡтың 50 проценттан ашыуы хуплай. Был хатта В. Путиндың дөйөм Рәсәй буйынса йыйған процентынан да күберәк. 1999 йылда Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа Тулеев [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] исемлегенә инә, әммә Кузбасста "Берҙәмлек"те хуплай<ref>[http://www.ng.ru/news/6694.html Тулеев будет поддерживать «ЕДИНСТВО»]</ref>. 2000 йылда НПСР-ҙан сығарыла. 2003 йылдың декабрендә «[[Берҙәм Рәсәй]]» төбәк исемлеген етәкләй, һөҙөмтәлә партия Кемерово өлкәһендә {{S|52 процент тауыш йыя}}. Кемерово өлкәһе халыҡ депутаттары советының барлыҡ 35 депутаты ла Тулеев ярҙамы менән ойошторлған «Кузбассҡа хеҙмәт итәм» блогынан һайланған. 1999 йылдың июлендә Б. Ельциндан [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]]н алыуҙан баш тарта һәм быны шулай аңлата: «Мин илде хәйерселеккә төшөргән властан принципиаль рәүештә награда ҡабул итә алмайым»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=221530 Аман Тулеев отказался от ордена Почёта] // [[Коммерсантъ]], № 118 (1762) от 08.07.1999</ref>. Әммә 2000 йылдың сентябрендә был награданы В. Путин ҡулынан ала<ref>[http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_35876.html Губернатор Кемеровской области принял от Владимира Путина орден Почёта, от которого отказался год назад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526192103/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_35876.html |date=2010-05-26 }} // [[Деловая пресса]], № 38(62) от 25.09.2000</ref>. 2009 йылдың 24 майынан 19 декабренә һәм 2003 йылдың 25 майынан 29 ноябренә тиклем — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт советы президиумы ағзаһы<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/19512 Распоряжение Президента Российской Федерации от 24.05.2003 г. № 269-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/20322 Распоряжение Президента Российской Федерации от 19.12.2003 г. № 606-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/29316 Распоряжение Президента Российской Федерации от 25.05.2009 г. № 326-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/30228 Распоряжение Президента Российской Федерации от 29.11.2009 г. № 797-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»]</ref>. 2005 йылда В. Путин Тулеевтың вкәләттәрен 2010 йылға тиклем оҙайта<ref>А. Воронина, А. Николаева. [http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2005/04/15/90865 На своём месте] // [[Ведомости]] № 67 (1348), 15 апреля 2005</ref>. Ошо уҡ йылда ул «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһына инә. «Ярҙамы» һәм «Семипалатинск эҙҙәре» йәмәғәт хәйриә йәмәғәт фондтарын ойоштороусы . 2010 йылдың 11 мартында [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Д.]] [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] Тулеев кандидатураһын Кемерово өлкәһе парламентына губернатор вазифаһына раҫлау өсөн тәҡдим итә<ref>[https://ria.ru/politics/20100312/213684775.html Кандидатуру Тулеева на пост губернатора рассмотрят в Кузбассе 19 марта] — РИА Новости, 12.03.2010</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/996984/tuleev_stal_gubernatorom_kuzbassa_chetvertyj_raz Тулеев стал губернатором Кузбасса четвёртый раз] [[Ведомости]]</ref>. Бер аҙнанан һуң парламент уны бер тауыштан дүртенсе мөҙҙәткә губернатор итеп һайлай<ref>[https://ria.ru/politics/20100318/215070602.html Кемеровские депутаты утвердили Амана Тулеева на посту губернатора]</ref>. 2011 йылдың 27 декабрендә Кемерово өлкәһе халыҡ депутаттары советы Тулеевҡа «Халыҡ губернаторы» тигән почетлы исем бирә<ref>Глава Кузбасса Аман Тулеев стал «народным губернатором». — РИА Новости, 27.12.2011</ref>. 2013—2014 йылдарҙа Гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү фонды версияһы буйынса Рәсәй Федерацияһының иң һөҙөмтәле тиҫтәләгән губернаторы араһына инә<ref>[https://www.ridus.ru/news/273856 От стрелочника до губернатора: чем запомнился Аман Тулеев. Ридус]</ref>. 2015 йылдың 16 апрелендә Кемерово өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыу ваҡыты үтеү сәбәпле, В. Путин уны ваҡытлыса вазифа башҡарыусы итеп тәғәйенләй. 2015 йылдың 26 майында «Берҙәм Рәсәй» партияһының праймеризында Тулеев күпселек тауыш йыя. 2015 йылдың 13 сентябрендә 96,69 процент тауыш йыйып, ҡабаттан Кузбасс башлығы итеп һайлана<ref>[https://rg.ru/2015/09/14/reg-sibfo/itogi-anons.html Тулеев набрал на выборах губернатора Кузбасса 96,69 процента голосов]</ref>. 22 сентябрҙә Кемерово өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡара башлай<ref>[http://www.kp.ru/daily/26436/3307300/ Аман Тулеев стал губернатором в пятый раз]</ref>. 2016 йылдың көҙөндә парламент һайлауҙарында Алтай Республикаһы, Алтай крайы, Томск һәм кемерово өлкәләре буйынса «Берҙәм Рәсәй»ҙең партия исемлеген етәкләй<ref>''Максим Иванов''. [http://kommersant.ru/doc/3024791 Предварительные лица] // «Коммерсантъ Власть» № 26 от 04.07.2016, стр. 9</ref>. === Терроризмға ҡаршы көрәше === Аман Тулеев күп тапҡыр [[Терроризм|террорсылар]] менән һөйләшеүҙәр алып бара. 1991 йылда, РСФСР халыҡ депутаты булараҡ, [[Ҡыҙыл майҙан]]да ҡала яны автобусында аманатлыҡҡа алынған Маша Пономаренконы азат итергә булыша, ҡыҙ урынына аманатлыҡҡа үҙен тәҡдим итә<ref name="rg"/>. 1995 йылда Кемерово автовокзалында кешеләрҙе аманатлыҡҡа алып, үҙе эшләгән бомба шартлатыу менән янаған Евгений Жеренков менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref name="rg"/>. 1999 йылда [[Чечен Республикаһы|Чечня]]ла Тулеев, йәнәһе, [[Христианлыҡ|христиан]] динен ҡабул итакән өсөн, үлем язаһына хөкөм ителә<ref>[http://www.1tv.ru/news/social/139120 Смертный приговор вынесен в Чечне губернатору Кемеровской области Амангельды Тулееву]</ref><ref>[http://databasebank.ru/137/114 Кто и почему приговорил к смерти Амана Тулеева]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}} {{недоступная ссылка|число=05|месяц=04|год=2018}}</ref>. 2001 йылда емерово аэропортында такси водителен аманатлыҡҡа алған Андрей Пангинды зарарһыҙландырыуҙа ҡатнаша<ref name="rg">[https://rg.ru/2009/03/19/amantuleev.html Губернатор взял на себя переговоры с террористом]</ref>. 2007 йылда торлаҡ йортто шартлатыу менән янаған милиция прапорщигы Шаталов менән телефондан һөйләшкәндән һуң, Новокузнецк көс ғәскәрҙәре террорсыны ҡоралһыҙландыраһәм уны тере килеш ҡулға ала<ref name="rg"/>. 2009 йылдың 13 мартында ь Аман Тулеев банкта өс кассир ҡатынды һәм ике һаҡсыны аманатлыҡҡа алған уғры менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>М. Кларисс. [https://rg.ru/2009/03/19/amantuleev.html Ликвидация] // «[[Российская газета]]<nowiki/>» № 47 (4871) от 19—25 марта 2009.</ref><ref>[https://rg.ru/2009/03/18/reg-sibir/sled-anons.html В деле о захвате банка в Ленинске-Кузнецком появился туркменский след — Российская газета]</ref><ref>[https://rg.ru/2009/03/16/reg-sibir/bank-ograblenie-anons.html Житель Кемерово, напавший на банк, был должником — Российская газета]</ref>. === «Ҡышҡы сейә» һәм сауҙа-күңел асыу үҙәгендәге янған һәм отставка === [[Файл:Vladimir_Putin_in_Kemerovo_(2018-03-27)_06.jpg|справа|мини|290x290пкс|Аман Тулеев Кемероволағы фажиғә менән бәйле кәңәшмәлә, 2018 йылдың 27 марты]] 2018 йылдың 25 мартында Кемеровола «Ҡышҡы сейә» сауҙа-күңел асыу үҙәгендә янғын сыға. Һөҙөмтәлә 60 кеше, шул иҫәптән Аман Тулеевтың туғанының ҡыҙы һәләк була. Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министры Владимир Пучковтың һорауы буйынса Тулеев, ҡотҡарыу операцияһын ҡатмарлаштырмаҫ өсөн, фажиғә урынына килмәй<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2018/03/26/tuleev_stop/|title=Тулееву помешал приехать на место пожара в «Зимней вишне» глава МЧС|author=|date=2018-03-26|publisher=[[lenta.ru]]|accessdate=2018-04-01|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/1101527/v_mchs_opravdalis_pochiemu_tulieiev_nie_priiekhal_na_miesto_pozhara_v_tts_v_kiemierovie|title=В МЧС оправдались, почему Тулеев не приехал на место пожара в ТЦ в Кемерове|author=|date=2018-03-26|publisher=[[life.ru]]|accessdate=2018-04-01|lang=ru}}</ref>. 2018 йылдың 27 мартында ҡалала Тулеевтың отставкаға китеүен талап иткән митинг үтә. Сарала һәләк булғандарҙың туғандары ҡатнашыуға ҡарамаҫтан, Тулеев, митингыла 200 «бузотер» ҡатнаша, ә һәләк булғандарҙың туғандары юҡ, тип билдәләй. Шул уҡ ваҡытта губернатор, төбәк властары янғында һәләк булғандарҙың һәм зыян күреүселәрҙең ғаиләләренә ярҙам күрһәтәсәген, ә үҙе шәхсән һәр ғаилә менән осрашасағын белдерә. 30 мартта Тулеев үҙенең бер көнлөк эш хаҡын (5803 һум<ref>[https://snob.ru/selected/entry/135798 Кемеровский губернатор и его заместители перечислили семьям погибших в пожаре в ТЦ свой однодневный заработок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120135508/https://snob.ru/selected/entry/135798/ |date=2023-11-20 }}</ref>) янғын ваҡытында һәләк булғандарҙың ғаиләләренә ярҙам иҫәбенә күсерә<ref>[https://ria.ru/society/20180330/1517574126.html Тулеев перечислил свой однодневный заработок семьям жертв пожара в ТЦ]</ref>. 2018 йылдың 1 апрелендә Кемерово халҡына мөрәжәғәт менән сығыш яһай, шулай уҡ РФ Президенты В. Путинға үҙ теләге буйынса губернатор вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыуҙы һорап мөрәжәғәт итә, бер нисә сәғәттән һуң уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. Телефон аша һөйләшкәндә, президент В. Путин Аман Тулеевҡа төбәк етәксеһе вазифаһында күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн рәхмәт белдерә. 3 апрелдә Кемерово ҡлкә советы депутаты итеп һайлана. 2016 йылғы төбәк һайлауҙарынан һуң депутат мандатынан баш тарта, әммә уны ҡабаттан ала. 10 апрелдә Кемерово өлкә советының сираттан тыш сессияһында спикер итеп һайлана. Был вазифаны 14 сентябргә тиклем биләй<ref name="bezformata"/>. 2018 йылдың 17 сентябрендә Һөнәри белем биреүҙе үҫтереү Кузбасс төбәк институтының ректоры итеп тәғәйенләнә<ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2018/09/14/n_12037363.shtml В Кемеровской области рассказали о новой работе Амана Тулеева]</ref><ref>[http://krirpo.ru/info/structure/rectorate/ Аман Тулеев на сайте КРИРПО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926084950/http://krirpo.ru/info/structure/rectorate/ |date=2019-09-26 }}</ref>. === Ғаиләһе === Ҡатыны — Тулеева (ҡыҙ фамилияһы — Соловьева) Эльвира Федоровна (1943). Улдары Дмитрий (1968) һәм Андрей (1972—1998; [[Ташкент]]та автомобиль һәләкәтендә һәләк була)<ref>{{Cite web|url=http://www.rospres.com/hearsay/7837/|title=Новости — Руспрес}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827233401/http://www.rospres.com/hearsay/7837/ |date=2017-08-27 }}</ref>. Ейәндәре — Тулеев Станислав Андреевич (1992), Тулеев Андрей Дмитриевич (1999) һәм Татьяна Дмитриевна Тулеева (2005). == Фәнни эшмәкәрлеге == Сәйәси фәндәр докторы<ref>[http://www.dissercat.com/content/politicheskoe-liderstvo-v-regionakh-sovremennoi-rossii Диссертация на тему «Политическое лидерство в регионах современной России» автореферат по специальности ВАК 23.00.02 — Политические институты, этнополитическая конфликтология,…]</ref>. Һуңыраҡ диссертацияһында плагиат табыла. Монголия Фәндәр академияһы Улан-Батор университетының Почетлы профессоры<ref name="ria"/>. Дәүләткә ҡарамаған Халыҡ-ара информатизация һәм Халыҡ-ара инженер академияларының вәкәләтле ағзаһы<ref name="ria"/>. === Төп хеҙмәттәре === * Долгое эхо путча. — М., 1992. * Власть в руках человека и … человек в руках власти. — Новосибирск, 1993. * На изломах жизни… (публичные лекции по социологии). — Новосибирск, 1993. * Цена иллюзий. — Новокузнецк: 1995. * Отечество — боль моя. — М., 1995. * Судите сами. — Кемерово, 1996. * Преодоление. — Кемерово, 2009. * Всё у нас получится! (Из деловых записок губернатора Кемеровской области).— Кемерово, 2013. == Наградалары == ; Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары * I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[29 октябрь]] [[2018 йыл]])<ref>[http://krirpo.ru/institute/news/detail.php?ID=4130 Ректору института вручен орден «За заслуги перед Отечеством» I степени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601232558/http://www.krirpo.ru/institute/news/detail.php?ID=4130 |date=2019-06-01 }}</ref> * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[16 апрель]] [[2012 йыл]])<ref>[http://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=10886789 Указ Президента Российской Федерации от 16 апреля 2012 года № 451 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Тулеева А. М.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035833/http://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=10886789 |date=2017-12-25 }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/04/27/n_2316081.shtml «Ведомости»: Медведев наградит десятки чиновников, в том числе Нургалиева и Володина]</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/1689737/razdast_po_zaslugam Раздаст по заслугам]</ref> * III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[17 ғинуар]] [[2008 йыл]])<ref>{{Cite web|url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=43769|title=Указ Президента Российской Федерации от 17.01.2008 № 52}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103144749/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=43769 |date=2011-11-03 }}</ref> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[28 март]] [[2003 йыл]])<ref>Указ Президента РФ от 28 марта 2003 г. № 371</ref><ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1048885260 ЦентрАзия]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Александр Невский ордены ([[16 май]] [[2014 йыл]])<ref>{{Cite web|url=http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?102533|title=Указ Президента Российской Федерации от 16 мая 2014 года № 337 «О награждении орденом Александра Невского Тулеева А. М.»}}</ref> * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[5 июль]] [[1999 йыл]])<ref>Указ Президента РФ от 5 июля 1999 г. № 869</ref><ref>[http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_35876.html Губернатор Кемеровской области принял от Владимира Путина орден почёта, от которого отказался год назад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526192103/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_33_aId_35876.html |date=2010-05-26 }}</ref> ; Рәсәй Федерацияһы Президенты һәм Хөкүмәт бүләктәре * Рәсәй Федерацияһы президентының рәхмәт хаты ([[12 май]] [[2004 йыл]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor22/text22534.htm Распоряжение Президента Российской Федерации от 12 мая 2004 года № 195-рп «О поощрении Тулеева А. М.»]</ref> * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы ([[12 май]] [[2004 йыл]])<ref>[http://open.lexpro.ru/document/76859 Распоряжение Правительства РФ от 12 мая 2004 года N 614-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Тулеева А. Г.»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Рәсәй федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы ([[25 апрель]] [[2005 йыл]])<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor19/text19502.htm Распоряжение Правительства РФ от 25 апреля 2005 года N 457-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Тулеева А. Г.»]</ref> * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты ([[25 август]] [[2005 йыл]])<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;836221 Распоряжение Президента Российской Федерации от 25 августа 2005 года № 368-рп «О поощрении членов Государственного совета Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107200316/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;836221|date=2012-01-07}}</ref> * Рәсәй Федерацияһы Президенты Почет грамотаһы ([[12 декабрь]] [[2008 йыл]])<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=49537&PSC=1&PT=3&Page=1 Распоряжение Президента Российской Федерации от 12 декабря 2008 года № 777-рп «О награждении Почётной грамотой Президента Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107095459/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=49537&PSC=1&PT=3&Page=1|date=2012-01-07}}</ref> * II дәрәжә П. А. Столыпин миҙалы ([[24 апрель]] [[2014 йыл]])<ref>{{Cite web |url=http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?100446 |title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 24 апреля 2014 года № 661-р «О награждении медалью Столыпина П. А. II степени Тулеева А. М.» |accessdate=2014-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429045045/http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?100446 |archivedate=2014-04-29 |deadlink=yes }}</ref> ; Сит ил наградалары * V дәрәжә Кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]], [[11 май]] [[2004 йыл]])<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/documents/1719.html Указ Президента Украины № 517/2004]</ref><ref>{{Cite web|url=http://tribuna.com.ua/news/137829.htm|title=Кучма наградил Тулеева орденом Ярослава Мудрого 5-й степени|accessdate=2007-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927155844/http://tribuna.com.ua/news/137829.htm|archivedate=2007-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927155844/http://tribuna.com.ua/news/137829.htm |date=2007-09-27 }}</ref> * Халыҡтар дуҫлығы ордены ([[Беларусь|Белоруссия]], [[5 июль]] [[2002 йыл]])<ref>{{Cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time43/lav43955.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 5 июля 2002 года № 367 «О награждении А. М. Тулеева орденом Дружбы народов»|accessdate=2019-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219090711/http://old.bankzakonov.com/d2008/time43/lav43955.htm|archivedate=2018-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219090711/http://old.bankzakonov.com/d2008/time43/lav43955.htm |date=2018-02-19 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://old.metallpress.ru/archive/3528137.html|title=Губернатор Кемеровской области Аман Тулеев награждён орденом Дружбы народов|accessdate=2007-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009184819/http://old.metallpress.ru/archive/3528137.html|archivedate=2007-10-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009184819/http://old.metallpress.ru/archive/3528137.html |date=2007-10-09 }}</ref> * Почет ордены ([[Беларусь|Белоруссия]], [[4 сентябрь]] [[2014 йыл]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31400436&p1=1 Указ Президента Республики Беларусь от 4 сентября 2014 года № 436 «О награждении А. Г. Тулеева орденом Почёта»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528163703/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31400436&p1=1 |date=2020-05-28 }}</ref> * II дәрәжә «Дуҫлыҡ ордены» ([[Ҡаҙағстан]], [[2004 йыл]])<ref>[http://ria-sibir.ru/viewnews/3756.html Губернатор Кемеровской области Аман Тулеев награждён Орденом «Достык» (Дружбы) Республики Казахстан]</ref> * «Астана» миҙалы ([[Ҡаҙағстан]], [[11 декабрь]] [[1998 йыл]])<ref>[http://continent-online.com/Document/?doc_id=1012623 Указ Президента Республики Казахстан от 11 декабря 1998 года № 4161 «О награждении Памятной медалью в честь презентации столицы Республики Казахстан „Астана“ группы работников»]</ref> * «Дуҫлыҡ» ордены ([[Әзербайжан]], [[12 май]] [[2014 йыл]])<ref>[https://ru.president.az/articles/11711 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики о награждении орденом «Достлуг» А. М. Тулеева]</ref> * Поляр йондоҙ ордены ([[Монголия]]) ;* Конфессиональ һәм башҡа наградалар == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|}} == Һылтанмалар == * [https://ako.ru/gubernator/biografiya.php Биография на официальном сайте администрации Кемеровской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412030754/https://ako.ru/gubernator/biografiya.php |date=2018-04-12 }} * [https://web.archive.org/web/20140313212857/http://sndko.ru/section/758.html Биография на официальном сайте СНД КО] * [https://er.ru/persons/30/ Страница Тулеева на сайте партии «Единая Россия»] * [https://web.archive.org/web/20080608123835/http://www.ogoniok.com/5049/22/ Я приверженец классики — интервью с Аманом Тулеевым] * [http://www.itar-tass.com/c49/538356.html Кузбасс реализует масштабные, жизненно важные проекты — губернатор Кемеровской области Аман ТУЛЕЕВ] Интервью на сайте ИТАР-ТАСС * [https://expert.ru/expert/2013/46/prezident-shahterskoj-respubliki/ Президент шахтёрской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127094845/https://expert.ru/expert/2013/46/prezident-shahterskoj-respubliki/ |date=2021-11-27 }} Интервью журналу «Эксперт» [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Почётлы тимер юлсылары]] [[Категория:Себер дәүләт юл бәйләнеше университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сәйәси фәндәр докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1944 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 майҙа тыуғандар]] 5eqijamavg3g3cxywuogeld89g76ixn Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы 0 181376 1310080 1283570 2026-11-10T19:40:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310080 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы''' ([[21 октябрь]] [[1960 йыл]]) — ҡурайсы, [[сәсән]]<ref>''Сәйетғәлин Сафуан.'' Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) - Йүрүҙән, 2006, 20-се 11 март.</ref>, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://www.viborsalavat.com/social/v-ufe-sostoyalas-czeremoniya-vrucheniya-gosudarstvennyh-nagrad-deyatelyam-kultury-i-iskusstva/ В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства]</ref> (2021). == Биографияһы == Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы [[1960 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябрендә]] [[Салауат районы]]ның [[Урмансы]] ауылында тыуа. 1991 йылда Башҡортостан мәҙәниәт техникумын тамамлай, мәҙәни-мәғрифәт хеҙмәткәре, мәҙәни-мәғрифәт эшмәкәрлеген ойоштороусы һөнәрҙәренә эйә була. Хеҙмәт юлын тыуған ауылы клубында башлай, клуб директоры булып эшләй. [[2000 йыл]]да «Етегән» музыка ҡоралдары халыҡ ансамблен ойоштора, ансамбль өсөн үҙе ағас ҡумыҙҙар яһай<ref>[https://skcd-maloyaz.bash.muzkult.ru/s5 Народный инструментальный ансамбль «Етегэн»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110104849/https://skcd-maloyaz.bash.muzkult.ru/s5 |date=2022-01-10 }}</ref>. Урмансы ауылында ике боронғо (береһе [[1950 йыл]]да һалынған, икенсеһе — тағы ла боронғораҡ) өйҙө алып, унда этнойорт<ref>[https://resbash.ru/articles/kultura/2020-04-10/dver-priotkrytaya-v-proshloe-750969 Дверь, приоткрытая в прошлое] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110104850/https://resbash.ru/articles/kultura/2020-04-10/dver-priotkrytaya-v-proshloe-750969 |date=2022-01-10 }}</ref> ойоштора. Бөгөн Сәйетғәлиндарҙың этнойорто — [[«Янғантау» геопаркы]]ның партнеры<ref>[https://gorod-ufa.com/news/v-salavatskom-rajone-na-sezde-bashkirskogo-roda-tabyn-tubalyas-otkryli-pamyatnyj-kamen/ В Салаватском районе на съезде башкирского рода табын (тубаляс) открыли памятный камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110104850/https://gorod-ufa.com/news/v-salavatskom-rajone-na-sezde-bashkirskogo-roda-tabyn-tubalyas-otkryli-pamyatnyj-kamen/ |date=2022-01-10 }}</ref><ref>[https://mkset.ru/news/society/17-10-2017/v-salavatskom-rayone-bashkirii-mozhet-poyavitsya-geopark-yunesko В Салаватском районе Башкирии может появиться геопарк ЮНЕСКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110104849/https://mkset.ru/news/society/17-10-2017/v-salavatskom-rayone-bashkirii-mozhet-poyavitsya-geopark-yunesko |date=2022-01-10 }}</ref><ref>[https://vk.com/video32401052_456239249 Народный ансамбль "Етегән" из д. Урманчино встречает французов из ЮНЕСКО]</ref>. == Ғаиләһе == Ҡатыны — Лидия Сәйетғәлина, ауыл клубының художество етәксеһе. Улы — Сәйет Сәйетғәлин — музыкант. == Әҙәбиәт == * ''Сәйетғәлин Сафуан.'' Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) - Йүрүҙән, 2006, 20-се 11 март. == Һылтанмалар == * [https://vk.com/video32401052_456239249 Народный ансамбль "Етегән" из д. Урманчино встречает французов из ЮНЕСКО] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} qpng36fyf1cfbwjhm1xndmxwwjmxjg1 Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе 0 181573 1310260 1300601 2026-11-11T06:32:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310260 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе (ВДНХ)''' (1939—1959 йылдарҙа: 9июня2024г. замечано скопление полицаев недобитых террористического типа с ракетно ядерным оружием массового убийства. Уничтожить выблядков полицаев раздавив их танками и их семьи недобитков.. Их натыренное имущество сжечь заживо. — '''Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе (ВСХВ)''', 1959—1991 йылдарҙа — '''СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе (ВДНХ СССР)''', йылдың 1992—2014 йылдарҙа— '''Бөтә рәсәй күргәҙмәләр үҙәге (ВВЦ)''') — [[Мәскәү]] ҡалаһының Төньяҡ-Көнсығыш административ округы Останкинский районындағы күргәҙмә комплексы, ҡаланың ҙурлығы буйынса икенсе күргәҙмә комплексы. Донъяның 50 иң ҙур күргәҙмәләр үҙәгенә инә.. Йыл һайын ВДНХ-ны 30 миллион ҡунаҡ килеп ҡарай. 2019 йылдың 1 авгусында күргәҙмә 80 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Территорияһы менән ВДНХ (2014 йылдан) «Останкино» паркы һәм Төп ботаника баҡсаһы менән берләштерелгән<ref>{{cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?287957|title=ВВЦ объединили с Останкинским парком и Ботаническим садом - Собянин|publisher=http://mosday.ru/|accessdate=2015-02-21}}</ref>), Уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 700 гектар тәшкил итә: 240,2 гектар — ВДНХ майҙаны, 75,6 гектар — «Останкино» паркы майҙаны, 361 гектар — Төп ботаника баҡсаһы майҙаны, 9,5 гектар — «Эшсе һәм колхозсы» музей-күргәҙмә үҙәге һәм Төп инеү урыны аркаһы алдындағы майҙан. Күргәҙмә биләмәһендә бик күп архитектура шедеврҙары урынлашҡан — ВДНХ-ның 49 объекты мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары тип танылған<ref>{{Cite web|url=http://vdnh.ru/about/|title=О ВДНХ|publisher=vdnh.ru|accessdate=2019-03-21|archive-date=2019-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319222921/http://vdnh.ru/about/|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=ВВЦ объединили с Останкинским парком и Ботаническим садом — Собянин|url=http://mosday.ru/news/item.php?287957|accessdate=2018-08-26}}</ref>. Совет заманында булдырылған был ҡомартҡылар төрлө осорҙа өҫтөнлөк иткән архитектура йүнәлеше ҡомартҡыһы булып тора. Скульптор Вера Игнатьевна Мухинаның һәм архитектор Борис Михайлович Иофандың «Эшсе һәм колхозсы» монументы, «СССР халыҡтары дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» фонтандары, Украина ССР-ы, Үзбәк ССР-ы, 32-се «Йыһан» павильондары ВДНХ-ның иң сағыу һәйкәлдәре иҫәбенә инә. == Тарихы == === 1935—1939: Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен проектланыуы һәм төҙөлөшөнөң тәүге этабы === 1934 йылда ил етәкселеге совет власының 20 йыллығына ҡарата ауыл хужалығында үткәрелгән коллективлаштырыуҙың ыңғай яҡтарын сағылдырыусы юбилей күргәҙмәһен ойоштороу идеяһы тыуҙы. Ауыл хужалығы күргәҙмәһен булдырыу тураһында иғлан 1935 йылдың 11-17 февралендә Мәскәүҙә үткән Бөтә Союз ударник-колхозсылар съезында яһала. Съезд эшенең һуңғы көнөндә СССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары Михаил Чернов 1937 йылда Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороу тураһындағы тәҡдимде ҡарауға индерә. Съезда ҡатнашыусылар «социалистик ауыл хужалығы ҡаҙаныштарын Бөтә Союз күргәҙмәһендә сағылдырырға» тигән ҡарар ҡабул итеп, был тәҡдимде бер тауыштан хупланы. Шул уҡ көндө СССР Халыҡ комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының «Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороу тураһында» ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы күргәҙмә 1937 йылдың 1 авгусында асылырға тейеш була{{sfn|Зиновьев|2014|с=13—14}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}. [[Файл:Chernov Mikhail Aleksandrovich.jpg|мини|200пкс|М. А. Чернов — 1935—1937 йылдарҙа Баш күргәҙмә комитеты рәйесе]] Игенселек халыҡ комиссариаты һәм Мәскәү Советы ҡарар ҡабул ителгәс тә буласаҡ күргәҙмәгә биләмә һайлай башланы. Күргәҙмә комплексын урынлаштырыуҙың бер нисә альтернатив варианты ҡаралды — Марфин (Дмитров шоссеһы янында), Сокольники (парк артында), «Красная Пресня» мәҙәниәт һәм ял паркы, Лужнецк яры, Ленин тауҙары (Воробьёвы горы). Игенселек халыҡ комиссариаты структураһына ингән, ул ваҡытта ауыл хужалығы фәненең төп үҙәге булған һәм күргәҙмәнең әҙер экспонатын үҙе күрһәтә алған Тимирязев ауыл хужалығы академияһының уҡыу ҡаласығын уратып алған территорияға өҫтөнлөк бирелгән. Был участканы һайлауҙы бер нисә алдынғы архитектор хуплап сыҡты — [[Щусев, Алексей Викторович|Алексей Щусев]], [[Фомин, Иван Александрович|Иван Фомин]], [[Колли, Николай Джемсович|Николай Колли]], [[Иофан, Борис Михайлович|Борис Иофан]], [[Кондрашов, Борис Алексеевич|Борис Кондрашов]]. Күргәҙмә биләмәһенең өҫтөнлөгө итеп уның магистраль транспорт юлдары янында урынлашыуы, шулай уҡ һаҙланған участканы үҙ эсенә алған һәм ауыл хужалығы алымдарын күрһәтергә мөмкинлек биргән ландшафт төрлөлөгө билдәләнде{{sfn|Зиновьев|2014|с=14—16}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=299—303}}. Күргәҙмәне үткәреү өсөн һайланған урынды иҫәпкә алып, 1935 йылдың майында Мәскәү советының архитектура-планлаштырыу оҫтаханаһы етәксеһе профессор Борис Кондрашов генераль пландың һәм павильондарҙың эскиз проектына бөтә Союз конкурсы программаһын әҙерләй. Берәүһен ябыҡ, икенсеһен уға параллель рәүештә шул уҡ программа менән бергә махсус саҡырылған архитекторҙар һәм проект ойошмалары араһында эшләү күҙ уңында тотолғайны. Унда теләгән һәр кем ҡатнаша алды.{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}. Ябыҡ конкурста ҡатнашыуға Мәскәүҙән күренекле архитекторҙарын — [[Жолтовский, Иван Владиславович|Иван Жолтовский]]ҙы, Ивана Фоминды, Алексей Щусевты, [[Бархин, Григорий Борисович|Григорий Бархинды]], [[Мельников, Константин Степанович|Константин Мельниковты]], [[Голосов, Илья Александрович|Илья Голосовты]], Борис Иофанды, [[Фридман, Даниил Фёдорович|Даниил Фридманды]], Николая Коллиҙы, шулай уҡ [[Санкт-Петербург|Ленинградтан]], [[Киев]]тан һәм [[Харьков]]тан берешәр архитектура оҫтаханаһы архитекторҙары саҡырылды; проект тәҡдимдәрен сағыштырма баһалау өсөн «эталон» контроль проекты конкурс программаһы авторы Борис Кондрашовҡа башҡарырға ҡуштылар{{sfn|Рогачёв|2014|с=300—305}}. Программала буласаҡ күргәҙмә биналарының исемлеге билдәләнде. Улар ике төркөмгә бүленде. Беренсе төркөмгә биш бина ҡарай ине: күргәҙмәнең төп бинаһы — Партия фәне, техникаһы һәм сәйәсәте һарайы, ауыл хужалығы машиналарын күрһәтеү бинаһы, тракторҙар һәм автомобилдәр күрһәтеү бинаһы, ауыл хужалығын химиялаштырыу һәм ауыл хужалығын электрлаштырыу бинаһы. Икенсе төркөмгә — ҡалған күргәҙмә биналары. Проекттан биналарҙың композицион берҙәмлеге, шулай уҡ уларҙы халыҡ ағымын тигеҙ бүлеү өсөн уңайлы урынлаштырыу талап ителде{{sfn|Рогачёв|2014|с=296—297}}. Программа менән танышҡас, конкурсанттар буласаҡ күргәҙмә урынын һайлауға дәғүәләр белдерҙе, уның төп етешһеҙлектәре араһында — оҙонлоҡҡа һуҙылған, дөрөҫ булмаған формалы участка, етмәһә, уны бер нисә ҙур урамдың трассаһы киҫеп үтә, шулай уҡ халыҡты (10 мең кешегә тиклем) күсереүгә ҙур сығымдар талап ителде. Күргәҙмә комплексын урынлаштырыуҙың бер нисә альтернатив вариантын ҡарап, Мәскәү ҡала Советы ҡарамағындағы 4-се архитектура-планлаштырыу оҫтаханаһының (етәксеһе — Григорий Бархин) Мәскәүҙең төньяҡ өлөшөн планлаштырыу менән шөғөлләнгән белгестәр конкурс программаһын үҙгәртергә һәм күргәҙмәне Останкин усадьбаһы паркынан көнсығышҡа табан урынлаштырырға тәҡдим итте. Был участканың өҫтөнлөгө бер нисә: эргәһенән Ярославль шоссеһы үткән, Алексеевка ауылы (XX быуат башынан алып ҡала эсенә ингән) биләмәһе, Останкин урман паркының бер өлөшө һәм «ташланған» ерҙәре сағыштырмаса тигеҙ булған һәм халыҡ тығыҙ ултырмаған — төҙөлөш уңайлы булырын күрһәткән{{sfn|Рогачёв|2014|с=300—305}}. 4-се оҫтахананың тәҡдиме СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1935 йылдың 17 авгусындағы 1821-се «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе тураһында»ғы ҡарары менән раҫлана. Ошо уҡ ҡарар менән Төп күргәҙмә комитеты төҙөлә, һәм уға күргәҙмә төҙөлөшөн ойоштороу буйынса бурыстар йөкмәтелә. Комитет составына Михаил Чернов (рәйес), [[Коросташевский, Исаак Ефимович|Исаак Коросташевский]] (төҙөлөш буйынса урынбаҫар), [[Муралов, Александр Иванович|Александр Муралов]], [[Калманович, Моисей Иосифович|М. И. Калманович]], [[Марголин, Лев Соломонович|Л. С. Марголин]] и [[Булганин, Николай Александрович|Н. А. Булганин]] инде. [[Олтаржевский, Вячеслав Константинович|Вячеслав Олтаржевский]] күргәҙмәнең баш архитекторы итеп тәғәйенләнде{{sfn|Зиновьева|2014|с=16}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=19}}. Яңы күргәҙмәне ойоштороуға йәлеп ителгәндәрҙең күбеһенең Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм һөнәрселек-сәнәғәт күргәҙмәһендә эшләү тәжрибәһе була: мәҫәлән, төҙөлөш мөдире Исаак Коросташевский 1923 йылғы күргәҙмәлә ошондай уҡ вазифа биләгән, Вячеслав Олтаржевский 1923 йылда баш архитектор Алексей Щусевтың урынбаҫары булған; беренсе этабында Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен төҙөүҙең беренсе этабында төҙөлөш менән М. Е. Шефлер — 1923 йылда Главвыставком рәйесе етәкселек иткән, 1923 йылда уны [[Брагин, Абрам Григорьевич|Абрам Брагин]] — 1923 йылғы күргәҙмәнең баш директоры булып эшләгән{{sfn|Зиновьев|2014|с=19}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}. [[Файл:Vyacheslav Oltarzhevsky True.jpg|мини|200пкс|В. К. Олтаржевский — 1935—1938 йылдарҙа күргәҙмәнең генераль планы авторы һәм баш архитекторы. ''1920-се йылдар'']] Күргәҙмә комитетының беренсе ултырышында күргәҙмәнең генераль планына ябыҡ конкурс үткәрергә һәм проектты 1935 йылдың 1 ноябренә тиклем тапшырыу мотлаҡ тигән ҡарар ҡабул ителә. Коросташев рәйеслегендәге бәйге комиссияһына 11 коллективтың эше килә. Беренсе коллектив — Моссоветтың 4-се оҫтаханаһы (архитекторҙар Г. Б. Бархин, [[Бархин, Михаил Григорьевич|М. Г. Бархин]], Г. К. Пьянков, [[Алхазов, Албури Магомедович|Албури Алхазов]]), икенсеһен Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең проектлау бүлеге (Вячеслав Олтаржевский, Р. Л. Подольский, Н. В. Алексеев, [[Борецкий, Александр Борисович|А. Б. Борецкий]], [[Олтаржевский, Дмитрий Георгиевич|Д. Г. Олтаржевский]]), өсөнсөһө — 2-се оҫтахана (Л. С. Теплицкий и Я. Л. Эстрин), дүртенсе проектты [[Синявский, Михаил Исаакович|М. И. Синявский]] (1-се оҫтахана), бишенсеһе — В. И. Печенев-Василевский (Ленинград), ҡалғандары — СССР рхитектура академияһы аспиранттары. Беренсе бригада — В. С. Андреев, В. А. Захаров, А. В. Тарасенко, И. Г. Таранов; икенсеһе — Н. Н. Звегильский, М. Я. Климентов, А. И. Попов-Шаман, Г. К. Яковлев; өсөнсөһө — П. А. Александров, А. А. Кабаков, Л. К. Комарова, П. Г. Стенюшин; дүртенсеһе — Б. А. Иванов, Л. В. Мелеги, Ю. А. Сутягин, В. М. Таушканов, Р. Н. Троцкий; бишенсеһе — К. К. Барташевич, Н. Д. Белоусов, А. И. Диденко, К. К. Трилисов; алтынсыһы — Б. А. Важдаев, А. Г. Волков, М. Ф. Оленев һәм С. Н. Шевердяев{{sfn|Рогачёв|2014|с=305—306}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=21—29}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=173}}. Конкурс комиссияһы еңеүсене билдәләй алманы — тәҡдим ителгән роектар теге йәки был етешһеҙлектәргә эйә ине һәм В. К. Олтаревский етәкселегендәге Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы етештереү кооперативының проектлау бүлегенә башҡа конкурс проекттарынан уңышлы тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алған генераль пландың яңы проектын әҙерләргә ҡушылды. Күргәҙмәнең тарихын өйрәнеүсе А. А. Зиновьев фекеренсә, «ҙур иҫәп буйынса ябыҡ конкурс үткәреү фикация булды», ә «еңеүсе алдан билдәләнгәйне инде»{{sfn|Зиновьев|2014|с=312}}. Олтаржевский йәнә бер нисә тапҡыр күргәҙмә павильондарының үҙгәреүсән титуллы исемлегенә таянып проектты эшкәрткән. Генераль пландың һуңғы варианты СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 1936 йылдың 21 апрелендә раҫлана. Сметаларҙы һәм техник проектты әҙерләү ваҡыты 1936 йылдың 1 июненә билдәләнә. Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәрен төҙөү 1937 йылда — Октябрь революцияһының XX йыллығында тамамланырға тейеш була; күргәҙмәне тантаналы асыу 1937 йылдың 6 июленә — СССР Конституцияһы көнөнә планлаштырыла{{sfn|Зиновьев|2014|с=29}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=305—306}}. 1936 йылдың майында генераль план нигеҙендә Төп күргәҙмә комитеты күргәҙмәлә павильондарҙы урынлаштырыуҙың һуңғы схемаһын һәм ете төп бүлекте үҙ эсенә алған күрһәтеү программаһын раҫлай: * ауыл хужалығын социалистик яңыртыу һәм колхоз ҡоролошоноң еңеүе; * республикаларҙың, крайҙарҙың, өлкәләрҙең социалистик ауыл хужалығы; * совхоздар; * ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу; * иген һәм техник культуралар; * социалистик малсылыҡ; * халыҡ ижадын һәм күмәк художестволы үҙешмәкәрлек ҡаҙаныштарын күрһәтеү{{sfn|Зиновьев|2014|с=33}}. 1935 йылдың сентябрендә, генераль план раҫланғанға тиклем, буласаҡ күргәҙмә биләмәһендә топографик эҙләнеүҙәр үткәрелә һәм эшселәр, келәт биналары өсөн барактар төҙөлә башлай. Биләмә 1936 йылдың йәйендә төҙөкләндерелә башлай. Шул уҡ йылдың сентябренә төп павильондарҙың авторҙары билдәләнде — [[Щуко, Владимир Алексеевич|Владимир Щуко]], [[Гельфрейх, Владимир Георгиевич|Владимир Гельфрейх]] (Төп павильон), Вячеслав Олтаржевский («Механизация» һәм Административ павильон), [[Таций, Алексей Александрович|А. А. Таций]] (Украина павильоны), М. К. Шалашвили (Кавказ аръяғы павильоны), С. Н. Полупанов (Урта Азия павильоны), [[Левинсон, Евгений Адольфович|Евгений Левинсон]] (РСФСР-ҙың Ленинград өлкәһе һәм Төньяҡ-Көнсығышы]]), [[Жуков, Анатолий Фёдорович|Анатолий Жуков]] (64-се «Оптика» — Курск, Воронеж һәм Тамбов өлкәләре павильоны), [[Кокорин, Виктор Дмитриевич|В. Д. Кокорин]] («Зерно» — Мәскәү өлкәһе павильоны), [[Француз, Исидор Аронович|Иcидор Француз]] (Алыҫ Көнсығыш крайы павильоны) һ. б. Барлыҡ проекттарҙы архитекторҙар [[Алабян, Каро Семёнович|Каро Алабян]], Владимир Гельфрейх, Борис Иофан и [[Крюков, Михаил Васильевич (архитектор)|Михаил Крюков]] ҡатнашлығындағы эксперт комиссияһы алдан ҡараған{{sfn|Зиновьев|2014|с=36—41}}. Күргәҙмәне асыуға уны ул ваҡытта был урында булмаған тейешле ҡала инфраструктураһы менән тәьмин итеү талап ителде. Моссовет 1936 йылдың 1 июненә күргәҙмәгә — һыу үткәргесен, ә 1937 йылдың 1 июленә — канализацияны үткәрергә тейеш була. Шулай уҡ киләсәктә асыласаҡ күргәҙмә менән транспорт бәйләнешен камиллаштырырға — ҡала автобусы, троллейбус һәм трамвай маршрутт[[Ярославль шоссе]]һын һәм и [[ Крестов юл үткәргесен]] киңәйтергә кәрәк ине {{sfn|Рогачёв|2014|с=314—315}}. Ҡоролмаларҙы сәнәғәт ысулы менән эшләнгән ағас элементтарҙан йыйғандар; тәүҙә бөтә балта эштәрен 1936 йылдың ноябренә тамамлау планлаштырылған. Павильондар һалыу һәм территорияны төҙөкләндереү буйынса эштәрҙе ойоштороу ҡәнәғәтләнерлек түгел ине: проектлаусылар ҡабул ителгән графиктан күпкә артта ҡалды, ә әҙер проекттар оҙаҡ ваҡыт Төп күргәҙмә комитеты тарафынан раҫланманы: Мәскәү архитекторҙары төҙөлөш менән шөғөлләнеүе арҡаһында республика павильондарында милли архитектура стилдәрен ҡулланыуҙың етерлек булмауы айырым проблема булып торҙо, төҙөлөш сей урман эшләнмәләрен ҡулланып бойомға ашырылды, күп кенә төҙөлөш бригадалары кәрәкле тәжрибәгә эйә түгел ине, шуға бәйле әҙер павильондарҙы ла ҡабаттан һүтеп ҡорорғп тура килде. Күргәҙмә хеҙмәткәрҙәре активы йыйылышында Исаак Коросташевский павильондарҙы, айырыуса төп инеү урыны биҙәлешен тәнҡитләне{{sfn|Рогачёв|2014|с=317, 320—321}}. 1937 йылдың февраленә күргәҙмә павильондарының әҙерлеге уртаса 60-70 % тәшкил итә, уларҙы художестволы биҙәү буйынса эштәр башланып ҡына тора; ҡайһы бер ҡоролмалар төҙөлә башламаған да була. Шуның менән бәйле 1937 йылдың февралендә Халыҡ Комиссарҙары Советы күргәҙмәне асыу ваҡытын 1937 йылдың 15 авгусына күсерә, ә шул уҡ йылдың апрелендә Халыҡ комиссарҙары советы һәм ВКП (б) Үҙәк Комитетына ярашлы, күргәҙмәне асыу 1938 йылдың 1 авгусына тиклем кисектерелә{{sfn|Зиновьев|2014|с=40}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=169}}. 1937 йылдың июленә Төп павильон, Белорус һәм Украина ССР-ы, Кавказ аръяғы республикалары павильондары, павильондары, шулай уҡ «Механизация» павильоны һалына. [[1937 йыл]]дың 5 авгусында СССР Халыҡ комиссарҙары советының ҡарары сыға, уға ярашлы күргәҙмә планына [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан|Төркмән]] һәм [[Ҡырғыҙ]] ССР-ы, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың Көнбайыш өлкәләре, шулай уҡ [[Курск]], [[Воронеж]] һәм [[Тамбов]] өлкәләренә арналған өҫтәмә павильондар индерелә{{sfn|Рогачёв|2014|с=326}}. 1937 йылдың йәйендә Наркомзем (Игенселек халыҡ комиссариаты) хеҙмәткәрҙәре ҡулға алына, улар араһында күргәҙмә комитеты ағзалары — [[Гайстер, Арон Израилевич|Арон Гайстер]], [[Збарский, Яков Бенционович|Яков Збарский]], [[Калманович, Моисей Иосифович|Моисей Калманович]] та була; шул ваҡытта уҡ ВКП (б)-ның Ростокин РК бюроһының Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе төҙөлөшөндәге (күбеһе нигеҙһеҙ ғәйепләү була) күп етешһеҙлектәре һанап кителгән «Ауыл хужалығы күргәҙмәһен төҙөүгә килтерелгән зыян эҙемтәләрен бөтөрөү тураһында»ғы йәшерен ҡарары сыға. 1937 йылдың октябрендә — халыҡ комиссары вазифаһынан Михаил Чернов, 1938 йылдың ғинуарында Исаак Коросташевский нарком вазифаһынан бушатыла һәм ҡулға алына. Оҙаҡламай уларҙың барыһы ла иң юғары яза сараһына хөкөм ителә һәм атып үлтерелә{{sfn|Зиновьев|2014|с=48—55}}. Игенселек наркомы (халыҡ комиссары) һәм Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең Төп күргәҙмә комитеты рәйесе вазифаһына Роберт Эйхе тәғәйенләнә, әммә ул да бер нисә айҙан ҡулға алына; комитет рәйесе итеп РСФСР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары халыҡ комиссары [[Юркин, Тихон Александрович|Тихон Юркин]] тәғәйенләнә{{sfn|Никологорская|2013|с=86}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=174—175}}. === 1938—1939: Тамырынан үҙгәртеп ҡороу === [[Файл:"вход на ВСХВ 1939 года в 2009 году".jpg|мини|250пкс|Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең төп инеү урыны (хәҙер — Төньяҡ инеү урыны) тәүге инеү урынында төҙөлгән. Архитекторы Л. М. Поляков. 1939]] 1938 йылдың яҙында матбуғатта күргәҙмәнең баш архитекторы Олтаржевскийға ҡарата ғәйепләүҙәр күренә башлай — уны ғәйепләүҙә павильондарҙың архитектураһын хәл иткәндә киткән иҫәп хаталарын, комплекстың уңышһыҙ, «байрамсалығы һәм сағыулығы булмаған» генераль планын иҫәпкә алғандар (көнсөлдәр хатта унда йәшерен билдәне — йәнәһе лә, архитектор православие тәреһе рәүешендәге павильондар ҡуйылған тип иҫбат иткәндәр); Олтаржевскийҙың күптән түгел Америкала оҙайлы командировкала булғанын (1924—1935), унан һуң төҙөлөштә ул йыш ҡына инглиз телендә һөйләшкәнен иҫенә төшөрәләр{{sfn|Зиновьев|2014|с=56}}{{sfn|Никологорская|2013|с=80—83}}. 1938 йылдың июлендә Олтаржевский "Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә булдырылған Советтарға ҡаршы ҡоротҡос ойошма"ла ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Воркутаға һөргөнгә ебәрелә{{sfn|Никологорская|2013|с=86}}. Мәскәүҙе реконструкциялау генераль планы авторҙарының береһе, ул ваҡытта ҡаланың баш архитекторы вазифаһын биләгән [[Чернышёв, Сергей Егорович|Сергей Чернышёв]] күргәҙмәнең баш архитекторы була. Николай Жуков Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең баш архитекторы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Чернышёвтың башҡа проекттар буйынса эше күп булыуы сәбәпле, Жуков ысынында күргәҙмәнең баш архитекторы вазифаһын үтәгән{{sfn|Зиновьев|2014|с=53, 55—56}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=328—329}}. Олтаржевскийҙы ҡулға алғандан һуң әҙер павильондарҙың күбеһенең архитектураһы тотош уңышһыҙ тип, ә ҡайһы бер ҡаралтыларҙы тормошҡа ашырыу — «зыянлы» тип таныла. Жуков фекеренсә, Мәскәү өлкәһе павильоны — «декоратив-перәникле», Белоруссия павильонын бай амбар менән сағыштырырлыҡ, ә Украина ССР-ы павильонын «ҙур кенәз поместьеһындағы таҙа ат һарайы» тип атаған. Һөҙөмтәлә Төп инеү урынын, «Мәскәү өлкәһе», «Көньяҡ-Көнсығыш», «Механизация», «Украина ССР-ы», «Төньяҡ игенселеге», «Себер» һәм башҡа павильондарын һүтергә һәм яңынан төҙөргә ҡарар ителә; шулай уҡ [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорус ССР-ы]], [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ы]] һәм Кавказ аръяғы республикалары павильондары әһәмиәтле үҙгәртеүҙәр кисерә. 57 ҡоролмала фундаменттар, 25-ендә — ҡыйыҡтар, 15-ендә — иҙәндәр алмаштырыла. Үҙәк аллея үҙәге тирәләй ҡуйырға ҡарар иткән «Механизация» (архитектоҙар [[Андреев, Виктор Семёнович|Виктор Андреев]], [[Таранов, Иван Георгиевич|Иван Таранов]], [[Быкова, Надежда Александровна|Надежда Быкова]]) яңы павильонына урын бушатыу өсөн ошонда торған «Главтабак», «Главмясо», «Главконсерв» һәм «Главкондитер» сауҙа павильондарын күсерергә тура килә. «Механизация» павильоны урынлашҡан урынды Иосиф Сталиндың 25 метрлыҡ тимер-бетон һәйкәлен ҡороу өсөн бирелә. Тоталь үҙгәртеп ҡороуға һәм ҡайһы бер павильондарҙың торошон үҙгәреүгә ҡарамаҫтан, Олтаржевский төҙөгән Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең генераль планы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала{{sfn|Рогачёв|2014|с=330—331}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=58}}. Күргәҙмә биләмәһен йәшелләндереү проектын [[Долганов, Виталий Иванович|Виталия Долганов]], [[Прохорова, Милица Ивановна|Милица Прохорова]], [[Коржев, Михаил Петрович|Михаил Коржев]], Ю. С. Гриневицкий, И. П. Кычаков составындағы архитекторҙар коллективы әҙерләгән<ref name="Иванов">{{cite web|author=Иванов В. И.|title=Долганов Виталий Иванович|url=http://www.gardener.ru/gap/person/page35.php|publisher=Gardener.ru}}</ref>. Күргәҙмәне асыу ваҡытына — 1938 йылдың 1 авгусына — эштәрҙе тамамлау мөмкин түгеллеге асыҡлана{{sfn|Рогачёв|2014|с=330—331}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=58}}. 1938 йылдың 21 авгусында СССР-ҙың Юғары Советы махсус «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе тураһында закон» ҡабул итә, һәм күргәҙмәне асыу көнөн йәнә 1939 йылдың 1 авгусына күсерә. Закондың инеш өлөшөндә етешһеҙлектәр — күргәҙмәлә ҡатнашыусыларҙы һайлап алыу системаһының булмауы, төҙөлөш эштәренең тамамланмауы һәм ҡайһы бер ҡоролмаларҙың уңышһыҙ хәл ителеүе билдәләнә; ҡарар сығарыусы өлөшө БР Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығына һәм СССР Наркомсовхозына Бөтә Рәсәй ауыл хужалығын ойоштороуҙағы етешһеҙлектәрҙе кисекмәҫтән төҙәтергә ҡушты{{sfn|Рогачёв|2014|с=331}}. 1938 йылдың ноябрендә игенселек наркомы итеп, тиҙҙән Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең Төп күргәҙмә комитетын етәкләүсе [[Бенедиктов, Иван Александрович|Иван Бенедиктов]] тәғәйенләнә. 1938 йылдың 28 декабрендә күргәҙмәнең яңы директоры итеп [[Цицин, Николай Васильевич|Николай Цицин]], ә төҙөлөш начальнигы итеп (Эске эштәр халыҡ комиссариатынан) А. А. Усиевич ҡуйыла{{sfn|Зиновьев|2014|с=60}}. === 1939—1941: Беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе === [[Файл:Павильон Центральных промышленных областей ВСХВ, 1955 год.jpg|200пкс|мини|Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе (ВСХВ). Үҙәк сәнәғәт өлкәләре павильоны, 1955]] [[Файл:Павильон Мороженое ВСХВ 1955.jpg|200пкс|мини|Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе. «Мороженое» павильоны, 1955]] [[Файл:Рабочий и колхозница, фото 1983 года.jpg|мини|200пкс|«Эшсе һәм колхозсы» статуяһы]] Күргәҙмә 1939 йылдың 1 авгусында тантаналы асылды. Вячеслав Молотов йыйылыусыларға сәләмләү һүҙе менән мөрәжәғәт итеп, «күргәҙмә ун йылға йомғаҡ яһай, уның нигеҙендә крәҫтиән массалары яңғыҙ хужалыҡтан ҙур колхоз хужалығына тулыһынса боролдо» тине{{sfn|Зиновьев|2014|с=62}}. Тантаналы өлөш һуңында Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен асыуға махсус ижад ителгән композитор [[Дунаевский, Исаак Осипович|Исааком Дунаевским]] яҙған «Славься, Родина обильная» тигән яңы йыр башҡарылды{{sfn|Никологорская|2013|с=122—123}}. Күргәҙмә 136 гектар майҙанды биләгән тотош күргәҙмә ҡалаһынан ғибәрәт, унда 250 төрлө ҡаралты, быуалар каскады, парктар, тәжрибә участкалары урынлашҡан. Күргәҙмәгә инеү урыны төньяҡта урынлашҡан (төньяҡ инеү урынындағы арка беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған), уның алдына аҙаҡ күсерелгән [[Мухина, Вера Игнатьевна|Вера Мухинаны]]ң «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы ҡуйылған. Арка артында күргәҙмәнең Төп павильоны менән Административ майҙан урынлашҡан. Өс майҙанлы төп аллея күргәҙмәнең үҙәге булып тора. Тәүгеһе Колхоздар майҙаны, унда союздаш республикалар һәм РСФСР-ҙың өлкәләре павильондары урынлашҡан, ә майҙандың үҙәген фонтан биҙәй; һәр павильон янында бағышланған төбәгенә хас үҫемлектәр ултыртыла. Артабан Иосиф Сталин һәйкәле торған Механизация майҙаны һәм тармаҡ павильондары урынлашҡан. Уларҙың композиция үҙәген бөгөнгө көндәргә тиклем яңынан тергеҙелгән көйө һаҡланған «Космос» тип аталған 32-се «Механизация» павильоны биләй. Өсөнсө майҙаны — Быуа майҙаны, унда күргәҙмәнең экспозициялы өлөшө ял зонаһы менән алмашынған{{sfn|Рогачёв|2014|с=334—338}}. Тәүге йылда күргәҙмә 86 көн эшләне һәм 25 октябрҙә ябылды. Был ваҡыт эсендә уға 5 миллиондан ашыу кеше - көнөнә уртаса 60 мең кеше килде{{sfn|Рогачёв|2014|с=341}}. Төҙөлөштөң тәүге көндәрендә өҙөлөүҙәр булыуына ҡарамаҫтан, ансамблде ойоштороуҙа ҡатнашҡан архитекторҙар хөкүмәт наградаларын алды. С. Е. Чернышёв - [[Ленин ордены]]на, К. С. Алабян, С. А. Дадашев, В. С. Андреев, А. А. Тациялар, М. А. Усейнов — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була; «Почёт Билдәһе» орденын Н.П. Былинкин, В. Г. Гельфрейх, Е. А. Персоналсон, С. Н. Полупанов, С. А. Сафарян һәм Д. Н. Чечулин алды{{sfn|Рогачёв|2014|с=334}}. 1940 йылғы миҙгелгә күргәҙмә бер төркөм үҙгәрештәр кисерә. Ҡаҙаҡ ССР-ы, РСФСР-ҙың үҙәк өлкәләре павильондары төҙөкләндерелә, «Хлопок» һәм «Шелководство» павильондары өлөшләтә реконструкциялана. Яңы союздаш республикаларҙың экспозициялары барлыҡҡа килде: «Арктика» павильоны Карел-Фин ССР-ына бирелгән, ә Балтик буйы Советтар Союзына ҡушылғандан һәм [Эстонская Советская Социалистическая Республика|Эстон]], [[Латвийская Советская Социалистическая Республика|Латвия]] һәм [[Литовская Советская Социалистическая Республика|Литва]] ССР-ын ойошторғандан һуң, уларҙың экспозицияһы өсөн «МОПР» павильоны («Физкультура һәм спорт» исеме аҫтында һаҡланған) бирелгән - был артабан һәр өс республиканың һәр ҡайһыһы өсөн айырым павильондар төҙөү ҡаралғанын аңлата{{sfn|Рогачёв|2014|с=341—342}}. 1940 йылда күргәҙмә 5 ай эшләй, унда 4,5 миллион кеше килә<ref>{{книга|часть=Выставка достижений народного хозяйства|заглавие=Российский гуманитарный энциклопедический словарь|место=Москва — Санкт-Петербург|издательство=Владос — Филологический факультет СпбГУ|год=2002|том=1|страницы=397|isbn=5-691-00675-4}}</ref>. 1941 йылғы күргәҙмә 1 июлдә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғандан һуң күп тә үтмәҫтән ябыла. Июнь аҙағынан уҡ ҡайһы бер сәнәғәт һәм ауыл хужалығы экспонаттары һатыла башлай; ҡайһы бер ҡиммәттәр хәрби һәм партия ойошмаларына тапшырыла. 1941 йылдың октябрендә Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе хеҙмәткәрҙәренең бер өлөшө Омскиға (Игенселек халыҡ комиссариаты урынлашҡан урынға) эвакуациялана, икенселәре фронтҡа китә - уларҙың 123-ө һәләк була. Китапхананы, фотолабораторияны һәм Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе архивын - Силәбегә, малдары Подольск районының «Быково» совхозына күсерелә. Буш торған павильондары хәрби-ремонт заводы цехтары, келәттәр һәм казармалар итеп ҡулайлаштырыла; павильондарҙың береһендә (хәҙерге 442-се) разведка һәм контрразведка мәктәбе урынлаша. Бомбалар яһау һөҙөмтәһендә ҡайһы бер күргәҙмә ҡоролмалары етди емерелә һәм һуңынан һүтелә; тейешле һаҡһыҙ ҡалған күп кенә павильондар боҙолоуға һәм таланыуға дусар ителә{{sfn|Зиновьев|2014|с=74—75}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=342}}<ref name="ОВДНХ">{{cite web|url=http://vdnh.ru/about/history/otkrytie-vskhv/|title=Открытие ВСХВ|publisher=ВДНХ|accessdate=2015-04-19}}</ref>. 1945 йылда махсус комиссия күргәҙмәнең архитектура ҡоролмаларын тикшерә, уның барышында төп конструкцияларҙың, павильондарҙың көпләүҙәренең сереүе һәм бәшмәк менән зарарланыуы, фундаменттарҙың һәм ҡыйыҡтарҙың емерелеү процестары асыҡлана; ҡаралтыларҙың бер өлөшө емерелеү сигендә була. Һуғыштан һуң тәүге йылдарында һаҡланып ҡалған айырым павильондарға мәктәп уҡыусылары экскурсияға килә башлай; 1945 йылда күргәҙмә биләмәһендә ваҡытлыса экспозиция - һимертелгән мал һәм ҡош-ҡорт күргәҙмәһе асыла. Ләкин, дөйөм алғанда, күргәҙмә комплексы ташландыҡ хәлгә килә{{sfn|Зиновьев|2014|с=75—76}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=342}}. Беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе ҡаралтыларының ҙур булмаған өлөшө әлегә тиклем һаҡланған: Төп инеү урыны (хәҙерге Төньяҡ инеү урыны), «Әрмән ССР-ы» (хәҙерге 13-сө, «Һаулыҡ һаҡлау», павильоны), «Әзербайжан ССР-ы» (хәҙерге «Әзербайжан»), (хәҙерге 26-сы «Транспорт» павильоны), «МОПР» (хәҙерге 32-се, «Космос» павильоны) «Физкультура һәм спорт» павильоны), «Май бирә торған культуралар» (30-сы Микробиологик сәнәғәт павильоны) «Механизация» (хәҙер — «Космос»), «Мазель мәҙәниәттәре», «Мәскәү (хәҙерге — , Тула һәм Рязань өлкәләре» (хәҙерге — «Иген» павильоны), «РСФСР-ҙың Ленинград һәм Төньяҡ-Көнсығыш өлкәләре» (хәҙерге — 64-се «Оптика» павильоны), 311-се «Шелководство» павильоны, «Колхозный клуб», киоск Азсовхозтрест киоскыһы һәм Зелёный театр{{sfn|Зиновьева|2014|с=136—250}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=339—349}}. {{начало скрытого блока|Павильоны и другие объекты первой ВСХВ}} {{кол|2}} # Главный вход{{sfn|Зиновьева|2014|с=21}} # Главный павильон # Павильон «Дальний Восток» # Павильон «Ленинград и Северо-Восток РСФСР» # Павильон «Поволжье» # Павильон «Северный Кавказ и Крым» # Павильон «Сибирь» # Павильон «Советская Арктика» с палаткой папанинцев # Павильон «Центральные области» # Павильон Азербайджанской ССР # Павильон Армянской ССР # Павильон Башкирской АССР # Павильон Белорусской ССР # Павильон Грузинской ССР # Павильон Казахской ССР # Павильон Киргизской ССР # Павильон Курской, Воронежской и Тамбовской областей # Павильон Московской, Тульской и Рязанской областей # Павильон Таджикской ССР # Павильон Татарской АССР # Павильон Туркменской ССР # Павильон Узбекской ССР # Павильон Украинской ССР # «Ветполиклиника» # Дорожный павильон # Животноводческие постройки # Манеж # Оранжерея субтропических культур # Павильон «Печать» # Павильон «Юные натуралисты» # Павильон «Агролесомелиорация» # Павильон «Ветеринария» и «Искусственное осеменение» # Павильон «Виноградарство и виноделие» # Павильон «Гидроэлектростанция» # Павильон «Животноводство» # Павильон «Зерно» # Павильон «Картофель и овощи» # Павильон «Консервы» # Павильон «Кролиководство» # Павильон «Лён, конопля и новолубяные культуры» # Павильон «Ликёр» # Павильон «Масличные культуры» # Павильон «Механизация» # Павильон «Мясо» # Павильон «Нефть» # Павильон «Охота и звероводство» # Павильон «Пиво» # Павильон «Пчеловодство» # Павильон «Рыбная промышленность» # Павильон «Садоводство» # Павильон «Сахарная свёкла» # Павильон «Собаководство» # Павильон «Табак» # Павильон «Технические культуры и лекарственные растения» # Павильон «Торф» # Павильон «Хладопром» # Павильон «Хлопок» # Павильон «Чай-кондитер» # Павильон «Шелководство» # Раздел «Новое в деревне» # Сахарный завод # Восточный ресторан # Главный ресторан # Детское кафе # Зелёный театр # Кафе № 1 # Кафе № 2 # Кинотеатр № 1 # Кинотеатр № 2 # Концертная эстрада # Монумент товарища Сталина # Фонтан «Колос» на пруду # Чайная-столовая # Чайхана # Административная площадь # Главная аллея # Площадь Колхозов # Площадь Механизации # Мичуринский сад # Участок открытого грунта # Участок юннатов # Зона отдыха — Парк культуры имени Ф. Дзержинского # Управление выставки # Пруды {{конец кол}} {{конец скрытого блока}} === 1948—1954: ВСХВ-ны реконструкциялау һәм үҙгәртеү === [[Файл:All-Union Agricultural Exhibition (VSKhV). Badge. 1954.png|мини|200пкс|«Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе» эмблемаһы менән билдә. [[1954 йыл]]]] 1947 йылда ауыл хужалығы министры Бенедиктов күргәҙмә эшен тергеҙеү тәҡдиме менән сығыш яһай һәм СССР Министрҙар Советына тейешле ҡарар проектын индерә. 1948 йылдың 25 октябрендә СССР Министрҙар Советы Бөтә Рәсәй халыҡ хужалығы күрәҙмәһенең эшен 1950 йылдан ҡайтанан тергеҙергә ҡарар итә. 1950 йылдан алып 1954 йылға тиклем 1939 йылдың туҙған комплексы күләмле үҙгәртеп ҡорола. Реконструкцияға архитектура академигы, профессор, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күрәҙмәһенең баш архитекторы Анатолий Жуков һәм скульптор, Берлинда «Воин-освободитель»н һәм Сталинградта (Волгоград) [[Родина-мать]] һындарын ижад итеүсе - [[Вучетич, Евгений Викторович|Евгений Вучетич]] етәкселек итә. 1950 йылда Вучетич киткәндән һуң, Александр Пекарев Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәренең баш скульпторы була<ref>А. В. Пекарев // «Московский художник» 17 января 1979, № 3 (818)</ref>. Архитекторҙар А. С. Коробов, Г. М. Слепых, Р. А. Яҡубова, А. О. Колесниченко, Н. И. Коблов һәм А. М. Светлицкий, инженерҙар И. В. Бордуков, М. И. Баяшов, М. И. Силич һәм А. С. Смирнов ҡатнашлығында, архитекторҙар [[Жуков, Анатолий Фёдорович|Анатолий Жуков]] һәм [[Кликс, Рудольф Ригольдович|Рудольф Кликс]] эшләй. Күргәҙмәне асыу тантанаһы 1954 йылдың 1 авгусында була һәм, шул ваҡыттан алып, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе йыл һайын ҡышҡы тәнәфестән һуң үҙ эшен яңынан башлай, көҙҙөң тәүге айҙарын да үҙ эсенә алып, яҙ һәм йәй дауамында асыҡ була{{sfn|Рогачёв|2014|с=343—344}}. Күргәҙмәнең архитектура йөҙө үҙгәрҙе. Ғәйәт ҙур төҙөлөш эштәре башҡарылды, күргәҙмәнең майҙаны һиҙелерлек артты - 207 гектарға тиклем. Төҙөлөшкә 50 миллион дана кирбес, 200 мең кубометр урман, 14 мең тонна металл тотонолған. Балтик буйы республикалары павильондары төҙөлә. Павильондарҙың күбеһе монументаль рәүештә ҡайтанан төҙөлгән — улар һуғыштан һуңғы Сталин ампиры стилендә хәл ителгән. Павильондар һарайҙарҙы һәм ҡорамдарҙы хәтерләтә башлаған. 29 республика һәм зона павильондарында СССР крайҙары һәм республикалары тулы күләмдә күрһәтелгән<ref>{{статья|автор = Архитектор В. Ступин|заглавие = Об архитектуре Всесоюзной сельскохозяйственной выставки|издание = Архитектура СССР|тип = Журнал|место = М.|издательство = Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре|год = 1954|номер = 9|страницы = 1—17}}</ref>. Һәр павильонда теплица урынлаштырылғн махсус зал булып, унда һәр республиканың үҫемлектәре һәм тәбиғәте менән танышырға мөмкин ине. Беҙҙең көндәргә тиклем «Үзбәк ССР-ы» (хәҙер ул «Мәҙәниәт» тип атала) һәм Николай Гоголь әҫәрҙәрендә төшөрөлгән Украина образы сағылдырылған «Украина ССР-ы», 5-се «Латвия ССР-ы» (1959 йылдан - «Физика»). Архитекторҙар А. Я. Айварс, В. И. Закис, [[Плуксне, Карлис|К. Я. Плуксне]] павильондары үҙ йөҙөн юғалтмаған тиерлек. Дөйөм алғанда, күргәҙмәне художестволы биҙәүҙә иң тәүҙә «реалистарҙан реалисыраҡ» Василий Яковлев тәҡдим иткән Мәскәү мәктәбе ҙур роль уйнаны{{sfn|Рогачёв|2014|с=345}}. Дөйөм алғанда, капиталь ҡоролмалар төҙөү тенденцияһы өҫтөнлөк итте. Бер нисә бинаны проектлау йәш архитекторҙарға йөкмәтелде. Улар араһында - оранжереялы 8-се «Йәш натуралистар», «Сәскәләр», «Китап» (26-сы павильон), «Мамыҡ» павильондары, өлгөлө колхоз ҡаралтылары. «Һыу хужалығы» һәм «Ер эшкәртеү» павильондарының әйҙәүсе архитекторы {{comment|Пётр Ревякин|Ревякин, Пётр Петрович}}, «Етен, киндер һәм башҡа ҡабыҡлы культуралар» — [[Павлов, Леонид Николаевич (архитектор)|Леонид Павлов]], «Алтын башаҡ» төп ресторанының баш архитекторы — А. В. Ефимов булды. {{comment|Лев Кардашев|Кардашев, Лев Алексеевич}} [[Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы|Карел-Фин ССР-ы]] павильоны фронтонында ағас скульптура эшләне{{sfn|Зиновьева|2014|с=160—168}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=345}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=80—81}}. === 1958—1986: Күргәҙмәне эшкәртеү — СССР ВДНХ-һы === [[Файл:Borisov-trenikhin-4.jpg|мини|слева|СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) план-картаһы. Фрагмент. 1966 йылда нәфис почта конверттары стилистикаһында павильондар иконаһы булдырыла.<br> Рәссам: А. В. Борисов]] 1956 йылда күргәҙмәне Ауыл хужалығы һәм Сәнәғәт күргәҙмәләренә бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителә (ысынбарлыҡта ул элеккесә берҙәм булып ҡала). 1958 йылдың 28 майында СССР Министрҙар Советы ауыл хужалығы, сәнәғәт һәм төҙөлөш (Фрунзе яры буйында) күргәҙмәләрен СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә (СССР ВДНХ) берләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Хәҙер күргәҙмәне дөйөм, сәнәғәт һәм транспорт, ауыл хужалығы, төҙөлөш бүлектәренә бүлеү күҙ уңында тотолғайны. 1959 йылдың 16 июнендә күргәҙмә асыла. Шул уҡ йылдың 12 декабрендә ВДНХ исемен йөрөткән метро станцияһы ла барлыҡҡа килә{{sfn|Рогачёв|2014|с=354}}. [[Файл:Allunionsausstellung (1980).jpg|мини|250пкс|«Йыһан» павильоны. ''1980 йылғы фото''.]] 1959 йылдан башлап һәм айырыуса 1963-1967 йылдарҙа күргәҙмә үҙгәртеп ҡорола, был 1955 йылдан алып төҙөлөштәге сталин ампиры «артыҡлыҡтар» менән көрәштең башланыуы менән бәйле була. 1959 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе һәм ошонда уҡ урынлашҡан сәнәғәт күргәҙмәһе СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә (ВДНХ) берләштерелә, һәм ошо сәбәп арҡаһында яйлап өлкә, ә 1964 йылда, 1963 йылғы ҡарарға ярашлы, республика павильондары ла тармаҡ павильондары итеп үҙгәртелә. Ә 1967 йылда СССР Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығын байрам итеүгә әҙерләнә һәм был юбилейға күргәҙмәне заманлаштырырға ҡарар итә. Республикаларҙың бөтә элекке павильондарынан тиерлек уларҙы ослаусы гербтары алына, ә эстәре йә ябылған, йә эстәге биҙәге бөтөрөлгән. Колхоздар майҙанында элекке 11-се «Ҡаҙаҡ ССР-ы. Металлургия» (металл ҡумта менән ябылһа ла, уның фасады һаҡланып ҡала), 13-сө «Әрмән ССР-ы. Һаулыҡ һаҡлау», 14-се «Әзербайжан ССР-ы. Хисаплау техникаһы» (2010-сы йылдарҙа уның тәүге күренеше кире ҡайтарыла) павильондары төҙөкләндерелә, ә 15-се «Волга буйы. Радиоэлектроника һәм элемтә» павильоны 1959 йылға яңыртып ҡорола; «Грузин ССР-ы» павильоны емертелә; «Алыҫ Көнсығыш» павильоны 1959 йылда «Совет китабы» тип үҙгәртелә. Үҙәк аллеяның ансамбле һүтелә, уның урынында 1967 йылдың мартында «СССР-ҙың Почёт таҡтаһы» асыла. Үҙәк аллеяла «Тажик ССР-ы», «Төркмән ССР-ы», «Татар АССР-ы», «Башҡорт АССР-ы», «Кырғыҙ ССР-ы» һәм «Үҙәк өлкәләр» республика һәм край павильондары (улар араһында «Свинарка и пастух» фильмын төшөргәндәр) һүтелә. «Механизация майҙаны» булараҡ билдәле булған сәнәғәт майҙанында ике ҙур «Совхоздар» (ул саҡта «Транспорт») һәм «Иген» (ул саҡта «Еңел сәнәғәт») павильондары һүтелде. Ике яңы быяла, 20-се «Химия сәнәғәте» һәм 57-се оҙон, павильон яңыртылған СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә тура килеп торһон өсөн, түңәрәк күлде квадрат формалы итеп үҙгәртеп ике тапҡыр ҙурайтыу күҙаллана. Һуңғы егерме йыл эсендә комплекс дүрт павильонын: 1939 йылда «Урал» (профессиональ-техник белем), 1954 йылда «Туңдырма» павильондары, «Һунар» һәм 1936—1954-сы йылдарҙағы иң элгәрге — «Ветеринария» павильондарын юғалтты{{sfn|Рогачёв|2014|с=356—359}}. 1960 йылда Мәскәүҙә Бөтә донъя күргәҙмәһен үткәреү планлаштырылған. Күргәҙмә тамамланғас, ВДНХ уның бушаған павильондарына күсергә тейеш булған. Проекттарҙың береһе буйынса Бөтә донъя күргәҙмәһе ВДНХ биләмәһендә үткәрелергә тейеш ине, был осраҡта уның элекке ҡаралтылары һүтелер ине. Әммә һөҙөмтәлә совет етәкселеге күргәҙмәне СССР-ҙа үткәреүҙән баш тарта, ул Монреаль ҡалаһында үткәрелә. ВДНХ комплексында уның тураһында 70-се «Мәскәү» павильоны ғына хәтерләтә, Бөтә донъя күргәҙмәһе тамамланғас, ул һүтелә, шунан Мәскәүгә күсерелә һәм яңынан ВДНХ-ға йыйыла{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=50—51}}. 1963 йылдың 18 апрелендә КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР Министрҙар Советы СССР ВДНХ-ның эшен үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарҙың төп моменты булып беренсе пункт торҙо: {{цитата|… күргәҙмәнең тармаҡ павильондарында союздаш республикаларҙың сәнәғәт, төҙөлөш һәм ауыл хужалығы үҫешендәге ҡаҙаныштарын күрһәтеү, ә республикаларҙың дөйөм ҡаҙаныштарын күрһәтеү… союздаш республикаларҙың павильондарын бөтөрөп, уларҙы Күргәҙмәнең Үҙәк павильонында тупларға.}} 1965 йылда реконструкция проектын тормошҡа ашырыу башлана. Һөҙөмтәлә күргәҙмәлә яңы ҡаралтылар - 20-се «Химия сәнәғәәте», 57-се павильондар һәм башҡалар барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта һүтелгән павильондарҙан ташландыҡ урындар ҙа тороп ҡалды. Хәҙер күргәҙмә тармаҡ принцибы буйынса ойошторола. Төрлө павильондарҙы СССР халыҡ хужалығының төрлө өлкәләре тәҡдим итте. Әммә был ансамблдең архитектура бөтөнлөгөнә ҙур зыян килтерҙе. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе мәскәүҙәр өсөн ял итеү урындарының береһенә әүерелде. Күргәҙмә Дзержинский исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының Н. В. Цицин исемендәге Төп ботаника баҡсаһына йәнәш урынлашҡан. Бөтәһе бергә ҙур ял итеү комплексы булдырылды. 1977 йылда Октябрь революцияһының 60 йыллығын байрам итеү сиктәрендә, элекке республика павильондарында республикаларға арналған экспозициялар ваҡытлыса урынлаштырыла. 1986 йылда «Моспроект-4» Мәскәү мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм спорт объекттарын проектлау ғилми-тикшеренеү институты (МНИИП) проекты буйынса архитекторы [[Боков, Андрей Владимирович|Андрей Боков]], [[Виноградский, Игорь Михайлович|Игорь Виноградский]]) СССР ВДНХ-ның сираттағы реконструкцияһы башлана, әммә ул ғәмәлгә ашырылмай тиерлек{{sfn|Зиновьева|2014}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=53}}. <gallery mode="packed" heights="160px" style="font-size:85%;" caption="Рәссам Анатолий Викторович Борисовтың СССР ВДНХ-һына арналған эштәре, 1960-сы йылдар аҙағы"> Borisov-trenikhin-3.jpg|Плакат «ВДНХ-ның үҙәк павильоны» Borisov-trenikhin-10.jpg|«СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе» буклет тышлығының макеты. Borisov-trenikhin-11.jpg|«Малсылыҡтың мал аҙығы базаһы». «СССР ВДНХ» реклама буклетынан. Borisov-trenikhin-12.jpg|«Ауыл хужалығы төҙөлөшө». Буклеттан. Borisov-trenikhin-5.jpg|«Илебеҙ ауыл хужалығы культураларының иң яҡшы сорттарын игенселек павильондарында ҡарағыҙ» плакаты Borisov-trenikhin-14.jpg|«СССР Фән академияһының «Йыһан» павильоны. «СССР ВДНХ-һы» буклетының тышлығы </gallery> === 1990—2013: Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге === [[Файл:"Площадь промышленности ВВЦ".JPG|мини|200пкс|Сәнәғәт майҙанында «Восток» ракета-йөрөтөүсенең күсермәһе]] [[Файл:Tupolev TU-154 Aeroflot CCCP-85005, Moscow, VDNKh, Russia PP1109003318.jpg|мини|200пкс|Ту-154 СССР-85005, 2005]] [[Файл:"Самолёт ЯК-42 на ВВЦ".JPG|мини|200пкс|Як-42 СССР-42304, 2009]] 1992 йылдың 23 июнендә Рәсәй Федерацияһы президенты указы һәм Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән СССР ВДНХ-һы «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге» дәүләт акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. 1990-сы йылдар уртаһында һәм аҙағында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендәге экспозицияларҙың күбеһе бөтөрөлә, ә күп кенә павильондар келәттәргә һәм магазиндарға ҡуртымға тапшырыла<ref>[https://www.forbes.ru/news/68066-tri-vitse-mera-moskvy-voshli-v-sovet-direktorov-vvts «Три члена правительства Москвы вошли в совет директоров ВВЦ»] [[forbes.ru]] от 20.05.2011</ref>. Шуның менән бергә аттракциондар паркы эшләне, ә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге элеккесә ял итеү урыны ине. «Йыһан» павильоны экспозицияһын тәшкил иткән экспонаттар айырыуса ҙур юғалтыу тип иҫәпләнә. Улар араһында - тәүге совет яһалма юлдаштарының макеттары бар ине{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=53}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=359}}. [[Ту-154]] һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә иң билдәле ошо типтағы самолёт һәм лайнерҙың берҙән-бер һаҡланып ҡалған тәжрибә өлгөһө (СССР-85005, 1968 йылда сығарылған борт номеры) - элекке «Авиация һәм космонавтика» павильоны алдында ҡырҡ йылға яҡын торған ер өҫтө музейы ла ошо уҡ яҙмышҡа дусар булды. Асылғандан алып самолёт-музейға бер нисә миллион кеше килде, пилоттар кабинаһына инеү рөхсәт ителде һәм лайнер штурвалы артында ултырып ҡарарға мөмкин ине. 2008 йылдың 13 сентябрендә самолёт металл һыныҡтарына бысылды<ref>{{Cite web|url=http://www.russia.ru/video/tu154vvc/|title=Конец Ту-154|publisher=www.russia.ru|accessdate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321093136/http://www.russia.ru/video/tu154vvc/|archivedate=2019-03-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321093136/http://www.russia.ru/video/tu154vvc/ |date=2019-03-21 }}</ref> (Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең матбуғат хеҙмәте раҫлауынса, ''«һүтелде һәм сығарылды», шаһиттар раҫлауынса, «ВДНХ-ла самолётты юҡҡа сығарҙылар... төнгө ҡараңғынан файҙаланып һүтмәнеләр, алып китмәнеләр, йыйыштырманылар, атап әйткәндә, ял көнөндә, көндөҙ халыҡтың күпләп ағылған мәлендә емерҙеләр, күптәр өсөн ВДНХ символы булып торған нәмәне емерҙеләр»''<ref>{{Cite web|url=http://www.realto.ru/journal/?id=7063&id_sect=229|title=Realto.ru - база недвижимости в Москве и Подмосковье: аренда, покупка, продажа квартир в Москве, квартиры и недвижимость в новостройках, недвижимость и цены.|publisher=www.realto.ru|accessdate=2019-03-21}}</ref><ref>[http://www.newsru.com/arch/15sep2008/russia/index.html ] // newsru.com, 15.09.2008</ref><ref>{{cite web|url=http://www.topnews.ru/news_id_22724.html|title=На ВВЦ уничтожили советские самолеты|website=Рейтинг ТОПНьюс|date=2008-09-15|deadlink=да|accessdate=2008-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918003240/http://www.topnews.ru/news_id_22724.html|archivedate=2008-09-18}}</ref>). Һылтауы - 2008 йылдың яҙында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең матбуғат секретары Олег Гладышев самолёттарҙы һүтеү мөмкинлеген кире ҡаҡһа ла, «Фән, мәғариф һәм инновациялар ҡалаһы» исемле офис-күңел асыу үҙәген төҙөү өсөн майҙан бушатылды<ref name="dni_ru_tu154">{{Cite web|url=https://dni.ru/society/2008/9/15/149134.html|title=На ВВЦ разбили Ту-154|publisher=Дни ру|accessdate=2019-03-21}}</ref>. Самолётты юҡ итеү Рунетта ҡот осҡос кире реакция тыуҙырҙы<ref name="dni_ru_tu154"/><ref>[http://www.newsmsk.com/article/15Sep2008/tu154.html На ВВЦ уничтожили Ту-154. При большом скоплении народа самолёт разрушен бульдозером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918011339/http://www.newsmsk.com/article/15Sep2008/tu154.html |date=2008-09-18 }} // newsmsk.com 15.9.2008</ref>. Як-42 (борт номеры СССР-42304) һәм «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макетын да шул уҡ яҙмышты көтә, тигән имеш-мимештәр булды<ref>[https://web.archive.org/web/20080918072244/http://news.mail.ru/society/2019076/et В Москве уничтожен знаменитый Ту-154] // «Вести. Ru», 15.09.2008</ref>. Самолётты юҡ иткәндән һуң, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге начальнигы урынбаҫары Алан Кудинов Ту-154 урынына Sukhoi Superjet 100 ҡуйыласағын хәбәр итте, әммә компанияның йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса директоры Ольга Каюкова «Хәбәрҙәр» корреспонденттарына Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә SSJ урынлаштырыу буйынса бер ниндәй ҙә һөйләшеүҙәр алып барылмауын белдерҙе. Политехник музейҙың генераль директоры Г. Григорян Ту-154 самолётын юҡ итеү айҡанлы түбәндәге комментарий бирҙе: «Минеңсә, бындай кимәлдәге мәҙәниһеҙлек һәм кешеләргә тупаҫ мөнәсәбәт күрһәтеү йәмәғәтселек тарафынан етди кире баһаланырға, шелтәләнергә тейеш»<ref name=autogenerated1>[http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=38054 Крушение символов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вести-Москва, 15.09.08</ref>. [[Файл:Moscow Russia Park.jpg|мини|Вид с колеса обозрения, 2012]] 2008 йылда Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге етәкселеге күргәҙмә биләмәһендә 1 млн м² коммерция күсемһеҙ милкен төҙөү пландары хаҡында белдергәйне, ләкин яңы етәкселек 2009 йылдың майында был пландарҙан баш тартыуы тураһында белдерҙе<ref>[http://city-fm.ru/news/?id=334932 Руководство ВВЦ отказывается от строительства миллиона квадратных метров офисов на своей территории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202222658/http://city-fm.ru/news/?id=334932 |date=2013-12-02 }}</ref>. 2008-2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең мәҙәниәт йортонда «Донъя розаһы» сектаһы урынлашҡан. Уның тренингтарына һөҙөмтәлә үҙ-үҙенә ҡул һалыусы моделдәр Руслана Коршунова һәм Анастасия Дроздова йөрөгән була<ref>[https://www.newsweek.com/disconcerting-new-answers-models-suicide-67659 Newsweek. «Disconcerting New Answers In Model’s Suicide» By Peter Pomerantsev 05.01.2011]</ref><ref>[https://iz.ru/news/498252 «Роза Мира» закрылась после самоубийства модели. Тренинговый центр, подозреваемый в доведении до самоубийства топ-модели Русланы Коршуновой, прекратил работу после проверки следствия 24.08.2011]</ref>. 2009 йылдың октябрендә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең баш архитекторы, «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макеты һүтелмәйәсәк, унан да бигерәк — уны капиталь ремонтлау планлаштырыла, тип ышандырҙы<ref>[http://www.inauka.ru/fact/article90285.html Макет ракеты на ВВЦ может повторить судьбу ТУ-154?]</ref>. 2010 йылда ракета макеты үҙ урынына ҡайтарыла. Реконструкция барышында 1969 йылдың 20 сентябрендә ҡуйылған ракетаның 1985 йылғы шундай уҡ ракетаға алмаштырылыуы асыҡлана<ref>[http://www.vkt.ru/index.php?mod=news&id=107 Реконструированный макет ракеты-носителя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515144949/http://www.vkt.ru/index.php?mod=news&id=107 |date=2013-05-15 }}</ref>. 2010-2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең үҫеш концепцияһын сағылдырған макет тәҡдим ителгәйне, ләкин тарихсылар һәм йәмәғәтселек яғынан ул хәҙер ҡайһы бер эшләмәгән объекттарҙы һүтергә планлаштырыу һәм 1930—1950-се йылдарҙа архитектор Жолтовский проекты буйынса төҙөлгән элекке «Ауылдағы яңылыҡ» бүлеген тәнҡитләне. 2011 йыл башында федераль властар күргәҙмә комплексын реконструкциялау өсөн инвесторҙар таба. Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге биләмәһен үҫтереү менән шөғөлләнергә ризалашҡан «Европа» сауҙа-күңел асыу комплексы хужалары Год Семёнович Нисанов менән Зарах Бинсионович Илиев була улар. Шул саҡта Рәсәй Хөкүмәте улар тәҡдим иткән күргәҙмә үҙәген комплекслы реконструкциялауҙы, шулай уҡ Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең тарихи өлөшөнән ситтә йәйелдереү күҙалланған яңы төҙөлөштө: ҡунаҡхана комплексын, аквапаркты, океанариумды, бассейнды, роллердром, скалодром (ҡаяға үрмәләү) үҙ эсенә алған концепцияны хупланы. Ер аҫты парковкалары ойоштороу өсөн яҡынса 200 мең м² майҙан биреү планлаштырыла. Сығымдар 60 миллиард һумға баһаланды<ref name="urbaneconomics.ru">[http://www.urbaneconomics.ru/publications/?mat_id=760 Москва станет единственным хозяином ВВЦ. Известия, 13 мая 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926015705/http://www.urbaneconomics.ru/publications/?mat_id=760 |date=2015-09-26 }}</ref>. Күргәҙмә үҙәген реконструкциялауға әҙерләү һәм милеккә, ергә милек менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү өсөн, 2011 йылдың майында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советын беренсе вице-премьер [[Шувалов, Игорь Иванович|Игорь Шувалов]] етәкләне, ләкин ярты йылдан, президент [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]тың федераль чиновниктар дәүләт ҡатнашлығындағы компанияларҙа вазифалар биләй алмай тигән бойороғона ярашлы, был постан китә<ref name="rbcdaily.ru">[http://www.rbcdaily.ru/market/562949984226430 Реконструкцией ВВЦ займется заместитель Собянина. РБК daily, 02.07.2012]</ref>. 2011 йылдың 30 сентябренән Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе вазифаһын Иҡтисади үҫеш министрлығының милек мөнәсәбәттәре департаменты башлығы Алексей Уваров башҡарҙы. Шул саҡта «Украина» ҡунаҡханаһы етәксеһе Алексей Микушко Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге Дәүләт акционер йәмғиәте (ГАО ВВЦ) генераль директоры була (ул да Нисанов һәм Илиевтыҡы). 2011 йылдың декабрендә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе итеп Георгий Боос тәғәйенләнде, әммә 2012 йылдың июнь аҙағында уҡ Игорь Шувалов менән кәңәшмәлә уны күргәҙмә үҙәге етәкселегенән ситләтергә һәм яңы директорҙар советын тәғәйенләргә ҡарар ителә<ref name="rbcdaily.ru"/>. 2012 йылдың 3 октябрендә «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге» дәүләт акционерҙар йәмғиәте акционерҙары йыйылышында компания директорҙары советының яңы составын раҫланы. Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре сифатында уға «Киев майҙаны» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Год Нисанов, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры Алексей Микушко, «Баркли» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе [[Казинец, Леонид Александрович|Леонид Казинец]], Дәүләт милке менән идара итеү буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе урынбаҫары Дмитрий Пристансков һәм Мәскәү мэрының милек-ер мөнәсәбәттәре буйынса урынбаҫары Наталья Сергунина индерелә. «Вымпел-Коммуникациялар» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты Павел Бородин Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең бойондороҡһоҙ директоры булды. Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе итеп Наталья Сергунина һайланды<ref>[http://rbcdaily.ru/market/562949984852812 Стройбат для ВВЦ. РБК daily, 04.10.2012]</ref>. === 2013—2018: Тарихи күренешенең һәм исеменең кире ҡайтыуы, масштаблы реконструкция, яңы үҫеш концепцияһы === [[Файл:Фонтан «Дружба народов» на ВДНХ, Москва 3.jpg|мини|Халыҡтар дуҫлығы фонтаны]] [[Файл:ВДНХ Павильон 5 Физика бывший Латвийский 1.JPG|мини|344x344пкс|5-се «Латвия ССР-ы» <br> (1959 йылдан - «Физика») павильоны|альт=]] 2012-2013 йылдарҙа «Карусель» телеканалының байрамы икенсе һәм өсөнсө тапҡыр уҙғарылды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.karusel-tv.ru/news/5514|title=Жаркое начало лета от канала «Карусель»|website=www.karusel-tv.ru|accessdate=2020-09-10}}</ref>. 2013 йылдың ноябрендә РФ Президенты Указы менән «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге дәүләт корпорацияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте акцияларының 69,75 %-ы Мәскәү Хөкүмәтенә тапшырылды, шул уҡ ваҡытта ул акционерҙар йәмғиәтенең 100 % милексеһе лә. 2014 йылдың март аҙағында бөтә юридик процедуралар тамамланды, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге мэрҙың иҡтисади сәйәсәт һәм милек-ер мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Наталья Сергунина етәкселегендә Мәскәү Хөкүмәтенең ер-мөлкәт комплексы идаралығына күсте. Өҫтәүенә реконструкция штабын Мәскәү мэры [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергей Собянин]] үҙе етәкләне. 2014 йылдың 4 апрелендә күргәҙмә комплексы менән Мәскәү Хөкүмәте командаһы етәкселек итә башланы, генераль директор итеп Владимир Погребенко тәғәйенләнде<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2014/04/08/n_6068453.shtml|title=Погребенко возглавил ВВЦ|publisher=Газета.Ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>. Күргәҙмә үҙәге биләмәһен үҫтереү буйынса тәү сираттағы сараларҙы тормошҡа ашырыуға ҡала Хөкүмәте 3 миллиард һум күләмендә субсидия бүлде<ref>{{Cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?299675|title = Москва выделила более 3 млрд рублей на первоочередные меры по развитию и восстановлению территории ВДНХ|author = Ольга Зеневич |work=mosday.ru/|date = 03.06.2014 |publisher=mosday.ru}}</ref>. Күргәҙмә 2014 йылдың 14 майында тарихи исемен — ВДНХ — үҙенә кире ҡайтарҙы<ref>{{Cite web|url = http://www.rostur.ru/segodnya/10935/index.shtml|title = ВВЦ переименовали в ВДНХ|author = Пресс-служба ОАО «ГАО ВВЦ»|work = Туризм в России|date = 14 мая 2014 года|publisher = ООО «Развитие»}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://izvestia.ru/news/570980|title = ВДНХ, как много в этом звуке!..|author = Александр Проханов|work = Известия|date = 18 мая 2014|publisher = ОАО «Газета Известия»}}</ref>. Сергей Собянин мәскәүҙәргә «Әүҙем граждан» порталында Күргәҙмәнең тарихи исемен тергеҙеү өсөн тауыш бирергә тәҡдим итте, мэрҙың тәҡдиме хупланды<ref>{{Cite web|url = http://www.echo.msk.ru/blog/ag_mos/1370542-echo/|title = Москвичи выбрали назначение легендарных павильонов ВДНХ|author = Официальный блог «Активный Гражданин»|work =Активный гражданин|date=2014-07-31|publisher=Эхо Москвы}}</ref>. Апрель-май айҙарында күргәҙмә биләмәләренән үҙаллы биләү юлы менән ҡуйылған бөтә законһыҙ ҡаралтылар, верандалар, реклама конструкциялары, палаткалар, ларёктар һәм ҡоймалар бөтөрөлдө. Бөтәһе 300-гә яҡын ваҡытлыса һәм законһыҙ ҡаралты һүтелде. Күргәҙмәнән 10 мең тонна сүп-сар сығарылды. Бер үк ваҡытта майҙансыҡта 1000 берәмек төҙөлөш техникаһы һәм 6000 эшсе эшләне. Күпселек павильондарҙағы сауҙа нөктәләре алынды, ә павильондар күргәҙмәләр, музейҙар, лекция залдары һәм Мәскәү өсөн яңы форматтағы төрлө экспозициялар итеп йыһазландырыла башлаған. Бынан тыш, «Останкино» паркы ВДНХ-ға ҡушылды, уларҙың дөйөм майҙаны 315,8 гектар тәшкил итте<ref>{{Cite web|url=http://www.kievskiy.org/about/info/news/2841/|title=Сергей Собянин: Парк «Останкино» присоединен к ВДНХ для создания единой зелёной территории|publisher=www.kievskiy.org|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124540/http://www.kievskiy.org/about/info/news/2841/ |date=2019-10-14 }}</ref>. Шулай уҡ тулыһынса тиерлек («Останкино» паркынан Каменск быуалары аша сығыуынан тыш) һаҡлағыс ҡойманан азат ителде һәм ВДНХ менән Төп Ботаника баҡсаһы араһында сик асылды, элек Күргәҙмә территорияһынан Ботаника баҡсаһына йәшерен үтеп инеү өсөн файҙаланылған урындарҙа йәйәүлеләр өсөн тоташтырыу юлдары барлыҡҡа килде. 2014 йылдың апрелендә башланған ВДНХ комплексындағы эштәр Мәскәүҙә йәмәғәт арауығын төҙөкләндереү буйынса ҙур проектҡа әүерелде<ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2014/04/09/vdnh-site.html|title = Куда поедет колесо|author = Елена Петешова|work=Российская газета|date = 09.04.2014|publisher=Российская газета}}</ref>. ВДНХ комплексында Рәсәй ғалимдарының иң билдәле эшкәртмәләренә арналған «Рәсәй үҙе эшләй!» экспозицияһы менән Политехник музей үҙ ишектәрен асты. Горький исемендәге парктан ВДНХ комплексына «Буран» йыһан карабы макеты күсерелде<ref>{{Cite web|url = http://www.echo.msk.ru/blog/day_video/1354324-echo/|title = Как «Буран» перевозили из Парка Горького на ВДНХ|author = редакция|work = Эхо Москвы|date = 06 июля 2014|publisher = Радиостанция «Эхо Москвы»}}</ref>, где впоследствии открылся интерактивный музей<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2015/08/31/buran.html|title=На ВДНХ открылся еще один интерактивный космический музей|publisher=Российская газета|accessdate=2019-10-14}}</ref>. «Рәсәй үҙе эшләй» политехник музейының экспозицияһы 2014-2020 йылдарҙа ВДНХ-ның 26-сы павильонында урынлашҡайны һәм, 6 йыл эшләгәндән һуң, 2020 йылдың мартында ябылды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://polymus.ru/ru/museum/|title=О музее|website=Политехнический музей|access-date=2021-11-26}}</ref>. [[Файл:Павильон №34 «Космос» (2020).jpg|мини|34-се «Йыһан» павильоны (2020)]] [[Файл:VDNKh Ice rink.jpg|мини|слева|250пкс|ВДНХ-ла һырғалаҡ (2016)]] [[Файл:Главная аллея ВДНХ (2020).jpg|мини|ВДНХ-ның төп аллеяһы (2020)]] Территория буйлап машиналарҙың хәрәкәте һиҙелерлек сикләнде. ВДНХ-ның өстән бер өлөшө - йәйәүлеләр өсөн<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/144351-vdnh|title=Треть территории ВДНХ стала пешеходной|date=2014-05-22|publisher=The Village|accessdate=2019-10-14}}</ref>. Йәй көнө ВДНХ-ла әүҙем ял итергә яратыусылар өсөн велосипедты һәм роликты прокатҡа биреү пункттары, велопарковкалар ойошторолған<ref>{{Cite web|url = http://vdnh.ru/faq/|title = FAQ. Ответы на вопросы|author = ВДНХ|work = ВДНХ|date = декабрь 2014|publisher = ОАО «ВДНХ»}}</ref>. Күргәҙмә биләмәһе күпселек йәһәттән лотоктарҙан һәм иҫкергән дөйөм туҡланыуҙан азат ителгән. Үҙәк аллеяла кафе-мангалдар һәм ҡапҡылап сығыу урынына заманса тиҙ туҡланыу павильондары асылды, туңдырма һәм һалҡын эсемлектәр һатыу буйынса күп һанлы нөктәләр ҡуйылды, 64-се «Оптика» һәм 66-сы «Мәҙәниәт» павильондары араһындағы майҙаны 1,3 мең м² булған асыҡ фудкорт (ресторан ихатаһы) эшләй башланы. Күп кеше ҡатнашҡан саралар үткәргәндә күргәҙмәлә гастрономик фестивалдәр ойошторола. 2014 йылдың 1 авгусына ВДНХ-ның 75 йыллығына күргәҙмә павильондарында аварияға ҡаршы һәм кисектергеһеҙ реставрация эштәре башҡарылды. 48 бинала һәм объектта, шул иҫәптән архитектура ҡомартҡыларында - «Үҙәк», «Халыҡ мәғарифы», «Химия», «Йәш натуралистар», «Һаулыҡ», «Микробиология», «Геология», «Йыһан», «Йыһан», «Йорт ҡуяндарын үрсетеү», «Иген», «Тәбиғәтте һаҡлау», «Оптика», «Мәҙәниәт», «Карелея», «Атом энергияһы» павильондарында, Йәшел театрҙа, Төп һәм Көньяҡ инеү урындарында эштәр тамамланды<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/picture-story/161735-vdnh|title=Как прошло празднование 75-летия ВДНХ|date=2014-08-04|publisher=The Village|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 27-се «Физкультура һәм спорт» павильонының тышҡы яғы (фасад) төҙөкләндерелде, павильон эргәһендә спорт майҙансығы яңынан тергеҙелде һәм тренажёрҙары менән фитнес-үҙәк йыһазландырылды. Ошо биләмәлә Ҡулса юлы һәм Мичурин баҡсаһы араһында дүрт майсансыҡтан торған комплекс: ике мини-футбол һәм ике баскетбол-волейбол майҙансыҡтарынан торған комплекс, шулай уҡ бау паркы төҙөлдө. 20х40 метр ҙурлығындағы мини-футбол майҙандары Рәсәй Футбол Союзы сертификацияһын үткән яһалма газондар менән йыһазландырылған. Хатта 30 йылдан ашыу өндәшмәгән «Совет мәҙәниәте» 66-сы павильоны фонтандары яңынан төҙөлдө, уларҙы асыу тантанаһы 1 августа үтте. 1967 һәм 1959 йылдарҙа металл фальшфасадтар менән ҡапланған 14-се «Хисаплау техникаһы» һәм 15-се «Радиоэлектроника һәм элемтә» павильондарҙың тарихи фасадтары асылды. ВДНХ-ның 75 йыллығына арналған «Илдең төп күргәҙмәһе» юбилей экспозицияһына әҙерлек барышында 1-се «Үҙәк» павильонында ҡабаттан Евгений Вучетичтың «Совет халҡына - тыныслыҡ байраҡсыһына - Дан!» горельефы табылды. Горельеф 50 йылдан ашыу тамашасыларға күрһәтелмәгән. 2015 йылдың декабрендә уны реставрациялау тамамланды [[Файл:Дворец госуслуг "Мои документы" на ВДНХ (2020).jpg|мини|ВДНХ -ла «Минең документтарым» дәүләт хеҙмәттәре һарайы (2020)]] Үҙәк павильондағы «һаҡлағыстарҙа» шулай уҡ Александр Герасимовтың үҙенсәлекле рәсеме табылды. 1953 йылда Герасимов етәкселегендәге авторҙар коллективы 6,75×11 м киндергә майлы буяу менән төшөргән уны. Унан башҡа, рәсемде [[Горелов, Гавриил Никитич|Гавриил Горелов]], Н. Денисовский, Н. Дрючик, Р. Зенькова, А. Папикян ижад иткән. Картинала 1935 йылдың 11-17 февралендә үткән икенсе Бөтә Союз колхозсылар һәм хеҙмәт ударниктары съезы делегаттары һүрәтләнгән. Тап ошо съезда крәҫтиәндәр һәм эшселәр ВКП(б) ҮК-нан һәм СССР Хәрби Комиссарҙары Советынан 1937 йылда Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороуҙарын һорай. 2014 йылдың ноябренән алып ҡышҡы осорҙа (ноябрь аҙағынан марттың тәүге декадаһына тиклем, һауа шарттарына ҡарап) Халыҡтар дуҫлығы майҙанынан алып «Таш сәскә» фонтанына тиклем донъяла иң ҙур яһалма боҙло һырғалаҡ эшләй<ref>{{Cite news|title = Самый большой искусственный каток в мире открывается на ВДНХ|author = Клим Санаткин|url = http://www.1tv.ru/news/social/272696|work = Первый канал|date = 27 ноября 2014}}</ref> <ref>{{Cite news|title = Кто такие ледовары и зачем точить коньки: всё о жизни главного катка страны|url = https://www.mos.ru/news/item/20305073|work = Официальный сайт мэра Москвы|date = 29 января 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501224841/https://www.mos.ru/news/item/20305073/ |date=2018-05-01 }}</ref>. Инфраструктура объекттары менән һырғалаҡ биләмәһе 57300 м² биләй, ә боҙ ҡатламының майҙаны 20510 м² тәшкил итә. 2014-2015 йылдарҙағы ҡышҡы миҙгелдә һырғалаҡ «Рәсәй Рекордтар китабы»на индерелде. Ул Яңы йылды ҡаршы алыу урындарының береһе булды. 2014 йылдың 1 авгусынан 3-нә тиклем күргәҙмә 75 йыллыҡ юбилейын билдәләне, өс көндә биләмәгә 3 миллион кеше килде<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/1360915|title=Праздник в честь 75-летия ВДНХ посетили рекордные 3 млн человек|publisher=ТАСС|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2015 йылда яңы киңлектәр - «Москвариум» океанография һәм диңгеҙ биологияһы үҙәге<ref>{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/news/2015-08-04/14036-5_avgusta_na_vdnh_otkryvaetsya_moskvarium_samyy_bolshoy_v_evrope_tsentr_okeanografii|title=5 августа на ВДНХ открывается Москвариум — самый большой в Европе Центр океанографии. Новости. Первый канал|accessdate=2019-10-14}}</ref>, «Рәсәй - минең тарихым» тарихи паркы<ref>{{Cite web|url=https://www.mskagency.ru/materials/2518248|title=С.Собянин и патриарх Кирилл открыли парк русской истории на ВДНХ (дополнение)|publisher=www.mskagency.ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>, «Ҡала фермаһы» күңел асыу-мәғариф үҙәге, Шахмат клубы һәм башҡалар асылды<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/parks-news/214965-vdnh|title=На ВДНХ открывается шахматный клуб|date=2015-05-20|publisher=The Village|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2016 йылда ВДНХ-ны үҫтереүҙең яңы концепцияһын тормошҡа ашырыуға нигеҙ һалынды, уға ярашлы биләмә ете зонаны: «Музей ҡалаһы» күргәҙмәләр киңлеге менән Үҙәк аллея, аттракциондар паркы, «Белем паркы» мәғариф кластеры, ландшафт паркы, һөнәрҙәр паркы, ЭКСПО зонаһы һәм «Останкино» паркын берләштерә<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2019/04/07/798505-kak-izmenitsya-vdnh|title=Реконструкция на 100 млрд рублей. Как изменится ВДНХ|author=Ведомости|date=2019-04-08|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moslenta.ru/city/kazhdyi-stanet-pervym-i-edinstvennym-vo-vsei-rossii.htm|title=«Территория без ограничений»|publisher=moslenta.ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2016 һәм 2017 йылдарҙа Үҙәк аллеяның партер зонаһында ВДНХ сәскәлектәр реставрациялана. Сәскәлектәргә 1950 йылдарҙағы тарихи ҡиәфәте ҡайтарылған, тап шул ваҡытта биләмәнең ландшафт сиселеше СССР-ҙа ғына түгел, бөтә донъяла баҡса-парк сәнғәте шедевры булып иҫәпләнгән. Бөтә сәскәлектәр һәм ҡыуаҡтар 1930-1950 йылдар аҙағындағы тарихи эскиздар буйынса ойошторолған<ref>{{Cite web|url=https://icmos.ru/news/54464-vozrozhdennye-tsvetochnye-partery-vdnkh-otmecheny-premiey-moskovskaya-restavratsiya-2017|title=Возрожденные цветочные партеры ВДНХ отмечены премией «Московская реставрация — 2017»|publisher=icmos.ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>. Ул саҡта 2 миллион самаһы сәскә, 18 мең ҡыуаҡлыҡ һәм йөҙләгән яңы ағас ултыртылды. 2016 йылдың 3 мартында Мәскәүҙең Арбитраж суды ҡарары менән ВДНХ-ла төп инеү аркаһынан уңда урынлашҡан аттракцион һүтеп алына. Улар менән бергә 20 йыл самаһы ВДНХ-ның төньяҡ инеү урыны янында торған «Мәскәү-850» күҙәтеү ҡуласаһы алынды<ref>[https://touch.news.mail.ru/economics/25016744/?frommail=1 Судебные приставы 3 марта демонтируют колесо обозрения на ВДНХ]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>Согласно информации от АО «ВДНХ»: {{Cite web|url=http://vdnh.ru/news/na-vdnkh-nachalas-protsedura-demontazha-nezakonnogo-parka-attraktsionov/|title=На ВДНХ началась процедура демонтажа незаконного парка аттракционов|publisher=vdnh.ru|accessdate=2016-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310035036/http://vdnh.ru/news/na-vdnkh-nachalas-protsedura-demontazha-nezakonnogo-parka-attraktsionov/ |date=2016-03-10 }}</ref>. [[Файл:VDNH joy-wheel.jpg|мини|Мәскәүҙең 850 йыллығы исемендәге тәгәрмәс]] 2016 йылдың майында ВДНХ Венецияла XIV Архитектура биенналеһендә (Venice Biennale of Architecture) ҡатнашҡан Рәсәй павильоны темаһы булды. Экспозиция V.D.N.H. Urban Phenomenon атамаһын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3000224|title=Выставка недостижимого хозяйства|date=2016-05-30|publisher=Коммерсант}}</ref>. 2017 йылда ВДНХ комплексында биләмәне төҙөкләндереүҙең икенсе этабы башланды. Уның дөйөм майҙаны 200 гектар тәшкил иткән, реставрация эштәренең майҙаны - 210 мең м². «Таҙа күк» программаһына ярашлы 130 километр инженер коммуникациялары алмаштырылды<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/news/item/29768073/|title=Возрождение ВДНХ: какой станет главная выставка страны|date=2017-10-02|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124543/https://www.mos.ru/news/item/29768073/ |date=2019-10-14 }}</ref>. 2018 йылдың йәйендә Үҙәк аллеяны төҙөкләндереү эштәре тамамланды. Бында йәнә һигеҙ ҡырлы туҫтаҡтарҙан торған 14 фонтан эшләй башланы, Төньяҡ һәм Көньяҡ розарийҙар тергеҙелде. Ландшафт паркының беренсе сираты асылды. 30 йыллыҡ тәнәфестән һуң «Алтын башаҡ» фонтаны эшләй башланы. Уртаһында фонтан күтәрелгән Каменский быуаһы ла оҙаҡ ваҡыт эсендә тәүге тапҡыр тәртипкә килтерелә<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/19299/4879050/|title=На ВДНХ запустили фонтаны главной аллеи и исторический «Колос»|date=2018-07-15|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124540/https://www.mos.ru/mayor/themes/19299/4879050/ |date=2019-10-14 }}</ref>. === 2018 — хәҙерге ваҡыт: «ВДНХ-ны тергеҙеү» программаһын артабан тормошҡа ашырыу === 2018 йылдың сентябрендә «ВДНХ» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең структураһының идара итеүсеһе) итеп Сергей Юрьевич Шогуров тәғәйенләнде<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3752467|title=Генеральным директором ВДНХ назначен Сергей Шогуров|website=www.kommersant.ru|date=2018-09-25|access-date=2021-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2018/09/25/781965-vdnh?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=ВДНХ возглавит бывший военный|website=Ведомости|access-date=2021-11-02}}</ref>. 2018 йылда ВДНХ-ла ЭКСПО зонаһын үҫтереү проектының инвесторы билдәләнде. Асыҡ конкурс йомғаҡтары буйынса ул «Ташир» компаниялар төркөмө булды. ЭКСПО-кластер составына өс күргәҙмә павильоны һәм уға ярҙамсы инфраструктура (кафе, ресторан, магазиндар һәм башҡалар) ингән. Планда үҙгәртеп ҡороу мөмкинлеге булған заманса күргәҙмә һәм концерт залдары, халыҡ-ара таможня-келәт терминалы һанап кителгән. Комплекс биналарын ябыҡ йәйәүлеләр галереяһы үҙ-ара тоташтырырға тейеш<ref>{{Cite web|url=https://investmoscow.ru/calendar-of-events/2018-01/09/opredelen-investor-proyekta-razvitiya-zony-ekspo-na-vdnkh/|title=Определен инвестор проекта развития зоны ЭКСПО на ВДНХ|publisher=investmoscow.ru|accessdate=2019-10-14}}{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Файл:Пруд вечером (2020).jpg|мини|Киске быуа (2020)]] 2018 йылдың 28 декабренән 29-ына ҡарай төндә отель төҙөү маҡсатында Белорус скверы ҡырҡылды, 122 ағас һәм 310 ҡыуаҡ киҫелде<ref>[https://newizv.ru/news/city/29-12-2018/i-plevat-im-na-deputatov-belorusskiy-skver-na-vdnh-vyrubili-za-tri-chasa Белорусский сквер на ВДНХ вырубили за три часа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229105340/https://newizv.ru/news/city/29-12-2018/i-plevat-im-na-deputatov-belorusskiy-skver-na-vdnh-vyrubili-za-tri-chasa |date=2018-12-29 }}</ref>. 26 декабрҙә Мәскәү ҡалаһының Тәбиғәттән файҙаланыу һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау департаменты, ҡырҡыу өсөн кәрәкле документтар бирелмәне һәм проект ҡаралманы, тип хәбәр итте<ref>[https://news2.ru/user_images/218954/n2_1546072184.jpg Письмо Департамента природопользования и охраны окружающей среды города Москвы за № ДАиООС 05-18-13804/18 от 26.12.2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229220439/https://news2.ru/user_images/218954/n2_1546072184.jpg |date=2018-12-29 }}</ref>. 2021 йылдың яҙына ҡарата эштәр алып барылмай. 2018 йылда «Йыһан» павильонында «Космонавтика һәм авиация» үҙәге асылды<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20180412/1518509250.html|title=Открытие центра «Космонавтика и авиация» на ВДНХ|date=20180412T2016+0300Z|publisher=РИА Новости|accessdate=2019-10-14}}</ref>, «Техноград» белем биреү-ял итеү комплексы эшләй башланы<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/15299/4979050/|title=Супермаркет профессий: на ВДНХ открылся образовательный комплекс «Техноград»|date=2018-09-03|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014125514/https://www.mos.ru/mayor/themes/15299/4979050/ |date=2019-10-14 }}</ref>, яңыртылған 71-се «Атом энергияһы» павильонында флагман Дәүләт хеҙмәттәре һарайы урынлашты <ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5258050/|title=На ВДНХ открылся Дворец государственных услуг «Мои документы»|date=2018-12-18|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014125511/https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5258050/ |date=2019-10-14 }}</ref>. 2019 йылдың ғинуарында яңыртылған 9-сы «Йәш техниктар» павильонында Әкиәттәр театры асылды<ref>{{Cite web|url=https://www.tvc.ru/news/show/id/152380|title=Собянин пригласил детей посетить «Театр сказок» на ВДНХ|publisher=ТВ Центр - Официальный сайт телекомпании|accessdate=2019-10-14}}</ref>, февралдә махсус йыһазландырылған бинала «Гараж» музейының оҫтаханалары һәм арт-резиденциялары урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/6089587|title=Музей «Гараж» в Москве открыл мастерские для художников на ВДНХ|publisher=ТАСС|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2019 йылдың апрелендә 13-сө «Һаулыҡ һаҡлау» павильяһы (элекке «Әрмән ССР-ы») Көнсығыш Дәүләт музейына тапшырылды<ref>{{Cite web|url=http://www.rewizor.ru/museums-exhibitions/news/gosudarstvennyy-muzey-vostoka-otkryvaet-masshtabnuu-ekspozitsiu-na-vdnh/|title=Новости — Государственный музей Востока открывает масштабную экспозицию на ВДНХ|publisher=РЕВИЗОР.РУ|accessdate=2019-10-14}}</ref>, ә майҙа яңыртылған 58-се «Игенселек» павильонында (элекке «Украина ССР-ы») - тарихҡа, кириллица яҙмаһының хәҙергеһенә һәм киләсәгенә арналған заманса музей-ағартыу һәм белем биреү майҙансығы — «Һүҙ» яҙманы тикшереү үҙәге асылды<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5672050/|title=Старинные книги и тематические спектакли: на ВДНХ открылся центр славянской письменности «Слово»|date=2019-05-24|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601070645/https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5672050/ |date=2019-06-01 }}</ref>, һуңғыһы унда Рерихтар ғаиләһенең картиналар коллекцияһын урынлаштырған. 2019 йылда Шогуров етәкселегендә «Халыҡтар дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» фонтандарын төҙөкләндереү тамамланды<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/5299/5619050/|title=Фонтаны «Дружба народов» и «Каменный цветок» на ВДНХ открыли после реставрации|date=2019-04-30|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2019 йылдың 30 апрелендә ВДНХ-ның йәйге юбилей миҙгеле асылды һәм күргәҙмәнең 80 йыллығы уңайынан байрам сараларына старт бирҙе<ref>{{Cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?1874532|title=Старт юбилейного лета ВДНХ: запуск фонтанов и концерт симфонического оркестра Москвы Русская филармония|publisher=mosday.ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2020 йылда ВДНХ-ла йәмәғәт электр транспорты йөрөй башланы. 2020 йылда [[Пандемия COVID-19|пандемия COVID-19]] менән бәйле ВДНХ сараларының күләмле онлайн-программаһы эшләй башланы һәм ВДНХ-ның награда материалдары порталы - 1939 йылдан алып һанлы архив документтарының тәүге онлайн-ресурсы асылды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mos.ru/news/item/85195073/|title=Москвичи выбрали онлайн-программу мероприятий ВДНХ|website=Сайт Москвы|date=2021-01-14|access-date=2021-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102123534/https://www.mos.ru/news/item/85195073/ |date=2021-11-02 }}</ref>. 2020 йылда 75-се павильонда тажзәхмәт сирлеләрҙе урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән ваҡытлыса госпиталь асыла. 27 марттан 1 июнгә тиклем ВДНХ биләмәһе Сергей Собянин ҡабул иткән изоляция саралары сиктәрендә ирекле йөрөү өсөн ябыла. 2021 йылда Шогуров етәкселегендә бер нисә яңы проект тормошҡа ашырылды. 7-се павильонда «Союзмультпарк» мультимедиа үҙәге, 53-54-се павильондарҙа - Рәсәй физкультура-спорт йәмғиәтенең айырым тәғәйенләнештәге Гараж музейы, 26-сы павильонда Мәскәүҙең Транспорт музейы асылды. Үҙәк аллеяла 1954 йылғы тарихи ҡиәфәтен ҡайтарыуға өлгәшелгән Ҡаҙағстан Республикаһының сауҙа-күргәҙмә үҙәген асыу планлаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:nhIH207-cskJ:https://tass.ru/interviews/12016539+&cd=1&hl=uk&ct=clnk&gl=de|title=Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен - ТАСС|website=webcache.googleusercontent.com|access-date=2021-11-02}}</ref>. «ВДНХ-ны тергеҙеү» программаһы тормошҡа ашырыла башлағандан алып 20-гә яҡын музей-күргәҙмә киңлеге асылды, Ландшафт паркы булдырылды, 49 мәҙәни мираҫ объектының 26-һына комплекслы фәнни реставрация үткәрелде, 325 гектарҙан ашыу майҙандағы биләмә тәртипкә килтерелде<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/moscow_city/46919042-gendirektor-vdnh-ocherednoy-etap-programmy-vozrozhdeniya-vystavki-uspeshno-zavershen/|title=Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен|website=Рамблер/новости|access-date=2021-11-02}}</ref>. == Архитектураһы һәм биҙәлеше == {{См. также|Список павильонов и сооружений на ВДНХ}} Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе симметрия принциптарын өҫтөнлөклө файҙаланып төҙөлгән биналар комплексынан тора. Павильондарҙың күпселеге 1950-1954 йылдарҙа төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта ҡоролмаларҙың бер өлөшө 1939 йылғы күргәҙмә осоронан бирле һаҡланған, ә бер өлөшө 1954 йылдан һуң төҙөлгән. Күргәҙмәнең үҙәгендә ике параллель аллея - Төп һәм Үҙәк аллеялары бар. Күсәрҙә ике - Халыҡтар дуҫлығы һәм Сәнәғәт майҙандары урынлашҡан. Күргәҙмәнең тантаналы инеү урыны Тыныслыҡ проспекты һәм «ВДНХ» метро станцияһы яғынан ойошторолған һәм 1951-1954 йылдарҙа төҙөлгән арка менән билдәләнгән. Арканан һуң аллея күргәҙмәнең Үҙәк павильонына килтерә, уның алдына Ленин һәйкәле ҡуйылған. Үҙәк павильон артында Халыҡтар дуҫлығы майҙаны һәм күргәҙмәнең иң билдәле иҫтәлекле урындарының береһе булған «Халыҡтар дуҫлығы» фонтаны урынлашҡан. Майҙанда һәм уның дауам итеүсе аллеяла башта союздаш республикалар йәки РСФСР төбәктәре экспозициялары өсөн төҙөлгән павильондар (әммә тармаҡ принцибына күскәндә уларҙың тематикаһы үҙгәргән, һәм законлыҡ боҙолған) урынлашҡан. Украина ССР-ы павильоны аллея перспективаһын тамамлай. Артабан Сәнәғәт майҙаны урынлашҡан, унда Советтар Союзы сәнәғәтенең төрлө тармаҡтарына арналған павильондар урынлашҡан. Майҙандың уртаһына «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макеты урынлаштырылған, ә уның тирәләй - авиация техникаһы өлгөләре: Як-42 самолёты, Ми-8 транспорт-десант вертолёты һәм Су-27 истребителе. Күргәҙмәнең төп үҙәгенән ситтә күләме буйынса бәләкәйерәк, башҡа тармаҡтарға арналған павильондар урынлашҡан. Сәнәғәт майҙанынан төньяҡ-көнсығышҡа табан малсылыҡ ҡаласығы урынлашҡан, уның павильондары тере малды күрһәтекән ауыл хужалығы малдарын тергеҙеүгә арналған. Малсылыҡ ҡаласығы павильондары комплексы ла ҙур булмаған архитектура ансамблен барлыҡҡа килтерә; атап әйткәндә, 41-се «Мал аҙығы» һәм 43-сө «Йылҡысылыҡ» павильондары бер майҙанда симметриялы тора. Малсылыҡ ҡаласығындағы ҡайһы бер павильондарҙың үҙенсәлекле биҙәге - фасадтарҙа ауыл хужалығы малдары төшөрөлгән барельефтар. Күргәҙмәнең көнбайыш өлөшөндә «Игенселек» бүлеге павильондары урынлашҡан. Тамашалар ҡоролмалары, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы павильондары күргәҙмә территорияһы буйлап бер тигеҙ бүленгән{{sfn|Рогачёв|2014|с=347—396}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=166—177}}. <gallery mode="packed" heights="180px" class="center"> Файл:Moscow. VDNKh. Main Gate P5293168 2350.jpg|Төп инеү урынының аркаһы Файл:"Главный павильон ВДНХ".JPG|Төп павильон Файл:Pavillion Kirgizia VDNKh 01.jpg|«Кырғыҙстан» павильоны (тәүҙә «Эстония ССР-ы») Файл:"Павильон Украины на ВВЦ".JPG|«Украина» павильоны </gallery> Күпселек ҡаралтыларҙың архитектура ҡиәфәте уларҙы төҙөгән ваҡытта Советтар Союзында өҫтөнлөк иткән стилгә ярашлы һаҡланған. 1939 йылда төҙөлгән биналар, күп осраҡта, ар-деко стилендә хәл ителгән, ә 1951-1954 йылдарҙа - Сталин ампиры стилендә төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта республика павильондарында йыш ҡына республикаларға хас этник мотивтар ҡулланылған. Павильондарҙы биҙәгәндә аныҡ ҡына ҡағиҙәләр булманы, ләкин уларҙың күбеһе төп фасадты күрһәтеп торған портиклы тура дүртмөйөш рәүешендә төҙөлә. Республика павильондарында башта уҡ республика гербтары һәм уларҙың атамалары ике телдә - рус һәм республика телендә урынлаштырылғайны, ләкин улар күргәҙмә тармаҡ принцибына күскәндән һуң һүтелде. Әлеге ваҡытта күргәҙмә павильондарының бер өлөшө йәнә СССР-ҙың элекке республикаларына ҡарай, ләкин уларҙың ҡайһы берҙәре элеккеһенә тура килмәй: мәҫәлән, элекке 68-се «Себер» павильоны хәҙер Әрмәнстандыҡы, ә элекке 4-се «Эстония ССР-ы» павильоны - Ҡырғыҙстандыҡы. Мәҫәлән, «Йәш натуралистар», «Тәмәке», «Тәбиғәтте һаҡлау», «Мәҙәниәт» («Үзбәк ССР-ы») кеүек павильондар күргәҙмәлә ғәҙәти булмаған архитектура сиселеше менән айырылып тора. Павильондарҙың бер өлөшө 1960-сы йылдарҙа реконструкцияланған йөҙө танымаҫлыҡ булып үҙгәрә. Ғәҙәттә, был яңы фасадты иҫкеһе өҫтөнән ҡороуҙан ғибәрәт булған (иҫкеһе һаҡланып ҡала алған). «Металлургия» (элекке Ҡаҙаҡ ССР-ы павильоны), «Һаулыҡ һаҡлау» (Әрмән ССР-ының элекке павильоны), «Иҫәпләү техникаһы» (элекке Әзербайжан ССР-ы павильоны) тәүге торошона тиклем тергеҙелде, «Радиоэлектроника һәм элемтә» (элекке Волга буйы павильоны), «Газ сәнәғәте» (элекке «Картуф һәм йәшелсә» павильоны), «Электрификация» (элекке «Малсылыҡ») павильоны ошондай үҙгәрештәр кисерҙе. Яңы фасадтар инде совет модернизмы стилендә биҙәлде{{sfn|Зиновьев|2014|с=75—76}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=347—382}}. Күргәҙмә павильондарының бер өлөшө 1960-1980 йылдарҙа уҡ, совет модернизмы стилендә төҙөлгән. Улар араһында - 74-се павильон — «Түңәрәк панорама» кинотеатры (1959 йыл), 20-се «Химия сәнәғәте» (1967 йыл),22-се «Емеш-йәшелсәселек» (1971 йыл), 29-сы «Сәскәселек һәм йәшелләндереү» (1971 йыл), 7-се «Орлоҡ» (1978 йыл), 37-се «Ҡошсолоҡ» (1968 йыл), 46-сы «Иҡтисад һәм агросәнәғәт комплексын ойоштороу» (1967 йыл), Профсоюздарҙың күргәҙмә үҙәге (1987 йыл){{sfn|Рогачёв|2014|с=396}}{{sfn|Зиновьева|2014|с=141—230}}<ref name=archi>{{cite web |url=https://archi.ru/russia/70485/modernistskie-pavilony-vdnh|title=Модернистские павильоны ВДНХ|date=2016-09-15|author=Денис Есаков, Анна Броновицкая|publisher=Архитектура России|accessdate=2018-04-04}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="180px" class="center"> Файл:Moscow VDNKh Space Pavilion asv2018-08 img2.jpg|«Йыһан һәм машиналар эшләү» (тәүҙә «Механизация») павильоны) Файл:"ВВЦ - павильон № 20 Химическая промышленность".jpg|«Химия сәнәғәте» павильоны Файл:"ВВЦ - павильон № 19".jpg|2015 йылда һүтелгән төп күрһәтеү-һынау иҫәпләү үҙәге Файл:VDNKh Pavilion No 26 Transport.jpg|«Транспорт» павильоны. 2021 йылдан - Мәскәүҙең Транспорт музейында фонд майҙансыҡтарының береһе сифатында файҙаланыла, 2014-2020 йылдарҙа Политехник музейҙың бер өлөшө </gallery> Постсовет йылдарында павильондарҙың бер өлөшө: 2015 йылда һүтелгән «Ресурстарҙы һаҡлау» (төҙөлөп бөтмәгән), Төп күрһәтеү-һынау иҫәпләү үҙәге (1966 йыл, архитектор Игорь Виноградский) юғала<ref name=ГДИВЦ>{{cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2537055?block_mode=iframe|title=Павильон «Атомная энергия» появится на ВДНХ не позднее 2019 г.|date=2016-03-17|publisher=Агентство городских новостей «Москва»|accessdate=2018-04-06}}</ref>, «Һунар һәм йәнлекселек» павильоны (1939 йыл, архитекторы И. М. Петров) 2005 йылдың июнендә (1939 йыл, архитекторы И. М. Петров){{sfn|Рогачёв|2014|с=385—386}}; 2008 йылда «Ветеринария» павильоны янған. == ВСХВ-ВДНХ архитектураһының йоғонтоһо == [[Файл:Експоцентр.jpg|мини|200пкс|слева|ВДНХ-ның төп павильоны УССР]] [[Файл:上海展览馆1.jpg|мини|200пкс|Шанхай күргәҙмә үҙәге (элекке Совет-ҡытай дуҫлығы йорто)]] Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ҡаҙаныштары күргәҙмәһе архитектураһының уға туранан-тура ҡарамаған биналарға һәм ҡоролмаларға йоғонто яһауының бер нисә миҫалы бар. 1930-сы йылдарҙа Большая Сухаревская майҙанында (ул ваҡытта Колхоз исемен йөрөтә ине) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең «алыҫтағы ҡапҡаларын» символлаштырған ике башня төҙөлгән. Башняларҙың береһе 1990-сы йылдарҙа һүтелә, әммә ҡалғанында күргәҙмәнең беренсе эмблемаһы - «Тракторсы һәм колхозсы» скульптураһы, шулай уҡ һуғыштан һуң яңыртылған күргәҙмәне асҡанда урынлаштырылған «1954» һандары төшөрөлгән барельеф һаҡлана{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=202}}. [[Файл:Павильон №51 «Мясная промышленность» (бывший «Главмясо»).jpg|мини|51-се «Ит сәнәғәте» павильоны (элекке «Главмясо»)]] 1954 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе асылғандан һуң, оҡшаш бәләкәйерәк күләмдәге күргәҙмәләр союздаш республикаларҙың һәм ҡайһы бер өлкә үҙәктәренең баш ҡалаларында барлыҡҡа килә. Шуларҙың иң ҙуры - 1958 йылда асылған һәм башта «УССР-ҙың халыҡ хужалығында алдынғы тәжрибә күргәҙмәһе» тип йөрөтөлгән Киевтағы (хәҙер - Украинаның Экспоцентры) Украина ССР-ы ВДНХ (УРСР Халыҡ хужалығында алдынғы ҡаҙаныштар күргәҙмәһе). Ул үҙенең күләме буйынса Мәскәүҙәге бөтә Союз күргәҙмәһенән бер ҙә ҡалышмай, һәм уның менән байтаҡ архитектура оҡшашлыҡтары бар. Атап әйткәндә, Сталин ампиры стилендәге төп павильон Бөтә Союз күргәҙмәһенең Төп павильоны өлгөһөндә төҙөлгән. 32-се «Йыһан» павильонына оҡшаш стилдә «Механизация» павильоны төҙөлгән{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=208—209}}. 1954-1955 йылдарҙа Шанхайҙа Совет-ҡытай дуҫлығы йорто (хәҙерге Шанхай күргәҙмә үҙәге) төҙөлгән. Проекттың авторы - ВСХВ-ла ла эшләгән совет архитекторы [[Андреев, Виктор Семёнович|Виктор Андреев]]. Ул бинаны, шул иҫәптән күргәҙмәнең Төп павильонының архитектура ҡиәфәтенә лә таянып, Сталин ампиры стилендә биҙәгән. Тәүге йылда бинала Советтар Союзының мәҙәниәт, ауыл хужалығы һәм сәнәғәттәге ҡаҙаныштарына арналған күргәҙмә эшләгән, унда 10 меңгә яҡын экспонат иҫәпләнгән{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=210—211}}. == Ландшафт паркы == [[Файл:Останкинский - ВДНХ воздушная тропа.jpg|слева|мини|ВДНХ Ландшафт паркында һауа һуҡмағы]] [[Файл:Останкинский Ландшафтный парк ВДНХ.jpg|слева|мини|ВДНХ Ландшафт паркында «Экосистемалар экспозицияһы» зонаһы]] Парк күргәҙмәнең төньяҡ-көнбайыш территорияһын биләй һәм Йәшел театр менән «Ҡала фермаһы» араһында урынлашҡан. Паркты төҙөкләндереү 2015-2017 йылдарҙа ВДНХ биләмәһен комплекслы яңыртыу сиктәрендә башланды. Арауыҡ концепцияһының авторы - француз архитекторы Мишель Пена<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/video-18517041_456241140|title=#Люди ВДНХ — Мишель Пена — Видео {{!}} ВКонтакте|website=m.vk.com|accessdate=2021-01-26}}</ref>. 87 гектарҙан ашыу майҙанда ҡырағай тәбиғәттән кеше ҡулдары менән барлыҡҡа килтерелгән тәбиғәткә күсеүҙе символлаштырған бер нисә тематик зона: «Ботаника тәбиғәте», «Күңел асыу тәбиғәте», «Ҡырағай тәбиғәт», «Фәндәр һәм сәнғәттәр тәбиғәте» һәм «Үрсетелеүсе тәбиғәт» урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vdnh.ru/events/landshafty-vdnkh/|title=Ландшафты ВДНХ|website=vdnh.ru|accessdate=2021-01-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://official.vdnh.ru/~PGmbr|title=Ландшафтный парк с пляжем и грушами откроют летом на ВДНХ|website=official.vdnh.ru|accessdate=2021-01-26}}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһының Н. В. Цицин исемендәге Төп ботаника баҡсаһынан алыҫ түгел «Ботаника тәбиғәте» зонаһында «Экосистемалар экспозицияһы» - Каменские быуаһы ярындағы төрлө экосистема үҫемлектәре менән: ҡатнаш урмандар, төрлө болон үләндәре һәм яр буйы биләмәләре буйында урынлашҡан баҡса төҙөлә. «Күңел асыу тәбиғәте» зонаһында быуалар эргәһендә ағас түшәлгән, япмалы һәм ятыу урындары булған пляж төҙөкләндерелгән, шулай уҡ ағастар һәм ҡыуаҡтарҙан (туй, шыршы, алмағас, йүкә һәм башҡалар) яһалған шахмат таҡтаһы рәүешендәге йәшел лабиринт ултыртылған. Шереметьев имәнлегендә урынлашҡан «Кырағай тәбиғәт» зонаһында төнөн яҡтыртыу ҡорамалдары ҡуйылған 474 метр самаһы оҙонлоҡтағы һәм ер өҫтөнән иң ҙур бейеклектәге 6,5 метрлыҡ һауа һуҡмағын төҙөнөләр<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mos.ru/news/item/61736073/|title=Осень в «Моем районе»: на ВДНХ открылась воздушная экотропа|website=Сайт Москвы|date=2019-09-06|accessdate=2021-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028175940/https://www.mos.ru/news/item/61736073/ |date=2020-10-28 }}</ref>. Уның эргәһендә ағастарҙа француз рәссамы Седрик Ле Борндың «Ҡоштар» арт-композицияһы ҡуйылды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/articles/festival/20072017/146989|title=Художник Седрик ле Борн украсил ВДНХ светящимися птицами. И это очень красиво|website=m24.ru|accessdate=2021-01-26}}</ref>. Уларҙың бейеклеге яҡынса 3,5 метр һәм тутыҡмай торған ҡорос селтәрҙән эшләнгән. «Фән һәм сәнғәт тәбиғәте» зонаһында Василий Кандинскийҙың абстракт һүрәттәре стилендә төшөрөлгән «Баҫыуҙарҙың ҙур картинаһы» сәскәлеге ултыртылған<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://moscowseasons.com/news/tsvetniki-s-kartin-kandinskogo-bolee-44-tysiach-iarkikh-rastenii-vysadili-na-vdnkh/|title=Цветники с картин Кандинского: более 44 тысяч ярких растений высадили на ВДНХ|website=moscowseasons.com|accessdate=2021-01-26}}</ref>[[Кандинский, Василий Васильевич|.]] Бында төҫө һәм фактураһы буйынса айырылып торған һәм ошо рәүешле сағыу геометрик һүрәт барлыҡҡа килтергән 44 меңдән ашыу үҫемлек ултыртылған. Йәшел театр эргәһендә был зонала шулай уҡ өс ял итеү урыны: уйындар залы (өҫтәл уйындары өсөн өҫтәлдәр майҙансығы - ҡытай шашкаһы, го һәм шахмат), уҡыу залы (өҫтәлле һәм эскәмйәле асыҡ платформа) һәм театр залы (иппровизацияланған сәхнәле һәм бер нисә тамашасы рәте менән ҙур булмаған амфитеатр) төҙөлдө. «Культивациялы тәбиғәт» зонаһында «Йыһан» павильоны артында һоло, тары, көмөш фацелия ултыртылды һәм «эко» стилендә балалар майҙансығы төҙөлдө. Электән булдырылған Мичурин баҡсаһында яңыртыу сиктәрендә өҫтәмә рәүештә 1700 емеш ағас һәм ҡыуаҡ, шуның араһында 14-тән ашыу сортлы 800 алмағас ултыртылды. Бөйөк Святитель Василий Великий ҡорам-часовняһы эргәһендә шул уҡ зонала сирингарий - сирень баҡсаһы урынлашҡан. 2021-2022 йылдарға паркта 300 метрлыҡ һуҡмаҡтан торған Мебиус таҫмаһы формаһындағы төрлө тойоу ағзаларына тәьҫир иткән - күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү, тәм һиҙеү ағзаларына тәьҫир иткән «Биш хис-тойғо баҡсаһы»н асыу күҙаллана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mos.ru/news/item/62725073/|title=«Лента Мебиуса» и сад пяти чувств: на ВДНХ появится новый ландшафтный аттракцион|website=Сайт Москвы|date=2019-09-25|accessdate=2021-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412130657/https://www.mos.ru/news/item/62725073/ |date=2021-04-12 }}</ref>. == СССР ВСХВ — ВДНХ-һы наградалары == {{main|Медали ВДНХ}} {{кратное изображение |зона=right |заголовок=Икенсе дәрәжә аттестат - ВДНХ смотрында ҡатнашыусыға. Минималист эстетикаһы |направление=horizontal |изобр1=Borisov-trenikhin-8.jpg |ширина1=150 |подпись1=Тышы |изобр2= Borisov-trenikhin-9.jpg |ширина2=250 |подпись2=Эске яғы }} {{кратное изображение |зона=right |заголовок=СССР ВДНХ-нда ҡатнашыусы таныҡлығы |направление=horizontal |изобр1=Svid-VDNH-Out.jpg |ширина1=250 |подпись1=Тышҡы күренеше |изобр2= Svid-VDNH-In.jpg |ширина2=250 |подпись2= Эске күренеше }} Иң яҡшы эш күрһәткән бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһее ҡатнашыусылары күргәҙмә комитеты тарафынан күргәҙмә миҙалдары менән бүләкләнгән: * 1939-1940 йылдар - «Социалистик ауыл хужалығы алдынғыһы» тигән ҙур һәм бәләкәй алтын, ҙур һәм бәләкәй көмөш миҙалдары менән; * 1954 йылдан - «Социалистик ауыл хужалығындағы уңыштары өсөн» тигән ҙур һәм бәләкәй алтын, ҙур һәм көмөш миҙалдар менән. Күргәҙмәлә ҡатнашыусылар «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнашыусы» һәм «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә йәш ҡатнашыусы» билдәләре менән билдәләнгән. СССР ВДНХ-һын ойошторғандан һуң, күргәҙмәлә ҡатнашыусыларға «СССР ВДНХ-нда ҡатнашыусы» танытмаһы бирелгән. СССР ВДНХ-ның Баш комитеты лауреаттарҙы бүләкләгән: * 1959-1962 йылдарҙа - «СССР-ҙың халыҡ хужалығындағы уңыштары өсөн» ҙур һәм бәләкәй алтын, ҙур һәм бәләкәй көмөш миҙалдары; * 1963-1986 йылдарҙа - «СССР-ҙың халыҡ хужалығындағы уңыштары өсөн» алтын, көмөш һәм бронза миҙалдары; * 1987 йылдан - ике дәрәжә «СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе лауреаты» (1992 йылдан алып - Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге) миҙалдары менән. 1999 йылда күргәҙмәлә ҡатнашыусылар «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе — Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә 60 йыл» миҙалы менән наградлана. == Мәҙәниәттә сағылышы == === Күргәҙмә кинематографта === Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәре комплексының асылыуы һәм масштабтары шул тиклем ҙур ине, хатта күп рәссамдар, композиторҙар һәм режиссёрҙар үҙҙәренең эштәрендә күргәҙмәне мәңгеләштерергә ынтылды. Тәүге тапҡыр ул кинотаҫмаға 1939 йылда төшөрөлгән «Подкидыш» фильмына инә, унда фильмдың геройҙары баҫтырышыу сәхнәһендә Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең төп майҙандары һәм аллеялары буйлап йөрөй. 1940 йылда сыҡҡан «Яҡты юл» фильмының финалында режиссёр Г. В. Александров һәм композитор И. О. Дунаевский төп геройҙарҙы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенә алып килә. Героиня Кремль машинаһында елдерә һәм, икһеҙ-сикһеҙ совет иле өҫтөнән осоп һәм «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһын урап осоп, 1939 йылғы күргәҙмәгә ингән урындан «Механизация» павильоны аркаһы аша үтеп һәм мөһабәт «Сталин» скульптураһын урап үтеп, мөғжизәле рәүештә «Мамыҡ» павильонына эләгә. Һәм фильмдың ахыры ла [[Мухина, Вера Игнатьевна|Вера Мухина]]ның «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы эргәһендә тамамлана{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=190}}. 1941 йылда [[Пырьев, Иван Александрович|Иван Пырьев]]тың «Свинарка и пастух» фильмы төшөрөлә, унда төп геройҙар Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә осраша һәм бер-береһенә ғашиҡ була. Ә [[Хренников, Тихон Николаевич|Тихон Хренников]]тың «Мәскәү тураһында йыр»ы (ул «Баҡсасылыҡ» павильонында йырлана) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе менән тығыҙ бәйле йырҙарҙың береһенә әүерелә. 1945 йылда «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы [[Юткевич, Сергей Иосифович|Сергей Юткевич]]тың «Һаумы, Мәскәү!» фильмында кадрға эләгә{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=191}} 1957 йылда [[Кулиджанов, Лев Александрович|Лев Кулиджанов]] һәм [[Сегель, Яков Александрович|Яков Сегель]]дең «Мин йәшәгән йорт» фильмындағы эпизодтарҙың береһендә Төньяҡ ҡапҡа аркаһы күренә; фильмдың һуғышҡа тиклемге осоронда ул ҡапҡа булмағанына иғтибар итергә кәрәк{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=192}}. [[Михалков, Никита Сергеевич|Никита Михалков]]тың «Биш кис» (1978 йыл) фильмының башында кадрҙа 32-се «Йыһан» һәм «Карел-Фин ССР-ы» (фильм төшөрөлгән осорҙа — «Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте һәм урман химияһы сәнәғәте» павильондары интерьеры, ә фильм ғәмәлгә ашырылған осорҙа - «Фән» павильоны), ә фильмдың ике геройының да өйөндә күргәҙмә ҡатнашыусыһы таныҡлығы стенала эленеп тора{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=193}}. Күргәҙмәнең бер нисә павильоны 2012 йылда [[Андрианов, Алексей Владимирович|Алексей Андрианов]]тың «Шпион» фильмына кадрға эләкте, шул уҡ ваҡытта «ҡулланыусылар кооперацияһы» павильоны Выборг тимер юл вокзалы ролен үтәй{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=195}}. Күргәҙмә сит ил киноһында ла кадрға эләккән. ВДНХ-ның «Рус йорто» 1990 йылғы Фред Скеписи фильмында Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмәһен уҙғарыу урыны итеп кәүҙәләндерелә һәм кадрға «Химия сәнәғәте» павильоны эләгә{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=193—194}}. Күргәҙмәнең ҙур булмаған фрагменттары «Русский сувенир» (1960), «Я купил папу» (1962), «Большая перемена» (1973), «Дача» (1973), «Нейлон 100 %» (1973), «Приехали на конкурс повара» (1977), «Куда он денется!» (1981), «Прорва» (1992), «НЕбо в алмазах» (1999), «День выборов» (2007), «Стиляги» (2008) фильмдарында кадрға эләккән{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=195}}. === Күргәҙмә филателияла === {{main|:Commons:Выставка достижений народного хозяйства в филателии}} Күргәҙмәгә арналған байтаҡ почта маркалары тураһында «Викисклад»та айырым мәҡәлә бар. <gallery mode="packed" heights="150px" class="center"> Файл:The Soviet Union 1939 CPA 678 stamp (Sheep Farming).jpg|СССР-ҙың 1939 йылғы Маркаһы: Һарыҡсылыҡ Файл:Stamp of USSR 1784.jpg|СССР-ҙың 1954 йылғы маркаһы: Механизация павильоны Файл:Stamp of USSR 1818.jpg|СССР-ҙың 1955 йылғы маркаһы: РСФСР павильоны Файл:1959 CPA 2359.jpg|СССР-ҙың 1959 йылғы маркаһы: Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 30 йыллығы </gallery> == Транспорты == * Күргәҙмә эргәһендә трамвай, автобус, электробус маршруттары үтә, шул иҫәптән «ВДНХ-Төньяҡ» (2018 йылда ябылған, диспетчер һәм ашхана ғына һаҡланған) һәм «ВДНХ-Көньяҡ» станциялары урынлашҡан. * 1958 йылдың 1 майында күргәҙмә районында метрополитен станцияһы, 2004 йылдың 20 ноябрендә «Күргәҙмә үҙәге» (төп инеү урыны) һәм «Сергей Эйзенштейн урамы» (төньяҡ инеү урыны) монорельс станцияһы асыла. * Күргәҙмә биләмәһе буйлап экскурсия маршруттарында йөрөтөү өсөн совет заманында махсус эшләнгән күп тәҙрәле СВАРЗ-ТБЭС троллейбустары, һуңыраҡ ике- һәм өс секциялы тәҙрәһеҙ РАФ-980/979 һәм бер һәм ике секциялы РАФ-2203 3407/9225/9226 микроавтобуслы автопоездар файҙаланылған. * 2016 йылдың ноябренән туранан-тура Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе аша үтеүсе һәм бер нисә туҡталышы булған «ВДНХ» һәм «Ботаника баҡсаһы» метро станциялары араһында 533-сө ҡала автобус маршруты ойошторолған<ref>{{Cite web|url=https://moslenta.ru/trans/vdnhavtobus-27-11-2016.htm|title=По территории ВДНХ пустили автобусы|publisher=МОСЛЕНТА|accessdate=2019-03-21}}</ref>. * ВДНХ биләмәһе буйлап аҙ һыйҙырышлы электробустар менән хеҙмәтләндерелгән бушлай К ҡулса маршруты үтә. == Етәкселәре == * Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры (2004 йылдың 23 июленән <ref>{{Cite web|url=http://realty.interfax.ru/ru/news/articles/20297/|title=ВВЦ возглавил бывший губернатор Сахалина Иван Малахов|publisher=realty.interfax.ru|accessdate=2019-03-21}}</ref>2009 йылдың 19 мартына тиклем) - Магомед Мусаев, сәйәсмән [[Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы]]ның кейәүе. Магомед Мусаев Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә 1998 йылда генераль директорҙың беренсе урынбаҫары вазифаһында эшләй башлай<ref>{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=Кадры|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/492750}}</ref>. Магомед Мусаев начал работать в ВВЦ в 1998 году в должности первого заместителя генерального директора<ref>{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=У Всероссийского выставочного центра перебрали крышу|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1140635}}</ref>. * Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры (2009-2010 йылдарҙа) — [[Малахов, Иван Павлович]]<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/142239-golunov-o-vvts|title=Выставка достижений стихийного капитализма: Иван Голунов о наследии ВВЦ|date=2014-04-10|publisher=The Village|accessdate=2019-03-21}}</ref>, 2010 йыл аҙағына тиклем Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советын Аҡ йорт аппараты башлығының элекке урынбаҫары, финансист Кирилл Андросов етәкләне. * Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры (2011-2014 йылдарҙа) - Алексей Микушко, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәген реконструкциялауҙа төп инвесторҙар - Год Нисанов һәм Зарах Илиевтарҙың аффилирланған кешеһе<ref>{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=На ВВЦ сменилось руководство|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/2447885}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/1786050|title=У ВВЦ сменилась команда|date=2011-09-30|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2019-07-05}}</ref>. Был осорҙа ВДНХ-ны федераль ҡарамағынан баш ҡалаға тапшырыу буйынса Рәсәй Хөкүмәтендә әүҙем ҡатнаша башланы<ref>{{Cite web|url=https://vm.ru/interview/729746-sergej-sobyanin-vozrodili-glavnuyu-vystavku-strany|title=Сергей Собянин: Возродили главную выставку страны|publisher=Вечерняя Москва|accessdate=2019-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/1145603|title=Собянин: 90% москвичей поддержали идею переименовать ВВЦ в ВДНХ|publisher=ТАСС|accessdate=2019-11-09}}</ref>, Һуңыраҡ күргәҙмәнең эше һәм уны реконструкциялау өсөн яуаплы, «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге»нең директорҙар советының әллә ҡасандан бирле ағзаһы [[Шувалов, Игорь Иванович|Игорь Шувалов]] 2011 йылдың майында ул был вазифаны Рәсәй Хөкүмәтенең (Медведев осоро) беренсе вице-премьеры вазифаһын да биләп, «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге»нең директорҙар советы рәйесе итеп һайланды<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/5229929|title=Биография Игоря Шувалова|publisher=ТАСС|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=ВВЦ получил главный экспонат|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1580842}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2011/05/20/naznachenie_shuvalova_glavoj_sovdira_vvc_ne_protivorechit|title=Игорь Шувалов избран в совет директоров ВВЦ|author=Ведомости|date=2011-05-20|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/spetsproekt/281085-ne-mesto-dlya-biznesa-zachem-moskva-vozrozhdaet-vdnkh|title=Не место для бизнеса: зачем Москва возрождает ВДНХ {{!}} Спецпроект|date=2015-02-27|publisher=Forbes.ru|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=Игорь Шувалов встал в экспозицию|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1643749}}</ref>. Чиновниктарға вазифаларын бергә алып барыуҙы тыйғандан һуң, «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге»нең директорҙар советы рәйесе Шуваловты алмаштырып, Шуваловҡа буйһоноусы һәм һуңғараҡ эштән сығарылған Георгий Боос, баш ҡала мэрының элекке урынбаҫары, Собянин менән Шувалов араһындағы килешеү һөҙөмтәһендә, баш ҡала мэрының экс-урынбаҫары Наталья Сергунина тәғәйенләнгән<ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/155449|title=Игорь Шувалов покидает пост председателя совета директоров ВВЦ|author=BFM.ru|publisher=BFM.ru - деловой портал|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/georgiy_boos_smenil_igorya_shuvalova_i_vozglavil_vvts-136846/|title=Георгий Боос сменил Игоря Шувалова и возглавил ВВЦ|author=TV Rain Inc|date=2011-12-28|publisher=tvrain.ru|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://og.ru/news/2012/07/09/62311|title=ВВЦ сменила Бооса|date=2012-07-09|publisher=Общая Газета|accessdate=2019-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703134707/https://og.ru/news/2012/07/09/62311 |date=2019-07-03 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2014/07/03/vdnh.html|title=Музей Маяковского хотят разместить на ВДНХ|publisher=Российская газета|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/07/02/sovet/|title=Совет директоров ВВЦ возглавит заместитель Собянина|publisher=lenta.ru|accessdate=2019-07-05}}</ref>. * ВДНХ-ның генераль директоры (2014 йылдан 2015 йылға тиклем) - Владимир Погребенко; ВДНХ-ны реконструкциялау буйынса штабты мэр [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергей Собянин]] етәкләне<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/moscow/article/2014/04/08/1010799-upravlyat-vdnh-budet-komanda-pravitelstva-moskvyi.html|title=Управлять ВДНХ будет команда правительства Москвы|publisher=www.mk.ru|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/sobytiya/obshchestvo/278663-gendirektor-vdnkh-podavlyayushchuyu-chast-torgovtsev-i-shalmanov-my-otsy|title=Гендиректор ВДНХ: «Подавляющую часть торговцев и „шалманов“ мы отсюда вымели» {{!}} Новости|date=2015-01-27|publisher=Forbes.ru|accessdate=2019-07-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/mer-moskvy-vozglavil-shtab-po-vosstanovleniu-vvc|title=Мэр Москвы возглавил штаб по восстановлению ВВЦ|publisher=stroi.mos.ru|accessdate=2019-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703124446/https://stroi.mos.ru/news/mer-moskvy-vozglavil-shtab-po-vosstanovleniu-vvc |date=2019-07-03 }}</ref>. * ВДНХ-ның генераль директоры (2015 йылдан 2018 йылдың сентябренә тиклем) - Екатерина Владимировна Проничева, Федераль именлек хеҙмәте генералы Владимир Проничевтың ҡыҙы<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/21/09/2018/5ba508349a7947662e79f229|title=Собянин назначил новое правительство Москвы|publisher=РБК|accessdate=2019-03-21}}</ref>, коммерция директоры - Дмитрий Александрович Бабкин<ref>{{Cite web|url=http://official.vdnh.ru/leaders/|title=Руководство ВДНХ|publisher=official.vdnh.ru|accessdate=2019-03-21}}</ref>. * ВДНХ-ның генераль директоры (2018 йылдың сентябренән) - Сергей Юрьевич Шогуров<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/amp/e7f7a22932/realty/articles/2018/09/25/781965-vdnh|title=ВДНХ возглавит бывший военный|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-03-21}}</ref>, Рәсәй Федерацияһының Иҫәп палатаһында, Мәскәүҙең Милек департаменты етәксеһенең элекке урынбаҫары, Күсемһеҙ милек объекттарын файҙаланыуҙы контролдә тотоу буйынса дәүләт инспекцияһының элекке башлығы, «Мәскәү ҡалаһының 2 класлы дәүләт советнигы»<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2018/09/24/reg-cfo/sobianin-sformiroval-novoe-pravitelstvo-moskvy.html|title=Собянин сформировал новое правительство Москвы|publisher=Российская газета|accessdate=2019-03-21}}</ref>; Коммерция директоры - Тимур Зельдич, дәүләт инспекцияһында Сергей Шогуровтың элекке беренсе урынбаҫары. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Всероссийская сельскохозяйственная и кустарно-промышленная выставка]] * [[Сталинская архитектура]] * [[Всероссийские промышленные выставки]] Российской Империи * [[Всемирная выставка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга|ref=Нефёдов, Коробьина|автор=Нефёдов П., Коробьина И.|заглавие=Путеводитель по ВДНХ|место=М.|издательство=ABCdesign|год=2014|страниц=240|isbn=978-5-4330-0033-9}} * {{книга|автор=Зиновьев А. Н.|заглавие=Ансамбль ВСХВ: Архитектура и строительство|место=М.|год=2014|страниц=408|isbn=978-5-9903159-2-1|ref=Зиновьев}} * {{книга|автор=Рогачёв А. В.|заглавие=Великие стройки социализма|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2014|страницы=295—396|страниц=480|isbn=978-5-227-05106-6|ref=Рогачёв}} * {{книга|автор=Зиновьева О. А.|заглавие=Восьмое чудо света. ВСХВ–ВДНХ–ВВЦ|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2014|страниц=352|isbn=978-5-227-05083-0|ref=Зиновьева}} * {{книга|заглавие=Выставочные ансамбли СССР. 1920—1930-е годы: материалы и документы|ответственный=Отв. ред. В. П. Толстой|место=М.|издательство=Галарт|год=2006|страниц=468|isbn=978-5-269-01050-2|ref=Выставочные ансамбли}} * Скляров А. Г. Награды выставок. Российская империя — СССР — Российская Федерация. — Воронеж, 2004. — 112 с. * Боев В. А. История награждений главной выставки страны. ВСХВ — ВДНХ, 2007. — 126 с. * {{книга|автор=Никологорская О. А.|заглавие=Олтаржевский|место=М.|издательство=Молодая Гвардия|год=2013|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|страниц=224|isbn=978-5-235-03629-1|ref=Никологорская}} * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/44372-vsesoyuznaya-selskohozyaystvennaya-vystavka-putevoditeli Всесоюзная Сельскохозяйственная Выставка. Путеводители.] * [https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/pavilon-vdnkh-zemledelie-ukrainskaya-ssr-istoriya-sozdaniya-i-kompleksnaya-restavratsiya.html ВДНХ. Павильон «Земледелие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203172241/https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/pavilon-vdnkh-zemledelie-ukrainskaya-ssr-istoriya-sozdaniya-i-kompleksnaya-restavratsiya.html |date=2020-02-03 }} («Украинская ССР»). История создания и комплексная реставрация / авт.-сост. М. В. Евстратова, В. М. Покачалов. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2018. — 144 с.: ил. == Һылтанмалары == {{Навигация}} * {{official|vdnh.ru|ВДНХ}} * ''Павел Нефедов''. [http://www.archnadzor.ru/?p=1328 ВСХВ-39] // Архнадзор. 21 октября 2008 * [https://web.archive.org/web/20150924072557/http://www.photo-moskva.ru/Metro_VDNH_VVC_02.htm Метро ВДНХ (Выставка Достижений Народного Хозяйства)] * [http://retromosfoto.ucoz.ru/index/0-160 ВСХВ — ВДНХ — ВВЦ] // retromosfoto.ucoz.ru * [https://www.km.ru/fotopress/kak-vyglyadela-vdnh-istoricheskie-foto-glavarhiva Как выглядела ВДНХ: исторические фото] [[Главное архивное управление города Москвы|Главмосархива]] // [[KM.RU]] * {{Cite web |author=Дмитрий Чистопрудов |url=http://chistoprudov.livejournal.com/182924.html |title=ВДНХ. Вторая жизнь |publisher=[[Живой Журнал|ЖЖ]] |date=2016-03-13 |accessdate=2019-05-11}} * {{Cite web |author=Андрей Свинчуков |url=http://blog.svinchukov.ru/2013/01/14/vdnx-krupnym-planom/ |title=ВДНХ крупным планом |publisher=blog.svinchukov.ru |date=2013-01-14 |accessdate=2019-05-11}} * [https://www.1tv.ru/news/2019-04-30/364442-v_moskve_posle_globalnoy_rekonstruktsii_zarabotali_znamenitye_fontany_vdnh В Москве после глобальной реконструкции заработали знаменитые фонтаны ВДНХ] // Первый канал, 30 апреля 2019 * [https://lenta.ru/articles/2019/07/28/vdnh/ Это место в Москве стало символом победы над врагом, космосом и советским прошлым] — 1 августа 2019, в день 80-летия ВДНХ, откроется музей Выставки // [[Лента. Ру]], 28 июля 2019 * [https://moslenta.ru/city/vystavka-adaptirovalas-k-kazhdoi-novoi-epokhe.htm Красные флаги, Гагарин и первый рейв Союза: редкие фотографии Главной выставки СССР] // moslenta.ru * [https://moslenta.ru/istoriya/pobeda-kolkhoznogo-stroya.htm «Победа колхозного строя». Забытые моменты истории Главной выставки страны] // moslenta.ru * [https://rg.ru/2021/02/28/reg-cfo/kak-vdnh-pytaiutsia-prevratit-v-unikalnyj-kompleks-ne-imeiushchij-analogov-v-mire.html Как ВДНХ пытаются превратить в уникальный музейный, выставочный и развлекательный комплекс, не имеющий аналогов в мире] // rg.ru * [https://web.archive.org/web/20211102123537/https://news.rambler.ru/moscow_city/46919042-gendirektor-vdnh-ocherednoy-etap-programmy-vozrozhdeniya-vystavki-uspeshno-zavershen/ Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен] // tass.ru {{ВС}} {{Сады и парки Москвы}} [[Категория:Рәсәйҙең күргәҙмә үҙәктәре]] [[Категория:Бөтә Рәсәй күргәҙмәләре]] [[Категория:Сталин архитектураһы]] [[Категория:Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] [[Категория:Мәскәүҙең баҡсалары һәм парктары]] [[Категория:ГУЛАГ төҙөлөштәре]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] bluz7rqyivx65tmednsw3qunvqvd3mh Сүриәлә граждандар һуғышы 0 181794 1310076 1308273 2026-11-10T19:29:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310076 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сүриәлә граждандар һуғышы''' — 2011 йылдың яҙында [[Сүриә]] территорияһында локаль граждандар ҡаршы тороуы булараҡ башланған һәм Бәшәр Асад<ref name="drought" /> режимына ҡаршы ихтилалға әйләнгән күп яҡлы, күп кимәлле ҡораллы конфликт<ref name="drought">[https://www.nytimes.com/2015/03/03/science/earth/study-links-syria-conflict-to-drought-caused-by-climate-change.html Henry Fountain. Researchers Link Syrian Conflict to a Drought Made Worse by Climate Change // The New York Times, March 2, 2015]</ref>. Ваҡыт үтеү менән, уға төбәктең төп дәүләттәре генә түгел, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар, хәрби-сәйәси төркөмдәр һәм донъя йөҙөндәге державалар йәлеп ителде. Конфликттың төп ҡатнашыусылары — президент Башар Асад яғында сығыш яһаусы даими ҡораллы һәм хәрбиләштерелгән формированиелар (Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәре, Милли оборона көстәре һ.б.), «уртасыл» Сүриә оппозицияһының формированиелары (Ирекле Сүриә армияһы, ғәрәп сөнни ҡәбилә берләшмәләре), курд регионалсылары (төбәкселәре — халыҡ үҙоборона отрядтары, Сүриә демократик көстәре), һәм шулай уҡ үҙ ирке менән сит илдәрҙән килгән күп һанлы ислам һәм йыһат террорсы группировкалары (Ислам дәүләте — ИГ) ан-Нусра фронты — хәҙерге ваҡытта «Хайят Таһрир аш-Шәм» һ. б.) һәм башҡалар. Бәхәс яҡтары башҡа дәүләттәрҙән хәрби ярҙам ала: Рәсәй һәм Иран хөкүмәт көстәренә ярҙам күрһәтә, ә Сүриә оппозицияһы көнбайыш державаларынан, Төркиәнән һәм Фарсы ҡултығы монархияларынан ярҙам ала. Хөкүмәт яғында шулай уҡ Иран тарафынан булдырылған, уҡытылған һәм ҡоралланған сит ил хәрби формированиелары сығыш яһай<ref>[https://lenta.ru/news/2013/05/27/iraqis/ К защите режима Асада подключились иракские шииты]</ref>. Конфликтҡа сит ил дәүләттәре һәм ойошмалары байтаҡ йәлеп ителеүе арҡаһында бер төркөм эксперттар уны төбәк державалары араһындағы һуғыш тип баһалай<ref>[http://www.washingtontimes.com/news/2014/feb/26/proxy-war-between-iran-saudi-arabia-playing-out-in/?page=all Proxy war between Iran, Saudi Arabia playing out in Syria]</ref><ref>[http://www.salon.com/2013/09/06/these_6_players_made_syria_a_proxy_war_partner/ 6 major players who turned Syria into a proxy war nightmare]</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/may/23/kofi-annan-syrians-regional-proxy-wars|title=Kofi Annan: Syrians pay with their lives while regional powers wage proxy wars|date=2014-05-23|accessdate=2014-05-28}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|title = War in Syria: The Proxy Element|date = 2013-07-11|publisher = Oxford Research Group|access-date = 2014-06-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161008173905/http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|archivedate = 2016-10-08}}</ref>. 2011 йылдың мартында «Ғәрәп яҙы» тулҡынында башланған хөкүмәткә ҡаршы сығыштар Сүриәнең төрлө ҡалаларында күләмле сыуалыштарға килтерҙе, шул уҡ йылдың йәйендә үк киң күләмле ҡораллы конфликтҡа әйләнде. Оппозицияның төп талаптары 1962 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрөүҙе һәм илдә демократик үҙгәртеп ҡороуҙар үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан президент Башар Асадтың отставкаһын үҙ эсенә алды. Тәүҙә хәрби хәрәкәттәр хөкүмәт армияһы менән «Ирекле Сүриә армияһы» (ССА) ойошмалары араһында алып барыла. Сүриә оппозицияһының төп ойошмаһы ул осорҙа хөкүмәткә ҡаршы фракциялар ингән Сүриә милли советы булған. Әммә һуңынан оппозиция сафтарында тарҡалыш була — Сүриә Курдистаны территорияһында үҙ власть органдарын (Юғары курд советы) ойошторған курд ойошмалары уның составынан тәүгеләрҙән булып сыға, ә 2013 йылда радикаль ислам төркөмдәре "Ислам фронты"н ойоштора. Баш күтәреүселәр рәтендәге тарҡалыу арҡаһында автоматлаштырылған тәьминәт системаларының позициялары ярайһы уҡ түбәнәйә, һәм донъяуи оппозиция икенсе планға күсә. Хөкүмәт көстәренә ҡаршы тороуҙа ислам төркөмдәре төп роль уйнай башлай, улар араһында «Фронт ан-Нусра» (Әл-Ҡаиданың Сүриә бүлексәһе) һәм «Ислам дәүләте» (ИГ) террористик ойошмалары һуғышҡа һәләтлеләрҙән һанала. Ислам дәүләтенең һөжүм итеүе һәм 2014 йылдың йәйендә Сүриә менән Ираҡтың ярайһы ҙур биләмәләрен террорсылар баҫып алыуы АҠШ-тың һәм уның союздаштарының Сүриәгә хәрби интервенцияһына килтерҙе. 2014 йылдың сентябренән алып улар Сүриәлә исламсыларҙың позицияларына авиаудар эшләне, шулай уҡ «уртасыл оппозиция» отрядтарын ҡораллындарҙы һәм өйрәтте. 2015 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Һауа-йыһан көстәре Сүриәлә президент Башар Асад менән килешеү буйынса дәүләт ғәскәрҙәре тығыҙ координацияла хәрби операция башланы. 2015 йылдың октябрендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Сүриәләге халыҡ-ара коалиция ярҙамында «Ислам дәүләте» менән көрәшеү маҡсатында үҙәген үҙоборона ғәскәрҙәре тәшкил иткән Сүриә демократик көстәре хәрби альянсы ойошторола<ref name="reuters_12_Oct_2015">{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |title=«New Syrian rebel alliance formed, says weapons on the way» |access-date=2020-01-14 |archive-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |date=2015-11-14 }}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылға конфликт барышында 220 меңгә яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән<ref name="drought" />. Һуғыш Европа миграция көрсөгөнөң төп сәбәптәренең береһе була, һөҙөмтәлә Сүриә ҡасаҡтары күпләп һәләк була. Бәхәс ҡаты хәрби хәрәкәттәр, торама пункттарҙы тәртипһеҙ утҡа тотоу, күмәк кеше үлтереү һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы бик күп хәрби енәйәттәр менән характерлана. Ил иҡтисадына һәм инфраструктураһына ғәйәт ҙур зыян килтерелә. 2016 йылдың төп ваҡиғаһы — Алеппо өсөн алышта хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уларҙың союздаштарының уңыштары. Сүриәнең төньяғында дүрт йыл буйына был стратегик ҡаланың көнсығыш яртыһын контролдә тотҡан оппозицион отрядтар ҡыйратылды. Оппозиция тарафынан контролдә тотолған башҡа Сүриә ҡалаларынан (иң элек Хомс һәм Хама) айырмалы рәүештә, уларҙы ҡамауҙар оҙаҡ айҙарға һуҙылды һәм хөкүмәт көстәре маҡсаттарына тик хәлдән тайҙырыу тактикаһы (аҙыҡ-түлек, өҫтәмә һәм боеприпастарҙан мәхрүм ителгән оппозиция отрядтары ҡаланан китергә ризалашты) буйынса ғына өлгәште. Алепполағы алыштарҙың башланыуы Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең оппозиция көстәре менән ҡаршы тороуындағы хәлде ҡыйыу рәүештә үҙгәртә<ref name="год2016" />. Хөкүмәт армияһының уңыштарынан тыш, 2016 йыл тағы ике принципиаль үҙгәреш килтерҙе. Беренсенән, Сүриәләге низағҡа яңы ҡатнашыусы килеп ҡыҫылды — Төркиә Сүриәнең төньяғына ғәскәрҙәр индерҙе. Операцияның рәсми маҡсаты «Ислам дәүләте» террорсыларына ҡаршы көрәш тип иғлан ителһә лә, ысынында иһә Анкараның төп дошманы 2016 йылдың мартында Төркиә сиге буйында үҙҙәренең автономияһын иғлан иткән Сүриә курдтары ине<ref>{{cite web |url = http://www.interfax.ru/world/596212 |title = СМИ сообщили об отходе военных РФ из района предполагаемой операции Турции в Сирии |publisher = [[Интерфакс]] |date = 2017-01-19 |accessdate = 2019-10-14 }}</ref>. Икенсенән, 2016 йылдың майында Пальмираның хөкүмәт ғәскәрҙәренең Пальмираны азат итеүе төп символға әүерелеп, «Ислам дәүләтенең» позицияларын ярайһы уҡ ҡаҡшатҡан. Күрше Ираҡта 2016 йылда «Ислам дәүләте» ғәйәт ҙур биләмәләр юғалтты: хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Эль-Фаллуджды һәм Рамадиҙы ИГ-нан азат итте. Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Халыҡ-ара коалиция йыл аҙағына тиклем Ираҡтың «хәлифәт баш ҡалаһы» — Мосулға һөжүмен тамамлай алманы. АҠШ ярҙам иткән "Сүриә демократик көстәре"нең Сүриәнең «хәлифәт баш ҡалаһы» — Раккаға һөжүме кәмене. Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауҙа мауығыуынан файҙаланып, декабрь башында Ислам дәүләте формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала алды<ref name="пальм">{{cite web |author = Георгий Степанов, Максим Юсин, Сергей Строкань |url = https://www.kommersant.ru/doc/3168768 |title = Халифат зашел с тыла |publisher = «Коммерсантъ» |date = 2016-12-11 |accessdate = 2019-10-14 }}</ref>. Әммә был «Ислам дәүләтенең» ваҡытлыса, локаль уңышы ғына булды<ref name="год2016">{{cite web |author = Максим Юсин, Георгий Степанов |url = https://www.kommersant.ru/doc/3184804 |title = Границы ИГ стали короче |publisher = Газета «Коммерсантъ», №244 |date = 2016-12-30 |accessdate = 2019-10-14 }}</ref>. 2017 йыл Сүриәләге хәлгә киҫкен үҙгәрештәр алып килде. 2015 йылда Сүриәлә, шулай уҡ Ираҡта ҙур биләмәләрҙе контролдә тотҡан «Ислам дәүләте» төркөмөн тар-мар итеү йылдың төп йомғағы булды. Ислам дәүләтен тар-мар итеү Рәсәйгә 2017 йылдың аҙағында Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең операцияһын туҡтатыу тураһында иғлан итергә мөмкинлек бирҙе. Ә хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлау тыныслыҡҡа килтермәгән — Сүриә оппозицияһы һәм уға булышлыҡ итеүсе тышҡы көстәр, әгәр власть башында Бәшәр Асад ҡалһа, һуғыштан һуңғы аяҡҡа баҫыуҙа ҡатнашырға йыйынмауы тураһында белдереүен дауам итте<ref name="kommersant.ru1">[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями» // «Коммерсантъ», 29.12.2017]</ref>. 2018 йылдың уртаһына ҡарата, Ислам дәүләте университеты боевиктары Сүриәнең көньяғында Даръа провинцияһындағы ҙур булмаған биләмәләрҙе, шулай уҡ Әл-Букамаль һәм Дейр-эз-Зор ҡалалары араһында Евфраттың көнсығыш ярындағы бер нисә тораҡ пунктты контролдә тотҡан. ИГ Хомс һәм Дейр-эз-Зор провинциялары тоташҡан ерҙә, Хомс һәм Эс-Сувейда провинциялары сигендә, Сүриә сүлендәге ике анклавта ла һаҡланған<ref name="автоссылка3">[https://www.rbc.ru/politics/26/07/2018/5b598c759a7947312c10a2c2 Теракт-напоминание: что атака в Сирии говорит о состоянии ИГ // РБК, 26.07.2018]</ref>. 2018 йылдың башында Төркиәнең Юғары көстәре Төркиә биләмәһендә әҙерләнгән Сүриә милли армияһы отрядтары менән берлектә «Операция „Оливковая ветвь“» «Зәйтүн ботағы» хәрби операцияһын уҙғарҙы, һөҙөмтәлә март уртаһына Африка ҡалаһы һәм эргә-тирәләге район уларҙың контроленә күсте. Йыл дауамында Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре, хөкүмәт берләшмәләре һәм союздаштар Сүриәнең үҙәгендәге, көньяғындағы һәм көньяҡ-көнбайышындағы ҙур биләмәләр өҫтөнән контролде тергеҙҙе, ҡораллы оппозицияның бик күп анклавтарын бөтөрҙө. 2017 йылда Рәсәй, Төркиә һәм Иран аралашсылығы һөҙөмтәһендә ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының берәүһе, Идлиб провинцияһын һәм Хама провинцияһының төньяҡ райондарын үҙ эсенә алған биләмә, генә 2018 йылдың аҙағына Сүриә биләмәһендә ҡалды. Был зона Төркиә Ҡораллы Көстәренең контроль-күҙәтеү постары һәм бер-береһе менән көнәркәш булған төркөмдәр («Хайят Таһрир әш-Шам» (ХТШ), «Джебхат Таһрир Сүриә» һ.б.) тарафынан контролдә тотола. Этник яҡтан Алеппо провинцияһының төньяҡ өлөшөндә курд райондарын курд формированиеларына ҡаршы бер нисә хәрби операция һөҙөмтәһендә Төркиә тарафынан финанс ярҙамы күрһәтелгән һәм ҡоралландырылған Төркиә армияһы подразделениелары һәм Сүриә милли армияһы отрядтары баҫып ала. АҠШ тарафынан ойошторолған һәм финансланған Сүриәнең төньяҡ провинцияларының курд райондары (төньяҡ-Көнсығыш Сүриәнең үҙ иғлан ителгән Сүриә Курдистаны Автономиялы хакимиәте) «Сүриә демократик көстәре» контролендә булды. Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә автономиялы хакимиәте шулай уҡ ғәрәп-сөнни ҡәбиләләре һәм ҡыйратылып бөтмәгән ИГ ғәскәре ярсыҡтары һаҡланған Дейр-эз-Зор провинцияһының бер өлөшөн һәм Эр-Ракка провинцияһының Евфрат аръяғы тип йөрөтөлгән көньяҡ өлөшөндәге объекттарҙы контролдә тотто<ref>[https://www.rbc.ru/opinions/politics/03/04/2018/5ac377619a79471670e7b823 Константин Труевцев. Сирийская тройка: как Россия балансирует между Турцией и Ираном // РБК, 03.04.2018]</ref>. 2019 йылдың октябрендә, Төркиә армияһының Сүриәнең төньяғына сираттағы баҫып инеүе һөҙөмтәһендә, Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә Автономиялы хакимиәте менән килешеү буйынса, курдалар күҙәтеүендәге биләмәгә Сүриә-Төркиә сигенә сыҡҡан Сүриә хөкүмәт ғәскәрҙәре индерелде. Үҙ-үҙеңде яҡлаусы курд отрядтары сиктән 30 километр алыҫлыҡтағы зонанан сығарыла. Был зонала хәүефһеҙлекте Төркиә армияһы менән берлектә зонала патруллек иткән Рәсәй хәрби полицияһы тәьмин итә. ИГ көстәренең ҡалдыҡтары һуңғы ваҡытта асыҡ ҡораллы бәрелештәрҙән ҡасып, партизандар һуғышы ысулына иҫәп тота. Баш күтәреүселәр һуғышын алып барыу өсөн иң уңайлы урын (бәлки, ИГ-ны тергеҙергә маташыу) Сүриә-Ираҡ сигенең ике яғына ла яҡын райондар булыр, тип уйлай эксперттар<ref name="автоссылка3" />. 2020 йылдың 31 мартына ҡарата Сүриә ҡораллы көстәре — ил биләмәһендә 63,57 %, СДС — 25,57 %, баш күтәреүселәр төркөмдәре (шул иҫәптән ХТШ) Төркиәлә — 9,72 %; ИГ — 1,14 %. 2011 йылдан халыҡ-ара берләшмә Сүриәлә сәйәси көйләүгә ирешергә маташты. Сүриә властары һәм оппозицияның төрлө вәкилдәре араһында һөйләшеүҙәр ҡатнашыусылар составы менән айырылып торған төрлө форматтарҙа үтте. Америка Ҡушма Штаттары Женева процесының өҫтөнлөгөн талап итә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй, Төркиә һәм Иран Астанала һөйләшеүҙәр алып барыу процесын хуплай<ref>[https://www.rbc.ru/politics/21/08/2018/5b7be5b99a79472b39cd284f В ООН опровергли слова Лаврова о «секретной директиве» по Сирии // РБК, 21.08.2018]</ref>. <!-- Начало работы конституционного комитета --> Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙы һәм 3 398 852 бала була. Күпселек ҡасаҡтар Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (яҡынса 952 мең), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (яҡынса 252 мең) дәүләттәрендә урынлашҡан. 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән бик аҙыраҡ зыян күргән 412 ауылда яҡынса 1,5 миллион урынлыҡ ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған<ref name="автоссылка1">[http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews Информационный бюллетень Центра по примирению враждующих сторон и контролю за перемещением беженцев (26 декабря 2018 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423180710/http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews |date=2021-04-23 }}</ref>. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70 % емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра<ref name="автоссылка2">[https://www.rbc.ru/politics/20/07/2018/5b51fbb69a79470f0f21c0cb Минобороны раскрыло содержание разговора Путина с Трампом о Сирии // РБК, 20.07.2018]</ref><ref name="автоссылка5">[https://www.rbc.ru/politics/20/08/2018/5b7aa2849a7947dc5f4395b8 Власть инвестиций: почему Россия добивается возвращения беженцев в Сирию // РБК, 20.08.2018]</ref>. Халыҡ-ара ойошмалар ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан бар яҡтарҙы ла, шул иҫәптән Сүриә хөкүмәте, ИГИЛ, оппозиция баш күтәреүселәр төркөмдәрен, Рәсәйҙе<ref name="The Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|title=Russia accused of war crimes in Syria at UN security council session|newspaper=The Guardian|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401192517/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}</ref>, Төркиәне<ref name=amnesty1>{{cite web |title=Damning evidence of war crimes by Turkish forces and allies in Syria |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/syria-damning-evidence-of-war-crimes-and-other-violations-by-turkish-forces-and-their-allies/ |website=Amnesty International |date=18 October 2019}}</ref> һәм АҠШ етәкләгән коалицияны кеше хоҡуҡтарын етди боҙған һәм<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |title=US-led strikes on Raqqa may amount to war crimes, Amnesty says |first1=Angela |last1=Dewan |first2=Hillary |last2=McGann |date=5 June 2018 |publisher=CNN |access-date=5 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605205903/https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |archive-date=5 June 2018 |url-status=live}}</ref>күп кеше үлтергән өсөн ғәйепләй<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |title=As Atrocities Mount in Syria, Justice Seems Out of Reach |first1=Anne Barnard, Ben |last1=Hubbard |first2=Ian |last2=Fisher |date=15 April 2017 |work=The New York Times |access-date=18 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517192038/https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |archive-date=17 May 2017 |url-status=live}}</ref>. == Конфликттың тәүшарты == Илдәге оҙаҡҡа һуҙылған һәм ҡан ҡойошло граждандар һуғышына сәйәси, иҡтисади, социаль, дини һәм башҡа факторҙарҙың тап килеүе булышлыҡ итә. 1963 йылдан алып 2011 йылға тиклем илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән, һәм биш кешенән торған йәмәғәт йыйылыштары тыйылған. Хәүефһеҙлек көстәре тотҡарлау һәм ҡулға алыу буйынса киң вәкәләттәргә эйә булған. 2000 йылғы Дамаск яҙынан һуң демократик үҙгәрештәр көтөлөүенә ҡарамаҫтан, Бәшәр әл-Асад, киң хәбәр ителеүенсә, бер ниндәй яҡшыртылыуҙарҙы ла тормошҡа ашыра алмай. 2011 йылғы ихтилал башланыр алдынан баҫылып сыҡҡан Хьюман Райтс Вотчтың отчётында билдәләнеүенсә, ул власҡа килгән мәлдән алып кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлде ярайһы уҡ яҡшырта алмаған. Социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек Хафез әл-Асад үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарында ирекле баҙар сәйәсәтен башлағандан һуң ярайһы уҡ арта һәм Бәшәр әл-Асад власҡа килгәндән һуң көсәйә. Хеҙмәт күрһәтеү секторына баҫым яһау тормошҡа ашырылған сәйәсәт ил халҡының әҙселегенә, нигеҙҙә хөкүмәт менән бәйләнеше булған кешеләргә һәм Дамаск һәм Алеппо сөнни сауҙагәрҙәре синыфы ағзаларына ғына файҙа килтерҙе. 2010 йылда Сүриәнең эске тулайым продукты Сахаранан көньяҡҡараҡ урынлашҡан Африка илдәре менән генә (Нигерия һәм унан түбәнерәк) сағыштырырлыҡ, һәм йыллыҡ үҫеш темпы 3,39 % Ливан кеүек башҡа үҫешеүсе күршеләренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк — йән башына ни бары 2834 доллар тәшкил итте. Шулай уҡ илдә бигерәк тә йәштәр араһында эшһеҙлектең юғары кимәле күҙәтелде. Һуғыш башында хөкүмәт менән ризаһыҙлыҡ Сүриәнең Дараа һәм Хомс кеүек ярлы ҡалалар, шулай уҡ ярлыраҡ райондарында, башлыса консерватив сөнниҙәр араһында, бик көслө була. 2006/2007 йылдарҙа Сүриәнең ауыл хужалығы, артабан өс йыл дауамында һаҡланған, иҫ киткес ҡоролоҡҡа дусар булды{{ref+|В некоторых источниках говорится, что засуха сохранялась до 2011 года|group="К"}}, уның йоғонтоһо Сүриә властарының ауыл хужалығы производствоһы үҫешен стимуллаштырыу буйынса күп йыллыҡ сәйәсәтен көсәйтте, был һыу ресурстарының кәмеүенә һәм ерҙәрҙең бушауына килтерҙе. Тәүге йылда уҡ ҡоролоҡтан төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙәге, бөтә илде иген менән тәьмин итеүсе, Сүриә ауыл хужалығы производствоһының өстән ике өлөшөн тәьмин иткән ауыл хужалығы предприятиелары бөлгөнлөккә төштө. Сүриәнең ауыл хужалығының эске тулайым продукцияһы 25%-тан (2003) 17 %-ҡа тиклем (2008) кәмене. 2008 йылда хөкүмәткә 1990 йылдар уртаһынан алып тәүге тапҡыр сит илдәрҙән бойҙайҙы күпләп һатып алырға тура килде. Бер йылда бойҙайға, дөгөгә һәм мал аҙығына хаҡтар ике тапҡырҙан ашыуға артҡан. Ваҡ һәм урта хәлле игенселәрҙең, малсыларҙың етештереү күләме нулгә тиклем кәмегән. 2010 йылдың февраленә ҡоролоҡ һәм мал аҙығына хаҡтарҙың артыуы менән бәйле, бөтә малдар тиерлек юҡҡа сығарылды<ref name="drought" />. 2000 йылда атаһын президент вазифаһында алмаштырған Бәшәр Асад иҡтисадты либералләштереү буйынса башҡа саралар иҫәбендә фермерҙарға яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек һатып алыуға субсидияларҙы ҡыҫҡартты. Көндәр ҡоро тороуға ҡарамаҫтан, ҡарар кире ҡағылмағанлыҡтан, был ауыл хужалығындағы хәлде тағы ла киҫкенләштерҙе<ref name="drought"/><ref name="pnas">[http://www.pnas.org/content/112/11/3241 Colin P. Kelley, Shahrzad Mohtadi, Mark A. Cane, Richard Seager, Yochanan Kushnir. Climate change in the Fertile Crescent and implications of the recent Syrian drought // Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, vol. 112 no. 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830231854/http://www.pnas.org/content/112/11/3241 |date=2018-08-30 }}</ref>. 2009 йылда әле Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярымай халыҡара хәрәкәте, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә 800 мең самаһы кеше йәшәүен тәьмин итерлек аҡсаһын (средство) юғалтҡан, ә 2010 йылда, БМО баһалауы буйынса, миллионға яҡын кеше аслыҡ сигенә еткән, тип хәбәр иткәйне<ref name="finam"/>. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ҡоролоҡҡа ҡаршы тора алмаған ауыл райондарынан күмәк халыҡ Дамаск, Алеппо, Дейр-эз-Зор һәм башҡа ҡалаларға ағылды<ref name="finam">[https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 Сирию истощает не только война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163950/https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 |date=2021-04-14 }}</ref>. Үҙҙәренең йәшәү урындарын ҡоролоҡ арҡаһында ҡалдырып китергә мәжбүр булған Сүриә халҡының иҫәбе 1,5 миллион менән баһалана. Уларҙың күпселеге демографик үҫеш (∼2,5 %) һәм Ираҡ ҡасаҡтарының ағылыуы (2003—2007 йылдар осоронда 1,2-1,5 миллион) менән бәйле көсөргәнешлек кисергән ҡала ситтәренә күсенде. 2010 йылға ил эсендә күскән кешеләр һәм Ираҡ ҡасаҡтары Сүриә ҡала халҡының 20 % самаһын тәшкил итә. Әгәр 2002 йылда Сүриәлә ҡала халҡы 8,9 миллион тәшкил итһә, 2010 йыл аҙағына ул 13,8 миллионға тиклем, йәғни бер ярым тапҡырҙан ашыуға артҡан<ref name="drought" />. Башҡа сығанаҡтар аңлатыуынса, ҡала халҡы иҫәбенең артыуы ниндәйҙер кимәлдә Сүриә эсендә тоҡанған низағҡа булышлыҡ иткән<ref name="finam"/>. Сүриә ҡалаларында законһыҙ биләмәләр, өйкөм, инфраструктураһы үҫешмәгән, эшһеҙлек һәм енәйәтселектең юғары кимәле менән, властар тарафынан яҙмыш ҡосағына ташланған халыҡ протест кәйефен тыуҙырған ояға әүерелде. Шулай итеп, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында башланған эске миграция халыҡ ризаһыҙлығының артыуына булышлыҡ иткән тағы бер нисә фактор — эшһеҙлек, коррупция һәм социаль тигеҙһеҙлек, уйланылмаған иҡтисади сәйәсәт һәм булған ресурстарҙы ҡулланыу эҙемтәләре менән бергә, шулай уҡ Асадтың ғәҙәттән тыш хәлдәргә аҡрын һәм һөҙөмтәһеҙ реакцияһы йоғонтоһон тағы ла көсәйтте<ref name="drought" />. Байтаҡ сығанаҡтарҙа әйтелеүенсә, «ғәрәп яҙының» (Мысырҙа һәм Туниста идара итеү режимдарының ҡолатылыуы) сәйәси партияларҙың тотороҡһоҙлоғо үҙенең революцион йоғонтоһо арҡаһында халыҡтың ризаһыҙлығы һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы проблемалар власть һәм хәрби структураларҙа, 1963 йылдан һаҡланып ҡалған ғәҙәттән тыш хәл режимы, репрессиялар һәм махсус хеҙмәттәрҙең көсһөҙлөгө, һүҙ иреклегенең һәм башҡа шәхси азатлыҡтарҙың булмауы, барса тулы властың ил президенты һәм Ғәрәп социалистик яңырыу партияһының (БААС) юғары етәкселеге ҡулында тупланыуы, иҡтисади һәм сәйәси коррупция, дини ҡаршылыҡтар, курд проблемаһы һәм башҡалар халыҡтың ризаһыҙлығы (халыҡтың 12 % тирәһе) һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы кеүек проблемалар тыуҙырҙы<ref name="Top10">{{cite web|url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|title=Top ten reasons for the uprising in Syria|author=Primoz Manfreda|date=|work=|publisher=middleeast.about.com|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HSKlFFsg?url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|archivedate=2013-06-18}}</ref><ref name="Демченко">{{cite web|url=http://www.perspektivy.info/oykumena/vostok/sirija_dva_goda_v_tupike_2013-06-03.htm|title=Сирия: два года в тупике|author=Александр Демченко|date=2013-06-03|work=|publisher=perspektivy.info|accessdate=2013-06-17|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref name="Мовсесян">''Мовсесян В. А.'' Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.</ref>. 2000 йылда власҡа килгәс, Бәшәр Асад либераль реформалар башлай. Илдә асыҡ ижтимағи-сәйәси дискуссиялар (форумдар) башланды, уларҙа Сүриә интеллигенцияһының йөҙҙәрсә вәкиле ҡатнашты, күләмле сәйәси амнистия иғлан ителде, «Мосолман туғандар» йәнләнде. Уларҙың эшмәкәрлеге 1982 йылдан алып тыйылды (Сүриә етәкселеге «Мосолман ҡәрҙәштәре» вәкилдәре һәм башҡа оппозиция сигендәге төркөмдәр менән бәйләнештәр булдырҙы). Әммә «Дамаск (Сүриә) яҙы» тип аталған осор тиҙ тамамланды, быға Сүриә етәкселегенең күпселек ағзаларының Бәшәр Асад уларҙы атаһынан, Хафез Асадтан, «мираҫлаштырып алған» позицияһы булышлыҡ итте. Бойондороҡһоҙ киң мәғлүмәт сараларында президент Хафез Асад идара иткән осорҙо ҡаты тәнҡитләй башлағас, Бәшәр Асад Сүриәнең эҙмә-эҙлекле демократлаштырыу һәм реформалар юлы буйлап барасағын, әммә күмәк халыҡ фекерен белдермәгән айырым кешеләрҙең талаптарын үтәмәйәсәген белдерҙе<ref name="Мовсесян" /><ref name="гл2" />. Шуның менән бергә Сүриәләге социаль-иҡтисади хәл Мысыр һәм Тунис менән сағыштырғанда яҡшы яҡҡа айырылып торҙо. 2010 йылға Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Сүриәлә йән башына эске тулайым продукт 4800 доллар тәшкил итте, эске тулайым продукт үҫеше — 2,3 %, эшһеҙлек кимәле — өлкәндәр араһында 20 % (йәғни Испаниялағы кеүек үк) һәм йәштәр араһында 30 % (Туниста йәштәрҙең 50 % эшһеҙ ине). Сүриә йәмғиәтенә юғары белем кимәле (15 йәштән өлкән грамоталы кешеләрҙең өлөшө ир-егеттәрҙә 86 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 73,6 % етә) хас, ғүмер оҙонлоғо 70 йәшкә етә<ref name="Мовсесян" />. Бер нисә сығанаҡта граждандар һуғышының тышҡы факторҙары сифатында Европа баҙарын тәьмин итеү өсөн Сүриә биләмәһе аша үткәргес торба һалыу мөмкинлеге өсөн тәбиғи газ менән тәьмин итеүселәр араһында көрәште атайҙар. Төп ҡыҙыҡһыныусан яҡ булып Катар тора, ул ошо төбәк аша газ экспортын яйға һалырға тырыша. Конфликтта үҙҙәренең газын тотороҡло экспортлау менән ҡыҙыҡһынған Иран, Европа һатыу баҙарының өлөшөн һаҡлап ҡалырға теләүсе Рәсәй һәм, дөйөм алғанда, Европаға оҙатыуҙарҙы диверсификациялауҙы хуплаусы, сит ил компаниялары ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://www.armedforcesjournal.com/pipeline-politics-in-syria/|title=Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria|publisher=www.armedforcesjournal.com|accessdate=2016-02-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|title=Трубопроводные интриги вокруг Сирии|author=Dmitriy|publisher=geo-politica.info|accessdate=2016-02-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|archivedate=2016-03-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html |date=2016-03-10 }}</ref>. The Wall Street Journal журналы корреспонденттары Нур Малас һәм Кэрол Ли тикшеренеүҙәре — Америка Ҡушма Штаттары президенты Барак Обама хакимиәте Сүриә власы вәкилдәре араһында хәрби түңкәрелеш яһарға һәм президент Бәшәрҙе ил етәкселегенән ситләтеүгә булышлыҡ итергә әҙер кешеләрҙе эҙләү маҡсатында йәшерен консультациялар улар араһында тикшереү алып барған хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Фәҡәт 2012 йылдың йәйенә, Америка хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған стратегияһы тормошҡа ашмағас ҡына, Америка Ҡушма Штаттары баш күтәреүселәргә ярҙамға күсә<ref>{{cite web |author = Пильщиков, Иван |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2553496 |title = WSJ: США безуспешно пытались осуществить в Сирии военный переворот |publisher = [[ТАСС]] |date = 2015-12-24 |accessdate = 2019-10-14 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.kommersant.ru/doc/2884283 |title = WSJ: США годами пытались осуществить в Сирии военный переворот |publisher = [[Коммерсантъ]] |date = 2015-12-24 |accessdate = 2019-10-14 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://txt.newsru.co.il/press/24dec2015/syria_wsj_101.html |title = Wall Street Journal: США поддерживают тайные контакты с режимом Асада, который пытались свергнуть |publisher = [[NEWSru.co.il]] |date = 2015-12-24 |accessdate = 2019-10-14 }}</ref>. == Тарихи сығанаҡтар == {{Сражения и операции Гражданской войны в Сирии}} {{главная|Хронология гражданской войны в Сирии}} === Граждандар протесының башы === {{См. также|Гражданские протесты в Сирии (2011)|Осада Хомса}} Сүриәлә 2011 йылдың март уртаһында ойошторолған тәүге күмәк протест акциялары тәүҙә киңерәк төбәк хәрәкәте — "ғәрәп яҙы"ның бер өлөшө генә ине. Ул ваҡытҡа оҡшаш сығыштар [[Бахрейн]]да, [[Мысыр]]ҙа, [[Йемен]]дә, [[Ливия]]ла һәм [[Тунис]]та үткән<ref name="гл2" /><ref>{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/demonstrations_erupt_across_syria_as_unrest_sweeps_on_1_1532879|work=The Scotsman|date=2011-03-18|accessdate=2011-11-12|title=Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on}}</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2689101&tid=95994 Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины] // [[Вести.ру]], 20 ноября 2015</ref>. Сыуалыштар башланырҙан бер ай элек Facebook селтәрендә "Асыу көнө"нә — Дамаскиҙа һәм Алеппола ил президенты Бәшәр Асадҡа ҡаршы күмәк демонстрациялар ойошторорға саҡырыусы «Сүриә революцияһы-2011» тигән яңы төркөм барлыҡҡа килде. 15 мартта бер нисә йөҙ кеше социаль селтәрҙәргә шылтыратып, Дамаскиҙағы урамдарға сыҡты. Һынау тотоусылар 1963 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыуҙы, шәхси, сәйәси һәм иҡтисади азатлыҡты тергеҙеүҙе, коррупцияны бөтөрөүҙе талап итте<ref name="гл2" />. Икенсе көндө тағы бер демонстрация үтте, унда ҡатнашыусылар сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе талап итте<ref name=autogenerated10>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html В Сирии прошли антиправительственные демонстрации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053522/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 15 марта 2011</ref><ref name=autogenerated9>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html Полиция в Сирии применила дубинки против демонстрантов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053619/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 16 марта 2011</ref>. [[Файл:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|left|300px|Сүриә халҡының этноконфессиональ составы]] Өс көндән Даръала (Иордания сигендәге ҡала) ихтилал башлана. Полиция башбаштаҡлығына ҡаршы протест акцияһы бәрелешеү һәм ҡан ҡойоу менән тамамланды — өс кеше урында һәләк булды һәм тағы берәүһе йәрәхәттәрҙән вафат булды. Мәрхүмдәрҙе ерләү яңы тәртипһеҙлектәргә килтерҙе. Артабанғы көндәрҙә дәғүәселәр идара итеүсе Баас партияһы офисын, Суд һарайын, полиция участкаларын яндырҙы, Хафез Асад һәйкәлен мәсхәрәләгән<ref name="Демченко" />. Баш ҡаланың бер өлөшө протест белдереүселәр контроленә күсте, ә унда урынлашҡан мәсет ялан госпитале итеп үҙгәртелде. Унда йәрәхәтләнеүселәр һәм күҙ йәше ағыусы газ ҡулланыу һөҙөмтәһендә зыян күргән демонстранттар килтерелде<ref>[http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ В сирийском городе Даръа третьи сутки продолжаются народные волнения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305212030/http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ |date=2016-03-05 }}</ref>. Урындағы мәсет имамы тирәләй төркөмләшкән, Сүриәлә тыйылған «Мосолман туғандар» ойошмаһы ағзалары властарға ҡаршы көрәште ойоштороуҙы үҙ өҫтөнә алған. Сәйәси мобилизация ҡоралдарының береһе — ҡала мигранттарының йәштәр мөхитендә үҙен күрһәткән — иҡтисади яҡтан юлға һалынмаған, маргиналь иҡтисади һәм сәйәси хәлдәре менән ҡәнәғәт булмаған һәм был йәһәттән идара итеү режимын ғәйепләгән ғәрәп ҡәбиләләренән сыҡҡан йәш быуын факторы. Тоҡом үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хәмә, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған Быуын үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хама, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған<ref name="проз" />. Оппозиция сығыштары Сүриәнең башҡа ҡалаларында ла үтте. Туниста һәм Мысырҙа уңышлы революциялар менән илһамланған оппозицияның һынауҙары полиция менән бәрелешкән<ref name=autogenerated14>[http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ В Сирии 20 человек погибли в столкновениях демонстрантов с силами правопорядка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531222917/http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ |date=2011-05-31 }} / euronews</ref>, вандализм акттары, ут төртөү менән оҙатылған<ref name=autogenerated8>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html Демонстранты в сирийском Туфасе подожгли здание горкома правящей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053950/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 26 марта 2011</ref>. Тәүге ҡорбандар барлыҡҡа килә<ref name=autogenerated11>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html Дамаск подтвердил гибель 12 человек в Латакии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054032/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 27 марта 2011</ref>. Сүриә президенты протестанттарҙың талаптарын өлөшләтә хаҡлы тип таныны, һәләк булғандарҙың ғаилә ағзалары алдында ғәфү үтенде. 29 мартта хөкүмәт отставкаға китте<ref name=autogenerated6>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml Правительство Сирии ушло в отставку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116120804/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml |date=2014-01-16 }} // «РБК» от 29 марта 2011</ref>, Асад премьер-министрын алмаштырҙы һәм 20 апрелдә 48 йыл ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрҙө<ref name=autogenerated14 /><ref name=autogenerated5>[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html В Сирии отменён режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }} / «Новая Политика» от 20 апреля 2011</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, көс ҡулланыу дауам итә. 21 апрелдә Хомста билдәһеҙҙәр генерал Або эль-Теллави менән Ияда Харфушты һәм уларҙың ғаиләләрен үлтерә<ref name=autogenerated17>[http://www.mignews.com/news/disasters/world/210411_221154_58820.html Двух сирийских генералов с семьями порезали на куски]</ref>. Был енәйәттәр менән бергә ҡалала һәм уның тирә-яғында ҡораллы боевиктар тарафынан ҡылынған тотош һөжүмдәр, диверсиялар һәм үлтереүҙәр серияһы бара. Сүриә властары оппозицияға ҡаршы көс ҡулланып көрәшеү ысулдарын ҡулланыуға бәйле 9 майҙа Сүриәгә ҡаршы санкциялар индерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/05/10/sanc/ Евросоюз ввёл санкции против Сирии] // [[Lenta.ru]], 10 мая 2011</ref>. Ул арала хөкүмәт көстәре менән протестта ҡатнашыусылар араһында ҡораллы бәрелеш ҡорбандарының һаны даими арта бара: июндә Джиср-эш-Шугуре хәрби операция барышында 120-гә яҡын полиция хеҙмәткәре һәләк була. Уның артынан Хама ҡалаһында 142 кешенең ғүмере өҙөлдө<ref name=autogenerated18>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/2011731183142996341.html 'Scores dead' as Syrian tanks storm Hama] // «Al Jazeera», 31 Jul 2011</ref>. Башҡа ҡалаларҙа ла ҡорбандар булған. Протестар дауам иткәнлектән, Сүриә хөкүмәте сыуалыштарҙы баҫтырыу сараһы сифатында танкыларҙы һәм снайперҙарҙы йәйелдергән. Айырыуса хәүефле райондарҙа һыу һәм электр уты һүндерелгән, хәүефһеҙлек көстәре он һәм аҙыҡ-түлекте конфискациялаған<ref name="News.sky.com">{{cite news|url=https://news.sky.com/home/world-news/article/15985647|title=Video, Syria: Troops Storm Damascus Suburb And Arrest Hundreds Of People|work=Sky News|date=2011-05-05|accessdate=2011-05-08}}</ref><ref name=freshviolence>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html |title=Fresh Violence Hits Syrian Town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-05-03}}</ref>. Сүриә армияһы Даръа, Дума, Банияс, Хама, Хомс, Алеппо, Талкал, Идлиб, Растан, Джиср-эш-Шугур, Дейр-эз-Зор, Забадани, Латакия һәм башҡа ҡалаларҙы ҡамай<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html?ref=tw |title=Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold |work=Huffington Post |date=2012-01-16|accessdate=2012-01-20|first=Nausheen |last=Husain}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610|title=Helicopters open fire to disperse Syrian protesters|first=Khaled Yacoub|last=Oweis|date=2011-06-10|agency=Reuters|accessdate=2017-09-29|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610 |date=2015-09-24 }}</ref><ref name="Al Jazeera English">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/20115765059910917.html |title=Syrian Tanks Enter 'Protest Hub' Baniyas |work=Al Jazeera |accessdate=2011-05-08}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540 |title= Syrian army tanks 'moving towards Hama' |work=BBC News |date=2011-05-05|accessdate=2012-01-20}}</ref><ref name="http">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201151722757252901.html |title='Dozens killed' in Syrian border town|work=Al Jazeera|date=2011-05-17 |accessdate=2011-06-12}}</ref>. Сыуалыштарҙы баҫтырыу өсөн армияны ҡулланыу хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең буйһонмауына һәм дезертирлығына килтерә<ref name=defect>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html |title='Defected Syria security agent' speaks out |work=Al Jazeera |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}</ref><ref>{{cite news|first=Ricky |last=Kreitner |url=http://www.businessinsider.com/syrian-army-turned-helicopter-on-defecting-soldiers-2011-6 |title=Syrian Army Turned Helicopter Gunships On Defecting Soldiers |work=Business Insider |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |title=Al Jazeera airs call by defecting Syrian officer |agency=Reuters |date=2011-06-07 |accessdate=2011-06-21 |archivedate=2011-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |date=2011-06-14 }}</ref>. Властар, шулай ҙа, дезертирлыҡ факттарын таныуҙан баш тарта һәм «ҡораллы бандалар»ҙы тәртипһеҙлектәр ойотороуҙа ғәйепләй<ref name=crackdown>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201161064328691559.html |title=Syrian army starts crackdown in northern town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-06-12}}</ref>. 29 июлдә полковник Рияд Асад етәкселегендә бер нисә Сүриә офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә Ирекле Сүриә армияһын (ССА) төҙөү тураһында белдерелә. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт сығарыла<ref name="автоссылка6">{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=2011-07-29|accessdate=2011-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/69NZHSDi5?url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|archivedate=2012-07-23}}</ref>. 2011 йылдың йәйендә Сүриә оппозицияһы тәүге тапҡыр берләшергә маташты. 23 августа Истанбулда ''Сүриә милли күсмә советы'' ойошторолдо, ул һөргөндәге Сүриә хөкүмәте ролен уйнарға тейеш ине. Уның эшмәкәрлеге, шулай ҙа, төрлө оппозиция төркөмдәре лидерҙарының шәхси амбицияларына һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бәйле булып сыҡты. Июль аҙағында Бәшәр Асад хәлгә контролде тергеҙеү маҡсатында армия подразделениеларын бер нисә ҡалаға, шул иҫәптән Дейр-эз-Зорға индерергә бойороҡ бирҙе. Ғәскәрҙәр индереү һәм протеста ҡатнашыусыларға ҡаршы репрессиялар һөҙөмтәһендә ҡан ҡойоуға һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусыларҙың ҡораллы ҡаршылығы башланыуға килтерә. Сүриә армияһынан дезертирҙар ҡушылған Сүриә оппозицияһы отрядтары һәм ҡәбилә берләшмәләре илдең бөтә территорияһында хөкүмәт көстәренә ҡаршы ҡораллы кампания башлай. Йыл аҙағына баш күтәреүселәр Ирекле Сүриә армияһы байрағы аҫтында берләшә, һәм уларҙың хәрби хәрәкәттәре ойошҡан төҫ ала<ref>{{cite web|url=http://news.bigmir.net/world/610834-Fotogalereya-Vooryjeni-do-zybov-Fotosessiya-siriiskih-povstancev-dlya-mejdynarodnih-reporterov|title=Фотогалерея: Вооружены до зубов. Фотосессия сирийских повстанцев для международных репортёров|accessdate=2013-01-21}}</ref>. Урындарҙа властар ҡанһыҙлыҡҡа ҡан түгеп яуап бирә. Бөтә Сүриәлә Джиср-эш-Шугурға һөжүм башлау менән хөкүмәт подразделениеларының ҡанһыҙлығы тураһында хәбәрҙәр тарала башлаған. Башҡа ҡалаларҙы ла штурм менән алалар. Хомста һәм Идлибала тоталь таҙартыу һәм хәрби операциялар урынына властар «Мухабарата» һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд көсө менән нөктәле операциялар үткәреүгә курс алды<ref name=autogenerated20140125-3 />. Хәлдең киҫкенләшеүе Сүриәгә йыл һайын 6 миллиард долларға тиклем килем килтергән туристик секторҙың юҡҡа сығыуына килтерҙе<ref name=autogenerated20140125-3 />. <!-- Ноябрь 2011 года: * Монархии Персидского залива ввели против Сирии ряд санкций. Санкции включали прекращение операций с сирийским центробанком и замораживание государственных активов, приостановку авиасообщения с Сирией, а также запрет на въезд в страны — члены ЛАГ ряду сирийских чиновников. Кроме того, Лига ввела торговое [[эмбарго]] (до начала конфликта почти 60 % сирийского экспорта шло в арабские страны и 25 % импорта поступало оттуда)<ref name=autogenerated20140125-3 />. * [[Евросоюз]] ввёл дополнительные [[Экономические санкции|санкции]] против Сирии<ref>[https://lenta.ru/news/2011/11/28/syria/ ЕС ввёл против Сирии финансовые санкции] // LENTA.RU, 28 ноября 2011</ref>, поступления от продажи нефти составляют до трети доходов бюджета страны, именно этот источник ЕС перекрыл<ref name=autogenerated20140125-3 />.--> <!-- В конце 2011 года повстанцы временно установили контроль над рядом населённых пунктов провинции Идлиб.--> Израильская газета «[[Гаарец]]» в конце декабря сообщила со ссылкой на разведывательные источники, что за период с марта по декабрь 2011 года не менее 10 тыс. сирийских военнослужащих самовольно покинули свои части. Младшие офицеры и солдаты — как правило, [[сунниты]], составляющие большинство населения страны и костяк протестного движения, — бежали из правительственной армии целыми подразделениями, в то время как высшее армейское руководство и старшие офицеры продолжали сохранять верность президенту<ref>[https://lenta.ru/news/2011/12/21/farewell/ От Башара Асада сбежали 10 тысяч военнослужащих] // [[Лента. Ру]]</ref>. Декабрь аҙағында «Гаарец» Израиль гәзите разведка сығанаҡтарына һылтанып хәбәр итеүенсә, 2011 йылдың мартынан декабргә тиклемге осорҙа Сүриәнән кәмендә 10 мең хәрби хеҙмәткәр үҙ белдеге менән киткән. Кесе офицерҙар һәм һалдаттар, ҡағиҙә булараҡ, ил халҡының күбеһен һәм протест хәрәкәте арҡа үҙәген тәшкил иткән сөнниҙәр, хөкүмәт армияһынан тотош подразделениелар булып ҡаса, ә юғары армия етәкселеге һәм өлкән офицерҙар президентҡа тоғролоҡто һаҡлауын дауам иткән. 2011 йыл аҙағында, Ливияла Ливия лидеры Муаммар Каддафиҙың йыртҡыстарса үлтерелеүенә килтергән Фарсы ҡултығы дәүләттәренең интервенцияһы тамамланғас, Сүриәләге Асад дошмандарында Сүриә хөкүмәтенең оҙаҡламай емерелеүен һиҙемләү тойғоһо барлыҡҡа килгән. Әммә Иран һәм Рәсәй ярҙамы менән «домино» һөҙөмтәһе килеп сыҡмай<ref name="гл1">[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. Глава 1. Сирийское государство во второй половине XX — начале XXI веков]</ref>. === Көс ҡулланыуҙың икенсе тулҡыны === {{главная|Осада Хомса}} 2011 йылдың декабре Дамаскиҙа ҙур теракт менән билдәләнде<ref name=autogenerated28>[http://ria.ru/arab_sy/20111223/524559544.html Жертвами взрывов в Дамаске стали 44 человека] // РИА «Новости», 23 декабря 2011</ref>. 2011—2012 йылдар сигендә хөкүмәт көстәре оппозицияға ҡаршы танкылар һәм артиллерия ҡуллана башлай<ref name=autogenerated29>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html Танки обстреливают жилые кварталы сирийского Хомса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202023500/http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html |date=2012-02-02 }} // «Росбалт», 26 декабря 2012</ref>. Бәшәр Асадтың «һуңғы көндәрҙә ойошҡан заговор»ҙы тиҙ арала еңеү тураһындағы белдереүенә ҡарамаҫтан, хәрби хәрәкәттәр дауам иткән<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2012/01/11/narodnye-volneniya-v-stranakh-arabskogo-mira/prezident-sirii-vpervye-za-vse-vremya Президент Сирии впервые за всё время беспорядков выступил на митинге] // KM.RU</ref><ref name=autogenerated16>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/01/120106_rn_ban_ki_moon_voice_concern_syria.shtml Генсек ООН осудил взрыв в Дамаске, унёсший жизни 25 человек, BBC Russian]</ref>, боевые действия продолжились<ref name=autogenerated30>[https://lenta.ru/news/2012/02/07/homs/ Сирийские власти возобновили обстрелы Хомса] // LENTA.RU, 7 февраля 2012</ref><ref name=autogenerated19>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/02/10/blame/|title=Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-03-24|lang=ru}}</ref>. 2012 йылдың 10 ғинуарында «Джебхат ан-Нусра» исламсылар төркөмөн ойоштороу тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителде — «Аллаһ ҡанундарының үҙ еренә килеүе» һәм «мосолмандар өсөн суд көнө хәҙер Дамаскиҙа» тигән видеомөрәжәғәт таратылды. Был мәҡәләнән һуң бер нисә ай дауамында үлемселәрҙең һөжүме, мина ҡуйылған автомобилдәрҙең шартлауы, Идлиб, Дейр-эз-Зор, Алеппо һәм Дамаскиҙа хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр тураһында видеоматериалдар донъя күрә. Төркөмдөң төп маҡсаты — Сүриәлә исламдың ролен күтәреү һәм артабан «Хәлифәт әл-Шам» ислам дәүләтен төҙөү. Төркөм ойоштороуға «Джебхат ан-Нусра» етәксеһе Әбү Мөхәмәт әл-Джуляниҙың Сүриәнән Ираҡтағы Америка ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан кешеләр менән күп айлыҡ һөйләшеүҙәре булышлыҡ итә<ref name="консол" />. Шул уҡ ваҡытта Ирекле Сүриә армияһы (ССА) Дамаск провинцияһындағы Забадани ҡалаһы өҫтөнән контроль булдыра алды. 21 ғинуарҙа махсус тәғәйенләнештәге отрядтар даими ғәскәрҙәр менән көсөргәнешле бәрелештәрҙән һуң баш ҡала янындағы Дума ҡалаһын баҫып ала<ref name="alarabiya">[https://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed]</ref><ref name=douma>[https://lenta.ru/news/2012/01/22/douma/ Сирийские повстанцы захватили пригород Дамаска]</ref>. Әммә был уңыштар ҡыҫҡа ваҡытлы булды, һәм торама пункттар күпмелер ваҡыттан һуң хөкүмәт көстәре контроленә ҡайта, ә һәләк булыусылар һәм әсирҙәр араһында йышыраҡ осраҡта Ливиянан Афғанстанға тиклем төрлө дәүләттәр граждандары табылды. Март башында хөкүмәт ғәскәрҙәре, күп көнлөк артиллерия утын тотҡандан һуң, Хомс ҡалаһын, 13 мартта Идлибты штурм менән ала<ref name=autogenerated32>[https://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб] // Lenta.ru от 13 марта 2012</ref>. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең уңыштары Алепполағы именлек көстәре биналарын шартлатыу кеүек теракттар фонында үҫә барған<ref>[http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126105030/http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html |date=2021-01-26 }}</ref>. Хәрби хәрәкәттәр һәм теракттар тыныс халыҡтың һәләк булыуына килтергән. === Тыныс юл менән көйләргә тырышыу === {{главная|План Аннана по Сирии}} 2012 йылдың 12 апрелендә Сүриәлә килешеү иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта властар, ҡалаларҙа «ҡораллы төркөмдәр» яғынан теләһә ниндәй һөжүмгә ҡаршы торорға әҙер булған ғәскәрҙәр ҡалдырыуы хаҡында иғлан итте<ref name=autogenerated20130111-1>{{cite web|date=2012-04-11|url=https://lenta.ru/news/2012/04/11/attack/|title=Сирийская армия начала штурм двух городов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}</ref><ref name=autogenerated26>{{cite web|date=2012-04-12|url=https://lenta.ru/news/2012/04/12/still/|title=Наблюдатели объявили о начале перемирия в Сирии|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}</ref>. Килешеү башланғандан бирле өс көн үткәс, Сүриәгә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының беренсе күҙәтеүселәр төркөмө килде<ref name=autogenerated33>[https://rg.ru/2012/04/19/soglashenie-anons.html Сирия и ООН подписали соглашение о работе миссии наблюдателей] // «Российская газета», 19 апреля 2012</ref>. 8 майҙа Сүриә Халыҡ советына һайлауҙар үтә. Ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр улар күп партиялы нигеҙҙә үтте. Сүриә дәүләтенең «етәксе һәм йүнәлтеүсе көсө» статусынан мәхрүм ителгән Баас партияһы башҡа партиялар менән тиң хоҡуҡтағы һайлауҙарҙа ҡатнашты<ref name=autogenerated21>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html В Сирии завершились парламентские выборы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620041302/http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html |date=2012-06-20 }} // Росбалт</ref>. Победу одержал блок «Национальное единство», сформированный партией Баас<ref name=autogenerated22>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=795158 Госдеп США: выборы в Сирии смехотворны] // Вести</ref>. Баас партияһы ойошторған «Милли берҙәмлек» блогы еңеү яуланы. Татыулыҡ иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, бәрелештәр дауам итте. 19 майҙа Дейр-эз-Зор ҡалаһында теракт була, 25 майҙа — Хулала ҡан ҡойош; «Шабиха» хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәт боевиктары тарафынан язалау операцияһы барышында 108 кеше, шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, үлтерелә, 300-ҙән ашыу кеше яралана. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Хулалала күмәк кеше үлтергән өсөн Сүриә властарын бер тауыштан хөкөм итте<ref>[https://lenta.ru/news/2012/08/16/hula ООН назвала ответственных за резню в Хуле]</ref><ref name=Reuters529>{{Cite news |url= https://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |title= Most Houla victims killed in summary executions: U.N. |author= Nebehay, Stephanie |date= 2012-05-29 |agency= Reuters |accessdate= 2012-05-29 |archiveurl= https://www.webcitation.org/6838u6v39?url=http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |archivedate= 2012-05-30 |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530210559/http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |date=2012-05-30 }}</ref>. [[Совет Безопасности ООН]] единогласно осудил сирийские власти за массовые убийства в Хуле<ref name=autogenerated2>[http://www.un.org/News/Press/docs/2012/sc10658.doc.htm Security Council Press Statement on Attacks in Syria] // UN</ref>. 31 майҙа Сүриә ирекле армияһы вәкиле полковник Ҡассим Саадеддин Сүриә хөкүмәтенә ультиматум тәҡдим итте<ref name=autogenerated20>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/05/120530_syria_rebels_deadline.shtml Сирийские повстанцы выдвинули ультиматум Асаду] // «Русская служба BBC» от 31 мая 2012 года</ref>. Сүриә буйынса утты тулыһынса туҡтатыуҙы күҙ уңында тотҡан Кофи Аннандың тыныс юл менән көйләү планы юҡҡа сыға<ref name=autogenerated15>[http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ ООН: Сирія як ніколи близька до громадянської війни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606043628/http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ |date=2012-06-06 }} // Euronews, 31.05.2012</ref>. Яҡтарҙың ҡара-ҡаршы тороуына тышҡы көстәр йәлеп ителгән булып сыға. Сүриә Ирандан ҡорал ала һәм уның ҡораллы көстәре Сүриә хөкүмәте яғында конфликтта ҡатнаша тигән хәбәрҙәр менән бергә<ref name=autogenerated24>{{cite web|date=2012-05-16|url=https://lenta.ru/news/2012/05/16/syrianrebels/|title=Сирийские повстанцы начали получать иностранную помощь|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}</ref><ref name=autogenerated25>[https://lenta.ru/articles/2012/05/17/newturn/ Lenta.ru: Ближний Восток: Интернациональный долг]</ref>, Фарсы ҡултығының нефть монархиялары Сүриә баш күтәреүселәрен финанслай һәм ҡоралландыра башлауы тураһында мәғлүмәт тарала<ref name="alarabiya" /><ref name="guardian120528" />. МИД РФ признал факт поставок российского оружия сирийскому правительству, однако, ссылаясь на оборонительный характер поставляемых вооружений, настаивал на их законности<ref name="ria.ru">[http://ria.ru/arab_sy/20120514/648920563.html РФ поставляет оружие в Сирию на законных основаниях — замглавы МИД РФ] // РИА, 14/05/2012</ref>. == Конфликт барышы == {{Главная|Хронология гражданской войны в Сирии}} {{также|Конфликт в Сирийском Курдистане}} [[Файл:Syrnumbered.png|400px|right]] {|class="wikitable sortable" |- !scope="col"|Картала <br> һаны !scope="col"|Русса<br> атамаһы !scope="col"|Ғәрәпсә<br> атамаһы !scope="col"|Халҡы !scope="col"|Ҡала |- bgcolor="#eeeeee" |1.|| [[Дамаск]]|| align="center" | دمشق ||{{formatnum:4500000}} || [[Дамаск]] |- bgcolor="#eeeeee" |2.|| [[Дамаск (мухафаза)|Риф Дамаск]]|| align="center" | ریف دمشق||{{formatnum:2235000}}||[[Дамаск]] |- bgcolor="#eeeeee" |3.|| [[Эль-Кунейтра (мухафаза)|Эль-Кунейтра]]|| align="center" | القنيطرة||{{formatnum:69000}}||[[Эль-Кунейтра]] |- bgcolor="#eeeeee" |4.|| [[Даръа (мухафаза)|Даръа]]|| align="center" | درعا||{{formatnum:858000}}||[[Даръа]] |- bgcolor="#eeeeee" |5.|| [[Эс-Сувайда (мухафаза)|Эс-Сувайда]]|| align="center" | السويداء||{{formatnum:304000}}||[[Эс-Сувайда]] |- bgcolor="#eeeeee" |6.|| [[Хомс (мухафаза)|Хомс]]|| align="center" | حمص||{{formatnum:1561000}}||[[Хомс]] |- bgcolor="#eeeeee" |7.|| [[Тартус (мухафаза)|Тартус]]|| align="center" | طرطوس||{{formatnum:720000}}||[[Тартус]] |- bgcolor="#eeeeee" |8.|| [[Латакия (мухафаза)|Латакия]]|| align="center" | اللاذقية||{{formatnum:891000}}||[[Латакия]] |- bgcolor="#eeeeee" |9.|| [[Хама (мухафаза)|Хама]]|| align="center" | حماه||{{formatnum:1416000}}||[[Хама]] |- bgcolor="#eeeeee" |10.|| [[Идлиб (мухафаза)|Идлиб]]|| align="center" | ادلب||{{formatnum:1288000}}||[[Идлиб]] |- bgcolor="#eeeeee" |11.|| [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]]|| align="center" | حلب||{{formatnum:4120000}}||[[Халеб|Халеб (Алеппо)]] |- bgcolor="#eeeeee" |12.|| [[Эр-Ракка (мухафаза)|Эр-Ракка]]|| align="center" | الرقة||{{formatnum:811000}}||[[Эр-Ракка]] |- bgcolor="#eeeeee" |13.|| [[Дейр-эз-Зор (мухафаза)|Дейр-эз-Зор]]|| align="center" | دير الزور||{{formatnum:1040000}}||[[Дейр-эз-Зор]] |- bgcolor="#eeeeee" |14.|| [[Эль-Хасака (мухафаза)|Эль-Хасака]]|| align="center" | الحسكة||{{formatnum:1225926}}||[[Эль-Хасака]] |- bgcolor="#eeeeee" |} === 2012 === {{Also|Бои в Алеппо|Осада Хомса}} Июнь башында Сүриә баш күтәреүселәре хәрби советының рәсми вәкиле майор Сами әл-Курди оппозицияның хөкүмәт көстәре менән татыулыҡты дауам итеүҙән баш тартыуын иғлан иткәйне<ref name=autogenerated27>[http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html Повстанцы Сирии официально отказались от перемирия с властями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017083310/http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html |date=2012-10-17 }} // comments.ua, 5.06.2012</ref>. Хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм оппозиция араһында бәрелештәр Даръа һәм Идлиб провинцияларында йәйелә. Reuters агентлығы Латакия провинцияһындағы ауыр алыштар хаҡында хәбәр иткәйне. Сит ил агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, хөкүмәт көстәре Хомс һәм Дамаск ҡалаларының оппозиция контролдә тотҡан райондарына, шулай уҡ Кфар Зита ҡалаһына (Хама провинцияһы) ингән<ref name="svoboda05-06-12" />. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Әл-Күбейр ауылында тыныс халыҡты күпләп үлтереү айҡанлы ҡәтғи белдереү менән сығыш яһаны һәм «бындай ваҡиғалар Асад режимын законлылыҡтан мәхрүм итә», тип белдерҙе. Ул Кофи Аннаның тыныс планы үтәлмәүен таныны һәм Сүриәгә тулы масштаблы '''граждандар һуғышы''' янауы хаҡында иҫкәртте. Оппозиция раҫлауынса, һөжүмде "шабиха"ның хөкүмәт яҡлы хәрби формированиелары яһаған. Был ваҡытҡа Хоула ауылында 108 кешене үлтергән тигән шул уҡ «шабиха» формированиелары шик аҫтына ҡуйылыуына ике аҙна ла үтеп өлгөрмәй<ref name="svoboda120608">{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24608073.html|title=Сирия: «Хезболла» и Иран благодарят Россию|date=2012-06-08|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Сүриәгә тышҡы интервенцияға мандат бирмәйәсәк, тип белдерҙе<ref name="svoboda120608" />. БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу операциялары буйынса генераль секретары урынбаҫары, Сүриәлә БМО күҙәтеүселәренең миссияһы башлығы Эрве Ладсу Сүриәлә граждандар һуғышы барыуын таныны, өҫтәүенә хөкүмәт илдең ҡайһы бер ҡалаларын һәм тотош өлкәләрен күптән контролдә тотмай, ә оппозицияға ҡаршы хәрби авиация һәм һөжүм вертолёттары ҡулланыла<ref name=autogenerated3>[https://lenta.ru/articles/2012/06/14/newturn/ И.Яковина. Уровнем выше]</ref>. Ике яҡтан да көс ҡулланыу һәм ҡанһыҙлыҡ киң таралғас, Көнбайыш Бәшәр Асад режимын халыҡ-ара кимәлдә яҡлауҙы туҡтатыуҙы һәм уны илдең әлеге етәкселегенең кемгә булһа ла власты тапшырырға һәм ирекле эмиграцияға сығырға мәжбүр итеүҙе маҡсат итеп ҡуйып, Рәсәйгә баҫымды көсәйтте. Американың Дәүләт секретары Һиллари Клинтон, Сүриәгә ихтилалды баҫтырыу өсөн ҡорал ҡайтарта, шуның арҡаһында низағ ҡупты, тип Рәсәйҙе ғәйепләй<ref name="autogenerated3" />. Рәсәйгә баҫымдың көсәйеүе менән бер үк ваҡытта Көнбайыштың көсләп ҡыҫылыуға бара алыуына дәлилдәр барлыҡҡа килде — Франция Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советына Асадты тыныслыҡҡа мәжбүр итергә тәҡдим итте<ref name="autogenerated3" />. 2012 йылдың июнендә Женевала тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙең тәүге раунды башланып торған хәрби хәрәкәттәр фонында үтте, һәм ул бер ниндәй ҙә һиҙелерлек һөҙөмтәләр бирмәне. Тыныс һөйләшеүҙәрҙең емерелеүе ҡораллы конфликтты артабан көсәйтеүгә килтерҙе. «Сүриә ирекле армияһы» алған оҙайлы ял уға көстәрен туплау һәм үҫтереүҙән тыш, эре масштаблы хәрби операциялар өсөн кәрәк-яраҡтар һәм тәьмин итеү предметтарын туплау мөмкинлеген бирҙе. Һуғыш хәрәкәттәренең киңәйеүе хөкүмәтте 2012 йылдың июленән удар авиацияны файҙалана башларға мәжбүр итте<ref name="гл2" />. 22 июндә Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре Сүриә территориаль һыуҙары өҫтөндәге һауа киңлегендә RF-4E төрөк разведка самолётын бәреп төшөрҙө<ref name=autogenerated34>{{cite news|url=https://regnum.ru/news/polit/1544646.html|title=Сирия подтвердила, что сбила турецкий истребитель|publisher=[[ИА REGNUM]]|date=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506131002/https://regnum.ru/news/polit/1544646.html |date=2022-05-06 }}</ref>. Төркиә, Төньяҡ Атлантика килешеүенең 4-се статьяһына һылтанып, Сүриә хөкүмәт авиацияһы өсөн Сүрия өҫтөндә осоуҙар тыйылған зона урынлаштырыуҙы талап итте, ләкин был тәңгәлдә блок буйынса үҙенең союздаштарынан хуплауға өлгәшмәне. Төркиә, ошо инцидентҡа ССА-ға ғына түгел, шулай уҡ был осорҙа һуғышта һиҙелерлек роль уйнай башлаған төрлө исламсы отрядтарға ярҙамын арттырыуы менән яуап бирә<ref name="гл2" />. Шул уҡ ваҡытта 30 июндә Женевала Сүриә көрсөгөнә арналған халыҡ-ара конференция үтте («Женева-1»). Унда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының, Евросоюздың, шулай уҡ бер нисә яҡын көнсығыш дәүләттәренең (Төркиә, Ираҡ, Кувейт һәм Катар) биш даими ағзаһы вәкилдәре ҡатнашты. Сүриә вәкилдәрен саҡырманылар. Конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының махсус илсеһе Кофи Аннан конфликттың бөтә яҡтары вәкилдәре инә алырлыҡ күсмә совет ойошторорға тәҡдим итте<ref>{{cite news|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=835180&tid=95994|title=Мировые державы обсудят ситуацию в Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}</ref><ref>{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=835254&tid=95994|title=Сергей Лавров остался доволен декларацией по Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}</ref><ref>{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=837317&tid=95994|title=Женева: нежданное единодушие по сирийскому вопросу|publisher=Vesti.ru|date=2012-07-01}}</ref>. Оппозиция баҫып алған, хөкүмәт контроле аҫтында булмаған райондарҙан тыш, июлгә Сүриә биләмәһендә курдтар тупланып йәшәгән райондарҙа курдтар автономияһының ойошторолоуы асыҡтан-асыҡ күренә. Был райондарҙа хөкүмәт көстәре ҡыҫҡартылғандан һуң, курдтар территориларында үҙидара ойоштора. Шуның менән бергә хөкүмәт менән йәшерен килешеү буйынса курдтарға ҡаршы ҙур хәрби операциялар алып барылманы. Курдтар ҡораллы нейтралитет позицияһын биләй, Сүриә ирекле армияһының һәм башҡа баш күтәреүселәрҙең үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәгә инмәүен талап итә<ref name="гл2" /><ref>[https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=2016-03-03 }}. ''[[Al Jazeera]]'', 12 июлдә Эрбилдә (Ираҡ Курдистаны) Сүриә курдтарының алдынғы хәрби-сәйәси көстәре — «Демократик союз» партияһы һәм Курд милли советы араһында килешеүгә ҡул ҡуйылды, шуның менән ысынында Юғары курд советы (курд. ''Desteya Bilind a Kurd, DBK'') идаралыҡ иткән Сүриә Курдистанының суверенитеты иғлан ителә. 2 августа Демократик үҙгәрештәр өсөн милли координация комитеты Сүриә Курдистанында Асад режимын ҡолатыу һәм төбәктең курд хакимиәте (курдтар менән конфликтҡа инмәгән хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡалған Әл-Ҡамышлы һәм Әл-Хасаканан тыш) контроленә күсеүе тураһында иғлан ителә{{ref-en}}</ref>. Июль уртаһында Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәрен һәм 12 июлдә Тремсех ауылында (Хама провинцияһы) булған сираттағы күмәк, 200-ҙән ашыу кеше, һәләк булыуында "шабиха"ның хөкүмәт ҡарамағындағы хәрби формированиеларын ғәйепләне. Сүриә властары, ауылда террорсылар төркөмө ҡамалып, армия подразделениелары һөжүме барышында «күп һанлы экстремистар» үлтерелде, тип белдерҙе<ref name="dw130712">{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BE-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%B7%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0/a-16094792|title=Сирийская оппозиция сообщила о самой жестокой расправе за время конфликта|date=2012-07-13|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}</ref>. Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы «эске ҡораллы конфликт» тип баһаланы (быға тиклем Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән ҡораллы баш күтәреүселәр араһындағы бәрелеш тип ҡарай<ref name="dw140712">{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%85%D0%B5-%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/a-16098512|title=В Тремсехе жертвами расправы стали сирийские оппозиционеры|date=2012-07-15|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}</ref>). Был мәлгә ауыл ерендә, айырыуса Төркиә сиге янында, Идлиб провинцияһында, хөкүмәт контроленә буйһонмаған тотош райондар барлыҡҡа килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2012/07/11/likelibya/ На севере Сирии появился аналог Бенгази]</ref>. 15 июлдә Дамаскиҙа оҙайлы алыштар башланды. Баш күтәреүселәр ҡаланың бер нисә районын баҫып ала. Меңәрләгән кеше йорттарынан ҡасырға мәжбүр булған. Хөкүмәт ғәскәрҙәре 4 авгусҡа ғына баш ҡаланы контролдә тота алды<ref>[https://lenta.ru/news/2012/08/04/damascus/ Сирийская армия отбила у повстанцев Дамаск]</ref>. 18 июлдә, Дамаск өсөн һуғыштың ҡыҙған мәлендә, «Ирекле Сүриә армияһы» исламсылар («Лива әл-Ислам» төркөмө, уны Сүриә хөкүмәте ойошторған һәм Захран Аллуш етәкләгән) менән берлектә Дамаскиҙа милли именлек советының штаб-фатирында шартлау ойоштора, уның маҡсаты — Сүриә етәкселеген юҡ итеү. Һөҙөмтәлә Сүриәнең оборона министры генерал Дауд Раджиха һәм уның урынбаҫары генерал Әсеф Шәүҡәт (Бәшәр Асадтың кейәүе), көрсөккә ҡаршы комитет башлығы һәм элекке оборона министры Хәсән ат-Төркмәни һәм эске эштәр министры Мөхәммәт әш-Шаар һәләк булды<ref name="гл1" />. Сирия көс ведомстволарының башҡа юғары дәрәжәле хеҙмәткәрҙәре лә зыян күрҙе<ref>{{cite news|url=http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html|title=При взрыве в Дамаске погиб министр обороны Сирии|publisher=[[РБК]]|date=2012-07-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020929/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html |date=2012-07-20 }}</ref>. Артабан юғары етәкселеккә, хәрби хеҙмәткәрҙәргә, һуңынан хөкүмәт раҫлаған райондарҙа тыныс халыҡҡа ҡаршы ҙур диверсиялар һәм теракттар Сүриәлә көндәлек ысынбарлыҡҡа әүерелде<ref name="гл1" />. Һәләк булған Дауыт Раджихиҙы алмаштырған Сүриәнең яңы оборона министры итеп генерал Фәхед Джасем әл-Фредж тәғәйенләнде, ул Сүриә армияһының Генераль штабын етәкләне<ref>[https://lenta.ru/news/2012/07/18/newminister/ Убитому министру обороны Сирии нашли замену]</ref>. Һуңғараҡ билдәле булыуынса, Сүриә вице-президенты Фарух Шараа теракттан һуң вазифаһын ҡалдырған, оппозицияға ҡушылған һәм Иордания биләмәһенә ҡасып киткән<ref>[http://tass.ru/spravochnaya-informaciya/587779 Вице-президент Сирии Фарук Шараа. Справочная информация // ИТАР-ТАСС, 18 августа 2012 года]</ref>. Тағы ла бер юғары вазифа биләгән Сүриә эшмәкәре, бер нисә провинцияның элекке губернаторы һәм Сүриәнең Ираҡтағы илсеһе Наваф Фарес оппозиция яғына күскән. Ул президент Бәшәр Асадтың режимының химик ҡорал ҡулланырға әҙер булыуын белдерҙе, һәм раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, бындай ҡорал Хомста ҡулланылған да инде<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия: в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция // Би-би-си, 17 июля 2012 года]</ref>. Июлдә «Ирекле Сүриә армияһы» Алеппо провинцияһының төньяҡ райондарында оппозиция биләгән хөкүмәт көстәренең уңышһыҙ һөжүменән һуң контрһөжүмгә күсте. Сүриә ирекле армияһы отрядтары, Алеппоның үҙендә протест белдереүселәр менән эшен яраштырып, был эшлекле үҙәктең байтаҡ өлөшөн һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урын биләгән ҡаланы контролгә ала. Алеппоның христиан һәм курд райондары ла оппозиция контролендә була<ref name="гл2" /><ref>{{cite web|date=2012-07-23|url=https://lenta.ru/news/2012/07/23/haleb/|title=Сирийские повстанцы начали наступление на Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}</ref>. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Идлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә - В конце июля правительственные силы развернули крупномасштабное наступление на удерживаемые оппозицией районы Алеппо, задействовав авиацию, артиллерию и элитные части<ref name="гл2" />. В результате боёв серьёзно пострадал внесённый в список всемирного наследия [[Аль-Мадина (рынок)|крытый рынок]]<ref>[http://www.kyivpost.com/content/world/fighting-in-aleppo-starts-fire-in-medieval-souks-313673.html Fighting in Aleppo starts fire in medieval souks] // kyivpost.com</ref>. Июль аҙағында хөкүмәт көстәре, авиацияны, артиллерияны һәм элиталы частарҙы файҙаланып, оппозиция һаҡлап ҡалған Алеппо райондарына һөжүм йәйелдерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ябыҡ баҙар етди зыян күрә<ref name="гл2" />. Хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡаланың бер өлөшөн азат итеүгә һәм оппозицияның һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә, шунан һуң ҡала өсөн барған һуғыш оҙаҡ йылдарға һуҙылған позиция һуғышына әүерелә. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Иҙлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә - Ә 2013 йылдың ғинуар башында штурмлауҙа танкылар һәм артиллерия ҡулланған исламсылар тулыһынса баҫып ала. Һуңынан был бөтә Идлиб провинцияһы хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уның административ үҙәгенең юғалтыуына килтерә<ref name="гл2" />. Июль-август айҙарында Алеппо өсөн алыштарҙан һуң яҡтар араһындағы көстәрҙең яңы тигеҙләнеше конфликтты халыҡ-ара көйләргә маташыуҙарҙың яңынан башланыуына килтерә<ref name="гл2" />. Сүриә хөкүмәте башлыҡтарының уңыштары фонында 16 сентябрҙә Сүриә премьер-министры Ваил әл-Халҡи һуғыш аҙағына яҡынлашыуы хаҡында белдерҙе<ref name=autogenerated4>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=908506&tid=95994 Обстановка в Сирии: власти предрекают конец войне]</ref><ref name=autogenerated31>{{cite web|date=2012-04-07|url=https://lenta.ru/news/2012/04/07/100dead/|title=В годовщину создания партии Асада в Сирии убито 100 человек|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}</ref>. 27 сентябрҙә Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйратҡан Алеппоға яңы һөжүм башланыуы тураһында белдерә<ref>[https://radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 Сирийская оппозиция начинает масштабное наступление в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701052418/http://www.radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 |date=2014-07-01 }} // Радио «Маяк»</ref>, ләкин 9 октябрҙә Сүриә баш күтәреүселәре илдең иң ҙур ҡалалары — Дамаск менән Алеппоны тоташтырған төп шоссела урынлашҡан Мааррет-эн-Нууман ҡалаһын һуғыш менән ала. Был ҡала ҙур стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки тап уның аша Алеппоға өҫтәмә көстәр йүнәлтелгән<ref>{{cite web|date=2012-10-09|url=https://lenta.ru/news/2012/10/09/keycity/|title=Повстанцы перерезали сообщение между Дамаском и Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-10-17}}</ref>. Көҙ көнө «Джебхат ән-Нусра» отрядтары Алеппо районында аэропорттарҙы алырға маташа. Йыл аҙағына уларҙы бикләүгә өлгәшә, был төбәктәге хөкүмәт көстәре өсөн хәлде ҡатмарлаштыра<ref name="гл2" />. Декабрь башында Анталияла (Төркиә) «Ирекле Сүриә армияһы» конференцияһы үтте, унда 260 ялан командирынан тыш, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәре вәкилдәре ҡатнашты. Уларҙың баҫымы аҫтында тарҡау баш күтәреүселәр көстәрен берләштерергә тырышты. 15 декабрҙә бында Юғары хәрби совет (Юғары хәрби командование) ойошторола. 2012 йылдың июлендә Сүриә армияһының бригада генералы Сәлим Идрис Юғары хәрби совет штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Юғары хәрби совет ҙур ҡораллы отрядтарҙың хәрәкәтен көйләйәсәк һәм яугирҙарҙы әҙерләүҙе ойоштороуҙы, тәьмин итеүҙе һәм финанслауҙы үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип фаразлана. Алдағылары кеүек үк, был тырышлыҡ уңыш килтермәй<ref name="гл2">[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 2. Крах «системы Сайкса-Пико» и начало гражданской войны в Сирии]</ref>. Отрядтарҙың күбеһе, элекке кеүек үк, ҡорал һәм боеприпастар һатып алғанда үҙ ресурстарына ғына таянырға мәжбүр булды. Шуның менән Юғары хәрби советтың йоғонтоһо һәм власы байтаҡҡа ҡаҡшаны. === 2013 === Ғинуарҙа курд отрядтары (YPG) Сүриә Курдистанының нефтле райондарын тулы контролдә тотоу буйынса операция башлаған. Бер нисә көн барған һуғыштан һуң хөкүмәт ғәскәрҙәре Дамаскиҙан берәй ярҙам көтөп ала алмайынса сигенергә мәжбүр була<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&z=en&cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. Март башында Сүриәнең төньяҡ-көнсығышындағы нефть сығарыу индустрияһының хәҙер курд контроле аҫтында булыуы тураһында иғлан ителә<ref>Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 9 апрелдә «Ираҡ Әл-Ҡаидәһе» (Ираҡ Ислам дәүләте, ИГИ) лидеры Әбу Бакр әл-Бағдади «Ираҡ һәм әл-Шама Ислам дәүләте» (әл-Шам — Сүриәнең боронғо тарихи атамаһы), ИГИ һәм "Ан-Нусра Фронты"ның "Әл-Ҡаидә"гә Сүриә ислам террористик төркөмөнөң «Джебхат ан-Нусра» (Jabhat al-Nusrah li-Ahl al-Sham, «Фронт ан-Нусра») «изге һуғыш» (йыһат) алып барыу маҡсатында ҡушылыуы хаҡында иғлан итә. Ираҡ «әмире» Әл-Бағдади Ираҡта, Сүриәлә, ә һуңынан Ливанда «йыһат» менән етәкселек итергә ниәтләүе хаҡында белдерҙе. ИГИ үҙен «Ираҡ һәм Сүриәнең Ислам дәүләте» (икенсе версия буйынса, «… һәм Левант», «… вә әш-Шам») тип атай башланы<ref name="консол">[http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html Сводка по Сирии: консолидация исламистов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227000955/http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html |date=2017-12-27 }} // [[Межрегиональный общественный фонд содействия стратегической безопасности]], 11.04.2013</ref><ref>[http://ria.ru/world/20130730/953102991.html «Аль-Каида» взяла ответственность за серию крупных терактов в Ираке.] // [[РИА Новости]], 30.07.2013</ref>. Әммә был хәл ИГИЛ менән «Әл-Ҡаидә» (Айман аз-Завахири йөҙөндә) араһында ыҙғыш тыуҙырҙы, ИГИ вәкилдәрен Ираҡҡа ҡайтырға саҡырҙы. Һөҙөмтәлә "Әл-Ҡаидә"нең Сүриәләге «законлы вәкиле» тип «Ән-Нусра фронты» иғлан ителде<ref>Сергей Мануков [https://expert.ru/2013/11/11/al-kaidovskaya-vojna/ «Аль-Каидовская» война.] // [[Эксперт (журнал)|Журнал «Эксперт»]], 11.11.2013</ref>. Майҙан башлап курд отрядтары (YPG), конфликтта «өсөнсө көс» ролендә сығыш яһаусы Сүриә ирекле армияһы боевиктарына һәм исламсыларға ҡаршы әүҙем көрәшә. 24 июлгә Сүриә курдтары Дерик (Эль-Маликия), Серкание (Рас-эль-Айн), Дирбеси (Эд-Дарбасия) һәм Гирке-Леге (Эль-Мабада) ҡалаларын баҫып ала. 23 майҙа Сүриә оппозицияһы лидеры Муаз әл-Хәбиб Сүриә президенты Әшәр Асадҡа 20 көн эсендә власты вице-президент Фәрүҡ Шаранға йәки хөкүмәт башлығы Вәли әл-Халҡиға тапшырыуҙы талап итеп мөрәжәғәт итте. Уның талабы үтәлһә, Асадҡа, яҡынса 500 кешене алып, Сүриәнән китергә рөхсәт ителәсәк, тип өҫтәне ул<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|title=Оппозиция даёт Асаду три недели|accessdate=2013-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gquz2Lfb?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|archivedate=2013-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609123403/http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html |date=2013-06-09 }}</ref>. Был белдереү Сүриә хөкүмәте көстәренең уңыштары һәм АҠШ-тың баш күтәреүселәргә ярҙамды арттырыу тураһында белдереүҙәре нигеҙендә яңғыраны<ref>[http://www.itar-tass.com/c303/745512.html Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество] // ТАСС</ref>. Майҙа Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идрис баш күтәреүселәр отрядтарының тарҡалыуын һәм Юғары хәрби советтың уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тота алмауын таныны<ref>{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|title=Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса|last=Ферсович|first=Вадим|date=2013-06-18|publisher=[[Голос России]]|lang=ru|accessdate=2013-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224092031/http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/ |date=2013-12-24 }}</ref>. 18 майҙан 5 июнгә тиклем Ливан сигенән 15 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Кусейр ҡалаһын ҡораллы оппозиционерҙарҙан азат итеү буйынса даими Сүриә армияһы подразделениелары һәм «Хезболла» отрядтары ҡатнашлығында ғәскәри операция ойошторолдо. Операцияға 7 мең Сүриә һалдаты һәм 2 мең «Хезболла» боевигы йәлеп ителә. Алыштар һөҙөмтәһендә ҡала юҡҡа сыға. Сүриә, Иран һәм Ливан киң мәғлүмәт саралары фетнәселәр яғында 1000-гә яҡын кеше үлтерелгән, 200-ҙән ашыуы әсирлеккә алынған тип хәбәр итә<ref>{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|title=Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада|accessdate=2013-06-06|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608161304/http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html |date=2013-06-08 }}</ref>. <!-- Британская [[The Independent]] сообщила, что в конце сентября 2013 года представители командования ССА провели секретную встречу с представителем сирийского правительства. Переговоры базировались на следующих позициях: * переговоры ведутся напрямую и без внешних посредников; * стороны подтверждают готовность не наносить ущерб частной и государственной собственности; * стороны признают необходимость прекращения боевых действий с последующим переходом к политическому урегулированию конфликта и к работе над созданием политических структур демократического сирийского государства<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/01/159839.html|title=Сирийская оппозиция начала переговоры с правительством Асада|accessdate=2013-10-01}}</ref>.--> 29 сентябрҙә башлыса Дамаск янында хәрәкәт иткән 50 баш күтәреүселәр төркөмө «Джейш әл-Ислам» («Ислам армияһы») исемле яңы төркөмгә берләшеүе тураһында иғлан итә<ref name="fp1oct">{{Cite news|title = The Army of Islam Is Winning in Syria|url = https://foreignpolicy.com/2013/10/01/the-army-of-islam-is-winning-in-syria/|work = Foreign Policy Magazine|date = 2013-10-01|accessdate = 2015-05-08}}</ref>. 2013 йылдың ноябренә "Ислам армияһы"на 60 ҡораллы отряд инә<ref name="aawsat12Nov"><cite class="citation news" contenteditable="false">[http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 «Syria: Jaysh Al-Islam rejects Geneva II conference»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115173809/http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 |date=2013-11-15 }}. </cite></ref>. Ноябрь башында, «Джейш әл-Ислам» һәм иң радикаль йыһатсыларҙан — «Ән-Нусра фронты» һәм ИГИЛ-дан тыш, Оло Дамасктың исламсы баш күтәреүселәр төркөмдәре берләштерелгән оператив командование ойоштороу тураһында иғлан иткәйне. Һуңыраҡ Аджнад әл-Шам Ислам союзын төҙөү тураһында иғлан ителә<ref name=ceip4march>{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54750|title=The Ajnad al-Sham Islamic Union|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=2014-03-04|accessdate=2015-12-17}}</ref>. 14 ноябрҙә Сүриәнең иң ҙур «Демократик союз» партияһы (PYD) Сүриәнең курд райондарында Эл-Ҡамышлы ҡалаһында хакимиәт үҙәген булдырып, күсмә хөкүмәт төҙөргә ниәтләүҙәре хаҡында иғлан итте<ref>Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''[[Независимая газета]]'', 14.11.2013.</ref>. Декабрҙә «Wall Street Journal» гәзите Америка хакимиәтендәге сығанаҡтарға һылтанып, Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идристың Баб эл-Хауа тирәһендәге хәрби базаны Төркиә сигендә «Ислам фронты» боевиктары баҫып алғас, Сүриәнән ҡасып китеүе тураһында хәбәр итә. Был базала Сүриә Ирекле Армияһының штаб-фатиры, шулай уҡ ҡорал һәм боеприпастар һаҡланған келәттәр урынлашҡан булған<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/12/164853.html|title=Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар|date=2013-12-12|publisher=[[9 Канал Израиль]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}</ref>. Ҡораллы оппозиция лидерының ҡасыуы ул осорҙа «Ирекле Сүриә армияһы» боевик-исламсылар ҡыҫымы аҫтында еңелеүгә дусар булыуының иң асыҡ дәлиле булды<ref>{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|title=WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны|date=2013-12-12|publisher=[[Голос Америки]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}</ref>. === 2014 === 21 ғинуарҙа Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында административ үҙәге Эл-Ҡамышлы ҡалаһында урынлашҡан Джазира (Jazira Canton) үҙидара кантонын ойоштороу тураһында иғлан ителде<ref>http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 22 ғинуарҙа Монтрё ҡалаһында (Швейцария) берлектәге Рәсәй һәм Америка башланғысы буйынса Сүриә көйләүе буйынса яңы конференция үтте, унда бәхәс башланғандан алып тәүгә Сүриә хөкүмәте һәм оппозиция делегациялары бер өҫтәл артында осрашты. Ләкин конференция бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне<ref name="сирия">[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]</ref>. {{TODO}} === 2015 === Идлиб провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре Джиср-эш-Шугур үткәүеле аша Сүриәнең төп диңгеҙ портын — илдең төньяҡ баш ҡалаһын һәм ҙур иҡтисади үҙәген тоташтырған стратегик шоссе буйында урынлашҡан ауылдарҙы 2015 йылдың яҙына тиклем үҙ контроле аҫтында тотто. 28 мартта хөкүмәткә ҡаршы көстәр менән провинцияның баш ҡалаһы Идлиб ҡалаһы үҙ контроленә алынды. Май аҙағына Ән-Нусра фронты төркөмө провинцияның бөтә биләмәһен контролгә алды<ref>[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб]</ref>. Идлибты юғалтыу Алеппоны ауыр хәлгә ҡуйҙы һәм Латакиҙың төньяғына, Сәхл-әл-Габ үҙәненә, республика президенты Бәшәр Асад яҡлылар йәшәгән алавит һәм христиан ауылдарына юл асты<ref name="идлиб">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6777332 Турция пытается остановить наступление сирийской армии в Идлибе // ТАСС, 19.08.2019]</ref>. 20 майҙа Сүриә армияһы яугирҙары ИГ-ның һөжүм итеүсе отрядтары баҫымы аҫтында Дамаскиҙан 240 саҡрым алыҫлыҡтағы Пальмира ҡалаһын ташлап китә. Ғәскәрҙәр, Хомс һәм Дамаск шоссеһын тотоп, ҡала ситендә оборона позицияларын биләй<ref>{{Cite news|title = СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру|author = |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1983646|work = |date = }}</ref>. Пальмираны баҫып алғандан һуң, террорсылар хөкүмәт көстәренә ярҙам итеүсе 400-450-гә тиклем кешене үлтергән. Ислам дәүләте (ИГ) берләшмәләре июнь башында Дамаскиҙан Хомсҡа һәм Латакияға илткән төп юлда урынлашҡан Хассия ҡалаһына яҡынлаша һәм, хәбәр итеүҙәренсә, хөкүмәт ғәскәрҙәре өсөн потенциаль хәүеф тыуҙырып, ҡаланан көнбайышҡа ҡарай позицияларҙы ҡулға төшөрә. 25 июндә Сүриә территорияһында Ислам дәүләте (ИГ) отрядтары Айн-эль-Ғәрәпкә һәм Эль-Хасаҡа ҡалаһы районының хөкүмәт ғәскәрҙәре тотоп торған райондарына һөжүм итеп, ике мәртәбә һөжүм яһай. Әл-Хасаҡта уҙған ИГ операцияһы 60 мең тыныс йәшәүсе халыҡтың ҡасып китеүенә килтерә. 2015 йылдың июлендә, Америка Ҡушма Штаттары раҫлауынса, махсус тәғәйенләнеш бүлеге «Әбү-Саяф» ислам дәүләтенең «финанс директоры» өйөндә Төркиә чиновниктарының ИГ ағзалары менән туранан-тура бәйләнешен иҫбатлаған. 7 сентябрҙә ИГ боевиктары хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған һуңғы «Джазал» нефть ятҡылығын баҫып ала. 9 сентябрҙә Абу-Духур (Идлиб провинцияһы) авиабазаһы «Джейш әл-Фатх» төркөмө боевиктары ҡулына күсә. Авиабазаны яулап алғандан һуң Сүриә хәрбиҙәре провинциянан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.<ref>[http://rg.ru/2015/07/26/asad-site.html Асад рассказал о причинах неудач сирийской армии] // РГ, 26.07.2015</ref> 30 сентябрҙә Рәсәй Һауа-космос көстәре самолеттары Хмеймим авиабазаһынан, Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса, хөкүмәткә ҡаршы тороусы формированиелар тупланан урындарға бомба ташларға тотона.<br> Октябрь башында, Рәсәй авиацияһының боевиктар инфраструктураһына бер аҙналыҡ һөжүменән һуң, Сүриә армияһы райондарҙы һәм торлаҡ пункттарҙы төрлө ҡораллы төркөмдәрҙән азат итеү маҡсатында киң һөжүм башлай<ref>[http://www.kp.ru/daily/26443.4/3313764/ Вооружённые силы Сирийской Арабской республики начали широкомасштабное наступление] // КП</ref>. Ноябрь башында Сүриә армияһы, Эль-Тайба ҡалаһын азат итеп, Хама менән Идлиб араһындағы стратегик юлға контроль урынлаштырҙы<ref>[http://news.rambler.ru/head/31851920/ сирийская армия освободила город Эль-Тайба] // 5 ноября 2015</ref>. ; Алеппоға һөжүм итеү {{главная|Бои в Алеппо}} 15 октябрҙә Рәсәй авиацияһы ярҙамында Сүриә Ғәрәп Республикаһы Ҡораллы Көстәре һәм хөкүмәт яҡлы формированиелар Алеппоның стратегик әһәмиәтле ҡалаһына һөжүм итә башлай. 16-19 октябрҙә Сүриә армияһы яугирҙәре Алеппоға инеү урыны янындағы ҙур биләмәне үҙ контроле аҫтына ҡайтарҙы. Шул уҡ ваҡытта ИГ көстәре бер нисә стратегик йүнәлешкә контрһөжүм яһаны<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/27329945.html Войска Асада атаковали силы оппозиции, тем временем «Исламское государство» атаковало войска Асада] // РС/РСЕ, 28 окт 2015</ref>. 3 ноябрҙә Сүриә хөкүмәте Дамаск-Алеппо трассаһын контролдә тота, бер көндән трассала автомобиль хәрәкәте тергеҙелә. 17 ноябрҙә президент Путин Сүриәлә Рәсәй авиацияһы һөжүмен көсәйтеүҙе талап итте. Был хәл Федераль именлек хеҙмәте рәйесе Александр Бортниковтың Мысырҙағы Сирай ярымутрауы күгендә А321 Рәсәй лайнеры һәләкәтенә теракт сәбәпсе булыуы хаҡында хәбәр иткәндән һуң булды<ref name="вывод16">[http://tass.ru/spec/syria Из России с поддержкой. КАК РОССИЙСКИЕ ВОЕННЫЕ ПОМОГАЛИ БОРОТЬСЯ С ТЕРРОРИСТАМИ В СИРИИ // Спецпроект ТАСС]</ref>. 2015 йылдың 20 ноябренә операцияға йәлеп ителгән авиация төркөмөн 69 фронт һәм алыҫ авиацияһы самолёттары тәшкил итте<ref name="x2">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/480611|title=Российская авиагруппировка в Сирии увеличена в два раза|publisher=Интерфакс|date=2015-11-20}}</ref>. 24 ноябрҙә Сүриә-Төркиә сигендә Рәсәй Су-24 бомбардировщигын төрөк самолёты F-16 бәреп төшөрә. Бер пилот һәләк булған, икенсеһен Сүриә хәрбиҙәре ҡотҡарған. Ошо хәлдән һуң Рәсәй Федерацияһының Төркиә менән мөнәсәбәттәре 2016 йылдың 27 июнендә Реджеп Тайип Эрдоган Рәсәй алдында ғәфү үтенгәнгә тиклем туҡтатыла. === 2016 === 2016 йылдың башында Сүриәгә ярҙам итеү халыҡ-ара төркөмө рәйестәштәре — Рәсәй һәм АҠШ — «Ислам дәүләте», «Джебхат ан-Нусра» һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы террорсы ойошмалар тип таныған башҡа террористик ойошмаларҙан тыш, ҡораллы оппозиция төркөмдәре менән килешеү тураһында башланғыс менән сығыш яһай<ref name="гл2" />. 27 февралгә ҡарай төндә утты туҡтатыу режимы үҙ көсөнә инә<ref>[http://ria.ru/trend/truce_Syria_26022016/ Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016]</ref><ref>[http://ria.ru/infografika/20160226/1380699923.html Перемирие в Сирии: условия и координационный центр] // РИА Новости, 26 февраля 2016</ref>. Дошман яҡтарының ярашыуын Хмеймим авиабазаһындағы Рәсәй Координация үҙәге, Амманда (Иордания) Америка ярашыу үҙәге һәм Женевала эшсе төркөм тәьмин итә<ref name="сирия" />. Был килешеү дошман яҡтары араһында һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итергә тейеш ине. Ул шулай уҡ Сүриә армияһына үҙәк Сүриәлә «Ислам дәүләте» формированиеларына ҡаршы көрәшкә тупланырға мөмкинлек бирҙе. Бының өсөн ил үҙәгенең сүл райондарына һуғышҡа һәләтле Сүриә формированиеларының береһе — «Юлбарыҫтар», «Сүл ыласындары», диңгеҙ пехотаһы һәм башҡалар күсерелә. Унда улар Сүриә армияһының 18-се бронетанк дивизияһы частары ярсыҡтары һәм Ирандан ташланған «Фатимиюн» дивизияһынан яңы хазарейҙар отряды (ираҡ һәм үҙ теләктәре менән килгән афған шиғисыларынан Иранда формалашҡан) менән ҡушылған. Операцияға йәлеп ителгән көстәрҙең дөйөм иҫәбе 6 меңдән ашыу кеше була<ref name="гл2" />. 14 мартта президент Владимир Путин Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығара башларға бойороҡ бирҙе<ref>{{cite web|title=Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта|url=http://tass.ru/politika/2738218|date=2016-03-14|publisher=ИТАР-ТАСС}}</ref><ref name=autogenerated333>[http://ria.ru/syria_mission/20160314/1389738481.html Путин: Россия выполнила задачи в Сирии], РИА Новости (14 марта 2016)]</ref>; Шул уҡ ваҡытта Тартуста хәрби-диңгеҙ базаһы һәм «Хмеймим» авиация базаһының «элекке режимда эшләүен» дауам итеүе билдәләнде<ref>[http://tass.ru/politika/2738218 Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта] // ТАСС, 14 марта 2016</ref>. Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығарыу тураһында ҡарарҙы, Оборона министрлығы алдына ҡуйылған бурыстарҙың тулыһынса үтәлеүенән сығып, президент Путин Сүриә яғы менән килешеү буйынса ҡабул итә. Һөжүм итеү авиацияһының төп көстәрен Сүриәгә сығарыу менән бер үк ваҡытта Рәсәйҙең яңы Ми-28Н һәм Ка-52 вертолёттары күсерелә<ref name=lenta16>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/03/16/oyvey/|title=В Сирии заметили новейшие российские вертолеты Ми-28Н и Ка-52|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=17-3-2016}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/500588 Самолет Руслан доставит из Сирии три вертолета ВКС ]</ref>. [[Файл:Northern Syria - Rojava october 2016.png|400px|thumb|Сүриә Курдистаны, 2016]] 16 мартта Сүриәнең төньяҡ өлөшөн (Сүриә Курдистаны, йәки Рожава) контролдә тотҡан «Демократик союз» курд партияһы биләгән территорияла Төньяҡ Сүриә Федерацияһын булдырыу тураһында иғлан итте<ref>[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref>. 31 мартта Төркиә киң мәғлүмәт саралары, хәрби сығанаҡтарға һылтанып, әгәр улар ИГ-ға ҡаршы ойошторолған һөжүм барышында Сүриәнең төньяғында Американың Хәрби һауа көстәре ярҙамында үҙҙәренең милли именлеге фекеренсә, Азаз — Джераблус "ҡыҙыл һыҙат"ынан үтһә, Төркиә армияһы курд көстәренә ҡаршы ут асасағын хәбәр итте<ref>[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/kurdy/?sphrase_id=27039 Турции придётся свыкнуться с новой реальностью на своих южных рубежах // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 01.04.2016]</ref>. 6 мартта Пальмираны (хәҙерге ғәрәп исеме Тадмор) азат итеү буйынса операция башлана. Уны әҙерләүҙә Рәсәй хәрби советниктары әүҙем ҡатнаша. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәргә ҡеүәтле авиация һәм артиллерия ярҙамы ойошторола. Рәсәй төркөмөнөң өлөшләтә сығарыла башлауына ҡарамаҫтан, Пальмира тирәһендә Рәсәй махсус операциялар көстәре хәрби хеҙмәткәрҙәре эшләүен дауам итә, ә Сүриә ғәскәрҙәре позицияһында Рәсәй хәрби советниктары була. Рәсәй Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, ошо районда "Ислам дәүләте"нең 4 меңгә яҡын башкиҫәре (боевик) булып, ҡоралланыуында 25-тән кәм булмаған танк һәм БМП, 20-нән ашыу берәмек көбәкле һәм реактив артиллерия, 40-тан ашыу миномёт, 100-гә яҡын ПТРК, шулай уҡ 50-нән ашыу ауыр ҡоралдар тейәлгән внедорожник автомобилдәр булған<ref name="гл2" />. 23 мартҡа хөкүмәт ғәскәрҙәре Пальмираның үҙенә килеп, унан һуңғы тәүлектә өҫтөнлөк иткән бейеклектәргә контроль урынлаштырҙы. ИГ боевиктарының ҡалала һәм элекке авиабазала оборонаны һаҡлап ҡалыу ниәте уңышһыҙ булып сыға, һәм улар үлемгә хөкөм ителгән төркөмдәр ҡаплауы ярҙамында сигенә башлай. 27 мартта, ҡаланың айырым кварталдарын таҙартыу һәм ҡалған боевиктарҙы бөтөрөү әле ике көн дауам итһә лә, Пальмираны азат итеү тураһында иғлан ителә. Пальмираға Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса ҡаланы һәм тарихи мираҫ объекттарын минанан таҙартыуҙа ярҙам итеү өсөн РФ Ҡораллы Көстәренең Халыҡ-ара минаға ҡаршы үҙәгенең йыйылма отряды ебәрелә. Шунда уҡ эшләүсе белгестәрҙе яҡлау өсөн Рәсәй хәрбиҙәре һәм хәрби техникаһы урынлаштырыла<ref name="гл2" />. 29 мартта Сүриә оппозицияһының һөйләшеүҙәр буйынса (ВКП) юғары комитеты Сүриә властарын утты туҡтатыу режимын боҙоуҙа һәм президент Асадты отставкаға ебәреү тураһында мәсьәләне тикшерергә теләмәүҙә ғәйепләп, һөйләшеүҙәр процесында ҡатнашыуын туҡтатты. 5 апрелдә Алеппола боевиктар хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһында килешеүҙе боҙа һәм реактив ракета ҡулайламаларынан Шәйех-Мәҡсүд биҫтәһен ут аҫтына тота<ref>Как сообщает сирийское государственное агентство [[SANA]]</ref>, һөҙөмтәлә 10 кеше һәләк булған, тағы 50-нән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған. Боевиктар шулай уҡ Алеппо янында Су-22 САВВС самолетын бәрҙергән<ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/05/04/2016/570391899a794737c80dc312|title=Сирийские правозащитники сообщили о сбитом под Алеппо военном самолёте|publisher=РБК|accessdate=2016-04-05}}</ref>. Килешеү режимы тарҡала башланы — 22 апрелдә ВКП Бәшәр Асадҡа асыҡтан-асыҡ йыһат иғлан итте<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/3008035 Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо]</ref>. 28 апрелдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сүриә буйынса махсус вәкиле Стаффан де Мистура Рәсәй һәм Америка президенттарын Владимир Путинды һәм Барак Обаманы Сүриәлә «саҡ тере» утты туҡтатыу режимын һаҡлау буйынса саралар күрергә саҡырҙы<ref>[https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ Спецпосланник ООН в Сирии просит Путина и Обаму принять меры по сохранению перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201042928/https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ |date=2017-12-01 }} // Rambler News Service, 28.04.2016</ref>. 24 майҙа «Сүриә демократик көстәре» Ислам дәүләтенең «баш ҡалаһы» Раккаға һөжүм башланыуы хаҡында иғлан иттеләр. Унда курд үҙоборона отрядтары (YPG), Сүриә оппозиция төркөмдәре, шулай уҡ ассирия, әрмән һәм төркмән отрядтары инә. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Мәскәү «Сүриә демократик көстәре» тырышлыҡты тупларға әҙер. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Үҙәк командованиеһы башлығы генерал Джозеф Вотел 21 майҙа йәшерен рәүештә Сүриәнең төньяғында, «Демократик союз» ойошторған райондарҙа булғандан һуң өс көн үткәс башланды. Был визит Америка махсус тәғәйенләнештәге отряд ярҙамында курдтар тормошҡа ашырған Раккаға һөжүмдең башы булараҡ Америка хакимиәте тарафынан ойошорола<ref name="гонка" />. 30 майҙа Төркиәнең хөкүмәте, курд хәрәкәтен бөтөрөү өсөн ИГ-ға ярҙам күрһәткәндә, Америкаға Сүриәнең төньяғында ИГ-ға ҡаршы уртаҡ операция үткәрергә тәҡдим итте, тик унда курдтар ҡатнашмаҫҡа тейеш. Был тәҡдим бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне<ref name="гонка" />. 3 июнгә ҡарай төндә Сүриә ғәрәп армияһы Раккаға, шул уҡ исемдәге провинцияның төпкөлөнә бер нисә саҡрымға үтеп, һөжүм йәйелдерҙе<ref name="гонка">[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]</ref>. Июндә Төркиә һәм Рәсәй 2015 йылдың 24 ноябрендә Сүриә-Төркиә сигендә Төркиә Хәрби-һауа көстәре бәреп төшөргән Су-24 бомбардировщигы менән бәйле хәл арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеү буйынса аҙымдар эшләне. Төркиә Президенты Реджеп Тайип Эрдоган Владимир Путин ҡабул иткән ғәфү үтенеү һүҙҙәрен еткерҙе, унан һуң Рәсәй яғы хеҙмәттәшлекте боҙа башланы. Августа Рәсәй һәм Төркиәнең хәрби ведомстволары араһында 2017 йылдың ғинуарында Сүриәләге операция барышында авиация осоштарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм инциденттарға юл ҡуймау тураһында меморандумға ҡул ҡуйыу менән тамамланған әүҙем һөйләшеүҙәр башланды. Билдәле ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 2016 йылдың авгусына тыныс процесҡа «уртасыл» оппозиция көсө менән раҫланған 310 тораҡ пункт ҡушылған<ref>[http://ria.ru/syria/20160730/1473251571.html В Сирии число населённых пунктов, поддерживающих перемирие, выросло до 310] // РИА Новости, 30 июля 2016</ref>. Ҡорал тапшырғандан һуң ошо ҡалаларҙа йәшәүселәр Рәсәй Оборона министрлығының гуманитар конвойҙары алып килгән аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителә башлай<ref>[http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy/ Российский военный погиб в Сирии, защищая гуманитарный конвой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726012519/http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy |date=2016-07-26 }} // ИА «Оружие России», 20 июня 2016</ref>. 24 августа Төркиә Сүриә биләмәһендә Ирекле Сүриә армияһы менән берлектә 5 мең км² саҡрым биләмәне таҙартыу, Джераблус һәм Эль-Баб ҡалаларын террорсыларҙан азат итеү һәм был биләмәлә ҡасаҡтарҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙлек зонаһы булдырыу маҡсатында ИГ боевиктарына ҡаршы «Ефрат ҡалҡаны» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте. Бынан тыш, Төркиә Сүриәнең төньяғында Африн һәм Манбидж кантондарының берләшеүенә юл ҡуймау маҡсатын ҡуйған<ref name="ReferenceA">[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]</ref>. Декабрь уртаһында Төркиә ғәскәрҙәре Эль-Баб ҡалаһынан «Ислам дәүләте» боевиктарын бәреп төшөрөргә маташып ҡараны һәм тере көсөндә һәм техникаһында юғалтыуҙар кисерҙе, шуға күрә һөжүмде туҡтатырға һәм Рәсәйгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мәжбүр булды<ref name="ReferenceB">[https://www.kommersant.ru/doc/3214405?from=doc_vrez Дружественному огню не дают разгореться // Газета «Коммерсантъ», 10.02.2017]</ref>. 2017 йылдың мартында Төркиә етәкселеге Сүриәлә ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү хаҡында белдерҙе һәм үҙ ғәскәрҙәрен сығара башланы. Бынан тыш, Төркиә үҙенең союздаштарына Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге халыҡ-ара террорға ҡаршы коалиция буйынса Манбидж һәм Ракка ҡалаларын «Ислам дәүләте» боевиктарынан азат итеүҙә ҡатнашырға ниәтләнеүе хаҡында хәбәр итте. Әммә Сүриә демократик көстәренең нигеҙен тәшкил иткән курд ополчениеһы отрядтарын операцияға йәлеп итеү Анкарала киҫкен кире реакция тыуҙыра, һәм Төркиә, «террорсылар менән бер ҡасан да уртаҡ операциялар үткәрмәйәсәкмен», тип белдереп, үҙ ғәскәрҙәрен оҙатыуҙан баш тартты<ref name="ReferenceA"/>. 9 сентябрҙә Швейцарияла Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Лавров менән Американың дәүләт секретары Джон Керри Сүриә буйынса күп баҫҡыслы план тураһында килешеүгә өлгәште. Ул, атап әйткәндә, ете көнгә утты туҡтатыу режимын индереүҙе, оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең ыҙанлауҙы, ҡаршылыҡһыҙ гуманитар инеүҙе тәьмин итеү өсөн Кастелло юлы районында демилитаризацияланған зона булдырыуҙы үҙ эсенә алды. Утты туҡтатыу режимы 12 сентябрҙә көсөнә инде, ләкин күп һанлы ҡағиҙә боҙоуҙарға бәйле бер аҙнанан уҡ туҡтатыла. 17 сентябрҙә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Коалицияның Дейр-эз-Зорға авиаудары һөҙөмтәһендә 60-тан ашыу Сүриә хәрби хеҙмәткәре һәләк булды һәм 100-гә яҡын кеше яраланды. Был хәл менән ҡала ситендә Сүриә авиабазаһын ҡамауҙа тотҡан ИГ формированиелары шунда уҡ файҙаланған. 19 сентябрҙә Алеппоның эргә-тирәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм Сүриә Ҡыҙыл Ярымай йәмғиәтенең берлектәге гуманитар конвойына һөжүм яһала, һөҙөмтәлә кәм тигәндә 18 кеше һәләк була. АҠШ был хәл өсөн Рәсәйгә һәм Сүриә властарына яуаплылыҡ йөкмәтә<ref name="сирия" />. Америка менән Рәсәйҙең үҙ-ара ғәйепләүҙәре утты туҡтатыу тураһындағы килешеүҙә ҡаралған йөкләмәләрҙе үтәүгә лә бәйле булды. Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Америка Ҡушма Штаттары уртаса оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең таралып ултырыу процесын оҙаҡҡа һуҙа. Американың Дәүләт департаментында Рәсәйҙе сәйәси көйләүгә өлгәшеү өсөн Сүриә хөкүмәтенә кәрәкле баҫым яһамауҙа ғәйепләнеләр<ref name="сирия" />. 3 октябрҙә Американың Дәүләт департаменты Сүриәлә хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу режимын дауам итеү маҡсатында Рәсәй менән булдырылған ике яҡлы бәйләнеш каналдарында ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында белдерҙе һәм ошо илдә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙе туҡтатты. Шул уҡ ваҡытта операция ваҡытында ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау өсөн Америка хәрбиҙәренең РФ Оборона министрлығы менән бәйләнеш каналдарын файҙаланыуы дауам итәсәк, тип белдерелде<ref name="приос">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3674974 «У всех иссякло терпение»: Вашингтон разорвал контакты с Москвой по Сирии // ТАСС, 04.10.2016]</ref>. 19 сентябрҙә «Джебхат ан-Нусра» төркөмө Алеппоның көньяҡ-көнбайыш ситенә һөжүм ойоштора<ref>[https://lenta.ru/news/2016/09/19/ceasefire_over/ Сирийская армия заявила о прекращении перемирия] // Лента.ру, 19 сентября 2016</ref>. 22 сентябрҙә хөкүмәт армияһы оппозиция контроле аҫтында булған Алеппо райондарына һөжүм башлай. Декабрь уртаһында Алеппо тулыһынса хөкүмәт ҡораллы көстәре контроленә күсә. Сүриә хөкүмәте менән оппозиция араһында Рәсәй хәрбиҙәре аралашсылығы менән төҙөлгән килешеү шарттары буйынса, ҡорал һалыуҙан баш тартҡан боевиктарҙы Идлибҡа сығарғандар<ref name="идлиб" />. 14 ноябрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Американың һайланып ҡуйылған президенты Дональд Трамп менән һөйләшеүе барышында «беренсе һанлы дөйөм дошманға — халыҡ-ара терроризмға һәм экстремизмға ҡаршы көрәштә көстәрҙе берләштереү кәрәклеге тураһында» килешеүгә өлгәшелде һәм Сүриәлә көрсөктө бергәләп көйләү мәсьәләләре тикшерелде<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53255 Телефонный разговор с избранным президентом Соединённых Штатов Америки Дональдом Трампом]</ref>. 2016 йылдың аҙағында иғлан ителгәнсә, Рәсәй оборона министрлығы ике ай буйына Төркиә аралашсылығы аҫтында Сүриә хөкүмәте власы йоғонтоһо таралмаған (отрядтарҙың дөйөм һаны — 60 меңдән ашыу боевик) Сүриәнең үҙәк һәм төньяҡ өлөшө биләмәләренең ҙур өлөшөн контролдә тотҡан Сүриә оппозицияһы лидерҙары менән һөйләшеүҙәр алып барҙы. Ошо һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәте һәм ҡораллы оппозиция араһында 2016 йылдың 29 декабренән утты туҡтатыу режимын индереүҙе һәм Сүриә көйләүе буйынса тыныс һөйләшеүҙәргә күсеүҙе күҙ уңында тотҡан килешеүҙәргә өлгәшелде. Сүриәлә яңы тыныслыҡ килешеүе режимына ҡушылмаған оппозиция отрядтары «Ислам дәүләте» һәм «Джебхат ан-Нусры» радикалдарына тиңләштереләсәк. Утты туҡтатыу режимына контроллек итеү һәм тыныс көйләү буйынса йөкләмәне өс ил: Рәсәй, Иран һәм Төркиә үҙ өҫтөнә алды. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы мөрәжәғәт итте. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы президент Путинға Рәсәй көстәренең һәм сараларының бер өлөшөн Сүриәнән сығарыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте һәм быға ризалыҡ алды. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең «халыҡ-ара терроризмға ҡаршы көрәште дауам итеүе, Сүриә законлы хөкүмәтенә терроризмға ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеүе һәм, һис шикһеҙ, Тартуста һәм Хмеймим аэродромында Рәсәй ҡораллы көстәрен базалау пункттарын үҫтереү буйынса килешеүҙәрҙе үтәүе» билдәләнде<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3185321 Перемирительная сила. Россия и Турция приглашают сирийское правительство и вооруженную оппозицию к столу переговоров] // «Коммерсантъ», 29.12.2016</ref>. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Рәсәй авиатөркөмөнөң ҡыҫҡартылыуы Су-24М һәм, бәлки, Су-34 бомбардировщиктарының төп өлөшөн сығарып, артабан уларҙы Су-25СМ штурмовиктарына алмаштырыуҙы күҙ уңында тота ине. Авиатехника һаны, шул иҫәптән вертолёттар ҙа, ҡыҫҡартыу йомғаҡтары буйынса 30-35 берәмек самаһы тәшкил итергә тейеш ине. Төньяҡ Алеппола һәм Эль-Баб провинцияһында, артабан Хомс һәм Хама провинцияларында, һөжүм барышында хөкүмәт ойошмаларына ярҙам күрһәтеү кәрәклеге менән бәйле, Су-24М штурмлаусылары Сүриәгә күсерелә<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3189292 Россия прошла боевое сокращение // Газета «Коммерсантъ», 13.01.2017]</ref>. 2016 йылдың аҙағына ҡарата, Урта диңгеҙ буйында Сүриә яры буйында «Адмирал Кузнецов» (уның бортында — 14 Су-33 һәм МиГ-29К истребителе), «Бөйөк Пётр» атом крейсеры, (Новороссийскиҙан Тартусҡа сүриә экспресы йөк һәм ҡорал ташыған) «Минск», «Георгий Победоносец» һәм «Николай Фильченков» ҙур десант караптары, шулай уҡ «Мираж» кесе ракета катеры бар ине. Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауға албырғауы менән файҙаланып, декабрь башында ИГ формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала<ref name="пальм"/>. === 2017 === 2017 йылдың 6 ғинуарында Рәсәй Оборона министрлығы президент Владимир Путиндың САР-ға ғәскәрҙәр төркөмөн ҡыҫҡартыу тураһында ҡарарына ярашлы<ref>[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]</ref>, «Адмирал Кузнецов» ауыр авиаташыусы крейсер етәкселегендә Төньяҡ флот караптарының Сүриәнән сығып китеүе тураһында иғлан итте. «Адмирал Кузнецов» авиаһәүәҫкәренең Урта диңгеҙ буйында булыу осоронда ике истребителдең: МиГ-29КР (14.11.16) һәм Су-33 (5.12.16) һауа юғалтыуҙары теркәлгән<ref>[https://lenta.ru/news/2016/12/05/su33/ В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»] // Лента.ру</ref>. 18 ғинуарҙа Рәсәй һәм Төркиә Хәрби-һауа көстәренең Сүриәлә Су-24М һәм Су-34 фронт бомбардировщиктары, шулай уҡ Төркиәнең F-16 һәм F-4 ВВС экипаждары менән бергә Су-25СМ штурмлаусылары Әл-Баб ҡалаһы тирә-янында «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы тәүге берлектәге операцияһы башланды<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолёты нашли общую цель] // «Коммерсантъ», 19.01.2017</ref>. Ғинуарҙа вазифаға эйә булған Дональд Трамп үҙенең бурыстарының береһе итеп "Ислам дәүләте"н еңеүҙе иғлан итте. Шуның менән бәйле ул Рәсәй менән Ислам дәүләтенә ҡаршы көрәштә үҙ-ара эш итергә әҙер булыуы хаҡында белдерҙе, әммә Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге ике халыҡ-ара террорға ҡаршы коалицияның үҙ-ара эш итеүе күп осраҡта мөмкин булған хәлдәргә юл ҡуймау өсөн телефон каналдарын файҙаланыу менән сикләнде<ref name="ReferenceC">[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями»] // «Коммерсантъ», 29.12.2017</ref>. <br> Апрель башында Трамп Сүриә властарына Идлибала химик һөжүм өсөн яуаплылыҡ йөкмәтте, уның һөҙөмтәһендә 80-дән ашыу кеше һәләк булды<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3262968 «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России»] // Коммерсант.ru, 06.04.2017</ref> һәм Сүриәнең Эш-Шайрат авиабазаһына (Хомс провинцияһы) һөжүм итергә бойороҡ бирҙе. Һөҙөмтәлә Урта диңгеҙ акваторияһынан авиабазаға Америка хәрби караптары 59 «Томагавк» ҡанатлы ракетаһын осорҙо. Рәсәй властары был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атаны һәм күпмелер ваҡытҡа Сүриәләге операциялар барышында АҠШ-та килешелгән ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау һәм авиация осоуҙарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында Меморандумдың ғәмәлгә ашырылыуын туҡтатты. Май аҙағында оппозиция төркөмдәре Хомс ҡалаһынан сигенә. Июндә Сүриәнең көньяҡ райондарында деэскалация һәм ''деэскалация зоналары'' булдырыу тураһында Америка-Рәсәй килешеүҙәре эшләнде. Шул саҡта уҡ, Американың «Сүриә демократик көстәре» менән Сүриә ғәрәп армияһының (САА) "Ислам дәүләте"нә ҡаршы киң күләмле һөжүме шарттарында, Рәсәй менән Америка Ҡушма Штаттары араһында Евфрат йылғаһын (йылғаның һул ярына һөжүм итеүселәр) һәм Сүриә демократик көстәре араһында бүлеү линияһы сифатында билдәләү тураһында килешеүгә өлгәшелде<ref name="виток">[https://www.rbc.ru/politics/15/02/2018/5a83fa169a79476fb19e3029 Новый виток войны: как победа над ИГ изменила сирийский конфликт] // РБК, 15.02.2018</ref>. 5 сентябрҙә Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең алдынғы отряды Дейр-эз-Зора ҡалаһын ҡамауҙы өҙҙө.<br> 6-14 октябрҙә Сүриә армияһы Дейр-эз-Зор мөхтәриәте — Меядин ҡалаһы биләмәһендә ИГ-ның төп терәк пунктын үҙ контроленә аҫтына ала. 3 ноябрҙә Дейр-эз-Зор тулыһынса ИГ-нан азат ителә. Шул уҡ ваҡытта «Сирия демократик көстәре» Евфраттың һул, төньяҡ-көнсығыш яры буйлап һөжүмен дауам итә. Сентябрь-октябрь айҙарында Рәсәй хәрбиҙәре ярҙамында Сүриә ғәрәп армияһы Евфрат аша сыҡты һәм Хишам һәм Табия газ ятҡылыҡтары тирәһендә 20 саҡрым самаһы киңлектәге һәм 5 саҡрым самаһы тәрәнлектәге плацдармды яуланы<ref name="виток" />. <!-- По словам командующего группировкой войск РФ в Сирии генерала Сергея Суровикина, за время завершающей наступательной операции сирийских правительственных сил при поддержке российских ВКС и сил специальных операций, длившейся 227 суток и завершившейся к началу декабря, российские и сирийские военные ликвидировали более 32 тыс. боевиков и уничтожили 394 единицы бронетехники, что позволило освободить около 1 тыс. населённых пунктов, 78 нефтегазовых полей и два месторождения фосфатных руд. Он уточнил, что за время наступления было сделано 6956 самолёто-вылетов и более 7 тыс. вертолётных. К концу операции в Сирии находилось несколько десятков боевых самолётов (штурмовики Су-25СМ, фронтовые бомбардировщики Су-24М и Су-34, истребители МиГ-29СМТ, Су-30СМ и Су-35С) и вертолётов (в частности, боевые Ка-52, Ми-35М, Ми-24П)<ref name="вывод">[https://www.kommersant.ru/doc/3494094 Нет повода не выйти. Российские военные приступили к завершению операции в Сирии] // «Коммерсантъ», 12.12.2017</ref>. <br> --> 2017 йылдың ноябрендә "Сүриәлә һуңғы ике йылдағы эш"кә йомғаҡ яһап, президент Владимир Путин Рәсәй, Төркиә һәм Ирандың деэскалация зоналары булдырыуын иң мөһим һөҙөмтә тип атаны. Уларҙы булдырыу тураһында килешеүҙәр 2017 йылдың ғинуарында ошо өс дәүләт менән тәҡдим ителгән Астанала (Ҡаҙағстан) һөйләшеүҙәр процесы барышында әҙерләнде. Ваҡиғаларҙың артабанғы үҫеше күрһәтеүенсә, 2017 йылдың аҙағына Сүриәләге ваҡиғаларҙы көйләүҙең яңы этабына күсеү Рәсәй дипломатияһының Яҡын Көнсығыштағы төп бурысы булды. Был этап хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлауҙы һәм Сүриә-ара диалогты башлауҙы күҙ уңында тота. Унда милли һәм дини төркөмдәрҙе күберәк йәлеп итеү күҙаллана<ref name="ReferenceC"/>. Үҙенең хәрби операцияһын тамамлауы тураһында иғлан итеп, Рәсәй Сочиҙа ''Сүриә халыҡтары конгресы''н уҙғарырға тәҡдим итте. Ноябрь аҙағында Сочиҙа Рәсәй, Төркиә һәм Иран президенттарының осрашыуы үтте; саммит алдынан Сочиға Сүриә президенты Бәшәр Асад килде һәм уның Владимир Путин менән һөйләшеүҙәре уҙҙы, унда тыныс тормошҡа күсеү осоро сценарийҙары тикшерелде<ref name="kommersant.ru"/>. === 2018 === {{Main|Хронология гражданской войны в Сирии (2018)}} 20 ғинуарҙа Төркиәнең Юғары суды Төркиәнең «Ирекле Сүриә армияһы» менән берлектә «Зәйтүн ботағы» операцияһын башланы, уның маҡсаты — Африн районынан курд формированиеларын ҡыҫырыҡлап сығарыу. Операция мартта уңышлы тамамланды. 30 ғинуарҙа Сочиҙа 1,5 мең делегат ҡатнашлығында Сүриә милли диалогы конгресы үтте. Унан һуңғы йыл дауамында Сүриәнең яңы төп законын әҙерләү өсөн конституция комитетын ойоштороу дауам итте. 18 декабрҙә «Астана өсәүе» (Рәсәй, Төркиә һәм Иран) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының конституция комитетына вәкилдәр кандидатуралары исемлеген тапшырҙы, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус илсеһе Стаффан де Мистура «инклюзив, ышаныс тыуҙырыусы һәм баланслы конституция комитетын» булдырыу юлында өҫтәмә консультациялар көтөләсәген белдерҙе<ref name="итог2018" /><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3834867?from=doc_vrez У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики] // «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018</ref>. 2018 йылдың ғинуарында Сүриә хөкүмәте Рәсәй Һауа-йыһан көстәре булышлығында 2017 йылдың декабрь аҙағында башланған ҡораллы «Джебхат ан-Нусра» төркөмөнә һәм Идлиб провинцияһының көньяғында (Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы) һәм Хама провинцияһындағы башҡа радикаль төркөмдәргә һөжүмде дауам итте<ref>{{Cite news|title=Боевики почувствовали угрозу и собрались|url=https://lenta.ru/news/2018/01/07/ugroza/|accessdate=2018-01-08}}</ref>. Харастала, Дамасктың көнсығыш тирә-янында, Сүриә ғәрәп армияһы (САА) һәм радикаль төркөмдәр («Әхрар әш-Шам», «Тахрир әш-Шам» һәм «Файлак ар-Рахман») араһында позиция һуғыштары бара !--<ref>[https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste Сирия потеряла ещё одного генерала: в чём сложность и значение деблокирования базы в Харасте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713142230/https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste |date=2018-07-13 }}</ref>--><ref name=":0odin">{{Cite news|title=Сирийская армия отбила окруженную базу под Дамаском|url=https://lenta.ru/news/2018/01/08/bazapoddamaskom/|accessdate=2018-01-08}}</ref>. Танктар һәм артиллерия ҡулланып аяуһыҙ һуғыштар барышында ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә; мәҫәлән, 7 ғинуарҙа яу барышында алынған яраларҙан бригада генералы Хәйдер Хәсән вафат була<ref>[https://ria.ru/syria/20180108/1512234423.html Сирийская армия прорвала окружение военной базы под Дамаском]</ref><!--<ref>[https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh САА удалось прорвать окружение военной базы под Дамаском]</ref>-->. 7-һенән 8-се февралгә ҡаршы төндә иррегуляр хөкүмәт көстәре Хашам ҡалаһында Американың Юғары суды яғынан ут сығыуға дусар була. 2018 йылдың йәйе аҙағына Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре Рәсәй һәм Иран ярҙамында 2017 йылда ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының өсәүһен: Сүриәнең көньяҡ-көнбайышында (Эс-Сувейда, Даръа һәм Эль-Кунейтра провинциялары биләмәләренең бер өлөшө), Дамаск тирәләй (Көнсығыш Гута) һәм Хомс һәм Хама провинциялары сигендә контролдә тотто. 2012 йылдан алып илдең баш ҡалаһы тәүге тапҡыр ҡораллы оппозиция һәм йыһатсылар яғынан илдең баш ҡалаһын утҡа тотоуҙан туҡтаны. «Ислам дәүләте» ҡарамағында булған Сүриә сүлендәге һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярындағы ике биләмәнән тыш, Сүриә властары үҙҙәренә Төркиә (илдең төньяҡ-көнбайышында Идлибтың деэскалация зонаһы) һәм АҠШ (төньяҡ-көнсығыш) ҡарамағындағы биләмәләрҙе лә ҡайтара алды<ref name="итог2018">[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018</ref>. Август башында Рәсәй хәрби полицияһы булышлығында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Көньяҡ Сүриә менән Израиль баҫып алған Голлан бейеклектәре араһында Әл-Кунейтра үткәүелен күҙәтеү буйынса көстәре подразделениелары (СООННР) күсерелде. Рәсәй хәрбиҙәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыусылары менән бергә патрулгә сыҡты. Бында Рәсәй хәрби полицияһы батальоны ойошторолдо һәм 1974 йылда утты туҡтатыу тураһында Израиль-Сүриә килешеүенә ярашлы Әл-Кунейтра киҫелешендә сик аша сығыу эшен яңыртыу өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын булдырыу маҡсатында айырма һыҙығы буйлап 8 күҙәтеү посын йыһазландырыу башланды. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы был районда эшмәкәрлеген туҡтатҡан һәм 2014 йылдың сентябрендә, «Джебхат ан-Нусры» боевиктары Фиджинан 45 тыныслыҡ урынлаштырыусыны урлағандан һуң, үҙенең көсөн сығарған<ref>[https://free-news.su/politika/30719-rossijskie-voennye-i-mirotvorcy-oon Российские военные и миротворцы ООН взяли под контроль сирийско-израильскую границу // Free news, 03.08.2018]</ref>. Сүриә армияһының һәм хөкүмәт ойошмаларының Идлиб провинцияһына ҙур күләмле һөжүмгә әҙерләнеүе — Сүриәләге хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиеларҙың һуңғы анклавы һөҙөмтәһендә август-сентябрь айҙарында Американың Сүриәгә хәрби баҫымын көсәйтте<ref>[https://free-news.su/voennye-konflikty/30999-svodka-siriya-17avgusta18 Обзор карты боевых действий, оперативная сводка по Сирии 17.08.2018 // Free news, 17.08.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/04/09/2018/5b8dc5f69a7947a9f7d368e7 Трамп предостерёг Россию от «серьёзной гуманитарной ошибки» в Сирии // РБК, 04.09.2018]</ref>. Рәсәй властары, үҙ яғынан, Идлибта ҡораллы оппозицияны террорсыларҙан айырырға һәм граждандар өсөн хәүефте кәметеп, һуңғыларына ҡаршы операция ойошторорға кәрәклеген ныҡышты. Нәҡ Идлибта, Рәсәй властары раҫлауынса, боевиктар провокация әҙерләгән — Көнбайыш илдәренең Сүриәгә һөжүм итеү өсөн файҙаланырлыҡ химик һөжүм инсценировкаһын ойошторорға йыйынғандар. Сүриә властарының химик ҡоралды ҡулланған осраҡта АҠШ-тың күпләп һөжүм итергә әҙер булыуы тураһында Bloomberg агентлығы хәбәр итте<!--<ref>[https://riafan.ru/1092551-siriya-itogi-za-sutki-na-27-avgusta-06-00-korabli-vmf-rf-pribyli-v-sar-ssha-vedut-nezakonnuyu-dobychu-nefti-v-deir-ez-zore Сирия итоги за сутки на 27 августа 06.00 // Федеральное агентство новостей (ФАН)]</ref>--><ref>[https://www.rbc.ru/politics/25/08/2018/5b80a3f79a7947ce57dcb4e2 Bloomberg узнал о предупреждении от Болтона о готовности ударить по Сирии // РБК, 25.08.2018]</ref>. Ошо хәбәрҙәр нигеҙендә Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында хәл киҫкенләште<ref>[https://www.rbc.ru/politics/29/08/2018/5b86b1d49a794798c35a0c36 Лавров призвал уничтожить террористический «гнойник» в Сирии // РБК, 29.08.2018]</ref>. Рәсәй Оборона министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 25 августа Урта диңгеҙгә 28 Tomahawk ҡанатлы ракета менән америка эсминецы USS Ross ингән. Улар хәрәкәт иткән радиуста Сүриә биләмәһенә һөжүм итеү мөмкинлеген бирә. Был ваҡытҡа Фарсы ҡултығында ошоға оҡшаш 56 ракета менән USS Sullivans барлыҡҡа килгәйне инде, Катарҙағы хәрби базаға 24 JASSM ҡанатлы ракета урынлаштырылған В-1В стратегик бомбардировщигы күсерелде. Шулай итеп, Сүриәгә күпләп һөжүм итеү өсөн ҡанатлы ракеталар йөрөтөүселәр төркөмө кәрәкле һанға етә<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3725448 Сирия приведена в повышенную боеготовность. США стягивают в регион носители крылатых ракет // Коммерсант, 28.08.18]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/27/08/2018/5b83f5999a79476c4c71442d?from=materials_on_subject Минобороны сообщило о подготовке США удара по Сирии с моря и с воздуха // РБК, 27.08.2018о]</ref>. Рәсәй хәрби-диңгеҙ көстәре, үҙ яғынан, 26 авгусҡа конфликт ваҡытында бында иң ҡеүәтле төркөм ойошторҙо<ref>[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8489699a79470c7dbfccc7 Россия развернула у берегов Сирии самую мощную группировку кораблей // РБК, 28.08.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8594ff9a794752d78d1e4b // НАТО сочло значительной российскую эскадру у берегов Сирии // РБК, 28.08.2018]</ref>. Алдан хәбәр ителгәнсә, был районға Сүриә хөкүмәте көстәре позицияларына һөжүм башлауы халыҡ-ара коалиция янауы менән бәйле караптар ебәрелгән<ref>[https://free-news.su/analitika/31258-v-shage-ot-vojny В шаге от войны // Free news, 29.08.2018]</ref>. Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Сирияға һөжүм ҡылыуҙа Америкаға ҡушылырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе<ref>[https://www.rbc.ru/politics/10/09/2018/5b96adab9a79472530a2ee68 Болтон пообещал «более мощный» ответ на применение химоружия в Сирии // РБК, 10.09.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b98ebc59a794724087318d8 Меркель допустила возможность присоединения Германии к удару по Сирии // РБК, 12.09.2018]</ref>. Көсөргәнешлек 17 сентябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары араһында һөйләшеүҙәр йомғаҡтары буйынса Идлиб провинцияһындағы хәлде тотороҡландырыу һәм Сүриә ғәскәрҙәре менән ҡораллы оппозицияның тоташҡан һыҙығы буйлап демилитаризацияланған зона булдырыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйылғандан һуң кәмей<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ba095359a79474fadd79f72 Иран заявил о предотвращении войны в Сирии благодаря дипломатии // РБК, 18.09.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bab9dae9a79474421e74b67 Трамп поблагодарил Россию и Сирию за остановку наступления в Идлибе // РБК, 26.09.2018]</ref>. 18 сентябргә ҡарай төндә Израилдәге Хәрби һауа көстәренең дүрт F-16 истребителе Латакия ҡалаһы янындағы Сүриә объекттарына һөжүм иткән. Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре ЗРК С-200 ярҙамында һөжүмде ҡағырға тырышып, был ваҡытта Хмеймим авиабазаһына ултырырға ингән Ил-20М Рәсәй радиоэлектрон разведка һәм радиоэлектрон көрәш самолётын бәреп төшөргән. Борттағы 15 кешенең һәммәһе лә һәләк булған. Рәсәй Оборона министрлығы үҙ белдереүендә Рәсәй самолётының һәләк булыуы өсөн ғәмәлдә Урта диңгеҙ яғынан бәләкәй бейеклектә сәпкә һуғыу маҡсатында осоп ингән яуаплылыҡ йөкмәтте Рәсәй самолёты менән ышыҡланып, һәм Сүриә һауа оборонаһы уты аҫтына ҡуйыу яуаплылығын Израиль самолёттарына йөкмәтте<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3745164 Цель случайных обстоятельств. Российский Ил-20 стал жертвой отражения израильского налета на Сирию // Коммерсантъ, 19.09.2018]</ref>. Килеп тыуған хәлгә бәйле Рәсәй етәкселеге ҡыҫҡа ваҡыт эсендә С-300 зенит ракета комплекстарын Сүриәгә ҡуйырға һәм Сүриә берләшмәләре команда пункттарында Сүриә ПВО-һының бөтә көстәре һәм саралары менән үҙәкләштерелгән идара итеүҙе тәьмин итеү, һауа хәленә мониторинг алып барыу һәм оператив маҡсатлы күрһәтмә биреү өсөн Рәсәйҙең автоматлаштырылған идара итеү системаларын ҡуйырға ҡарар итте. Бынан тыш, Сүриәгә яҡын райондарҙа Урта диңгеҙ акваторияһы өҫтөндә спутник навигацияһын, борттағы РЛС-ты һәм Сүриә биләмәһенә һөжүм иткән сит дәүләттәрҙең хәрби авиацияһы элемтә системаларын радиоэлектрон баҫыу ҡулланылыуы хаҡында белдерелде<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3751681 Вся Сирия укроется за С-300. Россия нашла адекватный ответ на гибель экипажа Ил-20 // Коммерсантъ, 25.09.2018]</ref>. 25 сентябрҙә Хмеймим авиабазаһына ике Ил-76 хәрби-транспорт самолёты менән күп функциялы ҡамасаулау станциялары — киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса — килтерелде, ул РЭБ «Красуха-4» (борттағы радиолокаторҙарҙы, элемтә системаларын, спутник навигацияһын баҫтырыу һәм осоу аппараттары менән идара итеү өсөн файҙаланыла) һәм Р-330Ж «Житель» (элемтә спутник станцияларына оронсоҡтар ҡуйыу), шулай уҡ, ихтимал, «Дивноморье» РЭБ универсаль комплекстары килтерелә<ref>[https://free-news.su/interesnoe/31800-rossiya-usilila-gruppirovku-reb Россия разворачивает в Сирии дополнительную группировку РЭБ // Free news, 25.09.2018]</ref>. 3 октябрҙә Рәсәйҙең оборона министры Сергей Шойгу Рәсәйҙең Именлек советына С-300 зенит комплекстарын Сүриәгә килтереүҙең тамамланыуы хаҡында хәбәр итте. РБК сығанаҡтары белдереүенсә, һүҙ С-300ПМУ-2 дивизионы — 200 саҡрымға тиклем алыҫлыҡтағы самолёттарға һәм 40 саҡрымғаса алыҫлыҡтағы бәләкәй һәм урта алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарға ҡаршы тора алған С-300ПМ-2 «Фаворит» комплексының экспорт варианты хаҡында бара<ref>[https://www.rbc.ru/politics/02/10/2018/5bb3aad99a794778cb211b06 Шойгу отчитался о доставке в Сирию комплексов С-300 // РБК, 03.10.2018]</ref>. Комплекстар Сүриәнең Израиль, Ливан, Иордания һәм Ираҡ менән сигендә йәйелдереләсәк. 19 ноябрҙә Сүриә армияһының генераль штабы Сафа вулкан яйлаһы — илдең көньяғында Эс-Сувейда провинцияһында «Ислам дәүләте» террор төркөмө боевиктарының һуңғы терәге янында күп аҙналыҡ хәрби операция тамамланыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c04a7cc9a7947a12348fe54 Минобороны сообщило об уничтожении более 270 боевиков ИГ в Сирии // РБК, 03.12.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bf313239a7947f670ca07d7 Cирийские военные заявили о взятии «последнего оплота» ИГ на юге страны] // РБК, 19.11.2018</ref>. Президент Трамп әйтеүенсә, «Ислам дәүләте» террористик төркөмөн юҡ итеү менән бәйле 19 декабрҙә Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығара башлауҙары хаҡында иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары хакимиәтендә союздаштар менән берлектә «радикаль ислам террорсыларын сик аша үтеп инеүҙең төрлө алымдарын, финанслауҙы, ярҙамды, биләмәләренән яҙҙырырға» йүнәлтелгән эште дауам итергә ниәтләүҙәре тураһында белдерҙеләр<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]</ref>. 28 декабрҙә Сүриә ғәрәп армияһы подразделениелары Алеппонан 85 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Сүриәнең төньяғындағы Манбидж ҡалаһына инеп, уның өҫтөндә милли флаг күтәрҙе. Был ҡала күбеһенсә 2016 йылдың июнендә ҡаланы «Ислам дәүләте» террористик төркөмөнән азат иткән курд отрядтары вәкилдәренән торған Манбидж Хәрби советы контролендә була. Дональд Трамп Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарыу тураһында белдергәс, курдтар, Төркиә баҫҡынынан һаҡлау гарантияһы менән, Манбиджд ҡалаһын һәм уның тирә-йүнен Сүриә властарына алмашҡа бирергә ризалашты<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3848164 Cирийская армия взяла под контроль курдский город Манбидж // Коммерсант.ru, 28.12.2018]</ref>. {{TODO}} === 2019 === {{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2019)}} 2019 йылдың '''ғинуар'''ында «Халыҡ оборонаһы көстәре» (YPG) Сүриә хөкүмәте менән Сүриәнең төньяҡ төбәктәрендә хәлде яйға һалыу тураһында килешеүгә ярашлы Манбидж ҡалаһынан (Алеппо провинцияһының төньяғы) үҙенең отрядтарын сығара башланы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5972273 СМИ: свыше 400 курдских бойцов покинули Манбидж] // ТАСС, 02.01.2019</ref>. Рәсәй хәрби полицияһы Манбидж ҡалаһы янында Сүриә-Төркиә сиге буйлап хәүефһеҙлек зонаһын һәм хәрби формированиеларҙың күсеп йөрөүен тикшерергә тотондо<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией] // Коммерсантъ, 08.01.2019</ref>. Идлибтың деэскалация зонаһында террористик әүҙемлектең үҫеше (Идлибта төрөк яҡлы формированиеларын ҡыҫырыҡлай алған «Хайат Тахрир әш-Шам» террористик төркөмдөң әүҙемләшеүе)<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3876850 «Мы хотим, чтобы американская оккупация прекратилась». Замглавы МИД РФ Сергей Вершинин о ситуации в Сирии // «Коммерсантъ» от 08.02.2019 ]</ref>) Америка Ҡушма Штаттары ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң, Сүриә территорияһында хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә бәйле мәсьәләләр Рәсәй һәм Төркиә президенттарының '''23 ғинуарҙа''' Мәскәүҙә үткән осрашыуын талап итте. Һөйләшеүҙәрҙә Идлибтағы террористик отрядтарға ҡаршы Сүриә-Рәсәй операцияһын үткәреү, шулай уҡ Конституция комитетын ойоштороу мөмкинлеге тураһында мәсьәләләр тикшерелде, унда ҡатнашыусылар Сүриәнең буласаҡ сәйәси системаһының контурын әҙерләргә тейеш<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3861465 Сирии обещана безопасность без Америки. Москва и Анкара договариваются об урегулировании после ухода США // Газета «Коммерсантъ» № 12 от 24.01.2019]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3860490 Президенты Путин и Эрдоган сверят ответы на сирийский вопрос. На переговорах в Москве обсудят обстановку, сложившуюся после вывода американских войск // Газета «Коммерсантъ» № 11 от 23.01.2019]</ref>. «Хайат Тахрир әш-Шам» («Джебхат ан-Нусра» һәм уның союздаштары) ғинуар айында Төркиә яҡлаған уртаса төркөмдәр менән һуғышта еңеү яулап, үҙ позицияларын нығытты һәм Идлиб провинцияһы биләмәһенең 70%-тан ашыуын контролдә тота (һуңғыраҡ баһалар буйынса, «Хайат Тахрир әш-Шам» провинцияһының 80-90 % тиклемге территорияны контролдә тота ала). «Джебхат ан-Нусра» ауыр ҡоралдар тапшырыуҙан һәм үҙенең боевиктарын 2018 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Төркиә президенттары төҙөү тураһында килешелгән демилитарлаштырылған зона биләмәһенән сығарыуҙан баш тарта. '''14 февралдә''' Сочиҙа Сүриә көрсөгөнә арналған Рәсәй, Төркиә һәм Иран саммиты үтте. Владимир Путин, Реджеп Тайип Эрдоган һәм Хәсән Роухани 2018 йылдың 7 сентябрендә үткән һуңғы осрашыуҙан алып Сүриәләге хәлдең үҫешенә йомғаҡ яһаған берлектәге белдереү ҡабул итте. Яҡтар «Сүриә Ғәрәп Республикаһының суверенитетын, бойондороҡһоҙлоғон, берҙәмлеген һәм территориаль бөтөнлөгөн яҡлауҙы» һыҙыҡ өҫтөнә алды. Рәсәй, Төркиә һәм Иран «террорсылыҡа ҡаршы көрәш һылтауы менән „ерҙә“ яңы ысынбарлыҡтарҙы» булдырырға тырышыуҙарҙы кире ҡаҡты һәм Сүриәнең суверенитетын, территориаль бөтөнлөгөн, шулай уҡ күрше илдәрҙең милли именлеген тарҡатыуға йүнәлтелгән сепаратист пландарға ҡаршы торҙо. Саммитта Идлиб деэскалация зонаһындағы хәл ҡаралды, "Хайат Тахрир әш-Шам"дың ошо райондағы позицияларын көсәйтергә тырышыуҙарына борсолоу белдереп, был башланғыстарға һөҙөмтәле ҡаршы торорға һүҙ беректерелде<ref>[https://tass.ru/politika/6118002 Лидеры России, Турции и Ирана подтвердили приверженность целостности Сирии // ТАСС, 14.02.2019]</ref>. '''16 февраль''' ИГ боевиктары тере ҡалҡан сифатында файҙаланған 3 меңдән ашыу тыныс халыҡты Әл-Бағуз тораҡ пунктында террорсылар әсирлегенән ҡотҡарҙы. '''15 февраль''' ИГ отрядтарының ҡалдыҡтары Сүриә демократик көстәренең уларҙы Әл-Бағузда уратып алған ғәрәп-курд отрядтарына бирелә. Күпселеге сит ил ялсыларынан торған ҡорал һалған террорсыларҙы, һаҡ аҫтында Ҡамышлы ҡалаһы тирәһендәге (Хасек провинцияһы) төрмәгә алып киләләр<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6125275 СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии] // ТАСС, 16.02.2019</ref>. '''19 февраль''' Дошман яҡтарын яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә хөкүмәте менән берлектә Джлеб һәм Джебель-әл-Гураб тораҡ пункттарында Сүриә граждандарын «Эр-Рукбан» ҡасаҡтар лагерынан сығарыу өсөн гуманитар коридорҙар асты. Риф Дамаск провинцияһында ҡасаҡтар лагерҙарында һәм ҡасаҡтарҙы ваҡытлыса урынлаштырыу үҙәктәрендә урындар әҙерләнде<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья] // ТАСС, 19.02.2019</ref>. '''21 февралдә''' The Washington Post гәзите хәбәр иткәнсә, Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Д. Трамп хакимиәтенең америка хәрбиҙәрен сығарғандан һуң Сүриәлә ҡалыу үтенесен кире ҡаҡты. Америка хакимиәте халыҡ-ара коалиция буйынса союздаштарына Сүриә-Төркиә сиге һәм Төркиә, Сүриә курдтарын бүлеү һыҙығы буйлап 20 саҡрым самаһы арауыҡта (32 саҡрым самаһы) хәүефһеҙлек зонаһында патруллек итеү өсөн күҙәтеү көстәрен булдырыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Америкалағы Европалағы союздаштарҙың ҡурҡыуы Америка Ҡушма Штаттарының Сүриәнән киткәндән һуң «Сүриә демократик көстәренә» һөжүм итеүҙән баш тартыу тураһында Төркиә менән килешеү төҙөлмәүенә бәйле. Әлеге ваҡытта Сүриәлә Америка хәрбиҙәренән тыш халыҡ-ара коалиция сиктәрендә Франция һәм Бөйөк Британия хәрби хеҙмәткәрҙәре урынлаштырылған, улар, Америка хәрби хеҙмәткәрҙәре кеүек үк, тикшереү алып бара, шулай уҡ Сүриә демократик көстәрен ойоштороуға өйрәтә һәм кәрәкле матди-техник йыһазландырыу менән тәьмин итә<ref>[https://www.rbc.ru/politics/21/02/2019/5c6e38c19a7947153c58739f WP узнала об отказе коалиции оставаться в Сирии после ухода США] // РБК, 21.02.2019</ref>. '''22 февралдә''' Аҡ йорттоң рәсми вәкиле Сара Сандерс Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарғандан һуң унда 200 самаһы кеше иҫәпләнгән ҙур булмаған тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты ҡаласағын хәбәр итте<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]</ref>. '''22 февралдә''' Reuters агентлығы Рәсәй Президенты хакимиәтенән Дональд Трамп хакимиәтенең юғары дәрәжәле чиновнигына һылтанып, Америка Сүриәлә 400 хәрби хеҙмәткәрҙе ҡалдырыуы тураһында хәбәр итте: 200 хәрби хеҙмәткәре Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында халыҡ-ара коалиция буйынса Европалағы союздаштары менән бергә — хәүефһеҙлек зонаһында (уларҙың һаны 800-ҙән 1500-гә тиклем кеше) һәм тағы 200 — Эт-Танфела халыҡ-ара коалицияның хәрби базаһында урынлашасаҡ<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/02/22/794922-reuters-ssha-sirii Reuters узнало о решении США оставить в Сирии 400 военных // Ведомости, 22.02.2019]</ref>. '''23 мартта''' АҠШ Сүриәлә Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында «Ислам дәүләте» ҡулындағы һуңғы биләмәгә контроль урынлаштырыуы тураһында рәсми белдерҙе. Америка Президенты Дональд Трамп, Сүриәлә Америка хәрби контингентын ҡыҫҡартыу мәсьәләһенә кире ҡайтып, Сүриәлә 2,5 мең Америка хәрби хеҙмәткәренең 600-гә яҡыны ҡалыуы ихтимал, тип белдерҙе. Бөтә белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, Сүриәнән сығарылған Америка хәрби контингенты тураһында рәсми мәғлүмәттәр юҡ. Бынан тыш, Рәсәй сығанаҡтары шәхси хәрби компаниялар (ЧВК) иҫәбенә уның артыуын билдәләй. Әйтәйек, 2019 йылдың июль аҙағында Рәсәй Федерацяһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Сергей Рудская Сирияла Америка ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы һаны 3,5 меңдән ашыу тәшкил итеүен хәбәр итте<ref name="чвк">[https://www.kommersant.ru/doc/4054213 Террористы набираются сил. Пентагон согласился с оценками Москвы об угрозе «Исламского государства» // Газета «Коммерсантъ» № 140 от 08.08.2019]</ref> '''Март''' аҙағынан Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл ҡатмарлаша башланы, ике яҡ та бер-береһен 2018 йылдың 17 сентябрендә Сочиҙа ҡул ҡуйылған хәлде тотороҡландырыу тураһында меморандумды боҙоуҙа ғәйепле тип атаны<ref name="kommersant.ru">[https://www.kommersant.ru/doc/4053156 Боевики выпустили по базе Хмеймим три снаряда // Коммерсантъ, 06.08.2019]</ref>. '''20 апрель''' Рәсәй вице-премьеры Юрий Борисов Сүриә президенты Бәшәр Асад менән осрашыу йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Урта диңгеҙ буйындағы Сүриә ике төп портының береһен — Тартус портын 49 йылға ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй, тип белдерҙе. Шунда уҡ Рәсәй флотының берҙән-бер сит ил базаһы урынлашҡан. 2017 йылдың башында Рәсәй һәм Сүриә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотын Тартус портында 49 йылға урынлаштырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. 2017 йылдың аҙағында президент Владимир Путин Тартус портында матди-техник тәьминәт пункты биләмәһен киңәйтеү буйынса Сүриә менән килешеү төҙөү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы<ref>[https://www.rbc.ru/politics/20/04/2019/5cbb568f9a7947c4970edebe#ws Борисов анонсировал контракт на аренду сирийского порта Тартус на 49 лет // РБК, 20.04.2019]</ref>. '''20 апрелдән''' һуң Идлиб деэскалация зонаһында Сүриә һәм Рәсәй авиацияһыларының бомбаға тотоуы йышайҙы. Рәсәй авиацияһы был районда Сүриә Хәрби һауа көстәре операцияһына март башында уҡ ҡушылды. Идлиб зонаһы менән сиктәш булған ауылдарҙы һәм Хмеймим авиабазаларын утҡа тотҡан райондарға башлыса сәпкә тоҫҡап атты<ref name="Нападение">[https://www.kommersant.ru/doc/3962487 Деэскалация перешла в нападение. Ситуация на севере Сирии вновь резко обострилась // Газета «Коммерсантъ» № 78 от 07.05.2019]</ref>. Идлиб зонаһы буйынса сентябрь килешеүе шарттарын үтәмәүгә һәм Сүриә властарының был район өҫтөнән контролде ҡайтарырға теләүенә ҡарамаҫтан, Рәсәй вәкилдәре күләмле операция өсөн ваҡыт килеп етмәгән әле тип раҫлауын дауам итте<ref name="Нападение" />. '''Май''' башында Идлибтың деэскалация зонаһы тирәһендә хәл киҫкенләште. Айҙың тәүге яртыһында Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяғында исламсыларға ҡаршы һөжүм операцияһы башҡарҙы. Республика Ҡораллы Көстәре командованиеһы Идлиб провинцияһы менән Алеппо, Лакая һәм Хамы кеүек күрше райондар тоташҡан территорияны террорсыларҙан таҙартыу бурысын ҡуйҙы. Башланғыс хәрби операция хөкүмәт көстәре һағында торған Оронт йылғаһы буйындағы Сахль-эль-Габ үҙәнендәге тыныс торама пункттарҙы боевиктарҙың утҡа тотоуынан һаҡлау маҡсатын ҡуя<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6446788 СМИ: армия Сирии нанесла удары по террористам, нарушившим перемирие в зоне деэскалации] // ТАСС, 19.05.2019</ref>. 21 майҙан алып боевиктар юғалған позицияларын кире ҡайтарырға маташты. Айырыуса ҡаты һуғыш Кафр-Набуда торама пункты тирәһендә йәйелдерелә. Май дауамында, апрелдәге кеүек үк, боевиктар даими рәүештә Рәсәйҙең Хмеймим базаһын утҡа тотҡан<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/6463305 Боевики предприняли две попытки прорыва на юге Идлиба] // ТАСС, 23.05.2019</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3981943 Reuters узнал о поставках оружия Турцией сирийским повстанцам] // Коммерсантъ, 26.05.2019</ref>. Май дауамында хөкүмәт көстәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан 24 ауылды азат итте һәм үҙҙәренең контроль зонаһын киңәйтте. '''Июнь''' башында боевиктарҙың көсәйгән контратакалары арҡаһында Сүриә көстәре командованиеһы һөжүм итеүҙе ваҡытлыса туҡтатырға мәжбүр була<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6530340 СМИ: сирийская авиация нанесла удары по базам боевиков на юге Идлиба // ТАСС, 09.06.2019]</ref>. Лондонда урынлашҡан «Кеше хоҡуҡтары буйынса Сүриә обсерваторияһы» мәғлүмәттәренә ярашлы, апрель аҙағында башланған Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл киҫкенләшкән осорҙа Рәсәй һәм Сүриә авиацияһы Идлибҡа меңдән ашыу һөжүм яһаны. 30 апрелдән июнь башына тиклемге осорҙа ҡорбандарҙың дөйөм һаны 1400-ҙән ашҡан, шуларҙың 400-гә яҡыны — граждан шәхестәр. БМО-ның 7 июнгә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, апрель аҙағынан Сүриәнең төньяҡ-көнбайышындағы һуғыштар барышында 160 граждан һәләк булған, 300 меңдән ашыуы үҙ йорттарын ҡалдырып киткән. Human Rights Watch һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары Республика башлығы Рәсәй һәм Сүриәне кассета һәм фосфор бомбаларын ҡулланған өсөн ғәйепләне<ref name="символ">[https://www.kommersant.ru/doc/3997819?from=doc_vrez В Сирии похоронили «символ революции». В боях на северо-западе страны погибли свыше 250 человек // «Коммерсантъ» от 09.06.2019]</ref>. '''Июль''' башында Сүриә президенты Бәшәр Асад көс структураларында күләмле үҙгәрештәр яһаны<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4025492 Башар Асад перетасовал силовиков // «Коммерсантъ» от 08.07.2019]</ref>. '''Июль''' дауамында Хама провинцияһының төньяҡ-көнбайышында июнь айында уҡ Сүриә армияһы менән радикаль ислам төркөмдәре араһында башланған ҡаты һуғыш була<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6657122 СМИ: сирийские войска уничтожили 25 террористов в ходе атаки на город Хамамият // ТАСС, 11.07.2019]</ref>. Рәсәй Генераль штабының Баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Рудской һүҙҙәренсә, Рәсәй Һауа-йыһан көстәре июнь-июль айҙарында дошмандарҙың атыу сараларын, уларҙың техникаһын, ҡоралдарын һәм боеприпас келәттәрен асыҡлау һәм бөтөрөү менән шөғөлләнде, шулай уҡ Сүриәнең Хәрби һауа көстәре менән үҙ-ара килешеп, боевиктарҙың хөкүмәт хәрби көстәре позицияларына һөжүменә ҡаршы торҙо<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/6711894 Генштаб ВС РФ: боевики перебрасывают силы в юго-западную часть зоны деэскалации «Идлиб» // ТАСС, 29.07.2019]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4046096 Армия Сирии при поддержке ВКС России отбила атаки боевиков на Кафер-Яхуд и Джаламу // Коммерсантъ, 29.07.2019]</ref>. '''7 август''' Сүриә армияһы, үҙҙәренең Хама провинцияһының төньяғында юғалған позицияларын үҙ контроле аҫтына ҡайтарырға маташҡан экстремистарҙың контрһөжүмен кире ҡайтарып, күрше Идлиб провинцияһы менән административ сик йүнәлешенә һәм М5 Хама-Алеппо шоссеһында, Идлиб провинцияһы 52 километр алыҫлыҡта «Джебхат ан-Нусра» һәм «Джейш аль-Изза» экстремист төркөмдәре урынлашҡан Хан-Шейхун ҡалаһына һөжүмгә күсте<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743217 СМИ: сирийские войска отразили контратаки боевиков на севере провинции Хама // ТАСС, 07.08.2019]</ref>. Был районда булдырылған оборона линиялары Төркиә менән сиктәш Джебель-эз-Завия таулы төбәгендә ҡораллы оппозицияның төп плацдармына үтеү юлын ҡаплай. Халыҡ һаны яҡынса 50 мең кеше тәшкил итә<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6762583 СМИ: сирийские войска наступают на форпост террористов на юге Идлиба // ТАСС, 14.08.2019]</ref>. '''10-11 август''' Сүриә армияһы Хан-Шейхунға көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан урынлашҡан ике торама пунктын — Әл-Хобәйт (әл-Хүбәйт) һәм Сукейкты штурм менән азат итеп, һөжүм итеүҙә хәл иткес һынылышҡа өлгәшә, был ҡаланы уратып алыуға булышлыҡ итә. Яулап алынған райондар 2012 йылдан Сүриә властары контроленән ситтә булған<ref name="Анкара">[https://www.kommersant.ru/doc/4059820 Анкара не рада триумфу Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 143 от 13.08.2019]</ref>. Бер үк ваҡытта күрше Хама провинцияһының төньяғында ғәскәрҙәр Әл-Латамна — Кфар-Зейта — Зәкят линияһында террорсыларҙың оборона тәртибен өҙөп, уларҙы Хан-Шейхунға сигенергә мәжбүр итә. '''19 августа''' Сүриәнең Хәрби һауа көстәре Маарет-Нааман ҡалаһынан Хан-Шейхунға, Идлиб деэскалация зонаһының көньяғына китеп барған бронетехника колоннаһына һөжүм итә<ref name="применила">[https://www.kommersant.ru/doc/4066295 Турция применила высокосочинское оружие // Газета «Коммерсантъ» № 148 от 20.08.2019]</ref>. Шул уҡ көндө Сүриә ғәскәрҙәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан күрше Морик ҡалаһында 9-сы Төркиә күҙәтеү посын бикләп<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d59d28e9a794772448e024e СМИ сообщили о появлении сирийской армии в городе Хан-Шейхун в Идлибе // РБК, 19.08.2019]</ref>, Хан-Шейхун ҡалаһына инә<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6780370 СМИ: наблюдательный пост турецких войск в Морике блокирован сирийской армией // ТАСС, 20.08.2019]</ref>. '''21 августа''' Сүриә ғәскәрҙәре Хан-Шейхун ҡалаһын үҙ контроленә алды<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6785512 СМИ: сирийские войска установили контроль над городом Хан-Шейхун в провинции Идлиб // ТАСС, 21.08.2019]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4068068 Сирийская армия пересматривает границы. В Москве одобрили наступление сил Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 151 от 23.08.2019]</ref>. Хан-Шейхунды азат итеү өсөн, ҡоралланғн оппозицияның башҡа ике форпосты торған Сүриә армияһына Маарет-Нааманға һәм Кфар-Сиджнаға юл асыла<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6771554 СМИ: сирийские войска окружают форпост террористов в Хан-Шейхуне на юге Идлиба]</ref>. '''23 августа''' Сүриә армияһының Генераль штабы вәкиле Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяҡ райондарын террористик формированиеларҙан тулыһынса таҙартыуын, «Хаманың төньяғындағы 16 тораҡ пунктты, шулай уҡ Идлиб провинцияһының көньяғындағы Хан-Шейхун ҡалаһын азат итеүен» белдерҙе<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6793025 Сирийская армия заявила о полной зачистке северных районов Хамы от террористов // ТАСС, 23.08.2019]</ref>. Идлибта хәлдең киҫкенләшеүе Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә көтөлмәгән сәфәрен һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин менән осрашыуҙы талап итте. '''27 августа''' Мәскәүҙә Владимир Путин Төркиәнең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлек зонаһын булдырыуҙы хуплауын белдерҙе, был, уның әйтеүе буйынса, «Сүриәнең үҙенең территориаль бөтөнлөгөн тәьмин итеү өсөн яҡшы шарт буласаҡ». Был белдереү ҡапыл Сүриә етәкселегенең Төркиәнең Сүриә биләмәһендә булыуы оккупацияға тиң тип иҫәпләүе фонында яңғыраны. Президент Путин террористарға хәлде киҫкенләштереү өсөн бөтә яуаплылыҡты йөкмәтте һәм Рәсәй-Төркиә һөйләшеүҙәре барышында «Идлибта һәм ошо зонала, һөҙөмтәлә, Сүриәлә террористик сығанаҡтарҙы нейтралләштереү өсөн өҫтәмә уртаҡ саралар» билдәләнеүен белдерҙе<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4073815 Президенты России и Турции продемонстрировали согласие // Газета «Коммерсантъ» № 154 от 28.08.2019]</ref>. '''30 августа''' Дошманлашҡан яҡтарҙың ярашыуы буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә ғәскәрҙәре '''31 августа''' Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 6-нан Идлибтың деэскалация зонаһында бер яҡлы тәртиптә утты туҡтатасағын белдерҙе. Татыулаштырыу үҙәге Идлиб зонаһында ҡораллы берләшмәләр командирҙарын «ҡораллы провокациялар үткәреүҙән баш тартырға һәм үҙҙәре контролдә тотҡан райондарҙа тыныс юл менән көйләү процесына ҡушылырға» саҡырҙы. Рәсәй яғынан баҫым аҫтында утты туҡтатыу иғлан ителде һәм Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә сәфәренең тәүге һөҙөмтәһе булды<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил] // «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019</ref>. Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы Мевлют Чавушоглу һүҙҙәренсә, һөйләшеүҙәр барышында Рәсәй Идлибтағы Төркиә күҙәтеү пункттарының хәүефһеҙлегенә гарантия бирҙе, уларҙың береһе Сүриә һөжүме һөҙөмтәһендә — Сүриә армияһы контролдә тотҡан биләмәгә, ә икенсеһе хәрби хәрәкәттәр зонаһына эләкте. '''1 сентябрҙә''' Сүриә киң мәғлүмәт сараларында Төркиәнең ХТШ һәм «Милли азатлыҡ фронты» — Идлибтағы ҡораллы оппозицияның сатырлы структураһы араһында һөйләшеүҙәрҙе әүҙемләштереүе хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде. ХТШ-нан "ҡотҡарыу хөкүмәте"н таратыуҙы һәм ошо районда административ идара итеүҙе уның ҡулына тапшырыуҙы талап итә<ref name="автоссылка7">[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил // Газета «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019]</ref>. '''31 августа''' Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге көнбайыш коалицияһы авиацияһы 2018 йылда "Хайат Таһрир әш-Шам"дан сыҡҡан «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмө штабына һәм «Әл-Ҡаидә» террорсылар селтәре тарафынан булдырылған «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмөнөң штабы буйынса Маарет-Мисрин һәм Кафер-Хая (Идлиб провинцияһы) торама пункттары араһында ракета һөжүме яһай. Al-Mayadeen телеканалы мәғлүмәттәре буйынса, һөжүм һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу һуғышман (боевик) һәм ялан командиры юҡ ителгән. Зыян күреүселәр һәм емереклектәр террорсылар лагерында ғына түгел, яҡындағы тораҡ пункттарҙа ла теркәлгән, тип хәбәр ителә. АҠШ Ҡораллы Көстәренең Үҙәк командованиеһында белдереүҙәренсә, операция "Америка Ҡушма Штаттары граждандарына, уларҙың партнёрҙарына һәм тыныс халыҡҡа янаған һөжүмдәр өсөн яуаплы"ларға, һуғышмандарҙың башлыҡтарына, ҡаршы йүнәлтелгән<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6828292 США нанесли удар по позициям террористов в районе Идлиба // ТАСС, 31.08.2019]</ref><ref name="автоссылка7" />. Сүриәлә дошманлашҡан яҡтарҙы яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге белдереүенсә, Америка авиаһөжүме күп һанлы ҡорбандарға һәм емерелеүгә килтергән. Белдереүҙә һөжүм быға тиклем төҙөлгән килешеүҙәрҙе боҙоуға килтерелгән, Рәсәй һәм Төркиә яғы алдан иҫкәртелмәгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алынған һәм Идлиб деэскалация зонаһында утты туҡтатыу режимын артабан һаҡлау ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған, ә ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса — өҙөлә лә. '''Август башында''' Был турала апрель башынан июнь аҙағына тиклем АҠШ-тың Оборона министрлығының генераль инспекторы Глен Файндың «Тотороҡһоҙ тәүәкәллек» (''Inherent Resolve'') операцияһы сиктәрендә АҠШ етәкселегендәге террорға ҡаршы коалиция эшмәкәрлеген үҙ эсенә алған сираттағы квартал һайын доклады халыҡҡа еткерелде. Докладта яһалған һығымталар Америка хакимиәте вәкилдәренең ИГ менән көрәштә уңыштар тураһында элекке белдереүҙәренән ҡырҡа айырыла. Докладҡа ярашлы, биләмәләрен юғалтыуға ҡарамаҫтан, төркөм йәнә Ираҡта һәм Сүриәлә үҙенең позицияларын нығыта. Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән өлөшләтә сығарыу, шулай уҡ был төбәктә Америка союздаштарының ресурстары етмәүе быға булышлыҡ итте. Ираҡта һәм Сүриәлә боевиктар һаны, шул иҫәптән 3 мең сит ил кешеһен дә индереп, 14 — 18 мең менән баһалана. Шуның менән бергә социаль селтәрҙәр аша террорсыларҙы вербовкалауҙы һәм Сүриәләге ҡасаҡтар лагерҙарында «йоҡлаған күҙәнәктәр»ҙе иҫәпкә алғанда, төркөмдәр һанының күпкә юғарыраҡ булыуы ихтимал<ref name="чвк" />. Докладта, ИГ күбеһенсә террорсыларҙың ғаилә һәм быуын бәйләнештәре арҡаһында Ираҡтың төньяғында һәм көнбайышында Ираҡ сөнниҙәре араһында үҙ йоғонтоһон киңәйтергә ниәтләй, тип хәбәр ителә. Күп һуғышмандар Сүриәнән ҡасып сыға һәм Ираҡта ышыҡ таба. Курд төркөмдәре, шулай уҡ Эрбилдә Ираҡ Курдистаны лидерҙары һәм Ирактың үҙәк хөкүмәте араһындағы ҡаршылыҡтар, ИГ боевиктарына, Ираҡ хәүефһеҙлек көстәренең контртеррористик операцияһына һәм ИГ ячейкаһын асыуға ҡарамаҫтан, яңынан төркөмләнергә һәм террор ғәмәлдәрен тергеҙергә мөмкинлек бирҙе<ref name="чвк" />. Илдең төньяҡ-көнсығышын контролдә тотҡан «Сүриә демократик көстәре» (СДС) күбеһенсә 10 меңләп террорсы тотолған төрмәләрҙе һәм ҡасаҡтар лагерҙарын һаҡлауға йәлеп ителгән. Был, шул иҫәптән Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында ауыл хужалығы биләмәләренә ут төртөүгә, һөжүм һәм диверсиялар һанының кинәт артыуына килтергән. Дейр-эз-Зор провинцияһында нефть сығарыуҙан табышты бүлеү йәһәтенән «Сүриә демократик көстәре» һәм урындағы ғәрәп халҡы араһындағы мөнәсәбәттәренең көсөргәнешле булыуы менән билдәләнә. Американдар был төбәктә этник конфликттың бер үк ваҡытта СДС-ты көсһөҙләндерергә ынтылған «Рәсәй, Иран, Асад режимы һәм ИГ» менән бәйле булыуына ышана<ref name="чвк" />. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта Ираҡтағы хәрби подразделениеларҙа дүрт тиҫтәләгән дәүләттән, башлыса Яҡын Көнсығыштан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән 12 мең самаһы яугир иҫәпләнә. Тарҡау "йоҡомһораған күҙәнәктәр"е диверсион һәм вербовка эшмәкәрлеген дауам итә, өҫтәүенә, Рәсәй мәғлүмәттәре буйынса, ИГ йәшерен урынының төп өлөшө сөнни өсмөйөшөндә (Найнава, Сәләх-әд-Дин һәм Анбар провинциялары), шулай уҡ Дияла һәм Киркук провинцияларында тупланған. Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында, Вавилон, Васит, Ди Кар, Мейсан һәм Басра провинцияларында ла террор хәүефе күҙәтелә<ref name="просит">[https://www.kommersant.ru/doc/4056920 Россия просит США отказаться от «использования террористов в геополитических целях»] // Коммерсантъ, 09.08.2019</ref>. '''Август башында''' Анкарала үткән Америка-Төркиә һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4053083 США маневрируют между курдами и турками. Президент Эрдоган угрожает начать операцию на востоке Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 138 от 06.08.2019]</ref>, Төркиәлә Сүриәнең төньяғында буфер зонаһын ойоштороу өсөн уртаҡ операциялар үткәреү үҙәге ойоштороу тураһында килешеүгә өлгәшелде. Америка вәкилдәре әйтеүенсә, «Сүриәлә АҠШ Оборона министрлығының бурысы — ИГ-ны тулыһынса еңеү». Сүриәнең төньяғының бер өлөшөн, атап әйткәндә, Евфраттан көнсығышҡа табан биләмәне — "Ислам дәүләте"н еңгәндән һуң курд үҙоборона отрядтары (YPG) һәм АҠШ ярҙамына таянған «Сүриә демократик көстәре» контролдә тота. Анкараның принципиаль ҡары шуға ҡайтып ҡала: Сүриән бөтә төньяғы "хәүефһеҙлек зонаһына әүерелергә тейеш һәм уны Төркиә террористик тип һанаған «Халыҡ үҙоборонаһы көстәре» (YPG), Партии «Демократик союз» партияһы һәм Курдистан эшсе партияһы"нан таҙартырға кәрәк)<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743619 Пентагон подтвердил намерение США и Турции создать центр совместных операций в Сирии // ТАСС, 08.08.2019]</ref>. Төркиәнең Оборона министрлығы хәбәр итеүенсә, һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә яҡтар уртаҡ фекергә (компромисс) килде: Төркиә АҠШ менән ярашып, Сүриә биләмәһенә эскә табан 30-40 саҡрым киңлектәге зонаны контролдә тотасаҡ. Шуның менән бергә Американың оборона министры Марк Эспер Американың Сүриә демократик көстәренә ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе<ref name="чвк" />. Сүриә властары, үҙ сиратында, Америка Ҡушма Штаттары менән Төркиә араһында Сүриә территорияһында хәүефһеҙлек зонаһы булдырыуға ҡағылышлы килешеүҙәрҙе кире ҡаға һәм уларҙы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының милли суверенитетҡа, Халыҡ-ара нормаларҙы һәм Уставты боҙоуға ҡул һуҙыу тип ҡарай<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6744422 Власти Сирии выступили против соглашения США и Турции по безопасной зоне // ТАСС, 08.08.2019]</ref>. Рәсәй иһә курдтар һәм Сүриә властары һөйләшеүе һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәтенең илдең төньяҡ райондарын контролдә тотоуҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә килеренә иҫәп тота<ref name="Лаврен">[https://www.kommersant.ru/doc/4051978 «Сирийская оппозиция тоже должна иметь слово, но не до такой степени». Александр Лаврентьев рассказал «Ъ» о ситуации в Сирии] // «Коммерсантъ» № 137 от 03.08.2019</ref>. Төркиә менән Америка хәрбиҙәренең берләштерелгән эшмәкәрлеге башланыуға ҡарамаҫтан<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190908/1558442736.html|title=Турция и США патрулируют зону безопасности в Сирии с помощью беспилотников|date=20190908T1024+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}</ref>, Төркиә яғы американдарҙың үҙ-ара килешелгән эштәрҙе үтәмәүенә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерҙе. Президент Эрдоган, әгәр американдар Сүриәнең төньяғында сентябрь аҙағына тиклем хәүефһеҙлекте тәьмин итмәһә, хәрби ҡыҫылыш ҡотолғоһоҙ тигән белдереү яһаны<ref name=":0dva">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860510|title=Эрдоган обвинил США в желании создать зону безопасности в Сирии для коалиции СДС|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-10-09|lang=ru}}</ref>. ''' 9 октябрҙә''' Төркиә Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында «Донъя сығанағы» (Barış Pınarı Harekâtı) операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/операция-источник-мира/турция-начала-военную-операцию-источник-мира-в-сирии/1607152|title=Турция начала военную операцию «Источник мира» в Сирии|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2019-10-09}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2019-10-09|date=2019-10-09|title=Турция начала военную операцию в Сирии|url=https://www.bbc.com/russian/news-49990717}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191009/1559589380.html|title=Эрдоган объявил о начале турецкой военной операции в Сирии|date=20191009T1613+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}</ref>. Сүриә Ғәрәп Республикаһының төньяғына баҫҡан Төркиә ҡораллы көстәренең һәм төрөктәр яғында сығыш яһаған ҡораллы Сүриә оппозицияһы (Сүриә милли армияһы тип йөрөтөлгән) операцияһы курд ҡораллы формированиеларына (YPG) көстәренә («Халыҡ үҙоборона отрядтары», «Курд үҙоборона отрядтары» һ.б.) һәм террорға ҡаршы йүнәлтелгән. Төркиә террористик тип иҫәпләй, шулай уҡ ИГИЛ-ға ҡаршы көрәшеү өсөн Америка Ҡушма Штаттары тарафынан булдырылған һәм финансланған «Сүриә демократик көстәре» коалицияһы (Сүриә демократик көстәре ядроһы булып шулай уҡ курд берләшмәләре тора). Операцияның маҡсаты буфер зонаһын (хәүефһеҙлек зонаһын) булдырыу ине, унда уңышҡа өлгәшкән осраҡта үҙ ваҡытында Төркиә биләмәһендә һыйыныу тапҡан 2 миллион Сүриә ҡасағын урынлаштырыу күҙалланды<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5da33ec89a794776884a9c49 Меркель потребовала от Эрдогана немедленно прекратить операцию в Сирии] // РБК, 13.10.2019</ref>. Операция барышында Төркиә ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Сүриәнең сик буйындағы Рас-әл-Айн һәм Эт-Телль-әл-Абьяд ҡалаларын, күрше райондарҙы контролдә тотто, ошо рәүешле Сүриә-Төркиә сигенән үтеүсе М4 стратегик шоссены киҫеп, контролдә тотто. Операцияның башланыуы Сүриә курдтарын Сүриә етәкселеге менән һөйләшеүгә этәрә<ref>[https://tass.ru/politika/7002615 Лаврентьев: курды и власти Сирии действительно провели переговоры на базе РФ в Хмеймиме // ТАСС, 15.10.2019]</ref>. 13 октябрҙә төньяҡ-көнсығыш райондарҙың курд Автономиялы хакимиәте вәкилдәре Сүриәләге дошманлыҡ яҡтарын тынысландырыу буйынса Рәсәй үҙәге булышлығында Сүриә хөкүмәте менән курдтар урынлашҡан райондарға хөкүмәт ғәскәрҙәрен индереү тураһында килешеүгә өлгәште. 14 октябрҙә Сүриә подразделениелары Сүриәнең төньяғына сығара башланы һәм бер нисә көн эсендә Манбидж, Айн-әл-Ғәрәп-Кобани, Әт-Табка, Әр-Ракка ҡалаларын һәм күрше райондарҙы, ике гидроэлектростанцияны, Евфрат аша күперҙәрҙе, шулай уҡ стратегик шоссены үҙ контроленә алды. АҠШ операция башланғандан алып уны яҡлауҙан баш тарта һәм үҙенең ҡораллы подразделениеларын Сүриәнең төньяҡ райондарынан сығара башлай<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/10/10/813337-nastuplenie-turetskih-voisk-v-sirii Наступление турецких войск в Сирии. Главное] // [[Ведомости]]</ref>. 17 октябрҙә Африка Республикаһы менән Төркиә һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә курд отрядтарына Төркиә булдырған 30 саҡрымлыҡ сик буйы хәүефһеҙлек зонаһынан китергә мөмкинлек биреү өсөн операцияны 120 сәғәткә туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәште. 22 октябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары Владимир Путин һәм Реджеп Тайип Эрдоган Сочиҙа һөйләшеүҙәр үткәрҙе һәм Сүриәнең төньяҡ-көнсығышын йоғонто зоналарына бүлде. «Тыныслыҡ сығанағы» операцияһы тергеҙеү мөмкин булманы. Президенттар күп сәғәтле көсөргәнешле һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә килешеүгә килде, уның асылы статус-кво статусын һаҡлап ҡалыуға һәм курд берләшмәләрен Төркиә менән сик буйынан сығарыу өсөн 150 сәғәт биреүгә ҡайтты, унан һуң Рәсәй менән Төркиә бергә курдтар азат иткән территорияла патруллек итә башлаясаҡ, ә Төркиә сигенә Сүриә сик һаҡсылары ҡуйыласаҡ<ref name="смену">[https://www.kommersant.ru/doc/4134236 Мир на смену «Источника мира». Владимир Путин и Реджеп Тайип Эрдоган договорились о статусе-кво на севере Сирии] // «Коммерсантъ», 22.10.2019</ref>. === 2020 === {{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2020)}} 2020 йылдың ғинуарында исламсылар Идлиб провинцияһында һәм Алеппо биҫтәләрендә һөжүм башлай. 29 ғинуарҙа Сүриә Ҡораллы Көстәре, яуап итеп, контрһөжүм башлай; Идлиб һәм Алеппо провинцияларында һөжүмгә ҡаршы бөтә хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан 11 танк, 19 БТР һәм БМП, 62 «техничка», шулай уҡ дүрт РСЗО һәм дүрт БПЛА юҡ ителә. 20 февралдә Сүриә оппозицияһы Төркиә армияһы булышлығында, Найраб торағы районында (Алеппонан көньяҡ-көнсығышта) Сүриәне обороналауҙы өҙөп, Идлибтә күләмле һөжүм башланы. 27 февралдә Төркиәнең Юғары көстәре «Яҙғы ҡалҡан» операцияһын башланы. <!-- Тем не менее правительственным силам совместно с ВКС России удалось отбить эти атаки; 24 февраля боевики захватили поселение; в течение нескольких часов после захвата последовали авиаудары ВКС по поселению Найраб (всего за день около 87 воздушных ударов по северной провинции, помимо этого, авиаудары зафиксировали в провинциях Латакия и Хама — всего 137 ударов за день), однако это не помогли сирийским правительственным силам вернуть контроль над поселением Найраб. Бои за Найраб велись с ночи 24 февраля и прекратились утром 25 февраля. В качестве ответных мер турецкие силы нанесли многочисленные удары по позициям правительственной армии, используя реактивную артиллерию.--><ref>[https://vz.ru/news/2020/2/25/1025549.html Эксперт: Атакой на Нейраб Эрдоган бросил боевиков на убой ] // Взгляд, 25 февраля 2020 </ref> == Ҡораллы оппозиция == [[Файл:Flag of Syria.svg|thumb|right|Сүриәнең Дәүләт флагы]] [[Файл:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|thumb|right|Оппозиция файҙаланған байраҡ<!-- большинство оппозиционных группировок используют флаг, который был принят в Сирии во времена французского мандата с 1932 по 1958 год, а также в 1961—1963 годах (https://www.kommersant.ru/doc/3534656) -->]] 2011 йылдың 29 июлендә Ирекле Сүриә армияһын төҙөү тураһында белдерелә. Ул Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәренең полковник Рияз Асад етәкселегендәге 7 офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт булдырыла<ref name="автоссылка6" />. Бер ни тиклем ваҡыт Сүриә ирекле армияһы менән параллель рәүештә икенсе структура — «Ирекле офицерҙар хәрәкәте» була, ләкин уға нигеҙ һалыусы подполковник Хөсәйен Хармушты Төркиәлә Сүриә махсус хеҙмәттәре урлағандан һуң, ике төркөм берләшеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был турала 2011 йылдың 23 сентябрендә иғлан ителә. 2012 йылда уҡ Сүриә властары оппозиция яғында донъяның күп дәүләттәренән, шул иҫәптән Мысыр, Йемен, Ливия, Ирак, Сомали, Сәғүд Ғәрәбстаны, Рәсәй һәм Косовонан, сит ил һуғышмандары һуғыша тип белдергәйне<ref>[http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ Сирийские войска выбивают боевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101031644/http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ |date=2012-11-01 }} // zavtra.ru, 31.07.2012</ref><ref>[http://zn.ua/WORLD/voyuyuschie-v-sirii-chechency-poobeschali-dzhihad-i-po-russki-poprosili-deneg.html Воюющие в Сирии чеченцы пообещали джихад и по-русски попросили денег]</ref><ref>[http://www.mignews.com/print/281112_91350_96266.html Сирия опубликовала имена 142 убитых иностранных террористов]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="bbc.naem">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|title=Правительство Сирии: за оппозицию воюют наёмники из 29 стран|accessdate=2013-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEQdIBZr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|archivedate=2013-04-29}}</ref><ref>[https://rg.ru/2013/04/23/syria-site.html Информационное противоборство в Сирии вышло на мировой уровень и угрожает России]</ref>. Участие иностранных (преимущественно ливийских) боевиков на стороне сирийской оппозиции подтвердила и организация «[[Human Rights Watch]]»<ref>{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/534011|title=Сирийские правительственные войска сильно деморализованы|date=2012-08-30|publisher=Известия|description=интервью с заместителем директора по экстренным программам Human Rights Watch Анной Нейстат|lang=ru|accessdate=2012-09-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhpEkL9o?url=http://izvestia.ru/news/534011|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала Сүриә милли коалицияһын ойоштороу тураһында белдерелә, уның составына иң эре оппозиция берләшмәһе — Сүриә милли советы ла инә, бығаса ул башҡа төркөмдәр менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта. 12 ноябрҙә Америка Дәүләт департаменты Сүриә милли коалицияһына булышлыҡ итеү тураһында белдерҙе. Шул уҡ көндө Фарсы ҡултығы дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы рәсми рәүештә Сүриә милли коалицияһын Сүриә халҡының законлы вәкиле итеп таныу тураһында иғлан итте<ref>[https://lenta.ru/news/2012/11/12/herewego/ Страны Персидского залива признали легитимность сирийской оппозиции]</ref>. 19 ноябрҙә Евросоюздың 27 иленең сит ил эштәре министрҙары Милли коалицияны «Сүриә халҡы өмөттәренең законлы вәкилдәре» тип таныу тураһында иғлан итте<ref>[https://expert.ru/2012/11/20/evropejskaya-podderzhka Евросоюз объявил о признании коалиции сирийской оппозиции] //expert.ru</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/12/12/recognize/|title=США признали Сирийскую национальную коалицию|date=2012-12-12|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-01-10|deadlink=no}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Алепполағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән «Лива әт-Таухид» һәм «Фронт ән-Нусра» Милли коалицияны таныуҙан баш тарта<ref>[https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny Три сирийских оппозиции]</ref>. 2013 йылдың 4 ғинуарында [[Австралия]]ның Сит ил эштәре министрлығы ил граждандарын Сүриәләге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙы тыйыуҙары тураһында иҫкәртте. Сүриәнең хәрби хәрәкәттәрендә 100-ҙән ашыу Австралия гражданы ҡатнаша тип хәбәр ителде<ref>[http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html Австралия запретила своим арабам воевать в Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091423/http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com</ref>. {{см. также|Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар}} 2013 йылдың 15 сентябрендә The Daily Telegraph тикшереү баҫтырып сығарҙы, уға ярашлы Сүриәлә баш күтәреүселәрҙең көстәре яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә, улар араһында глобаль йыһат яҡлы 10 мең самаһы һуғышман (шул иҫәптән Әл-Ҡаидә яҡлылар) була. Тағы 35 мең самаһы радикал исламсы киң халыҡ-ара көрәшкә түгел, ә Сүриә эсендәге һуғышҡа йүнәлтелгән. Йәнә кәмендә 30 мең баш күтәреүсе уртаса исламсыларға ҡарай<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10311007/Syria-nearly-half-rebel-fighters-are-jihadists-or-hardline-Islamists-says-IHS-Janes-report.html|title=Syria: nearly half rebel fighters are jihadists or hardline Islamists, says IHS Jane's report |accessdate=2013-09-16}}</ref>. 2013 йылдың 12 октябрендә «Әл-әаида» башлығы Айман әз-Завахири Сүриәлә һуғышҡан йыһат төркөмдәренә — Фронт ан-Нусра, Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләтенә саҡырыу менән мөрәжәғәт итте. Ул уларҙы Бәшәр Асад режимын ҡолатыу һәм илдә ислам дәүләтен урынлаштырыу өсөн берҙәм фронт ойоштороу маҡсатында берләшергә саҡырҙы, шулай уҡ уларҙы Асадҡа ҡаршы көрәштә көнбайыш һәм донъяуи потенциаль союздаштар менән төрлө бәйләнештәргә инмәүен иҫкәртте<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/12/160569.html|title=Глава "Аль-Каиды" призывает к единению джихадистов ради свержения Асада|accessdate=2013-10-12}}</ref>. 2015 йылдың 10 октябрендә Америка Ҡушма Штаттары ҡораллы оппозиция, йәғни Сүриәнең Демократик көстәре (ДСС) альянсын төҙөгән. === Оппозиция коалициялары === {{главная|Участники сирийского конфликта}} ==== Милли совет ==== 2011 йылдың 19 июнендә оппозиция Милли совет — илдең альтернатив хөкүмәтен ойоштороу тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.kommersant.ru/news/1663332 Сирийская оппозиция сформировала альтернативное правительство] // «Коммерсантъ-Online», 19 июня 2011</ref>. 2011 йылдың 4 октябрендә Истанбулда Сүриә милли советы ойошторола, 10 октябрҙә ул ваҡытта донъя дәүләттәренең бер өлөшө булып танылған Ливия Республикаһының Күсмә милли советы рәсми рәүештә таныла<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1792577 Сирия запуталась в оппозициях] // «Коммерсантъ-Online», 11 октября 2011</ref>. ==== Сүриә революцион һәм оппозицион көстәренең милли коалицияһы ==== {{главная|Национальная коалиция сирийских революционных и оппозиционных сил}} 2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала "Сүриә революция һәм оппозиция көстәренең милли коалицияһы"н булдырыу тураһында иғлан ителде. Уның маҡсаты — президент Бәшәр Асадҡа ҡаршы сығыш яһаған бөтә фракцияларҙы берләштереү һәм һуңғыһын ҡолатыу. Коалиция президенты итеп Дамаскиҙа Әмәүиҙәр мәсетенең элекке имамы Моаз әл-Хәбиб, ә вице-президент итеп хоҡуҡ һаҡлаусы ҡатын-ҡыҙ Сухейр әл-Атаси һәм Сүриә Халыҡ советының элекке депутаты Риад Сейф һайланды<ref>{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/11/12_a_4848729.shtml|title=Имам объединил оппозицию Сирии|publisher=[[Газета.ру]]|date=2012-11-12}}</ref>. Мустафа аль-Сабаг занял пост генерального секретаря<ref>{{cite news | url=http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | title=Syrian opposition groups reach unity dea | work=[[Associated Press]] | date=2012-11-11 | accessdate=2012-11-13 | author=Rebhy, Abdullah | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128101022/http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | archivedate=2012-11-28 }}</ref>. Мостафа әл-Сабаг генераль секретарь вазифаһын биләне. Коалиция советының 60 урыны бар, уларҙың 22-һе Сүриә милли советы өсөн бүленгән<ref name="BBC Arab League">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20307668|title=Syria crisis: Arab League welcomes new opposition bloc|date=2012-11-13|work=BBC|accessdate=2012-11-13}}</ref>. Милли коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе көйләргә һәм баш күтәреүселәр контроле аҫтында булған төбәктәр менән идара итергә ниәтләй. Сүриә милли советының (СНС) Мәскәүҙәге вәкиле Мәхмүт әл-Хәмзә белдереүенсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html Сирийская оппозиция не исключает свержения Асада вооружённым путём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929122949/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html |date=2015-09-29 }} // Росбалт, 12.11.2012</ref>: {{начало цитаты}}«Яңы коалиция декларацияһы ҡабул ителде. Унда тәүге пункт Асада режимын боҙоу һәм уның менән диалогтан баш тартыу күрһәтелә. Йәғни унда революцияның төп лозунгылары бар».{{конец цитаты|источник=}} 2013 йылдың ғинуарында Асадҡа ҡаршы коалиция сафтарында тарҡалыу күҙәтелә. «Фронт ән-Нусра» төркөмө һуғышмандары революция маҡсаттарына төҙәтмәләр индерергә һәм шәриғәт дәүләтен ойошторорға теләүҙәрен белдерҙе, был уларҙың союздаштарында кире реакция тыуҙырҙы. Баш күтәреүселәрҙең командирҙары артабан мөжәһиттәр менән хеҙмәттәшлек итмәйәсәген һәм Бәшәр әл-Асад режимы ҡолағандың икенсе көнөнә үк улар менән көрәшә башлаясағын белдерҙе. Баш күтәреүселәр, элекке союздаштары ярҙамынан тыш, Алеппо янында бер нисә һуғышта ҡатнаша<ref>[http://www.mignews.com/print/190113_113711_68462.html В рядах сирийцев происходит раскол]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. ==== Ислам коалицияһы ==== 2013 йылдың сентябрь аҙағында Сүриәләге бер нисә ҙур баш күтәреүселәр төркөмө Сүриә революция һәм оппозиция көстәре, көнбайыш донъя уны режимға ҡаршы тороусыларҙың законлы вәкиле тип иҫәпләгән милли коалицияның өҫтөнлөгөн кире ҡаҡты. Ҡораллы оппозицияның 13 бригадаһы Сүриә Ирекле армияһы составынан сыҡҡан һәм радикаль исламсыларҙың үҙҙәренең хәрби альянсын ойошторған. Улар араһында — Сүриәләге Әл-Ҡаидә филиалы — Джебхат-ән-Нусра, һәм Сирия Ирекле Армияһының өс һөҙөмтәле ойошторолоуы — Лива ә-Тавхид, Лива әл-Ислам һәм Әһрәр әш-Шам. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Үҙ ваҡытында уларҙың өсөһө лә Ҡушма Штаттарҙан хәрби ярҙам алған. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Исламсылар командиры махсус матбуғат релизы сығарҙы, унда әйтелгәнсә, «Сүриә милли коалицияһы» беҙҙән ситләшә, шулай уҡ беҙ ҙә уның вәкәләттәрен танымайбыҙ. Беҙ бөтә граждан һәм хәрби төркөмдәрҙе законлылыҡтың берҙән-бер нигеҙе булған шәриғәткә нигеҙләнгән аныҡ исламда берләшергә саҡырабыҙ". «Ислам коалицияһы» ниндәй ҙә булһа көнбайыш ярҙамынан баш тартыуҙы талап итте һәм ҡорал буйынса элекке ағай-энеләре Сүриә ирекле армияһына ҡаршы пропаганда кампанияһын башлай. Шулай итеп, Сүриәләге Америка союздаштары асыҡтан-асыҡ йыһат яғына күскән<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html|title=ССА развалилась, все ушли к "Аль-Каиде"|accessdate=2013-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927113809/http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html |date=2013-09-27 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/25/159457.html|title=Банды исламистов в Сирии отвергли власть "Национальной коалиции"|accessdate=2013-09-26}}</ref>. === Төркөмдәр араһындағы конфликт === {{также|Конфликт в Восточной Гуте (2016)}} Ҡраштарының уртаҡлығына ҡарамаҫтан<ref name=autogenerated20140125-2>[http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 Связанные с «Аль-Каидой» моджахеды угрожают уничтожить вооружённую оппозицию на севере САР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070002/http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики</ref> Бәшәр Асад режимына ҡарата ҡораллы оппозиция төркөмдәре эсендә ғәмәлдәге режим ҡолатылғандан һуң Сүриәнең киләсәгенә ҡағылышлы принципиаль фекер айырымлыҡтары бар. Баш күтәреүселәр һуғышты демократик һәм заманса тормошҡа өмөтләнеп башлай, шул уҡ ваҡытта йыһатсылар һәм Әл-Ҡаидә отрядтары (уларҙың күбеһе — сит ил ялсылары) килеп тыуған шарттар менән, илдә шәриғәт нигеҙендә фундаменталь ислам режимы булдырыу идеяһын алға этәреү өсөн, файҙалана<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/01/10/166812.html|title="Второй сирийский фронт": боевики "Аль-Каиды" воюют против бывших союзников-повстанцев|accessdate=2014-01-13}}</ref>. * 2013 йылдың сентябре: 13 төркөм ЛАГ һәм ЕС яҡлауына таянған НКСОРС-тан сығыу тураһында белдерҙе, һуңынан оппозицияның ҙур төркөмө (Сүриә ирекле армияһы) айырылды<ref name=autogenerated20140125-1>[http://news.mail.ru/politics/14959942/ «Сирийская свободная армия» не признаёт оппозиционную Нацкоалицию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070006/http://news.mail.ru/politics/14959942/ |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики</ref>. : Сүриә оппозицияһы эсендәге низағ, бер яҡтан, 2014 йылдың башында Ирекле Сирия армияһы, «Мөжәһиттәр армияһы» һәм "Ислам фронты"на ингән төркөмдәр, икенсе яҡтан, «Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләте» (ИГИЛ/ДАИШ) араһында киҫкенләште<ref>{{cite web | url = https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | title = Factbox: Syria’s rebel groups &#124; Reuters | access-date = 2017-09-29 | archive-date = 2014-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 |date=2014-01-09 }}</ref>. Шулай уҡ Ислам фронтының Сүриә ирекле армияһына ҡаршы бәрелешеүе тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Исламистар Сүриә ирекле армияһының ҡоралын, шулай уҡ Сүриәгә Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары килтергән ҡоралды баҫып ала. Был Сүриә ирекле армияһына Америка Ҡушма Штаттарынан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән Сүриә ирекле армияһы файҙаһына ярҙамды туҡтатыуға килтерҙе<ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/827167|title=Великобритания приостанавливает помощь сирийской оппозиции|last=Бадов|first=Алан|date=2013-12-11|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|lang=ru|accessdate=2013-12-28}}</ref>, Ә Сүриә ирекле армияһының ҡайһы бер отрядтар ойошманан сығыу һәм экстремистик төркөмдәргә ҡушылыу тураһында белдерҙе. * Формалашҡандан һуң (2013 йылдың аҙағы) Ислам фронты бөтә коалициялар араһында иң ҙуры була, шул уҡ ваҡытта Ислам фронты Сүриәлә һәм ән-Нусрала, ИГИЛ/ДАИШ кеүек башҡа илдәрҙә шәриғәт ҡоролошон белдерҙе. Был ике яҡ араһында 2013 йылда кәмендә 24 бәхәс булған. Уртаса булараҡ, Сәлим Иҙрис (Сүриә милли советының секуляристик оппозицияһы) һәм уның хәрби ҡанаты — автоматлаштырылған идара итеү системаһы уның менән джихадсылар (ИГИШ һәм ән-Нусра) араһындағы һуғыш тураһында асыҡтан-асыҡ белдерҙе<ref>{{cite web | url = http://expert.ru/2013/12/9/sirijskaya-mozaika/?n=171 | title = В США и Европе поняли, какую угрозу Ближнему Востоку и планете в целом может принести победа оппозиции в Сирии}}</ref>. * ИГИЛ/ДАИШ, баш күтәреүселәрҙең башҡа төркөмдәре араһындағы ҡаршылыҡтар ИГИЛ 2013 йылдың 18 сентябрендә сик буйындағы Аазаз ҡалаһынан Сүриә ирекле армияһы вәкилдәрен бәреп сығарғас башланды<ref>{{cite web | url = http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey | title = Al-Qaida militants capture town in northern Syria }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713012909/http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey |date=2015-07-13 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | title = Сводка событий в провинциях Алеппо и Идлеб за 19 сентября &gt; fondsk.ru — Фонд Стратегической Культуры &#124; Strategic Culture Foundation | accessdate = 2014-01-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | archivedate = 2014-01-06 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html |date=2014-01-06 }}</ref>. Оппозицион төркөмдәр Бәшәр Асадҡа ҡаршы торған үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәләрҙә язалауҙары һәм үҙ ғәмәлдәре менән күҙҙән төшкән<ref>{{cite web | url = http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy/ | title = Сирия: война всех против всех &#124; euronews, мир }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110151550/http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy |date=2014-01-10 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25606370 | title = BBC News — Al-Qaeda-linked Isis under attack in northern Syria}}</ref>. ИГИШ һәм оппозицияның башҡа төркөмдәре араһындағы һуғыштарҙа 274 һуғышман юҡ ителгән<ref name=autogenerated20140125-2 />. * Ән-Нусра ИГИЛ/ДАИШ башҡа йыһат төркөмө менән берләшеүҙән баш тарта<ref name=autogenerated20140125-2 />. * 2014 йылдың ғинуары. Әсиргә алынған «Фронт ән-Нусра» һәм «Әхрар әш-Шам» боевиктарының барыһы ла атыла. Бер аҙнала ИГИШ менән башҡа оппозиция араһындағы бәрелештәрҙә 500 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>{{cite web | url = http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ | title = Исламисты в Сирии казнили около 100 боевиков из конкурирующих группировок }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116095259/http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ |date=2014-01-16 }} // Голос России</ref>. * РФ Сит ил эштәре министрлығы башлығы: «Ислам фронты», «Ән-Нусра фронты», «Ираҡ һәм Левант Ислам дәүләте» араһында боевиктар бер-береһенә тоташҡан һауыттарҙағы ағым һымаҡ килә: кем күберәк түләй, улар шунда күсә"<ref>{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | title = Лавров: с террористами в Сирии никаких разговоров быть не может — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | archivedate = 2014-02-02 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 |date=2014-02-02 }}</ref>. * Киң мәғлүмәт саралары исламсыларҙың һәм оппозицияның араһындағы һуғышы барышында 1400 кеше һәләк булыуы хаҡында хәбәр итте<ref>{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16623148/ | title = В столкновениях исламистов и оппозиции в Сирии погибли 1400 человек — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ | archivedate = 2014-01-29 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ |date=2014-01-29 }}</ref>. * 2014 йыл башына ҡарата, ҡораллы оппозиция эсендәге 3 ҙур йүнәлеш тотороҡло булды. Секуляристик (Сүриә ирекле армияһы), йыһат (ИГИЛ/ДАИШ) һәм сағыштырмаса уртаса исламсылар (Ислам фронты). Был йүнәлештәр 2013 йыл дауамында даими рәүештә (2014 йыл башы) үҙ-ара килешмәүсәнлекте үҙ-ара һәм үҙ-ара һуғышҡа алып барып, бәләкәйерәк төркөмдәрҙе бер йүнәлештән икенсеһенә күсергән<ref name=autogenerated20140125-1 /><ref>{{cite web | url = https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny | title = Оппозиция в Сирии оформилась, разделившись на три крупные группы, не признающие друг друга}}</ref><ref>{{cite web | url = http://expert.ru/2013/09/25/soyuzniki-stali-protivnikami/ | title = В рядах сирийской оппозиции началась междоусобная война}}</ref>. === Ырыу-ҡәбилә факторы һәм уның Сүриәләге хәлгә йоғонтоһо === Сүриәлә сәйәси көрсөктөң үҫешендә Сүриә йәмғиәтенең ҡатмарлы структураһы ла һиҙелә, унда этноконфессиональ менән бер рәттән тоҡомло үлсәүҙәр ҙә бар, был илдәге граждандар һуғышы барышына һәм уны тамамлау перспективаларына ҙур йоғонто яһаусы этноконфессиональ менән бер рәттән ҡәбилә үлсәмдәре лә бар<ref name="проз">Прозорова Г. К. Родоплеменной фактор в современной Сирии // Вестник Дипломатической академии МИД России. Россия и мир. 2015. № 1 (3)</ref>. Әлеге ваҡытта традицион ҡәбилә иерархияһы, клан һәм ҡәбилә лидерҙары власы ярайһы уҡ көсһөҙләнгән. Шулай ҙа, төрлө дәрәжәлә булһа ла, традицион йәмғиәт элементтары һаҡлана. Ҡәбилә иерархияһы башлыса күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләрҙә һаҡлана. Ултыраҡ халыҡ араһында мөнәсәбәттәр башлыса ғаилә-клан мөнәсәбәттәре менән көйләнә, ә нәҫелгә мөнәсәбәте буйынса түгел. Ҡәбилә аңының, ырыу йолаларының, ғөрөф-ғәҙәттәренең һәм бәйләнештәренең йоғонтоһо ауыл халҡы, мигранттар, ҡала яны халҡы араһында айырыуса һиҙелә<ref name="проз" />. Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре VII быуат ғәрәп баҫып алыуҙары осоронан алып Ғәрәбстан ярымутрауынан Сүриәгә күсеп килә. Дәүләт-ара сиктәргә ҡарамаҫтан, Сүриә кландары һәм ҡәбиләләре Ираҡта, Иорданияла, Ливанда, Төркиәлә, Фарсы ҡултығы илдәрендә йәшәгән ҡәбиләләштәре менән быуаттар дауамында бәйләнеш тота. Бәйләнеш туғанлыҡ яғынан да, хеҙмәт миграцияһы каналдары аша ла хуплана, был 1990—2000 йылдарҙа Фарсы ҡултығы илдәре аҡсаһына ҡәбиләләр ултырған райондарҙа мәсеттәр төҙөү менән бер рәттән салафизмдың таралыуына ла булышлыҡ иткән<ref name="проз" />. Ҡәбиләләрҙең сүл һәм ярымсүл сиге (Төркиә, Ираҡ, Иордания, Ливан менән) райондарында, башлыса әл-Йәзирә (Дейр-эз-Зор, Ракка, Хасек провинциялары) тирәһендә, Даръа, Хомс, Алеппо ҡалалары янындағы ауыл райондарында, аҙыраҡ дәрәжәлә Хама, Дамаск һәм Әс-Сувайда янында урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәр ваҡыт халыҡтың иң ярлы ҡатламдарына ҡараған. Сүриәнең көньяҡ һәм көнсығыш райондары һәм уның ҡалған өлөшө араһындағы социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек һуңғы йылдарҙа сүл һәм ярымсүл райондарында ер һәм һыу менән файҙаланыу проблемаларының хәл ителмәүе, ҡатмарлы экологик хәл һәм 2003 йылда башланған ҡоролоҡ менән бәйле тағы ла көсәйҙе<ref name="проз" />. Ҡәбилә структураларының һәм ҡәбилә юғары ҡатламының үҙәк власть менән мөнәсәбәттәре һәр ваҡыт ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән булған. Хәфез Асад (1970 йылдан һуң) осоронда ҡәбиләләргә ҡарата сәйәсәт һығылмалы, илдең ярымсүл райондарын контролдә тотоу өсөн тоҡом структуралары һәм уларҙың лидерҙары менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу кәрәклеген иҫәпкә алыусы була башланы. Режимға лояль булғанда бедуин ҡәбиләләренә үҙ территорияһында именлекте һәм тотороҡлоҡто тәьмин итеү хоҡуғы бирелә. Бының өсөн улар властарҙан финанс ярҙамы, еңел ҡорал, элемтә саралары, транспорт алған. Ҡәбилә лидерҙары — урындағы һәм үҙәк закондар сығарыу органдарында, бер төркөм ҡәбиләләрҙән сыҡҡан кешеләр — армия һәм гражданлыҡ институттарында, Эске эштәр һәм ауыл хужалығы министрлыҡтарында, президент хакимиәтендә күрһәтелгән. Властар сөнни ғәрәп ҡәбиләләрен эске сәйәсәтендә лә файҙаланған. «Ғәрәпләшеү» планы сиктәрендә 1970-се йылдар башында ҡурдтар традицион йәшәгән урындарға Шаммар һәм Таи ҡәбиләләре ғәрәптәре күсерелә. Шаммар ҡәбиләһенең ҡораллы отрядтары курд сығыштарын баҫтырыу өсөн файҙаланылған<ref name="проз" />. 2003 йылдан, Ираҡты Америка баҫып алыуы шарттарында, Сүриә режимы Анбар провинцияһындағы милләттәштәре менән бәйләнеш тотҡан сик буйы ғәрәп сөнни ҡәбиләләренә ярҙам күрһәтә. Яуап хеҙмәте сифатында сик-ара күсеү ҡәбиләләре Ираҡ биләмәһенә күп һанлы сит ил йыһатсыларын яйға һалынған контрабанда сауҙаһы каналдары аша законһыҙ юл менән оҙатыу менән шөғөлләнгән<ref name="Annas">[https://web.archive.org/web/20160723100148/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/110827/despite-provocation-syrias-powerful-tribes-cling-peaceful-p Annasofie Flamand and Hugh Macleod. Despite provocation, Syria’s powerful tribes cling to peaceful protests. Syrian tribes embrace nonviolent resistance, defying stereotypes // Global Post, August 28, 2011]</ref>. Сүриәлә граждандарҙың ҡаршы тороуы ҡәбиләләр кимәлендә көнәркәшлек ер һәм һыу ресурстарын, дини факторҙарҙы контролдә тотоу өсөн көрәшкә килтерҙе. Ҡәбиләләр һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусылар ҡәбиләләр араһында ла, ҡәбиләләр эсендә лә тарҡалған. Илдең бер нисә төбәгендә, атап әйткәндә, Ракка провинцияһында, Хасеке һәм Ҡамышлы райондарында, ғәрәп сөнни ҡәбиләләре шәйехтәре һәм ғәрәп сөнни ҡәбиләләр ағзаларының бер өлөшө хөкүмәткә ярҙам күрһәткән. Режим яғында сығыш яһаған Оборона милли көстәре составына ингән хәрбиләштерелгән ҡәбилә берләшмәләре ойошторола. Илдең эске эштәренә сит илдәрҙең ҡыҫылыуына ҡаршы сығыш яһаусы «Сүриә һәм ғәрәп ҡәбиләләре һәм кландары форумы» бер нисә тапҡыр саҡырылған. Сүриәлә йәшәгән абруйлы сөнни шәйехтәренең күбеһе, аҙ һанлы этник төркөмгә ҡараған Валид Джумблат кеүек клан лидерҙары кеүек, һаҡсыл позицияла торған. Мәҫәлән, Сувейда провинцияһында друз ҡәбиләләре лидерҙарының бер өлөшө абруйлы друз лидерының саҡырыуҙарын кире ҡаҡты<ref name="проз" />. Сүриә армияһы генерал-майоры Сувейдтан сыҡҡан друз Иссам Заһреддин өс йылдан ашыу ваҡыт дауамында ИГ формированиеларына ҡаршы Дейр-эз-Зор оборонаһын етәкләгән. Ғәрәп сөнни ҡәбиләләренең икенсе өлөшө оппозицияны хуплаған. Оппозицияның сәйәси эшмәкәрлегенә уның составында үҙ аллы ролгә дәғүә итеүсе юғары ҡатламдың бер өлөшө әүҙем ҡушыла. 2011 йылдың февралендә "демократик ихтилал"ды яҡлап Бағғар, Шаммар, Унейз, Наим һәм әл-Джабур ҡәбиләләре исеменән матбуғат релизы баҫтырыла, 2011 йылдың мартында Алеппола ҡәбиләләрҙең 50 % мәнфәғәттәре вәкиле булыуға дәғүә иткән ғәрәп ҡылдарын һәм ҡәбиләләрен булдырыу тураһында иғлан ителә. Мөлкәтен һәм йоғонтоһон юғалтҡан һәм күбеһенсә илебеҙҙән "ғәрәп яҙы"на тиклем күпкә алдараҡ илдән киткән ҡәбиләләр юғары ҡатламы үҙенең йоғонтоһон ҡайтарыу маҡсатында граждандар ҡаршылығынан файҙаланырға маташҡан, режим ҡолаған осраҡта Сүриәнең буласаҡ власть структураһында үҙ вәкиллеген киңәйтергә иҫәп тотҡан. Истанбулда ойошторолған оппозиция ''Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре союзы'' (ССАП) идара итеүсе режимға ҡарата ризаһыҙ позициялар биләй һәм Сүриә милли советы тарафынан таныла (2012 йылдың ноябрендә СНС революция һәм оппозиция көстәренең Сүриә милли коалицияһы составына инә). 2012 йылдың майында ССАП режимды боҙорға саҡырҙы һәм, хатта илдең төньяғында йәки көньяғында осоуһыҙ зоналар ойоштороуға тиклем, ғәрәп илдәренә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итте<ref name="проз" />. Ҡораллы оппозицияла ла ҡәбиләне барлыҡҡа килтергән вәкилдәр мәсьәләһе торған. Ҡәбилә ағзалары үҙ отрядтарын ойошторған, Ирекле Сүриә армияһы (ССА) составында, беренсе сиратта, үҙҙәре йәшәгән райондарҙа һуғышҡан. Өҫтәүенә, Сүриә ирекле армияһы һәм ҡәбиләләр лидерҙары мөнәсәбәттәре аңлайышлы ғына булмай. Әгәр Сүриә ирекле армияһының Дейр-эз-Зор провинцияһындағы ҡайһы бер командирҙар ҡәбилә структуралары менән тығыҙ координацияла булһа, икенселәре, күпселеге элекке идара итеү режимын хуплаған һәм конъюнктур ҡараш буйынса оппозицияға ҡушылған ҡәбилә лидерҙарына ышанып етмәне<ref name="проз" />. «Джабхат ән-Нусра» һәм ИГИЛ (ИГ) кеүек радикаль ислам (йыһат) төркөмдәре менән ҡәбиләләр мөнәсәбәттәре лә ҡапма-ҡаршы, үҙгәреүсән була һәм күбеһенсә «ерҙәге хәл» тип билдәләнә. 2013 йылда Сүриәнең төньяҡ-көнсығыш райондары өҫтөндә ИГИЛ контроле урынлаштырылғандан һуң (күпселек яугирҙар ҡәбиләләр араһынан сыҡҡан), унда йәшәүсе сөнни ҡәбиләләр үҙҙәрен төрлөсә тотҡан. Мәҫәлән, Дейр-эз-Зор провинцияһында Эгайдат (Бакир) тоҡом конфедерацияһы кландарының береһе ИГИЛ-де хупланы, ә икенсеһе (Бу Джамаль) ҡаршы сығыш яһаны. Шәммар конфедерацияһының ҡәбилә ополчениелары ИГИЛ-ға ҡаршы көрәштә алышта курдтарға ҡушылған, ләкин бығаса Сүриә хөкүмәтенә тоғро ҡалған бер төркөм сөнни кландары ИГИЛ-ға тоғролоҡҡа ант биргән<ref name="проз" />. ИГ контроле аҫтындағы биләмәләрҙәге ҡәбиләләр, ислам экстремизмы ҡәбиләләрҙең дини уртасыллығынан алыҫ булыуға ҡарамаҫтан, күпселектә уға буйһонорға мәжбүр булған. ИГ ҡәбиләлә кландары менән ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итеүселәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Мәҫәлән, киң мәғлүмәт сараларында 2014 йылдың июлендә Дейр-эз-Зор провинцияһында Шейтат ҡәбиләһенең йөҙәрләгән ағзаһын язалап үлтереүҙәре хаҡында хәбәр ителгәйне. Ләкин ИГ ҡанһыҙлығы менән генә үҙенә ҡәбиләләрҙең ярҙамын йә нейтралитетын тәьмин итмәгән. «Ҡәбиләләр эштәре буйынса» махсус органдар ойоштороп, ИГ ығы-зығынан арып бөткән сөнни ҡәбиләләренең беренсел социаль-иҡтисади ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән. Йәштәргә ИГ-ның хәрби йәки административ структуралары аша социаль алға китеш вәғәҙә иткәндәр. Тоҡом лидерҙары менән эш алып барылған. Мәҫәлән, 2015 йылдың ғинуарында ИГ етәкселеге вәкилдәренең Хасеке провинцияһындағы ҡәбиләләр аҡһаҡалдары менән осрашыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Уның маҡсаты — провинцияның административ үҙәген баҫып алғанда уларҙың хуплауын өмөт итеү<ref name="проз" />. Ошондай уҡ аҙымдар Дейр-эз-Зор провинцияһында ла яһалған (2014 йыл)<!--<ref name="leverrier-8dec13">[http://syrie.blog.lemonde.fr/2013/12/08/deir-ez-zor-a-lest-de-la-syrie-des-islamistes-des-tribus-et-du-petrole/ Deïr ez-Zor, à l’est de la Syrie. Des islamistes, des tribus et du pétrole… Le Monde, 8 December 2013]</ref>-->. == Сүриәлә граждандар һуғышында сит илдәрҙең ҡатнашыуы == {{Основная статья|Иностранное участие в гражданской войне в Сирии|Интервенция США и их союзников в Сирии}} Конфликтты күрше дәүләттәргә таратыу: конфликт бер нисә илгә ҡағылды, уларҙы хәрби көстәрен сикле ҡулланырға мәжбүр итте. === Ҡораллы оппозицияны яҡлау === Үҙенең Сүриә оппозицияһын (НКСРОС) хуплауы тураһында түбәндәге илдәр иғлан итте: * {{Флаг США}} [[АҠШ]]; * {{Флаг Турции}} [[Төркиә]]; * {{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия]]; * {{Флаг Франции}} [[Франция]]; * {{Флаг Саудовской Аравии}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]; * {{Флаг Катара}} [[Катар]]<ref name="RIA_2013-1">[http://ria.ru/world/20130826/958749095.html Сирия: в чём суть конфликта] // РИА Новости</ref>. ; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Timber Sycamore]]'' Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британиянан ярҙам күләме бөтә иғлан ителгән осорҙа 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итте — хәрәкәттәр өсөн кәрәкле бөтә нәмәләр менән йыһазландырыу: бронежилеттар, элемтә ҡорамалдары, транспорт саралары һәм башҡалар. Америка Ҡушма Штаттарынан ярҙам 385 миллион доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16064964/ | title = МИД: Великобритания приостановливает помощь сирийской оппозиции — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2013-12-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ | archivedate = 2013-12-13 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ |date=2013-12-13 }}</ref> Вся помощь из США оценивается в 385 млн долларов<ref>{{cite web | url = http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | title = Crisis in Syria &#124; U.S. Agency for International Development | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | archivedate = 2013-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria |date=2013-05-02 }}</ref>. * 2011 йылдың октябрь башында Сүриә президенты Асад баш күтәреүселәрҙең Төркиәнән ҡорал алыуы хаҡында белдерҙе<ref>{{Cite news|title = Башар Асад: Турция - региональный представитель интересов США|author = |url = http://www.regnum.ru/news/polit/1453604.html|work = [[Regnum]]|date = 2011-10-07|accessdate = 2015-10-01}}</ref>. * 2011 йылдың ноябрендә Иран телеканалы Францияның Сүриә ирекле армияһына үҙенең хәрби инструкторҙарын ебәреүе тураһында хәбәр иткәйне<ref>[http://www.rbcdaily.ru/2011/11/27/world/562949982149939 Франция ведёт подготовку боевиков для свержения режима в Сирии] // [[РБК daily]], 27 ноября 2011</ref>. * 2012 йылдың ғинуар аҙағында Сүриәнең Бунд хөкүмәте мәғлүмәт агентлығы Хамала, Хомста һәм Дамаскиҙа һуғышмандар Израиль ҡоралын (ҙур күләмдә) ҡулланыуы тураһында хәбәр иткәйне. Агентлыҡҡа ярашлы, һуғышмандарҙан Израилдә етештерелгән пулемёттар һәм гранаталар тартып алынған. Израилдың «Коль Исраэль» радиостанцияһы был уңайҙан, «Дамаск тәүге тапҡыр Израилдең сүриә оппозицияһына ярҙам күрһәтеүгә ҡыҫылышы булыу ихтималлығын иҫбатлай тип билдәләне<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/27jan2012/syria_111.html Дамаск: террористы используют в Сирии израильское оружие] // NEWSRU.CO.IL, 27 января 2012</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qgznlLHb-44 Syrian Rebels Captured With Israeli Weapons]</ref>. 2012 йылдың июлендә хөкүмәт ғәскәрҙәре Хама ҡалаһында боевиктарҙан Израилда етештерелгән бер нисә ҡорал берәмеген тартып ала<ref>[http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ Syria forces seize Israel-made arms from rebels: Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621131937/http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ |date=2013-06-21 }}</ref>. 2013 йылдың 14 мартында Дамасктан алыҫ түгел Сүриә армияһы Израилда етештерелгән ҡорал партияһы тейәлгән йөк машинаһын тотто - йөк машинаһында снарядтар, күсмә ракета ҡулайламалары, бронежилеттар, элемтә саралары һәм хәрби биноклдәр табылды<ref>[http://www.1tv.ru/news/polit/228472 Сирийская армия перехватила крупную партию оружия израильского производства] // «Первый канал — Новости», 15 марта 2013</ref>. * 2012 йылдың апрель аҙағында Ливан армияһы Сьерра-Леоне флагы аҫтында йөҙөүсе Сүриә баш күтәреүселәре өсөн ҡорал тейәлгән «Lutfallah II» судноһын тотҡарлай<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html В Ливане конфискован груз оружия для оппозиции Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615051508/http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html |date=2012-06-15 }} // Росбалт, 28 апреля 2012</ref>. * 2012 йылдың 28 июнендә Le Figaro Төркиә аша Сүриә баш күтәреүселәренә Сәғүд гранатомёттары ебәрелеүе тураһында хәбәр итте<ref>[https://inosmi.ru/asia/20120628/194209015.html Как ЦРУ поставляет оружие сирийским повстанцам] // ИноСМИ</ref>. * 2012 йылдың авгусында Франция премьер-министры Жан-Марк Эйро Францияның «Сүриә ҡаршылығы» вәкилдәренә элемтә һәм шәхси һаҡланыу сараларын, шулай уҡ «ҡайһы бер ҡорамалдарҙы» тапшырыуын хәбәр итте<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20120822/728464917.html Париж отправил сирийским мятежникам средства связи и личной защиты] // РИА «Новости», 22 августа 2012</ref>. * 2012 йылдың 8 октябрендә хөкүмәт көстәре Алепполағы баҫып алынған һуғышмандар базаһында сит ил журналистарына Сәғүд Ғәрәбстанының Оборона министрлығына ҡараған ҡорал һалынған өс йәшникте күрһәтә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19874256 'Saudi weapons' seen at Syria rebel base] // «BBC News» от 8 октября 2012</ref>. * 7 ноябрҙә оппозиция лидерҙарының береһе, элекке Сүриә магнаты Риад Сейф Катарҙың баш ҡалаһы Дохела Сүриә милли советы конференцияһында Франция президенты Франсуа Олланд, әгәр ул берләшә алһа, Сүриә оппозицияһына ҡорал ҡуйырға вәғәҙә итте, тип белдерҙе<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html Росбалт. Франция пытается сплотить оппозицию Сирии, обещая ей оружие. 07/11/2012 19:49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927034355/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html |date=2015-09-27 }}</ref>. 12 ноябрҙә, Катарҙа оппозиция съезынан һуң, Мәскәүҙәге Сүриә милли советы вәкиле Мәхмүд әл-Хәмзә хәбәр итеүенсә, коалиция ойоштороу инициаторы Риад Сейф Европа хөкүмәттәре менән «кәмендә тиҫтәләгән» һөйләшеүҙәр уҙғарған. «Был илдәр - Франция, Британия, Италия, Германия һәм Америка, көнбайыштың алдынғы илдәре, өҫтәүенә Катар һәм Сәғүд Ғәрәбстаны», -тине. Әл-Хәмзә әйтеүенсә, әгәр коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәре менән һуғышҡан төркөмдәрҙе бер командалыҡ аҫтында берләштерә алһа, ҡорал бирергә вәғәҙә бирҙе. «Берҙәм етәкселек булһа - ҡорал да буласаҡ, сөнки әле Көнбайышта ҡорал Сүриәләге экстремистар ҡулына эләгер тип ҡурҡалар. Бөтә ҡораллы төркөмдәр өсөн хәрби етәкселек ойоштороу был проблеманы хәл итер, Асад режимына ҡаршы торорға һәләтле сифатлы ҡорал алырға мөмкин», - тине Әл-Хәмзә<ref name="BBC_RUSSIA03">.[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/11/121112_syria_west_arms.shtml Член СНС: Запад обещал помочь оппозиции Сирии оружием] // BBC. Русская служба, 12 ноября 2012</ref>. 13 ноябрҙә Милли коалиция вәкиле Ясер Таббара, Көнбайыштың 16 ноябргә берҙәм фронт ойоштора алған осраҡта, Милли коалицияға хәрби ярҙам вәғәҙәләүен белдерҙе<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html Сирийская оппозиция получит от Запада оружие после формирования единого фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926214639/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html |date=2015-09-26 }} // Росбалт, 13.11.2012</ref>. * «Сүриә дуҫтары төркөмө» ойошторолдо. Көнбайыштан һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән уларға аҡса, ҡорал һәм белгестәр ебәрә. Урындарҙа Сүриә боевиктарын француз, Британия һәм Катар инструкторҙары уҡыта башлаған да инде (улар килгәс, Сүриә хәрби хеҙмәткәрҙәре араһында ҡорбандар һаны ҡырҡа артты). Оппозицияға ярҙамға «яугир-интернационалистарҙы» ебәрәләр, Сүриә сиге янындағы Төркиә аэродромдарына Ливиянан үҙҙәре теләп һуғышырға килгән самолёттар ултыра, ә Сүриәлә Тунистан бер нисә тапҡыр ислам яугирҙарын тотҡандар, тигән хәбәр йөрөй<ref name=autogenerated20140125-3 />. * 2012 йылдың декабрендә Сәғүд Ғәрәбстаны Сүриә оппозицияһына Хорватияла етештерелгән югослав ҡоралын килтерә башлаған<ref>[https://www.nytimes.com/2013/02/26/world/middleeast/in-shift-saudis-are-said-to-arm-rebels-in-syria.html?ref=world&_r=1&#h&#91;&#93; Saudis Step Up Help for Rebels in Syria With Croatian Arms] // «The New York Times» от 26 февраля 2013</ref> * 2013 йылдың 28 майында Брюсселдә Европа Союзы Сүриә баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеүгә эмбаргоны оҙайтмаған, шулай уҡ Сүриәнең рәсми хөкүмәтенә ҡаршы яңы иҡтисади санкциялар индергән. Шул уҡ ваҡытта, кисекмәҫтән ҡорал килтереү булмаясаҡ, тигән ғаризалар яңғыраны. Шулай итеп, 2013 йылдың 1 июненән Евросоюз илдәренең һәр береһе айырым баш күтәреүселәргә ҡорал килтереү тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш булған. Рәсәй конфликтты тыныс юл менән көйләү юлында ҡаршылыҡтар тыуҙырған аҙымды ҡырҡа ғәйепләне, шул уҡ ваҡытта хәлде тотҡарлау өсөн С-300 комплекстарын килтереү дауам ителәсәк<ref name="Эмбарго">{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|title=Евросоюз отменил эмбарго на поставку оружия сирийским мятежникам|accessdate=2013-05-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gwy3scCz?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|archivedate=2013-05-28}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2013/05/130527_eu_syria_weapons.shtml ЕС не продлил эмбарго на оружие для повстанцев в Сирии]</ref><ref>[http://ria.ru/arab_riot/20130528/940012482.html Госдеп США против поставок любого российского оружия в Сирию]</ref>. * «New York Times» гәзите хәбәр итеүенсә, «Сүриә боевиктарын ҡоралдың FN-6 күсмә зенит ракета комплекстары һәм башҡа төрҙәре менән 2013 йылда Катарҙың финанс ярҙамы менән Судан хөкүмәте тәьмин иткән<ref>[http://rbase.new-factoria.ru/news/new-york-times-o-postavkah-oruzhiya New York Times о поставках современного вооружения для сирийской оппозиции] // rbase.new-factoria.ru | Ракетная техника</ref>. * Сүриәнең кеше хоҡуҡтары буйынса күҙәтеү советы вәкилдәре хәбәр итеүенсә, боевиктар Алеппо ҡалаһы аэродромында өс МИГ-21 һәм МИГ-23 хәрби самолётын баҫып алған һәм Саддам Хөсәйен армияһында хеҙмәт иткән Ираҡ хәрбиҙәре етәкселегендә осоуға әҙерлек үткән<ref>[http://newsru.com/world/17oct2014/planes.html У «Исламского государства» есть боевые самолёты, пилоты обучаются у бывших иракских офицеров, докладывают наблюдатели]</ref>. 2017 йылдың 19 июнендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендә Сүриәләге халыҡ-ара коалицияһы Хәрби-һауа көстәре Ракка ҡалаһы янында Сүриә истребителен бәреп төшөрҙө (истребитель был районда Сүриә армияһы һәм ополченецтар уҙғарған «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы операцияла ҡатнашты), һуңынан пилот ҡотҡарылды. Һөжүм итеү өсөн сәбәп булып, самолёт Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағындағы Сүриә демократик көстәренә ярҙам итеү позициялары янында бомба ташлауы, <ref name="ng.ru">[http://www.ng.ru/world/2017-06-19/100_iranvsusa.html Активная фаза американо-иранской войны уже началась?] // НГ, 19.06.2017</ref>; икенсе көндө коалиция Сүриәнең Эт-Танф биҫтәһе янында Сүриә Ҡораллы Көстәренең БПЛА Shahed-129 бәреп төшөрә<ref>[https://news.rambler.ru/politics/37187114/ В Вашингтоне обсуждают возможный ответ на действия России в Сирии]</ref><!-- ; 23? июня в Южном Хомсе американский истребитель F-15E сбил сирийский беспилотник Shahed 129 — или это про то же? --><ref>[http://www.ng.ru/world/2017-06-23/6_7014_syria.html США продолжают в Сирии воздушную войну Версия для печати Добавить в избранное Обсудить на форуме. Россия не может помешать американцам сбивать сирийские самолёты и беспилотники] // Газета.ру, 23.06.2017</ref>. === Сирия хөкүмәтенә ярҙам итеү === {{См. также|Роль России в гражданской войне в Сирии|Ирано-сирийские отношения}} Сүриәлә властың ҡораллы юл менән алмашыныуына һәм ҡораллы конфликт башланғандан алып һөйләшеүҙәр ярҙамында эске сәйәси проблемаларҙы хәл итеү өсөн БРИКС илдәре — БРИКС, Рәсәй, Һиндостан, Бразилия, Көньяҡ Африка Республикаһы, шулай уҡ Иран һәм ҡайһы бер Латин Америкаһы илдәре сығыш яһаны<ref name=RIA_2013-1 />. Граждандар һуғышы башланғандан алып Рәсәй Сүриә хөкүмәтен ҡорал менән тәьмин итеү, белгестәр уҡытыу һәм хәрби советниктар йүнәлеше буйынса хуплай. 2011 йылдың октябрендә һәм 2012 йылдың февралендә Рәсәй Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәгә ҡаршы резолюциялар бикләне, сөнки был резолюциялар Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы санкциялар йәки хатта хәрби интервенция индереү мөмкинлеген күҙ уңында тота<ref name="Itar-Tass27-1-12"><cite class="citation news">[https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128064627/https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 |date=2012-01-28 }} // Reuters </cite></ref>. 2015 йылдың сентябрендә Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса Федерация Советы Рәсәй ҡораллы көстәрен Сүриәлә файҙаланыуға ризалыҡ бирҙе<ref name="RT-1"><cite class="citation news">[http://www.rt.com/news/317013-parliament-authorization-troops-abroad/ «Russian parliament unanimously approves use of troops in Syria»]. 30 September 2015<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref>. Рәсәйҙең Сүриәләге һуғышта туранан-тура ҡатнашыуы яңы Рәсәй тарихында мөһим ваҡиғаға әйләнде, сөнки быға тиклем Рәсәйҙең ҡораллы көстәре бер ҡасан да ғәрәп илдәре территорияһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны булмаған<ref name="трен" />. Көнбайыш Рәсәйҙе Рәсәй авиацияһы Ислам дәүләтенең ҡораллы формированиеларына ғына түгел, Сүриә баш күтәреүселәр төркөмдәренә лә һөжүм итеүендә ғәйепләне<ref name="aoc"><cite class="citation news">Hubbard, Ben (1 October 2015). </cite></ref><ref name="bbc3Oct"><cite class="citation web">[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34431027 «Syrian crisis: Russia air strikes 'strengthen IS'»] // BBC.com</cite></ref>. * 2011 йылдан Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында Рәсәй хәрби караптары төркөмө даими эшләй; шулай уҡ донъяла эфир тапшырыуҙары алып барылған Рәсәй киң мәғлүмәт саралары оппозицияның кире ҡиәфәтенә баҫым яһап, конфликтҡа даими иғтибар бүлә<ref>[http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ «Убийца авианосцев» выходит на оперативный простор Средиземноморья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116201239/http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ |date=2014-01-16 }} // Голос России</ref>. * 2013 йылдың 16 июнендә Иран етәкселеге президент Бәшәр Асадҡа ярҙам итеү өсөн Сүриәгә Ислам революцияһы һаҡсылары корпусының 4 мең хәрби хеҙмәткәрен ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итте<ref>[http://www.itar-tass.com/c12/773037.html Иран принял решение направить 4 тысячи военнослужащих в Сирию] — газета Independent On Sunday</ref>. Ирандың Сүриә хөкүмәтен туранан-тура хуплау осраҡтары ғына түгел, ярҙамды тормошҡа ашырғанда юғары дәрәжәле Иран кешеләренең Сүриәлә һәләк булыуы ла билдәле<ref>{{Cite news|title=СМИ: в Сирии убит иранский генерал|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2375853|work=ТАСС|accessdate=2018-01-08|language=ru}}</ref>. 2013 йылдың июлендә Кувейттың Alrai гәзите, оппозицияға һылтанып, президент Бәшәр Асад яғында 60 мең сит ил боевигы көрәшә тип хәбәр итә<ref>{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html|title=Сирийская оппозиция: 60 тысяч иностранцев сражаются за Асада|accessdate=2013-07-01|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703003007/http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html |date=2013-07-03 }}</ref>. 2012 йылдың 5 февралендә «Әр-Райя» гәзитенә интервьюла Ливандың «Хезболла» хәрби ойошмаһы етәкселәренең береһе былай тине<ref>[http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html «Хизбалла» готова начать войну с Израилем ради спасения режима Асада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212095314/http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html |date=2012-02-12 }}</ref>: {{начало цитаты}}Беҙҙең ойошма стратегик союздашыбыҙ Бәшәр Асадтың хөкүмәте ҡолатылыуына юл ҡуймаясаҡ. Кәрәк булһа, Бәшәр Асадҡа хәрби-сәйәси баҫымды кәметеү һәм донъя матбуғатының иғтибарын Сүриә проблемаһынан ситкә йүнәлтеү өсөн, сионистик оккупанттарға (Израиль) ҡаршы һуғыш башлаясаҡбыҙ. {{конец цитаты|источник=}} ; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам * 2012 йылдың 5 ноябрендә РФ сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Рәсәй Сүриә президенты Бәшәр Асадтың армияһына һуңғы бер йылда 1 миллиард долларлыҡ ҡорал һатты, тип хәбәр итте. Ҡорал, совет заманында уҡ ҡул ҡуйылған килешеүҙәр сиктәрендә, һатыла һәм Сүриә яғына оҙатыла. Мысыр киң мәғлүмәт сараларына биргән интервьюһында Лавров, «Рәсәй Сүриәләге ҡораллы конфликтта бер яҡлы ла түгел», «… Сүриә сиктәрен тышҡы дошмандан һаҡлауҙы ойоштороуҙа ярҙам итәбеҙ» тип билдәләне<ref>[http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html Сергей Лавров: мы продали Сирии оружия на миллиард долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091418/http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com</ref>. <br>Сүриә хөкүмәтенә рәсәй ҡоралын Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының десант караптарын файҙаланып оҙатыу күҙ уңында тотола (Сүриә экспрессы). * 2012 йылдың 11 ғинуарында Сент-Винсент һәм Гренадин дәүләт флагы аҫтында Westberg Ltd. компанияһына ҡараған Chariot судноһы Санкт-Петербургтан Латакияға илткән юлда Лимассол тип аталған кипр портында тикшерелә. Хәбәр ителеүенсә, Chariot бортында патрондар табыла. Евросоюз тарафынан Сүриәгә ҡорал ташыуға эмбарго индерелеүгә ҡарамаҫтан, Кипр властары, судно маршрутты үҙгәртә тигән шарт менән, юлды артабан дауам итергә мөмкинлек бирҙе. Улар, Chariot Төркиәгә китер, тип өмөтләнә. Әммә һуңынан Төркиә властары судноның Рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан Сүриә Тартус портына килеүе һәм шул уҡ ваҡытта унан судноның ҡайҙа булыуы хаҡында сигнал таратҡан приборҙар алыныуы хаҡында иғлан итте. Ошо айҡанлы Америка Ҡушма Штаттары Рәсәй властарына йөктөң характерын аңлатыу үтенесе менән мөрәжәғәт итте<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/01/120111_us_russia_cyprus_ship.shtml |title=США хотят знать, какой груз везло в Сирию судно Chariot |date=2012-01-13 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2012-02-05}}</ref>. * 2012 йылдың 12 июнендә Американың Дәүләт департаменты башлығы Һ. Клинтон Рәсәйҙе Сүриә властары хөкүмәткә ҡаршы демонстранттарға ҡаршы ҡулланған удар хәрби вертолёттар менән тәьмин итеүҙә ғәйепләй. Клинтон белдереүенән һуң өс көн үткәс, Рәсәй Сүриәгә яңы вертолёттар ебәрмәне, ә ремонтланған өс Ми-25те генә кире ҡайтарҙы, уларҙы ремонтлауға контракт Сүриәлә хөкүмәткә ҡаршы протесттар башланғанға тиклем төҙөлгән, был турала Рәсәй властары вәкилдәре бер нисә тапҡыр белдерҙе. Британия Сит ил эштәре министрлығы башлығы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы башлығы С. В. Лавров менән осрашыуҙа 14 июндә «Сүриәгә бөтә оборона поставкалары туҡтатылырға тейеш» тип һыҙыҡ өҫтөнә алды<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/06/120619_helicopters_ship_insurance.shtml Хейг: «Алаид», везший Ми-25 в Сирию, вернётся в Россию] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012</ref>. <br>19 июндә ошо вертолёттарҙы ташыған «Алаид» судноһы Шотландия яры буйында туҡтатыла. Британия Standard Club страховкалаусы компанияһы уның страховкаһын (шулай уҡ караптың Рәсәй компанияһына ҡараған башҡа судноларҙың страховкаһын) юҡҡа сығарҙы. Standard Club үҙенең ҡарарын сухогруз Сүриәгә ҡорал килтергәне менән аңлатты<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/06/120625_alaed_lavrov_development.shtml Россия «не будет оправдываться» за вертолёты для Сирии] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012</ref>. * 2012 йылдың 10 октябрендә Төркиә Хәрби һауа көстәре General Dynamics F-16 Fighting Falcon (F-16) истребителдәре Анкара аэропортына Сүриәнең А-320 авиалайнерын ултырырға мәжбүр итте. «Syrian Air» самолётында Мәскәүҙән Дамаскиға осҡан 35 пассажир була. Биш сәғәтлек тентеүҙән һуң, Төркиә 12 йәшник таба. Төркиә Премьер-министры Реджеп Тайип Эрдоган самолёттың «припастар һәм хәрби ҡорамалдар ташыуын» рәсми рәүештә белдерҙе (төркиә киң мәғлүмәт сараларының рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, армия радиоэлемтәһе өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ ракеталар компоненты булып хеҙмәт итә алған агрегаттар табылда)<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121011_mid_syria_plane.shtml Турция: рейс Москва-Дамаск вёз военный груз] // «Русская служба BBC» от 12 октября 2012</ref>. Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы һүҙҙәренсә, «тартып алынған йөк тыйылған, махсус рөхсәт ҡағыҙҙары һәм документтарһыҙ, өҫтәүенә граждандар авиацияһында транспортировкаланырға тейеш түгел»<ref>[http://izvestia.ru/news/537450#ixzz2DxPhDwTd Турция отпустила сирийский самолёт, изъяв военное оборудование] // «Известия» от 11 октября 2012</ref>. Внуково аэропортының матбуғат үҙәге етәксеһе «бортта авиация ҡағиҙәләре менән ташыуҙы тыйған бер ниндәй предмет та булманы» тип хәбәр итте<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/352596/ Москва отрицает, что на борту сирийского самолёта был запрещённый груз] // «НТВ» от 12 октября 2012</ref>. Сүриә Сит ил эштәре министрлығы А-320-нең тыйылған йөктәрҙе ташымауын хәбәр итте, йөктө кире ҡайтарыуҙы талап итте һәм «төркиә властарының граждан авиалайнерын көс менән ултыртыртырға мәжбүр итеүе теге йәки был дәүләт биләмәһе өҫтөнән осҡан авиалайнерҙарҙы тентеү хоҡуғын биргән закондарҙы ла боҙоу булып тора» тип билдәләне<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=930621 МИД Сирии: самолёт, задержанный в Турции, не перевозил запрещённых грузов] // «Вести. RU», 12 октября 2012</ref>. <br>Октябрь уртаһында Рәсәйҙең Сит ил эштәре министрлығы вәкиле Александр Лукашевич былай тине: «Был бөтөнләй легаль йөк булды — РЛС өсөн электр ҡорамалдары ине»<ref>{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc/2055906|title=Сыграли в ящики|description="Ъ" стали известны детали операции по доставке груза, перехваченного Турцией в сирийском лайнере|accessdate=2013-04-20}}</ref>. * 2012 йылдың 19 декабрендә Израилдең Дебка интернет-сайтында хәбәр ителеүенсә, Рәсәй хәрби караптары Сүриәнең Тартус портынан 24 «Искәндәр» 9K720 оператив-тактик ракета комплексын тейәп оҙатҡан<ref>[http://www.mignews.com/news/society/world/281212_123251_38811.html Россия передала в руки Асада крылатые ракеты «Искандер»] // MIGNEWS.COM от 28 декабря 2012</ref><ref>{{youtube|zemQ4u5J7gA#!|Assad's deadly agenda: First, chemicals, next, Iskander 9K720}}</ref>. * 2013 йылдың 30 майы. The Washington Post гәзите 2013 йылдың 12 мартында Сүриә армияһы командованиеһы «Рособоронэкспорт»ҡа яҙған документ — ҡоралға заказ баҫтырып сығарҙы. Сүриә армияһын тәьмин итеү бюроһы башлығы дивизион генералы Али Әл-Сәлимдең «Рособоронэкспорт»тың генераль директоры, отставкалағы генерал-майор Анатолий Исайкин исеменә ебәргән хатында ҡоралдарҙы һәм уларға боеприпастарҙы: 20 000 йыйылмалы Калашников автоматы, калибры 5,45 мм калибрлы 1000 ҡыҫҡа йыйылмалы прикладлы АК автоматы, 7,62 калибрлы 20 миллион патрон; 5,45 мм калибрлы 1 миллион патрон, 300 комплект РПГ-7 гранатомёттары; 25 АГС гранатомёт; 1100 дуға аҫты көбәкле гранатомёты һәм уларға 1 миллион снаряд; 1200 төрлө пулемёт, шуларҙың 400 данаһы - станоклы «КОРД» пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы «КОРД» пулемёты, 400 данаһы - станоклы ПКС пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы пулемёт, 60 данаһы - 14,5 мм калибрлы пулемёт, шулай уҡ АГС миномёт өсөн 300 мең атыу ҡаралған, 100 мең ҡул оборона гранаталары, АК 7,62 мм өсөн магазин, 10 мең дана снайпер патроны, 12,5 мм калибрлы 100 төнгө тоҫҡаулы снайпер винтовкалары, анти-снайпер детекторы (50 дана) һатып алыу буйынса ҡыҙыҡһыныуын белдерә. Хат рус телендә яҙылған: «Бөтә ғаризаны кисекмәҫтән эшкәртеү өсөн тейешле органдарға күрһәтмәләр биреүегеҙҙе һорайбыҙ. Хеҙмәттәшлек өсөн рәхмәт белдерәбеҙ», - тиелә хат аҙағында<ref>{{cite web|url=https://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|title=Syrian army general's weapons request|accessdate=2013-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H19ztXlc?url=http://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|archivedate=2013-05-31}}</ref>. * 2013 йылдың июнендә Ираҡ хөкүмәте махсус акт ҡабул итте, уның буйынса Сүриәгә донъя баҙарында һатып алынған ҡорал һәм боеприпастар, шулай уҡ армия өсөн яғыулыҡ-майлау материалдары (элек Ираҡ менән Сүриә араһында көсөргәнешлек бар ине) льготалы шарттарҙа ҡайтарыла<ref>[http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei%20Мир%20готов%20смириться%20с%20победой%20войск%20Асада%20над%20оппозицией http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei Мир готов смириться с победой войск Асада над оппозицией]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // KM.RU</ref>. * 2013 йылдың июле - Akhabar Alaan телеканалы сүриә армияһы офицерына һылтанып хәбәр итеүенсә, оппозиция көстәрен күҙәтеү өсөн армия Рәсәйҙә етештерелгән видеокамералар ҡуллана. Камералар, күреү мөмкинлеге насар булғанда һәм ҡараңғыла, 10 саҡрымға тиклем алыҫлыҡта төшөрөү мөмкинлегенә эйә<ref>[http://politikus.ru/industry/5606-siriyskaya-armiya-ohotitsya-na-boevikov-s-pomoschyu-sovremennyh-rossiyskih-kamer.html Сирийская армия охотится на боевиков с помощью современных российских камер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221210320/http://politikus.ru/industry/5606-siriyskaya-armiya-ohotitsya-na-boevikov-s-pomoschyu-sovremennyh-rossiyskih-kamer.html |date=2014-02-21 }} // Политикус — Politikus.ru</ref>. * 2015 йылдың 30 сентябре - Рәсәй авиацияһы Сүриәлә хәрби операциялар башлай<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-09-30|title = Российская авиация начала операцию в Сирии|url = http://lenta.ru/news/2015/09/30/syria/}}</ref>. <!-- * 18 июня 2017 года с баз Корпуса стражей исламской революции (КСИР) в провинциях Керманшах и Курдистан был нанесён ракетный удар баллистическими ракетами средней дальности по базам террористов, расположенным на востоке Сирии (в районе [[Бои за Дейр-эз-Зор|города Дейр эз-Зор]])<ref name="ng.ru"/>.--> == Химик ҡорал менән бәйле хәл == Сүриә конфликты барышында химик ҡорал ҡулланыу тураһында тәүге хәбәрҙәр 2013 йылдың 19 мартында ҡабул ителә - Сүриә властары уны Хан-әл-Асаль ауылы (Алеппо провинцияһы) янындағы алыштар барышында ҡулланыуҙары хаҡында белдерҙе<ref name="химор-17">[Как Сирию избавляли от химического оружия. История вопроса // Коммерсантъ, 03.07.2017]</ref>. 2013 йылдың 21 авгусында киң мәғлүмәт сараларында Дамаск эргәһендәге Көнсығыш Гутала зарин газын ҡулланыу тураһында хәбәр баҫыла. Химик һөжүм һөҙөмтәһендә, хәбәр ителеүенсә, 600-ҙән 1,3 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Сүриә властары һәм оппозиция химик һөжүм үткәреүҙә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡты<ref>{{cite web | url = http://www.tltnews.ru/world_news/44/460419/ | title = Эксперты ООН выявили пять фактов применения химоружия в Сирии}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ria.ru/arab_sy/20130919/964531399.html | title = Керри не верит в причастность сирийской оппозиции к химатаке &#124; РИА Новости}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ria.ru/arab_riot/20130822/957897580.html | title = Эксперты: данные о применении в Сирии химоружия — провокация оппозиции &#124; РИА Новости}}</ref>. АҠШ Хөкүмәт көстәрен ошо һөжүм итеүҙә ғәйепләне. Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары ғәрәп дәүләттәре булышлығында Сүриәгә һөжүм итеү тураһындағы мәсьәләне етди ҡараны. Америка Президенты Барак Обама Сүриәлә химия ҡоралын ҡулланыуҙы «ҡыҙыл һыҙат» аша үтеү тип ҡабул итеүҙәре, унан һуң халыҡ-ара берләшмә хәлгә ҡыҫылырға тейешлеге хаҡында бер нисә тапҡыр белдерҙе. 29 августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек советы ултырышында Рәсәй һәм Ҡытай резолюцияһына ярашлы проектына вето һалды<ref name="сирия" />. 2013 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә Сергей Лавров менән Сүриәнең сит ил эштәре министры Вәлид Муалләм һөйләшеүҙәрҙән һуң химик ҡорал запастарын халыҡ-ара контролгә ҡуйырға ризалашты. 13 сентябрҙә президент Бәшәр Асад илдең химик ҡоралды тыйыу буйынса конвенцияға ҡушылыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйҙы. Өс көндән Сүриә Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһына (ОЗХО) уның биләмәһендәге хәрби ағыулау матдәләре тураһында бөтә мәғлүмәтте еткерә. 14 сентябрҙә Женевала Сергей Лавров менән Джон Керри Сүриә химик ҡоралын 2014 йылдың уртаһына тиклем юҡ итеү тураһындағы килешеүгә өлгәште. 27 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы бер тауыштан тейешле резолюцияны ҡабул итте, ә 14 октябрҙә Сүриә ОЗХО-ның 190-сы ағзаһы булды. Химик ҡоралдың арсеналдарын бөтөрөүҙең ентекле планы 15 ноябрҙә ОЗХО-ның башҡарма советы тарафынан раҫлана<ref name="сирия" /><ref name="химор-17" />. 2014 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Рәсәй, Америка Ҡушма Штаттары, Кытай, Сүриә, Норвегия, Дания һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эксперттары химик ҡоралды хәүефһеҙ сығарыуҙы ойоштороу буйынса фекер алышты. Уның тәүге партияһы 2014 йылдың 7 ғинуарында Сүриәнән Дания судноһында сығарылды. 7 июлдән 13 авгусҡа тиклем Урта диңгеҙҙә Америка судноһы бортында иң хәүефле химикаттар юҡ ителә. 2015 йылдың ғинуарында Сүриәлә химия ҡоралы етештереү һәм һаҡлау буйынса объекттарҙы бөтөрә башланылар<ref name="химор-17" />. 2015 йылдың авгусында химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһының (ОЗХО) берлектәге механизмы булдырылды. 2016 йылдың 4 ғинуарында ОЗХО Сүриә хөкүмәте химик ҡоралды юҡ итеү процесының тамамланыуын раҫланы. Эштәр Америка Ҡушма Штаттары, Финляндия, Бөйөк Британия һәм Германия предприятиеларында алып барылған<ref name="химор-17" />. Сүриәлә химик ҡорал етештереү буйынса 12 объектты 2015 йыл аҙағына тиклем юҡ итеү күҙ уңында тотолғайны, әммә хәлдең ҡатмарлашыуы менән бәйле Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы белгестәре бөтә объекттарҙың да юҡ ителеүен раҫлай алманы<ref name="сирия" />. 2017 йылдың 4 апрелендә Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында химик һөжүм, шуның ҡорбаны - 80-дән ашыу кеше тураһында билдәле булды. Хомс ҡалаһынан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы (Хомс провинцияһы) Урта диңгеҙ акваторияһындағы америка хәрби кораблдәре Эш-Шайрат авиабазаһына һөжүм яһаны, һәм Сүриә властарын ғәйепләне. Рәсәйҙә был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атанылар. 2017 йылдың 26 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәлә химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы механизмының берлектәге доклады таратылды. Докладта: Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында зарин ҡулланған өсөн Сүриә Ғәрәп Республикаһы, ә 2016 йылдың сентябрендә Ум-Хош тораҡ пунктында көкөртлө иприт файҙаланған өсөн ИГ яуаплы, тип әйтелә. Рәсәй яғы докладты һәүәҫкәр һәм факттарҙы һайлауҙа фаразлауға нигеҙләнгән тип баһаланы<ref name="автоссылка4">[http://www.interfax.ru/world/596757 Тиллерсон возложил на Россию ответственность за применение химоружия Дамаском // Интерфакс, 23.01.2018]</ref>. 2017 йылдың 18 ноябрендә Сүриәлә химик һөжүмде тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаларының берләштерелгән механизмы эшләүҙән туҡтаны, сөнки Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы химик ҡоралды ҡулланыуҙы тикшереүсе эксперттарҙың мандатын оҙайтыу хаҡында килешә алманы. Рәсәй Америка резолюция проектына вето һалды. Үҙ сиратында, ете ил Рәсәй тәҡдим иткән резолюцияны хуплауҙан баш тарта<ref name="автоссылка4" />. 2018 йылдың 7 апрелендә бер нисә хөкүмәткә ҡарамаған ойошма хөкүмәт ғәскәрҙәрен Дума ҡалаһы (Көнсығыш Гута) халҡына ҡарата химик һөжүм ойоштороуҙа ғәйепләне. Дамаскиҙа һәм Мәскәүҙә баҫылған видеоматериалдарҙы махсус ҡуйылған һәм ялған тип атап, был ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡтылар. Шуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының Дәүләт департаменты Сүриәлә химик ҡоралды ҡулланған өсөн Рәсәйгә һәм Иранға ҡәтғи рәүештә яуаплылыҡ йөкмәтте, ә президент Трамп Асадҡа ярҙам өсөн Рәсәйгә «ҙур хаҡ түләргә тура киләсәген» иҫкәртте. Сүриә биләмәһендә Рәсәй менән туранан-тура хәрби бәрелеш ҡурҡынысы янаған мөнәсәбәттәрҙе артабан киҫкенләштереү теләге Көнсығыш Гута Рәсәйҙең Америка Ҡушма Штаттары һәм Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрендә киҫкенләшкән көрсөк фонында булды<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3598266 В Сирии подлили яду в огонь. Атака в Восточной Гуте чревата российско-американским столкновением // Коммерсантъ, 09.04.2018]</ref>. == Ҡорбандар == {{Основная статья|Потери Сирии от гражданской войны}} === Хәрби енәйәттәр === <!-- просьба авторам (ну пожалуйста) писать в дальнейшем в основную статью по теме (смотрите Страницу Обсуждения этой статьи) --> Конфликт дауамында төрлө абруйлы халыҡ-ара ойошмаларҙан һәм киң мәғлүмәт сараларынан конфликтта ҡатнашыусылар тарафынан ҡылынған төрлө енәйәттәр тураһында даими хәбәрҙәр килә. * 2012 йылдың 1 июне. Женевала барған Кеше хоҡуҡтары буйынса советтың махсус сессияһында Сүриәлә кеше хоҡуҡтары менән хәлде насарайтыу һәм Хулалағы һуйыш буйынса мәсьәләләр тикшерелде. Яҡынса тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 25 майында унда 108 граждан, шул иҫәптән 49 бала һәм 34 ҡатын-ҡыҙ үлтерелгән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса баш комиссары Нави Пиллэй белдереүенсә: {{начало цитаты}}Бындай эштәр кешелеклеккә ҡаршы енәйәт һәм башҡа халыҡ-ара енәйәттәр тип аталырға мөмкин. Улар Сүриәлә язаһыҙ ҡылынған граждандарға киң масштаблы йәки системалы һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ ҡаралырға мөмкин<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|title=Нави Пиллэй заявила, что массовые убийства в Хуле могут быть квалифицированы как преступления против человечности|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HRIw2exE?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|archivedate=2013-06-17}}</ref>.{{конец цитаты|источник=}} Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Нави Пиллэй Сүриә властарын Сүриәлә гражданлыҡ шәхестәренә ҡаршы енәйәттәрҙең террористар тарафынан ҡылыныуы тураһында мәғлүмәтте бойондороҡһоҙ тикшерергә саҡырҙы. Рәсми Дамаск был боҙоуҙарҙы террорсыларға индерә, тип билдәләне ул. Сүриәләге енәйәттәр өсөн ғәйепте Пиллэй хөкүмәткә лә, оппозицияға ла йөкмәтә. Уның һүҙҙәренсә, властар тыныс граждандар йәшәгән райондарҙы ата, оппозиционерҙарҙы үлтерә, язалауҙар ҡуллана. Ул оппозицияны хөкүмәттең фаразланған мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәрен үлтереүҙә, шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙа, балаларҙы «тере ҡалҡан» сифатында файҙаланыуҙа ғәйепләй<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html Росбалт, 17/09/2012 13:42. ООН составила новый список сирийцев, совершивших военные преступления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913070439/http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html |date=2019-09-13 }}</ref>. Нави Пиллэй раҫлауынса, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса идаралығында балаларҙы язалау, тотош ғаиләләрҙе, шул иҫәптән сабыйҙарҙы үлтереү тураһында документлаштырылған хәбәрҙәр бар<ref name="жертвы конфликта "/>. 2013 йылдың 11 сентябрендә Бразилиянан Паулу Пиньейра етәкләгән Сүриәлә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙарҙы тикшереү буйынса БМО комиссияһының доклады баҫтырылды. Докладтан күренеүенсә, Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр баҫып алған биләмәләрҙе баҫып алыу өсөн көрәш барышында хәрби енәйәттәр ҡылған. Был енәйәттәр тыныс граждандарҙы үлтереүҙе һәм дауаханаларҙы бомбаға тотоуҙы үҙ эсенә ала. Бер үк ваҡытта оппозиция яғында һуғышҡан ислам боевиктары ла хәрби енәйәттәр ҡылған: судһыҙ һәм тикшереүһеҙ язалауҙар, аманатҡа ҡалғандарҙы баҫып алыу һәм торлаҡ кварталдарын утҡа тотоу. Докладта килтерелгән мәғлүмәттәр 2013 йылдың 15 майынан 15 июленә тиклем осорҙо үҙ эсенә ала<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html|title=Инспекторы ООН в Сирии: виновны обе стороны|accessdate=2013-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913174041/http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html |date=2013-09-13 }}</ref>. 2013 йылдың аҙағында «The Telegraph» британ гәзите халыҡ-ара «Human Rights Watch» (HRW) ойошмаһы Сүриәләге боевиктарҙың (ҡораллы оппозицияның) енәйәттәре тураһында доклад баҫтырып сығара: «Хьюман Райтс Вотч йыйған дәлилдәр енәйәттәр, аманат алыуҙың һәм оппозиция көстәре яғынан башҡа башбаштаҡлыҡтарҙың кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт кимәленә етеүен дәлилләй, - тиелә докладта. - Ошо енәйәттәрҙең масштабы һәм ойошторолоуы уларҙың даими рәүештә булыуын күрһәтә, шулай уҡ граждандарға һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ планлаштырыла».<ref>[https://rg.ru/2013/10/11/hrw-anons.html ''Максим Макарычев''. Эксперт: Преступления оппозиции в Сирии стали системой] // [[Российская газета]]. — 11.10.2013.</ref> 2017 йылдың февралендә Atlantic Council Алепполағы Рәсәй енәйәттәре хаҡында доклад баҫтырып сығарҙы.<ref>{{Cite web|url=http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|title=Atlantic Council|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf |date=2019-04-13 }}</ref> === Террористик акттар === {{см. также|Список террористических актов, совершённых в ходе гражданской войны в Сирии}} Сүриәлә даими рәүештә башлыса Сүриәләге тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән террористик акттар бара. Бигерәк тә кешеләр күп йыйылған урындар: майҙандар, баҙарҙар, дауаханалар, мәктәптәр, университеттар акт объекттары булып хеҙмәт итә. Христиан сиркәүҙәре, мәсеттәр, ғибәҙәтханалар ҙа теракттарҙан яфа сигә<ref>[http://www.jewish.ru/tags/index.php?key_id=3425&page=1 евреи Сирии]</ref>. === Журналистарҙың һәләк булыуы === * 2013 йылдың 3 майы. Хоҡуҡ яҡлау ойошмаһының докладында Халыҡ-ара амнистия раҫланыуынса, конфликт башланғандан алып Сүриәлә кәм тигәндә 36 журналист аңлы рәүештә үлтерелгән. Ойошма билдәләүенсә, хөкүмәт көстәре лә, баш күтәреүселәр ҙә күрә тороп репортёрҙарға һөжүм итә. Хоҡуҡ һаҡлаусылар был хәлдә ике яҡты ла ғәйепләһә лә, хөкүмәт көстәре яғынан хоҡуҡ боҙоуҙар ҙурыраҡ, тип билдәләнә<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|title=Amnesty: армия и повстанцы Сирии преследуют журналистов|accessdate=2013-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GY7Nh2j3?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|archivedate=2013-05-12}}</ref>. * 2013 йылдың 27 майында хөкүмәт көстәренең баш күтәреүселәргә һөжүмен яҡтыртҡанда Күсейр ҡалаһы янында снайпер Сүриә «Әл-Ихбария» дәүләт телеканалы журналисы Яра Аббасты үлтерә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130527_rn_syria_journalist_dead.shtml В Сирии убита журналист государственного телеканала]</ref>. == Дини эҙәрлекләү. Дини объекттарҙы һәм архитектура ҡомартҡыларын талау == Конфликтҡа тиклем ил халҡының 5 % тиерлек тәшкил иткән мәсихселәр властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителмәгән, оппозицияның еңеүе общинаның юҡҡа сығыуына килтерер тип, күп осраҡта хөкүмәткә тоғро ҡалған. Был хәл менән бәйле мәсихселәр боевиктарҙың бигерәк ҙур ҡыҫымына дусар ителгән. 1200 самаһы мәсихсе һәләк булған, төрлө деноминациялағы 450 меңдән ашыу (2 миллиондан ашыу) мәсихсе Сүриәне ташлап киткән сыҡҡан<ref>[http://www.fides.org/en/news/34821-ASIA_SYRIA_Patriarch_Gregory_III_True_martyrs_in_Maalula#.UuTtwNLHnIV Patriarch Gregory III: «True martyrs in Maalula»] // [[Agenzia Fides]]</ref>. Дамаск һәм Алеппо христиан кварталдарында миномёттан атыу көндәлек күренеш булған<ref name="hilarion">{{cite web|url=http://www.newsru.com/religy/31may2013/hilarion.html|title=О судьбе похищенных в Сирии епископов до сих пор ничего неизвестно, сообщили в РПЦ|date=2013-05-31|publisher=[[NEWSru.com]]|lang=ru|accessdate=2013-07-09|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. Дини эшмәкәрҙәрҙе урлау һәм үлтереү ҙә ғәҙәти күренешкә әйләнә. Шулай итеп, 2012 йылдың ғинуарында Хама ҡалаһында сыуалыштар ваҡытында православие руханийы Василий Нассерҙы атып үлтерәләр. 2013 йылдың 22 апрелендә Антиохиянан Алеппоға юлда боевиктар православие митрополиты Павел Алеппскийҙы (Павел Язиджи) һәм сиро-яковит Алеппский митрополиты Григорий Иоанн Ибраһимды (Gregorios Johanna Ibrahim) баҫып ала. Уларҙың артабанғы яҙмышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт һаман юҡ. {{Also|Похищение православных епископов в Сирии}} Һуғышмандар тиҫтәләгән христиан сиркәүҙәрен емергән. Атап әйткәндә, ҡораллы экстремистар Эль-Кусейр ҡалаһы эргәһендәге, сүриә-ливан сигенән 20 километрҙа, Илья-Пәйғәмбәрҙең боронғо православие монастырына һөжүм иткән. Һуғышмандар христиан ғибәҙәтханаһын бушатҡан, сиркәүҙең кәрәк-яраҡтарын алып сыҡҡан, ҡыңғыраулығын шартлатҡан, миһрап, {{comment|купель|сиркәүҙә суҡындырғанда баланы сумдырып алыу өсөн һыу һалынған ҙур һауыт}} емертелгән, Сүриәлә христиандар ҙа, мосолмандар ҙа ихтирам иткән боронғо пәйғәмбәрҙең статуяһын ҡырған. Ғибәҙәтхананың йәше мең ярымдан ашҡан, ул архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағында торған<ref>[http://www.itar-tass.com/c11/732870.html Боевики в Сирии устроили погром в православном монастыре в городе Эль-Кусейр] // [[ИТАР-ТАСС]]</ref>. 2013 йылдың сентябрендә боевиктар Ракка ҡалаһындағы Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе грек-католик сиркәүенә баҫып инә, христиан культы әйберҙәрен яндыра, сиркәү эсендәге һындарҙы һәм тәреләрҙе юҡ итә һәм ҡыңғыраулыҡтан тәрене ырғыта. Әрмән католик сиркәүендә террористар манаралағы тәрене бәреп төшөрә<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/26/159544.html|title=Боевики-исламисты надругались над церквями в сирийском городе Ракка|publisher=// {{iw|9TV}}|accessdate=2013-09-27}}</ref>. 2013 йылдың июль аҙағында Раккала итальян руханийы Даль’Ольо Паолоны урлағандар. 14 августа Reuters агентлығы уны, башын киҫеп, умыртҡа һөйәген һындырып, язалағандарын хәбәр итә. Ул 2013 йылдың йәйендә исламсылар тарафынан үлтерелгән өсөнсө рухани була. Бынан алда интернетта француз руханиы Франсуа Мурадты һәм уның менән бергә булған тағы ла бер кешене язаланыу видеояҙмаһы урынлаштырылған була. Отец Паоло Даль’Ольо кеүек, һуғышмандар уларҙың башын киҫкән<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|title=Paolo Dall'Oglio Reported Dead: Missing Jesuit Priest Killed In Syria According To Human Rights Group|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo4nKrw?url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|archivedate=2013-08-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|title=Исламисты в Сирии казнили итальянского священника|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo5vhqK?url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|archivedate=2013-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928213612/http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html |date=2013-09-28 }}</ref>. 2013 йылдың декабрендә боевиктар Маалула ҡалаһындағы апостолдарға тиң Изге Фёкланың Иконийская монастырын баҫып алына. Унан ун ике монахиня урлана<ref>{{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/news/66366.htm|title=Сирийские боевики захватили монахинь в Маалюле|accessdate=2013-12-03}}</ref>. Күпселеген сөнниҙәр тәшкил иткән боласылар (мөртәттәр), исламда икенсе йүнәлеш - шиғисылар яҡлыларҙың табыныу объекттарына һөжүм итә. Мәҫәлән, 2013 йылдың 1 июнендә фетнәселәр Бальбекта Шиғиның изге урындарының береһенә - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуасары Сәйет Хавлдың ҡәберенә һөжүм итә. Кәшәнәләрҙе утҡа тотоу һөҙөмтәһендә кәшәнә зыян күргән<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html|title=В Ливане нанесены удары по «Хизбалле»|accessdate=2013-06-02|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130702085040/http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html |date=2013-07-02 }}</ref>. Баҫып алынған биләмәләрҙә ҡораллы конфликт барышында хөкүмәткә ҡаршы формированиелар музейҙарҙы һәм археологик объекттарҙы талауҙы ойоштора. Йыйылған аҡсаға ҡорал һәм һуғыш припастары һатып алына<ref>[https://expert.ru/2013/08/30/chetverka-samyih-znachimyih-pamyatnikov-sirijskoj-starinyi/ Четвёрка самых значимых памятников сирийской старины] // [[Эксперт (журнал)|Эксперт]]</ref>. == Ҡасаҡтар == {{главная|Беженцы гражданской войны в Сирии|Европейский миграционный кризис}} Киҫкенләшкән ҡораллы конфликт арҡаһында хәрби хәрәкәттәр биләмәһенән китергә теләгән ҡасаҡтар күбәйә. Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙ һәм 398 852 бала була. Был ҡасаҡтарҙың күбеһе түбәндәге дәүләттәрҙә: Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (952 мең самаһы), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (252 мең самаһы) була. Донъяның ун иленән 1,7 миллион кеше тыуған иленә ҡайтырға теләк белдергән (башлыса Ливан, Төркиә, Германия, Иордания, Ираҡ, Мысыр). 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән әҙ зыян күргән 412 тораҡ пунктта яҡынса 1,5 миллион урынға иҫәпләнгән ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған<ref name="автоссылка1" />. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70  %-ҡа емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра<ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка5" />. == Иҡтисади эҙемтәләр == <!-- {{update}} Вооружённый конфликт и наложенные на Сирию экономические санкции имели катастрофические последствия для [[Экономика Сирии|сирийской экономики]]. Сильнейший удар был нанесён [[Туризм в Сирии|индустрии туризма]], дававшей ежегодно 8 млрд долларов стране, привлекавшей иностранную валюту и составлявшей 12 % ВВП Сирии. Сирийская экономика лишилась практически всей нефтяной отрасли. Прекратились иностранные инвестиции. К маю 2012 года убытки от [[Международные санкции|международных санкций]] в отношении Сирии составили 4 млрд долларов США, санкции привели к [[Дефицит товарный|дефициту товаров]] [[Товары первой необходимости|первой необходимости]]<ref>[https://lenta.ru/news/2012/05/24/syria/ Сирия посчитала убытки от международных санкций] // [[Lenta.ru]]</ref>. Как заявил в 2013 году представитель Управления ООН по координации гуманитарных вопросов, для того, чтобы возобновить нормальную жизнь в Сирии и отстроить все разрушенные здания, уйдут десятилетия<ref>{{cite news|url=http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|title=ООН: на восстановление Сирии уйдут десятки лет|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424122538/http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|archivedate=2013-04-24}}</ref>. По оценке Управления Верховного комиссара ООН по делам беженцев (УВКБ) на 2013 год, существование почти половины населения Сирии зависит от гуманитарной помощи. Гуманитарную помощь получают миллионы сирийских беженцев и внутренне перемещённых лиц, причём продолжающееся насилие приводит к новым перемещениям гражданских лиц и ограничивает доступ к нуждающимся в помощи<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|title=От гуманитарной помощи зависит жизнь половины всего населения Сирии|accessdate=2013-05-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GstC82qD?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|archivedate=2013-05-25}}</ref>. <ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/25/161502.html|title=Новые свидетельства гуманитарной катастрофы в Сирии|accessdate=2013-10-26}}</ref>. В марте 2014 года премьер-министр Сирии Валид аль-Хальки заявил, что ущерб от боевых действий за три года войны составил 4,7 триллиона фунтов (около 31,2 миллиарда долларов)<ref>{{cite news|url=http://www.mignews.com/news/economics/world/260314_153950_21165.html|title=Ущерб от войны в 10 раз больше, чем признаёт режим Асада|accessdate=2014-03-26}}</ref>. --> == Конфликтты көйләү буйынса дипломатик тырышлыҡ == {{главная|Попытки урегулирования сирийского конфликта|Ветированные резолюции ООН по Сирии}} [[Файл:Manifestation pro révolution syrienne contre Assad et Poutine - Paris, 14-12-2016-3.jpg|мини|300px|Һуғышҡа ҡаршы демонстрациялар, Париж, 2016 йылдың 14 декабре]] 2011 йылда протесттар башланғандан алып Сүриәлә ҡан ҡойоуҙы туҡтатырға маташалар. Көнбайыш илдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы ҡаты саралар ҡабул итеүен талап итте. Әммә конфликтты хәл итеүҙең башҡа варианттары ла тәҡдим ителде, улар власты тыныс юл менән тапшырыуҙы күҙ уңында тота ине. 2012 йылдың ғинуарында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Сүриә көрсөгөн көйләү буйынса, Бәшәр Асад тарафынан власты вице-президент Фәруҡ әш-Шарға тапшырыуҙы, милли берҙәмлек хөкүмәтен булдырыуҙы, сит ил күҙәтеүселәре ҡатнашлығында һайлауҙар үткәреүҙе, хәүефһеҙлек хеҙмәттәрен реформалаштырыуҙы, яңы конституция әҙерләүҙе һәм уны бөтә халыҡ референдумында раҫлауҙы күҙ уңында тотҡан үҙенең планын тәҡдим итте. Планда шулай уҡ граждандарға ҡаршы енәйәттәрҙе тикшереү буйынса бойондороҡһоҙ комиссия ойоштороу ҡаралғайны<!-- . Позднее, однако, ЛАГ приостановила свою деятельность в Сирии после вооружённого нападения на её представителей--><ref>[http://ria.ru/arab_sy/20120123/546454681.html ЛАГ разработала новый план по Сирии по «йеменскому сценарию»]</ref>. Ошо тәҡдим нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Совет ағзаһы булған 15 дәүләттең 13-ө хуплаған резолюция проектын тауышҡа сығарҙы. Әммә, вето хоҡуғы менән файҙаланып, Рәсәй һәм КХР резолюция ҡабул итеүҙе япты. Рәсәй вәкилдәре резолюция тексында Сүриәгә хәрби баҫып инеү һәм "ливия сценарийы"ның ҡабатланыуы хәүефен ҡараны<ref>{{книга|автор=Исаев Л.М., Шишкина А.Р.|заглавие=Сирия и Йемен: Неоконченные революции|место=М.|издательство=Книжный дом «ЛИБРОКОМ»|год=2012|страниц=264|isbn=978-5-397-03133-2|ref=Исаев}}</ref>. Был резолюцияны үткәрмәү өсөн яуап рәүешендә «Сүриә дуҫтары» төркөмө — халыҡ-ара дәүләттәр төркөмө (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, Төркиә, Мысыр, Иордания, Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны һ. б.) булдырылды, уларҙың вәкилдәре 2012—2014 йылдарҙа Сүриәләге хәлдәрҙе БМО Именлек Советы сиктәренән тыш тикшереү өсөн даими осрашып торҙо. «Сүриә дуҫтары» конференцияларында халыҡ-ара ойошмалар — Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Европа союзы, Фарсы ҡултығының Ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡалар ҡатнашты. Сүриә оппозицияһы революцион һәм оппозицион милли коалицияһы ҡатнашты. 2012 йылдың мартында Сүриәлә ҡораллы конфликтты көйләү буйынса тыныс планды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус вәкиле Кофи Аннан тәҡдим итте. Планда, атап әйткәндә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус механизмының һөҙөмтәле контроле аҫтында бөтә яҡтарҙың ҡораллы көс ҡулланыуын туҡтатыу, зыян күреүселәргә гуманитар ярҙам күрһәтеү һәм Сүриә-ара инклюзив сәйәси диалог башлау күҙ уңында тотола. Тәү сиратта тыныс пландағы талаптар Сүриә властарына йүнәлтелде, улар «Сүриә халҡының өмөт-ышанысын һәм ынтылышын иҫәпкә алырға», хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡалаларҙан алып китергә тейеш ине. Сүриә оппозицияһы ла ошондай уҡ йөкләмәләрҙе үтәргә тейеш ине. Апрель уртаһында килешеү иғлан ителде, Сүриә биләмәһенә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бер нисә йөҙ күҙәтеүсеһе килде. Май аҙағында тыныслыҡ өҙөлә, һәм июнь башында ҡораллы хәрәкәттәр тергеҙелә. 2012 йылдың авгусында финанс көрсөгө арҡаһында Кофи Аннан отставкаға китеү тураһында ҡарар ҡабул итте. 2014-2019 йылдарҙа Италия дипломаты Стаффан де Мистура БМО-ның Сүриәләге генераль секретарының махсус вәкиле булды. Ул Кофи Аннандың отставкаһына киткәндән һуң тәғәйенләнде. 2015 йылдың көҙөндә Сүриә буйынса Вена тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үтте. 2011-2014 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр бынан алдағы уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, ул Сүриәләге ҡораллы конфликтты хәл итергә маташты. Яңы һөйләшеүҙәр алып барыуға 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриәлә башланған Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең хәрби операцияһы сәбәпсе булды. Рәсәй ғәмәлдәре президент Бәшәр Асад файҙаһына көстәр балансын үҙгәртте. Шулай итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны, Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа союзы илдәре хуплаған оппозицияның Башар Асадты властан ситләтеү ниәте ҡурҡыныс аҫтында ҡалды. Венала Сүриә буйынса тыныслыҡты көйләүҙең яңы планы 2016 йылда үткән, Женевала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы етәкселегендә Сүриә-ара һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тота. 2017 йылдың ғинуарында Астана өс иле - Рәсәй, Төркиә һәм Иран башланғысы менән Астана форматында тыныс һөйләшеүҙәр башланды. Астана процесы һөҙөмтәһендә конституция комитеты составы төҙөлдө, ул 2019 йылдың аҙағында Сүриәнең яңы Конституцияһы проекты өҫтөндә эшләй башланы. === Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы һәм Сүриә === ЛАГ-тың 24-се саммитында 2013 йылдың мартында рәсми рәүештә ошо ойошмаға ағза булып торған илдәргә Бәшәр Асадты еңеүгә өлгәшкән Сүриә оппозицияһына хәрби ярҙам күрһәтергә рөхсәт ителде. ЛАГ-та оппозицияны ҡоралландырыу Сүриәлә дошмандарҙың көсөн тигеҙләй һәм сәйәси ҡарарға өлгәшеүҙе тиҙләтә тип уйлайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|title=Россия: ЛАГ не хочет мира в Сирии|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/ |date=2013-04-30 }}</ref>. 2014 йылдың мартында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы «тыныс халыҡты күпләп үлтереү»ҙе ғәйепләне һәм конфликттың бөтә яҡтарын граждандар һуғышын туҡтатыу өсөн көс һалырға саҡырҙы<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/03/26/171940.html|title=ЛАГ осудила режим Асада за массовую резню|accessdate=2014-03-26}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Timber Sycamore]] * [[Участники сирийского конфликта]] * [[Исмаилизм]] * [[Религиозно-политический экстремизм]] * [[Христианство в Сирии]] * [[Штурм Хамы (1982)]] * [[Material Evidence]] * [[Гражданская война в Ираке]] * [[Дивизия «Султан Мурад»]] == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{примечания|group="~"}} <references group="К"/> === Сығанаҡтар === {{Примечания|3|refs= <ref name=autogenerated20140125-3>{{cite web | url = http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ | title = Сирия оказалась жертвой игры Запада, Персидского залива и Ирана}}</ref> <ref name="guardian120528">[http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/30/hezbollah-syria-uprising-nasrallah Hezbollah is helping Assad fight Syria uprising, says Hassan Nasrallah] {{V|6|5|2013}}</ref> <!-- <ref name="потери в цифрах">{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/240114_212923_58545.html|title=Трёхлетняя гражданская война в Сирии: потери в цифрах|accessdate=2014-01-25}}</ref>--> <!-- <ref name="1000 дней">{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/10/164704.html|title=1000 дней с начала войны в Сирии: 128 тысяч погибших, более 2 млн раненных|accessdate=2013-12-10}}</ref>--> <ref name="жертвы конфликта">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|title=Число жертв конфликта в Сирии превысило 93 тысячи|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HOz8MoH2?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|archivedate=2013-06-15|deadlink=no}}</ref> <ref name="трен">''Дмитрий Тренин.'' [http://globalaffairs.ru/number/Portret-siriiskoi-voiny-18817 Портрет сирийской войны] // Россия в глобальной политике, № 3, 2017</ref> <ref name="svoboda05-06-12">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/24604366.html|title=Российско-китайская проблема Сирии|date=05.06.2012|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Барабанов М. С., Васильев А. Д., Денисенцев С. А., Лавров А. В., Ломов Н. А., Лямин Ю. Ю., Никольский А. В., Пухов Р. Н. |заглавие = Сирийский рубеж |ответственный = Под ред. М. Ю. Шеповаленко |место = М. |издательство = Центр анализа стратегий и технологий |год = 2016 |страниц = 183 |isbn = 978-5-9902620-8-9 }} * {{Армейский сборник|Киселёв В., Письменский Г., Попов В.|Тенденции и возможности. Некоторые формы и способы ведения боевых действий в Сирии|2016|02|3—7|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_2_2016.pdf}} * {{Армейский сборник|Киселёв В.|Некоторые итоги боевых действий в Сирии|2016|07|8-17|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_07_2016.pdf}} * {{статья |автор = Кобылецкий О. |заглавие = Точечная работа |ссылка = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf |язык = |издание = [[Ориентир (журнал)|Ориентир]] |тип = |год = 2016 |месяц = |номер = 1 |страницы = 24—29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160506174345/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf |archivedate = 2016-05-06 }} * {{статья | автор = Ковтун В. А., Голипад А. Н., Мельников А. В., Мосин Н. И., Климентьев Ю. А., Макаров М. Л., Повалихин А. П. | заглавие = Химический терроризм как силовой инструмент проведения внешней политики США и стран Запада | ссылка = http://www.supotnitskiy.ru/vestnik_voysk_rchbz/vestnik_rchbz2-1.pdf | ответственный = | издание = Вестник войск РХБ защиты | год = 2017 | том = 1 | номер = 2 | страницы = 3—13 }} * {{статья | автор = Хоршенко В. | заглавие = «Халифат» как глобальный проект | ссылка = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf | язык = | издание = Ориентир | тип = | год = 2016 | месяц = | номер = 4 | страницы = 58—65 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160506173527/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf | archivedate = 2016-05-06 }} * {{статья | автор = Charles Glass | заглавие = «Tell Me How This Ends» | ссылка = https://harpers.org/archive/2019/02/american-involvement-in-syria/ | язык = en | издание = [[Harper’s Magazine]] | год = 2019 | месяц = }} * {{статья |автор = Bryan Lee |заглавие = The Impact of Cyber Capabilities in the Syrian Civil War |ссылка = http://smallwarsjournal.com/printpdf/44700 |язык = en |издание = Small Wars Journal |год = 2016 |месяц = |число = 26 }}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/604f15fe9a79478247f233a0 Что произошло с Сирией за десять лет войны // РБК, 15.03.2021] * [https://iz.ru/1136166/elnar-bainazarov/voina-bez-osobykh-prichin-10-let-nazad-nachalsia-konflikt-v-sirii Война без особых причин: 10 лет назад начался конфликт в Сирии] // [[Известия]], 15 марта 2021 * [http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39233357 «Six points which changed Syria’s war»] — статья эксперта по Ближнему Востоку [[Chatham House]] Т. Итона{{ref-en}} * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35806229 Why has the Syrian war lasted 10 years?] — обзорная статья [[BBC News|BBC]]{{ref-en}} * [https://vz.ru/world/2020/2/29/1009209.html Сражения в Идлибе раскрыли цель Эрдогана в Сирии] // [[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]], 29 февраля 2020 * [https://rg.ru/sujet/4536/ Ситуация в Сирии] в хронике «[[Российская газета|Российской газеты]]» * [http://tass.ru/info/848044 Основные группы сирийской оппозиции. Досье] // ТАСС, 6 января 2015 * [https://lenta.ru/articles/2012/07/13/syria/ Стороны сирийского конфликта перестали стесняться в методах] // [[Lenta.ru]], 13.07.12 * [https://lenta.ru/news/2012/07/17/dangers/ Последствия свержения Асада встревожили Израиль] [[Lenta.ru]], 17.07.12 * {{cite web|url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|title=Сирия: фотографии конфликта|description=Подборка фото: газета «Телеграф»|accessdate=2013-04-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEVRctH1?url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514070927/http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html |date=2013-05-14 }} * [http://muslimpolitic.ru/2013/08/geopoliticheskoe-izmerenie-novoj-e-ry-na-blizhnem-vostoke-2/ Геополитическое измерение «новой эры» на Ближнем Востоке] // muslimpolitic.ru, авг 2013 * {{статья |автор=Бычкова Юлия, Галустян Артём, Черненко Елена |заглавие= Два года войны в Сирии |оригинал= |ссылка= http://www.kommersant.ru/doc/2322152 |автор издания= |издание=[[Коммерсантъ]] |тип= |место= |издательство= |год=17.10.2013 |выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бычкова, Галустян, Черненко |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107014252/http://kommersant.ru/doc/2322152 |archivedate=2013-11-07}} ; Фильмдар * д/ф [https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=V9i9kMjlF04#! «Сирийский дневник»] канала [[Россия-24]] (конец 2012) * д/ф [https://www.youtube.com/watch?v=MX9C1bGRB8Y&list=PLJfzZCO0xwHlrOEhrq_0uYhruuLpzeWsR#! «Битва за Сирию»] канала Россия-24 {{rq|renew|cleanup}} {{Внешние ссылки}} {{Гражданская война в Сирии}} {{Аль-Каида}} {{Техрик-е Талибан Пакистан}} [[Категория:Сүриәлә Граждандар һуғышы|*]] hpcaekt3nzyh1gewwujiddicc4m4wjg Шкема Антанас 0 182558 1310339 1297856 2026-11-11T11:10:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310339 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Анта́нас Шке́ма''' ({{Lang-lt|''Antanas Škėma''}}; {{Тыуған көнө|29|11|1911}}, Лодзь, [[Польша]] — {{Үлгән көнө|11|8|1961}}, [[Пенсильвания|Пенсильвания штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — литва [[Әҙип|яҙыусыһы]], {{Драматург|XX быуат|Литва}}, {{Актёр|Литва}} һәм режиссёр, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] литва эмиграцияһы эшмәкәре. == Биографияһы == Антанас Шкема 1910 йылдың (яңы стиль буйынса 1911) 29 ноябрендә Польшаның Лодзь ҡалаһында литва уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Шкеманың ғаиләһе [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем Лодзда йәшәй. Артабан күп тапҡырҙар төрлө урынға күсенәләр, улар [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм Украинаның төрлө урындарында йәшәй. Бала саҡ хәтирәләре аҙаҡ Шкеманың ижадына күсә бара. 1921 йылда уларҙың ғаиләһе бойондороҡһоҙ Литваға ҡайтып төпләнә, Антанас Каунастың «Заря» гимназияһына ([[:lt:Kauno Aušros gimnazija|Kauno «Aušros» gimnazija]]) уҡырға инә. Аҙаҡ был уҡыу йортон тамамлағандарҙың байтағы Литва мәҙәниәте һәм сәйәсәте эшмәкәрҙәре булып китә. Гимназияны тамамлағандан һуң Шкема 1929 йылда Литва университетының (ул саҡта был уҡыу йорто Бөйөк Витовт университеты тип атала) медицина факультетына уҡырға инә, 1931 йылда юридик факультетҡа күсә. 1935 йылда ул театр студияһына инә. Уны тамамлағанға тиклем үк Шкема Каунас дәүләт театры труппаһына эшкә алына, 1944 йылға тиклем ғәмәлдә бөтә спектаклдәрҙә лә ҡатнаша, үҙе режиссер ҙа булып китә. Совет режимы шарттарында үҙенең перспективаларын күҙ алдына ла килтерә алмай, шуға ла 1944 йылда Шкема Шкема [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] Литваға ингәнгә тиклем Көнбайышҡа ҡаса. Германияла үҙ иленән киткән кешеләр өсөн ойошторолған лагерь аша үтеп, 1949 йылда АҠШ-ҡа барып эләгә һәм шунда йәшәргә ҡала. Литва эмиграцияһының башҡа вәкилдәре кеүек үк, Шкемаға фабрикаларҙа түбән эш хаҡына төрлө ауыр физик эш башҡарырға тура килә, лифтер ҙа була. Аҙаҡ отелдең ҡунаҡтары артынан лифт ишеген ябып торған эшсеһе «Balta drobulė» (урыҫса «Белый саван») әҫәре геройы була. Шкема бер ваҡытта ла ижад эшен ташламай: эмигрант литва театрында сәхнәлә уйнай һәм спектаклдәр ҡуя, проза әҫәрҙәре, пьесалар һәм тәнҡит мәҡәләләре яҙа. 1961 йылдың 11 авгусында Антанас Шкема [[Пенсильвания]]ла автоһәләкәттә һәләк була. == Ижады == Яҙыусының биографияһындағы ваҡиғалар сағылыш тапҡан берҙән-бер «Аҡ япма» («Белый саван») романы киң билдәлелеккә эйә була. Романдың төп геройы күбеһенсә автор шәхесенә тап килә. Төп герой хәтирәләрендә йыш ҡына автор булған урындар, иң тәүге сиратта һуғышҡа тиклемге Каунас урын ала. ХХ быуаттағы Литва әҙәбиәтенең үтә радикаль новаторы булараҡ, Шкема модерн һәм постмодерн ысулдарын, эстетиканы киң ҡуллана. «Аҡ япма» романында ваҡиғалар бер юлдан ғына бармай, төп геройға төрлө заман ваҡиғалары эсендә ҡайнарға тура килә. Ул донъялағы глобаль үҙгәрештәрҙе үҙ йөрәге аша үткәрә, шәхси тормошонда ҡайғы кисерә. Әммә әйләнә тирәһендә барған ығы-зығы ни тиклем ҡурҡынысыраҡ һәм хәүефлерәк булмаһын, роман геройы уларға тыныс күҙлектән ҡарай. Тик никах менән бәйле яратҡан ҡатынына ҡарата ғына сағыу хистәр уяна унда. Йәшәйештең трагик асылын, уның имманет һәләкәтен тойоу герой шәхесенең эске кисерештәренә ҡаҡлыға. Романдың лексикаһы ла бер төрлө генә стилдә бармай — текстағы библиянан алынған цитаталар тупаҫ һүҙҙәр менән йәнәш тора. Күрәһең, автор психик яҡтан сирле булған геройҙың ысынбарлыҡты үҙенсә ҡабул итеүен күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуйғандыр. == Урыҫсаға тәржемәләре == * Белый саван /Перевод Наталии Воробьевой. Состав: Белый саван (роман). Солнечные дни (повесть в новеллах). М.: Baltrus, 2006. — 260 с. — ISBN 5-98379-066-8. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://krotov.info/yakov/6_bios/59/1961_shkema.htm Шкема и литература эмиграции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407155503/http://krotov.info/yakov/6_bios/59/1961_shkema.htm |date=2022-04-07 }} * [https://web.archive.org/web/20190306044441/http://test.svs.lt/?VilniusRu;Number(210);Article(5149); Литовская литература эгзиля] * [https://web.archive.org/web/20170720053425/http://www.kuncinas.com/lithuanian_literature.htm Краткая история литературы Литвы] * [http://krotov.info/library/25_sh/ke/ma.htm Солнечные дни — сборник рассказов Шкемы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074939/http://krotov.info/library/25_sh/ke/ma.htm |date=2016-03-05 }} [[Категория:Литва яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1961 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 августа вафат булғандар]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ноябрҙә тыуғандар]] 8v23om1jd570enpprh8srkap4y68g4x Чурко Михаил Фомич 0 182710 1310323 1298670 2026-11-11T10:04:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310323 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чурко Михаил Фомич''' — (1883—1941) — рәссам, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Белорет ҡалаһындағы тарихи-төбәкте өйрәнеү музейына нигеҙ һалыусы<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/244 Чурко Михаил Фомич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819195608/http://libmap.bashnl.ru/node/244 |date=2025-08-19 }}</ref>. == Биографияһы == Михаил Фомич Чурко 1883 йылда [[Белоруссия]]ла элекке Вильна губернаһы төбәгендә тыуған, элекке [[Минск]] губернияһының Роскоши ауылында теркәлеү үткән. Сумешники тигән урында йәшәй, һуңынан Троки ҡалаһында уҡый. Ата-әсәһе ул бәләкәй саҡта вафат була. Скарлатина менән ауырып, ҡолағы ҡатыланып ҡала, был уның артабан һөнәри йәһәттән үҫешенә ифрат ҡамасаулай. [[Вильна]] ҡалаһында урман ревизорында писарь булып эшкә инә, иртән художество мәктәбенә йөрөү, кискеһен һүрәт төшөрөү һәм теоретик дәрестәр алыу хоҡуғы бирелә. 1908 йылда уҡыу курсы тамамлана һәм Михаил Художество академияһына инергә ынтылып ҡарай. Әммә ярҙамһыҙ [[Петербург]]та урынлаша алмай һәм академиянан һүрәт төшөрөү һәм һыҙма уҡытыусыһы исемен алыу менән генә сикләнә. Уҡытыусылыҡ һөнәре уны Уралға алып килә. Ҡыҙылдар килгәндән һуң Чурко [[Томск]] халыҡ мәғарифы бүлегенең өлкән эш башҡарыусыһы булып эшләй, һәм Ревкомдың матбуғат бүлегендә рәссам булараҡ хеҙмәт итә. Бынан тыш, Халыҡ университетында лектор һәм Юғары башланғыс училище уҡытыусыһы вазифаларын биләгән. 1920 йылда Томскиҙа Духовская урамы, 16 адресы буйынса йәшәй. 1920 йылда Томск халыҡ мәғарифы бүлегенең түңәрәктәр эшен күҙәткән. === Белоретта === Артабан яҙмыш уны [[Белорет]] ҡалаһына алып килә. Ул шунда уҡ төбәкте өйрәнеү музейы барлыҡҡа килтереү маҡсаты менән ойоштороу эштәрен башлай. [[1920 йыл]]дан ул халыҡ мәғарифы бүлегендә — тәүҙә Мәктәптән тыш бүлек мөдире, артабан Беренсе башҡорт территориаль пехота полкы инструкторы, хәрби хеҙмәткә саҡырыуға тиклемге әҙерлек бүлеге начальнигы һәм [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] ҡарамағындағы хәрби комиссариатына ҡараған Всеобуч начальнигы булып тора. Артабан һүрәт төшөрөү һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эшләй. 1922 йылға тиклем Белоретта скаут отряды ойоштораа. Үҙенең файҙалы ижтимағи эшмәкәрлеге өсөн отрядҡа Кантон башҡарма комитетынан, Халыҡ мәғарифы бүлегенән һәм Мәктәп советынан рәсми рәхмәт хаттары тапшырыла. [[1925 йыл]]да, урындағы тарихты өйрәнеү буйынса башланған хәрәкәтте хуплап, тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәтен булдыра, тыуған яҡты өйрәнеү хәрәкәтенә идара итеү бөтөрөлгәнгә тиклем уға алыштырғыһыҙ етәкселек итә. Башҡортостанды өйрәнеү буйынса республика йәмғиәте составына ингән был эштең һөҙөмтәһе булып М. Ф. Чурконың «Тамъян-Катай кантонының тарихи очеркы», «Белорет районының тарихы» баҫмалары тора. Тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм рәссам булараҡ уны ике өлкә: төбәк халыҡтарының тарихы һәм этнографияһы ҡыҙыҡһындыра. Үҙенең эштәре менән ул республика күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Уның «Тамъян-Ҡатайҙа бейәләр өйөрө көтөүсеһе» картиналарының береһенә "Ҡыҙыл Башҡортостан"да рецензия бирелә. Бынан тыш, Чурко был ваҡытта тыуған яҡты өйрәнеү мәсьәләләре буйынса баш ҡала һәм урындағы баҫмаларҙа әүҙем баҫыла, Өфөлә республика һәм Мәскәү ҡалаһында 3-сө Бөтә Рәсәй мәктәп конференцияларында ҡатнаша. Һуңғы йылдарҙа төбәк тарихы проблемалары буйынса Мәскәүҙең «Наша страна» журналы һәм урындағы «Белорецкий рабочий» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә. Рәссам булараҡ, Уралда Граждандар һуғышы, этнография һәм башҡорттарҙың көнкүреше темаларын үҙләштерә. «Белорет полкы походы» картинаһы өҫтөндә эш башлана, «Йәйләүгә күсеү» сюжеты билдәләнә. Бынан тыш, әҙәбиәт һәм тарих өлкәһендә профессиональ белем алыу өсөн ул ситтән тороп ике юғары уҡыу йортона уҡырға ингән. Уның тарафынан Белорет ҡалаһы тарихы буйынса ҡулъяҙма, Көньяҡ Урал буйлап юлъяҙмалар әҙерләнә. "Көньяҡ Уралдың дәүләт тарихи музейы"нда уның урындағы кейем өлөгөләре, «Үрге Әүжән-Петровскиҙан байрамса кейенгән ҡыҙ» һыҙмалары һаҡланған. Белорет ҡалаһында М. Ф. Чурконың башланғысы буйынса метеорология станцияһы ойошторолған, унда ҡатыны менән алыштырғыһыҙ күҙәтеүселәр булған. Тыуған яҡты өйрәнеү музейын булдырыу өсөн ныҡышмаллығы һәм коллекцияларҙы формалаштырыу буйынса бушлай эшләп, уны астырыуға өлгәшә. Белорет райкомы секретары Гришкан эшләгән саҡта Чурко тәғәйенләнешкә тап килмәйн тип, эшенән сығарғандар. Шунан һуң музей таланған, экспонаттар урланған һәм юҡҡа сыҡҡан. === Ҡулға алыныуы һәм вафаты === 1939 йылдың 15 сентябрендә ҡулға алына. Контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнә һәм 8 йылға хөкөм ителә. [[Томск өлкәһе]]нең Асино эргәһендәге лагерҙа вафат була. [[1989 йыл]]да аҡлана<ref>[https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/churko-mihail-fomich/ Чурко Михаил Фомич — Мемориальный Музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419011629/https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/churko-mihail-fomich/ |date=2022-04-19 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Береш]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * «Государственный архив Тверской области» −28.Оп.2.Д. 84. Л. 9.[https://web.archive.org/web/20220419011629/https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/churko-mihail-fomich/] * В. Н. Макарова. 135 лет со дня рождения Михаила Фомича Чурко — краеведа и художника, основателя музея города Белорецка. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220419011629/https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/churko-mihail-fomich/ Чурко Михаил Фомич — Мемориальный Музей] [[Категория:Белорет]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] ipdc15n2dh7m9y556jnpkt16bx5pdgj Сафин Әхмәт Мөхлис улы 0 182755 1309982 1199138 2026-11-10T13:15:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309982 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сафин Әхмәт Мөхлис улы''' ([[10 декабрь]] [[1925 йыл]] — ???) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1995), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref name="БЭ">{{БЭ2013|92773}}</ref>. ==Биографияһы == Әхмәт Мөхлис улы Сафин 1925 йылдың 10 декабрендә [[БАССР]]‑ҙың [[Стәрлетамаҡ кантоны]] Иҫке Бурлы ауылында, хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Бурлы]] ауылында тыуа. Бала сағы Ғафури районында үтә. Ете йыллыҡ мәктәпте Яңғыҙҡайын мәктәбендә тамамлай<ref name="Стерлитамакский филиал БашГУ">[https://strbsu.ru/news/3576 Герои рядом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510084128/https://strbsu.ru/news/3576 |date=2021-05-10 }}</ref> Әхмәт Мөхлис улы унынсы кластан үҙ теләге менән армияға китә, Бөйөк Ватан һуғышын үтә, 1943 йылдан алып һуғыш аҙағынаса фронтта радист-телеграфсы булып хеҙмәт итә. [[1945 йыл]]да 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985 йылғы) орден менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң хәрби училищеға уҡырға инә һәм 1951 йылға тиклем армияла финансист булып хеҙмәт итә<ref name="Стерлитамакский филиал БашГУ" />. Һуңынан мәктәпкә эшкә күсә: Шишмә мәктәбе уҡытыусыһы һәм артабан директоры булып эшләй (1963 йылға тиклем). Бер үк ваҡытта 1955 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]н, [[1959 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]н тамамлай<ref name="Стерлитамакский филиал БашГУ" />. 1963 йылдан алып Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында, 1968 йылдан — [[Мәскәү технология институтының Өфө филиалы]]нда, 1970 йылда — [[Бүздәк районы]]ның Михайловка тулы булмаған урта мәктәбе директоры булып эшләй. Ун ете йыл дауамында республика мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор була, юғары һөнәри белем биреү системаһына килгәнсе кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name="Стерлитамакский филиал БашГУ" />. 1973 йылда — [[Өфө авиация институты]]нда инженерлыҡ педагогикаһы һәм психология кафедраһының өлкән уҡытыусыһы<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Сафин_Ахмет_Мухлисович УГАТУ Сафин А.М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241206102319/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-06 }}</ref>. 1979—2004 йылдарҙа СДПА‑ла (1983—97 йылдарҙа башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире)<ref name="БЭ" />. А.М. Сафин факультет тарихында һәр ваҡыт беренсе булды: уның етәкселегендә ғәмәлдәге методологик семинар эшләй башланы, ул тәүгеләрҙән булып институтта педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1995 йыл), тәүгеләрҙән булып профессор ғилми исемен (1996 йыл) һәм Халыҡ-ара педагогия академияһы академигы исемен ала. Фәнни белгеслек буйынса аспирантураны асыуҙа ул туранан-тура ҡатнаша. Уның етәкселегендә кандидатлыҡ диссертациялары уңышлы яҡлана<ref name="Стерлитамакский филиал БашГУ" />. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостанда мәғариф тарихына, этнопедагогика, мәктәп уҡыусыларын хеҙмәткә өйрәтеү проблемаларына һ.б. арналған. 150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Педагогик эшмәкәрлеген ул ғилми-тикшеренеү эше менән уңышлы алып барҙы. А.М. Сафин — бер нисә монография һәм уҡыу әсбабы, 150-нән ашыу фәнни мәҡәлә авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945). * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (19.05.1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|92773}} [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] lnujo2fpjtdhrq6f13h7y2giaofjaks Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы 0 182793 1310067 1267146 2026-11-10T18:58:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310067 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы''' ([[1 август]] [[1939 йыл]]) — агрохимик‑тупраҡ белгесе. Биология фәндәре докторы (2004, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урман белгесе<ref>{{БЭ2013|93209}}</ref>. == Биографияһы == Зилә Солтан ҡыҙы Сурағолова 1939 йылдың 1 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылында Зилә башланғыс мәктәпте тамамлай. 1951-1963 йылдарҙа Зилә Солтан ҡыҙы ата-әсәһе менән [[Тажикстан]]да йәшәй, ғаиләһе 1951 йылда шунда күсеп китә. [[1963 йыл]]да Тажик дәүләт ауыл хужалығы институтын (Дүшәмбе) инженер-тупраҡ белгеслеге буйынса тамамлағандан һуң Зилә Солтан ҡыҙы тыуған яғына ҡайта. 1963 йылдан “Росгипрозем” ([[Өфө]]) проект-тикшеренеү институтының Башҡортостан ер төҙөлөшө экспедицияһында инженер-тупраҡ белгесе, өлкән инженер-тупраҡ белгесе булып эшләй. 1966 йылдан Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағындағы “Өфө урман хужалығы” дәүләт бюджет учреждениеһының урман ғилми-тикшеренеү эксперименталь производство лабораторияһында эшләй. 1989 йылдан - ошо лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта [[2012 йыл]]дан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда уҡыта. [[Фән докторы|Биология фәндәре докторы]] (2004, докторлыҡ диссертацияһы темаһы «Почвы лесных питомников Южного Урала и оптимизация их лесорастительных свойств»). «Башҡорт дәүләт аграр университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһының күсемһеҙ милек кадастры һәм геодезия кафедраһы профессоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урман белгесе (1997). [[Файл:Дорога_из_Макарово_к_п.Салавата_-_panoramio_-_Kudrjashov_Andrey.jpg|справа|мини|200x200пкс|Башҡортостан республикаһының Ишембай районында урмандар]] Арыған тупраҡты тормошҡа ҡайтарыу - бында «ер табибы» Зилә Солтан ҡыҙы Сурағолова үҙенең тәғәйенләнешен күрә. == Фәнни эшмәкәрлеге == З.С.Сурағолованың фәнни эшмәкәрлеге урман питомниктарын, ултыртылған урман һыҙаттарын тупраҡ һәм агрохимик тикшереүгә, ағас үҫемлектәренең минераль туҡланыуын диагностикалауға, урман хужалығы һәм урман тергеҙеү саралары буйынса тәҡдимдәр эшләүгә, баҫыу һаҡлаусы урман үҫтереүгә, боҙолған тупраҡтарҙы, төрлө ҡулланылыштағы боҙолған ерҙәрҙе яңыртыуға арналған.<ref>Заслуженный лесовод Республики Башкортостан</ref> Зилә Солтан ҡыҙы Сурағолова 55 йылдан ашыу ғүмерен урман биләмәләре (улар Башҡортостан Республикаһының 42 % территорияһын биләй) өйрәнеүгә, питомниктарҙа, теплицаларҙа, шул иҫәптән ябыҡ тамырлы ағас үҫемлектәрҙең үҫентеләрен һәм үҫентеләрен, емеш-еләк ҡыуаҡтарын үҫтереү шарттарын ҡулайлаштырыуҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләүгә арнаған. З.С. Сурағолова етәкселек иткән лаборатория күп йылдар дауамында урман питомниктары тупраҡтарының боҙолоуы процестарын күҙәтеү менән шөғөлләнә. Был тикшеренеүҙәр ерҙең уңдырышлылығын һәм ултыртыу материалының һөҙөмтәлелеген күтәреү алымдарын эшләргә мөмкинлек бирә. Лаборатория тарафынан хеҙмәтләндерелгән питомниктар бер нисә тапҡыр «Иң яҡшы урман питомнигы» исеменә лайыҡ була. Профессор З.С. Сурағолова тарафынан тәүге тапҡыр урман-орлоҡ плантацияларын һалыу өсөн ябыҡ тамыр системаһы булған үҫентеләр үҫтереү, шулай уҡ боҙолған ерҙәрҙе биологик тергеҙеү, урбанизацияланған биләмәләрҙә агро-урманландшафттар булдырыу технологияһын уйлап табыу эшләнгән (2009 г.). Илдең күп төбәктәрендә З.С. Сурағолова командаһы әҙерләгән ашламаларҙы һәм заманса биопрепараттарҙы ҡулланыу буйынса тәҡдимдәр — «Почвенные условия выращивания сеянцев и саженцев древесных растений: основы минерального питания» файҙаланыла (2014). З.С. Сурағолованың урманды һаҡлау һәм урман хужалығы мәсьәләләренә арналған мәҡәләләре республика гәзит һәм журналдары биттәрендә даими баҫылып тора. Ғалим халыҡҡа экологик тәрбиә биреү менән әүҙем шөғөлләнә.<blockquote>Мине планетабыҙҙың яҙмышы, тупраҡ япмаһының яҙмышы борсой. Шуға күрә мин урмандарҙы һәм тупраҡты һаҡлау менән тейешле кимәлдә шөғөлләнәсәк ғалимдарҙың – үҙ эшенең ысын фанаттарының күберәк булыуын теләйем.</blockquote> (З.С.Чурагулова<ref>[https://bashedu.ru/ru/rnews/biologicheskii-fakultet-poluchil-v-dar-knigi-ot-izvestnogo-uchenogo-respubliki Биологический факультет БГУ получил в дар книги от З.Чурагуловой ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.) 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 16 монография авторы. == Ғилми хеҙмәттәре == * Почвы лесных питомников и пути их рационального использования. М., 1974; * Почвы лесных питомников Южного Урала: состояние, изменения, оптимизация. М., 2003; * Почвенно-биологические основы выращивания посадочного материала с закрытой корневой системой для воспроизводства лесов в Башкортостане. Уфа, 2009. * Полезные растения лесов Башкортостана: опыт использования и выращивания посадочного материала (2013 г.) * Черноземы оподзоленные и измененные лесорастительных свойств при выращивании посадочного материала (соавт.). * Экологические условия выращивания сеянцев березы повислой (соавт.) * Лесорастительные свойства черноземов слабощелочных тяжелосуглинистых * Лесорастительные свойства черноземов слабощелочных тяжелосуглинистых Хеномелес маулея (chaenomeles maulei c.k.schneid.)- перспективный интродуцент в условиях Республики Башкортостан (соавт.) == Маҡтаулы исемдәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (2012). * Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған урман белгесе (1997). == Бүләктәре == * «РСФСР урман байлыҡтарын һаҡлаған һәм арттырған өсөн» почёт билдәһе * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы == Һылтанмалар == * [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/2531-churagulova-zila-sultanovna БЭ Чурагулова Зила Султановна]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://forest.bashkortostan.ru/presscenter/media/24731/ Молодежь интересуется лесным делом]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashkortostan.rcfh.ru/news/18519.html Жизнь, посвященная лесной науке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907013838/http://bashkortostan.rcfh.ru/news/18519.html |date=2019-09-07 }} * [https://web.archive.org/web/20190823163038/https://forest.bashkortostan.ru/presscenter/news/214442/ Заслуженный лесовод Республики Башкортостан] * [https://bashedu.ru/ru/rnews/biologicheskii-fakultet-poluchil-v-dar-knigi-ot-izvestnogo-uchenogo-respubliki Биологический факультет БГУ получил в дар книги от З.Чурагуловой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bashedu.ru/sites/default/files/uploads/3/kafedra/kafedra2016_7-8.pdf Кафедра]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://resbash.ru/articles/cotsium/lekar_zemli-1527/ Лекарь земли]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bigenc.ru/agriculture/text/1944051 Деградация почв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220425170121/https://bigenc.ru/agriculture/text/1944051 |date=2022-04-25 }} * [https://cyberleninka.ru/article/n/chernozemy-opodzolennye-i-izmenenie-lesorastitelnyh-svoystv-pri-vyraschivanii-posadochnogo-materiala Научные статьи З.С.Чурагуловой] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|93209}} [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Тажик аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ауырғазы районында тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 августа тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты профессорҙары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] s6bdenjsfpntgccqx9uowoq2g36d7wl Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы 0 182815 1310037 1284363 2026-11-10T16:47:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310037 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы''' ({{lang-ru| Султанов Сагдий Ахмадиевич}}) ([[15 март]] [[1922 йыл]] — [[25 май]] [[1992 йыл]]) — геолог, СССР дәүләт премияһы лауреаты (1983). Геология-минералогия фәндәре докторы (1966), профессор (1969). РСФСР-ҙың һәм ТАССР-ҙың (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1976) , СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1966), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == Сәғәҙей Әхмәҙиә улы Солтанов 1922 йылдың 15 мартында [[БАССР]]‑ҙың [[Үҫәргән кантоны]] [[Түбәнге Ғәле]] ауылында (хәҙер БР‑ҙың [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ғәле]] ауылы) тыуа. [[1940 йыл|1940 йылда]] 2-се Өфө урта мәктәбен бишлегә генә тамамлай. Тиҙҙән егетте хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Хәрби курстарҙан һуң, 1941 йылдың октябрь айынан Бөйөк Ватанды һаҡлаусылар рәтенә баҫа. Мәскәүҙе обороналау, Калуга, Бобруйск, Брест, Варшава ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, Данцинг порт-ҡәлғәһен штурмлай. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Инвалид булып ҡала<ref name="Атайсал">[https://ataisal.com/articles/i-t-lekle-datalar/2019-02-12/neft-geologiya-y-korifeyy-64259 Нефть геологияһы корифейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129103106/https://ataisal.com/articles/i-t-lekle-datalar/2019-02-12/neft-geologiya-y-korifeyy-64259 |date=2022-01-29 }}</ref>. [[1951 йыл|1951 йылда]] И.М.Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай, 1954—57 йылдарҙа шунда уҡ эшләй. 1952—53 йылдарҙа “Туймазанефть” нефть промыслаһы идаралығында: өлкән инженер, технология бүлеге начальник урынбаҫары; 1957 йылдан алып Бөгөлмә ҡалаһында Татарстан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында: промысла геологияһы лабораторияһы етәксеһе, 1958 йылдан башлап үҙләштереү бүлеге начальнигы, 1963 йылда — геология һәм нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү өлкәһендә фән буйынса директор урынбаҫары; [[1983 йыл|1983 йылдан]] алып Өфө нефть институтында эшләй<ref>{{БЭ|92619}}</ref>. Өфө нефть институтының геология кафедраһы профессоры. Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы 1992 йылдың 25 майында Өфөлә вафат була. Ҡәбере Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратындағы «Дан» аллеяһында урынлашҡан. == Фәнни эшмәкәрлеге == Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе контролдә тотоу өсөн ядро геофизикаһы ысулдарын индереү эшен ойоштороусыларҙың береһе. Профессорҙың уйлап тапҡан эштәре лә бар, уларҙың дүртәүһе ил ВДНХ-һының миҙалдары менән бүләкләнгән. Импульслы нейтрон ысулдарын ҡулланып карбонат ҡатламында ятҡан нефть ятҡылыҡтарын разведкалауҙың һәм нефть ятҡылыҡтарын файҙаланғанда юғары баҫымды ҡулланыуҙың яңы ысулын эшләгәне өсөн Сәғәҙей Әхмәҙей улы ике тапҡыр И.М.Губкин исемендәге премия лауреаты исеменә лайыҡ була.Ә нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалауҙың һәм эшкәртеүҙең эффектлығын күтәреүҙә импульслы нейтрон методтарын эшләгәне һәм киң индергәне өсөн С.Ә.Солтанов 1983 йылда СССР Дәүләт премияһы лауреаты була<ref>Нефть геологияһы корифейы</ref>. Сәғәҙей Әхмәҙей улы «БашНИПИнефть», УНИ, Ҡазан университетында, Пермь политехник институтында фән докторҙары һәм кандидаттары тигән ғилми дәрәжә биреү буйынса бик күп советтарҙың ағзаһы булып тора. Ул шулай уҡ илдең ВАК эксперт советы ағзаһы, нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү мәсьәләләре бу-йынса Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми советы ағзаһы булып тора.<ref>Нефть геологияһы корифейы</ref> == Хеҙмәттәре == 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. Уның хеҙмәттәре инглиз, француз, немец, япон телдәренә тәржемә ителгән.Үҙе яңғыҙ һәм башҡа авторҙар ҡатнашлығында уның 15-тән ашыу китап-монографияһы баҫылып сыҡҡан. Султанов С.А. Контроль за заводнением нефтяных пластов. М., 1974. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре * ТАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре * СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1966) * СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1981) * [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] (1977) * И.М.Губкин исемендәге премия (1962, 1983) лауреаты. * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971) * 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1966) == Әҙәбиәт == Муталов М.Г. Корифей нефтяной геологии. Уфа, 2001. Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140202101703/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/3456-sultanov-sagdij-akhmadievich Башкирская энциклопедия] * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Татарская энциклопедия] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты профессорҙары]] [[Категория:Йылайыр районында тыуғандар]] r6gqkg6runcxu0yj8fu82m19ilrgkav Фрид Аркадий Исаакович 0 182870 1310243 1271071 2026-11-11T05:37:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310243 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фрид Аркадий Исаакович''' ([[21 февраль]] [[1946 йыл]]) — ғалим-инженер электромеханик. [[1972 йыл]]дан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2002). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985)<ref name="БЭ">{{БЭ2013|73857}}</ref>. == Биографияһы == Аркадий Исаакович Фрид 1946 йылдың 21 февралендә [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа. [[1968 йыл]]да Өфө авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Өфө “Молния” агрегат конструкторлыҡ бюроһында эшләй, 1972 йылдан алып [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда уҡыта<ref name="БЭ" />. Өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була Фәнни эшмәкәрлеге билдәһеҙлек шарттарында ҡатмарлы динамик системаларға идара итеүгә арналған. Авиация көс ҡоролмалары менән автоматик идара итеүҙең яраҡлаштырылған цифрлы системаларын төҙөү проблемалары, нефть химияһы производствоһында мәғлүмәт-идара итеү системалары, селектор менән бәйле авиация энергияһы ҡулайламалары менән автоматик идара итеү системалары менән шөғөлләнә. Авиация көс ҡоролмалары менән автоматик рәүештә идара итеүҙең яраҡлаштырылған һыҙыҡлы булмаған системалары һәм авиация двигателдәрен осоуҙа һынау өсөн прецизион приборҙар структураларын, аналог сигналдарҙы кодҡа үҙгәртеү, нефть продукттарын тотоноуҙы иҫәпкә алыу, полимерҙар етештереү процесында реаль ваҡыт масштабында мәғлүмәт менән тәьмин итеүҙе уйлап таба<ref name="УГАТУ">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Фрид_Аркадий_Исаакович Фрид Аркадий Исаакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163607/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A4%D1%80%D0%B8%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2025-01-20 }}</ref>. Фрид ҡатнашлығында авиация двигателдәренә идара итеүҙең адаптив системаһын төҙөү принциптары, автоматлаштырылған идара итеүҙең цифрлы системалары һ.б. уйлап сығарыла. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының авиация һәм нефть сәнәғәте предприятиеларында индерелгән<ref name="БЭ" />. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 78 уйлап табыу авторы. 12 фән кандидаты, 1 фән докторы әҙерләгән<ref>[http://vtizifirt.ugatu.su/chair_staff/ Фрид Аркадий Исаакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925214720/http://vtizifirt.ugatu.su/chair_staff/ |date=2022-09-25 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Почет грамотаһы (1982) * Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002) * Рәсәй Федерацияның почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). * М.С. Рязанский исемендәге миҙал, * СССР ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнгән<ref name="УГАТУ" />. == Төп хеҙмәттәре == * Проблемы проектирования и развития систем автоматического управления и контроля ГТД. М., 1999 (авторҙ.); * Нейрокомпьютеры в авиации (самолёты). М., 2004 (авторҙ.); * Проблемы управления сложными динамическими объектами авиационной и космической техники. М., 2015 (авторҙ.). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|73857}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты профессорҙары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] ppo0s93tw9rjf9eh0f2t4jfu36ioxfr Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы 0 183071 1310092 1306853 2026-11-10T19:54:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310092 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Сәлихова}} '''Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы''' ([[18 декабрь]] [[1973 йыл]]) — [[Тел ғилеме|тел белгесе]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Профессор. == Биографияһы == Эльвина Әхнәф ҡыҙы Сәлихова [[1973 йыл]]дың [[18 декабрь|18 декабрендә]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетында юғары белем ала һәм 1995 йылда дипломлы белгес була. 1997 йылда — кандидатлыҡ, 2007 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2004 йылдан — доцент, 2020 йылдан — профессор<ref name="ЭН">[https://famous-scientists.ru/17513/ Салихова Эльвина Ахнафовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524223002/https://famous-scientists.ru/17513/ |date=2022-05-24 }}</ref>. 1995 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй, 2008 йылдан тел коммуникацияһы һәи сихолингвистика кафедраһы профессоры<ref name="СЭА">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Салихова Эльвина Ахнафовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251212034615/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2025-12-12 }}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Эльвина Сәлихова 3 аспирант әҙерләй. Аспирантураға ҡабул итеү буйынса төп белем биреү программаһын эшләүсе автор-төҙөүселәрҙең береһе. Өфө дәүләт авиация техник университеты өсөн барлыҡ йүнәлештәге һәм профилдәге юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙең һөнәри программаһын эшләй. 18 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялар яҡлауҙа оппонент була, 11 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ эшенә рецензия яҙа, 10 докторлыҡ һәм 31 кандидатлыҡ авторефераттарҙың баһалама авторы<ref name="ЭН" />. Ғилми тикшеренеүҙәре ике теллелек мөхитендә һүҙҙе белеү һәм уның психологик структураһы менән ҡулланыуҙы моделләштереүгә бағышланған. Барлығы 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн уҡыу әсбаптары авторы<ref name="СЭА" />. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Эльвина Әхнәф ҡыҙы аттестация комиссияһы составына инә. Асирантураға уҡырға инеүселәрҙең кандидатлыҡ имтихандарын ҡабул итеүҙә һәм юғары квалификациялы фәнни-педагогик кадрҙарҙы аттестациялауҙа ҡатнаша<ref name="ЭН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Төрлө кимәлдәге Рәхмәт хаттары<br> «Гуманитар өлкәләге иң яҡшы ғилми хеҙмәт — 2012; 2017» халыҡ-ара конкурстары дипломы, сертификаттары<br> Бөтә Рәсәй педагогик уйлап табыуҙар смотр-конкурсы призеры дипломы<br> «Иң яҡшы фәнни мәҡәлә — 2018» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы<ref name="ЭН" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20251212034615/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Салихова Эльвина Ахнафовна] * [https://web.archive.org/web/20220524223002/https://famous-scientists.ru/17513/ Салихова Эльвина Ахнафовна] o7vupqvc86vfoai2sn8bb2tnalmbqz8 Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы 0 183271 1310104 1301144 2026-11-10T20:23:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310104 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы ''' ([[8 март]] [[1936 йыл]] — [[4 июль]] [[2008 йыл]]) — театр актёры. 1959—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1961 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989)<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Отдел культуры Кигинского района РБ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527121313/http://kigi-kultura.ru/?p=1773 |date=2022-05-27 }}</ref>. == Биографияһы == Гүзәл Борхан ҡыҙы Сәғитова 1936 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының [[Ҡыйғы районы]] Абзай ауылында тыуған. [[1959 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының йәғни хәҙергесә атамаһы менән әйтһәк, [[Рәсәй театр сәнғәте университеты]], махсус курстарында уҡый<ref>[https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/337302/bio/ Кино-театр.ру. Гузель Сагитова]</ref>. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда эшләп, 50 иҫтәлекле роль башҡара. Н. Асанбаев, Ә. Мирзаһитов, Х. Ибраһимов пьесаларын сәхнәләштереүҙә ҡатнаша<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Сәғитова Г. Б. Ҡыйғы районы мәҙәниәт бүлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527121313/http://kigi-kultura.ru/?p=1773 |date=2022-05-27 }}</ref>. Гүзәл Борхан ҡыҙына тәбиғи актёрлыҡ таланты, көслө ижади дәрт, сағыу үҙлелек хас булды. Ватан һәм сит ил классиктары һәм хәҙерге заман драматургияһы әҫәрҙәренән торған бай репертуары иң шәп сәхнә образдарын тыуҙырырға ярҙам итте. Уның һәләте театр йәмәғәтселеге һәм публика тарафынан юғары баһаланды<ref>[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/9486 Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой ]</ref>. Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы сәхнә тәжрибәһе, оҫталығы, ижад серҙәре менән ихлас уртаҡлашты. Актрисаның тырыш хеҙмәте, йәмғиәттәге әүҙемлеге менән абруй ҡаҙанды. Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы 2008 йылдың 4 июлендә вафат булды. == Репертуары == Анфиса — «Алтын бишек» Нәжиб Асанбаев Маһитап — «Ғүмерҙең бәхетле мәле» Әсхәт Мирзаһитов Ямал — «Кейәүкәй» музыкаль комедия, Хәбибулла Ибраһимов Йомабикә — «Башҡорт туйы» Мөхәмәтша Буранғолов Зоя Толоконцева — «Годы странствий» Алексей Арбузов Мулбикә — «Шомбай» Кирәй Мәргән Марина — «Власть тьмы» трагедияһы, Анна Павловна — «Живой труп», Л. Н. Толстой Шәмсинур — «Үҙебеҙ һайлаған яҙмыш» драмаһы, Әсә — «Бишек йыры», Туфан Миңнуллин Сабира — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин Ганна — «Вечер» Алексей Дударев һ. б.<ref> [https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/9486 Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой ]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] == Һылтанмалар == * [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/337302/bio/ Кино-театр.ру. Гузель Сагитова] * [https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/9486 Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой ] * [http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Отдел культуры Кигинского района РБ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527121313/http://kigi-kultura.ru/?p=1773 |date=2022-05-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 мартта тыуғандар]] 96oqlj5qdxvrvvfeicf1lkeh1t7o0nh Смертина Татьяна Ивановна 0 183337 1310029 1300534 2026-11-10T16:04:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310029 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Смертина Татьяна Ивановна''' ([[2 декабрь]] [[1948 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шағирәһе, тәржемәсе; [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[1979 йыл|1979]]). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты ([[1985 йыл|1985]]), Бөтә Рәсәй [[Есенин Сергей Александрович|Есенин]] премияһы ([[1995 йыл|1995]]), Н. А. Заболоцкий исемендәге премия лауреаты ([[2003 йыл|2003]]). == Биографияһы == Т.И. Смертина [[1948 йыл]]дың [[2 декабрь|2 декабрендә]] [[Киров өлкәһе]]нең Арбаж районы Сорвижи ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа<ref>{{Cite web|url=http://www.viv-dmitrov.ru/index.php?page=view&id=170|title=Издательский дом вести<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2008-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716103856/http://www.viv-dmitrov.ru/index.php?page=view&id=170|archivedate=2009-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716103856/http://www.viv-dmitrov.ru/index.php?page=view&id=170 |date=2009-07-16 }}</ref> (ғаиләлә бер кем дә әҙәбиәт менән шөғөлләнмәй). 5 йәшенән шиғырҙар ижад итеп һәм уларҙы ауыл сәхнәһендә уҡый башлай. Беренсе баҫмалары — район гәзитендә. Сорвиж урта мәктәбен һәм М. Гоький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. «Смена», «Огонек», «Крестьянка», «Сельская молодежь», «Москва», «Юность», «Наш современник», «Новый мир», «Октябрь», «Работница», «Полярная звезда», «Подъем», «Дон», «День и ночь» журналдарында, «Литреатурная Россия», «Литературная газета», «Книжное обозрение», «Русь святая», «Культура» аҙналыҡтарында баҫылып сыға. Шиғырҙары телевидение һәм радио аша яңғырай. Татьяна Смертина бик күп китаптар авторы: «Брусничный огонь», «Черничная царица», «Венец из ярых пчёл», «Синевластье глаз», «Край Света», «Село Сорвижи» һ.б. 1985 йылда «Село Сорвижи» һәм «Марья — зажги снега»шиғырҙар китабы өсөн Ленин комсомолы премияһы ала. [[1979 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР]] Яҙыусылар союзының идара ағзаһы. Шиғриәт академияһының ағза-корреспонденты. [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. == Библиографияһы == ; Шиғыр китаптары * Ягодиночка. — {{М.}}: Советский писатель, 1976. — 80 с. * Село Сорвижи: Стихотворения. — [Худож. Е. Медведева.] — {{М.}}: Молодая гвардия, 1982. — 110 с.; 25 000 экз. * Марья — зажги снега: Месяцеслов. — [Худож. И. Гусева.] — {{М.}}: Советский писатель, 1982. — 144 с.; 20 000 экз. (2-е издание — 1987) * Венец из ярых пчел: Поэма-сказание. — {{М.}}: Современник, 1986. — 171 с. * Брусничный огонь. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1987. — 142 с. * Гусиное перо: Стихи / [Для дошкольного возраста]. — {{М.}}: [[Балалар әҙәбиәте|Детская литература]], 1990. — 18 с. * Лето-летечко: [Стихи для дошкольного возраста]. — Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 1990. — 14 с. * Дева Льняница. — {{М.}}: Современник, 1991. — 175 с. * Черничная царица: Сказка и стихи / [Для младшего школьного возраста] — {{М.}}: Малыш, 1991. — 39 с (2-е издание — 1998) * Травник. — {{М.}}: Советский писатель, 1992. — 284 с. * Синевластье глаз. — {{М.}}: СПАС, 1994. — 63 с. * Танец персиянки: Венцы стихов. — {{М.}}: СПАС, 1995. — 48 с. * Мой конь, мой сон… — {{М.}}: Рекламная библиотечка поэзии, 1995. — 7 с. * Край света. — Владимир: Владимирская областная типография, 1996. — 94 с. * Призрак розы. — {{М.}}: СПАС, 1997. — 79 с. * Анемоны. — {{М.}}: СПАС, 1999. — 96 с. * Лунная ящерка: Новые стихи. — {{М.}}: СПАС, 2000. — 96 с. * Жемчужная душа: Новые стихи. — {{М.}}: Московская городская организация Союза Писателей России, 2001. — 96 с. * За обманутых помолюсь: Стихи. — {{М.}}: Издательский дом Вести, 2009. — 320 с. ; Тәржемәләр китабы * «Вестник радуги» Жале (Бади Жале Абулгасем): Стихи. / Переводы с персидского Татьяны Смертиной и Владимира Солоухина. — {{М.}}: Сов. писатель, 1990. – 128 с. * «Двадцать лепестков» Фарзона (Ходжаева Иноят Юнусовна): Стихи. / Перевела с таджикского Татьяна Смертина. — {{М.}}: Сов. писатель, 1990. – 174с. * «Песнецвет». Валентина Изилянова: Стихи. / Перевела с марийского Татьяна Смертина. — [[Йошкар-Ола]]: Марийское книжное изд-во, 1995. – 96 с. * «Камень счастья». [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Факия Тугузбаева]]: Стихи. / Перевела с башкирского Татьяна Смертина. — [[Өфө|Уфа]], Башкирское изд-во «КИТАП», 1998. – 182 с. == Өҙөктәр == Балкар яҙыусыһы Теппеев Алим Магомедович Смертина тураһында былай тип яҙа: {{Цитата башы}} Һеҙ —  донъялағы гөнаһтар өсөн оялып йөрөүсе, күкте шулай асыҡ итеп күреүсе, уның нурҙарын ишетеүсе ер  өҫтөндә йәшәүсе берҙән-бер кеше<ref>Алим Теппеев. Письмо Татьяне Смертиной. // Литературная Россия, 2003, 29 августа (№ 35). — С. 15.</ref>. {{Цитата аҙағы}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|ВДНХ]] дипломы һәм «Яҙғы тауыштар» сәнғәттәр байрамында шиғри еңеүе өсөн миҙал (1971) * «Литературная Россия» гәзите премияһы (1976) * «Смена» журналы премияһы (1981) * ВЛКСМ Үҙәк Комитеты конкурсы дипломы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]]<nowiki/>ның Н.Островский исемендәге премияһы (1982) * [[Ленин комсомолы премияһы]] (1985) — «Село Сорвижи» (1982) һәм «Марья — зажги снега» (1982) шиғырҙар китабы өсөн (1982) * «Литературная газета» премияһы (1986) * «Советская женщина» журналы премияһы (1991) * «Смена» журналы премияһы (1995) * Бөтә Рәсәй Есенин премияһы (1995) * Бөтә Рәсәй Н.А. Заболоцкий. премияһы (2003) * Сорвижи ауыл китапханаһы Татьяна Смертина хөрмәтенә — Смертина Татьяна исемендәге китапхана тип аталған (2003) == Сығанаҡтар == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220522123551/https://magazines.gorky.media/authors/s/tatyana-smertina Татьяна Смертина в «Журнальном зале»] * [http://moscowwriters.ru/TVOR-P/s/smertina_t/smertina_t-tv.htm Страница на сайте «Московские писатели»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511063534/http://moscowwriters.ru/TVOR-P/s/smertina_t/smertina_t-tv.htm |date=2021-05-11 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=Смертина%2C%20Татьяна%20Ивановна Татьяна Смертина. Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Смертина%2C%20Татьяна%20Ивановна |date=2019-11-26 }} * [https://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=39F9C6A61FA008DB09A18F47178CBE47?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=default_tab&indx=1&dum=true&srt=rank&vid=07NLR_VU1&frbg=&vl%28freeText0%29=Татьяна+Смертина&scp.scps=scope%3A%28MAIN_07NLR%29 Татьяна Смертина. Российская национальная библиотека] * [http://t-smertina.narod.ru/ Сиреневый сайт Татьяны Смертиной] * [http://smertina1.livejournal.com/ «Лунный монитор» — Дневник Татьяны Смертиной] * [https://web.archive.org/web/20080324233305/http://www.kotelnich.info/about/smertina/ Страница на сайте города Котельнич] * [http://lit.lib.ru/s/smertina_t_i/ Lib.Ru/Современная литература: Смертина Татьяна Ивановна: Квантовая поэзия] * [http://www.youtube.com/user/smertina/ Татьяна Смертина, авторский канал на YouTube] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт теленән тәржемәселәр]] [[Категория:XXI быуат тәржемәселәре]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 декабрҙә тыуғандар]] pc51iish21ddw47ovz4png3qgdounvt Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы 0 183402 1310251 1295017 2026-11-11T06:03:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310251 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Әғзәм Фәйзрахман улы Фәссәхов |оригинал имени = |имя при рождении = Әғзәм |изображение = Фассахов Агзям Файзрахманович.jpg |ширина = |описание изображения = Fassakhov Agzyam.jpg |дата рождения = 1.01.1955 |место рождения = с. {{МР|Баш-Ильчикеево}}, [[Салаватский район]], [[Башкирская АССР]], [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |отец = Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы |мать = Фәссәхетдинова Сафия Нәғим ҡыҙы |супруга = Фәссәхова Зимфера Фәрит ҡыҙы |дети = |род деятельности = {{педагог|СССР|России|Республики Башкортостан|XX века|XXI века}} |награды и премии = {{ряд|{{Отличник образования Республики Башкортостан|Отличник Военно-Морского Флота}}}} |сайт = |викисклад = }} '''Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы''' (1. 01. [[1955 йыл|1955]]) — уҡытыусы, Илсекәй төп мәктәбе директоры. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның роман-герман филологияһы факультетын тамамлаған (1982). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы<ref>[http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html Мой брат Агзям Файзрахманович Фассахов — единственный сын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408093953/http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html |date=2023-04-08 }}</ref>. == Биографияһы == Әғзәм Фәйзрахман улы Фәссәхов [[БАССР]]-ҙың [[Салауат районы]] Башҡорт Илсекәйе ауылында [[1955 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы|Фәссәхетдинов Фәйзрахман]] һәм Сафия Нәғим ҡыҙының ишле ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Илсекәй башланғыс мәктәбендә беренсе белем алған Әғзәм 1965 йылда [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернаты]]ның 5 класына уҡырға килә. Кескәй сағынан уҡ йырларға һәм бейергә ярата ул. Музыканттар әҙерләгән махсус мәктәптә фортепианола, баянда уйнарға өйрәнә. Тынлы оркестр составында валторнала уйнай. Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатының тынлы оркестры йыл һайын Октябрь, 1 Май, Еңеү көнөнә арналған бөтә тантаналы парадтарҙа ҡатнаша. [[Совет Армияһы]]ның махсус мәктәбе һаналған [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернаты]]нан ғәскәри оркестрҙарға әҙерлекле йәш музыканттарҙы хәрби частарҙың тәрбиәләнеүселәр итеп һайлап ала торған булалар. [[1970 йыл]]да 8 класты тамамлаған Фәссәхов Әғзәм, бер төркөм иптәштәре менән, үҙе теләп Ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Балтик флотының [[Калининград]] ҡалаһындағы Комендатура оркестрына килә. Тәүҙә ике йыл тәрбиәләнеүсе булып, артабан — матрос булып [[1975 йыл]]ға тиклем хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәте дәүерендә СССР Флоты етәкселәренең рәсми йә эшлекле визиттарын оҙатып, [[Швеция]]ла, [[Финляндия]]ла, [[Польша|Польша Халыҡ Республикаһы]]нда һәм [[Германия Демократик Республикаһы]]нда булды. Киске мәктәптә урта белем ала. [[Львов]] юғары хәрби-сәйәси училищеһына имтихандарын уңышлы тапшырып уҡырға алынһа ла, Башҡортостанға ҡайтырға ҡарар итә. [[1975 йыл]]дың көҙөндә [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның әҙерлек факультетына уҡырға инә. Артабан [[1981 йыл]]ға тиклем роман-герман филологияһы факультетының «Француз теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса белем ала. Икенсе сит ил теле — инглиз теле. Уҡытыусы һөнәре генә түгел, тәржемәсе квалификацияһы ла бирелә<ref>Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь</ref>. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[1981 йыл]]-[[1988 йыл]]дарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы бәлиғ булмаған енәйәтселәр колонияһында тарих уҡытыусыһы, өлкән тәрбиәсе, отряд начальнигы булып хеҙмәт итә. Өлкән лейтенант дәрәжәһенә эйә була. [[1988 йыл|1988]]—[[1990 йыл]]дарҙа [[Украина]]лағы [[Николаев]] ҡалаһында йәшәй. Төҙөлөш ойошмаһында тәжрибә туплай. [[1990 йыл]]дан алып әлеге ваҡытҡа тиклем тыуған ауылы [[Башҡорт Илсекәйе]]ндә донъя көтә. 11 йыл дауамында Башҡорт Илсекәйе ауылындағы төп дөйөм белем биреү бюджет мәктәбе муниципаль учреждениеһы директоры булып эшләне. Тарих, инглиз теле, география, музыка, технология дәрестәрен уҡытты, класс етәксеһе булды. Уҡыусыларҙың ғилми-тикшеренеү эштәренә йүнәлеш бирҙе. Уҡыусылары район һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] сиктәрендә үткәрелгән конкурстарҙа ҡатнашты, еңеү яуланы<ref>Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь</ref>. == Ғаиләһе == Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улының биш балаһы бар. Ҡыҙҙары Алия (1979), Юлия (2005). Улдары Рафаэль (1986), Азат (1985), Абзал (1994). Һәр береһенә белем биреп, үҙ аллы тормошҡа әҙерләне. Юлия исемле ҡыҙын өс йәшендә опекунлыҡҡа алып тәрбиәләнеләр == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы * СССР Хәрби диңгеҙ флоты отличнигы<ref>Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы]] * [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы‎]] == Ваҡытлы матбуғатта == • Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20230408093953/http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html Мой брат Агзям Файзрахманович Фассахов — единственный сын] * [https://www.uceo.ru/view/fassahov-agzyam-024001059254 ФАССАХОВ АГЗЯМ ФАЙЗРАХМАНОВИЧ директор МОБУ ООШ Д. БАШ-ИЛЬЧИКЕЕВО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408093955/https://www.uceo.ru/view/fassahov-agzyam-024001059254 |date=2023-04-08 }} * [https://injust.pro/person/024001059254 ФАССАХОВ АГЗЯМ ФАЙЗРАХМАНОВИЧ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] 8ww984oifuaxc1mzjoct51argto9di2 Саралидзе Анзор Михайлович 0 183406 1309975 1307902 2026-11-10T12:43:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309975 wikitext text/x-wiki {{Учёный | имя = Саралидзе Анзор Михайлович | оригинал имени = | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | дата рождения = 21 октябрь 1965 йыл | место рождения = {{МР|СССР}} | дата смерти = | место смерти = | гражданство = {{флагификация|СССР}}<br>{{флагификация|Российская Федерация}} | научная сфера = [[Жилищно-коммунальное хозяйство]] | место работы = Владимир дәүләт университеты | альма-матер = [[Владимирский государственный университет|Владимирский политехнический институт]] | учёная степень = [[Кандидат наук|кандидат экономических наук]] | учёное звание = [[доцент]] | научный руководитель = | знаменитые ученики = | известен как = Специалист в области жилищно-коммунального хозяйства | награды и премии = Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации | автограф = | ширина автографа = | сайт = | викицитатник = }} '''Саралидзе Анзор Михайлович''' ([[21 октябрь]] [[1965 йыл]]) — ғалим-инженер-механик. 2013 йылдан Владимир дәүләт университеты ректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2002), доцент<ref>[https://vladimir.er.ru/person/a2de52be-86d1-49dc-9e5a-b1a226627be5/ Саралидзе Анзор Михайлович]</ref>. == Биографияһы == Анзор Михайлович Саралидзе 1965 йылдың 21 октябрендә тыуған. 1983 йылда [[Совет Армияһы]]на сафына саҡырыла. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, 1985 йылда Владимир политехник институтының әҙерлек бүлегенә инә. [[1986 йыл]]дан Владимир политехник институты студенты, 1991 йылда юғары уҡыу йортон «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» белгеслеге буйынса тамамлай, инженер-механик. 1987 йылдан 1991 йылға тиклем институттың автотрактор факультетында комсомол ойошмаһы секретары була. 2000 йылда Владимир дәүләт университетында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген башлай, унда тәүҙә университеттың дөйөм мәсьәләләр буйынса проректоры ярҙамсыһы була. 2001 йылда Владимир университетының административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылда Владимир дәүләт университетында «Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 2003 йылдан ВлДУ-ла уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, ә 2006—2012 йылдарҙа университетта уҡытыу-тәрбиә эштәре һәм социаль сәйәсәт буйынса проректор булып эшләй. Артабан Анзор Саралидзе Владимир дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә. Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы темаһы буйынса ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар яҙа. [[Владимир өлкәһе]] юғары уҡыу йорттарының ректорҙар Советы рәйесе һәм Рәсәй ректорҙар союзы Советы ағзаһы булып тора. «[[Берҙәм Рәсәй]]<nowiki/>» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Владимир төбәк бүлексәһе Президиумы ағзаһы. 2008 йылда [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы|Рәсәй федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының]] «Йәштәр сәйәсәте өлкәһенең Почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнгән. [[Рус православие сиркәүе|Рус Православие Сиркәүенең]] «[[Владимир I|Бөйөк кенәз Владимирҙың]] тыуыуына 1000 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалына лайыҡ була. 2005 йылда юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары араһында 2004 йылдың иң яҡшы ғилми китабына конкурс лауреаты була. Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 22 июнендәге бойороғо менән мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Анзор Саралидзеға «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://www.vlsu.ru/index.php?id=118/ Ректор Владимирского государственного университета САРАЛИДЗЕ АНЗОР МИХАЙЛОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [https://web.archive.org/web/20241222171547/https://vedom.ru/news/2013/01/29/8659-pochemu/ Почему ректором ВлГУ выбрали Анзора Саралидзе?] ** [https://web.archive.org/web/20250123062237/https://trc33.ru/news/news-day/novyy-staryy-rektor-vladimirskiy-gosuniversitet-vnov-vozglavil-anzor-saralidze- Новый старый ректор: Владимирский госуниверситет вновь возглавил Анзор Саралидзе&#65279] ** [https://newsvladimir.ru/fn_782275.html/ 100 самых влиятельных людей во Владимирской области-2021: Анзор Саралидзе ректор ВлГУ — 88] ** [https://web.archive.org/web/20250123061844/https://provladimir.ru/2013/08/26/saralidze-anzor-mihajlovich/ Саралидзе Анзор Михайлович] ** [https://web.archive.org/web/20220522093214/https://zampolit.com/dossier/saralidze-anzor-mikhaylovich/ САРАЛИДЗЕ АНЗОР МИХАЙЛОВИЧ] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттары ректорҙары]] [[Категория:Рәсәй инженерҙары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары ректорҙары]] 43erigt4ukorv616bizv43h4dw03v0e Самохвалов Александр Николаевич (рәссам) 0 183455 1309966 1287515 2026-11-10T12:08:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309966 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Самохвалов Александр Николаевич''' ({{OldStyleDate3|9.8.1894}}, Бежецк, Тверь губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[20 август]] [[1971 йыл|1971]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — совет рәссамы<ref>''Центральный Государственный Архив литературы и искусства. СПб''. Ф.78. Оп.3. Д.49. Л.38.</ref>, график, ҡулланма сәнғәте оҫтаһы, монументалист, плакатсы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967), РСФСР Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы ағзаһы. == Биографияһы == Александр Самохвалов 1894 йылдың 9 (21) авгусында Тверь губернаһының Бежецк ҡалаһында тыуған. Атаһы Николай Дмитриевич Самохвалов ваҡ сауҙа менән шөғөлләнә (1917 йылда вафат була). Самохваловтың әсәһе Елена Фёдоровна (ҡыҙ фамилияһы Чистякова, 1937 йылда вафат була) йорт хужалығы һәм дүрт бала тәрбиәләү менән шөғөлләнә. Самохвалов белемен Калязин ҡалаһында механика-техник училищела башлай, унан 1908 йылда, рәссам автобиографияһында 1950-се йылдар башында яҙыуынса, «мәктәп революцион хәрәкәтендә» ҡатнашҡаны өсөн ҡыуыла<ref>''Центральный Государственный Архив литературы и искусства. СПб''. Ф.78. Оп.3. Д.49. Л.5.</ref>. Артабан Бежецкта реаль училище тамамлай. Император сәнғәт академияһы ҡарамағындағы Юғары сәнғәт училищеһында уны япҡанға тиклем (1914—1918) уҡый, һуңынан тыуған яғына Бежецкка ҡайта. Белем алыуҙы Петроград ирекле сәнғәт оҫтаханаларында тамамлай (1919—1923). Уҡытыусылар араһында Александр Самохваловҡа К. С. Петров-Водкин айырым йоғонто яһай. Петров-Водкин эшләгән картина төҙөлөшөнөң арауыҡ системаһы, төҫ һәм форма нисбәте проблемалары Александр Самохваловты һоҡландыра, уның өсөн үҙенең күҙаллауҙарын, дәүерҙең образлы кәүҙәләнешен эҙләү ижадтың даими юлдашы булып китә. К. С. Петров-Водкин менән [[Сәмәрҡәнд]]ҡа сәйәхәте осраҡлы түгел (1921)<ref>К этому периоду относится рисунок К. С. Петрова-Водкина [https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=8645916 «Портрет А. Н. Самохвалова». 1921] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622041253/https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=8645916 |date=2019-06-22 }} (с подписью автора: «[[Зеравшан|Заревшан]]». Из собрания [[Волгоградский музей изобразительных искусств имени И. И. Машкова|Волгоградского музея изобразительных искусств имени И. И. Машкова]].</ref> һәм матди мәҙәниәт тарихы институты экспедицияһы составында һәйкәлдәрҙең эскиздары һәм үлсәмдәре буйынса эш алып барыуын һуңыраҡ ул үҙенең донъяға ҡарашында һәм ижадында боролош булараҡ ҡабул итә. Рәссамдың ижади стиле формалашыуына тағы ла бер көслө тәьҫораттар булып Александр Самохваловтың Иҫке Ладогалағы Георгий соборын тергеҙеүҙә ҡатнашыуы тора (1926), унда ул үҙе өсөн боронғо рус фреска һынлы сәнғәтен аса. Александр Самохвалов күргәҙмәләрҙә 1914 йылдан ҡатнаша башлай. 1917 йылда «Сәнғәт донъяһы» рәссамдар берекмәһе күргәҙмәһендә ҡатнаша. Портреттар, жанрлы картиналар, пейзаждар яҙа. Плакат, скульптура, монументаль һәм станоклы һынлы сәнғәт, биҙәү-ҡулланма сәнғәте менән шөғөлләнә, китаптар иллюстрациялай. 1920-се йылдарҙа «Рәссамдар берләшмәһе» (1922), «Ут-төҫ» (1924), «Рәссамдар түңәрәге» (1927—1928) берекмәләре күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Диплом картинаһы «Головомойка» (1923, Рус музейы), унда рәссам сюрреализмға стилистик яҡтан яҡын булған Петров-Водкин рухында «сферик перспектива» принциптарын кәүҙәләндерергә тырыша. Әммә Александр Самохвалов, модернистик-авангард эҙләнеүҙәре яйлап «тымыҡ сәнғәт» өлкәһенә йәки хатта «подполье»ға күскән мәлдә, үҙаллы ижади юлға баҫа. Шуға ҡарамаҫтан, Ленинград "Рәссамдар түңәрәге"нә эстетик яҡтан бик яҡын булған станок рәссамдары йәмғиәте оҫталары кеүек, Самохвалов, ярайһы уҡ рәсми, заказбуйынса эшләнгән әҫәрҙәрендә шиғри-ирекле символиканың сағыу һыҙаттарын һаҡлап ҡалыуға өлгәшә. Самохвалов айырыуса «хеҙмәт һәм спорт геройҙарын» һүрәтләүҙә уңышлы була («Кондукторша», 1928; «Девушка с ядром»1933 йыл, Третьяков галереяһы; билдәле «Метростроевка» акварель серияһы, 1933—1934, башлыса Рус музейы) — ҙур пафостар менән тулы һәм шул уҡ ваҡытта сюрреалистик, «мифологик» һөйкөмлөлөк менән тулы образдары; романтик дан менән уратып алынған үҙенсәлекле серле хәҙерге заман алиһәләре. Нәҡ ул 1930-сы йылдарҙағы совет сәнғәтенең иҫтәлекле әҫәренә — «Футболка кейгән ҡыҙ» (1932) әҫәренә эйә була, унда рәссамдың йәш замандашының образын тыуҙырырға ынтылышы, өлгөрөп еткән оҫтаның һынлы сәнғәт бурысын аңлауы айырыуса тулы сағылыш таба. 1937 йылда Париждағы Халыҡ-ара күргәҙмәлә Самохваловтың «Девушка в футболке» картинаһы алтын миҙал менән бүләкләнә. Шул уҡ ваҡытта совет павильоны өсөн эшләнгән «Совет физик культураһы» панноһы һәм [[:ru:Салтыков-Щедрин, Михаил Евграфович|М. Е. Салтыков-Щедриндың]] "Бер ҡаланың тарихы"на иллюстрацияһы өсөн<ref>''С. Шевчук. Фантазии Самохвалова''. / Вечерний Ленинград, 1986, 28 января.</ref> рәссам халыҡ-ара күргәҙмәлә ике Гран-при ала. Александр Самохвалов китап һәм китап графикаһы менән 1920-се йылдар уртаһында шөғөлләнә башлай, Ленинградтың «Радуга» һәм «Детгиз» нәшриәттәре менән хеҙмәттәшлек итә. Ҡупшы әҙәби балалар китаптары, шул иҫәптән рәссамдың үҙенең текстары менән, ҙур иғтибарға лайыҡ («Наш город», 1927; «Ночные страхи», 1927; «Водолазная база», 1928; «Мстительный Худжар», 1929, һ. б.). Александр Самохвалов шулай уҡ театр рәссамы булараҡ та уңышлы сығыш яһай. 30-сы йылдар уртаһынан А. Н. Островскийҙың «Бесприданница» (режиссёры С. А. Морщихин, 1935 йыл, ГБДТ, [[Ленинград]]), А. Н. Островскийҙың «Ҡыҙыу йөрәк», Э. Скрибтың «Стакан воды» (икеһе лә 1943, Пушкин исемендәге академия драма театры) һәм башҡа спектаклдәрҙе биҙәй. Самохвалов һуғыш башланғандан һуң А. С. Пушкин исемендәге Академия драма театры менән [[Новосибирск]]иға эвакуациялана, унда «Свадьба Кречинского», «Платон Кречет», «Маскарад», шулай уҡ Мәскәү оперетта театры өсөн бер нисә спектаклде биҙәй. Ошоноң менән бергә Александр Самохвалов күп һанлы заказлы полотноларҙы ла башҡара («Киров физик культура хеҙмәткәрҙәре парадын ҡабул итә», 1935 йыл, Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, «В. И. Лениндың Бөтә Рәсәй Советтар съезында күренеүе», 1939, Дәүләт музейы, «Еңеү парады», 1947, «Советтар һарайы» картинаһы өсөн эскиз, шәхси коллекция, «Киров һәм Сталин Волховстройҙа», 1950, шәхси коллекция, Лондон һ. б.). А. Самохваловтың станоклы һынлы сәнғәттә ижад иткән эштәре араһында шулай уҡ «В. Ленин һәм И. Сталин РСДРП-ның Икенсе съезында» (1939, ГРМ), «Фронтташ дуҫтар» (1946), «Сталинградка», «Вспоминая боевые дни» (икеһе лә 1948), «Портрет Е. Мравинского» (1950), «Под солнцем» (1953), "Кафе «Гурзуф» (1956), «Портрет М. А. Клещар» (1958) һәм башҡа картиналары ла бар [[Файл:Самохвалов.JPG|справа|мини|«Комаровский некрополь» зыяратында А. Н. Самохвалов һәйкәле]] 1948—1951 йылдарҙа Самохвалов В. И. Мухина исемендәге Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһының монументаль һәм декоратив һынлы сәнғәт кафедраһында уҡыта. «Минең ижади юлым» хәтирәләр китабы авторы (1977), «Тынғыһыҙ ҡояш йылдарында» (1996) повесы авторы. А. Н. Самохвалов әҫәрҙәренең күргәҙмәләре 1963, 1968 һәм 1975 йылдарҙа [[Ленинград]]та (Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы, Яҙыусылар йорто, Дәүләт музейы) һәм 1964 йылда [[Мәскәү]]ҙә күрһәтелә. 1926 йылдан Самохвалов Ленинградтың «Рәссамдар түңәрәге» берекмәһе ағзаһы була, уны 1928 йылда ҡалдыра. 1929 йылда «Рәссамдар йәмғиәте» ағзаһы була. 1929—1932 йылдарҙа — «Октябрь» рәссамдар йәмғиәте ағзаһы, 1932 йылдан — «Ленинград совет рәссамдары союзы» ағзаһы. 1938 йылдан 1940 йылға тиклем «Ленинград совет рәссамдары союзы» рәйесе урынбаҫары була. 1971 йылдың 20 авгусында [[Ленинград]]та 77-се йәшендә вафат була. Комаров зыяратында ерләнгән. Ҡәберҙәге һәйкәл федераль кимәлдә һаҡланған мәҙәни-тарихи мираҫ булып тора. А. Н. Самохвалов картиналары [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт музейында, Третьяков дәүләт галереяһында, Рәсәй, [[Германия]], [[Англия]], [[Франция]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Италия]] һәм башҡа илдәрҙең сәнғәт музейҙарында һәм шәхси коллекцияларында һаҡлана. == Хәтер == * 2010 йылда Ҙур проспект адресы буйынса 8 йортта архитектор В. Б. Бухаевҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref>{{Cite web|url=http://www.encspb.ru|title=Энциклопедия Санкт-Петербурга, мемориальная доска А. Н. Самохвалову.|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (27.10.1967) — ''совет сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары, хеҙмәтсәндәрҙе коммунистик тәрбиәләүҙә әүҙем ҡатнашҡаны һәм мәҙәниәт учреждениеларында күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн'' * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫы|781711200140006}} * Изобразительное искусство Ленинграда * Дом Творчества художников «Старая Ладога» * Портретная живопись в изобразительном искусстве Ленинграда == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * ''Центральный Государственный Архив литературы и искусства. СПб''. Ф.78. Оп.3. Д.49. * ''Н.&amp;nbsp;З.&amp;nbsp;Стругацкий. Александр Самохвалов''. — Искусство, № 5, 1933. * ''Н.&amp;nbsp;З.&amp;nbsp;Стругацкий. Александр Самохвалов.'' — Ленинград — Москва: 1933. * ''Выставка лучших произведений советских художников. Путеводитель''. — М: Государственная Третьяковская галерея, 1941. * ''Выставка живописи, графики и скульптуры. Советские художники ко дню 60-летия К. Е. Ворошилова.'' — М: Искусство, 1941. * ''Каталог выставки лучших произведений советского искусства.'' — Новосибирск: Комитет по делам искусств при СНК СССР, 1942. * ''Героический фронт и тыл. Всесоюзная художественная выставка. Каталог''. — М: Государственная Третьяковская галерея, 1945. * ''Выставка этюдов ленинградских художников. Каталог''. — Л: ЛССХ, 1945. * ''Всесоюзная художественная выставка. Каталог.'' — М: Государственная Третьяковская галерея, 1946. * ''Выставка произведений ленинградских художников 1947 года. Каталог''. — Л: ЛОСХ, 1948. * ''Всесоюзная художественная выставка 1947 года. Каталог''. — М — Л: Комитет по делам искусств при СМ СССР, 1947. * ''Всесоюзная художественная выставка 1949 года. Живопись. Скульптура. Графика. Каталог''. — М: ГТГ, 1950. * ''Выставка произведений ленинградских художников 1951 года. Каталог''. — Л: Лениздат, 1951. — С. 18, 48. * <nowiki><i id="mw9A">1917—1957. Выставка произведений ленинградских художников. Каталог.</i></nowiki> Л., Ленинградский художник, 1958. С.28, 70—71. * ''Никифоровская И. Итоги большой творческой работы'' // Вечерний Ленинград. 1957, 10 октября. * ''Бродский В. Жизнеутверждающее искусство'' // Ленинградская правда, 1957, 11 октября. * <nowiki><i id="mw-w">Всесоюзная художественная выставка, посвящённая 40-летию Великой Октябрьской социалистической революции. Каталог</i></nowiki>. — М: Советский художник, 1957. — С.69. * ''Всесоюзная художественная выставка «40 лет ВЛКСМ». Каталог.'' — М: Министерство культуры СССР, 1958. * ''Советская Россия. Республиканская художественная выставка. Каталог''. — М: Министерство культуры РСФСР, 1960. — С.73. * <nowiki><i id="mwAQI">Осенняя выставка произведений ленинградских художников 1958 года. Каталог</i></nowiki>. — Л: Художник РСФСР, 1959. — С.24. * <nowiki><i id="mwAQU">Выставка произведений ленинградских художников 1960 года. Каталог.</i></nowiki> — Л: Художник РСФСР, 1963. — С.16. * <nowiki><i id="mwAQg">Выставка произведений ленинградских художников 1960 года. Каталог.</i></nowiki> — Л: Художник РСФСР, 1961. — С.36. * ''Александр Николаевич Самохвалов. Выставка произведений. Каталог.'' — Л: Художник РСФСР, 1963. — 48 с. * ''Баршова И., Сазонова К. Александр Николаевич Самохвалов.'' Л., Художник РСФСР, 1963. * ''Выставка произведений ленинградских художников 1961 года. Каталог''. — Л: Художник РСФСР, 1964. — С. 36. — 252 с. * <nowiki><i id="mwARE">«Ленинград». Зональная выставка</i></nowiki>. Л., Художник РСФСР, 1965. С.48. * ''Молдавский Д. «Ленинград». На зональных художественных выставках'' // Литературная Россия, 1964, 27 ноября. * ''Дмитренко А. Взором современника'' // Смена, 1964, 27 декабря. * <nowiki><i id="mwARg">Третья Республиканская художественная выставка «Советская Россия». Каталог.</i></nowiki> М., МК РСФСР, 1967. С.50. * ''Молдавский Д. Выставка Александра Самохвалова.'' / Смена, 1968, 31 января. * ''Щеглов Е. Эпоха Ленина в творчестве художников России'' // Советская культура, 1970, 28 февраля. * ''Каталог произведений художников Российской Федерации, переданных в дар организациям и учреждениям культуры (1963—1971 гг.).'' — М: СХ РСФСР, 1972. — С. 95. * ''Выставки советского изобразительного искусства. Справочник. Том 3. 1941—1947 годы''. — М: Советский художник, 1973. — С. 7, 10, 15, 32, 68, 90, 93, 122, 137, 181, 213, 214, 215, 232, 263, 272, 335, 342. * ''Бродский В. О своих современниках'' // Ленинградская правда, 1975, 26 января. * ''Савин В. Встреча с «Метростроевкой»'' // Смена, 1975, 28 января. * ''Яковлева Л. Величие подвига'' // Вечерний Ленинград, 1975, 27 мая. * ''Мямлин И. Сердце с правдой вдвоём…'' // Ленинградская правда, 1975, 1 июня. * ''Леняшин В. Думая о будущем. Время. Художник. Творчество'' // Вечерний Ленинград, 1976, 26 января. * <nowiki><i id="mwAS0">Изобразительное искусство Ленинграда. Каталог выставки.</i></nowiki> — Л: Художник РСФСР, 1976. — С. 29, 187. * ''Самохвалов А. Мой творческий путь''. — Л: Художник РСФСР, 1977. * ''Выставки советского изобразительного искусства. Справочник. Том 5. 1954—1958 годы.'' — М: Советский художник, 1981. — С. 9, 121, 141, 377, 387, 446, 535, 549. * ''Зингер Л. Александр Самохвалов''. — М: Советский художник, 1982. * ''Шевчук С. Фантазии Самохвалова'' // Вечерний Ленинград, 1986, 28 января. * {{Мәҡәлә|автор=[[Лебедева, Ирина Владимировна|Лебедева И. В.]]|заглавие=Общество живописцев. К истории художественной живописи Ленинграда 1920-х годов|издание=Сб. статей [[Советское искусствознание]]. Вып. 24|ссылка=|место=М.|издательство=[[Советский художник]]|год=1988|страницы=348—361|ref=Лебедева}} * ''L' Ecole de Leningrad. Catalogue''. — Paris: Drouot Richelieu, 25 Novembre 1991. — Р.60—64. * ''Самохвалов А. Моя Самаркандия.'' — Санкт-Петербург: Искусство России, 1993. — 56 с. * <nowiki><i id="mwAT0">Ленинградские художники. Живопись 1950—1980 годов. Каталог</i></nowiki>. — Санкт-Петербург: Выставочный центр ПСХ, 1994. — С.6. * ''Александр Николаевич Самохвалов. Каталог выставки''. — Тверь: Издательство «Приз», 1994. — 72 с. * <nowiki><i id="mwAUI">Этюд в творчестве ленинградских художников. Выставка произведений. Каталог.</i></nowiki> — Санкт-Петербург: Мемориальный музей Н. А. Некрасова, 1994. — С. 6. * <nowiki><i id="mwAUU">Лирика в произведениях художников военного поколения. Живопись. Графика. Каталог.</i></nowiki> — Санкт-Петербург: Мемориальный музей Н. А. Некрасова, 1995. — С. 6. * ''Самохвалов Александр Николаевич. В годы беспокойного солнца''. — Санкт-Петербург: Всемирное слово, 1996. — 288 с. * <nowiki><i id="mwAUo">Живопись 1940—1990 годов. Ленинградская школа. Выставка произведений</i></nowiki>. — Санкт-Петербург: Мемориальный музей Н. А. Некрасова, 1996. — С.4. * ''Связь времён. 1932—1997. Художники — члены Санкт-Петербургского Союза художников России. Каталог выставки.'' — Санкт-Петербург: ЦВЗ «Манеж», 1997. — С. 298. * ''Vern G. Swanson. Soviet Impressionism.'' — Woodbridge, England: Antique Collectors' Club, 2001. — Р. 288. * ''Russian Fine & Decorative Art''. — Dallas, Texas: Heritage Auction Galleries, November 14, 2008. — Р. 170. * ''Иванов С. Неизвестный соцреализм. Ленинградская школа.'' СПб., НП-Принт, 2007. С.2—3, 13, 20, 24, 28, 31, 80, 147, 369, 380—396, 398, 399, 401—406, 409—424, 439, 442—444, 446. ISBN 5-901724-21-6, ISBN 978-5-901724-21-7. * ''Слудняков А. Творчество Николая Ионина в контексте развития ленинградской живописной школы 1920-х — 1940-х годов. Автореферат диссертации''. — Санкт-Петербург, 2009. * ''Санкт-Петербургская государственная художественно-промышленная академия им. А. Л. Штиглица. Кафедра монументально-декоративной живописи.'' — СПб., Искусство России. 2011. С. 66. == Һылтанмалар == * [https://rusmuseumvrm.ru/reference/classifier/author/samohvalov_an/index.php Произведения А. Н. Самохвалова из коллекции Русского музея в высоком разрешении] * [https://rusmuseumvrm.ru/online_resources/art_gallery/samohvalov_aleksandr_nikolaevich/index.php Виртуальная выставка «Александр Самохвалов»] из коллекции Русского музея и 23 музеев России (более 200 произведений) * [https://web.archive.org/web/20241214185432/http://differ.artonline.ru/encyclopedia/550 ''Энциклопедия русских художников. Самохвалов Александр Николаевич (1894—1971)''] * [http://pv-gallery.ru/author/1508/Samoxvalov-A-N/ ''Александр Николаевич Самохвалов на сайте галереи «Прошлый век»''] * [http://gallery.tver.ru/exhibitions/54.html ''Выставка «Вокруг Круга художников. Графика А. Н. Самохвалова и А. Ф. Пахомова 1920-х — начала 1930-х гг.» в Тверской областной картинной галерее.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126081441/http://gallery.tver.ru/exhibitions/54.html |date=2019-01-26 }} * [http://www.staratel.com/pictures/ruspaint/550.htm ''Самохвалов Александр Николаевич. Биография и картины.''] * [http://www.krugosvet.ru/articles/83/1008387/1008387a1.htm ''Самохвалов Александр Николаевич. Биография''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622053442/http://www.krugosvet.ru/articles/83/1008387/1008387a1.htm |date=2008-06-22 }} * [https://web.archive.org/web/20131014221926/http://www.artpoisk.info/artist/samohvalov_aleksandr_nikolaevich_1894 ''Самохвалов Александр Николаевич. Картины, статьи, биография.''] * [https://rusmuseumvrm.ru/data/events/2014/12/obschee._tvorchestvo_a.n.samohvalova_1920-h__1930-h_godov_v_poiskah_stilya_epohi/index.php Лекция «Творчество А. Н. Самохвалова 1920-х — 1930-х годов: в поисках стиля эпохи»] [[Категория:Санкт-Петербург шәхестәре]] [[Категория:СССР Рәссамдар союзы ағзалары]] [[Категория:Репин исемендәге институтты тамамлаусылар]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 августа вафат булғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 августа тыуғандар]] r9a5jpnd8r3ld6wd5q8j2rayfvc2ol5 Стремовский Владимир Азарович 0 183525 1310056 1294851 2026-11-10T18:20:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310056 wikitext text/x-wiki {{Учёный | имя = Стремовский, Владимир Азарович | оригинал имени = | изображение = СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ.jpg | описание изображения = | имя при рождении = | дата рождения = 15.05.1917 | место рождения = селе [[Цибулёво]], {{мр|Херсонская губерния|в Херсонской губернии}}, [[Россия]] | дата смерти = 1983 | место смерти = {{мс|СССР|в СССР}} | гражданство = {{флагификация|Россия}}<br>{{флагификация|СССР}} | научная сфера = [[Юриспруденция]], [[криминалистика]] | место работы = [[Кубанский государственный университет]] | альма-матер = [[Харьковский юридический институт]] | учёная степень = [[Доктор наук|доктор юридических наук]] | учёное звание = [[профессор]] | научный руководитель = | знаменитые ученики = | известен как = Специалист по советскому уголовному процессу и криминалистике | награды и премии = {{Орден Отечественной войны I степени}} {{Медаль За оборону Москвы}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} | автограф = | ширина автографа = | сайт = | викицитатник = }} '''Стремовский Владимир Азарович''' ([[15 май]] [[1917 йыл]], Цибулёво, Херсон губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[1983 йыл]], [[СССР]]) — совет ғалим-юрисы, юридик фәндәр докторы, [[Кубань дәүләт университеты|Кубань университетының]] енәйәт процесы кафедра профессоры (1970—1980)<ref>[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=197/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны. Стремовский Владимир Азарович (1917—1983)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=197/ |date=2022-03-19 }}</ref>. == Биографияһы == 1917 йылдың 15 майында (2 май) Рәсәйҙең Херсон губернаһы Цибулево ауылында тыуған. 1940 йылда Харьков юридик институтын тамамлай, аспирантурала ҡала. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армияға]] саҡырыла, Белоруссияла оборона алыштарында һәм Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша. Һуғышты [[Көнсығыш Пруссия]]ла тамамлай. Фронтта [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы|«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалдары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнә. 1945—1960 йылдарҙа [[Харьков өлкәһе]] прокуратураһында тәфтишсе һәм прокурор-криминалис булып эшләй, бер үк ваҡытта Харьков юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында, [[Рәсәйҙең Федераль именлек хеҙмәте академияһы|СССР КГБ юғары мәктәбендә]], СССР Генераль прокуратураһы тәфтишселәренең квалификацияһын күтәреү курстарында уҡыта. 1955 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереү (төп мәсьәләләр)» темаһына диссертация яҡлай. 1960 йылда тулыһынса ғилми һәм уҡытыу эшенә күсә, [[Ростов дәүләт университеты|Ростов дәүләт университетының]] енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында буласаҡ юристарҙы уҡыта. Бында ул 1970 йылға тиклем эшләй. 1967 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереүҙең асылы һәм ҡатнашыусылары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008450605/ Стремовский, Владимир Азарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208003641/https://search.rsl.ru/ru/record/01008450605 |date=2023-12-08 }}</ref>. 1970 йылда [[Кубань дәүләт университеты|Кубань дәүләт университетының]] ([[Краснодар]]) енәйәт процесы кафедраһы профессоры вазифаһында уҡыта башлай. Енәйәт процесы, криминалистика, прокурор күҙәтеүе өлкәһендә 130-ға яҡын ғилми хеҙмәт (шул иҫәптән 14 монография һәм уҡыу әсбабы) яҙған. 1983 йылда вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены * [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалы<ref>[https://1418museum.ru/heroes/30967963/ СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816135656/https://1418museum.ru/heroes/30967963/ |date=2022-08-16 }}</ref>. == Библиографияһы == * Предварительное расследование в советском уголовном процессе (1958) * Участники предварительного следствия в советском уголовном процессе (1966) * Сущность и участники предварительного следствия в советском уголовном процессе (1967) * Вопросы дальнейшего совершенствования законодательства о защите на предварительном следствии, структуре и деятельности следственного аппарата в СССР<ref>[https://rusist.info/author/257980/ Стремовский, Владимир Азарович]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://library.lib.sfedu.ru/media/upload/images/show/Stan/45/45.pdf/ СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250127001507/https://library.lib.sfedu.ru/media/upload/images/show/Stan/45/45.pdf/ |date=2025-01-27 }} [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1983 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Ростов дәүләт университеты уҡытыусылары]] ob5qaru5hajdu7oq3ezrnx48obqkgz9 Силәбе трактор заводы 0 183747 1310018 1300528 2026-11-10T14:58:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310018 wikitext text/x-wiki {{Карточка компании | company_name = Силәбе трактор заводы | изображение = Chelyabinsk tractor factory 1930s.jpg | подпись = Цехтар янында Сталинец-65 тракторҙары, 1930-сы йылдар. | company_logo = | company_type = | листинг на бирже = | company_slogan = | foundation = [[1933]] | location = {{флагификация|Россия}}: [[Челябинск]] | industry = [[Машиностроение]] | products = [[Трактор]]дар, двигателдәр, запас частар | revenue = | operating_income = | net_income = | num_employees = 6 мең кеше | homepage = http://www.chtz.ru | lat_deg = 55 | lat_min = 09 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 61 | lon_min = 28 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | region = RU }} {{Награды организации|{{Орден Ленина|тип=организация}} {{Орден Ленина|тип=организация}} {{Орден Ленина|тип=организация}} {{Орден Кутузова 1 степени|тип=организация}} {{Орден Трудового Красного Знамени|тип=организация}} {{Орден Красной Звезды|тип=организация}} {{орден Дружбы (Вьетнам)|тип=организация}}}} '''Силәбе трактор заводы''' ([[1941 йыл|1941 йыл 6 октябренә]] тиклем— '''И. В. Сталин исемендәге Силәбе трактор заводы''', 1958 йылдың 20 июненә тиклем — '''Силәбе ҡалаһындағы Танк сәнәғәәте халыҡ комиссариатының Киров заводы'''<ref>{{Book-chel|623|''Шмакова Н. П.'' Кировский завод наркомата танковой промышленности}}</ref> (ЧКЗ, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында — 100-сө һанлы завод), 1971 йылдың 10 ноябренән 1992 йылдың 1 октябренә тиклем — '''«В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы» производство берекмәһе''') — тәгәрмәсле һәм сылбырлы тәгәрмәсле машиналар эшләү һәм юл-төҙөлөш техникаһы (бульдозер, трубоукладчик, фронталь погрузчиктар, мини-трактор), [[эске яныулы двигатель]], машинаның запас частарын һәм башҡа юғары технологиялы машина төҙөлөшө продукцияһын етештереү буйынса предприятие. Халыҡ араһында киң таралған «Танкоград» исеме менән билдәле<ref name="vov_en_1985_707">{{Китап|автор=|часть=«Танкоград»|ссылка часть=|заглавие=Великая Отечественная война 1941-1945: энциклопедия|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Гл. ред. М. М. Козлов|издание=|место=|издательство=|год=1985|том=|страницы=707|столбцы=|страниц=832|серия=|isbn=|тираж=500000|ref=}}</ref><ref name="vov_en_1985_779">{{Китап|автор=|часть=Челябинский тракторный завод|ссылка часть=|заглавие=Великая Отечественная война 1941-1945: энциклопедия|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Гл. ред. М. М. Козлов|издание=|место=|издательство=|год=1985|том=|страницы=779|столбцы=|страниц=832|серия=|isbn=|тираж=500000|ref=}}</ref>. Эшселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше. Предприятие биләгән поизводство майҙаны 1,2 миллион м2 тәшкил итә. «Силәбе трактор заводы — Уралтрак» ЯСЙ — предприятие операторы (хужаһы). == Силәбе трактор заводы тарихы == === Һуғышҡа тиклем === [[Файл:Памятник «Первенец ЧТЗ - трактор С-60» f016.jpg|слева|мини|Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы алдында «ЧТЗ-ның тәүге тракторы — С-60 „Сталинец“]] [[Файл:Трактор С-65 вид1.jpg|мини|„АвтоВАЗ“ ААЙ-енең техника музейында Сталинец-65 һәйкәле ([[Тольятти]])]] [[Файл:Planierraupe T-100 (hinten rechts).jpg|мини|Т-100 тракторы базаһындағы [[ДЗ-54]] бульдозеры (1955)]] СССР Советтарының 5-се съезында 1928—1932 йылдарҙағы беренсе биш йыллыҡ планын үтәү сиктәрендә Силәбе ҡалаһында трактор заводы төҙөү күҙ уңында тотолған. [[1929 йыл]]дың 29 майында Халыҡ Комиссарҙары Советы Уралда трактор заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Заводтың етештереү ҡеүәте йылына 40 мең трактор кимәлендә планлаштырыла. Беренсе тракторҙың прототибы сифатында америка тракторы Caterpillar 60 һайлана. Завод төҙөлөшөнә АҠШ һәм башҡа илдәрҙең белгестәре йәлеп ителә. Заводты проектлауҙы Детройт ҡалаһынан (АҠШ) „Альберт Кан Инкорпорейтед“ фирмаһы тормошҡа ашыра<ref>[http://archvuz.ru/numbers/2009_2/ia1 Меерович М. Г. Альберт Кан в истории советской индустриализации.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130070118/http://archvuz.ru/numbers/2009_2/ia1 |date=2010-01-30 }}</ref>, был фирма [[Сталинград трактор завод]]ын проектлаған (ә унан алда, 1929—1933 йылдарҙағы Бөйөк депрессияға тиклем — Форд заводын һәм АҠШ-тың башҡа заводтарын проектлаған билдәле американ архитекторы Альберт Кан (1869—1942)<ref>[https://web.archive.org/web/20100104210840/http://www.expert.ru/printissues/expert/2010/01/ura_u_nih_depressiya/ Ж-л „Эксперт“ № 1 (687)/28 декабря 2009. Максим Рубченко (редактор отдела экономики). Ура, у них депрессия!]</ref>. Совет яғынан архитекторҙар Фисенко, Анатолий Степанович, В. Швецов һәм А. Величкин проектланы<ref>{{статья|автор=Меерович М. Г.|заглавие=Архитектор в советской истории. Анатолий Фисенко и Альберт Кан|ссылка=http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569787|издание=Проект-Байкал|год=2009|номер=20|страницы=156—161}}</ref><ref>{{статья|автор=С. Демидов, А. Хрусталёв|заглавие=Анатолий Степанович Фисенко|издание=Архитектуры СССР|год=1982|номер=9|страницы=51}}</ref>. Төҙөлөштө 1929 йылда булдырылған „Тракторострой“ тресы тормошҡа ашырҙы<ref>{{book-chel|4432|Фиста Т. В. ''Челябтракторострой''}}.</ref>. Трест етәксеһе Ловин К. П. тарафынан 1930 йылдың мартында Детройтта „Силәбе тракторплэнт“ проект бюроһы ойошторола һәм 1930 йылдың 1 июненә „Гипромез“ Ленинград проект институтының эскиз проекты нигеҙендә заводтың генераль планы әҙерләнә<ref>{{book-chel|4360|Шмакова. Н. П. ''Челябинск трактор плэнт''}}.</ref><ref>{{book-chel|1225|Шмакова. Н. П. ''Ловин Казимир Петрович''}}.</ref>. Бюро 40 СССР белгесенән һәм 12 Америка Ҡушма Штаттар белгесенән торған. 1930 йылдың аҙағында төҙөлөш килеп сыҡҡан төрлө ауырлыҡтар арҡаһында хәүеф аҫтында ҡала, шуға бәйле ВКП (б) ҮК-ның „Силәбе трактор заводы төҙөлөшө барышы тураһында“ ҡарары ҡабул ителә, уның үтәлешен контролдә тотоу [[Шверник Николай Михайлович]]ҡа йөкмәтелә<ref>{{book-chel|1848|Шмакова Н. П. ''О ходе строительства Челябинского тракторного завода''}}.</ref>. [[1933 йыл]]дың [[15 май]]ында йыйыу цехы ҡапҡаһынан беренсе сылбырл тәгәрмәсле „Сталинец-60“ тракторы (С-60) сыға. Әммә завод рәсми рәүештә 1933 йылдың 1 июнендә асыла. С-60 тракторҙары 72 ат көсөнә тигеҙ 4 тактлы 4 цилиндрлы карбюратор двигателдәре менән йыһазландырылған була, улар лигроин яғыулығында эшләгән һәм, ауырлығы 9,5 тонна тәшкил итһә лә, тракторҙың иң ҙур тартыу көсөргәнеше — 4,45 тонна булған. [[1936 йыл]]. Предприятие тракторҙары ике бик ҙур экспедицияла ҡатнаша: „Ҡар походы“ — 50 градус һыуыҡта Яҡутстан буйлап ике мең саҡрым юл үтә һәм Төркөстан хәрби округында 4 мең метр бейеклектәге Памир үткәүеле аша артыла. [[1937 йыл]]дың майы. Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә С-65 тракторы юғары награда — „Гран-при“ дипломы менән билдәләнә. [[1937 йыл]]дың [[20 июнь|20 июненд]]ә 65 ат көсө ҡеүәтенә эйә дизель двигателле „Сталинец-65“ (С-65) тракторын сериялы сығарыу башлана. Силәбе трактор заводы илдә тәүгеләрҙән булып дизель өсөн яғыулыҡ аппаратураһы сығарыуҙы үҙләштерҙе. Силәбе трактор заводы совет трактор дизелдәре эшләү пионеры булды. [[1939 йыл]]. Силәбе трактор заводы 105 ат көсө ҡеүәтенә эйә булған хәрби техника — „Сталинец-2“ (С-2) артиллерия йөк машинаһы (тягач) сығарыуҙы үҙләштергән. [[1940 йыл]]. Трактор эшләүселәр Ленинградтағы Киров заводы конструкциялы ауыр КВ танкыларын һәм ауыр бомбардировщиктарҙың 12 плунжерлы „ТН-12“ яғыулыҡ насосын етештереүҙе үҙләштереү буйынса авиация двигателдәрен етештереүҙе үҙләштереү буйынса тәжрибә эштәрен алып барҙы. 1940 йылдың 31 декабрендә дәүләт комиссияһы беренсе Силәбе танкын ҡабул итә. [[1940 йыл]]дың [[30 март]]ы. Конвейерҙан 100000-се трактор төшөрөлә. Силәбелә сығарылған тракторҙарҙың дөйөм ҡеүәте 6 миллион ат көсөнә, йәғни ун [[Днепрогэс]]ҡа тиң ине. === Завод Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында === Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, заводта тракторҙар, артиллерия ауыр тартҡыстарын һәм КВ-1 ауыр танкыларын сығарыу дауам ителә<ref name="ВЭС2001-2">Челябинский тракторный завод // Военный энциклопедический словарь / В 2 томах. Том 2. — Редкол.: А. П. Горкин, В. А. Золотарёв, В. М. Карев и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, „РИППОЛ КЛАССИК“, 2001 г. 816 с. C. 741. ISBN 5-7905-0996-7</ref>. 1941 йылдың октябрендә Силәбе трактор заводы Силәбегә өлөшләтә һәм тулыһынса эвакуацияланған ете предприятие менән берлектә танк эшләү комбинатын төҙөй, һуңғараҡ рәсми булмаған '''„Танкоград“''' тип йөрөтөлә. Атап әйткәндә, бында Малышев исемендәге 75-се Харьков моторҙар заводы һәм Ленинград Киров заводы тулыһынса эвакуациялана, шуға бәйле 1941 йылдың 6 октябрендә завод '''„Силәбе ҡалаһындағы танк сәнәғәте халыҡ комиссариатының Киров заводы“''' тип үҙгәртелә (100-сө завод)<ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=623], {{cite web|url=http://kirovka.ru/enc/index.php?id=623|title=Архивированная копия|deadlink=да|accessdate=2011-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111030147/http://kirovka.ru/enc/index.php?id=623|archivedate=2014-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111030147/http://kirovka.ru/enc/index.php?id=623 |date=2014-11-11 }} Кировский завод Наркомата танковой промышленности</ref><ref>Комаров Л. С. Летопись Челябинского тракторного / Л. С. Комаров, Е. Г. Ховив, Н. И. Заржевский. — М., 1972</ref>. 1942 йылдың авгусынан Т-34 танкыларын, 1943 йылдың февралендә — үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын, 1943 йылдың сентябрендә — ИС сериялы ауыр танкыларын етештереү башлана<ref name="ВЭС2001-2" />. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә завод фронттың төп арсеналдарының береһенә әүерелә, һуғыш йылдарында 18 мең танк һәм үҙйөрөшлө ҡулайлама; 48,5 мең танк дизель-моторҙары; 17,7 миллион һуғыш боеприпастары әҙерләнмәләре етештерелә. Предприятие 13 төр яңы танк һәм Үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын (САУ) томатлаштырылған идара итеү системаһы, танк дизель-моторҙарының 6 тибын, атап әйткәндә, В-2 модификацияһын эшләгән. Донъя танк төҙөлөшөндә тәүге тапҡыр практикаһында ауыр танкыларҙы йыйыу конвейерға ҡуйыла. Һуғыш ваҡытында заводҡа, Бөтә Союз ярышында еңеү яулағаны өсөн, 33 тапҡыр Оборона дәүләт комитетының Ҡыҙыл Байрағы тапшырыла. Ике байраҡ коллективта мәңгелек һаҡлауға ҡалдырылды. === Һуғыштан һуң === [[Файл:1958 CPA 2250.jpg|200 px|right|thumb|[[СССР]] [[почта маркаһы]], [[1958 йыл]]: Совет индустрияһының тәүгеләре]] [[1946 йыл]]дың [[5 ғинуары]]нда беренсе „Сталинец-80“ тракторы йыйыла. [[1956 йыл]]да „Сталинец-100“ тракторы булдырыла. [[1958 йыл]]дың [[20 июнь|20 июненд]]ә завод исеме Силәбе трактор заводы тип үҙгәртелә. [[1961 йыл]]дың ғинуарында электромеханик трансмиссиялы [[ДЭТ-250]] тракторын сериялы етештереү башлана. [[1963 йыл]]дың [[9 октябрь|9 октябренд]]ә төп конвейерҙан 108 ат көсө ҡеүәте менән тәүге Т-100М сериялы тракторы сыға. Хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу, төрлө климат шарттарында (һаҙлыҡ, ҡом, мәңгелек туңлыҡ һ. б.) эшләгәндә тракторҙарҙың ышаныслылығын һәм сыҙамлылығын арттырыу өсөн база моделен модификациялауҙы сериялы етештереү ҡулланыла. [[1964 йыл]]да Силәбе трактор заводы Т-100М тракторының 22 вариантын сығарған. Был трактор, уның бөтә модификацияларын да индереп, предприятие тарихында иң күп етештерелгәне: бөтәһе 412145 дана сығарылған. 60-сы йылдар аҙағында ғәмәлдәге Т-100М сәнәғәт тракторҙарын етештереү шарттарында Т-130 тракторҙарын сығара башлау өсөн уны тулыһынса реконструкциялау һәм ҡайтанан техник ҡоралландырыу башлана. 1970 йылдың 26 майында Силәбе трактор заводын төҙөү һәм реконструкциялау Бөтә Союз удар комсомол төҙөлөшө тип иғлан ителә. [[1971 йыл]]дың [[10 ноябрь|10 ноябренд]]ә СССР-ҙың трактор һәм ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағында тәүге „В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы“ производство берекмәһе ойошторола. [[1982 йыл]]дың 6 авгусында [[Эльбрус]]тың төньяҡ битләүендә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның бейек тау фронты үткән ике километрлыҡ бейеклектә, обелиск ҡуйылған, уның нигеҙендә хәрби ауыр йөк тартҡыс (тягач) сифатында ҡулланылған ҡыйратылған иҫке С-60 тракторының өлөштәре тора. [[Файл:ChTZ tractor.JPEG|thumb|Т-100 тракторы]] [[1983 йыл]]дың 31 майында завод [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән<ref>Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1984 (вып. 28). М., „Советская энциклопедия“, 1984. стр.34</ref>. [[1983 йыл]]дың 1 июнендә, Силәбе трактор заводының алтын юбилейына, завод алдындағы майҙанда тәүге С-60 тракторы — тәүге совет сылбыр тәгәрмәсле машина ҡуйыла, һәм Силәбелә илебеҙҙә етештерелгән шартлатып тормайынса айырыуса туң һәм ҡая тоҡомдарын эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән, донъялағы иң ҡеүәтле 820 ат көсөнә эйә Т-800 тракторы йыйыла. [[1984 йыл]]дың [[3 ноябрь|3 ноябренд]]ә завод ЧТЗ (Т-130М) маркалы миллионынсы трактор етештергән<ref>{{book-chel|1515|Ерошкин А. С. ''Миллионный трактор ЧТЗ''}}.</ref>. [[1988 йыл]]дың мартында трактор эшләүселәр яңыртылған дизель двигателе менән йыһазландырылған Т-170 тракторын етештереүгә тотондо. Атабан завод тракторҙар сығарыу буйынса иң юғары етештереүсәнлеккә өлгәште: конвейерға 31,5 мең машина ҡуйылды. [[1989 йыл]]дың ғинуарында ДЭТ-250М2 тракторы сығарыла башлай. [[1990 йыл]]дың сентябрендә, донъяла иң ҙур һәм етештереүсәнлеге менән айырылып торғанлыҡтан, Т-800 маркалы йомшартҡыс бульдозер Гиннестың Рекордтар китабына индерелде<ref>[http://chtz-uraltrac.ru/news/topics/199.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213225208/http://chtz-uraltrac.ru/news/topics/199.php |date=2007-02-13 }} Вторая жизнь рекордсмена — Челябинский Тракторный Завод (ЧТЗ)</ref>. [[1990 йыл]]дың [[30 декабрь|30 декабренд]]ә тәүге гидромеханик трансмиссиялы сериялы Т10 тракторҙары сығарылды. [[Файл:Soviet-built bulldozers.JPEG|thumb|Силәбе трактор заводы ЧТЗ тракторҙары — Т-100 һәм Т-108]] === Завод 1991 йылдан һуң === [[Файл:ChTZ B10M-3.jpg|thumb|Б-10ПM бульдозеры (2004)]] [[1992 йыл]]дың [[30 апрель|30 апреленд]]ә — Рәсәй Хөкүмәтенең 835-се „В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы“ етештереү берекмәһен хосусилаштырыу (приватизация) тураһында» бойороғо. [[1992 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябренд]]ә — «В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы» етештереү берекмәһе акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы ҡабул иткән күрһәтмә (распоряжение) нигеҙендә «УРАЛТРАК» акционерҙар йәмғиәте («УРАЛТРАК» ААЙ) тип үҙгәртелә. [[1996 йыл]]дың [[27 апрель|27 апреле]] — «Уралтрак» акционерҙар йәмғиәте акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы нигеҙендә «Силәбе трактор заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. 1998 йыл — банкротлыҡ, үҙгәртеп ҡороу, яңы предприятие: «ЧТЗ-Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (ООО) барлыҡҡа килә. [[1999 йыл]]дың ноябре — В-92 С2 танк дизелен сериялы етештереү үҙләштерелә. [[2000 йыл]]дың [[25 сентябрь|25 сентябре]] «УРАЛСТРОЙ — 2000» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ([[Өфө]] ҡалаһы) Силәбе трактор заводының продукцияһы беренсе дәрәжәләге алтын Кубок менән билдәләнә. [[2002 йыл]]дың 1 июне — Т10 тракторын сериялы етештереү. [[2002 йыл]]дың [[20 июль|20 июле]] — Т3 модулле конструкциялы тракторҙың һынау өлгөһө етештерелә. [[2002 йыл]]дың [[25 июль|25 июле]] — [[Пермь|Пермд]]ә «ЧТЗ-Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ЯСЙ-енең тәүге төбәк сауҙа үҙәге (РТЦ) асылды. 2002 йылдың октябре — Ярославль мотор заводының двигателе менән, ДЭТ-320 тракторының тәжрибә өлгөһө йыйылған. 2002 йылдың 18 декабре — Берҙәм энергетика селтәрҙәренең сертификация үҙәгендә (Германия) Б-10.02 бульдозерының сифат сертификаты (Өлгөнө һынау тураһында таныҡлыҡ) алынды. [[2003 йыл]]дың 1 июле — Т10М тракторын һәм уның нигеҙендә ҡоролған агрегаттарын сығарыуҙы үҙләштереү. [[2008 йыл]]да 12,364 миллиард һумлыҡ продукция (2007 йылға ҡарағанда 16,2 %-ҡа күберәк) етештерҙе: * 162 торба һалыусы, * 1 944 йомшартыусы бульдозер аппарат, * 71 ДЭТ-250 һәм ДЭТ-320 ауыр тракторҙары, * запас частар — барлығы 2 миллиард 853,766 миллион һумлыҡ (28,7 % үҫеш). 2008 йылда продукция экспорты күләме 1,916,4 млрд һум (үҫеш 0,2 %) тәшкил итте. Запас частар экспорты — 417,83 миллион һум (үҫеш 5,9 %)<ref>[http://www.nsp.su/news/2009-01/3615/ По итогам 2008 года «ЧТЗ-Уралтрак» увеличил производство спецтехники на 16,2 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202144648/http://www.nsp.su/news/2009-01/3615/ |date=2009-02-02 }}</ref>. === Силәбе трактор заводы Уралвагонзавод соствында === [[2011 йыл]]дың мартында Уралвагонзавод ғилми-етештереү корпорацияһы Силәбе трактор заводы акцияларының 63,3%-н һатып ала. Элек булған акцияларҙы иҫәпкә алып, Уралвагонзавод НПК-һы Силәбе трактор заводы акцияларының 80%-н биләй башланы. Башҡалары — УВЗ менән Силәбе трактор заводы акцияларын тапшырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыусы Силәбе өлкәһе хөкүмәтендә. Уралвагонзавод менән Силәбе трактор заводы араһындағы килешеү «Урал һәм Себерҙең йыл йомғаҡтары-2011» йыл һайын бирелгән төбәк-ара премияһының «Йыл килешеүе» номинацияһында еңде<ref>[http://www.tass-ural.ru/lentanews/uvz_pobedil_v_2_nominatsiyakh_premii_itogi_goda_urala_i_sibiri_2011.html «ИТАР-ТАСС Урал» — «УВЗ» победил в 2 номинациях премии «Итоги года Урала и Сибири-2011»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625074932/http://www.tass-ural.ru/lentanews/uvz_pobedil_v_2_nominatsiyakh_premii_itogi_goda_urala_i_sibiri_2011.html |date=2017-06-25 }}</ref>. Уралвагонзавод составында Силәбе трактор заводы граждандар, атап әйткәндә, юл-төҙөлөш техникаһы етештереү буйынса, төп предприятиеларҙың береһе булырға тейеш. Трактор заводы базаһында ауыр машиналар эшләү дивизионы төҙөләсәк<ref>{{Cite web|url=http://www.nakanune.ru/articles/15651|title=о ЧТЗ: Нам нужно развиваться step by step. И никакой штурмовщины|website=nakanune.ru|access-date=2022-02-09}}</ref>. [[2011 йыл]]да Силәбе трактор заводы бер нисә экспорт контракты үтәгән. Тракторҙар элекке СССР-ҙың бөтә республикаларына тиерлек, шулай уҡ Вьетнамға оҙатылды. Ғинуар-август айҙарында ғына экспорт үҙенең натураль сағылышында 36 %-ҡа артҡан<ref>{{Cite web |url=http://uralpress.ru/news/2011/09/16/ooo-chtz-uraltrak-v-yanvare-avguste-2011-goda-uvelichilo-eksport-tehniki-v |title=ООО «ЧТЗ-Уралтрак» в январе-августе 2011 года увеличило экспорт техники в натуральном выражении на 36 %<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323180848/http://uralpress.ru/news/2011/09/16/ooo-chtz-uraltrak-v-yanvare-avguste-2011-goda-uvelichilo-eksport-tehniki-v |archivedate=2012-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323180848/http://uralpress.ru/news/2011/09/16/ooo-chtz-uraltrak-v-yanvare-avguste-2011-goda-uvelichilo-eksport-tehniki-v |date=2012-03-23 }}</ref>. Ҡараҡом сүллегендәге һуғарыу каналдарының үҙәндәрен таҙартыу өсөн тәғәйенләнгән Б-10М бульдозерҙары менән Төркмәнстан Һыу хужалығы һәм мелиорация министрлығын тәьмин итеү иң ҙур экспорт контракты булды. Рәсәйҙә Силәбе трактор заводы Рәсәй урман хужалығының төбәк янғын-химия станцияларын комплектлау өсөн 300 берәмек махсуслаштырылған инженер техникаһы менән тәьмин итеү буйынса ҙур контракт үтәне; бер нисә нефть һәм газ корпорацияһына машиналар оҙатылды. Контракттарҙың күплеге Силәбе трактор заводына һуңғы йылдарҙа тәүге тапҡыр хеҙмәткәрҙәрҙе ҡабул итеүҙе тергеҙергә мөмкинлек бирҙе<ref>{{Cite web |url=http://uralpress.ru/news/2011/04/14/chtz-vozobnovil-priyom-rabotnikov |title=ЧТЗ возобновил приём работников |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323173108/http://uralpress.ru/news/2011/04/14/chtz-vozobnovil-priyom-rabotnikov |archivedate=2012-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323173108/http://uralpress.ru/news/2011/04/14/chtz-vozobnovil-priyom-rabotnikov |date=2012-03-23 }}</ref>. 2021 йылда Силәбе трактор заводы үҙенең биләмәһендә дөйөм майҙаны 211,9 гектар тәшкил иткән индустриаль парк төҙөй башланы, уның резиденттары етештереү проекттарын үҫтереү өсөн льготалы шарттар алыу мөмкинлегенә эйә буласаҡ<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/12762751|title=Челябинский тракторный завод планирует создать индустриальный парк до конца 2021 года|website=ТАСС|access-date=2021-10-26}}</ref>. === Силәбе трактор заводы бөгөн === [[Файл:Здание заводоуправления Челябинского тракторного завода f013.jpg|мини|Завод идаралығы бинаһындағы төп үтеү урыны, 2018 йыл]] [[Файл:Здание заводоуправления Челябинского тракторного завода f011.jpg|мини|Силәбе трактор заводының Ленин проспекты аҫтындағы ер аҫты йәйәүлеләр үткәүеле]] Силәбе трактор заводы (ЧТЗ) ҡулланыусыға тәҡдим итә: * Т10М, [[ДЭТ-250М2]] тракторҙары һәм улар базаһындағы инженер машиналары; * 12,5 һәм 20 тонна ауырлыҡтағы торбаларҙы күтәреү мөмкинлегенә эйә торба һалғыстар; * Б-10M бульдозерҙары; * виброкатоктар, тейәгестәр һәм 24 тонна ауырлыҡты күтәрә алырлыҡ тәгәрмәс базаһы модуленә ҡоролған бульдозерҙар; * ҡеүәттәре 12-нән алып 1200 ат көсөнә тиң дизель двигателдәр; * ҡеүәте 100 кВт энергия менән тәьмин итерлек автономлы дизель электростанциялар (дизель-генератор ҡоролмалар; * һыу өҫтөнән нефть продукттарын йыйыу ҡулайламалары өсөн дизель-гидравлик станциялар; * ЧТЗ тракторҙарына запас частар; * халыҡ ҡулланыу тауарҙары, шул иҫәптән: «Уралец» универсаль тәгәрмәсле һәм тәгәрмәс-сылбыр тәгәрмәсле мини-тракторы (12 ат көсө); * Т-02.03.2 коммуналь машинаһы һ. б. тауарҙар. === Ҡыҙыҡлы факттар === Силәбе трактор заводы 80 йыл эшләү дәүерендә 1 268 000-дән ашыу трактор эшләгән. Улар 350 кубометрға яҡын грунт күсергән. Айҙың бөтөн йөҙөн өс ярым сантиметр ҡалынлығындағы тупраҡ менән ҡапларға мөмкин булыр ине. Ә Силәбе трактор заводы техникаһы тарафынан тейәлгән тупраҡты ташыу өсөн 135,5 миллион километр оҙонлоғондағы тимер юл составы кәрәк булыр ине. Ә Силәбе трактор заводы машиналары Ер шары буйлап 90 миллиард километр самаһы, йәғни Ерҙән Ҡояшҡа тиклемге араны 600 тапҡыр үткәнгә тиң<ref>[http://uralpress.ru/news/ekonomika/novyy-kalendar-chtz-zanimatelnaya-arifmetika Новый календарь ЧТЗ: занимательная арифметика] // Статья от 07.02.2011 г. ИА «Урал-пресс-информ». Д. Зобков</ref>. 2017 йылдан Силәбе трактор заводында көс структуралары заказы буйынса тракторҙарҙың броня модификациялы партиялары ла (бронетракторҙар) сығарыла <ref>[https://proteh.org/news/16112017-chtz-vypustil-pervuju-partiju-bronetrak/ ЧТЗ выпустил первую партию бронетракторов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719150859/https://proteh.org/news/16112017-chtz-vypustil-pervuju-partiju-bronetrak/ |date=2019-07-19 }} // Статья от 16.11.2017 г. Журнал «Прогресс Технологий».</ref><ref>[https://proteh.org/news/08112018-b10m-0101e/ Челябинский тракторный завод осуществил поставку бульдозера Б10М.0101Е для Росгвардии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Статья от 08.11.2018 г. Журнал «Прогресс Технологий».</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/845814/aleksei-ramm-bogdan-stepovoi/bronei-po-ldu-voiska-v-arktike-poluchili-spetcbuldozery|title=Бронёй по льду: войска в Арктике получили спецбульдозеры|website=iz.ru|access-date=2022-02-09}}</ref>. Заводтың төп үтеү урынындағы мемориаль (иҫтәлекле) таҡталар: <gallery> Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f015.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f016.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f017.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f018.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f019.jpg </gallery> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (1971) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1983) * I дәрәжә [[Кутузов ордены]] (1945) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) * Тәжрибә заводы (1944) һәм дизелдәр буйынса конструкторлыҡ бюроһы (1945) Ленин ордены менән билдәләнгән. * 12 трактор төҙөүсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ булған. * [[2003 йыл]]дың [[25 август|25 авгус]]ы — «ЧТЗ — Уралтрак» ЯСЙ-енә [[Вьетнам]] дәүләтенең Дуҫлыҡ ордены тапшырылды<ref>[http://chtz-uraltrac.ru/articles/categories/24.php История — Челябинский Тракторный Завод (ЧТЗ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903135215/http://chtz-uraltrac.ru/articles/categories/24.php |date=2011-09-03 }}</ref>. * [[2010 йыл]]дың декабрендә Силәбе трактор заводы продукцияһы — уртаса сылбырлы тәгәрмәсле Т-13 тракторы һәм ауыр тәгәрмәсле ПК-65 фронталь тейәгесе «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» бөтә Рәсәй конкурсында еңеү яуланы<ref>{{Cite web |url=http://uralpress.ru/news/2010/12/13/buldozery-chtz-v-chisle-sta-luchshih-tovarov-rossii |title=Бульдозеры ЧТЗ — в числе ста лучших товаров России |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323181020/http://uralpress.ru/news/2010/12/13/buldozery-chtz-v-chisle-sta-luchshih-tovarov-rossii |archivedate=2012-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323181020/http://uralpress.ru/news/2010/12/13/buldozery-chtz-v-chisle-sta-luchshih-tovarov-rossii |date=2012-03-23 }}</ref>. * [[2011 йыл]]да Силәбе трактор заводы яңылығы - Б8 бульдозеры бер нисә наградаға лайыҡ булды. Ул Силәбе өлкәһенең иң яҡшы 20 тауары иҫәбенә инде, ә ноябрҙә «Рәсәйҙең 100 тауары» конкурсы лауреаты булды<ref>{{Cite web |url=http://www.tass-ural.ru/lentanews/mini_buldozer_b_8_chelyabinskogo_traktornogo_pobedil_v_konkurse_100_luchshikh_tovarov_rossii.html |title=«ИТАР-ТАСС Урал» — Мини-бульдозер Б-8 Челябинского тракторного победил в конкурсе «100 лучших товаров России» |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419071352/http://www.tass-ural.ru/lentanews/mini_buldozer_b_8_chelyabinskogo_traktornogo_pobedil_v_konkurse_100_luchshikh_tovarov_rossii.html |archivedate=2012-04-19 |deadlink=yes }}</ref>. * [[2011 йыл]]да Силәбе трактор заводы продукцияһы Көньяҡ Уралдың иң яҡшы йөҙ тауары иҫәбенә инде, ә Иҡтисади үҫеш министрлығы заводҡа «Тракторҙар һәм сәнәғәт тәғәйенләнешендәге транспорт саралары» тармағында «Иң яҡшы экспортёр» исемен бирҙе. == Директорҙары == * Ловин Казимир Петрович (?) — Тракторострой начальнигы * Сафразьян Леон Богданович (?) — Тракторострой начальнигы * Ильичёв Василий Иванович (апрель 1931 — сентябрь 1932) * Ловин Казимир Петрович (1932—1934) * Брускин Александр Давидович (1934—1936) * Нестеровский Израиль Яковлевич (1936 — июль 1938) * Соломонович И. Д. (-1940-) * Зальцман Исаак Моисеевич (октябрь 1941 — февраль 1942) * Махонин Сергей Несторович (февраль — ноябрь 1942) * Горегляд Алексей Адамович (ноябрь 1942 — февраль 1943) * Длугач Моисей Абрамович (февраль — июнь 1943) * [[Зальцман Исаак Моисеевич]] (июнь 1943 — июль 1949) * [[Скачков Семён Андреевич]] (июль 1949 — апрель 1954) * [[Крицын Александр Ильич]] (1954—1961) * [[Зайченко Георгий Васильевич]] (1961—1979) * [[Ложченко Николай Родионович]] (1979—1995) * Поздеев Валерий Семёнович (ноябрь — декабрь 1995) * [[Кичеджи Василий Николаевич]] (декабрь 1995 — февраль 1998) * Платонов Валерий Михайлович (февраль 1998 — август 2011) * Млодик Семён Геннадьевич (август 2011 — октябрь 2012) * директор вазифаһын в. б. Голыгин Сергей Александрович (октябрь 2012 — ноябрь 2013) * Воропаев Виктор Викторович (ноябрь 2013 — июнь 2015) * Михель Евгений Валерьевич (июнь 2015 — июнь 2016) * директор вазифаһын в. б. Юматов Вячеслав Геннадьевич (2016 йылдың июненән) [[Файл:Здание заводоуправления Челябинского тракторного завода f001.jpg|мини|1100px|центр|Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы. Уң яҡтағы 7 ҡатлы бина —8-се ҡала поликлиникаһы (элегерәк бында заводтың медсанчасы урынлашҡан булған). Панорама һүрәте, 2018 йыл]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * 48-се Тракторострой мәктәбе (Силәбе) * Станкомаш * Силәбе төҙөлөш-юл машиналары * Тракторстрой (станция) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|[http://bse.sci-lib.com/article121750.html Челябинский тракторный завод]}} * ''Ермолов А. Ю.'' Государственное управление военной промышленностью в 1940-е годы: танковая промышленность. СПб. : Алетейя, 2013. — 408 с. * ''Зальцман И., Эдельгауз Г.'' Вспоминая уроки Танкограда // Коммунист. 1984. № 16. С. 76—87. * ''Заржевский Н. И., Бердников С. Ф.'' Челябинский тракторный завод. Челябинск : Книжное издательство, 1962. — 120 с. * ''Красильщик З.'' В борьбе за Челябинский тракторный завод. Свердловск ; М. : Уралоблотдел, 1931. — 91 с. * ''Ловин К. П.'' Челябинский тракторный завод. Челябинск, 1933. — 19 с. * ''Малева Н.'' Испытание банкротством перенёс Челябинский тракторный завод и доказал свою жизнеспособность : [эксперимент с публичной ликвидацией завода провалился] // Российская газета. 1999. 17 сентября. — (Российская газета на Южном Урале). * Объявлен банкротом // Труд. 1998. 1 декабря. С. 2. * ''Самуэльсон Л.'' Танкоград: секреты русского тыла, 1917—1953. М. : РОССПЭН, 2010. — 375 с. * ''Сергийчук В.'' Танковый король России. Киев : Ничлава, 2005. — 236 с. * ''Сушков А. В.'' Дело «танкового короля» Исаака Зальцмана. Екатеринбург : УрО РАН, 2016. — 300 с. * ''Усольцев А.'' Бастует Челябинский тракторный // Российская газета. 1997. 28 февраля. С. 15. — (Российская газета на Южном Урале). * ''Устьянцев С. В.'' Элита российской индустрии: Челябинский тракторный завод. Екатеринбург : Независимый институт истории материальной культуры, 2008. — 245 с. * Челябинский тракторный завод в годы Великой Отечественной войны : рекомендованный указатель литературы. Челябинск : Б. и., 1980. — 12 с. * Челябинский тракторный завод им. тов. Сталина. Челябинск : Челябтракторстрой, 1930. — 96 с. * ''Шубарина Л. В.'' Оборонно-промышленный комплекс на Урале: региональный опыт развития, 1945—1965 гг. Челябинск : Уральская Академия, 2011. — 280 с. * Постановление [[ГКО СССР]] от 05.07.1941 г. № ГКО-29сс (рассекречен) «[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_ГКО_№_29сс_от_5.07.41 О создании заводов-дублёров по производству танковых дизелей и моторов и об эвакуации заводов танковых дизелей]». В части касающейся о полной (включая работников и членов их семей) эвакуации на ЧТЗ завода танковых дизелей № 75 и о полной перевозке дизельного цеха ЧТЗ{?}{{уточнить}}<!-- очень похоже на опечатку где-то, вместо ХТЗ ЧТЗ напечатано в п. 11, особенно учитывая п.12--> на СТЗ (включая работников и членов их семей). == Һылтанмалар == * [http://chtz-uraltrac.ru/ Официальный сайт «ЧТЗ-Уралтрак»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323172256/http://chtz-uraltrac.ru/ |date=2022-03-23 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=sPwofOQKwZ4 «Железный поток. Битва заводов»] — документальный фильм 2015 г. режиссёра О. Витвицкого на телеканале «[[Культура (телеканал)|Россия-Культура]]». * [http://www.zr.ru/archive/zr/1933/11-12/chieliabinskii-traktornyi-zavod-voshiel-v-stroi-dieistvuiushchikh-priedpriiatii-soiuza ЧТЗ вошёл в строй действующих предприятий союза. Журнал «За рулём» 11-12 1933 г.] * [http://www.zr.ru/archive/zr/1933/13/na-rubiezhie-ievropy-i-azii На рубеже Европы и Азии начал работу самый большой в мире тракторный завод. Журнал «За рулём» 13-1933 г.] * [http://chel.dk.ru/news/sankcii-lishili-chtz-spasitelnogo-investproekta-s-caterpillar-236884940 «Санкции лишили ЧТЗ спасительного инвестпроекта с Caterpillar»] * [https://www.cca.qc.ca/en/search?query=Kahn%20Cheliabinsk Челябинский тракторный завод, фотографии 1930-х годов], Канадский центр архитектуры, Монреаль {{Тракторостроительные предприятия СССР}} [[Категория:Силәбе трактор заводы]] [[Категория:Рәсәйҙең трактор төҙөү компаниялары]] [[Категория:Дизель двигателдәре етештереүселәр]] [[Категория:Бөтә Союз комсомол төҙөлөштәре]] [[Категория:Дуҫлыҡ вьетнам ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Бронетехника етештереүселәр]] [[Категория:СССР танк сәнәғәте]] [[Категория:Уралвагонзавод]] [[Категория:Сталинға арнап аталған объекттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] g2ormqn5lmbnrl1evc6asgbb3hf6b2n Феодализм 0 184961 1310229 1272837 2026-11-11T05:01:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310229 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Феодализм''' ({{Lang-la|feudum}}) —йәмғиәттең (аграр типтағы, индустриаль) төп иҡтисади ресурстары булып ер һаналған<ref>Галина Лебедева, Владимир Якубский [https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/FEODALIZM.html Феодализм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202190417/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/FEODALIZM.html |date=2020-12-02 }} // [[Энциклопедия Кругосвет]]</ref> һәм ул феодалдар милкендә булған [[Урта быуаттар]] һәм иртә Яңы ваҡыт ҡатлам-синфи структуралы [[тарих]]и осоро. == Характеристикаһы == «Феодализм» һүҙе иң тәүҙә суд практикаһы термины була, ун етенсе быуатта инглиз юристары милек тибын билдәләү өсөн ҡуллана. Ижтимағи-сәйәси термин булараҡ, уны Буленвилье һәм уның артынса [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]]<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/feodalizm-sudba-termina-i-kategorii-1|title=Источник|access-date=2022-07-29|archive-date=2022-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729111728/https://cyberleninka.ru/article/n/feodalizm-sudba-termina-i-kategorii-1|deadlink=no}}</ref> ҡулланған. Европала [[Урта быуаттар|Урта быуаттарға]] тура килгән кешелектең социаль-иҡтисади тарихы булараҡ феодализм осоро хаҡында күҙаллау [[XIX быуат]] башындағы француз тарихнамәһендә, тәү сиратта Гизо тарафынан, үҫтерелә. Ю.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Давыдовҡа ярашлы, был төшөнсәне фәнни әйләнешкә Сен-Симон индергән<ref>https://dspace.lgpu.org/xmlui/bitstream/handle/123456789/4151/734-19_m.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920170331/https://dspace.lgpu.org/xmlui/bitstream/handle/123456789/4151/734-19_m.pdf |date=2022-09-20 }}</ref>. Рус дәүләтенә ҡарата феодализм концепцияһын тәүге тапҡыр Н. А. Полевой үҙенең «Истории русского народа» («Урыҫ халҡы тарихы», 1-6 томдар, 1829—1833) хеҙмәтендә ҡуллана. Артабан Н. П. Павлов-Сильванский «рус феодализмы» концепцияһын нигеҙләргә тырыша. [[Марксизм]]да феодализм ҡол биләүселек ҡоролошо менән сағыштырғанда күпкә юғарыраҡ ижтимағи-иҡтисади формацияларҙың береһе булараҡ ҡарала. Философ А. Д. Майданский билдәләүенсә, формациялар [[Карл Маркс]] тарафынан сығарылмаған, ә эмпирик мәғлүмәттәр булараҡ ҡына билдәләнгән<ref>''[[Майданский, Андрей Дмитриевич|Майданский А. Д.]]'' [http://www.logosjournal.ru/arch/27/81_8.pdf Логика исторической теории Маркса: реформация формаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821213359/http://www.logosjournal.ru/arch/27/81_8.pdf |date=2016-08-21 }} // Журнал «Логос», 2 (2011), с. 112—149.</ref>, ә «иҡтисади формация төшөнсәһе Маркста яртылаш эмпирик булып ҡала (быны хеҙмәттәрендәге формациялар һанын төрлөсә телгә алыуы иҫбатлай)»<ref>''[[Майданский, Андрей Дмитриевич|Майданский А. Д.]]'' [http://caute.ru/am/text/liphm.html Логика и феноменология всемирной истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622031801/http://caute.ru/am/text/liphm.html |date=2017-06-22 }} // Журнал ΣΝ ΑΡΧΗ, 5 (2008), с. 146—169.</ref>. [[XX быуат]]та төрлө тарихи мәктәптәр феодализмдың төрлө концепцияларын ҡуйған; ҡайһы берәүҙәр был терминды бөтөнләй ҡулланмаған. Феодаль мөнәсәбәттәрҙә ер хужалары (феодалдар) иерархия баҫҡысына теҙелгән: түбәнге (вассал) хеҙмәте өсөн ер бүлеме (''лен'', ''феод'' йәки ''фьеф'') һәм бойондороҡһоҙ крәҫтиәндәр өҫтә торғандан (сеньор) ала. Монарх хакимлыҡ итә, ләкин уның власы, ғәҙәттә, ҙур сеньорҙарҙың вәкәләттәре менән сағыштырғанда, һиҙелерлек көсһөҙ. Улар, үҙ сиратында, үҙҙәренән түбәнерәк торған (континенталь Европаның күп дәүләттәрендә ғәмәлдә булған «минең вассалымдың вассалы — минең вассалым түгел» принцибы) бөтә ер биләүселәр өҫтөнән абсолют власҡа эйә түгел. Феодализм осоронда матди байлыҡ етештереүсе бойондороҡло крәҫтиән булған, ул, [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дан һәм ялланма эшсенән айырмалы рәүештә, үҙ хужалығын алып барған, күпселек осраҡта — үҙ аллы, йәғни хужа булған. Крәҫтиән ихатаның, төп етештереү сараларының хужаһы булған. Ул ерҙең хужаһы булып та сығыш яһаған, әммә ул — буйһоноусы милексе, феодал иһә юғары милексе булған. Ерҙең юғары хужаһы — бер үк ваҡытта ҡул аҫтындағы ер милекселәре шәхестәренең, шул рәүешле уларҙың эшсе көстәренең юғары хужаһы. Бында, ҡоллоҡ осрағындағы кеүек, эксплуататорға иҡтисади булмаған, ләкин тулы түгел, ә юғары бәйлелек бар. Шуға күрә крәҫтиән, ҡолдан айырмалы рәүештә, — үҙ шәхесенең һәм эшсе көсөнөң хужаһы, ләкин тулы түгел, ә буйһоноусы хужаһы. Шулай итеп, ер биләмәһе генә түгел, хеҙмәткәрҙәр шәхесе лә бүлгеләнгән булған. Күп кенә концепциялар буйынса, көнбайыш Европала феодализм беҙҙең эраның V быуатында, һуңғы [[Рим империяһы]]нда уҡ урынлаша башлаған. Көнбайыш Европала феодализмдың айырылып торған һыҙаттары — юғары дәрәжәлә сәйәси үҙәкһеҙлек, донъяуи һәм дини властар дуализмы, Европа ҡалаһының һөнәр һәм сауҙа үҙәге булараҡ үҙенсәлеге, горизонталь йәмәғәт структураларының иртә үҫешеүе, күмәк халыҡҡа асыҡ һәм шәхси хоҡуҡ. Һуңынан, Урта быуаттарҙа, ул Европала буржуаз революцияларға тиклем хакимлыҡ итә башлай. Феодаль төҙөлөшкә алмашҡа [[капитализм|капиталистик төҙөлөш]] килә. феодализм осоронда иҡтисади өлкәлә ер биләүселәр һәм ерҙе файҙаланыусылар бер-береһенән ҡырҡа айырыла һәм бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: милек һәм милек менән файҙаланыу ваҡлана, һуңғыһы ғына түгел, беренсеһе лә шартлы (сикләнгән) сифатҡа эйә була. Феодализм осоронда сәйәси ҡоролош өлкәһендә дәүләт берҙәмлегенең түбәнәйеүе һәм үҙәкләштереүсе юғары властың көсһөҙләнеүе күҙәтелә: дәүләт территорияһы өлөштәргә бүленә һәм дәүләт прерогативаһы тарҡала, шул өлөштәрҙең хужалары ҡулына күсә (феодаль тарҡалыш); ер биләүселәр «хакимдар»ға әүерелә. Феодаль закондар хакимлығында көрәш союздан көслөрәк булған, көс — хоҡуҡтан мөһимерәк: тормош учреждениеларға ҡарағанда, дөйөм ҡанундарға ҡарағанда шәхси йәки төркөм инициативаһына — телдән, урындағы, бик тотороҡһоҙ йолаларға нығыраҡ буйһонған. Был дәүерҙә һуғыш килешеүҙәрҙе һәм хоҡуҡтарҙы һаҡлауҙың берҙән-бер ысын формаһы ғына түгел, шулай уҡ уларҙы боҙоу арҡаһында өлгәшелгән өҫтөнлөктәрҙе нығытыу, уның ҡаты, даими юридик һәм дәүләт нормаларын әҙерләүгә ҡамасаулау сараһы ла булып тора. Юғары сәйәси власть феодализм ваҡытында шәхси милек предметы булған; сеньорҙар араһында «шәхси һуғыштар» милләттәр араһында ҡораллы бәрелештәр урынын биләй. Һәр затлы сеньор "һуғыш хоҡуғы"на эйә булған һәм, яҡын сеньорынан тыш, башҡа берәйһенә ҡаршы һуғыш алып бара алған. Ниһайәт, шәхестең дәүләткә һәм шәхестәргә мөнәсәбәттәре өлкәһендә шулай уҡ шәхси хоҡуҡи (күмәк халыҡ хоҡуҡи) принциптарҙың өҫтөнлөк итеүе һәм дөйөм закон урынына шәхси килешеүҙең башланыуы билдәләнә<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ+|Феодализм|[[Гревс, Иван Михайлович|Гревс И. М]], [[Кареев, Николай Иванович|Кареев Н. И.]], [[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]], [[Любавский, Матвей Кузьмич|Любавский М. К.]], [[Новодворский, Витольд Владиславович|Новодворский В. В.]], [[Петрушевский, Дмитрий Моисеевич|Петрушевский Д. М.]], [[Ясинский, Антон Никитич|Ясинский А. Н.]]}} </ref>. == Феодализмдың барлыҡҡа килеүе == Феодализмдың килеп сығышы, һуңғы стадияһы хәрби демократия булған ырыу-ҡәбилә ҡоролошоноң тарҡалыуы менән бәйле. Ырыу дружиналары яугирҙәре хәрби хеҙмәте өсөн (айырыуса яулап алғанда) крәҫтиәндәре менән ер алған һәм шул рәүешле феодалға әүерелгән. Ырыу юғары ҡатламы вәкилдәре лә ер биләүсегә әүерелгән. Шулай уҡ элекке Көнбайыш Рим империяһы территорияларында феодализм үҫешенә латифундиялар булышлыҡ иткән, ҡайһы бер ҡолдарға ер участкалары бирелгән һәм улар колондарға әйләнгән<ref name="ЭСБЕ" />. Ҙур Рәсәй энциклопедияһы (БРЭ) билдәләп үтеүенсә, СССР-ҙа феодализм генезисы теорияһын эшләүҙә А. И. Нехусыхин хәл иткес роль уйнаған<ref>[https://bigenc.ru/world_history/text/2197586 МЕДИЕВИСТИКА • Большая российская энциклопедия — электронная версия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615153618/https://bigenc.ru/world_history/text/2197586 |date=2022-06-15 }}</ref>. == Көнбайыш Европанан ситтә феодализм == Көнбайыш Европанан ситтә феодаль мөнәсәбәттәр (классик төрҙә аңлауҙа) булғанмы, юҡмы (теге сәйәси-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе феодаль тип ҡарарға мөмкинме) тураһында төрлө фекерҙәр бар. Марк Блок феодализмды башлыса үҙенсәлекле тарихи шарттар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән Көнбайыш Европа феномены тип иҫәпләгән һәм Европа феодализмының түбәндәге һыҙаттарын айырып күрһәткән<ref>Блок М. Феодальное общество. — М.: Издательство имени Сабашниковых, 2003. — с.434. ISBN 5-8242-0086-6</ref>: крәҫтиәндәрҙең бойондороҡлолоғо; феод институты булыуы, йәғни ер менән файҙаланыу хоҡуғы өсөн хеҙмәт өсөн түләү; хәрби ҡатламда вассал мөнәсәбәттәр һәм яугир-рыцарҙарҙың өҫтөнлөгө; дәүләттең үҙәкләштерелгән дәүләт власының булмауы өҫтөнлөк итеүе; көсһөҙ дәүләт һәм ағай-энелек мөнәсәбәттәренең бер үк ваҡытта йәнәш йәшәүе. Йәмғиәт үҫешенең универсаль стадияһы булараҡ феодализм концепцияһы тәнҡитенең төп аспекттары күпселек Европа булмаған ареал йәмғиәттәрендә эре шәхси ер биләү, крепостной хоҡуҡ, хеҙмәтле ҡатламдың иммунитеты кеүек системалы-мөһим элементтарҙың булмауына ҡайтып ҡала. Марк Блок йәмәғәт ҡоролошон иҡтисади ҡоролош менән тиңләштереүгә ҡәтғи ҡаршы килгән: <blockquote> Был хатта тарихсыларҙа ла тамыр йәйгән йән көйҙөргөс ғәҙәт ике һүҙбәйләнеште ҡатнаштырырға тырыша: «феодаль система» һәм «сеньориаль система». Был тулыһынса хәрби аристократия хакимлығына, крәҫтиәндәрҙең тәбиғәте менән тулыһынса айырылып торған, өҫтәүенә, күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән, оҙағыраҡ дауам иткән һәм бөтә донъяла нығыраҡ таралған мөнәсәбәттәр комплексына нигеҙһеҙ оҡшатыу. </blockquote> Теүәл мәғәнәлә тәүҙә Франция, Көнбайыш Германия һәм Төньяҡ Италия ғына, ә һуңынан — Англия һәм көньяҡ Италия феодаль булған, тип иҫәпләгән Марк Блок. Был үҙәк ядроға теге йәки был дәрәжәлә феодализацияланған өлкәләр — төньяҡ-көнбайыш Испания һәм Саксония тоташҡан. Был сиктәрҙән ситтә Европала — Скандинавия илдәрендә лә, Ирландияла ла, Балҡан ярымутрауында ла, Үҙәк һәм Көнсығыш Европала ла феодализм булмай феодаль булмай<ref name="автоссылка1">''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]'' «[http://scepsis.net/library/id_572.html Переход от первобытного общества к классовому: пути и варианты развития. Часть 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306042758/http://scepsis.net/library/id_572.html |date=2019-03-06 }}»</ref>. Совет тарихсыһы Аронковлевич Гуревич феодализмды Көнбайыш Европаға ғына хас тип һанай<ref>{{Cite web|url=https://nplus1.ru/material/2016/02/29/gurevich|title=История истории: Сага о средневековом человеке|publisher=nplus1.ru|accessdate=2016-03-02|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306034205/https://nplus1.ru/material/2016/02/29/gurevich|deadlink=no}}</ref>. Уның фекеренсә, феодализмдың барлыҡҡа килеүенә [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] барышында вәхши элементтың үтеп инеүе һәм был башланғыстарҙың Көнбайыш Европаның үҙенсәлекле географик, климат һәм демографик шарттарында һуңғы антиклыҡ цивилизацияһы менән бәрелешеүе һәм уларҙың артабанғы үҙ-ара килешеп эш итеүе сәбәпсе. П. Н. Милюков фекеренсә, феодаль төҙөлөштөң ырыу һыҙаттары бөтә ерҙә лә бер үк: көслө, сәйәси һәм шәхси өҫтөнлөктөң көсһөҙгә буйһоноуы менән ҡушылыуы. Әммә ошо дөйөм һыҙаттар янында айырым, урындағы феодаль ҡоролоштоң «индивидуаль физиономия»һын билдәләүсе шәхси һыҙаттар бар. Төр мәғәнәһендә Көнбайыш Европала был ҡоролоштоң «шәхси физиономияһы» феодализм тип атала. Был йәһәттән төшөнсәләр буталсыҡлығына юл ҡуймаҫҡа теләһәк, ошо уҡ ҡоролоштоң урыҫса варианты был термин менән аталырға тейеш түгел. Көнбайыш феодализмының төп һыҙаты — «ер буйынса» бойондороҡлолоҡ. Әммә, ер биләүсе булараҡ, боронғо урыҫ бояры үҙенең ирекле ер участкаһы урынлашҡан территорияның батшаһына буйһонмаған. Ул, хеҙмәтсе булараҡ, хеҙмәт итергә теләгән батшаны үҙе һайлаған; икенсе кенәзгә күскәндән һуң да, ер милкен юғалтмаған һәм яңыһын алмаған. Боронғо Рустә «ер буйынса» тип аталған махсус хеҙмәт шарты менән батша тарафынан бирелгән ерҙәр өлкәһендә «служние земли» («хеҙмәт иткән өсөн ер») тигән хеҙмәт мөнәсәбәттәре урынлаштырыла. XVI—XVII быуаттарҙа Мәскәү Русенең хеҙмәтле ер биләүселеге — Византия пронияһына һәм мосолман иктаһына бик яҡын оҡшаш<ref name="ЭСБЕ" />. Японияның социаль ҡоролошо Европа феодализмына айырыуса оҡшаш булған. Нитобэ Инадзо яҙған<ref>[[Кирквуд, Кеннет Портер|Кирквуд К. П.]] [http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000007/st062.shtml Ренессанс в Японии. Культурный обзор семнадцатого столетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820073704/http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000007/st062.shtml |date=2017-08-20 }}. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1988. — 303 с.</ref>: <blockquote> Көнбайыш тарихы менән танышҡанда, һәр береһен феодаль системаның Көнбайыш Европаның бөтә дәүләттәренә таралыуы хайран ҡалдыра. Был көнбайыш тарихы яҡшыраҡ билдәле булғанға ғына күҙгә ташлана, хәйер, феодализм Көнбайыш Европа менән генә сикләнмәй. Ул Скандинавияла, Үҙәк Европа илдәрендә һәм Рәсәйҙә лә булған. Шул уҡ система Боронғо Мысырҙа, Абисинияла, Мадагаскарҙа һәм Мексикала булған… Франция, Испания, Англия һәм Германиялағы феодаль ҡоролош япондарҙыҡына ныҡ оҡшаған… Хатта феодализм үҫешкән ваҡыт та тап килә. Европа феодализмы Каролинг империяһы емерелгәндән һуң, IX быуатта барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар. XI быуатта нормандар уны Англияға алып киләләр. Өс быуаттан һуң ул Скандинавия илдәренә етә. Ғәжәп, был даталар беҙҙеке менән тап килә. </blockquote> Икенсе яҡтан, Ф. Моулдер Японияның XVII—XIX быуаттың тәүге яртыһында үҙенең төп һыҙаттары буйынса шул уҡ дәүерҙәге «империя» Ҡытайы менән оҡшаш булыуын һәм Көнбайыш Европаның феодаль дәүләттәренән сифат яғынан айырылып тороуын күрһәтә<ref name="автоссылка1" />. == Феодализмың ҡолауы == Феодализмдың яйлап ҡолауы Урта быуаттарҙың аҙағын һәм XIX быуат уртаһына тиклемге Яңы осорға тиклем, 1848 йылғы революциялар йоғонтоһонда крәҫтиәндәрҙең крепостной хәле тулыһынса юҡҡа сыҡҡан ваҡытты үҙ эсенә ала. Феодализмдың ике яғынан — сәйәси һәм социаль — ҙур йәшәү һәләтен икенсеһе күрһәтә: яңы дәүләт феодаль сеньорҙарҙың сәйәси ҡеүәтен емергәндән һуң, йәмғиәт ҡоролошо оҙаҡ ҡына феодаль булды һәм хатта абсолют монархияның тулыһынса үҫешкән дәүерендә лә (XVI—XVIII быуаттар) социаль феодализм бөтә көсөн һаҡлап ҡалды. Сәйәси феодализмдың түбәнәйеү процесы илдең яйлап бер хаким власы аҫтында берләшеүенә, суверенитеттың ер биләүҙән бүленеүенә һәм вассаллыҡ бәйләнештәрен подданныйлыҡ мөнәсәбәттәре менән алмаштырыуға ҡайтып ҡала. Был процесс арҡаһында батша илдә «тиңдәр араһында беренсе» булыуҙан туҡтай, иң юғары властың берҙәм хужаһына әүерелә, ә сеньорҙар, өҫтөнлөклө булһа ла, илдең башҡа халҡы менән бергә батша подданныйҙарына әүерелә. Юғары ҡатламдың (дворянлыҡтың) был өҫтөнлөгө урта быуат йәмғиәтенең ошо элементы булған социаль ҡеүәттең бер ҡалдығы була. Үҙ ерҙәрендә суверенитет хоҡуҡтарын юғалтҡан, хатта үҙ аллы сәйәси көс әһәмиәтен дә юғалтҡан дворяндар крәҫтиән массаһына һәм дәүләткә ҡарата бер төркөм хоҡуҡтарын һаҡлап ҡалған. Ер биләү феодаль характерҙы бик оҙаҡ һаҡлап ҡала: ерҙәр дворян һәм крәҫтиән ерҙәренә бүленә; тегеләре лә, был ерҙәр ҙә бер үк ваҡытта ике кешегә бәйләнгән шартлы милек — dominus directus и dominus utilis була; крәҫтиәндәрҙең участкаларына сеньорҙар файҙаһына төрлө оброктар һәм йөкләмәләр һалынған. Крәҫтиәндәрҙең юридик яҡтан дворяндарға — ер биләүселәргә бәйлелеге лә оҙаҡ һаҡланған, сөнки аҫабалыҡ полицияһы һәм юстицияһы ла — ер биләүселәрҙеке, ә күп кенә илдәрҙә крәҫтиәндәр крепостной хәлдә булған. Республика ҡоролошло үҙ аллы общинаға әйләнгән урта быуаттар ҡалалары азат ителеү менән элекке феодаль сеньорийҙар эргәһендә яңы, йәғни феодализмға ғәйәт ҙур тарҡалыу йоғонтоһо яһаған коллектив сеньорийҙар пәйҙә була. Ҡалаларҙа иң беренсе элекке феодаль көнкүрештең бөтә формалары ла юҡҡа сыҡҡан. Феодаль дворяндары ҡала общиналары составына ингән урындарҙа, ҡалаларҙа урынлаштырылған яңы тәртиптәргә буйһонорға һәм ябай (өҫтөнлөклө булһалар ҙа) граждандарға әйләнергә тейеш була, ә крәҫтиәндең ҡалаға күсеүе крепостной бойондороҡлоҡтан азат итеү юлы («ҡала һауаһы ирекле итә»). Шулай итеп, ҡалала вассалитет та, крепостнойлыҡ та булмаған. Ҡалала иң элек юғары властың ер биләүҙән бүленеүе күҙәтелгән. Ҡалаларҙа, һәр йорт хужаһы үҙенең йорто төҙөлгән биләмәнең тулы хужаһы булғанлыҡтан, феодаль ер биләүселек принцибына ла тәүге удар яһала. Ниһайәт, ҡалаларҙың иҡтисади үҫеше нигеҙендә сауҙа һәм сәнәғәт ята; йәмғиәттә, үҙ аллы һәм хатта власть дәрәжәһенең нигеҙе булараҡ, ер биләүселек менән йәнәш күсемле милеккә эйә булыу урын ала. Феодаль хужалыҡ натураль йәғни тәбиғи булған; ҡалаларҙа аҡса хужалығы үҫешә башлаған, ул яйлап ауылдарға ла үтеп инеп, феодаль көнкүреш нигеҙҙәрен нескәрткән. Тотош округтың иҡтисади үҙәгенә әйләнгән ҡала әкренләп феодаль сеньорийҙарҙың хужалыҡ айырымланыуын емергән һәм феодализм нигеҙҙәренең береһен ҡаҡшатҡан. Бер һүҙ менән әйткәндә, бөтөн феодаль ҡоролошҡа һәм көнкүрешкә ҡаршы килгән сәйәси һәм иҡтисади тормоштағы яңылыҡ ҡалаларҙан килгән. Ошонда уҡ башлыса феодализмға ҡаршы аңлы һәм һәр саҡ тиерлек уңышлы көрәш алып барған йәмәғәт синыфы, буржуазия, формалашҡан. Буржуазияның дворяндар менән көрәше — Урта быуаттарҙың икенсе яртыһынан алып XIX быуатҡа тиклем Көнбайыштың социаль тарихының мөһим яҡтарының береһе<ref name="ЭСБЕ" />. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Неофеодализм]] * [[Манориализм]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == [[q:ru:Феодолизм|Викицитатникта Федолизм {{ref-ru}}]] [[wikt:ru:Феодолизм|Викиcловарҙа Федолизм {{ref-ru}}]] * {{книга |автор = [[Андерсон, Перри|Андерсон П]]. |заглавие = Переходы от античности к феодализму |оригинал = Passages from Antiquity to Feodalism |ссылка = |ответственный = Пер. с англ. Артём Смирнов |место = М. |издательство = Территория будущего |год = 2007 |страниц = 288 |серия = Университетская библиотека Александра Погорельского |isbn = 5-91129-045-6 |тираж = 1000}} * [[Блок, Марк|Блок М]]. Феодальное общество. — М.: [[Издательство М. и С. Сабашниковых|Издательство имени Сабашниковых]], 2003. — 504 с. — 4000 экз. ISBN 5-8242-0086-6 * ''[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=15178677 О «феодализме»: «русском» и не только.] // Средние века. — Вып. 69 (4). — М., 2008. — С. 9-26 * {{ВТ-ЭСБЕ+|Феодализм|[[Гревс, Иван Михайлович|Гревс И. М]], [[Кареев, Николай Иванович|Кареев Н. И.]], [[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]], [[Любавский, Матвей Кузьмич|Любавский М. К.]], [[Новодворский, Витольд Владиславович|Новодворский В. В.]], [[Петрушевский, Дмитрий Моисеевич|Петрушевский Д. М.]], [[Ясинский, Антон Никитич|Ясинский А. Н.]]}} * {{книга |автор = [[Илюшечкин, Василий Павлович|Илюшечкин В. П.]] |заглавие = Теория стадийного развития общества |место = М. |издательство = [[Издательская фирма «Восточная литература» РАН]] |год = 1996 |страниц = 406 |тираж = 700 |ref = Илюшечкин}} * ''[[Павлов-Сильванский, Николай Павлович|Павлов-Сильванский Н. П.]]'' Феодализм в России. М.: [[Наука (издательство)|Издательство «Наука»]], 1988. ISBN 5-02-008914-1 * [http://scepsis.ru/library/id_1944.html#43 Феодальный способ производства] // ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]'' Введение во всемирную историю. Выпуск III. История цивилизованного общества (XXX в. до н. э. — XX в. н. э.) Учебное пособие. М.: [[МФТИ]], 2001. — 208 с. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Феодализм]] a7paro5jojniatm5vh43cdkuazbmiq7 Тинторетто 0 184994 1310143 1282636 2026-11-10T23:11:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310143 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}} [[Файл:0 Murano, Battesimo di Gesù - Tintoretto - église S. Pietro Martire.JPG|thumb|Христосты суҡындырыу. Муранолағы Сан-Пьетро-Мартире сиркәүе]] '''Я́копо Робу́сти, Тинторе́тто''' (итал. Jacopo Robusti, Jacopo Comin, Tintoretto; 1519 йыл тирәһе, Венеция — 31 май, 1594, Венеция) — Италиялағы Яңырыу Ахыры осорондағы Венеция мәктәбе һәм маньеризмдың күренекле рәссамы. == Биографияһы== === Йәш сағы һәм уҡыу осоро === Рәссам [[Венеция]]ла, төрлө сығанаҡтар буйынса (1518 йылдың сентябрь аҙағында йәки октябрь башында — ''Documentazione sull’uomo e l’artista''<ref>Цит. по: L’opera completa del Tintoretto, apparati critici e filologici di PIERLUIGI DE VECCHI. Milano, 1970, pag. 83.</ref> буйынса) — 1518 йәки 1519<ref>«…il Krischel, invece, nacque nel 1519, probabilmente in aprile o maggio, come lo studioso desume dai registri della parrocchia e degli uffici sanitari» (см.: Krischel, Roland. Tintoretto. Kőnemann, 2000, p. 6)</ref> йылдар тирәһендә тыуған. Ул ғаиләлә егерме беренсе йәки егерме өсөнсө бала булған. [[Файл:Paradise Post 1588 Two.jpg|thumb|250px|справа|Ожмах. 1579—1588. Туҡыма, майлы буяу. Ҙур кәңәшмә залы. Дождар һарайы, Венеция]] [[Файл:Jacopo Tintoretto 021.jpg|thumb|250px|справа|Христосты язалау (Голгофа). 1565. Туҡыма, майлы буяу. Скуола Гранде ди Сан-Рокко, Венеция]] ''Тинторетто'' («бәләкәй буяусы»{{sfn|Белоусова|1987}} йәки «буяусы улы») тигән ҡушаматты уға атаһы туҡыма буяусы булғанға бирәләр (''tintore''). Уның атаһының ысын фамилияһы «Комин» (''Comin''{{sfn|БРЭ|2016}}) булғандыр тиҙәр. Иҫ киткес энергияһы ташып торған өсөн Тинтореттоны , Джорджо Вазари әйтеүенсә, «ҡоторған» (''Il furioso'') йәки «ҡурҡыныс» (''Il terribile'') тип тә атап йөрөткәндәр. Рәссам ғаиләһенең килеп сығышына ҡағылышлы ике версия бар, уларҙың береһе буйынса, ғаилә [[Венеция]] Республикаһына ингән Брешиянан ([[Ломбардия]]) булған, икенсе фараз буйынса, улар Лукка кешеләре. Улының һүрәт төшөрөү һәләтен бәләкәй сағында уҡ күргән атаһы уны 1530 йылда [[Тициан]]ға өйрәнсек итеп бирә, әммә Якопо оҫтаның студияһында 10 көн тирәһе генә уҡый (икенсе фараз буйынса бер нисә аҙна), Тициан уны оҙағыраҡ тоторға теләмәй, легенда буйынса «Ул, оҫтаханаһында конкуренция булыуынан ҡурҡып, ярҙамсыһына малайҙы ҡыуып ебәрергә ҡуша».{{sfn|Дюпети|2003|с=3}} Әммә быны икенсе төрлө лә аңлатырға була: уҡыусының ҙур һәләтен һәм һүрәттәрҙе бөтөнләй икенсе төрлө яҙыуға ынтылышын күреп, Тициан уны уҡыта алмаҫын аңлай<ref name=":0">Rossetti 1911</ref>. Ошо ваҡыттан алып, Тинторетто Тициан менән һоҡланыуға ҡарамаҫтан, ике рәссам араһында дошманлыҡ һаҡлана. Тициан Тинтореттоны «өҫтән-мөҫтән генә» ижад итеүҙә ғәйепләй<ref> Echols R. Tintoretto: Artist of Renaissance Venice. — Yale University Press, 2018. — ISBN 978-0-300-23040-6. — Рp. 18, 85 </ref>. Күп кенә тикшеренеүселәр Тинтореттоның [[Тициан]]да «уҡыуын» инҡар итә, уның остазы бөтөнләй булмаған, тип раҫлай. Шулай уҡ улар йәш рәссамдың әҫәрҙәре Франческо Пармиджанино һәм Андреа Скьявоне{{sfn|Дюпети|2003|с=3}} әҫәрҙәренә бер аҙ оҡшауына иғтибар итә. Элекке остазы ижады менән һоҡланған Тинторетто үҙ әҫәрҙәрендә Тициан әҫәрҙәре сағыулығын һәм төҫтәр ҡеүәтен [[Микеланджело]]ның һүрәт төшөрөү камиллығы менән берләштерергә тырыша. Ул хатта үҙенең студияһы стенаһына үҙенең сәнғәтенең «Һүрәт — Микеланджелоныҡы кеүек, төҫ — Тициандыҡы кеүек» (ит. Il disegno di Michelangelo ed il colorito di Tiziano) тигән девизын яҙып элә. Шулай уҡ уға Рафаэль һәм Джулио Романо ла йоғонто яһай{{sfn|БРЭ|2016}}. Үҙенең эштәрендә Тинторетто йыш ҡына Себастьяно Серлио трактаттарындағы архитектура мотивтарын ҡуллана<ref> Nichols T. Tintoretto. Tradition and Identity. — London: Redaktion Books, 1999. — Р. 14 </ref>. Микеланджелоның «Төн», «Иртә», «Көндөҙ» һәм «Кис» тигән скульптураларын өйрәнеп, Тинторетто, Тициан кеүек үк, балауыҙ һәм балсыҡтан һындар эшләүҙе үҙләштерә һәм был һәләтен өс үлсәмле моделдәр ярҙамында үҙенең картиналарын төҙөү өсөн ҡуллана. Персонаждар йәшәгән Ҡурсаҡ өйҙәре эшләп, ул кәрәкле яҡтылыҡ һәм композицияны таба. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ул макеттарҙы тәү сиратта архитектура перспективаларын төҙөү өсөн ҡулланған. Тинторетто шулай уҡ анатомия кабинеттарында төрлө препараттар, кейемле йәки яланғас мәйеттәрҙе өйрәнә. Шул ваҡыттан алып ул көндөҙ генә түгел, төндә лә эшләргә ғәҙәтләнә<ref name=":0" />. Ижады башында Флоренция мәктәбе рәссамдары йоғонтоһо Тинтореттоға үҙ стилен эҙләргә ҡамасауламай, уның стиль үҙенсәлектәре булып композиция киҫкенлеге, һүрәттең ҡыйыулығы, яҡтылыҡ һәм күләгәләрҙе бүлеүҙә үҙенсәлекле матурлыҡ, төҫтәрҙең йылылығы һәм ҡеүәте, киң яҙыу алымдары тора. Уның күп кенә әҫәрҙәре («ИзгеГеорг»; «Саулдың үҙгәреүе»; «Христос шәкерттәренең аяғын йыуа») Флоренция һәм Рим маньеризмына яҡын яҙылған{{sfn|БРЭ|2016}}. Әҫәрҙәрен иҫ киткес еңеллек һәм тиҙлек менән башҡара, уларҙы көнө-төнө яҙа, тәбиғәте менән альтруист рәссам иптәштәре өсөн бушлай эшләй, тик буяуҙарға киткән сығымдарҙы ғына ҡаплата, Тинторетто Тициан һәм Паоло Веронезе менән бер рәттән киң билдәлелек яулап өлгөрә. Әммә уның бөтә әҫәрҙәре лә етерлек ентекле яҙылмаған, улар ашығыс эшләнгән. Ваҡыт үтеү менән, Тинторетто улар менән аҡрынлап, ентеклерәк шөғөлләнә башлай, шунлыҡтан улар яҡшыра; йыш ҡына заказдар күп булғанға, ул ашығыс, бик үк тырышмай яҙа, шунлыҡтан ҡайһы саҡта уның исеменә лайыҡһыҙ картиналар тыуа. Билдәле булыуынса, 1539 йылда ул Тинторетто исеме аҫтында билдәле булған «бойондороҡһоҙ рәссам» статусын алған{{sfn|Дюпети|2003|с=3}}. Тинтореттоның тәүге әҫәрҙәре һаҡланмаған. Тинторетто тәүге осор ижадынан иң билдәле эштәр: — «Әҙәм менән Һауаның гонаһ ҡылыуы» һәм «Авелде үлтереү» Тицианға оҡшатып эшләнгән. Улар Венециялағы академия галереяһында һаҡлана. — Венецияла Мадонна-дель-Орто сиркәүендә «Алтын буғаға табыныу» һәм «Һуңғы хөкөм» тигән ике ҙур композиция һәм башҡа картиналар. — «Изге Марк мөғжизәһе» һәм «Изге Марк кәүҙәһен күсереү» (Академия галереяһында), «Галилея Канаһында никах» (Санта-Мария-делла-Салют сиркәүендә), «Философ Диоген», «Изге Марк кәүҙәһен табыу» (Pinacoteca di Brera, Милан) Европа музейҙарында таралған бик күп картиналар, мәҫәлән: «Венера, Вулкан һәм Амур» (Иҫке Пинакотек, [[Мюнхен]]), «Христос тыуыу» һәм «Аяҡ йыуыу» (Эль-Эскораль, [[Мадрид]]), «Тәре йөрөтөү» (Сәнғәт тарихы музейы, [[Вена]]), «Туғыҙ муза» (Хэмптон-Корт, Лондон эргәһендә), «Джудит» (Прадо, Мадрид), «Иоанн Предтечаның тыуыуы» (Дәүләт Эрмитажы, [[Санкт-Петербург]]). Тинторетто монах булмаған ябай диндар кешеләр ойошмалары (Скуол) заказдарын да күп үтәй. Венециялағы Скуола Гранде-ди-Сан-Рокко өсөн ул иң күренекле картиналар циклын яҙа (Венецияла һауаның ныҡ дымлы булыуы сәбәпле [[фреска]]лар эшләнмәй). 1574—1577 йылдағы бер нисә янғындан һуң Дождар һарайы өсөн картиналар Тинторетто өсөн иң мөһим заказдар була. Рәссам мифологик сюжеттар буйынса картиналар яҙа («Ҡош юлының килеп сығышы», «Венера, Марс һәм Вулкан»){{sfn|БРЭ|2016}} ; портрет жанрында күп эшләй: Дож Николо да Понте (Вена сәнғәт музейында), адмирал Н. Капелло (Девоншир герцогы коллекцияһы, [[Англия]]), Дож А. Мочениго, М. Гримани, табип А. Везалий (Иҫке [[Пинакотек]], [[Мюнхен]]) портреттары, рәссамдың үҙенең портреты(Копенгагендың дәүләт сәнғәт музейы). == Ижади ысулы һәм стиле == <gallery class="center" widths="160px" heights="220px"> Файл:Jacopo Tintoretto - Finding of the body of St Mark - Yorck Project.jpg|''Изге Марктың кәүҙәһен табыу''. 1562. Туҡыма, майлы буяу. [[Пинакотека Брера]], [[Милан]] Файл:Accademia - St Mark's Body Brought to Venice by Jacopo Tintoretto.jpg|''Изге Марк кәүҙәһен күсереү''. 1562—1566. Туҡыма, майлы буяу. Академия галереяһы, [[Венеция]] Файл:Tintoretto_-_Miracle_of_the_Slave.jpg|''Изге Марк мөғжизәһе''. 1548. Ту3ыма, майлы буяу. Академия галереяһы, [[Венеция]] Файл:Jacopo Tintoretto (1519-94) - The Muses - RCIN 405476 - Royal Collection.jpg|''Туғыҙ Муза''. 1578. Туҡыма, майлы буяу. [[Хэмптон-корт]], Англия Файл:Madonna dell'Orto (Venice) - Presentation at the temple of the Virgin (1552-1553) by Tintoretto.jpg|'' Марияны ҡорамға индереү''. 1552—1553. Туҡыма, майлы буяу. [[Мадонна-дель-Орто]] сиркәүе, Венеция </gallery>Б. Р. Виппер Тинтореттоны «чинквенто осорондағы Венеция рәссамдарынан иң һуңғыһы» тип атай, уның әҫәрҙәрендә «социаль протест» «абстракт- спируалистик төҫ ала бара»<ref> Виппер Б. Р. Борьба течений в итальянском искусстве XVI века. 1520—1590. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. — С. 342 </ref>. Ул Тициан юлынан бара, [[Микеланджело]]ның ҡеүәтле ижады һәм [[Веронезе]] әҫәрҙәре уға йоғонто яһай, әммә ул артабан, алғараҡ китә: Венециялағы төҫтәр сағыулығы, [[Флоренция]] һәм [[Рим]] маньеризмы йоғонтоһо нигеҙендә һоҡланғыс яҡтылыҡ һәм күләгә контрасттары, көслө ракурстары һәм фигураларҙың композицион диагональ буйынса тиҙ хәрәкәте күрһәтелгән үҙенсәлекле художество стилен булдыра, был рәссамдың картиналарына иҫ киткес экспрессия һәм динамика бирә. «[[Яңырыу]] осороноң перспектива һәм анатомия дәрестәрен алғас, Тинторетто баш әйләндерерлек ракурстар, уйҙырма сюрреалистик киңлектең патетикаһына иркенләп бирелә ала»<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Тинторетто, Робусти Якопо // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имен, 1997. — С. 368 </ref>. Америка сәнғәт белгесе-тарихсы Бернард Беренсон Тинторетто «Микеланджело сәнғәтенең ҙур йоғонтоһон туранан-тура тойҙо»,- тип яҙа. Был уға яҡтылыҡты төрлөсә ҡулланырға мөмкинлек бирә, был ысулды ул үҙенә күк йөҙөн ҡараңғылатыу, йәки яҡтыртыу хоҡуғы бирелгән кеүек итеп, уны үҙ ихтыярына буйһондорған кеүек итеп ҡуллана"<ref> Беренсон Б. Живописцы итальянского Возрождения. — М.: Искусство, 1965. — С. 49—50 </ref>. Австрияның күренекле сәнғәт тарихсыһы Макс Двожак Тинтореттоны берҙән-бер «Микеланджело сәнғәтенең уға тиң ысын гений булған вариҫы» тип атай. Мадонна-дель-Орто сиркәүендә «Марияны ғибәҙәтханаға индереү» картинаһын ул, һоҡланыуын белдереп, ошолай тасуирлай:{{начало цитаты}}«Һүрәттең яртыһы тулыһынса ҡараңғылыҡҡа сумған, унда айырым формаларҙы күреп булмай тиерлек; рәссам бында тормоштоң күләгәле яғын, фәҡирлекте, томанлы аңды һүрәтләргә теләгән кеүек тойола. Икенсе яртыһы яҡтыртылған, бында күңеллерәк күренештәр күрәбеҙ: балалары менән өс әсә… Был өс ҡатын-ҡыҙ композицияның иң өҫкө өлөшөндәге өс ир-аттан айырып һүрәтләнә, улар араһында — гигант баш рухани…Мария (Мәрйәм ана)- бәләкәй генә ҡыҙ, ул баҫҡыс буйлап тантаналы күтәрелә һәм уны юғары йәһүд руханийы шулай уҡ тантаналы ҡаршы ала. Мария артындағы күк йөҙө яҡтыртыла: кешелектең яңы киләсәге үҙен шулай иғлан итә, Күрәһең, һүрәттең аҫҡы һул мөйөшөндәге ҡарт быны һиҙемләй — ҡараңғы фонда ул яҡты нурҙарға ҡойона, был ҡарт Микеланджелоның һуңғы персонаждарын хәтерләтә: беҙ бында Микеланджелоның ижадының һуңғы осоронда һүрәтләнгән башҡа үҙенсәлекле оҙонса фигураларҙы ла табабыҙ — уларҙың килеп сығышы, готика сәнғәтендәге кеүек, массаның ҡатып ҡалған хәлен вертикаль буйынса үҫтереп, еңеп сығыу теләгенә бәйле»<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М.: Искусство, 1978. — Т. II. — XVI столетие. — С. 146 </ref>.{{конец цитаты}} Тинторетто ижадының апофеозы һәм Венеция һынлы сәнғәт мәктәбенең иң юғары ҡаҙанышы — рәссамдың Гранде-ди-Сан-Рокко скуолаһы өсөн ҙур картиналар шәлкеме (Венецияла бик дымлы булғанға, фрескалар эшләнмәй тиерлек). Альберго залындағы феноменаль композиция (536 х 1224 см) М. Дворжак әйтеүенсә, «яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡ араһындағы көрәш», ул «билдәле бер айырым донъя, ниндәйҙер уйлап сығарылған, кеше ғәмәлдәре менән сикләнмәгән ысынбарлыҡ кеүек, кеше хистәре өйөрмәһенән юғарыраҡ тора»<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М.: Искусство, 1978. — Т. II. — XVI столетие. — С. 148 </ref> . Венецияла Дождар һарайының Ҙур кәңәш залындағы «Ожмах» картинаһы ла иҫ киткес. Рәссам уны етмеш йәшендә ижад итә, һәм ул иң ҙур майлы буяу менән туҡымала яҙылған картина булып һанала (7 х 22 м). Композицияһы — рәссам ижад иткән сферик киңлектәге «күк иерархияһы». Совет сәнғәт тарихсыһы А. Г. Габричевский Тинторетто һәм уның әҫәрҙәре яҡтылыҡты һәм арауыҡты (пространство) аңлау буйынса һынлы сәнғәт тарихы үҫешендә «иң мөһим мәл» тип һанаған<ref> Габричевский А. Г. Пространство и композиция в искусстве Тинторетто // Сообщения Государственного музея изобразительных искусств им. А. С. Пушкина. — Вып. 9. — М., 1991. — С. 283—293 </ref>."Габричевский өсөн берҙәм, органик, йәнле арауыҡ- Тинторетто ижадының төп геройы" булып күренә<ref>Погодин Ф. О. Теория искусства как основание всеобщей теории бытия (Научная биография А. Г. Габричевского) [Электронный ресурс] // Психологические исследования: Электронный научный журнал, 2011. — Appendix 3 (17) [http://www.psystudy.ru/index.php/forauthors/512-pogodin17a.html?fontstyle=f-larger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121094623/http://www.psystudy.ru/index.php/forauthors/512-pogodin17a.html?fontstyle=f-larger |date=2021-11-21 }}</ref>. Тинторетто [[Эль Греко]]ның художество стиленә йоғонто яһаған тип һанала. == Ғаиләһе == Фовтина Эпископи исемле ҡыҙға өйләнә. Ғүмерен тулыһынса сәнғәткә бағышланған Тинторетто балаларында ла уға һөйөү тәрбиәләй. Рәссамдың Мариэтта Робусти (1560—1590) һәм өлкән улы Доменико Робусти (1560—1635) атаһы ҡулы аҫтында белем ала һәм уңышлы ғына эшләгән портретсы булып китә. Мариеттаны [[Испания]] императоры Максимилиан һәм король Филипп II үҙҙәренең һарайына хеҙмәткә саҡыра, әммә ҡыҙ атаһын ҡалдырып китергә теләмәй. == Хәтер == [[Меркурий]]ҙа бер кратер Тинторетто исеме менән аталған. 2018 йылдың 30 июлендә Рәсәй Банкы «Донъя мәҙәниәте ҡаҙнаһы» серияһында «Тинторетто (Якопо Робусти) әҫәрҙәре» тигән 25 мең һум номиналь хаҡлы көмөш иҫтәлекле тәңкә сығарҙы<ref>{{Cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=30072018_180000coins2018-07-30T10_47_11.htm |title=О выпуске в обращение памятных монет из драгоценного металла |access-date=2018-07-31 |archive-date=2018-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731093332/http://cbr.ru/press/pr/?file=30072018_180000coins2018-07-30T10_47_11.htm |deadlink=no }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|35em}} ==Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья= Тинторетто|id=4192386 |автор= |том= 32|страницы=148—149}} * {{статья|автор=Белоусова Н.|заглавие=Тинторетто|издание=Юный художник|год=1987|номер=1|страницы=10—15|ref=Белоусова}} * {{Статья|ref=Дюпети|автор=Дюпети, Марк.|заглавие=Тинторетто|год=2003|место=Киев|издание=Великие художники. Их жизнь, вдохновение и творчество|издательство=Иглмосс Юкрейн|номер=49}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Робусти, Якопо}} * {{статья |заглавие=Brush with Genius |издание=[[The New York Review of Books|New York Review of Books]] |том=54 |номер=7 |издательство=NYREV, Inc. |ссылка=http://www.nybooks.com/articles/20111 |accessdate=2007-04-18 |язык=en |автор=Butterfield, Andrew |число=26 |месяц=4 |год=2007 |тип=magazine}} * [[Carlo Ridolfi]], La Vita di Giacopo Robusti (A Life of Tintoretto) 1642 * Tintoretto, and Pierluigi De Vecchi. 1970. ''L’opera completa del Tintoretto''. Milano: Rizzoli. {{OCLC|399268}} (Italian language) * {{cite EB1911|wstitle=Tintoretto, Jacopo Robusti|volume=26|first=William Michael|last=Rossetti}} == Һылтанмалар == * В фильме {{iw|Янушчак, Вальдемар|Вальдемара Янушчака||Waldemar Januszczak}} «Освобожденный ренессанс: шёлк, секс и грех» (3-я серия) подробно рассказывается о Тинторрето и его значимости для эпохи Ренессанса * [https://web.archive.org/web/20210409021439/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1456-jacopo-tintoretto Тинторетто Якопо. Биография] [https://web.archive.org/web/20140222002334/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/588-tintoretto-jacopo картины] * [http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/woa-search/?lng=ru#meta_author=Тинторетто,%20Якопо.%201518-1594&meta_authoring_template=WOA Работы Тинторетто в Государственном Эрмитаже, СПб.] {{Тинторетто}} {{библиоинформация}} [[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәссамдар]] [[Категория:Италия рәссамдары]] [[Категория:Сәнғәт]] ldclxdljey6jptbv6tyr2xo9dh8ggih Сәлмән Рөшд 0 185986 1310093 1306027 2026-11-10T19:54:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310093 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Сэр Әхмәт Сәлмән Рөшд''' ({{Lang-en|Ahmed Salman Rushdie}}, {{Lang-ur|أحمد سلمان رشدی}}, {{Lang-hi|अहमद सलमान रुश्‍दी}}; [[19 июнь]] [[1947 йыл]] — [[12 август]] [[2012 йыл]]) — һинд сығышлы британ яҙыусыһы<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/columns/open-conversation/that-the-world-that-you-knew-and-that-in-a-way-made-you-that-world-vanishes-i-dont-think-im-alone-in-that-says-salman-rushdie/|title="That the world that you knew, and that in a way made you— that world vanishes. I don't think I'm alone in that," says Salman Rushdie|date=2019-08-02|access-date=2020-01-04|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805051233/https://openthemagazine.com/columns/open-conversation/that-the-world-that-you-knew-and-that-in-a-way-made-you-that-world-vanishes-i-dont-think-im-alone-in-that-says-salman-rushdie/|deadlink=no}}</ref>. 1981 йылғы Букер премияһы лауреаты — «Төн уртаһы балалары» романы өсөн. Тәнҡитселәр яҙыусыны магик реалистар араһына индерә. Уның дүртенсе «Иблис шиғырҙары» исемле романы (1988) бер нисә ил мосолмандары яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм ҙур ғауғаға сәбәпсе була. Уға хәүеф янай башлай, бигерәк тә Ирандың юғары етәксеһе Хөмәйни аятолла [[1989 йыл]]дың 14 февралендә уға ҡарата [[фәтүә]] әйткәндән һуң. Британия хөкүмәте Сәлмән Рөшдиҙы үҙ ҡанаты аҫтына ала. 1983 йылда Рөшд [[Бөйөк Британия]]ның Король юғары әҙәби ойошмаһы ағзаһы итеп һайлана. 1999 йылдың ғинуарында француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены командоры итеп тәғәйенләнә. 2007 йылдың июнендә Королева [[Елизавета II]] әҙәбиәттәге ҡаҙаныштары өсөн уны рыцарлыҡҡа ҡабул итә. 2008 йылда «Таймс» 1945 йылдан 50 бөйөк британ яҙыусылар исемлегенә индерә, әлеге исемлектә Рөшд 13-сө урын биләй. 2000 йылдан Рөшд [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда йәшәй. 2015 йылда Нью-Йорк университетының Артур Л. Картер исемендәге Журналистика институты уны күренекле яҙыусы тип атай<ref>{{Cite web|url=https://journalism.nyu.edu/about-us/faculty/distinguished-professionals-in-residence/|title=Archived copy|accessdate=2017-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405170144/https://journalism.nyu.edu/about-us/faculty/distinguished-professionals-in-residence/|archivedate=2017-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405170144/https://journalism.nyu.edu/about-us/faculty/distinguished-professionals-in-residence/ |date=2017-04-05 }}</ref>. Элегерәк ул Эмори университетында уҡыта. Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһына һайлана. 2012 йылда, «Иблис шиғырҙары» тураһындағы бәхәстән һуң, «Джозеф Антон: мемуарҙар» исемле хикәйәһен баҫтыра, был хикәйәлә ул үҙенең тормошо тураһында бәйән итә. 2022 йылдың 12 авгусында Нью-Йорк штатында лекция уҡыу алдынан Рөшдигә һөжүм ителә, һөҙөмтәлә ул ҡаты яралана. Рөшдиҙың Fandom аккаунты бар, әммә Ул Ҡулланыу Шарттарын боҙған өсөн мөҙҙәтһеҙ ябыла. == Биографияһы == Әхмәт Сәлмән Рөшд [[1947 йыл]]дың 19 [[июнь|июнендә]]<ref name="BritshC">{{cite web|url=https://literature.britishcouncil.org/writer/salman-rushdie|title=Salman Rushdie – Literature|website=literature.britishcouncil.org|accessdate=2018-12-24|archive-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829213354/https://literature.britishcouncil.org/writer/salman-rushdie|deadlink=no}}</ref> [[Мумбаи|Бомбей]] ҡалаһында [[Ислам|мосолман]] ғаиләһендә тыуа, сығышы менән Кашмирҙан<ref name="Atlantic Companion To Literature In English" /><ref>{{Cite news|title=Sir Salman Rushdie: Pakistan on the road to tyranny|publisher=BBC|date=2012-09-18|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19624100|author=Robin Banerji|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2015-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150112213249/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19624100}}</ref>. Рөшд тыуғандан һуң [[Һиндостан]] бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм штаттарға һәм территорияларға бүленә. Уның олатаһы урду телендә ижад иткән шағир<ref name="Atlantic Companion To Literature In English">{{Китап|заглавие=Atlantic Companion To Literature In English|издательство=Atlantic Publishers & Dist|ссылка=https://books.google.ru/books?id=A_YatfLrgnMC&pg=PA453|год=2007|страницы=453|isbn=978-81-269-0832-5}}</ref>. Атаһы, Әнис Әхмәт Рөшд, һөнәре буйынса юрист, Кембрижда белем алған, һуңғараҡ бизнесмен булып китә. Әсәһе, Негин Бхатт, уҡытыусы булып эшләй. Һиндостан дәүләт хеҙмәтенән Әнис Рөшд тыуыу тураһында таныҡлыҡта йәшен кәметкән өсөн эштән бушатыла<ref>{{Cite news|title=Revealed after 76 yrs: Rushdie's dad's secret humiliation in London|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms|work=|accessdate=2018-09-13|date=2014-12-15|archivedate=2018-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619140432/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619140432/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms |date=2018-06-19 }}</ref>. Рөшдиҙың өс апа-һеңлеләре бар<ref name="EmoryUniv">{{Youtube|id=kmb1oQcRmkM&t=10m42s|title=Salman Rushdie Discusses Creativity and Digital Scholarship with Erika Farr}}</ref>. 2012 йылғы мемуарҙарында ул атаһы [[Ибн Рөшд]] (шулай уҡ ''Аверро́э)'' хөрмәтенә Рөшд исемен алыуы тураһында яҙа. 14 йәшендә [[Англия]]ға уҡырға китә, шунда уҡ һуңғараҡ [[Кембридж университеты]]ның Король колледжында тарихты өйрәнә<ref name="BritshC"/>. Театрҙа эшләй, һуңынан журналист була. [[1964 йыл]]да британ гражданлығын ала. Рөшд Ogilvy & Mather реклама агентлығында копирайтер булып эшләй, унда ул «Аero» шоколад плиткаһы һәм «Naughty but Nice» крем торттары өсөн «irresistibubble» уйлап таба. Шулай Уҡ Ayer Barker агентлығында эшләй, унда эшләгән осорҙа American Express өсөн «That 'll do nicely» слоганын яҙа. Музыкант Ронни Бонд менән хеҙмәттәшлектә Рөшд хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Бернли Төҙөлөш йәмғиәте өсөн рекламаға һүҙҙәр яҙа, ул Лондондағы Good Earth Studios студияһында яҙыла. Йыр «Иң яҡшы хыялдар» тип атала, уны Джордж Чендлер башҡара<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/1999/jan/22/danglaister|title=After the Satanic Verses, the romantic lyrics|first=By Dan|last=Glaister|date=1999-01-22|publisher=|accessdate=2018-12-24|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224121930/https://www.theguardian.com/uk/1999/jan/22/danglaister|deadlink=no}}</ref>. Рөшд Ogilvy & Matherҙа эшләгән ваҡытта «Төн уртаһы балалары» романын яҙа. Ул ваҡытта әле яҙыусы булараҡ билдәле булмай<ref>«[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article699728.ece The birth pangs of Midnight’s Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706152327/https://www.the-tls.co.uk/ |date=2022-07-06 }}», 1 April 2006</ref>. 2001 йылда ул «Бриджит Джонс көндәлеге» кинофильмында үҙен-үҙе уйнай<ref name="http://www.imdb.com/name/nm0750723/">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0750723/|title=Salman Rushdie. Filmography. — IMDb|access-date=2011-12-18|archive-date=2011-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120164504/http://www.imdb.com/name/nm0750723/|deadlink=no}}</ref>. 2004 йылдан 2006 йылға тиклем [[АҠШ]]тың Халыҡ-ара ПЕН үҙәге президенты була. 2004 йылда дүртенсе тапҡыр һинд-американ актрисаһы Падма Лакшмиға өйләнә, улар 2007 йылда айырылыша. 2007 йылдың 16 июнендә [[Бөйөк Британия]] королеваһының тыуған көнө уңайынан Сәлмән Рөшд рыцарь дәрәжәһенә лайыҡ була, был мосолман донъяһында ҙур протест тыуҙыра. 2008 йылдың 10 июлендә [[Лондон]]да, интернетта уҡыусыларҙың тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса, Салман Рөшд 40 йыл тарихы дауамында Букер премияһы лауреаттары араһында иң яҡшыһы тип таныла. Уның балаларына (Рөшд үҙе тантанаға килә алмай) Букер махсус премияһы һәм 50 мең фунт тапшырыла. Рөшд һүҙҙәренә U2 «The Ground Beneath Her Feet» («Ер уның аяҡтары аҫтында») төркөмөнөң йыры яҙылған<ref name="http://os.colta.ru/music_modern/projects/95/details/5609/">{{Cite web|url=http://os.colta.ru/music_modern/projects/95/details/5609/|title=U2: главное — Аудиогид — Современная музыка — OpenSpace.ru|accessdate=2012-08-20|archivedate=2013-06-21|archiveurl=no}}</ref>. Рөшд видеоклипта ла күренә. [[2016 йыл]]да [[АҠШ]] гражданлығын ала. [[2019 йыл]]да Рөшд «Йыл гуманисы» премияһы менән бүләкләнә. === Үлтерергә маташыу === 2022 йылдың 12 авгусында Шатокуа ҡалаһында лекция башланыр алдынан бер кеше сәхнәгә һикереп менә һәм Рөшдигә һөжүм итә, уның ҡорһағына һәм муйынына 10-15 тапҡыр бысаҡ менән сәнсә. Һөжүм итеүсе тотола, Рөшд ашығыс рәүештә дауаханаға оҙатыла<ref>{{Cite news|last=Chappell|first=Peter|date=12 August 2022|title=Salman Rushdie stabbed on stage in New York|language=en|work=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.co.uk/article/salman-rushdie-stabbed-on-stage-in-new-york-bccbs5nd3|url-access=subscription|access-date=12 August 2022|issn=0140-0460}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://apnews.com/article/salman-rushdie-attacked-9eae99aea82cb0d39628851ecd42227a|title=Author Salman Rushdie attacked on lecture stage in New York|website=[[AP News]]|date=12 August 2022|access-date=12 August 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=12 August 2022|title=Author Salman Rushdie attacked on stage in New York|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-62524922|access-date=12 August 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/salman-rushdie-attacked-9eae99aea82cb0d39628851ecd42227a|title=Author Salman Rushdie attacked on lecture stage in New York|agency=[[Associated Press]]|date=12 August 2022|accessdate=12 August 2022|last=Goodman|first=Joshua}}</ref>. == Ижады == === 1988 йылға тиклем === Сәлмән Рөшдиҙең ярым ғилми фантастика жанрында яҙылған «Гримус» тигән дебюты киң билдәлелек яуламай, әммә киләһе романы — «Төн уртаһы балалары» — Рөшдигә дан килтерә һәм уның иң яҡшы романы тип һанала. [[1993 йыл]]да был китап «Букерҙарҙың букеры» призына лайыҡ була, ә 2008 йылда (премияның 40 йыллығы айҡанлы) иң яҡшы әҫәр тип таныла<ref>{{Cite web|title=Readers across the world agree that Salman Rushdie's Midnight's Children is the Best of the Booker|url=http://www.themanbookerprize.com/news/stories/1099|date=2008|accessdate=2008-07-10|publisher=Man Booker Prizes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011052625/http://www.themanbookerprize.com/news/stories/1099|archivedate=2008-10-11}}</ref>. Һораулама уҡыусылар араһында үткәрелә. «Төн уртаһы балалары» китабында [[Британия Һиндостаны]] бойондороҡһоҙлоҡ алған саҡта, төн уртаһында тыуған бала тормошо тураһында бәйән итә. Һиндостан субконтинентының дауыллы быуат башында тыуған балаға һәм ошо осорҙа тыуған башҡа балаларға айырым вәкәләттәр бирелә. Сәлим Синайҙың характерын Рөшд характерына оҡшаталар<ref>Nina Martyris, TNN. ''[[The Times of India]]'' 20 July 2008</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, автор бының менән риза булмай һәм былай тип белдерә: «Кешеләр, характерҙағы ҡайһы бер нәмәләр үҙ тәжрибәңдән алынғанға күрә, ул һин үҙең, тип уйлай. Был йәһәттән мин бер ҡасан да үҙемде автобиографик персонажым тип тойманым»<ref name="Meer">{{Мәҡәлә|заглавие=Interview: Salman Rushdie|издание={{Нп3|BOMB (magazine)|Bomb|en|BOMB (magazine)}}|том=27|номер=Spring|ссылка=http://bombmagazine.org/article/1199/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402111324/http://bombmagazine.org/article/1199/|archivedate=2015-04-02|ref=Meer|язык=und|автор=Meer, Ameena|год=1989}}</ref>. 2012 йылда «Төн уртаһы балалары» романы һинд сығышлы Канада кинорежиссеры Дипа Мехта тарафынан экранлаштырыла. Әлеге уңышынан һуң Рөшд ошо уҡ магик реализм стилендә [[Пакистан]] тураһында «Оят» романын (1983) яҙа. Унда ул Пакистандағы сәйәси сыуалыштарҙы һүрәтләй, үҙенең геройҙарын Зөлфикәрә Али Бхутто һәм генерал Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡҡа нигеҙләй. Рөшд француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт орденына лайыҡ була. Сәлмән Рөщд — Букер премияһының икенсе лауреаты: «Оят» романы ''иң яҡшы сит ил китабы өсөн'' премияһына лайыҡ була. Рөшд 1987 йылда [[Никарагуа]] тураһында «Ягуар йылмайыуы» тигән фәнни-популяр китап яҙа. Был китап сәйәси йүнәлештә яҙыла, авторҙың шәхси тәжрибәһенә һәм сандинистарҙың сәйәси экспериментары урынындағы тикшеренеүҙәргә нигеҙләнә. === «Иблис шиғырҙары», мосолмандар протесы һәм үлем хөкөмө === Уның «Иблис шиғырҙары» ([[1988 йыл|1988]]) исемле романы [[мосолмандар]] яғынан бик ҙур ярһыу тыуҙыра, сөнки персонаждарҙың береһе [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе]] һүрәтләй. Иранда [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] аятолла Рөшдиҙе үҙенең фәтүәһендә халыҡ алдында ҡәһәрләй һәм уны, шулай уҡ китапты баҫтырыуҙа ҡатнашы булған кешеләрҙе, [[үлем язаһы]]на хөкөм итә һәм бөтә донъя мосолмандарын хөкөм ҡарарын үтәргә саҡыра. [[Бөйөк Британия]] менән [[Иран]] араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлә. {{Lang-en2|15-Khordad Foundation}} тигән Иран фонды Рөшдиҙе үлтергән өсөн $2 млн вәғәҙә итә, һуңыраҡ $2,5 млн тиклем арттырыла. Фонд етәксеһе Санэй аятолла 1997 йылда «Йомхури Ислами» гәзитенә биргән интервьюһында, награда мотлаҡ мосолманға бәйле түгел: уны Рөшдиҙы үлтергән һәр кем аласаҡ тип белдерә<ref>{{Cite news|title=Рушди|publisher=Газета "Коммерсантъ", №73 (1476)|date=1998-04-24|url=http://kommersant.ru/doc/197214|author=ИЯ Ъ-МОЦКОБИЛИ|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2014-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407101914/http://kommersant.ru/doc/197214}}</ref>. [[Файл:Salman_Rushdie,_Satanic_Verses_-1988-_illegal_Iranian_edition.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Salman_Rushdie%2C_Satanic_Verses_-1988-_illegal_Iranian_edition.JPG/220px-Salman_Rushdie%2C_Satanic_Verses_-1988-_illegal_Iranian_edition.JPG|мини|Фарсы теленә тәржемә ителгән Иблис шиғырҙары.]] Яҙыусы күп йылдар дауамында йәшеренеп йәшәй, халыҡ араһында бик һирәк күренә. Хөмәйни вариҫы Али Хәменей аятолла яҙыусының тәүбәгә килеүен кире ҡаға һәм, Рөшдигә ҡарата үлем хөкөмө, «хатта ул үкенһә лә, үҙ заманының иң изге кешеһенә әүерелһә лә», үҙгәрешһеҙ ҡаласаҡ тип белдерә<ref>{{Cite news|title=1990: Iranian leader upholds Rushdie fatwa|publisher=BBC|date=|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/26/newsid_2542000/2542873.stm|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408091112/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/26/newsid_2542000/2542873.stm}}</ref>. 1998 йылда, Мөхәммәт Хатами президентлыҡ иткән осорҙа, Иран хөкүмәте, «Иблис шиғырҙары» авторының «ғүмеренә янаған бер ниндәй ҙә сара күрергә йыйынмай», тип ышандыра<ref name="Лента.Ру">{{Cite news|title=Салман Рушди возглавил международный ПЕН-центр|publisher=Лента.Ру|date=2004-03-09|url=http://lenta.ru/culture/2004/03/09/rushdie/|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201205936/http://lenta.ru/culture/2004/03/09/rushdie/}}</ref>. Өс йылдан һуң Хатами үҙе Сәлмән Рөшдиҙың «эше ябыҡ тип иҫәпләнергә тейеш» тип белдерә<ref>{{Cite news|title=Президент Ирана: дело Салмана Рушди "должно считаться закрытым"|publisher=NEWSru.com|date=2001-06-05|url=http://www.newsru.ru/religy/05jun2001/salman.html|language=ru|accessdate=2022-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219013336/http://www.newsru.ru/religy/05jun2001/salman.html|archivedate=2024-12-19}}</ref>. Әммә 2003 йылда «Революцион гвардия» ойошмаһы Рөшдиҙың үлем хөкөмө үҙ көсөндә ҡала тип иғлан итә<ref name="Лента.Ру" />. Унан да бигерәк, Бынан тыш, 2005 йылда Хаменей аятолла Рөшдиҙы үлтереү «Аллаһу Тәғәлә хуп күргән эш» булыр ине, тип белдерә<ref name="МК" />. 2012 йылдың сентябрендә {{Lang-en2|15-Khordad Foundation}} Рөшдиҙы үлтергән өсөн награданы 3,3 миллион доллар тиклем арттыра<ref name="МК">{{Cite news|title=В Иране увеличили награду за голову Салмана Рушди|publisher=Московский Комсомолец|date=2012-09-17|url=http://www.mk.ru/culture/article/2012/09/17/749267-v-irane-uvelichili-nagradu-za-golovu-salmana-rushdi.html|language=ru|accessdate=2013-02-21|archivedate=2013-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201114020/http://www.mk.ru/culture/article/2012/09/17/749267-v-irane-uvelichili-nagradu-za-golovu-salmana-rushdi.html}}</ref>. [[2016 йыл]]дың 21 февралендә Иран киң мәғлүмәт саралары Сәлмән Рөшдиҙы үлтергән өсөн 600 000 АҠШ доллары күләмендә өҫтәмә билдәләй. Яҙыусыны үлтергән өсөн премияның артыуы Хөмәйни аятолланың фәтеүһенең йыллығына тап килә, ул 1989 йылда Рөшдиҙы «Иблис шиғырҙары» романы өсөн ҡәһәрләй<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/salman-rushdie-iranian-state-media-renew-fatwa-on-satanic-verses-author-with-600000-bounty-a6887141.html|title=Salman Rushdie: Iranian state media renew fatwa on Satanic Verses author with $600,000 bounty|author=|work=|date=2016-02-21|publisher=independent.co.uk|access-date=2017-09-30|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929090017/http://www.independent.co.uk/news/people/salman-rushdie-iranian-state-media-renew-fatwa-on-satanic-verses-author-with-600000-bounty-a6887141.html|deadlink=no}}</ref>. === 1990 йылдан һуң === Ғауғалы «Иблис шиғырҙары» романынан һуң Рөшд әкиәттәр яҙа башлай, үҙенең иң яҡты әҫәрҙәренең береһен — ҙур булмаған «Гарун Һәм Диңгеҙ Тарихы» романын — яҙа. Рөшдиҙың «Маврҙың хушлашыу һулышы» (1995) һәм «Ер уның аяҡтары аҫтында» (1999) романдары эмигранттар миҫалында үҙ-үҙен танытыу, шулай уҡ хәҙерге [[глобалләшеү]]се заманда танылыу культы темаларын дауам итә. 2005 йылда баҫтырылған «Клоун Шалимар» романы Кашмирҙағы ҡатмарлы хәлдәрҙе һүрәтләй. Рөшд клоун-акробат Шалимарҙың ялланма үлтереүсегә әкренләп әүерелеүен күрһәтә. Дүрт төп герой — Шалимар, актриса Бунья, Америка илсеһе Макс Офалс һәм уның ҡыҙы Һиндостан/Кашмира — образдарында Рөшд мосолман, һинд һәм көнбайыш мәҙәниәттәренең бәрелешеүен күрһәтә. 2010 йылда Рөщдиҙың «Лука һәм тормош уты» тигән икенсе әкиәте донъя күрә, был әкиәттең сюжеты уның тәүге «Гарун һәм Тарих Диңгеҙе» әкиәте менән бәйле. == Библиографияһы == === Романдары === * «Гримус» ({{Lang-en|Grimus}}, 1975) * «Төн уртаһы балалары» ({{Lang-en|Midnight’s Children}}, 1981) * «Оят» ({{Lang-en|Shame}}, 1983) * «Иблис шиғырҙары» ({{Lang-en|The Satanic Verses}}, 1988) * «Маврҙың хушлашыу һулышы» ({{Lang-en|The Moor's Last Sigh}}, 1995) * «Ер уның аяҡтары аҫтында» ({{Lang-en|The Ground Beneath Her Feet}}, 1999) * «Ярһыу» ({{Lang-en|Fury}}, 2001) * «Клоун Шалимар» ({{Lang-en|Shalimar the Clown}}, 2005) * «Флоренция тылсымсыһы» ({{Lang-en|The Enchantress of Florence}}, 2008) * «Ике йыл, һигеҙ ай һәм егерме һигеҙ төн» ({{Lang-en|Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights}}, 2015) * «Алтын йорт» ({{Lang-en|The Golden House}}, 2017)<ref>''[http://www.vowelor.com/book/the-golden-house-salman-rushdie-review/ «The Golden House»] {{Wayback}}'' by Salman Rushdie, ''Random House''</ref> * «Кишотт» (''вар. «Кихот»'') ({{Lang-en|Quichotte}}, 2019) === Балалар өсөн китаптары === * «Гарун һәм Тарих Диңгеҙе» ({{Lang-en|Haroun and the Sea of Stories}}, 1990) * «Лука Һәм Тормош Уты» ({{Lang-en|Luka and the Fire of Life}}, 2010) === Хикәйәләр йыйынтығы === * «Көнсығыш-Көнбайыш» ({{Lang-en|East, West}}, 1994) === Эссе йыйынтыҡтары === * «Ягуар йылмайыуы» ({{Lang-en|The Jaguar Smile: A Nicaraguan Journey}}, 1987) * «Ялған Ватан» ({{Lang-en|Imaginary Homelands}}, 1992) * «Һыҙыҡ аша аҙым» ({{Lang-en|Step Across This Line: Collected Nonfiction 1992–2002}}, 2002) === Автобиографиялары === * «Джозеф Антон» ({{Lang-en|Joseph Anton: A Memoir}}, 2012) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник=Салман Рушди }} * {{ВТ-ЛП|Рушди, Салман}} * [http://www.salman-rushdie.com/ Официальный сайт Салмана Рушди]{{ref-en}} * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor1148|title=Полная библиография Салмана Рушди}} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEZIQ/RUSHDI/|Салман Рушди}} * {{contemporary writers|id=87|title=Салман Рушди}} {{Библиоинформация}} {{Букер премияһы}} {{Навигационная таблица |имя = Букер премияһы |state = {{{state|}}} |заголовок = [[Букер премияһы]] лауреаттары |стиль = background:{{Цвет|Награды}}; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |список1 = * [[Перси Ховард Ньюби|Ньюби]] (1969) * [[Бернис Рубенс|Рубенс]] (1970) * [[Видиадхар Сураджпрасад Найпол|Найпол]] (1971) * [[Джон Бёрджер |Бёрджер]] (1972) * [[Джеймс Гордон Фаррел|Фаррел]] (1973) * [[Надин Гордимер|Гордимер]] / [[Миддлтон, Стэнли|Миддлтон]] (1974) * [[Рут Правер Джабвала|Джабвала]] (1975) * [[Дэвид Стори|Стори]] (1976) * [[Пол Скотт|Скотт]] (1977) * [[Айрис Мёрдок|Мёрдок]] (1978) * [[Пенелопа Фицджеральд|Фицджеральд]] (1979) * [[Уильям Голдинг|Голдинг]] (1980) * [[Сәлмән Рөшд|Рөшд]] (1981) * [[Томас Кенилли|Кенилли]] (1982) * [[Джон Максвелл Кутзее|Кутзее]] (1983) * [[Анита Брукнер|Брукнер]] (1984) * [[Кери Хьюм|Хьюм]] (1985) * [[Кингсли Эмис|Эмис]] (1986) * [[Пенелопа Лайвли |Лайвли]] (1987) * [[Питер Кэри|Кэри]] (1988) * [[Кадзуо Исигуро|Исигуро]] (1989) * [[Антония Сьюзен Баййет|Байетт]] (1990) * [[Бен Окри|Окри]] (1991) * [[Майкл Ондатже|Ондатже]] / [[Ансуорт, Барри|Ансуорт]] (1992) * [[Родди Дойл|Дойл]] (1993) * [[Джеймс Келман|Келман]] (1994) * [[Пэт Баркер|Баркер]] (1995) * [[Грэм Свифт|Свифт]] (1996) * [[Арундати Рой|Рой]] (1997) * [[Иэн Макьюэн|Макьюэн]] (1998) * [[Джон Максвелл Кутзее|Кутзее]] (1999) * [[Маргарет Этвуд|Этвуд]] (2000) * [[Питер Кэри|Кэри]] (2001) * [[Янн Мартел|Мартел]] (2002) * [[Ди Би Си Пьер|Пьер]] (2003) * [[Алан Холлингхёрст|Холлингхёрст]] (2004) * [[Джон Бэнвилл|Бэнвилл]] (2005) * [[Киран Десаи|Десаи]] (2006) * [[Энн Энрайт|Энрайт]] (2007) * [[Аравинд Адига|Адига]] (2008) * [[Мантел, Хилари Мантел|Мантел]] (2009) * [[Джейкобсон, Говард|Джейкобсон]] (2010) * [[Барнс, Джулиан|Барнс]] (2011) * [[Мантел|Мантел]] (2012) * [[Элеонора Каттон|Каттон]] (2013) * [[Ричард Флэнаган|Флэнаган]] (2014) * [[Марлон Джеймс (яҙыусы)|Джеймс]] (2015) * [[Пол Битти|Битти]] (2016) * [[Джордж Сондерс|Сондерс]] (2017) * [[Анна Бернс|Бернс]] (2018) * [[Маргарет Этвуд|Этвуд]] / [[Эваристо, Бернардин|Эваристо]] (2019) * [[Дуглас Стюарт(яҙыусы)|Стюарт]] (2020) * [[Дэймон Гэлгут|Гэлгут]] (2021) |заголовок2 = [[Халыҡ-ара Букер премияһы]] |список2 = * [[Кадаре, Исмаил|Кадаре]] (2005) * [[Ачебе, Чинуа|Ачебе]] (2007) * [[Элис Манро|Манро]] (2009) * [[Филип Рот|Рот]] (2011) * [[Лидия Дэвис|Дэвис]] (2013) * [[Краснахоркаи, Ласло|Краснахоркаи]] (2015) * [[Ган Хан]] (2016) * [[Давид Гроссман|Гроссман]] (2017) * [[Ольга Токарчук|Токарчук]] (2018) * [[Аль-Харти, Джоха|Аль-Харти]] (2019) * [[Рейневелд, Марика Лукас|Рейневелд]] (2020) * [[Диоп, Давид (писатель)|Диоп]] (2021) * [[Гитанджали Шри|Шри]] (2022) }} [[Категория:Ислам шәхестәре]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]] [[Категория:Сәйәси эмигранттар]] [[Категория:Эмигранттар]] [[Категория:Инглиз телендә проза авторҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 июндә тыуғандар]] [[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]] [[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]] [[Категория:Почёт Кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2022 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 августа вафат булғандар]] 5vh64gwdm7tzatow68qcm2l5uj6u97f Финикия яҙыуы 0 186417 1310236 1284944 2026-11-11T05:20:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310236 wikitext text/x-wiki {{Письменность | имя = Финикия яҙмаһы | тип = консонантлы | языки = [[финикия теле]], [[пуник тел]], [[иврит|йәһүд теле ]], [[моавит теле]], [[аммонит теле]], [[филистим теле]] | где возникла = | территория = | дата = | период = беҙҙең эраға тиклем 900—1050 йылдарҙан<br>б.э.т. 100 йылдарға тиклем, яйлап башҡа яҙыу системаларына әүерелә | направление = уңдан һулға | знаков = 22 | статус = | создатель = | документ = Меша стелаһы | барлыҡҡа килеү = ҡара «[[Финикийское письмо#Теории происхождения|Теории происхождения]]» | вариҫтары = [[арамей яҙмаһы]], [[йәһүд алфавиты]], [[греческий алфавиты]], [[кесе азия алфавиттарыы]], [[латин алфавиты]], [[ибер яҙмаһы]], [[ливия яҙмаһы]] и т. д. | ҡәрҙәш = [[угарит яҙмаһы]], [[көньяҡ ғәрәп яҙмаһы]] | юникод = U+10900—U+1091F<ref>{{cite web|title=Phoenician|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U10900.pdf|publisher=Unicode|accessdate=2019-04-16|lang=en|format=PDF|archive-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325152726/http://unicode.org/charts/PDF/U10900.pdf|deadlink=no}}</ref> | ISO = Phnx | пример = Phoenician alphabet.svg | размер = 200px | подпись = }} '''Финикия яҙыуы''' — кешелек тарихында тәүгеләрҙән булып танылған фонетик яҙыу системаларының береһе. Б. э. т. X быуат тирәһендә барлыҡҡа килә һәм хәҙерге [[алфавит]] һәм башҡа ҡайһы бер яҙыу системаларынына башланғыс бирә. Был яҙма консонант принциплы, йәғни һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн тартынҡы өндәр генә ҡулланыла. Һуҙынҡыларҙың мәғәнәһен аңлау уҡыусыға ҡалдырылған. Уңдан һулға яҙғандар. == Алфавит яҙмаһын билдәләү == Алфавит яҙмаһында бер тамға бер өндө белдерә. Логографик һәм [[Идеограмма|идеографик яҙмала]] һәр билдә билдәле бер төшөнсәгә йәки морфемаға тап килә. [[Ижекле яҙыу]] ҙа алфавит яҙмаһы тип һаналмай, сөнки силлабарияларҙағы һәр билдә өндәргә түгел, ә айырым [[ижек]]кә тап килә<ref name="rp2">{{книга|автор=Истрин В. А.|заглавие=Развитие письма|год=1965|место=М.|издательство=Наука}}</ref>. == Финикия яҙыуы тарихы == Финикия яҙыуы донъяла тәүге алфавит яҙмаларының береһе булып тора. Тап ул алфавит яҙмаларының бер нисә тармағына башланғыс биргән, һәм бөгөнгө көндә донъяның бөтә алфавит яҙмаларында ла тиерлек (япон канаһынан һәм, бәлки, [[Хангыль|корея яҙмаһынан]] тыш<ref>По мнению лингвиста [[Гэри Ледьярд]]а, одним из источников хангыля было [[монгольское квадратное письмо]], созданное [[Пагба-лама|Пагба-ламой]], и, таким образом, хангыль также является отдалённым потомком финикийского алфавита. См. Ledyard, Gari K. The Korean Language Reform of 1446. Seoul: Shingu munhwasa, 1998.; Ledyard, Gari. «The International Linguistic Background of the Correct Sounds for the Instruction of the People.» In Young-Key Kim-Renaud, ed. The Korean Alphabet: Its History and Structure. Honolulu: University of Hawai’i Press, 1997.</ref>) нәҡ финикия яҙыуы тамырҙары бар. Алфавит структураһы булған башҡа яҙмалар — боронғо фарсы [[шына яҙыу]]ы һәм мероит яҙмаһы — артабан үҫешә алмай<ref name="dd2">{{книга|автор=Дирингер, Дэвид.|заглавие=Алфавит|место=М.|издательство=Издательство Иностранной Литературы|год=1963}}</ref>. Алфавитлы биш яҙма финикия яҙыуына ҡарағанда күпкә боронғораҡ — [[Угарит]] яҙмаһы (яҡынса 400 йылға), боронғо ханаан яҙмаһы (яҡынса 6 000 йылға), протосинай яҙмаһы (яҡынса 800 йылға), Библ яҙмаһы (яҡынса 800 йылға), көньяҡ [[ғәрәп яҙмаһы]] (яҡынса бер быуатҡа өлкәнерәк). === Килеп сығышы теориялары === ==== Мысыр теорияһы ==== Иң киң таралған теорияларҙың береһенә ярашлы, алфавит [[Боронғо Мысыр|Мысырҙа]] барлыҡҡа килә. Был [[теория]]ны Франсуа Ленорман тәҡдим итә, һәм 1874 йылда Эммануэль де Руже тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, мысыр теорияһы яҡлылар өс төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм алфавит яҙмаһы Мысыр иероглиф яҙмаһынан килеп сыҡҡан тигән теория яҡлы. Уны Жан-Франсуа Шамполльон, Франсуа Ленорман һәм башҡа ғалимдар хуплай. Ғалимдарҙың икенсе төркөмө алфавит яҙмаһының иератик яҙманан килеп сығышы тураһында фекергә ынтыла, был версия яҡлылар Исаак Тейлор, Пьер Монте һәм башҡалар була. Өсөнсө теория буйынса, алфавит яҙмаһының демотик яҙманан килеп сығыуы тураһында әйтелә, әммә был теория ҡабул итерлек түгел, сөнки алфавит яҙмаһы демотик яҙмаға тиклем барлыҡҡа килә. Был теория яҡлы булып Ганс Бауэр тора. Әммә мысыр теорияһы тәнҡитләнә, сөнки билдәләрҙең төрлө формалары (700-ҙән ашыу) булғанда фин яҙмаһының айырым билдәләре менән тап килеүе бар. Бынан тыш, Мысыр иероглиф яҙмаһында башта һүҙҙең бер тартынҡылы һәм ике тартынҡылы өлөштәре өсөн махсус билдәләр ҡулланыла. Әммә һуңынан бер тартынҡылы билдәләр [[Идеограмма|идеографик тамғалар]]ға ҡарағанда күпкә һирәгерәк ҡулланыла башлай. Өҫтәүенә, бер тартынҡы билдәләр бер ҡасан да үҙаллы ҡулланылмаған. Шулай уҡ алфавитта бер өндө билдәләү өсөн бер генә тамға ҡулланыла, уның мәғәнәһе үҙгәрмәй, ә мысыр яҙмаһында бер үк өндө төрлө тамғалар менән билдәләп була. Әгәр алфавит [[Мысыр]]ҙа ысынлап та барлыҡҡа килһә, [[мысырҙар]] тағы ла бер нисә быуат дауамында ҡатмарлыраҡ иероглифик яҙма ҡулланмаҫ, һәм, алфавит уйлап табылғандан һуң бер нисә быуат үткәс, иероглифик һәм иератик яҙмаларҙы ябайлаштырмаҫ ине<ref name="dd3">{{книга|автор=Дирингер, Дэвид.|заглавие=Алфавит|место=М.|издательство=Издательство Иностранной Литературы|год=1963}}</ref>. ==== Синай теорияһы ==== [[Файл:Ba`alat.jpg|справа|мини|200x200пкс|«Ба’алат». Протосинай яҙыуы ]] [[1916 йыл]]да Алан Гардинер һәм Курт Зете боронғо Синай яҙмаларын өйрәнә. Был яҙмалар 1904—1905 йылдарҙа Флиндерс Питерри тарафынан табыла (бөтәһе 50-гә яҡын яҙма һаҡлана, уларҙың ҡайһы берҙәре 1927 һәм 1935 йылдар араһында табыла). Улар синай яҙыуы мысыр иероглификаһы менән алфавит яҙыуы араһындағы звено булып тора тигән һығымтаға килә. Әммә Синай яҙмаларын асыҡлау барышында бер генә яҙыу — Алиһә Ба’алаттың исеме генә (синайса [[Файл:Proto-semiticB-01.svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Proto-semiticB-01.svg|class=ve-pasteProtect|20x20пкс]][[Файл:Proto-semiticA-01.svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Proto-semiticA-01.svg|class=ve-pasteProtect|20x20пкс]][[Файл:Proto-semiticL-01.svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Proto-semiticL-01.svg|class=ve-pasteProtect|20x20пкс]][[Файл:Proto-semiticT-01.svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Proto-semiticT-01.svg|class=ve-pasteProtect|20x20пкс]]) — уҡылған, тип билдәләргә мөмкин. Шуға ҡарамаҫтан, алфавиттың синай яҙмаһынан килеп сығышы тураһында бер ниндәй ҙә ышаныслы дәлилдәр юҡ, һәм уны алфавит эшләүҙә иң боронғо тәжрибәләрҙең береһе, тип иҫәпләү урынлыраҡ<ref name="dd4">{{книга|автор=Дирингер, Дэвид.|заглавие=Алфавит|место=М.|издательство=Издательство Иностранной Литературы|год=1963}}</ref>. Гардинер үҙе боронғо синай яҙмаһын ''дешифровкалау''ы тураһында былай тип яҙа: «Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, миндә Ба‘алат исеменән башҡа ниндәй ҙә башҡа һүҙҙе уҡыу тураһында мәғлүмәттәрем юҡ; шуға күрә уны гипотеза менән тикшереп булмай»<ref>{{Китап|автор=A. Gardiner.|заглавие=JEA|год=январь 1916}}</ref>. === Артабанғы үҫеше === Финикия алфавитының артабанғы үҫеше уны яҙыу өлөшөндә бара: [[хәреф]]тәре йомшағыраҡ яҙылған тиҙ яҙыу барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, уның таралыу, үҙләштереү һәм яраҡлашыу процестары ике юл менән бара. Семит телендә һөйләшкән халыҡтар араһында ул консонантлығын һаҡлап ҡала һәм бик күп яҙыуҙарға башланғыс биргән арамей теленә үҙләштерелә; гректар һәм этрускылар үҙләштергәс, һуҙынҡылар өҫтәлә. [[Файл:AsokaKandahar.jpg|thumb|upright=1.2|[[Ашока|Батша Ашоканы]]ң Эдикты [[Грек алфавиты|грекса]] (өҫкө) һәм арамейса (аҫта) текстар менән (Табылған урыны — [[Ҡандағар]], Кабул музейы)]] Шулай итеп, финикия яҙыуы бер нисә яҙма тармағына башланғыс бирә: * Боронғо Ливия яҙмаһы һәм уның вариҫтары: ** турдетан яҙмаһы (юҡҡа сыҡҡан); ** бербер яҙмаһы тифинаг; * ибер яҙмаһы (юҡҡа сыҡҡан); * арамей яҙмаһы, унан килеп сығалар: ** [[йәһүд алфавиты]]; ** самаритян яҙмаһы; ** [[ғәрәп яҙмаһы]] (набатей алфавиты аша); ** сүриә яҙмаһы (серто, эстрангело һ. б.); ** [[уйғыр яҙмаһы]] һәм уның вариҫы — боронғо монгол яҙмаһы; ** әрмән алфавиты; ** [[грузин яҙыуы]]; [[Файл:EtruscanLanguage2.JPG|thumb|250px|Пирги табличкалары (скрижалдары) — этрус һәм пуни (карфаген теле) телдәрендә яҙыулы алтын пластиналар, беҙҙең эраға тиклем V быуат башында.]] * Грек яҙмаһы. Унан түбәндәгеләр тарала: ** [[латин алфавиты]] (этрус алфавиты аша), [[Көнбайыш Европа]]нан бөтә [[Донъя илдәре һәм территориялары|донъя]]ға тарала; ** көнсығыш һәм көньяҡ славяндар, шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]]-ның ҡайһы бер илдәренең славян булмаған күп кенә халыҡтары ҡулланған [[кириллица]]. Шулай итеп, бөгөнгө көндә күп һанлы яҙыу системаларының күпселеге финикия алфавитының туранан-тура вариҫтары булып тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * История письменности, хронология == Әҙәбиәт == * [[Струве В. В.]] Происхождение алфавита. — М.: URSS, 2004. ISBN 978-5-354-00837-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Финикийская письменность}} * [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-6991.htm Графика // Литературная энциклопедия. Т. 2. — 1929] * [http://vadymzhuravlov.blogspot.com/2010/06/blog-post_18.html И. Фридрих «Синайская письменность»] * [http://www.schoyencollection.com/aram-heb-syr.htm Schøyen Collection of Manuscripts. Aramaic, Hebrew and Syriac scripts.] * [http://indology.info/papers/salomon/ On The Origin Of The Early Indian Scripts: A Review Article (Journal of the American Oriental Society 115.2 (1995), 271—279)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522210705/http://indology.info/papers/salomon/ |date=2019-05-22 }} * [https://web.archive.org/web/20241001081117/http://www.regels.org/Turchaninov.htm Г. Ф. ТУРЧАНИНОВ. Открытие и расшифровка древнейшей письменности Кавказа. (О происхождении финикийской письменности). Полный текст в JPG] * [https://www.academia.edu/2386716/_._1._._._2009/ Лявданский А. К. Происхождение и ранние этапы развития западносемитского алфавита // Языки мира: Семитские языки. Том 1. Серия «Языки мира». М., 2009. C. 811—821] {{тышҡы һылтанмалар}} * Письменности * Финикия * Финикийский алфавит [[Категория:«Донъя хәтере» исемлеге объекттары]] [[Категория:Финикия алфавиты]] s3ta5worey1nwmiez2r403gp9cvcffd Сафин Алмаз Миңнеғәли улы 0 188018 1309979 1255042 2026-11-10T13:08:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309979 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сафин Алмаз Миңнеғәли улы''' ([[4 октябрь]][[1985 йыл]]) — [[14 ғинуар]] [[2023 йыл]]) — 2014 йылдан Рәсәйҙең контрактсы хәрби хеҙмәткәре, старшина, десант-штурм полкының разведчик-операторы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (үлгәндән һуң, 2023). == Биографияһы == Алмаз Сафин 1985 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ҡасабаһында тыуған, урындағы 2-се мәктәптә белем ала. 9 класты тамамлағандан һуң Бердскиҙа электромеханика техникумында уҡый, 2014 йылдан [[Новосибирск юғары хәрби команда училищеһы]]н тамамлағас, контракт буйынса хеҙмәт итә. Десант ғәскәрҙәренә хәрбиҙәр әҙерләү менән шөғөлләнә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/social/2023/01/17/16096729.shtml|title=Герой и его подвиг: как погиб старшина Алмаз Сафин|website=Газета.Ru|access-date=2023-01-18}}</ref>.. 2018 йылда Сүриәләге һуғышта ҡатнаша<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://regnum.ru/news/3771417.html|title=Герой России Алмаз Сафин не позволил ВСУ прорваться к Кременной|website=ИА REGNUM|access-date=2023-01-18}}</ref>.. 2022 йылдың 30 сентябренән 76-сы гвардия десант-штурм дивизияһының 237-се десант-һөжүм полкы составында махсус хәрби операцияла ҡатнаша. [[2023 йыл]]дың [[14 ғинуар]]ында алыш барышында старшина шәхси ҡоралдан дошмандың биш яугирын юҡ итә, ҡаршы яҡтың ҡапыл һөжүм итергә маташыуын киҫәтә. Старшина Сафин ярсыҡ тейеп, ауыр яра ала, әммә һалдаттарға идара итеүен һәм дошманға төбәп ут алып барыуын дауам итә. Ярҙамға полктың өсөнсө десант-штурм батальоны составынан өҫтәмә көстәр килгәс, дошман сигенергә мәжбүр була. Дөйөм алғанда, алышта украин көстәре 50 хәрби, бер танк һәм ике бронемашина юғалта.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://iz.ru/1455704/2023-01-17/chto-izvestno-ob-almaze-safine-stavshem-geroem-rossii-posmertno|title=Что известно об Алмазе Сафине, ставшем Героем России посмертно|author=Елена Белова|website=Известия|date=2023-01-17|access-date=2023-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5773129|title=Путин присвоил посмертно звание Героя России старшине Алмазу Сафину|website=Коммерсантъ|date=2023-01-17|access-date=2023-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bashinform.ru/news/svo/2023-01-17/boets-svo-iz-bashkirii-almaz-safin-posmertno-udostoen-zvaniya-geroya-rossii-3108082|title=Боец СВО из Башкирии Алмаз Сафин удостоен звания Героя России|website=www.bashinform.ru|access-date=2023-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/17/01/2023/63c639149a7947231a168312|title=Путин присвоил звание Героя России погибшему в ходе спецоперации старшине|website=РБК|access-date=2023-01-18}}</ref>. == Наградалары == Ҡаһарманлығы өсөн Алмаз Сафин Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2023 йылдың 17 ғинуарындағы Указы менән "хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн» үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Геройы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/70360|title=Старшине Алмазу Сафину присвоено звание Героя России (посмертно)|website=Президент России|access-date=2023-01-18}}</ref>.. == Ғаиләһе == Өйләнгән. Десантсының ике ҡыҙы һәм улы ҡала<ref>[https://bash.news/bash/news/192497-geroi-xem-unyn-batyrlygy-starsina-almaz-safin-xakynda Герой һәм уның батырлығы: старшина Алмаз Сафин хаҡында]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250125161857/https://bash.news/bash/news/192497-geroi-xem-unyn-batyrlygy-starsina-almaz-safin-xakynda Герой һәм уның батырлығы: старшина Алмаз Сафин хаҡында] * [http://kremlin.ru/events/president/news/70360 Старшине Алмазу Сафину присвоено звание Героя России (посмертно)] == Сығанаҡтар == [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусылар]] jmqm5vq6yw4ws4r3go1p0f0rie3tvvp Саҡырыуҙар 0 188532 1309990 1213989 2026-11-10T13:30:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309990 wikitext text/x-wiki '''Саҡырыуҙар''' — .йола фольклорының бер төрө, күренештәргә, тәбиғәт күренештәренә, тәбиғи көстәргә шиғри мөрәжәғәт итеү төрө, үтенеү, ялбарыу, магик мәғәнәгә эйә булған сәләмләү һәм саҡырыу һүҙҙәре. Рекламаланған тауарҙы маҡтауҙы үҙ эсенә алған ҡыҫҡаса рифмалы әйтем. Саҡырыуҙар боронғо календарь йолаларға һәм арбауҙарға барып тоташа. Ул монолог формаһында әйтелә. Уларҙы бик күп мөрәжәғәттәрҙе, ҡабатлауҙарҙы һ.б. художестволы тасуирлау сараларын файҙаланыу айырып тора. Йышыраҡ 2 — 4 юллыҡ строфа формаһында йәшәй. Башҡорттарҙың күп дини йолаларында кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге, тәү сиратта [[ауыл хужалығы]], эре мөгөҙлө [[малсылыҡ]] менән аныҡ бәйләнеш бар. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың аныҡ датаһы булмаған һәм тәбиғәт көстәренә йоғонто яһауға һәм шуның менән иҡтисади эштәрҙә именлекте һәм уңыштарҙы тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Йолаларҙы үткәреүҙә бөтә ауыл халҡы йәки айырым ғаилә ағзалары, һирәгерәк, бер кеше ҡатнаша. === Ямғыр теләү === Яҙғы-йәйге цикл йолалары комплексында төрлө исем аҫтында билдәле («ямғыр теләге», «ямғыр теләү», «ямғыр бутҡаһы», «теләк») ямғыр саҡырыу йолаһы мөһим урын биләй. Башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бөтә ерҙә лә таралған булған. Ҡайһы бер урындарҙа «ямғыр теләү» йолаһы яҙ көнө — йәй башында баҫыу эштәре тамамланғандан һуң «Ҡарға бутҡаһы» байрамында ла уҙғарылған. Дөйөм табындан һуң байрамда ҡатнашыусылар ямғыр саҡырып доға ҡыла, һуңынан бер-береһен һыу менән ҡойондора. «Теләк» йолаһы тәбиғәткә рәхмәт әйтеп, киләһе йылда мул уңыш алыуҙарын һорап башҡарыла. Бутҡаның ҡалған өлөшөн ағастарҙа ҡарғаларға ашарға ҡалдыралар. Ләкин күпселек осраҡтарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы («ямғыр теләге», «ямғыр теләү», «ямғыр саҡырыу», «теләк теләү») йолаһы [[ҡоролоҡ]]та йәки оҙаҡ ваҡыт ямғыр булмаған осорҙа үҙ аллы йола булараҡ үткәрелгән. ; Миҫал: Ямғыр, яу, яу, яу!<br> Иген үҫһен тау, тау,<br> Ваба сире булмаһын,<br> Астан халыҡ үлмәһен,<br> Яу, ямғырым, яу, яу!<br> Ҡара тәкә һуйырмын,<br> Башын һиңә ҡуйырмын,<br> Майын үҙем ашармын,<br> Тояғын һыуға һалырмын,<br> Ямғырҡайым, яу, яу!<br> Майлы бутҡа бирермен,<br> Тәтәй ҡашыҡ бирермен,<br> Ямғырҡайым, яу, яу!<br> Беҙ булайыҡ һау, һау!<br> Яу иләктән,<br> Яу силәктән! Яу! Яу!<br><ref>{{cite web |author = Сөләймәнова Р. Ә|url = https://kitaplong.ru/rain_bash |title = Башҡорттарҙың ҡоролоҡ ваҡытында ямғыр саҡырыу маҡсатында үткәрелгән боронғо йолаһы|lang = ru |website =Библиотека нематериального культурного наследия Республики Башкортостан |date = |access-date = |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }} </ref> '''Тағы ямғыр саҡырыу тураһында өҫтәп уҡығыҙ''': Ямғыр теләү йолаһы [[Аманат (журнал)|Аманат журналы]] 19 май 2021<ref>{{публикация|статья |автор имя= |автор= |заглавие= Ямғыр теләү йолаһы |подзаголовок= |тип= журнал |издание= Аманат |год= 2021 |месяц= 05 |день= 21 |ссылка= https://amanat.su/news/novosti/2021-05-19/yam-yr-tel-yola-y-2342068 |архив= |архив дата= |ref= }} [https://amanat.su/news/novosti/2021-05-19/yam-yr-tel-yola-y-2342068 Ямғыр теләү йолаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206190401/https://amanat.su/news/novosti/2021-05-19/yam-yr-tel-yola-y-2342068 |date=2023-02-06 }}</ref> Йоланың был төрө [[төрки халыҡтар]]ҙа ғына түгел, ә славян халыҡтарында ла бар. Шуға күрә уны боронғо һәм күп халыҡтарҙа таралған, тип иҫәпләп була. === «Ҡояш саҡырыу» йолаһы === Ямғырҙар оҙаҡҡа һуҙылып китһә, элек башҡорттар «ҡояш саҡырыу» йолаһы үтәлгән йәки балалар һыу инеп сыҡҡас, өшөп китһәләр йә ҡыҙынырға кәрәк булһа, ҡояшҡа өндәшәләр: Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ!<br> Һалҡын елкәй, кит, кит!<br> Һимеҙ тәкә һуйырмын,<br> Майын һиңә бирермен!<br> «Ямғыр саҡырыу» йолаhы.<br> Ямғыр яу, яу, яу,<br> Майлы бутҡа бирермен,<br> Тәтәй ҡашыҡ бирермен,<br> Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,<br> Майлы бутҡа ҡаҙанда!<br> === Ҡот саҡырыу === Ул — күңел, йәшәү көсө саҡырыу йолаһы. Ҡотто өс мәртәбә ҡоялар һәм «Ҡотом, кил, ҡотом, кил!» тип яулыҡ болғап ҡот саҡыралар<ref> {{книга |автор =Ф. Г. Хисамитдинова |заглавие =Мифологический словарь башкирского языка |nodot = |язык = ru |ссылка =https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf |ответственный = |место = |издательство =М. |год =2010 |том = |страниц = |страницы = |isbn =978-5-02-037580-2 |doi = |ref = }}</ref>. == Видеояҙмалар == * Ямғыр теләү йолаһын [[Күгәрсен районы]] халыҡ ансамбле башҡара<ref>{{публикация|статья |автор имя= |автор= Телестудия КУГАРЧИ ТВ |заглавие= Ямғыр теләү йолаһы |подзаголовок= |тип= видео |издание= Youtube |год= 2020 |месяц= |день= |ссылка= https://www.youtube.com/watch?v=U-YAOjlY300&t=11s |примечание= |ref= }} [https://www.youtube.com/watch?v=U-YAOjlY300&t=11s Ямғыр теләү йолаһы]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» [http://bashenc.online/ru/articles/104340/ ЗАКЛИЧКА] [[Категория:Башҡорт халыҡ йолалары]] j5d6c4z3rhtind4173medy7ohyoemx2 Чупакабра 0 189159 1310322 1301811 2026-11-11T09:58:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310322 wikitext text/x-wiki {{Мифологический персонаж|Имя=Чупакабра|Изображение=|Подпись=Чупакабра рәссам ҡарашы буйынса бүрегә, кеҫәрткегә оҡшаған йәки хатта мал ҡаны менән туҡланыусы кешегә оҡшаш йән эйәһе|Мифология=имеш-мимеш мистификациялар|Тип=аждаһа, криптид|Местность=барып етеүе ауыр урындар (джунгли һәм һаҙлыҡ)|Занятие=малға һөжүм|В эллинизме=тевмес төлкөһө|Характерные черты=тиреһе йөн йәки тәңкә менән ҡапланған, арҡаһында йәки ян-яғында сәнскеләр урынлашҡан|Атрибуты=ҡан}} '''Чупакабра''' ([[Испан теле|исп]]. ''chup''ҙан ''chupacabras'' «һурыу» + ''кабра'' «кәзә»: һүҙмә-һүҙ «һурыусы кәзә, вампир») — фәнгә билдәһеҙ йән эйәһе, ҡала легендаһы персонажы. Легенда буйынса, чупакабра хайуандарҙы (башлыса [[кәзә]]ләрҙе) үлтерә һәм уларҙың ҡанын һура. Чупакабра йыш ҡына [[фильм|нәфис фильмдар]], сериалдар, [[китап]]тар<ref>''Тимошенко Н''., ''Обухова Л''. Сотканная из тумана. — {{М.}}: «Эксмо», 2019. — 352 с. — ISBN 978-5-04-108338-0</ref> һәм йәнһүрәттәр геройы булып тора. Чупакабраның барлығы тураһында ышаныслы мәғлүмәт юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, [[киң мәғлүмәт саралары]] төрлө төбәктәрҙән килгән шаһиттарҙың хәбәрҙәрен ваҡыты-ваҡыты менән таратып тора. Йыш ҡына ауырыуҙар йәки мутациялар һөҙөмтәһендә үҙгәргән хайуандарҙы (эт, койот, төлкө, шакалдар) чупакабра тип ҡабул ителә<ref name="mishin">{{cite web|author=Денис Мишин|datepublished=2004-02-11|url=http://world.лib.ru/m/mishin_denis_andreewich/chupakabra-1.shtml|title=Чупакабра|publisher=world.лib.ru|accessdate=2009-07-18|lang=ru|description=«Чупакабра охотится ночью и многие её видели...»}}{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="segodnyachup">{{cite web | author = Игорь Серов | date = 2010-08-06 | url = http://www.segodnya.ua/news/14160762.html | title = На Черниговщине мама чупакабры теперь воет по ночам | publisher = Сегодня.ua | accessdate = 2010-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101022111034/http://www.segodnya.ua/news/14160762.html | archivedate = 2010-10-22 | deadlink = yes }}</ref>. == Тарихы == Чупакабра тураһындағы ҡала [[риүәйәт]]е башланыуы 1950-се йылдарға ҡарай. [[Пуэрто-Рико]]ла ҡаны һурып алынған бер нисә үле кәзә табыла<ref>[http://science.howstuffworks.com/science-vs-myth/strange-creatures/chupacabra.htm How Chupacabras Work]</ref>. 1990 йылдар уртаһында легенда башлыса телевидение һәм интернет арҡаһында киң таралыу ала<ref>[https://books.google.ru/books?id=STjcB_f7CVcC&pg=PA162&dq=chupacabra&hl=ru&ei=PdKGTpXMGIuaOv_ehNUB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEcQ6AEwBjgK#v=onepage&q=chupacabra&f=false Cordelia Candelaria,Peter J. García,Arturo J. Aldama. Encyclopedia of Latino popular culture]</ref>. 1995 йылда, күрәһең, «Особь» фильмы<ref>[http://www.skepdic.com/chupa.html Сhupacabra. Skeptic’s Dictionary]</ref> тәьҫораттары аҫтында чупакабра бейеклеге бер метр самаһы булған ике аяҡлы, аҡһыл йөнлө, ҡабырғаларында тырпайып торған сәнскеләре булған йән эйәһе булараҡ һүрәтләнә башлай<ref name="NG">[http://news.nationalgeographic.com/news/2010/10/101028-chupacabra-evolution-halloween-science-monsters-chupacabras-picture/ Chupacabra Science: How Evolution Made a Mythical Monster]</ref>. 2000-се йылдар башында уны сусҡа моронло эткә йәки койотҡа дүрт аяҡлы йән эйәһе булараҡ һүрәтләйҙәр<ref name="NG" />. == Табылыуы тураһында хәбәрҙәр == Чупакабра тураһында тәүге хәбәрҙәр Пуэрто-Риконан, һуңынан 1990-сы йылдар уртаһында була. Уның тураһында легенданың таралыуына һәм популярлығы артыуына ҡарап, [[Доминика Республикаһы|Доминикан Республикаһы]]нда, [[Аргентина]]ла, [[Боливия]]ла, [[Чили]]ҙа, [[Колумбия]]ла, [[Бразилия]]ла, [[Гондурас]]та, [[Мексика]]ла һәм [[Латин Америкаһы]]ның башҡа илдәрендә, шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та чупакабралар табылыуы тураһында хәбәрҙәр тарала. 2005 йылда фермер Реджи Лагов малына һөжүм иткән йөнһөҙ, эткә оҡшаш йән эйәһен ҡапҡанға эләктерә<ref>{{cite web | author = Эльвира Кошкина | datepublished = 2005-08-29 | url = http://science.compulenta.ru/224219 | title = В США поймали чупакабру — убийцу домашних животных | accessdate = 2009-07-18 | lang = ru | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090708113351/http://science.compulenta.ru/224219/ | archivedate = 2009-07-08 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708113351/http://science.compulenta.ru/224219/ |date=2009-07-08 }}</ref>. [[ДНК]] тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә йән эйәһенең бик ҡарт койот булыуы асыҡлана<ref name="newsrucom">{{cite web|author=|datepublished=2007-11-02|url=http://newsru.com/world/02nov2007/oldbold.html|title=В США раскрыта тайна «чупакабры», терроризировавшей мексиканских и американских фермеров|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2009-07-18|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529074209/http://newsru.com/world/02nov2007/oldbold.html|archivedate=2009-05-29|deadlink=yes}}</ref>. Чупакабраның барлығын раҫлаған ышаныслы фәнни мәғлүмәттәр юҡ. Ҡайһы бер илдәрҙең ғилми учреждениелары был йән эйәһе ҡалдырған эҙҙәр нигеҙендә тикшеренеүҙәр алып бара<ref name="newsrucom" /><ref>[http://mk.ru/science/publications/344921.html В сентябре 2009 года мифическая Чупакабра была поймана в Америке.]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Увечье скота * Чупакабра Башҡортостанда<ref>[https://ashkadar.com/articles/t-bi-t-m-be/2020-12-14/bash-ortostanda-ike-chupakabra-fototo-a-a-el-kk-n-1257785 14 декабрь, 2020, Башҡортостанда ике «чупакабра» фототоҙаҡҡа эләккән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302132939/https://ashkadar.com/articles/t-bi-t-m-be/2020-12-14/bash-ortostanda-ike-chupakabra-fototo-a-a-el-kk-n-1257785 |date=2023-03-02 }}</ref><ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-07-30/chupakabra-zh-m-it-680190 30 июль, 2020, Чупакабра һөжүм итһә…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302132939/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-07-30/chupakabra-zh-m-it-680190 |date=2023-03-02 }}</ref><ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-11-17/m-ta-y-la-chupakabra-3034831 17 ноябрь, 2022, …Һәм тағы ла чупакабра?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302132939/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-11-17/m-ta-y-la-chupakabra-3034831 |date=2023-03-02 }}</ref>. * Таң гәзите. 11 март 2023 [https://tanburz.ru/news/tаbigаt/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 Ғәлиәкбәр ауылына урмандан ғәҙәти булмаған ҡунаҡ килгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311185959/https://tanburz.ru/news/t%D0%B0big%D0%B0t/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 |date=2023-03-11 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Ҡала легендалары персонаждары]] [[Категория:Мифология]] [[Категория:Мифология песронаждары]] sl52b0zzyjpix0c51mmdn24bp80v9kx Хәйҙәрпаша порты 0 190051 1310289 1278378 2026-11-11T07:42:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310289 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Хәйҙәрпаша порты, шулай уҡ '''Хәйҙәр-паша порты''' булараҡ билдәле (төр. Haydarpaşa Limanı) йәки '''Истанбул порты''' ҡаланың иң ҙур диңгеҙ порты, ролкерҙар һәм контейнерҙар өсөн терминал, Истанбулдың Хәйҙәрпаша районында, [[Босфор|Босфорға]] көньяҡ инеү урынында, <span lang="tr" style="font-style:italic;">Хәйҙәрпаша</span> вокзалынан алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Ул Төркиә дәүләт тимер юлдары (TCDD) ҡарамағында һәм илдең эске райондарын, шул иҫәптән сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән райондарҙы хеҙмәтләндерә. Ул — Истанбулдың иң ҙур порты һәм ҙурлығы буйынса Мәрмәр диңгеҙе<ref name="cerrah">{{Cite web|url=http://www.cerrahogullari.com.tr/ports/PORT%20OF%20HAYDARPASA%20(TCDD).htm|title=Ports of Turkey - Port of Haydarpaşa|website=Cerrahoğulları Shipping|archive-url=https://web.archive.org/web/20090527141947/http://www.cerrahogullari.com.tr/ports/PORT%20OF%20HAYDARPASA%20(TCDD).htm|archive-date=2009-05-27|access-date=2007-05-20|url-status=dead}}</ref> төбәгендә Амбарла портынан ҡала икенсе порт.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldportsource.com/ports/commerce/TUR_Port_of_Istanbul_3090.php|title=Port of Istanbul|website=World Port Source|access-date=2022-08-10}}</ref> Йыллыҡ йөк күләме алты миллион метрик тоннанан ашыу булғанлыҡтан, ҙурлығы буйынса ул Төркиәнең [[Мәрсин порты|Мерсин]], Амбарла һәм Измирҙан ҡала дүртенсе порты.<ref>{{Cite journal|url=http://www.mmf.gazi.edu.tr/journal/2004_4/437-442.pdf|first=M. Emin|title=A Study of the Relative Efficiency of TCDD Ports, using Data Envelopment Analysis|journal=4|pmc=Turkish}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509051859/http://www.mmf.gazi.edu.tr/journal/2004_4/437-442.pdf |date=2007-05-09 }}</ref> == Тарихы == Порт төҙөлөшөнә 1899 йылдың 20 апрелендә Анатолия тимер юлдары компанияһы нигеҙ һала, ул уны 1924 йылдың 24 майына тиклем файҙалана, был ваҡытта империяла революция була һәм 1927 йылдың 31 майында [[Төркиә|Төркиә Республикаһы]] урынлаштырыла. Анатолия тимер юлы портты 1899 йылдың 20 апрелендә төҙөй башлай һәм уны 1924 йылдың 24 майында яңы ойошторолған [[Төркиә|Төркиә Республикаһы]] һатып алғанға тиклем файҙалана. 1927 йылдың 31 майында порт менән идара итеү Төркиә дәүләт тимер юлына (TCDD) тапшырыла.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.shiphub.co/port-of-istanbul/|title=The Port of Istanbul – Haydarpaşa Port in Turkey {{!}} ShipHub|date=2020-08-18|access-date=2022-08-10}}</ref> 1953 йылдың 5 февралендә Хәйҙәрпаша портын киңәйтеү эштәре башлана. Беренсе өлөшө 1954 йылда, ә икенсеһе 1967 йылда тамамлана.<ref>[http://www.tcdd.gov.tr/liman/haydarpasa.htm TCDD Haydarpaşa Limanı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510123341/http://www.tcdd.gov.tr/liman/haydarpasa.htm |date=2007-05-10 }} {{In lang|tr}}</ref> == Порт ҡоролмалары == [[Файл:Istanbul_Haydarpasa_port.jpg|мини|[[Топҡапы|Топкапы]] һарайының дүртенсе ихатаһынан Хәйҙәррпаша портына күренеш.]] Портта 21 причал һәм ике ҙур пирс бар. Причалдары порт тармаҡтары өсөн махсуслашҡан: береһе 150 м оҙонлоҡтағы моторлы кәмәләрҙе хеҙмәтләндерә, ҡалған икеһе йөктәрҙе (оҙонлоҡтары 430 метрға етеүе ихтимал) бушатып тейәй, генераль йөктәр өсөн (160 метрҙан алып 334 метрға тиклем) 8 эре габаритлы причал, генераль йөктәр (50 метрҙан алып 97 метрға тиклемге оҙонлоҡта) 3 уртаса причал, ролкер (350 метрҙан 164 метрға тиклем) өсөн ике терминал һәм, ниһайәт, контейнерҙар (5 метрҙан 12 метрға тиклем) тейәү өсөн 5 терминал. Причалдарҙа һыуҙың тәрәнлеге 5 метрҙән алып 12 метрға тиклем. Порттағы караптар һауа торошо һәм диңгеҙ һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән төрлө йоғонтоларҙан ике тулҡын ҡайтарғыс менән йыһазландырылған. Порттың диңгеҙ саралары ҡеүәттәре 2500 л. с.-ға еткән ҡеүәтле 3 буксир һәм 2 швартовка ҡоролмаһын үҙ эсенә ала.<ref>[https://snrbros.com/tpost/7pxfx70ti1-konteinernie-perevozki-na-strazhe-poryad Контейнерные перевозки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230506165217/https://snrbros.com/tpost/7pxfx70ti1-konteinernie-perevozki-na-strazhe-poryad |date=2023-05-06 }}</ref> === Контейнер терминалы === [[Файл:Haydarpasa,_Istanbul_(P1100193).jpg|мини| Хәйҙәрпаша портындағы йөк тейәүсе һәм ташыусы ҡоролма]] Биш контейнер терминалының дөйөм үткәреү һәләте йылына 1700 судно тәшкил итә. Операциялар причалдарҙағы 4 кузлауай кран һәм резина тәғәрмәстәргә ҡуйылған 18 кузлауай кран, 9 отвалообразователь һәм буш контейнерҙар өсөн 8 тейәгес ярҙамында башҡарыла. Шулай уҡ туғыҙ яр буйы һәм ихата крандары, ә мобиль кран һәм 30 бәләкәй мачталы тейәгестәр бар. Терминалда тағы ла бер хеҙмәт — рефрижератор контейнерҙары өсөн рефрижерератор бүлмәләре биреү. Контейнер терминалының майҙаны яҡынса 100 000 м2 тәшкил итә, һыйҙырышлылығы 15,000. Порттың йыллыҡ үткәреү һәләте 750,000 ДФЭ тәшкил итә. Контейнер причалы артында 3600 м2 майҙанлы йөк ы контейнеры станцияһы урынлашҡан.<ref>{{Cite web|url=http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/haydarpasa_ing.htm|title=Haydarpaşa Port|website=Turkish State Railways}}</ref> Контейнерҙарға тейәү һәм уларҙы бушатыу, шулай уҡ таможня таҙартыуы эштәре порт терминалында башҡарыла. === Тимер юл паром терминалы === [[Файл:Demiryolu_III,_Istanbul_(P1100181).jpg|мини| ''Демириолу III'' тимер юл паромы]] Тимер юл паром терминалы һәм паромдар Сиркеджи һәм Хәйҙәрпаша араһында, Босфорҙың ике яры араһында йөрөй. Йөк күтәреүсәнлеге 480 тонна булған өс тимер юл паромы 14 тимер юл вагонын тартып барырға һәләтле. == Порт навигацияһы == == Киләсәк проекты == Портты һәм уның тирә-яғын яҡынса 2006 йылдан реконструкциялау планлаштырыла, әммә ул 2023 йылдан ул ҡала үҙәгендә контейнер порты булараҡ эшләй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Багдадская железная дорога|Багдадская железная дорога]] ** [[:ru:Вокзал Хайдарпаша|Вокзал Хайдарпаша]] ** [[:ru:Мармарай|Мармарай]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|30em}} [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Истанбулдың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Истанбул транспорты]] 9o2edru349ss1xdpln94an8xudeyzrj Сөләймәнова Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы 0 190513 1310108 1283738 2026-11-10T20:37:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310108 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сөләймәнова Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы''' — мәктәп уҡытыусыһы, шағирә. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2005)<ref name="Борис Хәйретдинов">Ниғәмәт ауыл биләмәһе тарихы, икенсе китап/ред. Бикмәтов И. Н., Вәлиева Т.А, Ишмөхәмәтов С. В., Хәйретдинов Б. М. Тарихи-документаль һәм әҙәби-публицистик йылъяҙма, — Сибай, Сибай ҡала типографияһы, Сибай мәғлүмәт үҙәге — БР ДУП «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто филиалы. Нәшер. № 62. 2021. — 368 бит. ISBN 978-5-9500303-3-8 105 бит</ref>. [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылы Ағинәйҙәр ойошмаһы етәксеһе. «Йыл Ағинәйе — 2021». == Биографияһы == Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы Сөләймәнова [[1957 йыл]]дың [[26 май]]ында Баймаҡ районы [[1-се Этҡол]] ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған<ref name="Борис Хәйретдинов"></ref>. Әсәйһеҙ ҡалған сабый ике йәше тулғансы 2-се Этҡол ауылында өләсәһе тәрбиәһендә була. 1974 йылда, [[1-се Этҡол мәктәбе]]н тамамлағас, уҡыуын [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]]нда дауам итә<ref name="Борис Хәйретдинов"></ref>. 1979 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы (33 йыл) балаларға урыҫ теле һәм әҙәбиәтенән белем бирә. 2017 йылдан 2-се Этҡол ауылы ағинәйҙәр ҡорон етәкләй. 2021 йылда «Йыл Ағинәйе» исеменә лайыҡ була. Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы етәкселегендә ағинәйҙәр «Урал батыр» эпосы буйынса балалар менән маҡсатлы эш алып баралар. Үҙҙәренә милли биҙәүестәр — алмиҙеү, арҡыры яға, ҡашмау, селтәрҙәр — эшләйҙәр, ауыл халҡы араһында милли кейемде, ғөрөф-ғәҙәт-йолаларҙы тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡаралар<ref>[https://akbuzat-rb.ru/articles/common_material/2021-01-15/a-in-y-r-una-ta-1662068 Ағинәйҙәрҙә ҡунаҡта]</ref>. Районда тәүгеләрҙән булып, Сөләймәнова К. Х. Бөрйән районында үткәрелгән сергетыш күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм лайыҡлы урын ала. Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы ҡатнашлығында «Йәнтөйәк» исемле ансамбль төҙөп, сәхнәлә сығыш яһайҙар, ул әлеге ансамблдең тәүге етәксеһе лә була. Республикала үткәрелгән ижади конкурстарҙа, матбуғат биттәрендәге төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша<ref>[https://vk.com/topic-162654874_36914945?offset=260 Бәйгенең төп темаһы: КУРАЙ]</ref>. Мәҫәлән, «Йәшлек» гәзите үткәргән кроссворд сисеү буйынса ярышта 1-се урын ала. Уның тураһында уҡыусыһы, һуңынан коллегаһы Көнһылыу Әүәлбаева интернет селтәрҙәрендә: <blockquote>«Һәр бер кеше уҡытыусы була алмай, сөнки бөйөк һөнәргә сабыр холоҡло, белемле, балаларҙы үҙ балалары кеүек яратҡан, киң күңелле, ғәҙел кеше генә лайыҡтыр ул. Тап ошо һыҙаттарға Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы лайыҡ. Тормош юлында күпме ауырлыҡтар кисерһә лә, һынмай-һығылмаған, һәр бер баланы берҙәй күреп, айырмай, белем биргән, көслө, белемле уҡытыусы ул»</blockquote> — тип яҙа. Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы уҡыу-уҡытыу өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм йәмғиәт эшендәге әүҙемлеге өсөн Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының, Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайының Маҡтау ҡағыҙҙары, Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы, Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәтенең Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. 2013 йылда хаҡлы ялда. Тормош иптәше Зиннәт Әхмәдулла улы менән биш бала тәрбиәләп үҫтергәндәр<ref name="Борис Хәйретдинов"></ref>. == Шиғриәткә ғашиҡ шәхес == Шиғырҙары ваҡытлы республика, район матбуғат биттәрендә йыш баҫылып тора<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-05 Башҡортостан гәзите. 4 май 2022 йыл. «ЯҘҒЫ МОҢДАР» шиғриәт конкурсына]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ижад емештәре Р. М.Иҫәнбаеваның «Хәтер тере, хәтер мәңгелек», (Сибай , 2020), «Ирәндек гәүһәрҙәре», 2 — се том (Сибай, 2022) йыйынтыҡтарына индерелгән. Ижади бәйгеләрҙә ҡатнашып, призлы урындар яулай. == Уҡытыусылар династияһы дауам итә == Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы — фронтовик Хәмзә Йомағужа улы Сөләймәнов һәм әсәһе, Таңһылыу Хажғәле ҡыҙы, ауылда абруйлы уҡытыусылар булалар<ref name="Борис Хәйретдинов"></ref>. Ата-әсәһе юлын дауам итеүсе Көнһылыуҙан тыш, һигеҙ балалы ғаиләнән Асия, Хәлит, [[Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы|Фәйрүзә]] Сөләймәновтар уҡытыусы һөнәрен һайлайҙар. Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы ғаиләһенән ике ҡыҙҙары — Лена һәм Айһылыу — уҡытыусы юлын һайлай, һәр береһе тейешле белем алып, районда педагогика өлкәһендә хеҙмәт итә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2005); — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының рәхмәт хаттары (2009, 2010)<ref name="Борис Хәйретдинов"></ref>; — Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы (май 2009); — «Йыл Ағинәйе — 2021»; — Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайының Маҡтау ҡағыҙы (апрель 2022); — Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәтенең Рәхмәт хаты (декабрь 2022). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==Сығанаҡтар== — [https://web.archive.org/web/20230408133620/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-03-24/bi-marafon-bayma-ta-2304874 Башҡортостан гәзите. 24 март 2021 йыл. Әҙәби марафон — Баймаҡта] — [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-05 Башҡортостан гәзите. 4 май 2022 йыл. «ЯҘҒЫ МОҢДАР» шиғриәт конкурсына]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == 1. Ниғәмәт ауыл биләмәһе тарихы, икенсе китап/ред. Бикмәтов И. Н., Вәлиева Т.А, Ишмөхәмәтов С. В., Хәйретдинов Б. М. Тарихи-документаль һәм әҙәби-публицистик йылъяҙма, — Сибай, Сибай ҡала типографияһы, Сибай мәғлүмәь үҙәге — БР ДУП «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто филиалы. Нәшер. № 62. 2021. — 368 бит. ISBN 978-5-9500303-3-8 2. Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 639 с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 −5-88185—084-5{{ref-ru}} [[Категория:Баймаҡ районы]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 майҙа тыуғандар]] ecr6hxox9hm4cm82z09oeo8p10hljco Темәс мәктәбе 0 190570 1310139 1253856 2026-11-10T22:44:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310139 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Темәс мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МОБУ СОШ с. Темясово) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]] муниципаль районының [[Темәс]] ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе. Адресы: Совет урамы, 2 == Тарихы == * 1864 йылда бер класлы урыҫ мәктәбе асыла * 1874 йылда — рус-башҡорт земство мәктәбе * 1905 йылда — алты йыллыҡ уҡыу срогы менән ике класлы халыҡ училищеһы. * 1925 йылда — педагогик йүнәлешле 2-се баҫҡыс мәктәп. * 1930 йылда — колхоз йәштәре мәктәбе * 1936 йылда — тулы булмаған урта мәктәп * 1936 − 1956 йылдарҙа [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|педагогия училищеһы]] эшләй. * 1956 йылда урта мәктәп тип үҙгәртелә * 1976 йылда мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә * 2004 йылға тиклем — Темәс урта мәктәбе * 26 март, 2004 йыл — Темәс муниципаль урта дөйөм белем биреү мәктәбе * 13 октябрь, 2005 йыл — Темәс дәүләт урта дөйөм белем биреү мәктәбе * 2006 йылдың 03 апреленән мәктәп Баймаҡ районы «Темәс урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль мәғариф учреждениеһы тип үҙгәртелә. * 2007 йылдың 28 декабренән алып Баймаҡ районы Темәс ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы ;Филиалдары: * Бетерә ауылы филиалы (етәксеһе — Бураншина Рәйсә Камил ҡыҙы) * Ишәй филиалы (етәксеһе — Рәхмәтуллина Шәурә Зөлфәр ҡыҙы) * Түбәнге Таһир филиалы (етәксеһе — Әлибаев Артур Рәис улы) {{Цитата|Уҡыу йорто м‑н [[Аҡмулла]], [[Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы|Б. Ә. Йосопова]], [[Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы|Б. М. Мәмбәтҡолов]], [[Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы|С. Ғ. Сөләймәнова]], [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы|М. Д. Халиҡов]] һ. б. эшмәкәрлеге бәйле. Уҡыу йортон 3 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2009), улар араһында [[Ирназаров Рәшит Исмәғил улы|Р. И. Ирназаров]], [[Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы|Ғ. Х. Ирназарова]], [[Йосопов Вәкил Барый улы|В. Б. Йосопов]], [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|М. Н. Ҡәҙерғолов]], Р. Ә. Мортазин, [[Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы|Мәмбәтҡолов]], Сөләймәнова, [[Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы|Р. Ә. Фәсхетдинов]]. Мәктәп бинаһына Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр ваҡытында һәләк булған мәктәпте тамамлаусылар Р. Р. Әбделкәримов һәм Р. Р. Әбсәләмовҡа мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған (2007)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/76860/ Темәс урта мәктәбе]</ref>|}} == Етәкселәре == {{колонки|2}} * [[Ғәҙелшин Шәрифйән Хәйбрахман улы]] ([[1921|1921 йыл]] — [[20 август]] [[2012|2012 йыл]]) — педагог, дәүләт эшмәкәре, партия һәм совет етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985), «[[Жуков миҙалы]]» (1995) менән бүләкләнгән<ref>[http://urgaza.ru/persons/173/1426/ Ургаза. Гадельшин Шарифьян Хабрахманович. Подготовил к.и.н. М. М. Маннапов]</ref>. * Әбсәләмов Илсур Хәсән улы {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == * [[Вәлиева Нәфисә Зариф ҡыҙы]] ([[1898 йыл]] — [[23 ғинуар]] [[1988 йыл]]), педагог. 1914—1955 йылдарҙа хәҙерге Баймаҡ районы Темәс мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР (1949) һәм Башҡорт АССР-ы (1946) мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ленин ордены кавалеры (1951). Сығышы менән ошо ауылдан. {{колонки|2}} * Әлибаев Артур Рәйес улы — филиал мөдире, тарих һәм физика уҡытыусыһы * Абдрахманов Мирза Дауыт улы — информатика, физик культура уҡытыусыһы * Абдрахманова Зөбәржәт Әхтәм ҡыҙы — директор урынбаҫары, математика уҡытыусыһы * Абдуллина Сәлимә Сәғит ҡыҙы — тарих уҡытыусыһы * Абдулова Зилиә Сабир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Әбсәләмова Гөлсөм Ғәйзулла ҡыҙы — педагог-психолог, рус теле уҡытыусыһы * Әбсәләмова Эльвира Әғләм ҡыҙы — педагог-китапханасы * Асаинов Мансур Сөләймән улы — технология уҡытыусыһы * Асаинова Рәғиҙә Риф ҡыҙы — директорҙың башланғыс кластар үҫеше идаралығы буйынса урынбаҫары * Әхмәтҡужина Зилә Миңзаһит ҡыҙы — Үҙәк диниә назараты директоры урынбаҫары, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Әхмәтова Әлфиә Рәхимйән ҡыҙы — педагог-логопед * Байегетов Рәсүл Нурбәк улы — һынлы сәнғәт һәм сәнғәт уҡытыусыһы * Байегетова Венера Салауат ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Байкова Светлана Айрат ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Байрамғолова Альбина Рәмил ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Биктимерова Люциә Ғүмәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Бураншина Рәйсә Камил ҡыҙы — Бетерә филиалы мөдире, башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғәлиева Нәркәс Ғәли ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Ғәниева Гөлфиә Шамил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғүмәров Илнур Мөхәмәт улы — тарих уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы * Ибраһимова Раушания Ринат ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Имелбаева Ләлә Хөснихаҡ ҡыҙы — Вкладтарҙы страховкалау идаралығы директоры урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы * Исхаҡова Руфина Нух ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Исҡужин Юнир Фәрит улы — физик культура уҡытыусыһы * Исҡужина Әлиә Мөбәрәк ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ишбулатов Вәкил Рәхимйән улы — тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәрен ойоштороусы-уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, «Йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы, «Рәсәй патриоты» миҙалы * Ҡунаҡбаева Нәркәс Риф ҡыҙы — социаль педагог * Ҡотлоғолова Дилә Рафаэл ҡыҙы — химия уҡытыусыһы * Мусина Таңсулпан Әмир ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Мусина Һәҙиә Зәбир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Мостафина Миңлегөл Фәһим ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Намаҙҡаев Самат Һатыбал улы — физик культура уҡытыусыһы * Рәсүлева Әнүзә Вәсил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Рәхмәтуллина Айгөл Марат ҡыҙы — география уҡытыусыһы * Таһирова Рәхилә Риза ҡыҙы — физик культура уҡытыусыһы * Тайсина Гөлдәр Нурулла ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Хәйретдинова Лилиә Мөғәллим ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Юламанова Венера Фәрит ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Юламанова Миләүшә Әғләм ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Йосопова Гөлфирә Рәжәп ҡыҙы — музыка уҡытыусыһы * Яҡупова Гөлдәр Фәрит ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Яхина Мөнирә Мөрит ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы {{колонки|конец}} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * == Шулай уҡ уҡығыҙ == * [[Темәс]] == Һылтанмалар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240607105248/https://temays.02edu.ru/sveden/ Сведения об образовательной организации] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Баймаҡ районы мәктәптәре]] [[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]] f8sl5obhp2umokzw1iwswca9yik3tm5 Сибай ҡалаһының 5-се мәктәбе 0 190639 1310013 1235984 2026-11-10T14:40:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310013 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сибай ҡалаһының 5-се мәктәбе''' (рус. МОБУ СОШ № 5 городского округа город Сибай Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Сибай ҡалаһы ҡала округы]] урта дөйөм белем биреү мәктәбе. Адресы: [[Сибай]] ҡлаһы, Тау урамы, 55 == Тарихы == Мәктәп тарихы 1950 йылда, шахтер балалары өсөн айырым мәктәп төҙөргә ҡарар иткәндән һуң башлана. Ул Таусылар ҡасабаһында тәүге ҙур төҙөлөш була. 1953 йылда мәктәп эшләй башлай. 1956 йылда 692 уҡыусыһы булған һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1986 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә, ул яңы ҡорамалдар менән йыһазландырыла. 2001 йылда иҫке ағас мәктәп урынында башланғыс мәктәп өсөн яңы ике ҡатлы заманса бина төҙөлә, ул 2010 йылға тиклем эшләй<ref>[https://sibsosh5.02edu.ru/about/history/ История школы]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Етәкселәре == {{колонки|2}} * Григорий Сергеевич Овчинников * 1952 йылдан 1965 йылға тиклем — Сидоренкова Александра Алексеевна. * 1975 йылдан 1985 йылға тиклем — Худякова Римма Васильевна. 730 уҡыусы була. * 1985 йылдан 1992 йылға тиклем — Чернов Семен Николаевич. 1986 йылда мәктәп урта мәктәпкә үҙгәртелә, 1988 йылда 17 уҡыусының беренсе сығарылышы була. * 1992 йылдан 2012 йылға тиклем — Усманова Наталья Калевна. Мәктәп шәфҡәт туташы, электр машиналары һәм аппараттары йыйыусы, художество-биҙәү эштәрен башҡарыусы, парикмахер, ҡотҡарыусы ярҙамсыһы кеүек йүнәлештәр буйынса өҫтәмә белем алыуға лицензия ала. * 2012 йылдан — Дәүләтбаева Минзәлә Мырҙағәле ҡыҙы. 2016 йылда балаларға һәм өлкәндәргә өҫтәмә белем биреүҙе тормошҡа ашырыу лицензияһына ҡушымта алына. * 2018 йылдан 2020 йылға тиклем — Аҡсабаев Рәсүл Абрар улы. * 2020 йылдан — Нәҙершин Йәғәфәр Сәфәрғәле улы. {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * [[Ғизәтуллина Зөлхизә Шәйәхмәт ҡыҙы]] (1948), педагог. 1967 йылдан Сибай ҡалаһының 5-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, завучы; 1993 йылдан 13-сө башҡорт лицейы директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1997—2003 йылдарҙа Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» республика конкурсы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[1-се Төрөкмән]] ауылынан. * Ибраһимова Гөлсинә Әхмәтшәриф ҡыҙы — директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары * Ҡаһарманова Нурия Ғәли ҡыҙы — директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары * Абдуллин Урал Мөхәмәтғәле улы — физик культура уҡытыусыһы * Агафонова Наталья Владимировна — физика уҡытыусыһы * Ашиток Ольга Анатольевна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Грязнова Елена Анатольевна — йәмғиәтте өйрәнеү, тарих уҡытыусыһы * Ғөбәйҙуллина Нурия Зиннәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Заманова Земфира Ишбулды ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Иҙрисов Салауат Рәшит улы — тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы-ойоштороусыһы * Кәримова Нәйбә Мөхтәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Мамыкина Вера Николаевна — һынлы сәнғәт уҡытыусыһы * Матащук Виктория Анатольевна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Мулламөхәмәтова Лилиә Хәмит ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Морапталов Айҙар Илдар улы — технология һәм физик культура уҡытыусыһы * Мырҙабаева Зөлфиә Садиҡ ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Мостафина Зөһрә Закир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Нәҙершина Рәсилә Ғәзизйән ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Таһирова Рәмзиә Сәфәрғәле ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Фәйзуллина Рәсимә Таврик ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Хәсәнова Фирүзә Әбделфәйез ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хөбәйбуллина Әнисә Хәтмулла ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Хөсәйенова Миңзифа Мөхәмәт ҡыҙы — технология уҡытыусыһы * Хәкимова Земфира Сулпан ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы<ref>[https://sibsosh5.02edu.ru/sveden/employees/ Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{колонки|конец}} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == == Шулай уҡ уҡығыҙ == * [[Сибай]] == Һылтанмалар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240518184040/https://sibsosh5.02edu.ru/] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Сибай мәктәптәре]] [[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]] b0oh4ijofjg1mxggey4hpmx3gsc8hh7 Хәлил мәктәбе (Әбйәлил районы) 0 190721 1310293 1236362 2026-11-11T07:45:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310293 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәлил мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ СОШ с. Халилово МР Абзелиловский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәлил ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылында урынлашҡан == Тарихы == 1891 йылда Бикмәтов Хужәхмәт урындағы мәҙрәсәлә мәктәп-мәҙрәсә аса һәм малайҙарҙы уҡыта башлай. 1905 йылда ул байҙар аҡсаһына ике бүлмәле мәктәп, ситтән килеп уҡыусылар өсөн ятаҡ һәм ашхана төҙөтә. 1906 йылда ҡыҙҙар өсөн мәктәп эшләй башлай. 1910 йылда улар яңы бинала шөғөлләнә башлайҙар. Ошо йылда Өфө мөфтөйө рөхсәте менән Хәбибназар Батыршин рус теле, география, тарихтан уҡыта башлай. Уның ҡустыһы Камил Мусин 1906 йылда рус теле, география фәндәренән белем бирә. 1918 йылда Хәлил ауылында ике беренсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе эшләй башлай. 1920 йылда уның нигеҙендә мәктәп уҡытыусылары әҙерләү курстары ойошторола. Артабанғы статустары: * 1930 йылда — 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп * 1938 йылда — ете йыллыҡ * 1950 йылда — һигеҙ йыллыҡ * 1964 йылдың 19 ноябрендә Хәлил урта мәктәбе 1960 йылдарҙа Хәлил урта мәктәбендә 600—700 бала уҡый. Мәктәп яны интернаты була. Күрше [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]], [[Рауил]], [[Ҡалмаҡ (Әбйәлил районы)|Ҡалмаҡ]], [[Дәүләтша (Әбйәлил районы)|Дәүләтша]], [[Атауҙы]], [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]], Күсей ауылдарынан уҡыйҙар. 1966 йылда мәктәп [[Советтар Союзы Геройы]] [[Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы]] исемен йөрөтә<ref>[http://xcw.ucoz.ru/index/stranicy_istorii/0-8 Сайт учителя]</ref>. == Етәкселәре == {{колонки|2}} * Ғәлин Бәшир Әҡсән улы {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Әлибаева Эльза Илдар ҡыҙы — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары * Зыянбирҙина Фәнүзә Нәсип ҡыҙы — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары * Әлибаев Таһир Зөлфәр улы — физик культура * Әхмәтшина Айгөл Марс ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Әхмәтшина Дилә Закир ҡыҙы — математика, физика * Байбулатов Зөлфәр Зөлҡәфир улы — ОБЖ, физик культура * Бүләкбаева Айгөл Хәмзә ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Буранғолова Нәйлә Надир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Вәлиева Лилиә Камил ҡыҙы — туған тел һәм әҙәбиәт (башҡорт теле) * Ғәлина Фәнүзә Мөхтәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ейәнбирҙин Хәлил Насип улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү (иҡтисад һәм хоҡуҡ) * Ейәнбирҙин Илшат Хәлил улы — информатика һәм мәғлүмәт-коммуникация технологиялары, тарих, география * Ейәнбирҙина Фәнүзә Насип ҡыҙы — сит тел (инглиз теле), тәрбиәүи эш буйынса административ хеҙмәткәр * Ейәнбирҙина Ризидә Ибраһим ҡыҙы — математика * Кусарбаева Лилиә Ишбулды ҡыҙы — технология * Муллабаева Гөлнара Ишмөхәмәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ташбулатов Илнур Ирмәк улы — биология * Өмөтҡужин Радик Исмәғил улы — туған тел һәм әҙәбиәт (башҡорт теле) * Үтәғолова Гүзәл Ҡазихан ҡыҙы — Башҡортостан мәҙәниәте * Хәйбуллин Вәсил Фәйезрахман улы — машина йөрөтөү буйынса инструктор. * Хангәрәева Нәфисә Мәһәҙи ҡыҙы — рус теле, әҙәбиәт * Шәһивәлиев Ринат Зиннәт улы — сит тел, тарих, тәбиғәт ғилеме, сәнғәт * Шаһивәлиева Зилә Батыр ҡыҙы — химия * Шәрәфетдинова Әлфиә Мирасбай ҡыҙы — математика<ref>[https://web.archive.org/web/20140225212848/http://oprb.ru/template/guest/school/index.php?modules=sotr&id=15323 Коллектив]</ref> {{колонки|конец}} == Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары == * [[Дәүләтова Зәйтүнә Әхмәт ҡыҙы]] (1942—19.01.2009). 1961—1997 йылдарҙа Әбйәлил районы Хәлил урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987). Сығышы менән Хәлил ауылынан. * Зыянбирҙина Фәнүзә Насип ҡыҙы (1962), педагогик хеҙмәт ветераны. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, шул иҫәптән 1994 йылдан Хәлил урта мәктәбе директорының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән Хәлил ауылынан. == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы]] == Мәктәп тураһында матбуғатта == * Хәлил урта мәктәбенә 125 йыл [http://xcw.ucoz.ru/news/kh_lil_urta_m_kt_ben_125_jyl/2016-04-12-908 Хәлил урта мәктәбенә 125 йыл] == Ҡаҙаныштары == * Һуңғылары [https://web.archive.org/web/20140223172939mp_/http://www.xcw-abz.ru/index/dostizhenija_shkoly/0-132 Достижения школы] == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240509135054/https://abroo30.02edu.ru/] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]] ihhvvsg2pbescst3s1z2jgd7n5qldre Таһир Кусимов исемендәге гимназия 0 190783 1310133 1284386 2026-11-10T22:26:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310133 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Таһир Кусимов исемендәге гимназия''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ «Гимназия им. Т. Кусимова» с. Аскарово муниципального района Абзелиловский район) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында урынлашҡан уҡыу йорто дөйөм белем биреү мәктәбе. == Тарихы == Таһир Күсимов исемендәге гимназия 1994 йылда 2-се Асҡар урта мәктәбе була. Нигеҙ һалыу йылында мәктәптә 32 класс була. 1998 йылдан уҡыу йорто мәктәп-гимназия режимында эшләй башлай. 2001 йылдың 16 ноябрендә [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Указына ярашлы мәктәп легендар яҡташы, Советтар Союзы Геройы, генерал-майор [[Күсимов Таһир Тайып улы|Таһир Тайып улы Кусимов]] исеме менән атала. 2002 йылдың 14 февралендә, Т. Т. Кусимов тыуған көнөндә, мәктәп гимназия статусын ала. Мәктәптә Т. Т. Күсимов музейы булдырылған<ref>[http://kusimov.bashenc.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&id=17 МБОУ «Гимназия имени Тагира Кусимова»]</ref>. Таһир Кусимов исемендәге гимназияның гимны, эмблемаһы бар<ref>[http://abroo06.ucoz.net/index/gimn_gimnazii/0-39 Гимн гимназии]</ref>. == Етәкселәре == * Н. З. Әхтәмова * Әхмәтов Рәмил Нурислам улы — Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы == Уҡытыусылары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{колонки|2}} * Усманова Диләфрүз Әсләм ҡыҙы - уҡыу-тәрбиә буйынса директор урынбаҫары инглиз теле уҡытыусыһы * Ноғаманова Фәнилә Мансур ҡыҙы - директорҙың тәрбиә буйынса урынбаҫары, музыка уҡытыусыһы. * Хәйниева Фәниә Әхмәҙиә ҡыҙы - башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Муллахмәтова Альбина Ринат ҡыҙы - башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы (РФ-тың почетлы хеҙмәткәре (2008) * Хөбөтдинова Зөһрә Нуретдин ҡыҙы - рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы (Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы (2008)) * Әхтәмова Нәйлә Зиннәт ҡыҙы - математика уҡытыусыһы (Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы) * Ғәлиуллина Эльвира Батырхан ҡыҙы - математика, физика уҡытыусыһы * Йәғәфәров Салауат Булат улы - физика уҡытыусыһы * Һөйәрғолова Фирҙәүес Әнүәр ҡыҙы - тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы * Ғәлиәкбәрова Илүзә Ишбулат ҡыҙы - химия, биология уҡытыусыһы * Аҡылова Нәғимә Исмәғил ҡыҙы - химия, биология уҡытыусыһы * Ғибәҙәтова Зилдә Сәғәҙи ҡыҙы - технология уҡытыусыһы (Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы (2010)) * Ғайсина Зинтүнә Сәйәр ҡыҙы - физкультура уҡытыусыһы * Латипова Гүзәл Салауат ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы. * Ғиниәтова Филүзә Әлхәм ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы * Төхвәтуллина Зәйнәп Сабирйән ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы (Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы) * Байегетова Рәйсә Ураҙбай ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы (Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы) * Щеклеева Зөлфирә Нуретдин ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы. (Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы, Рәсәй Федерацияның почетлы хеҙмәткәре) * Шахморатова Зөлфиә Булат ҡыҙы - рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Рыҫҡужина Лилиә Ринат ҡыҙы - рус теле уҡытыусыһы * Мортазина Эльвира Хәкимйән ҡыҙы - математика уҡытыусыһы (Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы (2012) * Бәҙәмшина Илүзә Сәғит ҡыҙы - рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Әминева Әлфиә Хөрмәт ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғәлимова Нәзирә Ринат ҡыҙы - математика уҡытыусыһы * Ғиззәтов Риф Арыҫлан улы * Шәрәфетдинова Айгөл Сабирйән ҡыҙы - башҡорт теле, әҙәбиәт уҡытыусыһы, («Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» Грантына лайыҡ) * Арғынбаева Әлфиә Фәнил ҡыҙы - оҙайтылған көн төркөмө тәрбиәсеһе * Муллайәрова Әлфиә Әлфәт ҡыҙы - тарих уҡытыусыһы * Мортазина Зөлфиә Санир ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы * Рәхмәтуллина Гөлсәсәк Дарис ҡыҙы - биология уҡытыусыһы * Амурзина Зөлфиә Ринат ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы. * Мәғәфүрова Зилә Ғадир ҡыҙы - педагог-психолог * Зөлфиә Ислам ҡыҙы - музыка уҡытыусыһы * Кинйәбулатова Гөлназ Ғәйнетдин ҡыҙы - логопед * Сабитова Әлфирә Исҡужа ҡыҙы - математика уҡытыусыһы * Сәйхетдинова Гөлсинә Булат ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы. * Мөхәмәтдинова Резеда Салауат ҡыҙы - рус теле, әҙәбиәт уҡытыусыһы * Усманова Диләфрүз Әсләм ҡыҙы - инглиз теле * Ямалова Ольга Борисовна - директор урынбаҫары, тарих уҡытыусыһы, йәмғиәтте өйрәнеүсе. * Баймырҙина Римма Фәйзулла ҡыҙы - башҡорт теле, әҙәбиәте уҡытыусыһы * Ғафарова Нәйлә Баймырҙа ҡыҙы - математика, информатика уҡытыусыһы * Сафина Гөлйөҙөм Ишбулат ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы. * Шугурова Резеда Айрат ҡыҙы - музыка уҡытыусыһы * Хисмәтова Дилара Хафиз ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Фәттәхова Зәлиә Вәғиз ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы * Илһамова Нәйлә Фәйезйән ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы * Хәсәнова Зифа Рәйес ҡыҙы - рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Төрөкмәнова Гөлшан Тимерхан ҡыҙы - социаль педагог * Хисаметдинова Юндуз Рәмил ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Галина Айгөл Мөхәмәт ҡыҙы - тарих уҡытыусыһы * Ноғаманова Фәнилә Мансур ҡыҙы - директор урынбаҫары, музыка уҡытыусыһы * Нафиҡова Айгөл Фәләх ҡыҙы - ритмика уҡытыусыһы * Зәйнуллина Гөлназ Дамир ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ҡорбанғәлин Айбулат Ишбулат улы - физкультура уҡытыусыһы * Ғайсина Таңһылыу Мағаз ҡыҙы - математика уҡытыусыһы (Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы) * Килмөхәмәтова Миләүшә Кәсим ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы * Хисмәтова Нурида Рәйес ҡыҙы - уҡытыусылар. * Йәһүҙина Юлиә Марат ҡыҙы - педагог-ойоштороусы * Хөсәйенов Шәүҡәт Мозафар улы - технология уҡытыусыһы * Абдрахманова Тәслимә Мөхәмәтйән ҡыҙы - хеҙмәт буйынса инструктор * Истамғәлин Илгиз Наил улы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Зәйнуллин Дим Әүхәҙи улы - тарих, география уҡытыусыһы * Аҡылова Рәмзилә Айҙар ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы * Рәхмәтова Рәзилә Фәрүҡ ҡыҙы - мәктәпкәсә йәштәге балалар тәрбиәсеһе * Ғәйзуллина Лениза Нил ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы * Ғилманов Азат Самат улы - физик культура уҡытыусыһы *Искәндәров Фәнгиз Мостафа улы - социаль педагог, музыка уҡытыусыһы * Ғилманова Розалиә Йәмил ҡыҙы - башланғыс класс уҡытыусыһы * Муллахмәтова Әлиә Надир ҡыҙы - педагог-ойоштороусы * Сәйетғәлин Ильяс Алмас улы - физика, информатика уҡытыусыһы * Ғәлина Әлиә Самат ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы * Оморҙаҡова Люциә Зариф ҡыҙы - педагог-ойоштороусы, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Искәндәрова Рәмилә Мостафа ҡыҙы - тарих уҡытыусыһы * Бускунова Азалия Айҙар ҡыҙы - лаборант, биология уҡытыусыһы * Ҡадырова Рәйлә Сәлимйән ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Аҡбулатова Рушания Рәил ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Суфиянова Анна Сергеевна - инструктор * Ғибәҙәтова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы * Сабитова Гүзәлиә Ғәҙел ҡыҙы - математика уҡытыусыһы, информатика уҡытыусыһы. * Һибәтуллина Нәрисә Тимерғәли ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғәлина Айгөл Хәҙис ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы * Мельникова Зимфира Сәлимйән ҡыҙы - мәктәпкәсә төркөм тәрбиәсеһе * Рәхмәтова Рәмилә Нурғәле ҡыҙы - башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хөснөтдинова Гөлнара Рәфҡәт ҡыҙы - мәктәпкәсә төркөм тәрбиәсеһе * Сәфиуллина Ғәлимә Ноғаман ҡыҙы - тәрбиәсе<ref>[http://abroo06.ucoz.net/index/kollektiv/0-32 Педагогический коллектив]</ref> {{колонки|конец}} }} == Мәктәптең уңыштары == ;Конкурстар еңеүсеһе: * Бөтә Рәсәй:<br> — «Рәсәйҙең иң яҡшы мәктәптәре»<br> — «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә инновацион белем биреү программалары (икеһе лә — 2006);<br> * республика:<br> — «Иң яҡшы балалар туҡланыуы ойошмаһы» (2004)<br> * район: — «Йыл мәктәбе» (2000)<br> — «Компетентлы мәктәп» (2001, 2003, 2010-13)<br> — «Матур мәктәп»<br> — «Хеҙмәт мәктәбе» (икеһе лә — 2002)<br> — «Әүҙем мәктәп» (2003, 2012, 2013)<br> — «Хәүефһеҙ бала саҡ юлы» (2013, 2014)<ref>[http://abroo06.ucoz.net/index/nagrady_gimnazii/0-49 Награды Гимназии]</ref> == Уҡыусыларҙың уңыштары == Һылтанма буйынса уҡығыҙ [http://abroo06.ucoz.net/index/dostizhenie_uchenikov/0-59 Достижение учеников] == Матбуғатта == * Осҡон гәзите [https://oskon.info/articles/m-arif/2019-10-29/gimnaziyany-k-m-sh-yubileyy-304503 Гимназияның көмөш юбилейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414024615/https://oskon.info/articles/m-arif/2019-10-29/gimnaziyany-k-m-sh-yubileyy-304503 |date=2023-04-14 }} * Башҡортостан гәзите [https://web.archive.org/web/20230414024613/https://bashgazet.ru/articles/geroy-ar-d-ere/2022-09-01/e-bik-ya-shy-ul-t-rbi-l-g-n-ege-2931994 «Һеҙ бик яҡшы ул тәрбиәләгәнһегеҙ»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты ** [http://abroo06.ucoz.net/index/osnovnye_svedenija/0-4 МБОУ «Гимназия им. Т. Кусимова» с. Аскарово муниципального района Абзелиловский район] ** [http://kusimov.bashenc.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&id=17 МБОУ «Гимназия имени Тагира Кусимова»] [[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]] [[Категория:Башҡортостан гимназиялары]] [[Категория:Башҡорт гимназиялары]] [[Категория:Әбйәлил районы]] sobqasblr2pcbhnj5k9s53pwvung2wk Теләүембәт мәктәбе 0 190973 1310138 1308292 2026-11-10T22:42:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310138 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Теләүембәт мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт]] ауылында Йәштәр урамы, 23<sup>А</sup> адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто == Тарихы == Теләүембәт башланғыс мәктәбе 1865 йылда, крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, земство урыҫ-башҡорт мәктәбе булараҡ асыла<ref>[https://tlum.02edu.ru О школе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240510103230/https://tlum.02edu.ru/ |date=2024-05-10 }}</ref>. Был мәктәптә балаларҙы төрлө һөнәргә өйрәтәләр. ;Статустары: * 1937 йылдан 1961 йылға тиклем мәктәп 7 йыллыҡ * 1961 йылдан алып мәктәп 8 йыллыҡ * 1971 йылдан алып урта мәктәп<ref>[https://infourok.ru/buklet-znakomit-s-programmoj-rmo-uchitelej-anglijskogo-yazyka-na-baze-shkoly-mbou-sosh-d-tlyaumbetovo-4292476.html История школы]</ref>. Мәктәп тулыраҡ тарихын һылтанма буйынса уҡығыҙ<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 37 — 45-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. ;Филиалы: * [[Бикес]] ауылы башланғыс мәктәбе == Етәкселәре == {{колонки|2}} * Сәғитов Ниғмәт — (1937—1941) * Иҫәкәев * Тойкин * Ҡорбанғәлиев С. — [[Ленин ордены]] менән бүләкләнеүсе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы * Яхин А. Г. — (1952) * Ғәлиев З. Х. * Ҡаранаев Ф. С. * Әхмәтов Р. А. 1963—1965) * Сабитов Р. * Яхин А. Г. — (1978 йылға тиклем) * Ишемғолов М. С. — (1978—1984) * Аҡсурина Н. М. * Йосопова Ғ. Ғ. * Шәфәғәтов А. Ғ. * Иҙрисов А. А. * Иҙелбаев Хәлил Хәмит улы — (1996 йылдан)<ref>[https://infourok.ru/buklet-znakomit-s-programmoj-rmo-uchitelej-anglijskogo-yazyka-na-baze-shkoly-mbou-sosh-d-tlyaumbetovo-4292476.html История школы]</ref>. {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Арыҫланова Алина Илшат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Байгилдина Лилиә Заҡуан ҡыҙы — биология һәм химия уҡытыусыһы * Вәлишина Гөлсәсәк Тәлғәт ҡыҙы — директор урынбаҫары, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Ефимушкина Айгөл Фәрғәт ҡыҙы — математика һәм физика уҡытыусыһы * Иҙелбаев Хәлил Хәмит улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы * Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ҡаразбаева Гөлназ Сабир ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Ҡыҙрасова Флүрә Мөхәмәт ҡыҙы — директор урынбаҫары, уҡытыусы, география уҡытыусыһы * Уразаев Самат Салауат улы — информатика, һынлы сәнғәт, Информатика, ОБЖ, * Фазлаева Гөлнара Ишбулат ҡыҙы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы * Хайсарова Әлиә Фаил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Хәмитова Рушания Әбүталип ҡыҙы — физик культура уҡытыусыһы * Харрасов Замир Дамир улы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Хәсәнова Гөлдәр Харис ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хәсәнова Зөһрә Миңлеәхмәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Йомағужина Гөлзирә Динар ҡыҙы — математика һәм физика уҡытыусыһы<ref>[https://tlum.02edu.ru/sveden/employees/ Информация о составе педагогических (научно-педагогических) работников]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{колонки|конец}} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * [[Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы]] * [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] * [[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы]] * [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]] == Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары == * == Мәктәптең ҡаҙаныштары == * == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Теләүембәт]] == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240510103230/https://tlum.02edu.ru/ МБОУ СОШ д. Тляумбетово, Кугарчинский район, РБ] * {{БЭ2013|77317}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Күгәрсен районы мәктәптәре]] [[Категория:Башҡортостан мәктәптәре]] [[Категория:Мәктәптәр]] 3p5nij8lkvrlrhlh7hh7e75z9yywc4x Сорос Джордж 0 191011 1310041 1284637 2026-11-10T17:05:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310041 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Джордж Со́рос''' ({{lang-en|George Soros}}, {{lang-hu|{{Венгерское имя|Soros György}}}}, ''Дьёрдь Шорош'', тыуған осорҙа бирелгән исеме: ''Дьёрдь Шварц'' {{lang-hu|{{Венгерское имя|Schwartz György}}}}; [[1930 йыл]]дың 12 авгусы, Венгрия Короллегендә (1920—1946) [[Будапешт]] ҡалаһы — америка трейдеры, финансисы, инвестор һәм филантроп {{Nobr|({{переход|#Благотворительность|green}})}}. Асыҡ йәмғиәт теорияһы яҡлы һәм "баҙар фундаментализмы"на ҡаршы (был йүнәлештә Карл Рэймонд Попперҙың социаль идеяларына яҡын тора). «Сорос Фонды» («Открытое общество») тип танылған ойошмалар селтәренә нигеҙ һалыусы. International Crisis Group башҡарма комитеты ағзаһы.<ref>{{Cite web |url=http://www.crisisgroup.org/en/about/board.aspx |title=crisisgroup.org |access-date=2011-03-16 |archive-date=2011-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203082846/http://www.crisisgroup.org/en/about/board.aspx |deadlink=no }}</ref>. 2019 йылдың сентябренә ҡарата мөлкәте 8,3 млрд АҠШ доллары менән иҫәпләнә<ref name="Forbes">{{статья |ссылка=https://www.forbes.com/profile/george-soros/ |заглавие=George Soros |издание=[[Forbes#Forbes.com|Forbes.com]] |accessdate=2019-09-26 |тип=magazine |язык=en |автор= |archivedate=2010-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924204449/https://www.forbes.com/profile/george-soros/ }}</ref>. Соростың эшмәкәрлеге төрлө илдәрҙә һәм йәмғиәттең төрлө даирәләрендә төрлөсә баһалана<ref name="vilification">{{Cite news|date=2018-10-31|id=0362-4331|website=[[The New York Times]]|title=How Vilification of George Soros Moved From the Fringes to the Mainstream|url=https://www.nytimes.com/2018/10/31/us/politics/george-soros-bombs-trump.html|lang=en|author={{Не переведено 5|Кеннет Фогель|4=Kenneth P. Vogel}}; Scott Shane; [[Patrick Kingsley]]}}</ref>{{переход|#Оценки и критика}}. == Биографияһы == Сорос 1930 йылдың 12 авгусында [[Будапешт]] ҡалаһында урта хәлле [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиәлһендә тыуған. Уның атаһы, Сорос Тивадар Шварц, адвокат, ҡаланың йәһүд общинаһының күренекле эшмәкәре, [[эсперанто]] буйынса белгес һәм [[яҙыусы]]-эсперантист, [[Австро-Венгрия]]ның ҡоро ер ғәскәрҙәре офицеры булған. Беренсе донъя һуғышында рустарға тотҡонлоҡҡа эләгә һәм Себергә оҙатыла, унан ҡасып Будапештҡа ҡайта, әсәһе — ҡыҙ осоронда Эржебет Суц ({{lang-hu|{{Венгерское имя|Szucz Erzsébet}}}}), кейәүгә сыҡҡас — Элизабет Сорос, туҡымалар магазинының уңышлы хужаһының ҡыҙы. 1936 йылда, эҙәрлекләүҙәр хәүефе янағанлыҡтан, ғаилә үҙенең венгр йәһүд фамилияһын тулыраҡ венгр варианты «Шорош»ҡа (''Soros'') алмаштыра. Джордждың өлкән ағаһы [[Пол Сорос]] (Soros Pál) (1926—2013) — инженер, эшҡыуар һәм филантроп.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/business/paul-soros-shipping-innovator-dies-at-87.html |title=Paul Soros (некролог в The New York Times) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2013-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616040745/http://www.nytimes.com/2013/06/16/business/paul-soros-shipping-innovator-dies-at-87.html |deadlink=no }}</ref> 1947 йылда Сорос Бөйөк Британияға күсә, унда Лондон иҡтисад һәм сәйәси фәндәр мәктәбенә уҡырға инә һәм өс йылдан уны уңышлы тамамлай. Ул лекции австрий фәйләсуфы Карл Раймунд Попперҙың лекцияларын тыңлай<ref name="G" />, ғалимдың йоғонтоһонда уның идея дауамсыһына әйләнә<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://www.forbes.ru/finansy/igroki/239234-kak-dzhordzh-soros-stal-snachala-ikonoi-potom-posmeshishchem-uoll-strit |title=Как Джордж Сорос стал сначала иконой, а потом посмешищем Уолл-стрит {{!}} Forbes.ru |access-date=2014-01-17 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219071821/http://www.forbes.ru/finansy/igroki/239234-kak-dzhordzh-soros-stal-snachala-ikonoi-potom-posmeshishchem-uoll-strit |deadlink=no }}</ref>. Англияла тәүге әҙер түбән эш хаҡына эшләгән: йөҙөү бассейны ҡотҡарыусыһы, вокзалда швейцар, галантерея фабрикаһы эшсеһе, һуңғараҡ коммивояжёрға әйләнгән, әммә банк хеҙмәткәре булыу ниәтенән баш тартмаған<ref name="G" />. 1953 йылда «Сингер һәм Фридландер» компанияһына урынлаша. Биржаға йәнәш урынлашҡан арбитраж бүлегендә килешеүҙәр төҙөү буйынса эш башҡара һәм стажировка үтә. === Карьераһы === Соростың финанс өлкәһендә карьераһы башланыуын 1956 йылға ҡараталар. Ул [[Нью-Йорк]]ка үҙенең Лондондағы дуҫының атаһы, Уолл-стрит урамында брокер фирмаһы булған Майерҙың, саҡырыуы буйынса килә. Башланғыс планы фонд баҙарына эшкә урынлашҡандан һуң 500 000 доллар аҡса эшләүҙән, һуңынан философияны өйрәнеү өсөн Лондонға ҡайтыуҙан ғибәрәт ине<ref name="G" />. Карьераһы халыҡ-ара арбитраждан, йәғни бер илдә ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатып алыуҙан һәм уларҙы икенсе илдә һатыуҙан башлана. Сорос сауҙаның яңы ысулын уйлап тапҡан һәм уны ''эске арбитраж'' тип атаған — рәсми рәүештә бер-береһенән айырылғанға тиклем ҡатнаш ҡиммәтле ҡағыҙҙар, облигациялар һәм варранттар һатыу. 1963 йылда Джон Фицджеральд Кеннеди сит ил инвестицияларына өҫтәмә аҡса йыя башлай, һәм Сорос үҙенең бизнесын яба. 1967 йылға ул Европа фонд баҙарҙарында билдәле Arnhold and S. Bleichroeder брокер компанияһының ғилми етәксе вазифаһын башҡарған<ref name=autogenerated2 />. 1969 йылда Сорос Bleichroeder компанияһы нигеҙ һалған Doublе Eagle фондының идарасыһы була. 1973 йылда Arnhold and S. Bleichroeder компанияһынан китә һәм Джим Роджерс менән берлектә Double Eagle фонды инвесторҙары активы нигеҙендә һуңғараҡ Quantum (квант механикаһы өлкәһенә ҡараған термин) тип аталған фондҡа нигеҙ һала{{sfn| Арнольд, Глен |2014|с= 197}}. Сорос өлкән партнёр, Роджерс 1980 йылда отстакаға киткәнгә тиклем — кесе партнёр булған. Сорос менән Роджерс араһында фонд менән идара итеү буйынса хеҙмәтте бүлеү Роджерстың аналитика эшенең төп өлөшөн башҡарыуына, әммә килешеүҙәрҙе ҡасан төҙөү тураһындағы ҡарарҙарҙы Сорос ҡабул итеүенә ҡайтып ҡалған. Фонд ҡиммәтле ҡағыҙҙар, валюталар, биржа тауарҙары менән спекулятив операциялар алып барған һәм <ref>''Джек Швагер'' Биржевые маги. М.: Издательский дом Диаграмма, 2004.</ref> ҙур уңышҡа өлгәшкән. 1970—1980 йылдарҙа Сорос һәм Роджерс бер тапҡыр ҙа зыян күрмәгән, 1980 йылдың аҙағына Соростың шәхси байлығы 100 миллион доллар менән баһаланған<ref name="Слейтер">''Роберт Слейтер'' Сорос: Жизнь, деятельность и деловые секреты величайшего в мире инвестора. — Х., «Фолио», 382 с., 1996.</ref>, 1981 йылдың июнендә Institutional Investor журналы Соросты донъяның иң бөйөк фонд идарасыһы булараҡ танылыу яулаған. Фондтың оҙаҡ йылдар эсендәге уңышлы йылдарына ҡарамаҫтан, ул уңышһыҙлыҡҡа ла осраған — 1980 йылда килем 100 % тәшкил итһә, киләһе йылда иһә фонд 23 % юғалтҡан. 1987 йылда «ҡара дүшәмбе» осоронда бөтә позицияларын ябып, ҡулаҡсаға сығыу ҡарары Соростың карьераһындағы иң ҙур уңышһыҙлыҡтарының береһенә әүерелә. Әгәр «ҡара дүшәмбегә» тиклем «Quantum» фондының йыллыҡ килемлелеге 60 % тәшкил итһә, бер аҙнанан фонд йыллыҡ аңлатмаһында 10 % юғалтыуға дусар була<ref name=autogenerated2 />. 1988 йылда Сорос үҙенең фондына 2000 йылға тиклем киләһе инвестиция ҡарарҙарында мөһим роль уйнаған һәм "Quantum"дан киткән Стэнли Дракенмиллерҙы эшкә саҡыра. 1992 йылдың 16 сентябрендә немец маркаһының инглиз фунт стерлингына ҡарата ҡырҡа төшөүе арҡаһында Сорос бер көндә миллиард долларҙан ашыуға яҡын аҡса эшләгән. Сорос «ҡара шаршамбы» тигән атама менән билдәле был көндө — «аҡ мөхит» тип атай башлаған, ә уның үҙен, фунттың ҡолауында роле арттырылып күрһәтелһә лә<ref name="G" />, «Англия банкын емергән кеше» тип билдәләйҙәр<ref name="G" />. === Рәсәйҙәге бизнесы === 1997 йылда Сорос Владимир Олегович Потанин менән бергә «Связьинвест» асыҡ акционерҙар йәмғиәте акцияларының 25%-ы өсөн 1,875 миллиард доллар түләй, әммә 1998 йылғы көрсөктән һуң акцияларҙың хаҡы ике тапҡырҙан ашыуға төшә. Асыуы килгән Сорос был һатып алыуҙы «үҙ ғүмерендә иң отошһоҙ аҡса һалыу» тип атаны. 2004 йылда оҙаҡ ҡына тырышҡандан һуң, ул «Связьинвест» асыҡ акционерҙар йәмғиәте акцияларын Леонард Валентинович Блаватник етәкләгән «Access Industries» компанияһына 625 миллион долларға һата. 2006 йылдың аҙағында Блаватник «Система» акционерҙар финанс корпорацияһына (АФК) ингән «Комстар-ОТС» компанияһына 1,3 миллиард долларлыҡ блокпакетын һата. === Филантроп === Сорос яйлап финанс алыпһатарлыҡтан ситләшә һәм шәфҡәтлек күрһәтеү, шул иҫәптән мәғариф һәм фәнни тикшеренеүҙәр өлкәһендә, декларацияһын иғлан итә. Финанс өлкәһендә, шул иҫәптән ҙур финанс структураларының инвестиция мөмкинлектәрен кәметеп, сикләүҙәр кәрәклелеге һәм уның файҙалылығы хаҡында белдерә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2010/01/100127_davos_soros.shtml Джордж Сорос призывает разукрупнять банки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131013256/http://www.bbc.co.uk/russian/business/2010/01/100127_davos_soros.shtml |date=2010-01-31 }} // [[BBC]] 27 января 2010</ref>. 2011 йылдың 26 июлендә үҙенең инвестиция фондын ябыуы һәм һәм башҡа аҡса һалыусыларға бер миллиард доллар күләмендәге инвестицияларын ҡайтарып бирергә теләгәнен белдерә. Аҡса һалыусылар фонд башлығының ошо ҡарары тураһында махсус хат менән иҫкәртелә<ref>Отрывок из письма: ''«Мы благодарим всех, кто вкладывал деньги в фонд на протяжении последних 40 лет. Мы надеемся, что с течением времени вы были вознаграждены за ваши вклады в фонд»''</ref>. Шул уҡ көндә Сорос, — киләһе йылдан башлап үҙенең һәм ғаиләһенең шәхси капиталын арттырыу менән шөғөлләнәсәген белдерә<ref>[https://web.archive.org/web/20131220064212/http://www.itar-tass.com/c11/193256.html Со следующего года Джордж Сорос будет заниматься приумножением капитала только своей семьи]</ref>. Фонд идараһы рәйесе урынбаҫарҙары, Соростың улдары Джонатан һәм Роберт, фондты ябыу ҡарары АҠШ-та үткәрелгән финанс реформаһы сиктәрендә һәм америка закондар сығарыу эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр арҡаһында башҡарылған. Һүҙ конгресмендар Крис Додд һәм Франк Барни барлыҡҡа килтергән, һәм хедж-фондтарға һиҙелерлек сикләүҙәр һалған яңы Додд — Франк законы хаҡында: 2012 йылдың мартына тиклем ил территорияһында барлыҡҡа килгән хедж-фондтар АҠШ-тың ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм биржалар буйынса Комиссияһы саҡырыла, шулай уҡ хедж-фондтарға үҙҙәренең инвесторҙары, активтар, инвестиция сәйәсәте һәм мәнфәғәттәр бәрелештәре хаҡындағы бөтә мәғлүмәтте асыу бурысы йөкмәтелә. == Ғаиләһе == Сорос Джордж өс тапҡыр өйләнгән һәм уның биш балаһы: тәүге никахынан өс бала, икенсе никахынан ике балаһы бар. Тәүге ҡатыны — Аннализ Витчак (1934 йылғы), 1960 йылда никахлашалар, 1983 йылда айырылышалар. Тәүге никахынан: Роберт Дэниел Сорос (1963), Андреа Сорос Коломбель (1965) һәм Джонатан Тивадар Сорос (1970). 1983 йылда Джордж Сорос икенсе тапҡыр Сьюзен Веберға (1954) өйләнә. 2005 йылда айырылышалар. Икенсе никахынан тыуған балалары: Александр Сорос (1985) һәм Грегори Джеймс Сорос (1988). 2013 йылдың сентябрендә өсөнсө ҡатыны 42 йәшлек йога буйынса инструктор Тамико Болтонға (1971) өйләнә. Өйләнешкәндәренә тиклем улар биш йыл таныш була<ref>{{Cite web |url=http://russian.china.org.cn/exclusive/txt/2013-09/22/content_30091990.htm |title=Знаменитый американский миллиардер Джордж Сорос женится в третий раз |access-date=2013-09-22 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927022115/http://russian.china.org.cn/exclusive/txt/2013-09/22/content_30091990.htm |deadlink=no }}</ref>. == Финанс эшмәкәрлеге == Баһалауҙар буйынса, Соростың финанс эшмәкәрлегенән килеменең дөйөм суммаһы 44 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә<ref name="bbc_7_09_2019" />. 1992 йылдың 16 сентябре "Ҡара шаршамбыһы"нан — фунт стерлингтың немец маркаһына ҡарата бик күп кәмегәненән һуң, Сорос донъяла танылыу ала. Бер көн эсендә уның килеме 1 миллиард долларҙан ашыу тәшкил иткән тип иҫәпләнә. Донъя финанс баҙарҙарында Нидерландтың Кариб диңгеҙендәге Кюрасао утрауында офшор шарттары менән теркәлгән «Quantum Fund NV» хедж-фонды аша төп алыпһатарлыҡ (спекуляция) алып барыла. Был Сорос контролдә тотҡан Quantum Group of Funds төркөмөнөң иң ҙур фонды. Соростың финанс уңыштарына ҡарата ике төп ҡараш йәшәй. Беренсеһенә ярашлы, үҙенең финанс алдан күрә белеү һәләте арҡаһында Сорос үҙенең финанс уңыуына өлгәшкән. Икенсеһе, что в принятии важных решений Сорос мөһим ҡарарҙар ҡабул иткәндә, донъяның ҙур илдәренең сәйәси һәм финанс даирәләрендәге юғары кимәлдәге кешеләрҙән инсайдер мәғлүмәттәрен ала. Мәҫәлән, 1992 йылғы ҡара шаршамбы алдынан Сорос Бундесбанк президенты Гельмут Шлезингер менән әңгәмәһендә яҡын арала Германияның иҫәп ставкаһын күтәреү ниәте булмауын асыҡлай, һәм шуның өсөн бик ышаныслы эш иткән<ref name="Слейтер" />. Сорос үҙе әйткәнсә, уның уңышының төп өлөшө үҙенең хаталарын таныуҙа һәм төҙәтеүҙә<ref name="G" />. Шулай уҡ ул үҙенең уңыштарын фонд баҙарҙарының рефлекслылыҡ теорияһын ҡулланыуы менән дә аңлатырға тырыша: быға ярашлы, ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы һәтып алыу йә һатыу тураһында ҡарарҙары киләсәктә көтөлгән хаҡтар буйынса ҡабул ителгән. Ә көтөү — психологик категория булғанлыҡтан, ул мәғлүмәти тәьҫир итеү объекты ла булыуы мөмкин. Ҡайһылыр дәүләттең валютаһына һөжүм киң мәғлүмәт саралары аша эҙмә-эҙлекле һөжүм яһауҙан һәм финанс баҙарҙы ҡаҡшатыусы валюта алыпһатарҙарың ысынбарлыҡтағы ғәмәлдәре менән ҡушылған аналитик баҫмаларҙа заказ биреп яҙҙырылған мәҡәләләренән тора<ref>{{Cite web |url=http://respublika-kz.info/whoiswho/13/ |title=Сорос Джорж |accessdate=2009-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100202163038/http://respublika-kz.info/whoiswho/13/ |archivedate=2010-02-02 |deadlink=yes }}</ref>. 2002 йылда Париж суды Джордж Соросты килем алыу маҡсатында конфиденциаль мәғлүмәт алыуҙа ғәйепләне һәм 2,2 миллион евро штраф һалды. Суд фекере буйынса, шул мәғлүмәт арҡаһында миллионер Société Générale француз банкы акциялары аша 2 миллион долларға яҡын аҡса үҙләштерә<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=9bbedc28-7f74-4b06-ae75-b61f5d960010&docsid=356888 Джордж Сорос признан виновным]</ref>. Һуңғараҡ штраф 0,9 млн евроға тиклем кәметелә. Сорос кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы Европа судына мөрәжәғәт итә, ләкин суд 2011 йылда өс тауышҡа дүрт тауыш менән ҡарарҙың боҙолмауын таный<ref>[http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=open&documentId=892857&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 Пресс-релиз ЕСПЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018132117/http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=open&documentId=892857&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 |date=2011-10-18 }} 06.10.2011.{{ref-en}}</ref>. Сорос, әгәр ҡағиҙәләрҙә ҡотолоу юлы бар икән, бында ҡағиҙә ҡабул итеүселәрҙең проблемаһы, һәм үҙен алыпһатар тип атауҙарын әхлаҡи ғәйеп тип ҡабул итмәй<ref>George Soros. [https://books.google.com/books?id=h2GuJ0xnhFUC&pg=PA84 Soros on Soros: Staying Ahead of the Curve]. John Wiley & Sons, 1995. С. 83-84.</ref>. == «Асыҡ Йәмғиәт» фонды == «Открытое Общество» фондтар селтәренең беренсе фондын Сорос 1984 йылда Венгрияла ойоштороп ебәрә. Ойошма китапханалар һәм мәғариф учреждениеларында фотокопироваль машиналар ойоштороуҙан башлай, артабан төрлө өлкәләрҙә, социаль тикшеренеүҙәргә ярҙам итеүҙән дәүләтекенә ҡарамаған театр труппаларына тиклем, гранттар бирә<ref name="Bruck">{{cite web|author=Bruck, C.|title=The World According to George Soros|url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/01/23/the-world-according-to-soros|publisher=[[The New Yorker]]|date=15 января 2995|accessdate=2021-06-14|archive-date=2014-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017044604/https://www.newyorker.com/magazine/1995/01/23/the-world-according-to-soros|deadlink=no}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағында «Асыҡ Йәмғиәт» венгр фондынан аҡса алған урындағы демократик сәйәсмәндәре араһында Венгрияның буласаҡ премьер-министр һәм Соростың билдәле тәнҡитсеһе Виктор Орбан да була: ул бер йыл дауамында фонд стипендияһына [[Оксфорд университеты]]нда уҡый<ref name="G" />. 1980-се йылдарҙа Сорос социалистик лагерь илдәрендә фондтар ойоштороуын дауам итә. Ҡағиҙә булараҡ, тар тиҙ асылған һәм эшкә урындағы хеҙмәткәрҙәр алынған, һәм бюрократик сығымдарҙы кәметеп, яҡшы уҡ автономиялы эшләгән. Шуның менән Сорос ҡул менән идара итеү мөмкинлеген һаҡлаған: "Асыҡ Йәмғиәт"тең баш фонды директорҙар советына оҙайлы ваҡыт дауамында финансист үҙе, уның ҡатыны Сьюзен Уэбер һәм шәхси юрисы Уильям Зейбл ингән<ref name="Bruck"/>. 1986 йылда "Асыҡ Йәмғиәт"тең икенсе фонды Ҡытайҙа асыла. 1986 йылдың июнендә Будапешта Сорос менән ҡытай делегацияһы араһында фондты асыу тураһында көнэлгәре килешеү төҙөлә. Котакттар урынлаштырыу буйынса ҡарар Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәе Комитетының генераль секретары [[Чжао Цзыян]] тарафынан щәхсән хуплана. Шул уҡ йылдың октябрендә ҠХР Йәш иҡтисадсылар Ассоциацияһы хуплауы менән Пекинда ойошманың офисы асыла. «Илдә иҡтисади реформалар мәсьәләләре буйынса ҡараштар менән алмашыу маҡсатында ҠХР лидерҙары менән шәхси мөнәсәбәттәр урынлаштырыу» фондтың маҡсаты тип белдерелә. 1989 йылдың майына Сорос ҡытай фондына 2,5 млн долларға тиклем аҡса һалған. Шул аҡсаларҙан ҡытай иҡтисадсыларының АҠШ-ҡа барған сығымдары, социаль-иҡтисад проблемалары буйынса көнбайыш әҙәбиәтен һатып алыу, сәйәси клуб-"салон"ын булдырыу, шулай уҡ мәҙәни саралар үткәреү сығымдары ҡапланған. ҠХР властарының фонд менән хеҙмәттәшлектән баш тартыуы сәбәпле, 1989 йылдың майында ул ябылған. ҠХР Дәүләт именлеге министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, Соростың Ҡытайҙағы шәхси вәкиле Лян Хэн [[Үҙәк разведка идаралығы]] агенты булып сыға. Шулай уҡ фонд етәкселегенә АҠШ разведкаһы менән бәйле тағы дүрт гражданы ингәне беленә<ref>Доклад [[Министерство государственной безопасности КНР|МГБ КНР]] [[ЦК КПК]] «Об идеологическом и политическом внедрении США и иных международных сил», 1 июня 1989 года. Цит. по: The Tiananmen Papers / ed. by Andrew J. Nathan and Perry Link. Abacus, 2002. P. 450—451</ref>. 1988 йылда [[СССР]]ҙа фән, мәҙәниәт һәм мәғарифҡа ярҙам итеү маҡсатында «Мәҙәни инициатива» совкт-америка фонды эш башлай, ләкин, Сорос уның идаралығына ҡарата ризаһыҙлыҡ белдереп, «асыҡ йәмғиәт» совет менталитетлы ябыҡ йәмғиәт кешеләре тарафынан төҙөлә тип әйткәнлектән, ябыла<ref name="med">[https://meduza.io/feature/2015/12/01/chto-sdelal-fond-sorosa-v-rossii Что сделал Фонд Сороса в России Как «нежелательная организация» спасала российскую науку, образование и культуру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107211947/https://meduza.io/feature/2015/12/01/chto-sdelal-fond-sorosa-v-rossii |date=2019-11-07 }}.</ref>. «Инициатива»ға алмашҡа «Открытое общество» институты килә. 1990-сы йылдарҙа Сорос рәсәй пронеттарына күберәк аҡса һала башлай. Тәүге этапта төп йүнәлештәр булып фән һәм мәғариф торған. Шулай уҡ 1988 йылда, СССР хужалыҡ комплексын хәҙерге заман донъя иҡтисади системаһына индереү маҡсатында, «совет иҡтисадында асыҡ сектор» булдырыу тәҡдиме менән сыға, әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында, был эш туҡталып ҡала<ref>''C. Платонов''. Стратегия достижения конвертируемости валюты через создание управляемой многоукладной экономики // После коммунизма М.: Молодая гвардия, ISBN 5-235-01911-3.</ref>. 1995 йылда Рәсәйҙә яңы «Асыҡ йәмғиәт» булдырыу ҡарары ҡабул ителә. 1996—2001 йылдарҙа Сорос Фонды "Internet Университет үҙәктәре"нә 100 миллион долларға яҡын аҡса һала, шуның һөҙөмтәһендә Рәсәй территорияһында 33 интернет-үҙәк барлыҡҡа килә<ref>[http://lenta.ru/articles/2005/04/22/soros/ Тайная любовь Джорджа Сороса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512234052/http://lenta.ru/articles/2005/04/22/soros/ |date=2013-05-12 }}. «[[Lenta.ru]]», 22.04.2005.</ref>. 1990-сы йылдар башында 30 000 ашыу рәсәй ғалимына тикшеренеүҙәрен үткәреү маҡсатында грант ярҙамы тапшырылды<ref name="G" />. 1990-сы йылдарҙа фонд селтәрҙәре эщләгән Көнсығыш Европа буйлап турне сиктәрендә [[Скопье]]ға килгәндән һуң, Сорос бойондороҡһоҙ [[Төньяҡ Македония]] һәм уның беренсе президенты Глигоров Киро яҡлы булып сығыш яһай. Ул Греция менән Македонияға атама биреү буйынса бәхәстә уны яҡлай (Соростың лоббист тырышыуҙарына ҡарамаҫтан, Клинтон Билл администрацияһы «Элекке югослав республикаһы Македония» тигән вариантты файҙаланырға ҡарар итә, һәм ул халыҡ-ара стандарт итеп ҡабул ителә). Сорос [[Украина]] сәйәсәтенә әүҙем йәлеп ителә: «Возрождение» украин фондын абруйлы иҡтисадсы Гаврилишин Богдан Дмитриевич етәкләй, артабан ул бер нисә администрацияла кәңәшсе булған. 1994 йылда Халыҡ-ара валюта фондынан Украинаның ҙур займ алыуы ла Соростың президент һайлауҙарында еңгән [[Кучма Леонид Данилович]]ҡа ярҙам итеүе: Соростың аралашсылығы арҡаһында Кучма Ослунд Андерс етәкселегендә кәңәшселәр командаһын яллай, һәм займ биреү буйынса һөйләшеүҙәр уңышлы тамамлана<ref name="Bruck"/>. [[Беларусь Республикаһы]]нда Сорос фонды эшмәкәрлеге 1997 йылда туҡтатыла<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/134775.html Топ-10 богачей мира, имеющих бизнес в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419152501/http://news.tut.by/economics/134775.html |date=2009-04-19 }}.</ref>. 1995—2001 йылдарҙа Аныҡ фәндәр өлкәһендә белем биреү Халыҡ-ара сорос программаһы (ISSEP) нигеҙендә ай һайын Сорос белем биреү журналы (СОЖ) баҫылған. СОЖ-да тәбиғи-фәнни йүнәлештәге материалдар донъя күргән, маҡсатыл төркөм — өлкән класс уҡыусылары. Журнал мәктәптәргә (30 меңдән ашыу дана), муниципаль һәм вуз китапханаларына (3,5 мең дана) бушлай таратылған. 2003 йылдың аҙағында Сорос Рәсәйҙәге эшмәкәрлегенә финанс ярҙамын рәсми рәүештә ҡыҫа төшә, ә 2004 йылда «Асыҡ йәмғиәт» Институты гранттар биреүен туҡтата. Сорос фонды булышлығында булдырылған структуралар уның туранан-тура ҡатнашлығынан башҡа әле лә эшләй: Мәскәү социаль һәм иҡтисади фәндәре юғары мәктәбе (МВШСЭН, 1995 йылда Сорос фонды грантына булдырылған<ref>''Теодор Шанин''. [http://www.yabloko.ru/Themes/History/Shanin/shanin_tt.html «Настоящий преподаватель не может знать всего…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090832/http://www.yabloko.ru/Themes/History/Shanin/shanin_tt.html |date=2016-03-04 }}</ref>), «ПРО АРТЕ» Институты — мәҙәниәт һәм сәнғәт фонды<ref>''Кононихин Н.'' [http://www.aki-ros.ru/news/278.html Человек в постсоветских пространствах] // Агентство культурной информации. — 03.10.2002.</ref>, Д. С. Лихачёв исемендәге халыҡ-ара хәйриә фонды<ref>{{Cite web |url=http://wwwold.ugrasu.ru/international/grants/lihach/ |title=Международный благотворительный фонд имени Д. С. Лихачёва |publisher=Югорский государственный университет |accessdate=2012-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427111251/http://wwwold.ugrasu.ru/international/grants/lihach/ |archivedate=2015-04-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427111251/http://wwwold.ugrasu.ru/international/grants/lihach/ |date=2015-04-27 }}</ref>, «Пушкин китапханаһы» — китап баҫтырыу, мәғариф һәм яңы мәғлүмәти технологияларға ярҙам итеүсе коммерцияға ҡарамаған фонд<ref>{{Cite web |url=http://www.pushkinlibrary.ru/about/history |title=Пушкинская библиотека. История |accessdate=2012-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702231846/http://www.pushkinlibrary.ru/about/history |archivedate=2013-07-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702231846/http://www.pushkinlibrary.ru/about/history |date=2013-07-02 }}</ref>. 2015 йылдың ноябрендә Рәсәй Генераль прокуратураһы «Асыҡ йәмғиәт» һәм «Булышлыҡ итеү» фондтарын «кәрәкмәгән ойошмалар» тип иғлан итте. Рәсәй властары фекеренсә, был фондтарҙың эшмәкәрлеге илдең конституцион ҡоролошона янай<ref name="med" /> (см. также ниже {{переход|#Обвинения в заговоре|yellowlink|Обвинения в заговоре}}){{efn|12 ноября 2015 года президент Украины [[Порошенко, Пётр Алексеевич|Пётр Порошенко]] наградил Джорджа Сороса [[Орден Свободы (Украина)|орденом Свободы]] за помощь в укреплении финансовой системы страны}}. == Сәйәси әүҙемлеге һәм лоббизмы == Сәйәси өлкәлә үҙен спонсор һәм йоғото яһай алырлыҡ лоббист итеп күрһәтте. Ул 1989 йылғы «бәрхәт» революциялар барышында көнсығыш Европалағы коммунистик режимдарҙы ҡолатыуҙа ҙур роль уйнаны<ref name="Clark">{{Cite web | url = http://www.newstatesman.com/200306020019 | title = Soros Profile | publisher = the New Statesman | first = Neil | last = Clark | archiveurl = https://www.webcitation.org/65R5nprUn?url=http://www.newstatesman.com/200306020019# | archivedate = 2012-02-14 | lang = en | accessdate = 2011-02-11 | deadlink = yes }}</ref>. Сорос был ваҡиғаларҙа үҙенең ҡатнашлығын матбуғат арттырып яҙҙы тиһә лә, ул 2003 йылғы грузин "Розалар революцияһы"н әҙерләүҙә һәм ойоштороуҙа күренекле роль уйнай<ref>{{Cite web|url=http://archive.newsmax.com/archives/articles/2005/5/31/164945.shtml|title=Soros Downplays Role in Georgia Revolution|publisher=Archive.newsmax.com|date=2005-06-01|archivedate=2012-02-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65R5ohFPX?url=http://archive.newsmax.com/archives/articles/2005/5/31/164945.shtml#|lang=en|accessdate=2011-02-11|deadlink=yes}}</ref>. ;1998 йылғы Рәсәйҙәге дефолт Михаил Касьяновтың хәтерләүенән: Рәсәй 1998 йылдың ҡатмарлы хәлендә МВФ-ның ярҙамын алғанда, 13 августа «Джордж Сорос Рәсәйгә девальвация кәрәк һәм Халыҡ-ара валюта фонды проблеманың бар етдилеген баһалап еткермәй. Рынок асыла һәм шундуҡ „үлә“. Икенсе көнгә президент [[Борис Ельцин]] девальвация булмаясаҡ тип ант итә …»<ref>{{Cite web |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/43302.html |title=Михаил Касьянов. Крючок для олигархов |access-date=2012-02-26 |archive-date=2012-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628130823/http://www.novayagazeta.ru/politics/43302.html |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628130823/http://www.novayagazeta.ru/politics/43302.html |date=2012-06-28 }}</ref>{{efn|Утром в понедельник 17 августа 1998 года Правительство России и Центральный банк объявили о [[технический дефолт|техническом дефолте]] по основным видам [[Государственные ценные бумаги|государственных ценных бумаг]] и о переходе к плавающему курсу рубля в рамках резко расширенного [[Валютный коридор|валютного коридора]] (его границы были расширены до 6 — 9,5 рубля за доллар США). Позже ЦБ фактически отказался от поддержки курса рубля. Если 15 августа 1998 года официальный курс за доллар США составлял 6,3 рубля, то 1 сентября 1998 года — 9,33 рубля, 1 октября — 15,9 рублей.}}. ;АҠШ президенттарын һайлау АҠШ-та, Джордж Уокер Буштың сәйәсәте АҠШ һәм бөтә донъя өсөн хәүефле булғанлыҡтан, 2004 йылғы президент һайлауҙарында ҙур әүҙемлек күрһәтә. Ул америка сәйәсәтендә үҙгәрештәрҙе пропагандалау өсөн 27 млн доллар аҡса тотона<ref>{{cite web |datepublished = |url = http://www.georgesoros.com/faqs/entry/georgesorosinvolvementinpolitics |title = Politics |publisher = Georgesoros.com |accessdate = 2013-08-05 |lang = en |description = |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IvJSURhd?url=http://www.georgesoros.com/faqs/entry/georgesorosinvolvementinpolitics# |archivedate = 2013-08-16 |deadlink = no }}</ref>. Әммә 2004 йылғы һайлауҙарҙа Джордж Буш еңә. 2005 йылдан Сорос АҠШ-та — демократик партия эсендә америка прогессистарын берләштереүсе һәм йүнәлеш биреүсе ойошма — Democracy Alliance булдыра һәм уға аҡсалата ярҙам бирә. Сорос 2016 йылда АҠШ президент һайлауҙарында Хиллари Клинтон кандидатураһын үткәреүгә булышлыҡ итә<ref>{{Cite web |url=http://www.vestifinance.ru/articles/34615 |title=Вести Экономика ― Сорос поддержит Хиллари Клинтон на выборах в 2016 г<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-10-28 |archive-date=2013-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131028181713/http://www.vestifinance.ru/articles/34615 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028181713/http://www.vestifinance.ru/articles/34615 |date=2013-10-28 }}</ref>. 2010-сы йылдар аҙағына демократик партиияның һәм АҠШ президенты посына уның кандидаттарының иң ҙур доноры була<ref name="G" />. Негативно оценивал деятельность президента США Дональда Трампа<ref name="G" />. ; Марихуананы законлаштырыу Сорос реформалар наркотиктар әйләнешен законға ярашлы көйләү һәм реформа кампанияларының, шул иҫәптән марихуананы законлаштырыу һәм наркотик ҡулланыуҙың енәйәти көсөн юғалтыу хәрәкәтенең төп спонсоры<ref name="sorvino">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/chloesorvino/2014/10/02/an-inside-look-at-the-biggest-drug-reformer-in-the-country-george-soros/|title=An Inside Look At The Biggest Drug Reformer In The Country: George Soros|last=Sorvino|first=Chloe|date=2014-10-02|work=[[Forbes]]|accessdate=2014-10-02|archive-date=2020-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709093108/https://www.forbes.com/sites/chloesorvino/2014/10/02/an-inside-look-at-the-biggest-drug-reformer-in-the-country-george-soros/|deadlink=no}}</ref>. Уның фекеренсә, марихуананы законлаштырыу бер үк ваҡытта бюджет килемен арттырыр һәм наркотиктарҙың закондан тыш әйләнеше менән бер ҡатар күҙәтелгән енәйәттәр кәмер ине<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303467004575574450703567656?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052702303467004575574450703567656.html#articleTabs%3Darticle|title=Why I Support Legal Marijuana|last=Soros|first=George|date=2010-10-26|work=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=2014-10-02|archive-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301051129/http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303467004575574450703567656?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052702303467004575574450703567656.html#articleTabs%3Darticle|deadlink=no}}</ref>{{efn|Мнение о пользе легализации марихуаны широко распространено среди политиков и экономистов [[Либерализм|либерального направления]]<ref>{{Cite web |url=http://economist.com/news/leaders/21591872-resilient-ireland-booming-south-sudan-tumultuous-turkey-our-country-year-earths-got |title=«The Economist’s country of the year», The Economist, Dec 21st 2013 |access-date=2021-06-04 |archive-date=2014-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503080006/http://www.economist.com/news/leaders/21591872-resilient-ireland-booming-south-sudan-tumultuous-turkey-our-country-year-earths-got |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503080006/http://www.economist.com/news/leaders/21591872-resilient-ireland-booming-south-sudan-tumultuous-turkey-our-country-year-earths-got |date=2014-05-03 }}</ref>.}}. 1994—2014 йылдарҙа Сорос был өлкәләге реформаларға ярҙамға 200 млн АҠШ доллары һалған. Уның иғәнәләрен иң ҙур алыусыһы — Наркосәйәсәт буйынса альянс. 2007 йылда сенатҡа һәм вәкилдәр палатаһына [[Массачусетс]] вәкилдәрен үткәреүгә 400 мең доллар һалған, 2008 йылда Массачусетста марихуана ҡулланыуҙы законлаштырыу ҡабул ителгән. 2010 йылда Сорос Калифорнияла марихуана ҡулланыуҙы законлаштырыу буйынса хәрәкәт яһаған, әммә референдум уны кире ҡаҡҡан<ref name="sorvino"/>. 2016 йылда Калифорнияла 21 йәштән өлкәндәргә марихуананы шәхси маҡсатта ҡулланыу акты ҡабул ителгән<ref>{{Cite web |url=http://voterguide.sos.ca.gov/en/propositions/64/ |title=Архивированная копия |accessdate=2019-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180220211718/http://voterguide.sos.ca.gov/en/propositions/64/ |archivedate=2018-02-20 |deadlink=yes }}</ref>. ;Брексит Бөйөк Британияның [[Европа союзы]]нан сығыуына, брекситҡа, ҡаршы булған, пропорциональ нисбәттә Бөйөк Британияа, ә Европаға — абсолют нисбәттә оло зыян тип билдәлгән<ref name="G" />. ; Климаттың үҙгәреүе Артыҡ ныҡ байығандарға һалым һалыу индереүҙе хуплаған, шул аҡсаны климат үҙгәреүенә ҡаршы көрәшкә тотоноу яҡлы сығыш яһай. 1997 йылда баҙарҙың өҫтөнлөгөнә ышанған капиталистик сәйәсәт теләһә ниндәй асыҡ йәмғиәткә лә яңы хәүеф булып тора, тип яҙҙы<ref name="G" />. ; Украина 2015 йылдың ғинуар башында Сорос, Украинаның көнсығышында ҡораллы конфликт контексында Украинаға 20 млрд евро финанс ярҙам кһәтер кәрәк тигән саҡырыу менән сыҡты. «Немецкие экономические новости» гәзитндә Сорос ''«Рәсәйҙең Украинаға һөжүме — туранан-тура Европа союзына һәм уның принциптарына һөжүм ул»<ref>[http://deutsche-wirtschafts-nachrichten.de/2015/01/03/soros-eu-soll-fuer-krieg-gegen-russland-neue-schulden-machen/ Soros: EU soll für Krieg gegen Russland neue Schulden machen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104181619/http://deutsche-wirtschafts-nachrichten.de/2015/01/03/soros-eu-soll-fuer-krieg-gegen-russland-neue-schulden-machen/ |date=2015-01-04 }} «Deutsche Wirtschafts Nachrichten», 03.01.2015</ref>''. 2015 йылдың 12 ноябрендә Украина президенты Порошенко Пётр Алексеевич Джордж Соросты Украинаның Азатлыҡ ордены менән бүләкләй<ref>{{cite web|url = http://www.president.gov.ua/documents/6342015-19553|title = Указ Президента УкраЇни №634/2015 "Про нагородження орденом Свободи"|author = |work = |date = 2015-11-12|publisher = president.gov.ua|lang = uk|access-date = 2015-11-12|archive-date = 2015-11-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20151116032109/http://www.president.gov.ua/documents/6342015-19553|deadlink = no}}</ref>. Порошенко Сорос тарафынан булдырылған «Яңырыу» халыҡ-ара фондының Украина дәүләте үҫешендә һәм демократияны раҫлауҙа мөһим әһәмиәтен һыҙыҡ өҫтөнә алды. Бынан тыш, Порошенко Соростың тырышлығы һәм Украинаға ярҙам итеүҙең оҙайлы комплекслы планы, шулай уҡ дәүләт финанстары мәсьәләләре буйынса профессиональ кимәлдәге кәңәштәре өсөнрәхмәт әйтте{{efn|В том же месяце [[Генеральная прокуратура России]] признала фонды Сороса «Открытое общество» и «Содействие» «[[Нежелательная организация|нежелательными организациями]]».}}. == Мәрхәмәтлек эшмәкәрлеге == Ғәҙәттә үҙенең фондтары аша мәрхәтлелек менән әүҙем шөғөлләнә. Мәғариф, кеше хоҡуҡтары һәм демократия өлкәһендә күп төрлө проекттарҙы финанслаған. Босния һуғышы барғанда, [[Сараево]] ҡалаһының ҡамауҙа ҡалған халҡына 50 млн доллар бүлгән<ref name="G" />. 2017 йылда эшҡыуар «Асыҡ йәмғиәт» фондтарына 18 млрд доллар күсергән<ref name="G" />. АҠШ-та раса күрә алмаусанлыҡ нигеҙендә үҫкән енәйәтселеккә ҡаршы йүнәлтелгән программаға 10 миллион доллар бүлгән<ref name="G" />. 2020 йылға америка фондының планлаштырылған бюджеты 185 млн доллар тәшкил иткән (2016 йылда уның күләме ике тапҡыр кәм булған). 2019 йылдың сентябренә ҡарата мәғлүмәт буйынса Соростың хәйриә иғәнәләре суммаһы яҡынса 32 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән<ref name="bbc_7_09_2019">[https://www.bbc.com/news/stories-49584157 Why is billionaire George Soros a bogeyman for the hard right?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907001925/https://www.bbc.com/news/stories-49584157 |date=2019-09-07 }}, BBC, 7.09.2019</ref>. == Баһаланыуы һәм тәнҡитләнеүе == Соростың эшмәкәрлеге төрлө илдәрҙә һәм төрлө даирәләрҙә бер төрлө генә баһаланмай. Бөйөк Британияла оҙайлы йылдар дауамында Англия Банкын «бөлдөрөүсе» тип таныла<ref>[https://www.interfax.ru/world/643039 Financial Times назвала Джорджа Сороса человеком года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712211615/https://www.interfax.ru/world/643039 |date=2020-07-12 }} // [[Interfax]]</ref>. Америка иҡтисадсыһы Пол Кругман 1996 йылда «анһат табыш һәм мәрәкә» өсөн валюта кризисы ойошторған ҙур алыпһатарҙарҙы (спекулянт) билдәләү өсөн «соростар» тигән термин булдырыуҙы тәҡдим иткән<ref name="krugman">[[Пол Кругман]]. [http://www.nber.org/chapters/c11032.pdf Are Currency Crises Self-Fulfilling?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213065055/http://www.nber.org/chapters/c11032.pdf |date=2016-12-13 }} // NBER Macroeconomics Annual 1996, Volume 11. Ред: Ben S. Bernanke and Julio J. Rotemberg. MIT Press, 1996. ISBN 0-262-02414-4{{ref-en}}</ref>. ; Заговорҙа (йәшерен һүҙ беркетеү) ҡатнашыуҙа ғәйепләүҙәр Атлантиканың ике яғында йәшәгән Соростың дошмандары унда бөтә проблемаларҙың кәүҙәләнешен: йәмғиәттең нигеҙҙәрен ҡаҡшатыусы глобалистар башлығын, иммиграция аша мәсихселекте (христианство) емереүгә өндәүсене күрәләр<ref name=vilification/>. Сикке уң сәйәсмәндәр (ультраправые) һәм популистар донъяның күп илдәрендә Джордж Сорос "Бөтә донъя йәһүд заговоры"ның (жидомасон) төп фигураһы булып тора тиҙәр<ref name="bbc_plot">[https://www.bbc.com/russian/features-49623563 Почему крайне правые считают Сороса злодеем и при чём тут «еврейский заговор»?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001153532/https://www.bbc.com/russian/features-49623563 |date=2019-10-01 }}, BBC, 8 сентября 2019</ref>. Шулай итеп, Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] Сорос йәһүд заговорының үҙәге булып тора һәм уларҙың маҡсаты — Төркиәне бүлеү һәм ҡаҡшатыуға йүнәлтелгән, тип белдерҙе. Италияла Соросты илде [[Халыҡтың миграцияһы|мигрант]]тар менән тултырыуға ынтылыуҙа ғәйепләйҙәр. «Брексит» британ партияһы лидеры Найджел Фарадж, йәнәһе, Сорос мигранттарҙы Европаны баҫып алырға әүҙем саҡыра һәм «күп осраҡта көнбайыш донъя өсөн төп хәүеф булып тора», тип раҫлай. Венгрия премьер-министры Виктор Орбан да Соростың йәшерен — Венгрияны мигранттар менән тултырыу һәм милләтте юҡҡа сығарыу планы — бар, ти<ref name="G">{{cite news|last=Walker|first=Shaun|title=George Soros: ‘Brexit hurts both sides – my money was used to educate the British public’|lang=en|url=https://www.theguardian.com/business/2019/nov/02/george-soros-brexit-hurts-both-sides-money-educate-british-public|work=Guardian|date=2019-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514072739/https://www.theguardian.com/business/2019/nov/02/george-soros-brexit-hurts-both-sides-money-educate-british-public|archive-date=2022-05-14|deadurl=no|accessdate=2019-11-02|archivedate=2019-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191102215904/https://www.theguardian.com/business/2019/nov/02/george-soros-brexit-hurts-both-sides-money-educate-british-public}}</ref><ref name="bbc_plot" />. 2018 йылда Венгрия парламенты «Соросты туҡтатырға» тип аталған закон проектын ҡабул итә. Шуның менән бергә мигранттарға ярҙам күрһәтеүсе теләһә ниндәй ойошмаға 25 % һалым һалына. Эшҡыуар нигеҙләгән Үҙәк-Европа университеты үҙ эшмәкәрлегенең күп өлөшөн Будапештан Венаға күсерә<ref name="G" />. ;Үлтермәксе булыу 2018 йылда почта буйынса Джордж Соростың Нью-Йорктағы торлаҡ резиденцияһына шартлатҡыс ҡоролма ебәрелгән<ref name="G" />. == Наградалары == * III дәрәжә «Манас» ордены (2003 йылдың 2 июне, [[Ҡырғыҙстан]]) — ''Ҡырғыҙстандың социаль-мәҙәни үҫешенә ҙур өлөш индергәне, демократик институттарҙы формалаштырған һәм нығытҡан өсөн * Азатлыҡ ордены (2015 йылдың 12 ноябре, [[Украина]]) — ''Украина дәүләтенең халыҡ-ара абруйын нығытыуға шәхси әһәмиәтле хеҙмәте өсөн, социаль-иҡтисади реформаларҙы тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне өсөн, күп йылдар дауамында нәтижәле хәйриә эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/6342015-19553 Указ Президента Украины от 12 ноября 2015 года № 634/2015 «О награждении орденом Свободы»]</ref>. открытого общества''<ref>[https://centrasia.org/newsA.php?st=1054671360 Богата киргизская земля героями. Акаев наградил Сороса орденом «Манаса»]</ref>. * 2019 йылдың июнендә ''нем.'' Schumpeter-Preis премияһы — «азатлыҡ идеалдарына тоғролоғо һәм фәнгә ярҙам иткәне өсөн»<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.diepresse.com/5639562/george-soros-erhalt-schumpeter-preis-2019|title=George Soros erhält Schumpeter-Preis 2019|author=05 06 2019 Um 11:47|date=2019-06-05|publisher=Die Presse|accessdate=2020-06-01}}</ref>. == Хеҙмәттәре == * ''Сорос Дж.'' Новая парадигма финансовых рынков. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2008.* ''Сорос Дж''. Мыльный пузырь американского превосходства. На что следует направить американскую мощь / Пер с англ. — М.: Альпина Бизнес Букс, 2004. — 192 c. — 10 000 экз. — ISBN 5-9614-0042-5 (рус.), ISBN 1-58648-217-3 (англ.). * ''Сорос Дж.'' Открытое общество. Реформируя глобальный капитализм / Пер. с англ. — М.: Некоммерческий фонд «Поддержки культуры, образования и новых информационных технологий», 2001. — 458 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-94072-001-3. * {{книга|автор= Сорос Дж.|заглавие= О глобализации|издательство= Эксмо|год= 2004|место = М.|серия= |страниц= 224|isbn= 5-699-07924-6|ref= О глобализации}} * {{книга|автор= Сорос Дж.|заглавие= «Фонд» для России. Что было, что будет|издательство= Алгоритм|год= 2015|место = М.|серия=Опасное знание | страниц= 224 | * ''Сорос Дж.'' Советская система: к открытому обществу. — М.: Политиздат, 1991. — 222 с. — <nowiki>ISBN 5-250-01468-2</nowiki>. * {{книга|автор= Сорос Дж.|заглавие= Сорос о Соросе|издательство= Инфра-М|год= 1996|место = М.|серия= |страниц= 336|isbn= 5-86225-305-X}} * ''Сорос Дж.'' Кризис мирового капитализма. Открытое общество в опасности. — М.: Инфра-М, 1999. — 262 с. — ISBN 5-16-000002-X. * {{книга|автор= Сорос Дж.|заглавие= Алхимия финансов|издательство= Инфра-М|год= 2001|место = М.|серия= |страниц= 208|isbn= 5-86225-166-9}} * Сорос Дж. Алхимия финансов. — М.: ООО «И. Д. Вильямс», 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-8459—1649-5. тираж = 2000 | isbn= 978-5-906798-99-2|ref= Фонд для России}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{комментарии}} === Төшөрмәләр === {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор= Глен Арнольд|заглавие= Великие инвесторы: Практические уроки от Джорджа Сороса, Уоррена Баффета, Джона Темплтона, Бенджамина Грэхема, [[Болтон, Энтони|Энтони Болтона]], Чарльза Мангера, Питера Линча, Филипа Фишера, [[Нефф, Джон|Джона Неффа]]|оригинал= The Great Investors. Lessons on Investing From Master Traders |издательство= [[Альпина Паблишер]]|год= 2014|место = М. |страниц= 320|isbn= 978-5-9614-1923-8|ref= Арнольд, Глен}} * ''Роберт Слейтер'' Сорос: Жизнь, деятельность и деловые секреты величайшего в мире инвестора. — Харьков, «Фолио», 1996. — 382 с. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Джордж Сорос |Портал = |Викисловарь = |Викиверситет = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [http://georgesoros.com/ George Soros]{{Ref-en}} * {{ВТ-ЛП|Сорос, Джордж}} * [http://papers.nber.org/papers/W6427 Hedge Funds and the Asian Currency Crisis of 1997, Studie]{{Ref-en}} * [http://www.soros.org Институт открытого общества]{{ref-en}} * [http://allpersons.name/index.php?option=com_content&task=view&id=441&Itemid=16 Джордж Сорос — «финанстроп» или революционер?] * [https://web.archive.org/web/20220523134713/http://patriotica.ru/enemy/soros_russia.html Из книги «Кризис мирового капитализма» — о России] * [http://www.itogi.ru/profil/2011/32/168122.html ''Агент влияния. Легендарный инвестор и филантроп Джордж Сорос уходит из большого бизнеса. Чтобы в один прекрасный момент вернуться и снова взорвать этот безумный мир'', «Итоги», № 32/791, 08.08.2011.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012073538/http://www.itogi.ru/profil/2011/32/168122.html |date=2011-10-12 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Джордж Сорос| ]] [[Категория:АҠШ миллиардерҙары]] [[Категория:АҠШ меценаттары]] [[Категория:Эсперантистар]] [[Категория:Холокоста тере ҡалғандар]] [[Категория:Иҫән ҡалғандар]] [[Категория:Нацизмдан йәһүд ҡасаҡтары|Шәхестәр]] [[Категория:Йәһүд йәмәғәт ойошмалары эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Лондон иҡтисад мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:МГИМО-ның почётлы докторҙары]] [[Категория:София университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:Будапештың почётлы граждандары]] [[Категория:Тирананың почётлы граждандары]] [[Категория:АҠШ финансистары]] [[Категория:Британия академияһы ағзалары]] [[Категория:Джеймс Мэдисон премияһы лауреаттары]] [[Категория:Шәхестәр:Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса совет]] [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] [[Категория:Өс йондоҙ ордены командорҙары]] [[Категория:Азатлыҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 августа тыуғандар]] 6uwew3f36zkrywjti1rex2gxvmeunnp Хоҙайбирҙин мәктәбе (Күгәрсен районы) 0 191012 1310280 1269993 2026-11-11T07:23:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310280 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хоҙайбирҙин мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Хоҙайбирҙин (ауыл)|Хоҙайбирҙин]] ауылында Хоҙайбирҙин урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто == Тарихы == Мәктәпкә 1903 йылда земство башланғыс мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына. 1966 йылдан мәктәп урта мәктәп итеп үҙгәртеп ҡорола. 1973 йылда 200 уҡыусыға иҫәпләнгән заманса ике ҡатлы кирбес бина төҙөлә<ref>[https://hudaiberdino.02edu.ru Главное] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240529103136/https://hudaiberdino.02edu.ru/ |date=2024-05-29 }}</ref><ref>[https://kugkraeved.my1.ru/publ/kraevedenie/istorija_sel_i_dereven/khudajberdino/6-1-0-21 Худайбердино]</ref>. ;Филиалы: * [[Түбәнге Һапаш]] ауылы башланғыс мәктәбе == Етәкселәре == * [[Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы]] — (1 сентябрь, 1936 йыл — 7 декабрь 1941 йыл, 1943—1946 йылдар) * Әмиров Зәки Рәсүл улы (1960—1973 йылдарҙа) * Булғайыров Р. Н. (1977 йылдан 2006 йылға тиклем) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы<ref>[https://kugkraeved.my1.ru/publ/kraevedenie/istorija_sel_i_dereven/khudajberdino/6-1-0-21 Худайбердино]</ref> * Ситдиҡов Илмир Ғәтиәтулла улы * Ишкинина Алһыу Хисмәтулла ҡыҙы == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Әминев Ришат Шәрәфетдин улы — физкультура уҡытыусыһы (ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]) * Әмирханова Дилбәр Шәфҡәт ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Әҙелғужина Рәфиҙә Илфат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Хәсәнова Нурзилә Хисмәтулла ҡыҙы — башҡорт теле уҡытыусыһы * Ижбаева Зөлфиә Йәүҙәт ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Ишҡыуатова Гөлнәзирә Ғәлийән ҡыҙы — тарих уҡытыусыһы * Сырлыбаева Гөлнур Әхмәт ҡыҙы — биология һәм химия уҡытыусыһы * Йәмғурова Лилиә Хәлил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ишкинина Флүзә Тимерхан ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Шәмиғолова Гөлдәр Мансур ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Түбәнге Һапаш филиалы<ref>[https://hudaiberdino.jimdofree.com/руководство-педагогический-состав/ Руководство. Педагогический состав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230419165250/https://hudaiberdino.jimdofree.com/%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/ |date=2023-04-19 }}</ref> * Кирәева Рәмзиә Ревил ҡыҙы — Түбәнге Һапаш филиалы етәксеһе * Ижбаев Ринат Фәрит улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү, география уҡытыусыһы * Хоҙайғолова Гөлнәзирә Зиннур ҡыҙы — биология, химия, физика уҡытыусыһы. * Кирәева Лиана Йәүҙәт ҡыҙы — директор урынбаҫары<ref>[https://hudaiberdino.02edu.ru/sveden/employees/ Информация о составе педагогических (научно-педагогических) работников]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{колонки|конец}} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] — (1906—1909 йылдарҙа) * [[Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы]] — (1932—1936 йылдарҙа) * [[Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы]] — (1955—1963 йылдарҙа) == Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары == * == Мәктәптең ҡаҙаныштары == * == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Хоҙайбирҙин (ауыл)]] * [[Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың Йорт - музейы]] * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240529103136/https://hudaiberdino.02edu.ru/ Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Худайбердино муниципального района Кугарчинский район Республики Башкортостан] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Күгәрсен районы мәктәптәре]] [[Категория:Мәктәптәр]] tis6tf8xmkd6r8260ki7t6y9g1efx39 Тәүәкән мәктәбе 0 191039 1310185 1270352 2026-11-11T02:19:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310185 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Тәүәкән мәктәбе |Сокращение = Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе |Изображение = Тавакановская школа.jpg |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 52/59/48/N/58/34/12/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Күгәрсен районы, [[Тәүәкән]] ауылы |Сайт = https://shkolatavakan.02edu.ru/ |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 52 | lat_min = 59 | lat_sec = 48 |lon_deg = 58 | lon_min = 34 | lon_sec = 12 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} '''Тәүәкән мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Тәүәкән]] ауылында Сәнкем урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто == Тарихы == {{Цитата|Тәүәкән ауылында мәктәп-мәҙрәсә 1914 йылда асыла. Совет осоронда иһә белем биреү йүнәлеше үҙгәреп, 1918 йылда яңы мәктәп барлыҡҡа килә. Тәүге уҡытыусы Әхмәҙулла Әбдрәхимов заманына күрә төплө белем эйәһе, оҫта ҡуллы, ижади ҡарашлы рәссам була. 1923 йылда 4 йыллыҡ мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә һәм етәксеһе итеп Суфий Ҡаразбаев тәғәйенләнә. Ете йыллыҡ мәктәп иһә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғас ҡына барлыҡҡа килә. Уҡытыусылар ''Яхъя Ульябаев, ирле-ҡатынлы Әбүшахмиевтар, Рәхмәтулла Вәхитов, Әхмәтғәли Йәнғолов'' балаларға белем биреүҙән тыш, үҙешмәкәр ижади түңәрәктәр ҙә алып бара, мәктәп баҡсаһында йәшелсә-емеш үҫтереүҙе башлап ебәрә. Һуғышҡа тиклем мәктәптә ''Вәли Ғиззәт улы Зәйнуллин'' да эшләй. Ул тәүге балалар баҡсаһын ойоштороусы ла<ref>[https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2018-07-13/tarihyn-onotmay-t-k-nd-r-200566 Тарихын онотмай тәүәкәндәр]</ref>.|}} == Етәкселәре == * Хәмзә Дәүләтшин * Ришат Мәғизов * Рәшит Бикмөхәмәтов * Әхмәҙиә Яхин * Ғимран Ибраһимов * Ҡараҙбаева Альбина Фәнис ҡыҙы * Ҡараҙбаев Йәмил Винер улы == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Ҡараҙбаева Альбина Фәнис ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Яхина Ғәлиә Ғирфан ҡыҙы — директорҙың уҡыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы. * Буранбаева Ильмира Ғәйфулла ҡыҙы — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, туған тел һәм туған әҙәбиәт уҡытыусыһы, * Бикбов Азат Фираит улы — математика, физика уҡытыусыһы * Бикбова Гүзәл Әбүбәғәли ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Дәүләтбаев Илшат Хәлил улы — физик культура, тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы * Искәндәрова Зилиә Фәнил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Ҡараҙбаев Йәмил Винер улы — география, технология, информатика һәм ИКТ уҡытыусыһы * Ҡараҙбаева Гөлнара Марат ҡыҙы — технология, музыка, физик культура уҡытыусыһы * Ҡараҙбаева Гөлсинә Фирәйет ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Сәлихова Гөлназ Салауат ҡыҙы — башҡорт теле һәм башҡорт әҙәбиәте уҡытыусыһы, «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2012» төбәк-ара конкурсының «Юғары педагогик оҫталыҡ өсөн» номинацияһында еңеүсе * Төхвәтуллина Зилиә Әнүәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хөсәйенова Фирүзә Тәлғәт ҡыҙы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү, немец теле уҡытыусыһы * Шәһәрова Рәмилә Рәмил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Дәүләтбаева Фәриҙә Салауат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Ҡараҙбаева Ләйсән Мәхмүт ҡыҙы — уҡытыусы, биология, химия, һынлы сәнғәт<ref>[https://shkolatavakan.jimdofree.com/главная-страница/сведения-об-образовательной-организации/руководство-педагогический-состав/ Педагогический состав — 2021/2022 учебный год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230420033222/https://shkolatavakan.jimdofree.com/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/ |date=2023-04-20 }}</ref> {{колонки|конец}} * Яхина Ғәлиә Ғирфан ҡыҙы — учитель начальные классы * == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * == Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары == * == Мәктәптең ҡаҙаныштары == * == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Дәрестән тыш эшмәкәрлекте ойоштороу [https://bash-mir.ru/metodik-kumta/master-klass Дәрестән тыш эшмәкәрлекте ойоштороу (Салихова Гөлназ Салауат ҡыҙы)] * [[Тәүәкән]] == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240607094832/https://shkolatavakan.02edu.ru/sveden/common/ Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Таваканово муниципального района Кугарчинский район Республики Башкортостан] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Күгәрсен районы мәктәптәре]] [[Категория:Башҡортостан мәктәптәре]] [[Категория:Мәктәптәр]] 3nx0jmr6l291alypi8uh4ws6g06uc8v Севилья Алькасары 0 191416 1309998 1281192 2026-11-10T14:04:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309998 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Севилья Алькасары''' ({{Lang-es|Reales Alcázares de Sevilla}}) — [[Севилья]] ҡалаһында король алькасары ([[Әл-Әндәлүс]], [[Испания]]). Башта [[Маврҙар|маврҙарҙың]] форты булған, бер нисә тапҡыр киңәйтелгән. == Тарихы == Беренсе һарайҙы [[Әлмөхәдтәр]] династияһы төҙөгән. Хәҙерге комплекстың күпселек өлөшө Кастилия короле Педро I тарафынан ғәрәп ҡәлғәһе емереклектәрендә төҙөлгән, төҙөлөш башланыуын 1364 йыл тип фараз итәләр. Һарай мудехар архитектураһының һаҡланып ҡалған иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора. Һуңыраҡ өҫтәлгән (Карл V осоронда) готик элементтар доминант [[Мосолман архитектураһы|ислам стиле]] менән контрастҡа инә. 700 йыл дауамында был испания королдәре һарайы була. Алькасарҙың өҫкө бүлмәләре хәҙер ҙә король ғаиләһе тарафынан Севильяның рәсми резиденцияһы сифатында ҡулланыла. Ҙурлығы буйынса Севилья Алькасары Гранада[[Әл-Хәмрә ҡәлғәһе|лағы Әл-Хәмрә ҡәлғәһе]] ансамбленән ҡалыша . Карл V бүлмәләрендә иҙәндәр, түшәмдәр һәм стеналар иң юғары нәзәкәт һәм зиннәтлелеккә өлгәшкән әҫәрҙәр булып тора. ''Илселәр залы'' (''Salón de Embajadores''). ''Ҡыҙҙар патиоһы'' (''Patio de las Doncellas'') биҙәлеше менән атаҡлы. Аллеялар буйлап хуш еҫле розалар һәм апельсин ағастары, матур итеп ҡырҡылған баҡсалар матурлыҡты тулыландыра. == Кинола == * [[:ru:Игра престолов (телесериал)|Игра престолов (телесериал)]](Алькасарҙа Дорндың һарай күренештәре төшөрөлгән)<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-01-20|title = Новая серия: путешествия по следам «Игры престолов» и других популярных сериалов|url = http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/dosug/290225-novaya-seriya-puteshestviya-po-sledam-igra-prestolov-i-drugikh/photo/1|publisher = www.forbes.ru|archive-date = 2016-01-12|archive-url = https://web.archive.org/web/20160112121455/http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/dosug/290225-novaya-seriya-puteshestviya-po-sledam-igra-prestolov-i-drugikh/photo/1|deadlink = no}}</ref> == Галерея == <gallery> Alcázar Seville April 2019-11.jpg|Илселәр залы көмбәҙе File:Alcazar - Séville (ES61) - 2023-04-25 - 128.jpg|Көмбәҙ File:Alcazar - Séville (ES61) - 2023-04-25 - 147.jpg|Ихата </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Ислам архитектураһы]] *[[Кордова хәлифәлеге]] *[[Мескита]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{commonscat-inline||Севильский Алькасар}} * [https://web.archive.org/web/20120903054449/http://www.patronato-alcazarsevilla.es/index.php Официальный сайт{{ref-en}}] * [https://web.archive.org/web/20131220213015/http://www.visitasevilla.es/es/lugar-interes/real-alcazar Севильский Алькасар на официальном туристическом сайте Севильи{{ref-es}}] * [https://web.archive.org/web/20080411173626/http://heritage.unesco.ru/index.php?id=611&L=9 ЮНЕСКО: Кафедральный собор, Алькасар и Архив Индий в Севилье] {{әҙерләмә}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Ислам сәнғәте]] [[Категория:Испания архитектураһы]] [[Категория:Ислам архитектураһы]] 1saawytkuynyfnl7wmx8uic60asd8y5 Сәлихова Гүзәл Салауат ҡыҙы 0 191711 1310091 1284379 2026-11-10T19:54:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310091 wikitext text/x-wiki {{Журналист-персона |Исеме = Сәлихова Гүзәл Салауат ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = 250px |Ҡултамғаһы = |Исеме при рождении = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 13.06.1975 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТыуғанУрыны|Баймаҡ}} ҡалаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}}→{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = {{Журналист|Рәсәй|Башҡортостан}} |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Премиялары = |Наградалары = |Lib = |Сайты = |Викитека = |Ҡултамғаһы = |Викиһандыҡ = }} {{фш|Сәлихова}} '''Сәлихова Гүзәл Салауат ҡыҙы''' ([[24 апрель|13 июнь]] [[1975 йыл|1975 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]]. 2015 йылдан [[Баймаҡ]] мәғлүмәт үҙәге директоры, «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррире. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Ҡаланың Юлай Мәҡсүтов исемендәге йәштәр (2010), Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (2017) премиялары лауреаты. == Биографияһы == Гүзәл Салауат ҡыҙы Салихова (ижади псевдонимы Гүзәл Иҫәнгилдина) 1975 йылдың 13 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған. Урындағы 1-се мәктәптә белем ала һәм уны 1992 йылда тамамлай. Ошо уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] һәм «Октябрь байрағы» гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә, [[Башҡорт йәштәре иттифағы]]ның иң әүҙем ағзаларының береһе була. Баймаҡ районында «Һаҡмар» тип аталған башҡорт баҫмаһы асыласағын ишетеп, тыуған районына ҡайта. 2000 йылдың 1 ғинуарынан «Һаҡмар» гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй. Ошо уҡ йылды хаттар һәм социаль тормош бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 2003 йылда РФ һәм БР Журналистар Союзына алына. 2010 йылда Юлай Мәҡсүтов исемендәге йәштәр премияһы бирелә. 2012 йылда «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2015 йылдан Баймаҡ мәғлүмәт үҙәге директоры, «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. 2017 йылда [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|Сәғит Мифтахов]] исемендәге журналистар премияһы лауреаты исеме бирелә. 2000 йылдан «Суд залынан» рубрикаһы аҫтында алып барған мәҡәләләре менән танылыу алған. Был йүнәлештәге әүҙем эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһы Юғары Судының Почет грамоталары һәм Дипломдары (2010—2022) менән билдәләнгән. Матбуғат өлкәһендә оҙайлы, намыҫлы хеҙмәте һәм һөнәри оҫталығы өсөн Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2021). Юғары һөнәри оҫталығы һәм оҙайлы йылдар фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Республика Башлығының Рәхмәтенә лайыҡ була (2021). Хеҙмәт дәүерендә бик күп Рәсәй һәм республика ижади конкурстарында еңеү яулай. «Журналист яҙмалары. Фәрештә йылмайған көн» тип аталған китабы баҫмаға әҙер. == Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре, рубрикалары == * https://hakmar.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517043139/https://hakmar.ru/ |date=2023-05-17 }} * https://web.archive.org/web/20230517043139/https://hakmar.ru/articles/sud-zalynan * https://hakmar.ru/articles/y-r-k-yanyr-ser-r-bar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517043147/https://hakmar.ru/articles/y-r-k-yanyr-ser-r-bar |date=2023-05-17 }} * https://hakmar.ru/articles/serle-donya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517120549/https://hakmar.ru/articles/serle-donya |date=2023-05-17 }} * https://hakmar.ru/articles/auly-ur-bayly/2020-06-21/izge-k-elle-tabip-187537 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517043141/https://hakmar.ru/articles/auly-ur-bayly/2020-06-21/izge-k-elle-tabip-187537 |date=2023-05-17 }} * https://hakmar.ru/articles/sud-zalynan/2023-05-16/bala-ikeg-b-lenm-y-3257671?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=60402485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517043141/https://hakmar.ru/articles/sud-zalynan/2023-05-16/bala-ikeg-b-lenm-y-3257671?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=60402485 |date=2023-05-17 }} * https://hakmar.ru/articles/sud-zalynan/2023-05-16/atayymdy-ndergese-ay-a-ik-n-3257680 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517043145/https://hakmar.ru/articles/sud-zalynan/2023-05-16/atayymdy-ndergese-ay-a-ik-n-3257680 |date=2023-05-17 }} * https://hakmar.ru/articles/ail/2023-05-16/bush-s-geld-k-3257702?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=60402485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517120552/https://hakmar.ru/articles/ail/2023-05-16/bush-s-geld-k-3257702?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=60402485 |date=2023-05-17 }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Юлай Мәҡсүтов исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (2010 йыл) * [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|Сәғит Мифтахов]] исемендәге журналистар премияһы лауреаты (2017 йыл) * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Почет грамотаһы (2021) * Республика Башлығының Рәхмәтенә ((Благодарность) лайыҡ була (2021) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} * http://baimaksky.bkr.sudrf.ru/modules.php?name=information&id=334 * https://ihtika.ru/book/sovremennyy-mir-i-bashkirskaya-zhenschina-matkonf-ufagilem2012-ogl/text/35 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517043140/https://ihtika.ru/book/sovremennyy-mir-i-bashkirskaya-zhenschina-matkonf-ufagilem2012-ogl/text/35 |date=2023-05-17 }} * https://ok-ua.ru/user/okuaid587603200052 * https://сжрб.рф/о-союзе/12-mezhrayonnye-tvorcheskie-obedineniya-mto.html#:~:text=Юго-восточное%20-%20председатель%20Салихова%20Гузель,Белорецкий%2C%20Бурзянский%2C%20Занчуринский%2C%20Зилаирский%2C%20Хайбуллинский == Һылтанмалар == * https://vk.com/wall-184742296_3703 * https://web.archive.org/web/20230517043143/https://hakmar.ru/pages/ob-izdanii * https://ataisal.ru/project/pomoshch-zhivotnym-i-okhrana-prirody/ochistka-territorii-vodopada-gadelsha-/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517104744/https://ataisal.ru/project/pomoshch-zhivotnym-i-okhrana-prirody/ochistka-territorii-vodopada-gadelsha-/ |date=2023-05-17 }} * https://vk.com/hakmar.gazeta?w=wall-161106045_552 * «Ижад шишмәләре һайыҡмаһын», «Һаҡмар» гәзите, № 2, 14 ғинуар, 2022 йыл [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] ki0kd5akwpdeavcu95wxyfweha48d9d Сеусо хазинаһы 0 191726 1310008 1278360 2026-11-10T14:37:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310008 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vadász_tál_-_Seuso_kiállítás,_Országház_(3).JPG|мини|Һунарсылар һүрәте төшөрөлгән тәрилкә]] {{Ук}} '''Сеусо хазинаһы'''<ref group="комментарий">В некоторых источниках можно встретить название «Сокровища Севсо». Такое название неправильно, поскольку буква ''v'' в латинском слове «Sevso» читается как русское «у».</ref> ({{Lang-hu|Seuso-kincsek}}, {{Lang-hr|Seusovo blago}}) ― Һуңғы Рим империяһы осорондағы ун дүрт көмөш әйберҙән торған хазина, уның килеп сығышы һәм тарихы аҙағына тиклем билдәле түгел. == Тарихы == [[Файл:Akhilleusz_tál_(3).jpg|мини|Тәрилкәләрҙең беренә һырлап һуғылған һүрәт]] Элекке Венала йәшәгән антиквариат менән сауҙа итеүсе ике сауҙагәр ҡарамағында булған хазиналар [[1980 йыл]]да [[Лондон]] баҙарында документациялары менән бергә һатыуға ҡуйыла. Улар [[Ливан|Ливандың]] Тира һәм Сидон райондарында табылыуы тураһында мәғлүмәт бирелә. Шул уҡ йылда хазинаны маркиз Нортгемптон<ref name="ATG">[http://www.antiquestradegazette.com/news/news_article_main.asp?id=6000&pt=nb&article_type=stoppress&cp=1&keywords=&phrase=no Antiques Trade Gazette] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929001509/http://www.antiquestradegazette.com/news/news_article_main.asp?id=6000&pt=nb&article_type=stoppress&cp=1&keywords=&phrase=no|date=2007-09-29}}, 30 September 2006.</ref> һатып ала. Нортгемптон хазиналарҙы Лос-Анджелестағы [[Гетти музейы]]на 10 миллион долларға һатырға тырышып ҡарай. [[1990 йыл]]да хазина [[Нью-Йорк]]та Сотби аукционында пәйҙә була, әммә һуңынан хазина тураһындағы документация ялған тип таныла, ә [[Венгрия]], [[Югославия]] һәм [[Ливан]] хөкүмәттәре хазиналарға уларҙың милек хоҡуғы булыуы тураһында белдерә. Был илдәрҙең милек хоҡуғына дәғүәләре АҠШ суды тарафынан кире ҡағыла, һәм хазина маркиз Нортгемптон биләмәһендә ҡала. Скотланд-Ярдта әлегә тиклем хазиналар буйынса эш алып барыла. Хазинаның килеп сығышы аныҡ ҡына билдәле түгел. Хазинаның беренсе тапҡыр 1970-се йылдарҙа Венгрияның археологик участкаһында венгр һалдаты законһыҙ ҡаҙыныуҙар эшен алып барыуы мәлендә хазинаны таба, тик хазиналарҙы ҡулға төшөү маҡсатында ул үлтерелә. Шул ваҡиғаларҙан һуң хазинаның нисек табылыуы тураһында бик күп фәнни дәлилдәр бар.<ref name="Time Team">{{Cite web|url=http://www.channel4.com/programmes/time-team-specials/episode-guide/series-119/episode-3|title=Time Team Specials – The Mystery of the Roman Treasure – Channel 4|publisher=channel4.com|accessdate=2015-08-30|archive-date=2009-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021044455/http://www.channel4.com/programmes/time-team-specials/episode-guide/series-119/episode-3|deadlink=no}}</ref> == Эстәлеге == [[Файл:Mosdótál_és_kancsók.jpg|мини|Һауыттар]] Хазина ун дүрт бай итеп биҙәлгән көмөш һауыттарҙан һәм улар урынлаштырылған баҡыр һауыттарҙан тора. Хазина беҙҙең эраның дүртенсе быуаты аҙағында, йәки бишенсе быуатында эшләнгән. Иң иғтибарға лайыҡһы — диаметры 70 см һәм ауырлығы 9 кг тиерлек булған ҙур тәрилкә, унда [[Латин теле|латин телендә]] түбндәге яҙыу бар:<blockquote>Hec Sevso tibi dvrent per saecvla mvltaPosteris vt prosint vascvla digna tvis</blockquote>Тәржемә иткәндә был һүҙҙәр түбәндәгеләрҙе аңлата:<blockquote>Хазина [Сеусо] оҙайлы быуаттарға һеҙҙең милек булырға яҙһын. Был һауыттар һеҙҙең артабанғы вариҫтарығыҙға ла лайыҡлы хеҙмәт итһен.</blockquote> == Бәхәстәр == === Тәүге бәхәстәр === [[Файл:Sümegh_józsef_02.jpg|мини|175x175пкс|Йожеф Сумег]] [[Файл:Hyppolitus_készlet.jpg|мини|Хазиналағы һауыттарҙың бер өлөшө]] Венгрия властары раҫлауынса, хазинаны йәш һалдат Йожеф Сумег яҡынса 1975—1976 йылдарҙа Үҙәк Венгриялағы {{Тәржемәһеҙ 5|Полгарди||en|Polgárdi}} ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә таба. Сумегтың кәүҙәһе 1980 йылда табыла.<ref name="HVG">{{Cite web|url=http://hvg.hu/itthon.bunugy/20120803_seuso_gyilkossag|title=Bűnügy: Bors: újra nyomoz az NNI a Seuso-kincseket megtaláló Sümegh meggyilkolása ügyében – HVG.hu|publisher=hvg.hu|accessdate=2015-08-30|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804045531/http://hvg.hu/itthon.bunugy/20120803_seuso_gyilkossag|deadlink=no}}</ref> Рәсми тикшереү уның үҙ-үҙенә ҡул һалыуын асыҡлай, әммә һуңыраҡ полиция уның үлтерелеүе тураһындағы һығымтаға килә.<ref name="Múlt-Kor">{{Cite web|url=http://www.mult-kor.hu/cikk.php?id=20036&pIdx=2|title=Helyi divattal igazolják a Seuso-kincsek eredetét – Hírek – Múlt-kor történelmi magazin|publisher=mult-kor.hu|accessdate=2015-08-30|archive-date=2009-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160352/http://www.mult-kor.hu/cikk.php?id=20036&pIdx=2|deadlink=no}}</ref> Югославиянан хәбәр итеүҙәренсә, хазина тәүҙә 1960 йылдың 30 июнендә Истрияның Барбарига ауылында, хәҙерге [[Хорватия]]<ref name="jutarnji" />, территорияһында табыла. Ауыл боронғо Рим дәүерендә нигеҙ һалынған Пула ҡалаһынан төньяҡҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Урындағы халыҡтың һүҙҙәре буйынса, хазина Югослав халыҡ армияһы (ЮНА) комплексының иҫке окоптары ятҡан территориялағы иҫке окоптарҙа табыла. 1980-се йылдарҙа ЮНА урындағы археологтарға шул урында археологик ҡаҙыныу эштәрен алып барырға рөхсәт бирә. Шаһиттарҙың рәсми рәүештә раҫланмаған хәбәрҙәре буйынса был урында табылған 14 артефакт ғәйәт күп ҡомартҡылар булған урындан сығарылған хазинаның бик бәләкәй өлөшө генә. Шул урында табылған тарихи ҡомартҡыларҙы теркәү өсөн алты көн талап ителә. Әммә мәғлүмәттәрҙең күбеһе киң йәмәтселеккә еткерелмәй, сөнки ҡаҙыныу урыны тулыһынса граждандар өсөн ябыҡ хәрби зонала була<ref name="jutarnji" />. Югославия археологтары, артефакттарҙа табылған тупраҡ ҡалдыҡтары был райондағы тупраҡ өлгөләренә тап килеүе иҫбатланһа ла, хазиналарҙың килеп сығышы тураһында бер ниндәй ҙә ышандырырлыҡ дәлилдәр таба алмай<ref name="jutarnji" />. Югославия тарҡалғандан һуң Хорватия хазина тураһында суд эшен аса, уға тупраҡ ҡалдыҡтарына яһалған анализ һөҙөмтәләрен дә ҡушып, Нью-Йорк судына хазинаға милек хоҡуғына дәғүә итеүе тураһында рәсми рәүештә мөрәжәғәт итә<ref name="jutarnji">{{Cite news|first1=Romina|title=Borba za neprocjenjivo Seusovo blago|url=http://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/borba-za-neprocjenjivo-seusovo-blago-%E2%80%98do-zadnjeg-smo-vjerovali-da-jehrvatsko%E2%80%99/988673/|accessdate=7 October 2016|work=[[Jutarnji list]]|language=Croatian|date=28 March 2014|archivedate=2016-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009183523/http://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/borba-za-neprocjenjivo-seusovo-blago-%E2%80%98do-zadnjeg-smo-vjerovali-da-jehrvatsko%E2%80%99/988673/}}</ref>. 1993 йылдың ноябрендә Нью-Йорктың Апелляция суды дәғүәләрҙе кире ҡаға һәм маркиз Нортгемптондың хазиналарын тартып алыу өсөн нигеҙ таба алмай.<ref>''Republic of Croatia, et al. v. Trustee of the Marquess of Northampton 1987 Settlement'', 203 A.D.2d 167, 610 N.Y.S.2d 263 (1994); ''Republic of Croatia, et al. v. Trustee of the Marquess of Northampton 1987 Settlement'', 232 A.D.2d 616, 648 N.Y.S.2d 25 (1st Dep’t 1996).)</ref> Артефакттар банктың һаҡлағысында бикләнә, шуға күрә артабан суд тикшереүе үткәрелә.<ref>''The Times'', 8 May 1999.</ref> 1999 йылдың 25 июнендә Британия хөкүмәте хазиналарҙың кемдеке булыуы менән ҡыҙыҡһынмауын раҫлай һәм эште ҡуҙғытмаҫҡа ҡарар итеүен белдерә<ref name="Stationery">{{Cite web|title=Stationery|url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199899/ldhansrd/vo990625/text/90625w01.htm|date=25 June 1999|access-date=2018-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20061012090039/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199899/ldhansrd/vo990625/text/90625w01.htm|archive-date=2006-10-12|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012090039/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199899/ldhansrd/vo990625/text/90625w01.htm |date=2006-10-12 }}</ref>. [[Файл:PELSO.png|мини|Тәрилкәләрҙең береһенә «Pelso» һүҙе һырып яҙылған]] [[Файл:SEUSO lakomája.png|мини]] Венгрияның хазиналарға ҡарата дәғүәһенең ғәҙел булыуын тәрилкәләрҙең береһенә «Pelso» һүҙенең һырып яҙылыуы ла раҫлай. «Pelso» һүҙе Венгрияла урынлашҡан [[Балатон]] күленең латинса атамаһы ул. Күл хазина табылған урындан көнбайыштарәҡ урынлашҡан. [[1873 йыл]]дат шулай уҡ күлдән алыҫ түгел урында боронғо рим өстағаны табылған; ғалимдар фекеренсә, был әйбер, Сеусо хазинаһы кеүек үк уға ла һырып биҙәк һалынған<ref name="google">{{Cite book|title=Who Owns the Past?: Cultural Policy, Cultural Property, and the Law|editor1-first=Gibbon, K.F.|series=American Council for Cultural Policy|publisher=Rutgers University Press|url=https://books.google.com/books?id=PigTNxl30ZgC&pg=PA94|page=94}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=PigTNxl30ZgC&pg=PA94}}</ref>. Өстаған һәм хазиналағы һауыттар бер үк оҫта тарафынан эшләнгән тигән фараздар бар. Хәҙер өстаған [[Будапешт]]та<ref name="theatlantic">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|title=The Curse of the Sevso Silver – The Atlantic|publisher=theatlantic.com|accessdate=2015-08-30|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029004549/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/11/the-curse-of-the-sevso-silver/302331/|deadlink=no}}</ref> [[Венгрия милли музейы]]нда һаҡлана. === Ваҡиғаларҙыы сиседаше === 2006 йылдың сентябрендә Лондондың Bonhams аукцион йорто киләсәктә хазинаны үҙ аукционына ҡуясағын иғлан итә. Венгрияның мәғариф һәм мәҙәниәт министры, «хәҙер был хазинаны һатыуға ҡуйыу мөмкин түгел», тип белдерә<ref>[http://www.culture.hu/culture/history/news/D999_news_200486.html «Sevso Treasure Up For Sale» at culture.hu — Hungarian Ministry of Education and Culture.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008042512/https://culture.hu/culture/history/news/D999_news_200486.html |date=2025-10-08 }}</ref>. 2006 йылдың 12 октябрендә Бөйөк Британия парламентының лордтар палатаһы Венгрияға яҙма рәүештә түбәндәге яуапты бирә: «Венгрия 2004 йылда [[Европа берлеге|Европа Союзына]] ингәндән алып хазинаға ҡарата уның дәғүәләре ҡайтанан ҡарауға ҡуйылыуы ихтимал»<ref>[https://publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldhansrd/pdvn/lds06/text/61012w0001.htm ''Hansard''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224074214/https://publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldhansrd/pdvn/lds06/text/61012w0001.htm |date=2018-12-24 }} 12 October 2006</ref>. Bonhams 2006 йылдың 17 октябрендә хазина күргәҙмәһен үткәрә. 2007 йылдың мартында The Art Newspaper нәшриәте хәбәр итеүенсә, тағы ла 187 алтын ялатылған көмөш ҡумта, эсемлек өсөн 37 алтын ялаланған көмөш сынаяҡ һәм 5 көмөш туҫтаҡ бар, улар Сеусо хазиналарының бер өлөшө булып тора; әммә был мәғлүмәт әлегә бер кем тарафынан да раҫланмай<ref name="theartnewspaper">{{Cite web|url=http://www.theartnewspaper.com/article01.asp?id=581|title=The silver missing from the Sevso hoard?|publisher=theartnewspaper.com|accessdate=2015-08-30|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310010423/http://www.theartnewspaper.com/article01.asp?id=581|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310010423/http://www.theartnewspaper.com/article01.asp?id=581 |date=2007-03-10 }}</ref>. [[2008 йыл]]дың февралендә венгр археологы Жольт Визи үткәргән тикшеренеүҙәр хазинаның Венгриялағы Балатон күле районынан булыуы ихтимал тигән фекерҙе нығыта<ref name="archaeology">{{Cite web|url=http://www.archaeology.co.uk/blog/lisa-westcott/sevso-treasure.htm|title=Archaeology of the Sevso Treasure &#124; Current Archaeology|publisher=archaeology.co.uk|accessdate=2015-08-30|archive-date=2010-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204081851/http://www.archaeology.co.uk/blog/lisa-westcott/sevso-treasure.htm|deadlink=no}}</ref>. 2008 йылдың декабрендә Channel 4 каналы программаһы хазиналар тураһында махсус сығарылыш әҙерләй. План буйынса программа хазинаның килеп сығышы ихтималлығы булған районы Венгрияла, Полгарди ҡалаһынан алыҫ түгел булыуын иҫбатларға тейеш була<ref name="channel4">{{Cite web|url=http://www.channel4.com/programmes/time-team-specials/episode-guide|title=Time Team Specials – Episode Guide – Channel 4|publisher=channel4.com|accessdate=2015-08-30|archive-date=2009-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611183408/http://www.channel4.com/programmes/time-team-specials/episode-guide|deadlink=no}}</ref>. Әммә маркиз Нортгемптон программала ҡатнашыуҙан баш тарта, ә Channel 4 [[Лондон|Лондондағы]]<ref>[http://www.theartnewspaper.com/afrontpage/pdf/tancurrent.pdf Art Newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205031129/http://www.theartnewspaper.com/afrontpage/pdf/tancurrent.pdf |date=2012-02-05 }}, [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2087-2393777,00.html Times] {{Webarchive|url=https://archive.today/20110604071724/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2087-2393777,00.html |date=2011-06-04 }} and [http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1924109,00.html Guardian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706194207/http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1924109,00.html |date=2008-07-06 }}</ref> Bonhams аукцион йортонда һаҡланған хазиналарҙы төшөрөргә рөхсәт ала алмай. === Хазинаның Венгрияға ҡайтыуы === 2014 йылдың 26 мартында Венгрия премьер-министры Виктор Орбан Сеусо хазинаһының яртыһын (ете предмет) Венгрия 15 миллион евроға һатып алыуы тураһында иғлан итә. Был ете артефакт 2014 йылдың 29 мартында [[Венгрия парламенты бинаһы|Венгр парламенты]] бинаһында ваҡытлыса экспозицияға ҡуйыла<ref name="ReturnToHungary1">{{Cite web|url=http://hvg.hu/itthon/20140326_Orban_Magyarorszag_visszaszerezte_a_Seuso#rss|title=Orbán: Magyarország visszaszerezte a Seuso-kincset|publisher=hvg.hu|date=26 March 2014|accessdate=2014-03-26|archive-date=2014-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326152717/http://hvg.hu/itthon/20140326_Orban_Magyarorszag_visszaszerezte_a_Seuso#rss|deadlink=no}}</ref><ref name="ReturnToHungary2">{{Cite web|url=http://www.idahostatesman.com/2014/03/26/3101774/hungary-buys-back-7-roman-era.html?sp=/99/109/|title=Hungary buys back 7 Roman-era silver trays, jugs|publisher=idahostatesman.com|date=26 March 2014|accessdate=2014-03-26}}{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|title=Sevso Treasure, "Hungary's family silverware," returned|publisher=Budapest Business Journal|date=26 March 2014|accessdate=2014-03-30|archive-date=2014-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329064253/http://www.bbj.hu/budapest/sevso-treasure-hungarys-family-silverware-returned_77609|deadlink=no}}</ref>. 2017 йылдың 12 июлендә ҡалған ете артефакт шулай уҡ Венгрияға кире ҡайтарыла. Улар 28 миллион евроға һатып алына. 2018 йылда хазиналар [[Венгрия һынлы сәнғәт музейы (Будапешт)|Будапешт һынлы сәнғәт музейына]]<ref>{{Cite web|url=http://hvg.hu/kultura/20170712_Baan_hetek_ota_itthon_van_a_Seusokincs_a_TEK_hozta_haza|title=Baán: Hetek óta itthon van a Seuso-kincs, a TEK hozta haza|publisher=HVG|date=12 July 2017|accessdate=2017-07-12|archive-date=2017-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715124804/http://hvg.hu/kultura/20170712_Baan_hetek_ota_itthon_van_a_Seusokincs_a_TEK_hozta_haza|deadlink=no}}</ref> күсерелә. == Галерея == <gallery class="center"> File:Geometrikus-tál.jpg| File:Vadásztál.jpg| File:Vadásztál (2).jpg| File:Dionüszosz kancsó.jpg| File:Dionüszosz amfóra.jpg| File:Állatalakos kancsó.jpg| File:Illatszeres doboz.jpg| File:Akhilleusz tál.jpg| File:Meleagrosz-tál.jpg| File:Meleagrosz-tál (2).jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="комментарий"/> {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рим империяһы]] [[Категория:Венгрия сәнғәте]] t6c1nfx3nhzeu9hr78tvbfzgs6v2plc Углов Фёдор Григорьевич 0 192075 1310196 1288350 2026-11-11T02:55:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310196 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Ғалим | Имя = Фёдор Григорьевич Углов | Оригинал имени = | Изображение = Uglov.jpg | Ширина = 280 | Описание изображения = | Место рождения = [[Рәсәй империяһы]]<br> Иркутск губернаһы <br> Кирен өйәҙе, Чугуево ауылы | Научная сфера = [[медицина]], [[хирургия]] | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|медицинских наук}}&nbsp;([[1949]]) | Учёное звание = {{Учёное звание|АМН СССР|0}}&nbsp;([[1967]])<br> {{Учёное звание|РАМН|0}}&nbsp;([[1991]])<br> {{Учёное звание||0}}&nbsp;([[1949]]) | Место работы = И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты академигы | Альма-матер = [[Иркутск дәүләт медицина университеты]],<br> [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|Һарытау дәүләт университеты]] | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}}{{!!}}{{орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}} {{орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Дружбы Народов}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За боевые заслуги}}{{!!}}{{Медаль За оборону Ленинграда}}{{!!}} {{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленинская премия|1982 год}}{{!!}}{{Золотая медаль ВДНХ}} {{!!}}{{Золотая медаль ВДНХ}}{{!!}} {{Серебряная медаль ВДНХ}}{{!!}}{{Изобретатель СССР}} {{!)}} }} '''Фёдор Григорьевич Углов''' ([[1904 йыл|1904]], Иркутск генерал-губернаторлығы, Кирен өйәҙе — [[2008 йыл|2008]] Санкт-Петербург) — совет һәм рәсәй хирургы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор. «Вестник хирургии имени И. И. Грекова» журналының баш мөхәррире (1953—2006). СССР Медицина Фәндәр Академияһы ([[1967 йыл|1967]] академигы; ағза-корреспонденты [[1955 йыл|1955]]). Ленин премияһы лауреаты ([[1982 йыл]]). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[1931 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. == Биографияһы == [[1904 йыл]]дың 22 сентябрендә Иркутск губернаһы Кирен өйәҙе (хәҙерге — [[Иркутск өлкәһе]] Кирен районы) Чугуево ауылында тыуған. Атаһы—Григорий Гаврилович Углов (1870—1927). Әсәһе — Анастасия Николаевна Углова (ҡыҙ фамилияһы — Бабошина) (1872—1947). Ғаиләлә бөтәһе алты бала үҫә.<ref name="Telegraph">{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/2195041/Fyodor-Uglov.html|title=telegraph|date=2008-06-25|publisher=The Telegraph|description=Fyodor Uglov's orbituary|lang=en|accessdate=2011-09-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65N9VXqFu?url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/2195041/Fyodor-Uglov.html|archivedate=2012-02-11|deadlink=no}}</ref>. === Белеме === Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Киренск ҡалаһы педагогия техникумына уҡырға инә. 1923 йылда [[Иркутск дәүләт медицина университеты]]ның медицина факультетына (хәҙер — [[Иркутск дәүләт университеты]]) уҡырға инә. [[Ленинград]]ҡа сәфәренән һуң икенсе курста ҡаты ауырый: ҡорһаҡ йәки тимгелле тифтән (ҡарамыҡ) һуң өҙлөгә, сепсистән яфалана, оҙаҡ ваҡыт аңһыҙ хәлдә йәшәй һәм үлем сигендә була. Тик курсташы тырышлығы менән генә иҫән ҡала, ул (бәләкәй балаһы булыуына ҡарамаҫтан) сирҙән һуң саҡ ҡына хәрәкәт иткән егетте үҙенә тәрбиәгә ала һәм һуңынан уның ҡатыны була. Бишенсе курста уҡыуын [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|Һарытау дәүләт университеты]]нда дауам итә һәм 1929 йылда уңышлы тамамлай. Диплом алғандан һуң, Фёдор Григорьевич Түбәнге Волга крайындағы (Волгоград өлкәһе) Кислово ауылында участка табибы (1929), һуңынан — [[Абхаз АССР-ы]] Гал районы Отобая ауылында (1930—1933) һәм Ленинградта И. И. Мечников исемендәге дауаханала (1931—1933) эшләй. 1930-сы йылдар башында коллективлаштырыу осоронда кулактарға ҡаршы көрәштә ҡатнаша, был турала «Сердце хирурга» автобиографик китабында яҙа<ref>{{Cite web |url=http://trezvo-rb.ru/trezvo-people/155-fyodor-uglov-tolko-trezvaya-rossiya-stanet-velikoj.html |title=Фёдор Углов: Только Трезвая Россия станет великой! |accessdate=2011-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805154057/http://www.trezvo-rb.ru/trezvo-people/155-fyodor-uglov-tolko-trezvaya-rossiya-stanet-velikoj.html |archivedate=2011-08-05 |deadlink=yes }}</ref>. === Һөнәри карьераһы === Интернатураны Кирен ҡаклаһында тамамлағандан һуң, йылғасылар район-ара дауаханаһының баш табибы һәм хирургия бүлеге мөдире булып хеҙмәт итә (1933—1937). Һөнәри эшмәкәрлегенең башында, танылыу алмаҫ борон, Ф. Г. Угловҡа пессимистик баһалар ҙа була: ленинград профессоры А. М. Заблудовский, Угловтың хирургик отчёттары тураһында ишетеп, XX быуаттың 30-сы йылдарында: «Былар барыһы ла барон Мюнхгаузен уйҙырмалары»<ref name="grazhdanin">[Андрей Бобыльков «Великий гражданин из российской глубинки»]</ref>. Һуңғараҡ, Углов үткәргән операцияларҙы өйрәнеп, Заблудовский үҙенең фекерен үҙгәртә<ref name="grazhdanin"/>. 1937 йылда Ф. Г. Углов Санкт-Петербург дипломдан һуңғы медицина академияһы йәки Ленинград врачтарҙың белемен камиллаштырыу дәүләт медицина институты аспирантураһына уҡырға инә. Тәүге фәнни хеҙмәттәре — «О гнойниках прямой мышцы живота при брюшном тифе» (1938), «К вопросу об организации и работе хирургических отделений на далекой периферии» (1938). «Смешанные опухоли (тератомы) пресакральной области» (1939) темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, Ф. Г. Углов был институттың ассистенты (преподаватель вазифаһы) (1940—1943), хирургия кафедраһы доценты була (1944—1950). 1949 йылда ул «Резекция лёгких» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[http://uglov.tvereza.info/person/life/bio.html Биография Фёдора Григорьевича Углова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230507080915/http://www.uglov.tvereza.info/person/life/bio.html |date=2023-05-07 }}</ref>. 1939—1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышында Фёдор Григорьевич Фин фронтында медсанбаттың өлкән хирургы булып хеҙмәт итә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғандан һуң, 900 көн дауамында ҡамауҙа тотолған Ленинградта хирург<ref name="Telegraph" />, госпиталдәрҙең береһендә хирургик бүлек начальнигы бурысын башҡара. Үҙенең һөйләүе буйынса, бер ай дауамында госпиталь директоры була һәм, кухняла сирлеләргә әҙерләнгән ризыҡты тәмләп ҡарау мөмкинлегенә эйә булғанлыҡтан, иҫән ҡалғандыр. 1950 йылдан Фёдор Григорьевич 1-се Ленинград медицина институтында (хәҙер — Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты йәки Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты) уҡыта. 1950—1991 йылдарҙа Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты клиникаһы менән берлектә 2-се госпиталь хирургияһы кафедраһы етәксеһе, 1972 йылға тиклем СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Бөтә Союз пульмонология ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИ) директоры була<ref>[http://www.1spbgmu.ru/ru/obrazovanie/kafedry/312-glavnaya/universitet/sructure/universitetskaya-klinika/kliniki/klinika-gospitalnoj-khirurgii-2/505-istoriya-kafedry-gospitalnoj-khirurgii-2 История кафедры госпитальной хирургии № 2 ПСПбГМУ]</ref>, ҙур хирургия мәктәбен булдыра. [[Файл:Комарово 3.JPG|thumb|left|Комаровола Ф. Г. Угловтың дачаһы]] === Пенсияға сыҡҡандан һуң === Фёдор Григорьевич тарихи әҙәбиәт уҡырға, баҡса эштәре менән булырға, тәбиғәткә сығырға, бәшмәк йыйырға, саңғыла шыуырға яратҡан. Ғүмеренең һуңғы йылдарында халыҡ дауалауы һәм традицион булмаған медицина (бигерәк тә, рефлексотерапия) менән ҡыҙыҡһынған. Көн һайын һалҡын һыу менән ҡойонған. Тәрән инанған православие христианы булған<ref>[http://prestmed2010.ru/vrach/44-samyj-staryj-xirurg-fyodor-uglov.html Самый старый хирург — Фёдор Углов]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Йөҙ йәше тулыр алдынан һуңғы операцияларының береһен [[Гиннесстың рекордтар китабы]] вәкилдәре алдында башҡара, улар видеояҙма төшөрә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/2195041/Fyodor-Uglov.html Fyodor Uglov Surgeon and anti-alcohol campaigner who continued to work until the age of 102] «Telegraph»</ref>. Үҙ эше менән шөғөлләнеүсе һәм хирургияла иң дауамлы стажға эйә — 65 йыл, 1929 йылдан алып 1994 йылға тиклем, иң өлкән хирург булараҡ, Фёдор Угловтың исеме [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелә<ref>{{Cite web|url=http://www.sovross.ru/articles/193/3544|title=Фёдор Углов|author=Издательство «Советская Россия», © 2019 г|publisher=www.sovross.ru|lang=ru|accessdate=2019-05-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/archive/1632440|title=Академик Углов. Скальпель в столетней руке|date=2004-06-16|publisher=aif.ru|accessdate=2019-08-21}}</ref>. 2006 йылдың яҙында бөйөрөнән таштарын алғандан һуң өҙлөгөү арҡаһында, [[инсульт]] кисерә<ref name="dacha" />, артабан ярты йылға һуҙылған реабилитация осоро, хирург үҙенең Комароволағы дачаһында йәшәй<ref name="dacha">[http://spb.old.kp.ru/2006/09/01/doc134218/ Хирург Углов выздоравливает на даче // Комсомольская правда, 1.10.2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2008 йыл]]дың 22 июнендә [[Санкт-Петербург]]та 104-се йәшендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Александр Невский лавраһының Никольский зыяратында ерләнгән<ref name=Nikol>[http://www.tvkultura.ru/news.html?id=237552 Академик Углов похоронен на Никольском кладбище Петербурга]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Файл:Tomb of Uglov.jpg|thumb|250px|Александр Невский лавраһының Никольский зыяратында Ф. Г. Угловтың ҡәбере]] === Ғаиләһе === Дүрт тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны — Вера Михайловна (Трофимова), гинеколог. 1926 йылда өйләнешәләр, университетта бер төркөмдә уҡығандар. Өс ҡыҙы — Татьяна, Эдита һәм Елена (1934—2010) тыуа, ейәне — М. В. Сильников. Өсөнсө ҡатыны — Еремеева Ирина. Ҡыҙы — Ирина Фёдоровна Углова (1964 йылдың 17 декабрендә тыуған). Дүртенсе ҡатыны — Эмилия Викторовна Углова-Стрельцова (14.08.1936), кардиолог, медицина фәндәре кандидаты. 1964 йылда өйләнешәләр. Улдары — Григорий Фёдорович Углов (1970 йылдың 10 июне), дирижёр, композитор. == Хирургия өлкәһендә ҡаҙаныштары == Ф. Г. Углов илебеҙҙә беренселәрҙән булып иң ҡатмарлы операцияларҙы — ҡыҙыл үңәскә, плевра ҡыуышлығынан уң һәм һул яҡта, күкрәк һөйәге һәм умыртҡа бағанаһы араһында (шыршы биҙе — вилочковая железа) ятҡан органдар комплексы йәғни средостение, порталь гипертензия, ашҡаҙан аҫты биҙе аденомаһына, үпкә сирҙәренә, тыумыштан һәм үҙләштерелгән йөрәк кәмселеге, аорта аневризмаһы осрағында башҡара<ref>[https://www.kp.ru/daily/26598.7/3613391/ 12 заповедей, благодаря которым выдающийся врач прожил 104 года]</ref>. 1946 йылдың 8 апрелендә СССР-ҙа тәүге тапҡыр уң үпкәнең ике өлөшөн алыу буйынса уңышлы операция атҡара. Йөрәккә операция яһағанда, донъяла тәүгеләрҙән булып, йөрәкте һаҡлаусы күкрәк стенкаһын алмайынса, йөрәк күренерлек итеп, уны ваҡытлыса ҡайтарып ҡуя торған уңышлы киҫеү ысулын таба. Ул яһалма клапан авторы — «Искусственный клапан сердца и способ его изготовления» (1981, 1982). Ф. Г. Углов хирург булараҡ уникаль хирургик техникаға эйә булған, уның оҫталығын донъяның бик күп билдәле хирургтары юғары баһалай.<ref name="uglovzdorove1"/><ref name="uglovzdorove2"/> {{начало цитаты}}Профессор Углов — һеҙҙең милли байлығығыҙ. Һеҙ йыһанды яулаған кеүек, ул хирургияны ла шул бейеклеккә күтәрҙе.{{конец цитаты|источник=Дебейки Майкл Эллис, америка кардиохирургы<ref name="Андрей Бобыльков. ">{{cite web|url=http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/04/568/61.html|title=Академик Фёдор Углов. Человеку века мало!|author=Андрей Бобыльков|publisher=«Завтра»|accessdate=2011-09-11}}</ref>}} Атаҡлы хирург, ғалим һәм педагог, Ф. Г. Углов ғүмеренең ахырына тиклем энергиялы, шәп кеше булып ҡалды<ref>[http://vladmedicina.ru/news/russia/2010-01-22-poezd-akademik-fedor.htm Поезд «Академик Федор Углов» отправился в свой первый рейс по Транссибу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125444/http://vladmedicina.ru/news/russia/2010-01-22-poezd-akademik-fedor.htm |date=2012-01-11 }}</ref>. Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт университетында госпиталь хирургияһы кафедраһы профессоры вазифаһында хеҙмәт иткәндә, хирургик ауырыуҙарҙы ҡарап, консультация үткәрергә, һаманеға тиклем уникаль тип һаналған операциялар яһап, студенттарға һәм йәш хирургтарға һабаҡ та биреп өлгөргән.<ref name="uglovzdorove1"/><ref name="uglovzdorove2"/> Профессиональная деятельность Ф. Г. Углова получила высокую оценку коллег-современников. {{начало цитаты}}Академик Углов башҡаларҙан айырылып торған, тарихи масштаблы шәхес булараҡ хәтеребеҙҙә һаҡлана, беҙ уның алдында башыбыҙҙы эйҙек, Аллаһ мәрхәмәтенән хирургҡа тиңләшергә тырыштыҡ.{{конец цитаты|источник= Санкт-Петербург һаулыҡ һаҡлау ҡала комитеты рәйесе профессор Юрий Щербук<ref name="Nikol" />}} == Публицистикаһы == 1974 йылда Угловтың «Сердце хирурга» тигән беренсе китабы донъя күрә<ref>[http://otsar.ru/need/books Книги Ф. Г. Углова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603202949/https://otsar.ru/need/books |date=2023-06-03 }}</ref>. Ул Рәсәйҙә бер нисә тапҡыр нәшер ителә, донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк Фёдор Григорьевич илдә айыҡ тормош өсөн көрәш башлай: лекциялар уҡый, мәҡәләләр яҙа, КПСС Ңҙәк Комитетына һәм хөкүмәткә хаттар яҙа. Углов алкоголь (этанол) ҡулланыу һәм тәмәке тартыу кеүек зыянлы ғәҙәттәрҙе тамырынан юҡ итеү өсөн әүҙем тырыша, үҙенең табип тәжрибәһендә күҙәтелгән кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән нығытып, спирттың һәм тәмәке төтөнөнөң мөһим эске органдарға — мейегә, йөрәккә, үпкәгә, ашҡаҙан-эсәк органдарына зарарын асып бирә. Угловтың китаптары: * «В плену иллюзий», * «Самоубийцы», * «Ломехузы», * «Капкан для России», * «Человеку мало века», * «Правда и ложь о разрешённых наркотиках». Углов тергеҙгән айыҡлыҡ өсөн көрәш өлкән йәштәгеләргә генә йүнәлтелмәне, Углов һылтанған Ҙур медицина энциклопедияһында күрһәтелгәнсә, (бер көнлөк) кефир 0,12%-тан (өс көнлөк) кефир — 0,88 %-ҡа тиклем этанолға эйә булғанлыҡтан, балалар рационынан алырға һәм сабыйҙарға ашатыуға юл ҡуймау кәрәклеген тәҡдим иткән. Углов фекеренсә, имсәк балалар, шулай уҡ йөклө, бала имеҙеүсе ҡатындар ашаған кефир әсетелмәй, һөт кислоталары ярҙамында әҙерләнгән продукттар — ҡыҙыл ҡатыҡ (ряженка), сей ҡктыҡ (простокваша), болгар сей ҡатығы һ. б. менән алмаштырылырға тейеш<ref name="lomekhuzy" />. Алкоголь һәм тәмәкенән башҡа, Углов иллюминаттар ордены хуплаған рок-музыканы ла наркотиктар рәтенә индергән.<ref name="lomekhuzy">{{книга | автор = Углов Ф. Г. | заглавие = Ломехузы | место = Л. | год = 1991 | ссылка = http://optimalist.narod.ru/uglov.3.htm }} {{Cite web |url=http://optimalist.narod.ru/uglov.3.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2008-01-25 |archive-date=2007-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113035443/http://optimalist.narod.ru/uglov.3.htm |deadlink=unfit }}</ref> Углов шулай уҡ үҙенең күренекле «О недопустимости потребления алкоголя» тигән мәҡәәләһе менән дә билдәлелек яулай. Ул, алкоголдең теләһә ниндәй дозаһы ла зыянлы икәнен раҫлап, йәмәғәтселек аңына айыҡлыҡ төшөнсәһен һеңдереү халыҡ именлегенә алып килеүсе иң дөрөҫ юл тип (СССР-ҙа 1980-се йылдарҙа алып барылған алкоголгә ҡаршы көрәш кампанияһы осоронда яҙылған). == Тәҡдимдәре == Академик Углов сәләмәтлекте һаҡлау һәм ғүмер оҙонлоғо буйынса тәҡдимдәр бирә<ref>[http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/12.html Человеку мало века — Глава 12. Основа долголетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/12.html |date=2023-06-03 }}</ref>: {{начало цитаты}} * Тыуғн илеңде ярат. Һәм уны яҡла. Ырыуһыҙар оҙаҡ йәшәй алмай. * Хеҙмәт ярат. Физик эште лә шулай уҡ. * Үҙеңде тота бел йәғни һалҡын ҡанлы бул. Төрлө хәлдәрҙәә лә рухыңды һындырма. * Бер ваҡытта ла эсмә лә, тартма ла, шулай булмаһа башҡа тәҡдимдәр — файҙаһыҙ. * Үҙеңдең ғаиләңде ярат. Уның өсөн яуап бирергә әҙер бул. * Нисек ҡыйын һымаҡ булһа ла, ғәҙәти ауырлығыңды һаҡла. Артығын ашама! * Юл йөрөгәндә һаҡ бул. Бөгөн кеше ғүмере өсөн иң хәүефле урын — юл. * Табипҡа ваҡытында барыуҙан ҡурҡма. * Балаларыңды һаулыҡтарын емерерлек музыка һәм телевизион рекламанан ҡотолдор. * Тәнең эшмәкәрлегенең төп нигеҙенә хеҙмәт һәм ял режимы һалынған. Үҙеңдең тәнеңде ярат, уны ҡыҙған. * Индивидуаль үлемһеҙлеккә эйә булып булмай, әммә ғүмер оҙонлоғоң күп осраҡта һинең үҙеңдән тора. * Яҡшылыҡ эшлә. Уҫаллыҡ, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үҙенән-үҙе килеп сығыуы мөмкин. {{конец цитаты}} <!-- {{начало цитаты}} * Люби Родину. И защищай её. Безродные долго не живут. * Люби работу. И физическую тоже. * Умей владеть собой. Не падай духом ни при каких обстоятельствах. * Никогда не пей и не кури, иначе бесполезны будут все остальные рекомендации. * Люби свою семью. Умей отвечать за неё. * Сохрани свой нормальный вес, чего бы тебе это ни стоило. Не переедай! * Будь осторожен на дороге. Сегодня это одно из самых опасных для жизни мест. * Не бойся вовремя пойти к врачу. * Избавь своих детей от разрушающей здоровье музыки и телевизионной рекламы. * Режим труда и отдыха заложен в самой основе работы своего тела. Люби своё тело, щади его. * Индивидуальное бессмертие недостижимо, но продолжительность твоей жизни во многом зависит от тебя самого. * Делай добро. Зло, к сожалению, само получится. {{конец цитаты}} --> == Ҡараштары == Бөтә ғүмере дауамында айыҡ тормош өсөн эҙмә-эҙлекле көрәшсе була; СССР-ҙа алкоголь һәм тәмәке продукцияһын һатыуҙы тыйыу — тәүге сараларҙың береһе тигән тәҡдим индергән.<ref name="lomekhuzy"/> Углов 1988 йылдар ахырында нигеҙләнгән Халыҡ айыҡлығы өсөн көрәш союзының (СБНТ) алыштырғыһыҙ рәйесе була. Табак и алкоголь Углов тәмәке менән алкоголде, А. Н. Тимофеевтың «Нервно-психические нарушения при алкогольной интоксикации» (Л., 1955) хеҙмәтенә таянып, «рөхсәт ителгән наркотиктар» рәтенә индерә<ref>[http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/1.html «Правда и ложь о разрешённых наркотиках» — глава 1. «Алкоголь и мозг»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095231/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/1.html |date=2023-06-03 }}</ref>. Шулай уҡ 1991 йылда «Славянский собор»ҙы ойоштороусыларҙың береһе була<ref>[https://web.archive.org/web/20051115135513/http://www.nasledie.ru/oborg/2_18/0093/index.htm Славянский собор — Международный славянский собор]</ref><ref>[http://www.panorama.ru/works/vybory/party/slsobor.html Славянский собор России]</ref>. Углов митрополит Иоанндың (Снычёв) дуҫы була һәм ҡарашы буйынса ла яҡын тора<ref name="Кашин">{{статья|автор=Олег Кашин.|заглавие=Крепкое рукопожатие:Сухой закон Федора Углова|ссылка=http://www.rulife.ru/mode/article/774/|издание=[[Русская жизнь (журнал, Москва)|Русская жизнь]]|тип=журнал|год=2008|месяц=06|дата=19}}</ref>. Күп тикшеренеүселәр, Углов фекерләгәнсә, XIX быуатҡа тиклем эскелек рус халҡына хас күренеш булмаған, һәм уны, рус милли характерын емереү маҡсатында, йәһүдтәр индергән һәм хуплаған<ref>{{начало цитаты}}The Leningrad surgeon, Fiodor Uglov, a solidly establishment figure, was active in the regime’s campaign against alcoholism, and under perestroika headed the All-Union Temperance Society. He consistently attributed to the Jews the introduction of alcohol to Russia and the intentional fostering of drunkenness in order to undermine the Russian national character{{конец цитаты|источник=Theodore Friedgut. [http://sicsa.huji.ac.il/3fried.htm Antisemitism and Its Opponents in the Russian Press: From Perestroika until the Present] [[Международный центр Видала Сассуна по изучению антисемитизма|The Vidal Sassoon International Center for the Study of Antisemitism]] [[The Hebrew University of Jerusalem]]}}</ref><ref name="br">[https://scholar.google.com/scholar?q=Yitzhak+M.+Brudny Yitzhak M. Brudny], [https://books.google.com/books?id=pYiwh0s9kIoC&pg=PA166 The Heralds of Opposition to Perestroyka], Soviet Economy, 1989</ref><ref>«Uglov pinpointed two primary causes for the evident failure of the antialcohol campaign: the policies were at best half-measures, and there was a conspiracy between the bureaucrats who saw alcohol sales as the easiest way to generate revenues, and the ethnic non-Russians (the Jews) in the mass media, who opposed the idea of a sober Russian nation.» Yitzhak M. Brudny, Reinventing Russia: Russian Nationalism and the Soviet State, 1953—1991 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2000), 203</ref><ref group="К">Рус йәһүд йәмәғәт эшмәкәре Семён Дубнов, үкенес менән түбәндәгене ҡабатлай: "Йәһүдтәр, бер телем икмәк табыр өсөн, Рәсәйҙә эскелекте алға ебәреү кеүек эшмәкәрлеккә тотоноп, фажиғәле хәлдә ҡалды. Правительственная комиссия Российской империи, созданная в 1881 йылда йәһүд ҡыйратыуҙарын тикшереү маҡсатында төҙөлгән Рәсәй империяһы хөкүмәт комиссияһы, «йәһүдтәр һәм төп халыҡ араһындағы һуңғы ғәҙәти булмаған мөнәсәбәттәрҙең сәбәбен асыҡлап, рус халҡын һәләкәтле йоғонтонан һаҡлауҙы ойошторорға саҡырған». Доклад йәһүдтәрҙең ауыл ерҙәрендә шарап менән сауҙа итеүен тыйыуҙы һәм ҡалаларҙа байтаҡҡа сикләүҙе тәҡдим иткән (Цит. по Marni Davis Jews and Booze: Becoming American in the Age of Prohibition (Goldstein-Goren Series in American Jewish History) NYU Press (January 1, 2012)).</ref><ref group="К">Историк [[Петровский-Штерн, Йоханан|Й. Петровский-Штерн]] в статье «[http://magazines.russ.ru/nz/2001/4/shtern.html Судьба средней линии]» со ссылкой на исследование русского экономиста [[Фундуклей, Иван Иванович|Ивана Фундуклея]] пишет, что уничтожение еврейской винной торговли привело к росту уровня пьянства в черте оседлости, а до этого он был выше в губерниях за пределами областей расселения евреев.</ref>. Совет граждандарын аңлы рәүештә эскегә һалындырыыуҙа Углов АҠШ Үҙәк разведка идаралығын<ref name="PravdaILozh3">[http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/3.html Правда и ложь о разрешённых наркотиках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095232/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/3.html |date=2023-06-03 }} — Глава 3. О чём умалчивают или дезинформируют нас пресса и телевидение</ref>, сионистарҙы һәм империалистик агентураны ғәйепләгән.<ref>{{начало цитаты}}Углов һәм Жданов сионистарҙы, троцкистарҙы һәм империалистик агентураны Совет Рәсәйен эскелеккә һалыштырыуҙа ғәйепле тип һанай. Артабан был идеяны мәскәүлеләр Борис Искаков һәм Степан Ждановтар — «рус халҡына ҡаршы сионист алкогеноциды» тезисына таяныусы бөтә союз «Трезвость» (Мәскәү) айыҡлыҡ клубы етәкселәре күтәреп ала{{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Верховский, Александр Маркович|Верховский А. М.]], [[Прибыловский, Владимир Валерианович|Прибыловский В. В.]], Михайловская Е. В.|заглавие=Национализм и ксенофобия в российском обществе|место=М.|издательство=ООО «Панорама»|год=1998|страницы=45|страниц=203|isbn=5858950329}}}}</ref><ref name="ЭЕЭ">{{начало цитаты}}Әммә йәмғиәт эшмәкәрлегенең тәүге көндәренән алып уның ағзаларының күпселеге үҙҙәренең антисемит ҡараштарын йәшермәй. 1983 йылда шуға оҡшаш йәмғиәт Новосибирск ҡалаһында барлыҡҡа килә, уның ағзалары алкоголизмға ҡаршы әүҙем көрәшә, ә йәмғиәт лидеры математик В. Жданов лекцияларында «Русте эскелеккә һалыштырыусы» сионистарҙы һәм империализм агенттарын ғәйепләүсе академик Ф. Угловтың ҡараштарын пропагандалаған.{{конец цитаты|источник={{ЭЕЭ|15420|Советский Союз. Евреи в Советском Союзе в 1967–85 гг.}}}}</ref><ref>{{начало цитаты}}Academician F. Uglov said that total alcogolization of the Russsian population is taking place in our country, and that it is a «weapon of Zionism».{{конец цитаты|источник={{книга|автор=Joseph Laurence Black.|заглавие=Restructuring perestroika|ссылка=https://books.google.com/books?ei=GH6HTs_wFYLz-gbT1M0H&ct=result&hl=ru&id=Vo0jAQAAIAAJ&dq=Uglov|издательство=Academic International Press|год=1991|volume=2|серия=USSR documents annual|pages=265|allpages=379|isbn=9780875691534}}}}</ref><ref>{{начало цитаты}}Russophiles persistently asserted that the high level of drunkenness in Russia was the result of the intentional activity of Jews and Western agents (Uglov 1987, p. 156){{конец цитаты|источник=Vladimir Shlapentokh. Soviet intellectuals and political power: the post-Stalin era, 1990 p.220 ISBN 9781850432845}}</ref>. Иерусалимдағы Йәһүд университетының политология докторы, профессор Ицхак Брудны (Yitzhak Brudny) СССР-ҙа 1986 йылғы алкоголгә ҡаршы кампанияның уңышһыҙлыҡҡа осрауын Углов киң мәғлүмәт сараларында рус халҡының айыҡ булыуына ҡаршы бюрократияны һәм «этник рус түгелдәрҙе» (йәһүдтәр) ғәйепләй<ref name="br"/>. Антисемитизм мәсьәләләрен өйрәнеүсе философия докторы Вадим Россман шулай уҡ Угловтың Рәсәйҙә алкоголизм таралыуында йәһүдтәрҙе ғәйепләүендә Заговор теорияһы элементы бар ти<ref>{{книга|автор=Vadim Rossman.|заглавие=Russian intellectual antisemitism in the post-Communist era|ссылка=https://books.google.com/books?id=pF-I25OC5ugC&pg=PA271|издательство=University of Nebraska Press|год=2002|серия=Studies in antisemitism|pages=271—272|allpages=309|isbn=9780803239487}}</ref>. Углов үҙен антисемитизмда ғәйепләүҙәрҙе ҡәтғи кире ҡаҡҡан<ref name="Кашин"/>. Тарихсы һәм политолог, радикаль милләтселек идеологиялары буйынса белгес<ref>{{книга|автор=[[Митрохин, Николай Александрович|Митрохин Н. А.]]|заглавие=Русская партия: Движение русских националистов в СССР. 1953-1985 годы|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2003|страницы=19|страниц=624|isbn=5-86693-219-2}}</ref> Вальтер Лакер, Углов кампанияһы «ҡайһылыр дәрәжәлә Көнбайышта айыҡлыҡ өсөн көрәшеүселәрҙең сиктән сығыуҙарына оҡшаған; Углов һәм уның антиалкоголизм буйынса эйәрсендәре — был байтаҡ сиктән тыш уң элементтар ҡушылған яңы диндер» ти<ref name="Laqueur">''[[Лакер, Вальтер|Вальтер Лакер]].'' «The Long Road To Freedom: Russia And Glasnost» p. 171.</ref>. 1988 йылда «Огонёк» журналында Лев Овруцкийҙың мәҡәләһе баҫыла<ref>{{статья|автор=Овруцкий, Лев.|заглавие=Цитаты для академика|издание=[[Огонёк]]|год=Март 1988|номер=11|страницы=3}}</ref>, Угловтың «В плену иллюзий» китабында, шулай уҡ «Наш современник» журналындағы мәҡәләләренең береһе Углов «иҫ китмәле ғалим» һәм «күренекле психиатр» тип атаған Сикорский Иван Алексеевич һылтанмаларына йүнәлтә. Мәҡәлә авторы ғалимдың халыҡтың күпселеге айыҡ йәшәргә әҙер һәм шундай ҡарарҙы түҙемһеҙлек менән көтә тигән ышаныуын тәнҡитләй, Угловты хаталаныуҙа ғәйепләй. Лев Овруцкий Углов халыҡты догматтарса көсләп айнытырға теләй ти. Лакер ҙа «Огонёк» журналындағы мәҡәләгә һылтана. Америка тарихсыһы һәм политологы Углов мәҡәләләрендә «Чёрная сотня» һәм башҡа квазифашистик хәрәкәттәр идеологиялары һиҙемләнә, ти<ref name="Laqueur"/>. Социолог Митрохин Николай Александрович та шулай уҡ Угловты рус милләтсеһе һәм сионизмды әүҙем пропаандалай ти. Углов үҙенең клиникаһында ҡулға алыу ҡурҡынысы янаған ленинград милләтсеһе Семанов Сергей Николаевичты, палатала урын биреп, йәшереп тотҡан<ref>{{книга|автор=[[Митрохин Николай Александрович|Митрохин Н. А.]]|заглавие=Русская партия: Движение русских националистов в СССР. 1953-1985 годы|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2003|страницы=428—429|страниц=624|isbn=5-86693-219-2}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре, дәрәжәләре һәм бүләктәре == * III дәрәжә «Ватанға күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены ([[2005 йыл]]дың 9 феврале) — ''һаулыҡ һаҡлау һәм медицина фәне өлкәһендә оло хеҙмәттәре өсөн''<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?814601 |title=Указ Президента Российской Федерации от 9 февраля 2005 года № 139 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Углова Ф. Г.» |accessdate=2013-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140618234539/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?814601 |archivedate=2014-06-18 |deadlink=yes }}</ref> * IV дәрәжә «Ватанға күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены ([[2000 йыл]]дың 17 июне) — ''дәүләт алдындағы хеҙмәттәре, һаулыҡ һаҡлау үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм оҙаҡ йылдар буйына намыҫлы хеҙмәте өсөн''<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?655236 |title=Указ Президента Российской Федерации от 17 июня 2000 года № 1106 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников медицинских учреждений, предприятий и огрганизаций» |accessdate=2013-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140618234353/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?655236 |archivedate=2014-06-18 |deadlink=yes }}</ref> * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] : беренсеһе — ([[1957 йыл]]дың 24 июне) — ''Ленинград ҡалаһының 250 йыллығы уңайы менән һәм ҡала хеҙмәтсәндәренең сәнәғәәт, фән һәм мәҙәниәт үҫешендәге хеҙмәттәрен билдәләп''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/951/955/15950?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 21 июня 1957 года «О награждении орденами и медалями рабочих, инженеров и техников, работников науки и культуры, работников партийных, советских, профсоюзных, комсомольских и других организаций города Ленинграда»]</ref> : икенсеһе — [[1961 йыл]]дың 11 феврале — ''совет халҡын һаулығын һаҡлау һәм медицина фәне үҫешендә ҙур хеҙмәттәре өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/102/47744?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 11 февраля 1961 года «О награждении орденами и медалями СССР медицинских работников»].</ref>; * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[1984 йыл]]дың 4 октябре) — ''медицина фәне үҫешендә, квалифицикациялы белгестәр әҙерләүҙә ҙур хеҙмәттәре өсөн һәм тыуыуына 80 йәш тулыу айҡанлы''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/145/45377?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 4 октября 1984 года № 1066—XI «О награждении действительного члена Академии медицинских наук СССР Углова Ф. Г. орденом Дружбы народов»]</ref> * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] * [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] * «СССР уйлап табыусыһы» күкрәккә тағылмалы билдәһе * [[Ленин премияһы]] (1961) — ''үпкә сирҙәрен хирургик алым менән дауалау асышы өсөн'' * Склифосовский премиялары * А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) — «''күкрәк ситлеге һәм йөрәк-ҡан тамырҙары хирупргияһын булдырыуға һәм үҫтреүгә күренекле шәхсән өлөш индергәне өсөн''» * «Һәләтлелек» («Призвание») милли премияһым «Һөнәренә тоғролоҡ өсөн» номинацияһында (2002)<ref>{{Cite web|url=http://www.prizvanie.ru/luchshie-vrachi-rossii/laureaty/413/|title=Лучшие врачи России|publisher=www.prizvanie.ru|accessdate=2019-05-10}}</ref> * Изге Андрей Первозванный халыҡ-ара премияһы «Ышаныс һәм тоғролоҡ өсөн» номинацияһында (2003) * Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Алтын билдәһе (2003) * «Золотая десятка Петербурга — 2003» конкурсы лауреты «Ватанға намыҫлы хеҙмәте өсөн» номинацияһында (2004) Ф. Г. Углов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]ндә үҙе һайлаған хеҙмәтенә тоғро ҡалыусы иң өлкән хирург булараҡ, [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелгән<ref name="uglovzdorove1">[http://www.zdorovieinfo.ru/video/610304/867528/ Телепередача «Здоровье» Материал: 100-летний юбилей Фёдора Григорьевича Углова 20 ноября 2004]</ref><ref name="uglovzdorove2">[http://www.zdorovieinfo.ru/video/64675/916651/ Передача «Здоровье» Материал: Старейший хирург мира 30 марта 2002]</ref><ref name="guinnessbooksundaytimes">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1968988.ece Parents film son, 15, doing surgery (healing hands) // The Sunday Times, June 22, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013082327/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1968988.ece |date=October 13, 2008 }}</ref><ref name="guinnessbooktimesmoscow">{{Cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-86481971.html |title=The Moscow Times (Russia); oldest practicing surgeon,Fyodor Uglov, now 99 years old. Uglov has been in the Guinness Book of World Records since 1994. October 29, 2003 |accessdate=2011-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409190408/https://www.highbeam.com/doc/1P1-86481971.html |archivedate=2016-04-09 |deadlink=yes }}</ref>. == Хәтер == [[Файл:Monument to F. Uglov.jpg|280px|мини|Ф. Углов һәйкәле]] * 2014 йылдың 7 октябрендә [[Санкт-Петербург]]та Петроград районында Фёдор Углов исемендәге скверҙы тантаналы асыу ойошторола. Сквер Лев Толстой һәм Рентген урамдары киҫешкән уырнда, оҙаҡ йылдар дауамында Углов етәкләгән хәҙерге Дәүләт медицина университетының госпиталь хирургия клиникаһы тәҙрәләре алдында урынлашҡан<ref name="Открытие сквера академика Фёдора Углова">[http://www.uglov.tvereza.info/pressa/2014/2014-10-04-skver.html Открытие сквера академика Фёдора Углова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095231/http://www.uglov.tvereza.info/pressa/2014/2014-10-04-skver.html |date=2023-06-03 }}</ref>. * 2016 йылдың 7 октябрендә [[Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты]] бинаһы алдында Фёдор Углов һәйкәле асыла. Композиция пациентҡа табан ярым эйелгән медицина хеҙмәткәренең йыйылма образынан ғибәрәт. Пьедесталда Угловтың: «Табип хеҙмәте — юғары дәрәжәлә шәфҡәтле һәм изге»<ref name="В Петербурге открыли памятник хирургу Федору Углову">[http://www.spbdnevnik.ru/news/2016-10-07/v-peterburge-otkryli-pamyatnik-khirurgu-fedoru-uglovu/ В Петербурге открыли памятник хирургу Федору Углову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010031955/http://www.spbdnevnik.ru/news/2016-10-07/v-peterburge-otkryli-pamyatnik-khirurgu-fedoru-uglovu/ |date=2016-10-10 }}</ref>. * «Академик Фёдор Углов» поезы — «РЖД» асыҡ акионерҙар йәмғиәтенең поезд нигеҙендә булдырылған «тәгәрмәс өҫтөндәге поликлиника»һының консультация-диагностика үҙәктәренең береһе. Тельман исемендәге Воронеж вагон ремонтлау заводы эшләгән. Поезд составы Көнсығыш Себер тимер юлына яҙылған, Военный Городок станицияһының Иркутск-Сортировочный мотор-вагон депоһында урынлашҡан. == Баҫмалары == === Китаптары === * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/sh/1.html «Сердце хирурга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095235/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/sh/1.html |date=2023-06-03 }} (1974) ISBN 978-5-17-047522-3 * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/csl/1.html «Человек среди людей (записки врача)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095237/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/csl/1.html |date=2023-06-03 }} — М.: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1978. — 272 с. * {{книга|автор = Углов Ф. Г., Дроздов И. В.|заглавие = Живём ли мы свой век|место = М.|издательство = «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]»|год = 1983|страниц = 240|тираж = 100000| ссылка = http://www.uglov.tvereza.info/knihi/jlmsv/1.html}} * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pbm/1.html «Под белой мантией»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095232/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pbm/1.html |date=2023-06-03 }} (1984) ISBN 5-265-01208-7 * «Образ жизни и здоровье» (1985) * [https://web.archive.org/web/20230603095232/http://orthomed.ru/pms.php?id=library.badhabits.v0007 «В плену иллюзий»] (1985) / «Из плена иллюзий» (1986) * «Береги здоровье и честь смолоду» (1988) ISBN 5-7155-0133-4 * {{книга | автор = Углов Ф. Г. | заглавие = Ломехузы | место = Л. | год = 1991 | ссылка = http://optimalist.narod.ru/uglov.3.htm }} {{Wayback|url=http://optimalist.narod.ru/uglov.3.htm |date=20071113035443 }} * [https://web.archive.org/web/20090804082955/http://www.miroslavie.ru/optimalist/uglovf.htm «Самоубийцы»] (1995) * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/kdr/1.html «Капкан для России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/kdr/1.html |date=2023-06-03 }} (1995) * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/0.html «Человеку мало века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/0.html |date=2023-06-03 }} (2001) ISBN 5-02-026165-3 * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/k.html «Правда и ложь о разрешённых наркотиках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095236/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/k.html |date=2023-06-03 }} (2004) ISBN 5-89747-057-8 * «Тени на дорогах» (2004) * «Воспоминание русского хирурга. Одна революция и две войны» === Монографиялары === * «Резекция лёгких» (1950, 1954) * «Рак лёгкого» (1958, 1962; переведена на китайский и польский языки) * «Тератомы пресакральной области» (1959) (в соавторстве с Р. А. Мурсаловой) * «Диагностика и лечение слипчивого перикардита» (1962) (в соавторстве с М. А. Самойловой) * «Хирургическое лечение портальной гипертензии» (1964) (в соавторстве с Т. О. Корякиной) * «Осложнения при внутригрудных операциях» (1966) (в соавторстве с В. П. Пуглеевой, А. М. Яковлевой) * «Катетеризация сердца и селективная ангиокардиография» (1974)(в соавторстве с Ю. Ф. Некласовым) * «Патогенез, клиника и лечение хронической пневмонии» (1976) * «Основные принципы синдромальной диагностики и лечения в деятельности врача-хирурга поликлиник» (1987) Шулай уҡ 200 художество-публицистик мәҡәләһе һәм 600-ҙән ашыу мәҡәлә?е — ғилми журналдарҙа. == Комментарийҙары == {{примечания|group=К}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кардиолог [[Амосов Николай Михайлович]] * [[Академик Фёдор Углов (поезд)]] == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= [[Дягилев, Владимир Яковлевич|Дягилев В.Я.]]| |заглавие=Волшебник в белом халате [о хирурге Ф.Г. Углове] |место= М.|издательство= «Сов. Россия»|год=1963|страниц= 192 |тираж=30000 |ref= }} * {{книга|автор=Зубцовский В. Н.|часть=Углов Федор Григорьевич|ссылка часть=|заглавие=Большая медицинская энциклопедия: В 30 томах|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Главный редактор [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|издание=3-е издание|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]]|год=1985|том=26. Углекислые воды — Хлор|страницы=9|страниц=560|серия= |isbn=|тираж=150000}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Фёдор Углов |Викицитатник = Фёдор Григорьевич Углов }} * [http://www.uglov.tvereza.info/ Неофициальный сайт Ф. Г. Углова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205085850/http://www.uglov.tvereza.info/ |date=2019-12-05 }} * [http://www.soronto.hostoi.com/ Зеркало неофициального сайта Ф. Г. Углова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830003027/http://www.soronto.hostoi.com/ |date=2014-08-30 }} * [https://www.kp.ru/daily/26598.7/3613391/ 12 заповедей, благодаря которым выдающийся врач прожил 104 года] {{Главные редакторы журнала «Вестник хирургии имени И. И. Грекова»}} {{ВС}} [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй хирургтары]] [[Категория:СССР хирургтары]] [[Категория:Һарытау дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалаусылар]] [[Категория:Эскелеккә ҡаршы көрәш шәхестәре]] [[Категория:Санкт-Петербург медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәйҙең йөҙйәшәрҙәре]] [[Категория:СССР Медицина фәндәре академиктары]] 14ebamcvh5kultmsuys17nzf1l71fp0 Тайһары (ҡасаба) 0 192564 1310113 1307143 2026-11-10T21:03:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310113 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название = Тайһары | оригинальное название =Тайсара | герб = | флаг = | lat_deg = 53.700186 | lon_deg = 58.909666 | CoordAddon = source:yandexmaps | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = [[Верхнеурал районы]] | район в таблице = Верхнеурал районы{{!}}Верхнеурал районы | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = [[Ҡырһа]] ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡырһа ауыл биләмәһе{{!}}Ҡырһа ауыл биләмәһе | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1890 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 463 | климат = | население = {{ Население | Тайсара (посёлок)| тс }} | год переписи = {{ Население | Тайсара (посёлок) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =урыҫтар, башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 457688 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 75217833005 }} '''Тайһары''' — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Верхнеурал районы|Верхнеурал районындағы]] ҡасаба. [[Ҡырһа ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географияһы == Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы менән сиккә яҡын, [[Тайһары]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге [[Верхнеурал|Верхнеуралға]] тиклем алыҫлыҡ автомобиль юлы буйлап 39 км<ref>[https://www.avtodispetcher.ru/distance/?from=Верхнеуральск&to=Тайсара Расстояние от Верхнеуральска до Тайсара на сайте www.avtodispetcher.ru]</ref>. == Этимологияһы == Крайҙы өйрәнеүсе Николай Иванович Шуваловтың топонимик һүҙлегендә атамаға: «Тайһары, ҡасаба, Верхнеурал районы. Башҡорттарҙа элек таралған Тайһары тигән төрки ир-ат исеменән, нигеҙе — һары — «жёлтый», тай — исем һүҙ төркөмөнә хас киҫәксә» тигән аңлатма бирә<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm |date=2021-10-23 }}</ref> == Тарихы == Ҡасаба [[1890 йыл]]да Тайһары тип йөрөтөлгән буш ятҡан ерҙә төҙөлгән Һәм [[Верхнеурал өйәҙе]]нең Тамъян-Түңгәүер улусына ҡараған шәхси утар урынында үҫкән<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|title=Челябинская область. Энциклопедия. В 7 томах|publisher=www.encyclopedia.ru|accessdate=2019-08-26|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826040721/http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|deadlink=no}}</ref> . == Халҡы == Халык саны динамикасы: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Гомуми демографик күрсәткечләр'''<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref> |--- class='bright' | colspan=2 | Дөйөм халыҡ һаны || colspan=2 | 2010 йылда енси состав |--- class='shadow' | 2002 || 2010 || ир-аттар || ҡатын-ҡыҙҙар |--- | 458|| 396|| 183|| 213 |} 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре: [[урыҫтар]] (74%), [[башҡорттар]] (20%).<ref>{{Citation |title=Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре 2002. |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref> == Урамдары == * Йылға аръяғы, * Киров, * Ленин, * Тыныслыҡ, * Йәштәр, * Таулы, * Келәт, * Мәктәп. == Инфраструктураһы == * Фельдшер-акушерлыҡ пункты<ref>{{Книга|заглавие=Устав муниципального учреждения здравоохранения "Верхнеуральская центральная районная больница"|ответственный=утвердил С. Н. Хабин|место=Верхнеуральск|год=2011|страницы=4|страниц=10|ссылка=http://www.verhneuralsk-crb74.ru/overview/dokumenty/ustav/Novyi%20Ustav%20CRB.doc}} {{Wayback|url=http://www.verhneuralsk-crb74.ru/overview/dokumenty/ustav/Novyi%20Ustav%20CRB.doc |date=20201027201505 }}</ref>. * Башланғыс мәктәп (Смеловка урта мәктәбе филиалы)<ref>{{Cite web|url=https://sch-smelovskaya-verhneuralsk.educhel.ru/about/info|title=Общие сведения|publisher=МОУ «Смеловская СОШ»|lang=ru|accessdate=2020-10-24|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026214625/https://sch-smelovskaya-verhneuralsk.educhel.ru/about/info|deadlink=no}}</ref>. * Балалар баҡсаһы<ref>{{Cite web|url=https://dstaisara-verhneuralsk.educhel.ru/|title=Муниципальное дошкольное образовательное учреждение «Детский сад «Колосок» п. Тайсара»|lang=ru|accessdate=2020-10-24|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215059/https://dstaisara-verhneuralsk.educhel.ru/|deadlink=no}}</ref>. == Әҙәбиәт == * Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. – Изд. 2-е, испр. и доп. – Челябинск: Южно-Уральское кн.изд-во, 1989. – 158 с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Населённые пункты Верхнеуральского района}} [[Категория:Верхнеурал районы тораҡ пункттары]] qasx3y1ss62wwr7b62wb6yzrnl45xrs Финикиялылар 0 194716 1310237 1283778 2026-11-11T05:20:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310237 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Финикиялылар | самоназвание = | численность = | расселение = [[Урта диңгеҙ буйы]] | вымер = | архкультура = | язык = финикий теле, б. э. II быуатында [[арамей теле]]нә һәм [[VII быуат]]та ғәрәп теленә күсә | раса = [[урта диңгеҙ буйы расаһы]] | религия = [[мәжүсилек]] ([[көнбайыш семит мифологияһы]]) | родственные = [[арамейҙар]], [[аморейҙар]], [[йәһүдтәр]], [[сүриәлеләр]], [[ливанлылар]] | входит = [[семиттар]] | включает = | происхождение = }} '''Финикиялылар''', йәки '''финикийҙар''' — [[Финикия]]ла йәшәгән боронғо [[Семиттар|семит]] халҡы. Финикия телендә һөйләшкәндәр. == Сығышы == Финикиялылар [[Иврит|иврит теленә]] туған [[Семит телдәре|семит телендә]] һөйләшкәндәр. [[Геродот]] үҙенең "Тарих"ындафиникиялылар Финикияға төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстандан, яр буйынан килгән тип хәбәр итә [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]<ref>[[История (Геродот)]], I, 1:1</ref>. Тарихсылар фекеренсә, был б. э. т. III мең йыллыҡта булғандыр, тип фаразлана. Һуңынан Финикия территорияһын [[амориҙар]] баҫып ала. Б. э. т. XIII быуатҡа ханаанейҙарҙың һәм диңгеҙ халыҡтарының үҙ-ара йоғонтоһо нигеҙендә Финикия цивилизацияһының ахырғы формаһы барлыҡҡа килә<ref>[http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=1542 Юнусов М. М. История городов финикийского побережья во второй половине II тысячелетия до н. э. / Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Научный руководитель Ю. Б. Циркин. СПб., 2011. 41 с.]</ref> == Теле == Б. э. I мең йыллығы башына финикийҙар финикий телендә һөйләшкән. Һуңынан арамей теленә күскәндәр. [[VII быуат]]тан һуң финикийҙарҙың тоҡомдары билдәһеҙ ваҡытҡа ғәрәп теленә күскән. == Кейемдәре == Финикиялылар, билдәрен билбау менән быуып, оҙон туника кейгән, ә аяҡтарына — сандали. Ҡатын-ҡыҙҙар баштарына яулыҡ ябынған, алҡа һәм муйынсаҡ таҡҡан. Биҙәүестәр араһында Астарта символы - айлы ураҡ айырым урын биләгән. Финикийҙар етендән тегелгән кейемдәрҙең ҡыҙыл һәм һары төҫтәгеһенә өҫтөнлөк биргән. Тап финикия ҡатын-ҡыҙы тәүгеләрҙән булып ҡыҙыл күлдәк (багряница) кейә башлаған. Ябай кешеләрҙең баш кейеме булып тупый (чепец) хеҙмәт иткән, ә юғары ҡатлам кешеләренең (вельможа) баш кейеме алтын һыҙатлы цилиндр формаһында булған<ref>{{cite web|url=http://www.historie.ru/civilizacii/finikiya/72-moda-finikii.html|title=Мода в древней Финикии|website=Historie — история древних цивилизаций мира|access-date=2021-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428032257/http://www.historie.ru/civilizacii/finikiya/72-moda-finikii.html|archive-date=2021-04-28}}</ref>. == Финикиялылар Изге яҙмала == Финикиялылар Изге Яҙмала бер нисә тапҡыр телгә алына. Әйтәйек, ''сирофиникиянка'' ({{Библия|Мк|7:26}}) (Мк. 7:26) йәки ''хананеянка'' ({{Библия|Мф|15:22}}) Ғайса Мәсихтән ҡыҙын һауыҡтырыуын һораған. «Тир һәм Сидон диңгеҙ буйындағы урындарҙа йәшәгән» башҡа кешеләр Таулы вәғәз һөйләүен тыңлаған ({{Библия|Лк|6:17}}). == Мәҙәниәткә индергән өлөшө == === Сауҙа һәм географик асыштар === Геродот хәбәр итеүенсә, б. э. т. 600 йыл тирәһе Мысыр фирғәүене [[Нехо II]] бойороғо буйынса финикия диңгеҙҙә йөҙөүселәре тарихта беренсе тапҡыр (көнсығыштан көнбайышҡа) Африканы уратып йөҙөп үткән. Иҫке Ғәһеттә алыҫтағы легендар илдәр: финикиялылар Фарсис һәм Офир менән диңгеҙ сауҙаһы алып барыуы хаҡында бәйән ителә. Шулай уҡ ҡайһы бер теориялар, улар беренсе булып Американы асҡан, тип күрһәтә. Карфагендың Ганнон һәм Гимилькон финикиялылар колонияһындағы диңгеҙселәр б. э. т. быуаттарҙа океан буйлап алыҫ араға: Гвинея ҡултығы һәм Британия утрауҙарына йөҙөүҙәр яһаған. Карфагендарҙың Азор утрауҙарына барып етеүе тураһында (Корву табышы) фараз бар. === Һөнәрселек === Финикиялылар элек-электән үҙҙәре йәшәгән ерҙән ситтә лә оҫта һөнәрселәр булараҡ дан тотҡан. Мәҫәлән, Соломон (Сөләймән батша), Иерусалимда һарай һәм ғибәҙәтхана төҙөү тураһында ниәт итеп, идарасы Тир хөкөмдары Бөйөк Хирам I-нән үҙенә финикиялы белгестәрҙе ебәреүен һораған. Улар мысырҙарҙың быяла етештереү сәнғәтен үҙләштереп, быяла массаһының үтә күренмәлелеген һаҡлау менән бер рәттән, төрлө төҫтәр биреп, уның технологияһын камиллаштырған, шулай уҡ үтә күренмәүсе быяла ла эшләгән. Б. э. I быуатында финикиялылар өрҙөрөлгән быяла яһай башлаған{{sfn|Шифман|2006|с=12—13}}. Бөтә Урта диңгеҙ буйында бик күп колониялар ойоштороп, финикиялылар карап конструкцияларын төҙөүгә ҙур өлөш индерә. Геродот буйынса тап улар триерҙар (трирема) уйлап тапҡан (б. э. т. VII быуатта). Һуңынан, моғайын, пентерҙар (квинквирема) һәм ҙур сауҙа суднолары төҙөгән. === Алфавит төҙөү === Үҙ яҙмаһы булмаған финикиялылар эшлекле һәм дипломатик хатлашыуҙа аккад телен файҙаланған, был иһә бер ни тиклем ҡыйынлыҡтар тыуҙырған. Аккад шына яҙыуы өйрәнеү өсөн шаҡтай күп ваҡыт талап иткән — унда 600 самаһы билдә иҫәпләнгән, уларҙың һәр береһенең бер нисә мәғәнәһе булған. Сит телдә хат алышыу өсөн, махсус өйрәтелгән яҙыусылар (писцы) штатын тоторға кәрәк булған. Аккад телен файҙаланыу уңайһыҙлыҡтары финикиялыларҙы үҙ һыҙыҡлы (линейный) яҙмаһын булдырыуына алып килгән. Финикия алфавитында һуҙынҡылар булмаған. Боронғо гректар фин алфавитын ҡулланған, әммә шул уҡ ваҡытта алфавитҡа һуҙынҡылар индерелгән. Тап ошо алфавит башҡа Европа һәм Европаға ҡарамаған халыҡтарҙың күбеһенең алфавит яҙмаһын булдырыуына нигеҙ булып торған{{sfn|Шифман|2006|с=20—25}}. <!-- Финикийская (хананейская) литература оказала большое влияние и имеет широкую аналогию с [[Библия|Библией]]. источник?--> === Күренекле финикиялылар === Финикиялылар: мифологик геройҙар Кадм һәм уның апаһы Европа, философтар Мох Сидонский, Клитомах һәм Порфирий, б. э. т. VI—V быуаттарҙа диңгеҙҙә йөҙөүселәр Ганнон һәм Гимилькон, Баркиданың карфагенлы полководецтары, Северҙар Рим император династияһы, яҙыусылар Магон һәм Публий Теренций Афр, тарихсы Филон Библский һәм унан өҙөмтә килтергән Санхуниатон. == Дине == Финикиялылар төрлө аллаларға - ирле-ҡатынлы Ил (Эль) һәм Ашераға (Асират), уларҙың улы Баалға, Йево һәм Астартаға, Мелькартҡа, Анатҡа һәм башҡаларға табынған. Финикиялылар кешеләрҙе ҡорбан иткән - Молох һәм Хаммон. Балаларҙы ҡорбанға килтерелеүҙе аллаларға иң яйлы ҡорбан тип ҡабул ителгән, финикиялылар менән күрше халыҡтар был йоланы һуңғыларының айырыуса ҡанһыҙ булыуына дәлил тип һанаған. Был ҡорбан килтереү төрө бик мөһим осраҡтарҙа ҡулланылған, бер нисә йөҙ баланы бер үк ваҡытта ҡорбан итеү осраҡтары билдәле. Мәйет көлө һалынған һауыттарҙы (урна) ''тофет'' тип аталған изге участкала ерләгәндәр{{sfn|Шифман|2006|с=16}}. Балаларҙың ҡорбандары тураһындағы мәсьәлә, уларҙың Карфагенда һәм Финикияла ни тиклем даими алып барылғаны күптән инде Изге Яҙма белгестәре һәм археологтар араһында бәхәс предметы булып тора. Антропология һәм тарих профессоры Джефри Шварц һәм уның коллегалары мәғлүмәтте йомшағыраҡ асып биреүҙе тәҡдим итте: «Үлем сәбәбенә ҡарамаҫтан, балаларҙы яндырғандар». Өйрәнеү өсөн карфаген тофетын ҡаҙғанда табылған 348 ерләү һауытындағы мәйет көлө алынған. Экспертиза күрһәтеүенсә, ҡәберлектәрҙең күбеһендә әсә ҡарынында биш айлыҡта йәки бер йәшендә вафат булған балаларҙың мәйет көлө бар. Асыҡланыуынса, ике-биш айҙа күп кенә сабыйҙар - үле тыуғандар һанынан 20 процент тирәһе. Шулай итеп, ғалимдар күп сабыйҙарҙың ике-бишайлыҡта вафат булыуы билдәләнгән, һәм кәм тигәндә дөйөм һанынан 20 % — үле тыуғандар һәм тыуыу менән үлгәндәр - был йәштәге балаларҙың ҡорбанға килтерелеүе икеле тигән һығымтаға килгән. Бер һауыттарҙың береһендә лә икеләтә ерләүҙе күрһәтеүсе һөлдә мәйет көлө булмаған. Шулай итеп, күпләп ҡорбан салыу тураһында әйтеп булмай<ref>[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-02/uop-psd021710.php Pitt-led study debunks millennia-old claims of systematic infant sacrifice in ancient Carthage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130307053252/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-02/uop-psd021710.php |date=2013-03-07 }}{{en icon}}</ref>. == Генетикаһы == «Ариш» өлгөһөндә (Jeune homme de Byrsa) яҡынса 2500 йыл йәшендәге Карфаген Милли музейына ингән урындан алыҫ түгел Бирс (Карфаген) ҡалҡыулығындағы пуник күмеү кәшәнәһенән (б. э. т. VI аҙағы) һирәк осраған митохондриаль гаплотөркөм (гаплогруппа U (мтДНК)#Гаплогруппа U5, митохондриальная гаплогруппа U5b2c1) табылған<ref>''Elizabeth A. Matisoo-Smith'' et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4880306/ A European Mitochondrial Haplotype Identified in Ancient Phoenician Remains from Carthage, North Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200308165648/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4880306/ |date=2020-03-08 }}, 2016</ref>. Ир-егет әсәһе яғынан мираҫ итеп алған ошо тармаҡ финикиялылар колониялаштырған Ибериянан килгән, тип күҙаллана.<ref>{{Cite web |url=https://m.lenta.ru/news/2016/05/26/ariche/ |title=У карфагенян нашли первобытные европейские корни: История: Наука и техника: Lenta.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-03-07 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603124011/https://m.lenta.ru/news/2016/05/26/ariche/ |deadlink=no }}</ref> == Финикиялылар тоҡомдары == Мальтийҙар үҙҙәрен финикийҙарҙың хәҙерге вариҫтары тип иҫәпләй<ref>''Грицак Е. Н.'' Мальта. — М.: Вече, 2005. — 224 с. — С. 24.</ref>. Шулай уҡ уларҙың генетик тоҡомдары булып йәһүдтәр һәм ливандар, (айырыуса ливан христиан-марониттары) тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * Волков А. В. Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — Серия «Таинственные места Земли». — ISBN 5-9533-0271-1. * Грей, Джон. Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: [[Центрполиграф]], 2003. — 224 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». * Дриди, Эди. Карфаген и Пунический мир / Пер. Н. Озерской. — М.: Вече, 2008. — 400 с. — Серия «Гиды цивилизаций». — ISBN 978-5-9533-3781-6. * ''[[Егер, Оскар]]'' Всемирная история. — Т. 1. Древний мир. — СПб.: Полигон; М.: АСТ, 2010. — 672 с.: ил. — ISBN 978-5-17-050157-1, 978-5-89173-401-2. * Маркоу, Гленн. Финикийцы / Пер. с англ. К. Савельева. — М.: Гранд-Фаир, 2006. — 328 с. — ISBN 5-8183-0960-6. * Ур-Мьедан, Мадлен. Карфаген / Пер. А. Яблокова. — М.: Весь мир, 2003. — 144 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0219-8. * Харден, Дональд. [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/1003064/Harden_Donald_-_Finikiycy._Osnovateli_Karfagena.html Финикийцы. Основатели Карфагена.] — М.: [[Центрполиграф]], 2004. — 264 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-1418-4. * [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] Финикийская культура в Испании. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1976. — 248 с.: ил. — Серия «[[Культура народов Востока]]». * [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] Карфаген и его культура. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1986. — 288 с.: ил. — Серия «[[Культура народов Востока]]». * [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] От Ханаана до Карфагена. — М.: АСТ, 2001. — 528 с. * [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] Мифы Финикии и Угарита. — М.: АСТ, Астрель, 2003. — 480 с. — Серия «Мифы народов мира». — ISBN 5-17-002280-8. * [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] Финикийские мореходы. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1965. — 84 с.: ил. — Серия «[[По следам исчезнувших культур Востока]]». * [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] Финикийский язык. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1963. — 68 с. — Серия «Языки зарубежного Востока и Африки». * {{книга|автор=[[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]]|заглавие=Карфаген|ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/shifman_karfagen/|место=СПб.|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|год=2006|страниц=518|isbn=5-288-03714-0|тираж=1000|ref=Шифман}} * [http://epistema.ucoz.ru/OPERA/Lukaschkina-Finiki.htm Лукашкина А. Культурное и экономическое развитие финикийцев в I тыс. до н. э.] * [http://rummuseum.ru/portal/node/2443 Рассоха И. Н. Финикийская философия и Библия. Открытие финикийцами Америки. Харьков, 2008.] == Һылтанмалар == * [http://www.mystic-chel.ru/east/phoenicia/405.html Финикийцы: кто они?] * [https://web.archive.org/web/20231015173706/http://sredizemnomor.ru/fin/73-finikijcy-i-drugie-narody.html Финикийцы и другие народы] {{Финикия}} {{rq|check|refless|image|topic=history}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Финикия]] [[Категория:Алғы Азияның юҡҡа сыҡҡан халыҡтары]] [[Категория:Финикиялылар]] [[Категория:Финикия]] [[Категория:Сөғд халҡы]] js4319ornlsji1cgdsk8z9acu63vr92 Сәс биҙәүестәре 0 197505 1310097 1285579 2026-11-10T20:06:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310097 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәс биҙәүестәре''' ({{lang-ru|Накосные украшения}}) — ҡатын‑ҡыҙҙың байрам, йола һәм көндәлек кейеменә ҡарап тағылған күп төрлө традицион биҙәүестәр комплексы. Төрҙәре: елкәлек, елкәмес, арҡалыҡ, ҡаралыҡ, сәсмәү, сәсҡап, сәсбау, сәсҡап, сулпы, сәсмәүер, үрмес, сәсүрмес, ҡаралыҡ, сәсүргес, көйәнтәле сулпы, суҡлы сәс үргес, сәстәңкә. Йола буйынса ҡыҙҙар сәстәрен ике толомдан үргән, ләкин бергә тоташтырырға тырышҡан. Сәсбау булып йөн ептән йәки ат ҡылынан үрелгән таҫма хеҙмәт иткән, ул толом төбө аша үткән.{{Sfn|С. Н. Шитова|год=1995|118-119-сы б.б.}} == Сәс биҙәүестәре тарихы == Башҡорт ҡатын‑ҡыҙҙары байрам, йола һәм көндәлек кейеменә ҡарап сәс биҙүестәрен һайлаған. Сәс биҙәүестәре күп төрлө булған һәм төбәк үҙенсәлеге менән айырылған, һәр яҡта үҙенсә аталған: [[Елкәлек (сәсҡап)|елкәлек]], елкәмес, арҡалыҡ, сәсмәү, сәсбау, сәсҡап, сулпы, сәсмәүер, үрмес, сәсүрмес, ҡаралыҡ, сәсүргес ҡаралыҡтар, елкәлектәр, сәсмәүҙәр һ.б. Сәс биҙәүестәре һаҡлағыс, бетеү,талисман итеп файҙаланылған, күҙ тейеүҙән һаҡлаған. Улар [[ҡаҙаҡ]], [[ҡырғыҙ]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[Урал—Волга буйы төрки теле|Урал‑Волга буйы]]ның башҡа халыҡтарында киң таралған була. ==== Төрҙәре ==== Сәсбауҙың киң таралған төрҙәренә йөн ептән йәки ат ҡылынан үрелгән, таҫма йә бауҙан яһалған, төрлө суҡтар менән биҙәлгән ''ҡаралыҡтар'' ингән. Ҡаралыҡҡа зыңлап торған сылтыраҡ сулпы, бер йәки икешәр ҡат тәңкә йәки һумлыҡ, бетеү ҡушып тегелгән. Елкә биҙәүестәре итеп эске яғынан ҡаралыҡ үткәрер өсөн тишеге булған ҙур айыл (өлфөйә, өрфөйә — төҫлө металдан йәки ҡалайҙан семәр­ләп эшләнгән тәңкә кеүек ҡатын-ҡыҙ биҙәүесе) ҡулланылған. Бындай сәсмәүгә ҡортбаш йәки өлпөй (ҡаҙҙың һуйып, эҫе һыуға тыҡмаҫ борон алып киптерелгән ҡойроҡ осондағы мамығы) тағыу бар. Улар яман күҙҙән, насар һүҙҙән һаҡлай. Сәйлән (бисер) менән биҙәргә була.{{Sfn|С. Н. Шитова|год=1995|118-сы б.}} Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында күн йәки туҡыманан яһалған ярым түңәрәк, өсмөйөш йәки тура мөйөш формаһындағы, мәрйен, сәйлән, тәңкә менән биҙәлгән ''елкәлектәр'' таралған була, уларҙың ҡайһы берҙәренең биҙәге кеше йөҙөн хәтерләткән. Уларҙы муйынсаҡтан эшләнгән сәсмәү, осона тәңкәләр баҫылған биҙәкле тар таҫмаларҙан эшләнгән ''сәсүргес'' (сәс үрмесе) менән таҡҡандар.{{Sfn|С. Н. Шитова|год=1995|119-сы б.}} Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында, Дим йылғаһы бассейнынында, төньяҡта ҡайһы бер урындарҙа ике-өс рәт тәңкә менән тегелгән, өҫкө яғына ярым аҫыл таштар беркетелгән айыл, аҫҡы яғына сулпыларларҙан торған ''сәсҡап'' «футляр, сәс өсөн чехол» (арҡалыҡ) таралыу алған, толомдо беркетеү өсөн элмәк эшләнгән.{{Sfn|С. Н. Шитова|год=1995|122-123-124-се б.б.}} Ҡайһы бер төрки-монгол халыҡтарында сәс толомдарын тышҡа Һалыу традицияға әйләнгән. Башҡорттарҙа сәсҡап шәлъяулыҡ менән өҫтән ҡапланып, әкренләп арҡа биҙәүесенә әйләнә,түш биҙәүесе — һаҡал менән бергә йөрөтөлә башлай. Һуңыраҡ ярым аҫыл таштар менән биҙәлгән көмбәҙ рәүешендәге елкә биҙәүестәре тарала башлай. <blockquote> Сәсбау йәки сәсмәү — бәләкәс балалар, йәш ҡыҙҙар өсөн биҙәүес. Кескәй ҡыҙҙарҙың сәсе сикәләп кенә үрелә лә ҡолаҡ тапҡырынан сәсбау тағып дауам ителә. Үремдәрҙең һаны бер нисә булыуы, тиҫтәгә етеүе мөмкин — был сәстең ҡалынлығынан, оҙонлоғонан һәм әсәйҙең теләгенән тора. Сәсбау бауҙан, ептән йә таҫманан эшләнә. Борон уны йөндән иләнгән ептән ишкәндәр. Ҡыҫҡа ғына сәсле бәпестәр өсөн 20 сантиметр самаһы еп етһә, сәс оҙонлоғо билдән түбән төшкәндәргә 1,5 метр китеүе бар. Бауҙың ике яҡ осона суҡ тағабыҙ. Бының өсөн ябай епте, мәҫәлән, китапҡа ҡат-ҡат итеп урайбыҙ. Шунан тигеҙ генә ара ҡалдырып, дүрт урындан сәсбауға тип әҙерләнгән бауҙы беркетәбеҙ. Ике бауҙың уртаһынан епте ҡырҡабыҙ. Бер генә бөртөк ҡортбаш йәки бер нисә һуғылған (еңел) тәңкә ҡуйырға мөмкин. Суҡ урынына ҡыҙыл төҫтәге бәләкәс кенә өсмөйөш ҡуйырға була. Бындай сәсмәүгә ҡортбаш йәки өлпөй (ҡаҙҙың һуйып, эҫе һыуға тыҡмаҫ борон алып киптерелгән ҡойроҡ осондағы мамығы) тағыу бар. Улар яман күҙҙән, насар һүҙҙән һаҡлай. Сәйлән (бисер) менән биҙәргә була.<ref>[https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/1090-ssbau.html / «Башҡортостан ҡыҙы» / Асия Ғәйнуллина «Сәсбау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240215120827/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/1090-ssbau.html |date=2024-02-15 }}</ref> </blockquote> ==== Сулпылар ==== XIX аҙағы — XX быуат башында башҡорт ауылдарында шымартылған үҫемлек орнаменты төшөрөлгән ике-өс дүңгәләктәр менән беркетелгән сулпылар таралған була. Көмөш сулпылар башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының ғына түгел, мәҙәни йәһәттән яҡын булған ҡазан татарҙары, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ ҡатын-ҡыҙҙарының да сәс биҙәүсе булып тора. Башҡорттарҙа улар бөтә ерҙә лә, шул уҡ ваҡытта [[Силәбе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] өлкәләрендә лә осрай.{{Sfn|С. Н. Шитова|год=1995|128-се б.}} Көйәнтәле сулпы — көмөш тәңкәләрҙән, семәрләп эшләнгән ерлектән, көмөш ҡулсаларҙан, фирүзә, аҡыҡ һәм башҡа затлы таштарҙан торған, сәс толомона ҡушып үрелгән биҙәнеү әйбере. Өлкән йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар сәс толомдарына металл сулпылы таҫма үргән. Сәстәрен ҡаплаған шәлъяулыҡ аҫтынан таҫма аҙағына беркетелгән ауыр сулпылар йәки тәңкәләр күренеп тора. Көньяҡ Башҡортостанда, [[Ырымбур]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] өлкәләрендә сәс үргестәр ҡабул ителгән: таҫмаға ҙур тәңкә йәки сулпы менән биҙәп, 5-7-9-11 тәңкә теккәндәр, сулпылар парлы булған.{{Sfn|С. Н. Шитова|год=1995|125,129-сы б.б.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=С. Н. Шитова|ссылка=https://artfolk.ge/media/1001614/2020/04/18/c1cfc141c4d1e2e107ab755a067b787a.pdf|заглавие=Башкирская народная одежда|место=Уфа|издательство=Китап|год=1995|страниц=237|isbn=5-295-01204-2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89461}}{{V|15|02|2024}} * [https://web.archive.org/web/20240215120827/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/1090-ssbau.html / «Башҡортостан ҡыҙы» / Асия Ғәйнуллина «Сәсбау»] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Биҙәүестәр]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] jum9b9xxcc6cahc3cyvvixmg4imo3ff Таралған йондоҙҙар тупланмаһы 0 197863 1310121 1308288 2026-11-10T21:26:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310121 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:NGC_346_in_Small_magellanic_cloud.jpg|справа|мини|NGC 346,Кесе Магеллан Болотонда таралған тупланма ]] '''Таралған йондоҙҙар тупланмаһы''' ({{lang-ru|Рассеянное звёздное скопление}}; {{Lang-en|open cluster}}) — бер гигант молекуляр болоттан барлыҡҡа килгән һәм яҡынса бер үк йәшкә эйә булған йондоҙҙар төркөмө (һаны буйынса бер нисә меңгә тиклем). Беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактикала]] 1100-ҙән ашыу таралған тупланма асылған, ләкин уларҙың һаны күпкә күберәк тип фаразлана. Бындай тупланмаларҙағы йондоҙҙар бер-береһенә сағыштырмаса көсһөҙ [[Гравитация|гравитацион]] көстәр менән бәйләнгән, шуға күрә галактика үҙәге тирәләй әйләнгән һайын, тупланмалар башҡа тупланмаларға йәки газ болоттарына яҡын үтеп юҡҡа сығырға мөмкин, был осраҡта уларҙы барлыҡҡа килтереүсе йондоҙҙар галактиканың ғәҙәти популяцияһының өлөшө булып китә; Айырым йондоҙҙар шулай уҡ тупланма эсендә ҡатмарлы гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү юлы менән сығарылырға мөмкин. Типик тупланмалар йәше — бер нисә йөҙ миллион йыл. Таралған йондоҙҙар тупланмалары тик спираль һәм регуляр булмаған галактикаларҙа ғына осрай, унда йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең әүҙем процестары бара.<ref name=":0">{{Cite news|title=Звёздные скопления|url=https://starwalk.space/ru/news/naked-eye-star-clusters-list|work=Астрономические новости|date=2022-09-10|accessdate=2024-04-25}}</ref> Йәш тупланмалар барлыҡҡа килгән молекуляр болот эсендә булырға һәм уны «яҡтыртырға» мөмкин, һөҙөмтәлә ионлаштырылған водород өлкәһе барлыҡҡа килә. Ваҡыт үтеү менән нурланыш баҫымы болотто тарҡата. Ҡағиҙә булараҡ, газ болото массаһының 10 проценты ғына йондоҙҙар барлыҡҡа килтерергә өлгөрә, ә ҡалған газ яҡтылыҡ баҫымы менән таратыла. Таралған йондоҙҙар тупланмаһы йондоҙ эволюцияһын өйрәнеүҙең төп объекттары булып тора. Тупланма ағзаларының йәше һәм химик составы бер төрлө булғанлыҡтан, уның тәьҫирен билдәләү айырым йондоҙҙарға ҡарағанда еңелерәк. Ҡайһы бер таралған тупланмалар, мәҫәлән, [[Өлкәр]] (Плеяда), Гиада, йәки Альфа-Персей тупланмаһы ябай күҙгә лә күренә. Ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, Персейҙың Икеләтә тупланмаһы, күҙгә инструментһыҙ аҙ ғына һиҙелерлек, мәҫәлән, Ҡырағай өйрәктәр тупланмаһын (M 11 биноклдәр йәки телескоптар менән генә күрергә мөмкин.<ref name=":1">{{Cite news|title=Звёздные скопления|url=http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|work=Санкт-Петербургский университет математико-механический факультет кафедры астрофизики|accessdate=2024-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241226173139/http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|archivedate=2024-12-26}}</ref> == Тарихи күҙәтеүҙәр == [[Файл:VISTA_Finds_Star_Clusters_Galore.jpg|мини|[[VISTA (телескоп)|VISTA телескобы]] асҡан 30 асыҡ кластер (туплама) һүрәтенән торған мозаика. Был тупланмаларҙы туранан-тура күҙәтеүҙән [[Ҡош юлы|Ҡош Юлы]] саңы томалай.]] Өлкәрҙең сағыу йондоҙҙар тупланмаһы антик дәүерҙәрҙән билдәле, ә Гиадалар [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға йондоҙлоғоноң]], иң боронғо тупламаларҙың береһе. Башҡа тупланмалар тәүге астрономдар тарафынан яҡтылыҡтың айырылғыһыҙ билдәһеҙ участкалары булараҡ тасуирлана. Грек астрономы [[Клавдий Птолемей]] үҙенең Ясли яҙмаларында Персеяла Икеләтә тупланманы Һәм Птолемей тупланмаһын телгә ала ; ә фарсы астрономы Әс-Суфи [[Елкәндәр Омикроны|Омикрон Парусов]] тупланмаһын һүрәтләй. Шуға ҡарамаҫтан, телескоп уйлап сығарылғандан һуң ғына был томанлы объекттарҙа айырым йондоҙҙарҙы күрергә мөмкин була. Бынан тыш, 1603 йылда Иоганн Байер был формацияларға айырым йондоҙҙар булған кеүек билдәләр бирә. 1609 йылда күк йөҙөн күҙәтеү өсөн телескоп ҡулланған һәм был күҙәтеүҙәрҙең һөҙөмтәләрен яҙған беренсе кеше итальян астрономы [[Галилео Галилей]] була. Птолемей һүрәтләгән ҡайһы бер томанлы объекттарҙы өйрәнгәндә Галилей уларҙың айырым йондоҙҙар түгел, ә күп һанлы йондоҙҙар төркөмө булыуын асыҡлай. Мәҫәлән, Яслеләрҙә ул 40-тан ашыу йондоҙҙо айыра. Унан алдағылар Өлкәрҙә 6-7 йондоҙ айырып күрһәтһә, Галилей 50-гә яҡын йондоҙ таба. 1610 йылда «[[Sidereus Nuncius]]''»… трактатында ул яҙа ''Галаксия төркөмдәрҙә урынлашҡан күп һанлы йондоҙҙар йыйылмаһы ғына''. Галилейҙың эшенән илһамланып, [[Сицилия]] астрономы Джованни Годиерна телескоп ярҙамында бығаса билдәһеҙ таралған тупланмаларҙы тапҡан беренсе астроном булғандыр, тип фаразлана. 1654 йыл ул Мессье 41, Мессье 47, NGC 2362 һәм NGC 2451 тип аталған объекттарҙы таба.<ref name=":3">{{Cite news|title=Плеяды (М45) - рассеянное звёздное скопление|url=https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/|work=Про космос|accessdate=2024-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240425092659/https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/|archivedate=2024-04-25}}</ref> 1767 йылда инглиз натуралисы Реверенд Джон Мишель иҫәпләп сығара: Өлкәр кеүек бер төркөм өсөн дә уның йондоҙҙары ерҙән күҙәтеүсе өсөн осраҡлы рәүештә сиратҡа теҙелеү ихтималлығы — 496 000-дән 1-гә тигеҙ; йондоҙҙар тупланмалары физик яҡтан бәйләнештә булыуын аңлата. 1774—1781 йылдарҙа француз астрономы Шарль Мессье кометаға оҡшаш томанлы күренешле күк есемдәре каталогын баҫтырып сығара. Был каталогҡа 26 таралған тупланма инә. 1790 йылдарҙа инглиз астрономы Уильям Гершель томанлы күк есемдәрен ентекле өйрәнә башлай. Ул был формалашыу йәки ойошоу күбеһе йондоҙҙарға тарҡалырға мөмкин тип тапҡан. Гершель фаразлауынса, башта йондоҙҙар йыһанға таралған, ә һуңынан гравитация көстәре һөҙөмтәһендә йондоҙ системалары барлыҡҡа килгән. Ул томанлыҡтарҙы 8 категорияға бүлә, VI алып VIII тиклем кластарҙы йондоҙҙар тупланмаларын классификациялау өсөн бирә.<ref name=":1" /> Астрономдар тырышлығы менән билдәле тупланмалар һаны арта башлай. Йөҙҙәрсә тупланма Яңы дөйөм каталогҡа (NGC) индерелгән, тәүге тапҡыр 1888 йылда Дания-ирланд астрономы Дж. Л. Э. Дрейер баҫтырып сығарға, ул шулай уҡ ике өҫтәмә [[индекс-каталог]]тарҙа [[1896 йыл|1896]] һәм [[1905 йыл|1905 йылдарҙа]] нәшер ителгән. Телескоп күҙәтеүҙәре тупланмаларҙың ике төрөн асыҡларға мөмкинлек бирә. Тәүгеләре дөрөҫ түңәрәк формала һәм меңәрләгән йондоҙҙарҙан тора. Улар бөтә күк йөҙөндә таралған, ләкин иң тығыҙ йүнәлештә — [[Ҡош юлы|Ҡош Юлы]] үҙәгендә. Икенсеһенең йондоҙҙар һаны һирәгерәк, формаһы йыш ҡына дөрөҫ түгел, ә йондоҙҙар һаны тиҫтәләрсә, һирәгерәк йөҙҙәрсә иҫәпләнә. Бындай тупланмалар галактика яҫылығына тартыла. Астрономдар беренселәрен ''шарлы йондоҙҙар тупланмалары'' (ингл. globular cluster), ә икенселәрен — ''таралған йондоҙҙар тупланмалары'' (ингл. open cluster), тип атай. Урынлашыуы арҡаһында таралған тупланмаларҙы ҡайһы берҙә ''галактик тупланмалар тип тә йөрөтәләр'', был термин [[1925 йыл]]да Америка астрономы Роберт Джулиус Трюмплер тарафынан тәҡдим ителә. Йондоҙҙарҙың тупланмаларҙағы торошон микрометрик үлсәүҙе тәүҙә [[1877 йыл]] немец астрономы Э. Шенфельд, ә һуңынан Америка астрономы Барнард [[1898 йыл|1898]]—[[1921 йыл|1921 йылдарҙа]] башҡара. Был ынтылыштар йондоҙҙарҙың хәрәкәт билдәләрен асыҡламай. Ләкин [[1918 йыл]]да голланд-америка астрономы Адриан ван Маанен фотопластинка сағыштырыу юлы менән, төрлө ваҡытта төшөрөлгән, Өлкәр тупланмаһының бер өлөшө өсөн йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәнен үлсәп ала. Астрометрия анығыраҡ булған һайын, йондоҙҙар тупланмаларының арауыҡта бер үк үҙ хәрәкәтен уртаҡлашыуы асыҡлана. 1918 йылда алынған Өлкәр фотопластинкаларын [[1943 йыл|1943 йылғы]] пластинкалар менән сағыштырып, Ван Маанен үҙ хәрәкәте тупланма буйынса уртасаға оҡшаш булған йондоҙҙарҙы айырып күрһәтә һәм шулай итеп тупланманың ихтимал ағзаларын асыҡлай. Спектроскопик күҙәтеүҙәр был тупланмаларҙың физик яҡтан бер-береһе менән бәйле йондоҙҙарҙан тороуын күрһәтеп, дөйөм радиаль тиҙлектәрҙе асыҡлай. Таралған тупланмалар өсөн беренсе «төҫ — яҡтылыҡ» диаграммаларын Өлкәр һәм Гиадалар схемалары менән бергә.1911 йылда Эйнар Герцшпрунг тарафынан нәшер ителә. Артабанғы 20 йылда ул таралған тупланмаларҙы өйрәнеү буйынса эшен дауам итә. Спектроскопик мәғлүмәттәрҙән ул таралған тупланмалар өсөн эске хәрәкәттең өҫкө сиген билдәләй һәм был объекттарҙың дөйөм массаһы Ҡояш массаһынан бер нисә йөҙҙән артмай тип баһалай. Ул йондоҙҙарҙың төҫтәре һәм уларҙың яҡтылығы араһындағы бәйләнеште күрһәтә, һәм [[1929 йыл]]да Гиадалар һәм Яслеләрҙең йондоҙло урындары Өлкәрҙән айырылып тора, тип билдәләй. Һуңынан был өс тупланманың йәш айырмаһы менән аңлатыла. Был таралған тупланмаларҙы тикшереү йондоҙҙарҙың эволюцияһын һәм уларҙың башланғыс массаһына бәйлелеген аңлау йәһәтенән фундаменталь булып тора.{{Sfn|Локтин А. В., Марсакова В. А.|год=2009|196-206-сы б. б.}} == Барлыҡҡа килеүҙәр == [[Файл:Trapezium_cluster_optical_and_infrared_comparison.jpg|слева|мини|[[Инфраҡыҙыл нурланыш]] Орион томанлылығы йөрәгендә барлыҡҡа килгән тығыҙ тупланманы күрһәтә]] Ҡояштан меңәрләгән тапҡырға ҙурыраҡ газ һәм саң болото — гигант молекуляр болоттоң бер өлөшө тарҡалыуынан башлана. Бындай болоттарҙың тығыҙлығы 1 см<sup>3</sup> 102—106 молекула нейтраль водород тәшкил итә, ә йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тығыҙлығы 104 молекул/см<sup>3</sup> ҙур булған өлөштәрҙә башлана. Ғәҙәттә, болот күләменең 1—10 % ғына был тығыҙлыҡтан артып китә. Коллапс (тарҡалыу) алдынан бындай болоттар [[Магнит ҡыры|магнит ҡырҙары]], , турбулентлыҡ (күренеш), әйләнеү арҡаһында механик тигеҙлекте һаҡлай ала. Гигант молекуляр болоттоң тигеҙлеген боҙа алған күп факторҙар бар, был коллапсҡа һәм әүҙем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процесына килтерә, һөҙөмтәлә таралған тупланма барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ундайҙарға түбәндәгеләр ҡарай::эргәләге супернованан килгән тулҡындар, башҡа болоттар менән бәрелешеү, гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү. Болоттоң коллапс кисергән төбәге иерархиялы рәүештә вағыраҡ өлөштәргә тарҡала (инфраҡыҙыл ҡараңғы болоттар булараҡ билдәле), һөҙөмтәлә күп һанлы, бер нисә меңгә тиклем, йондоҙҙарҙың тыуыуына килтерә. Бындай йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процесы протойондоҙҙарҙы күҙҙән йәшереп торған, әммә инфраҡыҙыл төҫтәге күҙәтеүҙәр үткәрергә мөмкинлек биргән коллапслаусы болоттарҙан торған тышсала башлана. [[Ҡош Юлы]] галактикаһында бер нисә мең йыл һайын яңы таралған тупланма барлыҡҡа килә тип иҫәпләнә.<ref name=":0" /> [[Файл:Eagle_nebula_pillars.jpg|мини|«Ижад Бағаналары-Столпы Творения» Бөркөт Томанлығында молекуляр болот йәш ҙур йондоҙҙарҙан йондоҙ еле менән тарала.]] == Һаны һәм бүленеше == [[Файл:NGC_346_in_Small_magellanic_cloud.jpg|слева|мини|NGC 346, таралған тупланма Кесе Магеллан Болото.]] Беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактикаға]] 1000-дән ашыу таралған тупланма асылған, ләкин уларҙың дөйөм һаны 10 тапҡырға күберәк булыуы мөмкин. Спираль галактикаларҙа таралған тупланмалар башлыса спираль еңдәре буйлап урынлашҡан, бында газ тығыҙлығы иң юғары һәм, шуның арҡаһында, йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары әүҙем бара. Таралған тупланмалар галактик яҫылыҡ янында көслө тенденцияға эйә. Дөрөҫ булмаған галактикаларҙа (уларҙың спирале лә, эллиптик төҙөлөшө лә юҡ) таралған тупланмалар теләһә ҡайһы урында булырға мөмкин, ләкин уларҙың концентрацияһы газ тығыҙлығы күберәк булған урындарҙа юғарыраҡ. Таралған тупланмалар эллиптик галактикаларҙа күҙәтелмәй, сөнки йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процесы һуңғы миллион йылдар элек туҡтаған, ә барлыҡҡа килгән тупланмаларҙың һуңғылары күптән инде таралған. Беҙҙең Галактикалағы тупланмаларҙың таралыуы йәшкә бәйле: боронғораҡ тупланмалар башлыса галактика үҙәгенән һәм галактика яҫылығынан байтаҡ алыҫлыҡта урынлашҡан. Был шуның менән аңлатыла: галактика үҙәге янында тупланмаларҙың емерелеүенә булышлыҡ итеүсе тирбәлеү көстәре юғарыраҡ; икенсе яҡтан, галактика дискының эске өлкәләрендә гигант молекуляр болоттар тупланған; Шуға ла эске төбәктәрҙән килгән тупланмалар тышҡы төбәктәрҙән килгән аналогтарына ҡарағанда иртәрәк тарҡала.{{Sfn|Локтин А. В., Марсакова В. А.|год=2009|88-се б.}} == Йондоҙҙар составы == [[Файл:Tarantula_nebula_detail.jpg|мини|Бер нисә миллион йыллыҡ йондоҙҙар тупланмаһы (уң аҫҡы мөйөш) [[Оло Магеллан Болото]]ндағы [[Тарантул]]ды яҡтырта.]] Таралған йондоҙҙар тупланмаһы йондоҙҙарҙың күпселеге үҙ ваҡыты тамамлағансы тарҡала, шуға күрә тупланманан сыҡҡан нурланыштың күп өлөшө йәш эҫе зәңгәр йондоҙҙарҙан килгән яҡтылыҡ булып тора. Бындай йондоҙҙар бер нисә тиҫтә миллион йыл самаһы иң ҙур массаға һәм иң ҡыҫҡа ваҡытҡа эйә. Боронғораҡ йондоҙҙар тупланмаһында һары йондоҙҙар күберәк. Ҡайһы бер йондоҙҙар тупланмаһында күпкә йәшерәк булып күренгән эҫе зәңгәр йондоҙҙар бар. Был зәңгәр төҫтәге йондоҙҙар шарлы тупланмаларҙа ла күҙәтелә; шарлы тупланмаларҙың иң тығыҙ ядроларында улар йондоҙҙар бәрелешкәндә һәм шул уҡ ваҡытта эҫе һәм массив йондоҙҙар барлыҡҡа килә тип иҫәпләнә. Ләкин таралған тупланмаларҙа йондоҙ тығыҙлығы шарлы тупланмаларға ҡарағанда күпкә түбәнерәк, һәм күҙәтелгән йәш йондоҙҙарҙың һанын бындай бәрелештәр менән аңлатып булмай. Уларҙың күбеһе икеләтә йондоҙ системаһы башҡа ағзалар менән динамик үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр арҡаһында бер йондоҙға ҡушылғанда барлыҡҡа килә, тип иҫәпләнә. Ядро синтезы процесында ғына бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙар үҙҙәренең водород запасын тотона, улар тышҡы ҡатламдарын ташлап, планетар томанлыҡ аҡ кәрлә барлыҡҡа килеү менән хасил була. Таралған тупланмалар ағзаларының күпселеге аҡ кәрлә стадияһына еткәнсе тарҡала, ләкин тупланмаларҙағы аҡ кәрләләр һаны, ғәҙәттә, йондоҙҙарҙың массаһының йәше һәм башланғыс таралыуы буйынса көтөлгәндән күпкә кәмерәк. Аҡ кәрләләрҙең етешмәүенең бер сәбәбе шунда: ҡасан ҡыҙыл гигант үҙенең тышсаһын ташлап, планета томанлығын барлыҡҡа килтерә, ташланған матдәнең массаһының ниндәйҙер бәләкәй асимметрияһы йондоҙға секундына бер нисә километр тиҙлек бирә ала — был уның тупланманан сығыуына сәбәп була. Йондоҙҙар тығыҙлығы ҙур булғанлыҡтан, йондоҙҙарҙың таралған тупланмаларҙа яҡын үтеүе һирәк күренеш түгел. Типик 1000 йондоҙло һәм ярым масса радиусы булған тупланма өсөн 0,5 пк, уртаса алғанда, һәр йондоҙ 10 миллион йыл һайын ниндәйҙер башҡа йондоҙ менән яҡынаясаҡ. Был ваҡыт тығыҙыраҡ тупланмаларҙа тағы ла ҡыҫҡараҡ.<ref name=":0" /> == Яҙмышы == [[Файл:Nursery_of_New_Stars_-_GPN-2000-000972.jpg|слева|мини|NGC 604 [[Өсмөйөш галактикаһы|Өсмөйөш Галактикаһы]]нда бик ҙур таралған тупланма, ионлаштырылған водород өлкәһе менән уратып алынған]] Күп кенә таралған тупланмалар, асылда, тотороҡһоҙ: массаһы аҙ булғанлыҡтан икенсе йыһан тиҙлеге системанан уны тәшкил иткән йондоҙҙарҙың уртаса тиҙлеге кәмерәк. Бындай тупланмалар бер нисә миллион йыл эсендә бик тиҙ тарҡала. Күп осраҡта йәш йондоҙҙарҙан нурланыш менән бөтә система барлыҡҡа килгән газды этәреү тупланманың массаһын шул тиклем кәметә, ул бик тиҙ тарҡала. Тирә-яҡ томанлыҡтар таралғандан һуң гравитация бәйләнеше өсөн етерлек массаға эйә булған тупланмалар тиҫтәләрсә миллион йыл буйына формаһын һаҡлап ҡала ала, әммә ваҡыт үтеү менән эске һәм тышҡы процестар ҙа уларҙың тарҡалыуына килтерә. Бер йондоҙҙоң икенсеһе эргәһенән яҡын үтеүе йондоҙҙарҙың береһенең тиҙлеген шул тиклем арттыра, ул тупланманан ҡасыу тиҙлегенән ашып китә. Бындай процестар тупланма ағзаларының яйлап «парланыуына» килтерә. Һәр ярты миллиард йыл һайын йондоҙҙар тупланмаһына тышҡы факторҙар йоғонто яһай. Бындай яҡын күршелектәге гравитацион прилив көстәре, ҡағиҙә булараҡ, йондоҙҙар тупланмаһын емерә. Һөҙөмтәлә ул ''йондоҙҙар ағымы'' йондоҙҙар араһындағы алыҫлыҡ арҡаһында бындай төркөмдө тупланма тип атау мөмкин түгел, әммә уның йондоҙҙары бер-береһе менән бәйләнгән һәм бер үк йүнәлештә бер үк тиҙлектә хәрәкәт итә. Тупламаның тарҡалыу ваҡыты уның башланғыс йондоҙ тығыҙлығына бәйле: тығыҙраҡ йондоҙҙар оҙағыраҡ йәшәй. Йондоҙ тупламаһының ярым тарҡалыу ваҡыты башланғыс тығыҙлығына бәйле 150-нән 800 млн йылға тиклем үҙгәрә. Тупланма [[гравитация]] менән бәйләүҙән туҡталғандан һуң, уның күп кенә йондоҙҙары барыбер тиҙлеген һәм хәрәкәт йүнәлешен арауыҡта һаҡлай; ''йондоҙҙар ассоциацияһы'' (йәки ''йондоҙҙарҙың хәрәкәт итеүсе төркөмө''). Мәҫәлән, [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегәндең]] (Большая Медведица) бер нисә сағыу йондоҙо — элекке таралған тупланманың ағзалары, ул «[[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегәндең]] хәрәкәт итеүсе йондоҙҙар төркөмө» тип аталған ассоциацияға әүерелгән. Ҙурыраҡ тупламалар уларҙың тиҙлеге һәм йәше бер төрлө тип табылһа, ағымға әйләнә; юғиһә йондоҙҙар бер-береһе менән бәйле түгел тип һаналасаҡ.<ref name=":1" /> == Йондоҙ эволюцияһын тикшереү == [[Файл:Open_cluster_HR_diagram_ages.gif|мини|Герцшпрунг Рассел Диаграммалары ике таралған тупланма өсөн. NGC 188 боронғораҡ һәм төп эҙмә-эҙлелектән М6-ға ҡарағанда аҙыраҡ тайпылыуын күрһәтә]] Таралған тупланмалар өсөн Герцспрунг-Расселл схемаһында йондоҙҙарҙың күпселеге төп эҙмә-эҙлелеккә ([[Главная последовательность]]) ҡарай. Иң ҙур йондоҙҙар '''йондоҙҙарҙың эволюция стадияһынан''' сығып, ҡыҙыл гигант булып китә; Бындай йондоҙҙарҙың ГП-нан (төп эҙмә-эҙлелектән) «алыҫлығы» тупламаның йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә. Йондоҙҙар тупланмаһында йондоҙҙар Ерҙән бер тигеҙ алыҫлыҡта булғанлыҡтан һәм бер үк ваҡытта яҡынса бер үк болоттан барлыҡҡа килгәнлектән, тупланманың йондоҙҙарының күҙгә күренгән сағыулығындағы бөтә айырмалар уларҙың төрлө массалары менән бәйле. Был йондоҙҙар эволюцияһын өйрәнеү өсөн таралған йондоҙҙар тупланмаһын бик файҙалы объект итә, сөнки йондоҙҙарҙы сағыштырғанда күп кенә үҙгәреүсән характеристикаларҙы тупланма өсөн билдәләнгән тип ҡабул итергә мөмкин. Мәҫәлән, таралған тупланмаларҙа [[литий]] һәм [[бериллий]]ҙың күплеген өйрәнеү йондоҙ эволюцияһы серҙәрен һәм уларҙың эске төҙөлөшөн асырға ярҙам итә ала. Водород атомдары гелий атомдарын 10 миллион К-тан ([[Кельвин]] — халыҡ-ара берәмектәр системаһында термодинамик температура берәмеге (СИ)) түбән температурала барлыҡҡа килтерә алмай, ләкин литий һәм бериллий йәҙрәһе 2,5 млн һәм 3,5 млн [[К]] (Кельвин) температурала тарҡала. Был уларҙың миҡдары йондоҙ төпкөлөндә матдәнең ни тиклем ҡатнаш булыуына туранан-тура бәйле Йондоҙҙарҙа уларҙың миҡдарын өйрәнгәндә, йәш һәм химик состав кеүек үҙгәреүсәндәр теркәлгән.{{Sfn|Локтин А. В., Марсаков В. А.|год=2009|61-се б.}} Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, был еңел элементтарҙың миҡдары йондоҙҙар эволюцияһы моделдәрендә күҙалланғандан күпкә түбәнерәк. Бының сәбәбе бик үк асыҡ түгел; аңлатмаларҙың береһе — йондоҙҙар төпкөлөндә матдәләрҙең бүленеп сығыуы конвектив зонанан тотороҡло нурлы күсеү зонаһына сығыу барлыҡҡа килә.{{Sfn|Локтин А. В., Марсаков В. А.|год=2009|175-се б.}} == Астрономик арауыҡ шкалаһы == [[Файл:Messier11.jpg|слева|мини|«Ҡырағай Ҡаҙ»(M 11) бик бай тупланма, [[Ҡош юлы|Ҡош Юлы]]ндағы үҙәк йүнәлештә урынлашҡан]] Астрономик объекттарға тиклем араны билдәләү уларҙы аңлау өсөн бик мөһим, ләкин бындай объекттарҙың ҙур өлөшө туранан-тура үлсәү өсөн бик алыҫ. Астрономик арауыҡ шкалаһының градуировкаһы туранан-тура үлсәргә мөмкин булған иң яҡын объекттарҙың ситләтелгән һәм ҡайһы берҙә билдәләнмәгән үлсәмдәр эҙмә-эҙлелегенә бәйле. Йондоҙҙар тупланмаһы — был баҫҡыста иң мөһим урын булып тора. Беҙгә иң яҡын тупланмаларға тиклемге алыҫлыҡты ике ысулдың береһе менән туранан-тура үлсәп була. Беренсенән, яҡын тупланмаларҙың йондоҙҙары өсөн параллакс (Ерҙең Ҡояш орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында объекттың күренгән торошоноң йыл дауамында бер аҙ тайпылыуы), был айырым йондоҙҙар өсөн ғәҙәттәгесә эшләнә. Өлкәр Гиадалар һәм башҡа ҡайһы бер тупланмалар тирә-яҡта 500 св. йылдар уларға был ысул ышаныслы һөҙөмтәләр бирһен өсөн етерлек яҡын,. Гиппарх спутнигы (Европа космос агентлығының (ESA) астрометрик заданиелар өсөн тәғәйенләнгән космос телескобы:) бер нисә тупланма өсөн аныҡ араларҙы билдәләргә мөмкинлек бирә. Икенсе тура ысул — ''хәрәкәт итеүсе тупланма ысулы тип атала''. Ул тупланмалағы йондоҙҙарҙың дөйөм хәрәкәт параметрҙарын уртаҡлашыуына нигеҙләнә. Тупламаларҙағы ағзаларҙың үҙ хәрәкәттәрен һәм уларҙың күк йөҙөндә күҙгә күренгән хәрәкәтен картаға төшөрөп, уларҙың бер нөктәлә тап килеүен билдәләргә мөмкинлек бирә. ''Йондоҙҙар тупланмаһының радиаль тиҙлектәре уларҙың спектрҙарындағы Доплеров сиселешен үлсәү буйынса билдәләнә ала; бөтә өс параметр: радиаль тиҙлек, үҙ хәрәкәте һәм тупланманан уның сығыу нөктәһенә тиклем мөйөшлө алыҫлыҡ билдәле булғанда, ябай тригонометрик иҫәпләүҙәр тупланмаға тиклемге алыҫлыҡты иҫәпләргә мөмкинлек бирәсәк.'''Был ысул ҡулланыуҙың иң билдәле осрағы Гиадҡа ҡағыла һәм уларға тиклем 46,3 парсек<ref>Ҡояш системаһынан ситтә астрономик объекттарға тиклемге ҙур араны үлсәү өсөн ҡулланылған оҙонлоҡ берәмеге</ref> араны билдәләргә мөмкинлек бирә.<ref>{{cite web|title = Расстояний шкала |url= https://rus-physical-enc.slovaronline.com/3510-РАССТОЯНИЙ%20ШКАЛА|publisher =Физическая энциклопедия|accessdate=2024-04-25}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Локтин А. В., Марсаков В. А.|заглавие=Лекции по звёздной астрономии|издание=|место=|издательство=Южный федеральный университет|год=2009|страниц=280|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/loktin.pdf}} * {{Китап|автор=Kaufmann W. J.|заглавие=Universe|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=W. H. Freeman|год=1993|том=|страниц=626|страницы=|isbn=0-7167-2379-4}} * {{Китап|автор=Gregory S. A., Zeilik M.|заглавие=Introductory Astronomy and Astrophysics|издание=4th ed|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=Brooks Cole|год=1997|том=|страниц=672|страницы=|isbn=0-03-006228-4}} == Һылтанмалар == * {{Cite news|title=Звёздные скопления|url=https://starwalk.space/ru/news/naked-eye-star-clusters-list|work=Астрономические новости|date=2022-09-10|accessdate=2024-04-25}} * {{Cite news|title=Звёздные скопления|url=http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|work=Санкт-Петербургский университет математико-механический факультет кафедры астрофизики|accessdate=2024-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241226173139/http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|archivedate=2024-12-26}} * {{Cite news|title=Плеяды (М45) - рассеянное звёздное скопление|url=https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/|work=Про космос|accessdate=2024-04-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425092659/https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/ |date=2024-04-25 }} * {{cite web|title = Расстояний шкала |url= https://rus-physical-enc.slovaronline.com/3510-РАССТОЯНИЙ%20ШКАЛА|publisher =Физическая энциклопедия |accessdate=2024-04-25}} * [http://messier.seds.org/open.html Open Star Clusters] // SEDS Messier pages{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20050218133220/http://www.peripatus.gen.nz/astronomy/OpeClu.html A general overview of open clusters]{{Ref-en}} * [http://www.nightskyinfo.com/open_clusters Open Clusters — Information and amateur observations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070729005647/http://www.nightskyinfo.com/open_clusters |date=2007-07-29 }}{{Ref-en}} [[Категория:Астрофизика]] [[Категория:Йондоҙҙар тупланмаһы]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] nwuw7l2lyvopup006vr8f2bxs38xz13 Сребреницалағы геноцид 0 198310 1310045 1274960 2026-11-10T17:43:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310045 wikitext text/x-wiki {{Массовые убийства|Название=Сребреницалағы геноцид|Изображение=Srebrenica2007.jpg|Размер изображения=260px|Подпись=2007 йылда танылған 465 ҡорбанды ерләү|Способ убийства=[[геноцид]], [[атыу]], [[күпләп үлтереү]]|Место убийства=[[Сребреница|Сребреницаның]] әйләнә-тирәһендә|Координаты={{coord|44|06|N|19|18|E|type:event_dim:10km|display=inline}}|Мотив убийства=[[Бөйөк Сербия]], [[исламофобия]], боснякофобия, [[этник таҙартыуҙар]], [[серблаштырыу]]|Дата=1995 йылдың 11—31 июле|Время=|Нападавшие=|Убийцы=[[Серб Республикаһының ҡораллы көстәре|Сербия армияһы]], [[Саяндар (отряд)|Саяндар]]|Убитые=8372 бошняк|Раненые=|Число убийц=|Оружие=}}'''Сребреницалағы геноцид''' ({{Lang-bs|genocid u Srebrenici}}, {{Lang-sr|геноцид у Сребреници}})<ref>[https://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf krs-tj010802e.PDF (icty.org)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028# Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide (archive.org)]</ref><ref>[https://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf krs-tj010802e.PDF (icty.org)]</ref><ref>[https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-6-2009-0028_EN.html?redirect Texts adopted - Srebrenica - Thursday, 15 January 2009 (europa.eu)]</ref>, шулай уҡ '''Сребреница һуйышы''' ({{Lang-bs|masakr u Srebrenici}}, {{Lang-sr|масакр у Сребреници}}) — 1995 йылдың июлендә [[Сребреница]] ҡалаһында һәм уның тирә-яғында [[Босния һуғышы]] ваҡытында 8000-дән<ref>[https://books.google.ru/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The United Nations - Kirsten Nakjavani Bookmiller - Google Books]</ref> ашыу [[Босняктар|босний мосолман]] ир-егетен һәм малайҙы геноцидлы үлтереш<ref>[https://www.icty.org/x/cases/popovic/acjug/en/150130_summary.pdf Appeal Judgement Summary for Popović et al. (icty.org)]</ref>. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң [[Европа|Европала]] иң ҙур күмәк кеше үлтереү<ref>[https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-6-2009-0028_EN.html?redirect Резня в Сребренице: как это происходило? Би-Би-Синың рус хеҙмәте (русса)]</ref>; [[элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара трибунал]] һәм [[БМО-ның Халыҡ-ара суды]] тарафынан танылған [[геноцид]] акты<ref>[https://books.google.ru/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The United Nations - Kirsten Nakjavani Bookmiller - Google Books]</ref><ref>[https://tass.ru/info/2109261 1992-1995 йылдарҙағы Босния һуғышы ваҡытында Сребреницалағы ваҡиғалар. Досьеһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520102228/https://tass.ru/info/2109261 |date=2021-05-20 }} // [[ТАСС]]</ref>. 1993 йылдың апрелендә [[БМО-ның Именлек Советы]] тарафынан «хәүефһеҙлек зонаһы» тип иғлан ителгән Сребреница анклавы 1995 йылдың 11 июлендә Босния сербтары армияһы тарафынан баҫып алына. [[Элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара трибунал|Югославия буйынса Халыҡ-ара трибунал]] 8 меңдән ашыу өлкән босниялы мосолман ир-егеттең үлтерелеүен асыҡлай<ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.rs/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|автор=Kirsten Nakjavani Bookmiller|заглавие=The United Nations|год=2008|издательство=Infobase Publishing|страницы=81|pages=|isbn=9781438102993}}</ref>. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, үлтереүҙәрҙе генерал [[Ратко Младич]] етәкселегендәге Серб Республикаһы армияһы һалдаттары башҡара<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2015/07/150710_ru_s_srebrenica_massacre Резня в Сребренице: украинские миротворцы и вмешательство НАТО]. [[Би-Би-Синың украин хеҙмәте]]</ref>. 2003 йылда [[Босния һәм Герцеговина|Босния һәм Герцеговинаның]] Серб Республикаһы властары Босния һәм Герцеговинаның тыныс халыҡты күпләп үлтереүе өсөн яуаплылығын рәсми рәүештә таный<ref>[https://vreme.com/vreme/otvaranje-najmracnije-stranice/ Vreme 704 - Izvestaj Komisije Vlade RS o zlocinu u Srebrenici 1995: Otvaranje najmracnije stranice] ([[Серб теле|серб]].)</ref>. 2010 йылда Сербия парламенты ла үлтереүҙе хөкөм итә, әммә уны геноцид тип таныуҙан баш тарта<ref name="lenta2">{{cite web|date=2010-03-31|url=https://lenta.ru/news/2010/03/31/apology/|title=Серб парламенты Сребреницалағы күпләп үлтереү өсөн ғәфү үтенде|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|url-status=live|archive-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804060533/http://lenta.ru/news/2010/03/31/apology/}}</ref>. 2007 йылдың ғинуарында Халыҡ-ара трибунал сербтарҙың ғәмәлдәрен «геноцид енәйәте» тип баһалай ({{Lang-bs|Genocid u Srebrenici}}). Үҙ сиратында, 2009 йылдың ғинуарында Европа парламенты 11 июлде Сребреницалағы геноцидты иҫкә алыу көнө тип иғлан итә, ә 2024 йылдың 23 майында БМО «Сребреницалағы 1995 йылғы геноцид тураһында халыҡ-ара уйланыу һәм хәтер көнө»н булдыра.<ref>[https://lenta.ru/news/2010/03/31/apology/ БМО, сербтарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, Халыҡ-ара Сребреница геноцидын иҫкә алыу көнөн булдыра.] (русса)</ref>. == Тикшереү һәм эҙҙәрен йәшереү == [[Файл:Exhumations_in_Srebrenica_1996.jpg|слева|мини|300x300пкс|1996 йылда Сребреницалағы геноцид ҡорбандарының ҡалдыҡтарын эксгумациялау]] Массовый атыу ваҡытында һигеҙ кеше иҫән ҡала. Улар көн буйына башҡа кешеләрҙең кәүҙәләре аҫтында ҡала, ә төндә ҡасып ҡотола. 1996 йылда, уларҙың шаһиттары һәм спутник һүрәттәре ярҙамында, урындағы тикшереүҙәр башланғас, күпләп ерләнгән урындарҙа бер нисә йөҙ генә мәйет табыла. Һуңыраҡ асыҡланыуынса, бер нисә күмәк ҡәберлектән меңдәрсә кәүҙә сығарыла һәм енәйәт эҙҙәрен ҡаплар өсөн тиҫтәләрсә икенсел һәм өсөнсө ҡатлы ҡәберҙәргә күсерелә. Элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара трибунал тикшеренеүселәре төп ҡәберлектә табылған кешеләрҙең ҡалдыҡтары икенсел ҡәберлектәрҙәге кешеләр менән бер үк ҡорал менән үлтерелгәнен билдәләү өсөн криминалистик тикшеренеүҙәр үткәрә; бер үк кешеләрҙең тәненең төрлө өлөштәренең төрлө урындарҙа ерләнгәнлеген раҫлаған 1000-дән ашыу [[ДНК]] анализы эшләнә<ref>[https://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf#page=150 Microsoft Word - ~6126968.doc (icty.org)]</ref><ref name="автоссылка2">[https://www.dw.com/ru/%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4-%D0%B2-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E/a-54068286 Сребреница геноциды: ни өсөн ғәҙеллек татыулыҡҡа алып бармай]{{Ref-ru}}</ref>. [[Файл:Exhumation_Site_in_Čančari_valley.jpg|мини|300x300пкс|Сребреницала (Канцари үҙәне) мосолмандарҙың геноциды ҡорбандарының эксгумацияланған туғандаш ҡәберҙәренең береһе.]] == Ҡорбандар һаны == Документтарҙа ҡорбандарҙың теүәл һаны билдәләнмәгән<ref>{{cite web|url=http://resistir.info/livros/srebrenica_massacre_rev_3.pdf|title=The SREBRENICA MASSACRE Evidence, Context, Politics|author=Phillip Corwin, Edward S. Herman, George Bogdanich и др.|lang=en|accessdate=2015-07-13|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709163416/http://resistir.info/livros/srebrenica_massacre_rev_3.pdf|url-status=live}}</ref>, әммә 8000 тирәһе кеше үлтерелгән тип баһалана. Ҡорбандар туғандар ҡәберлегендә ерләнә. 1995 йылдың июль ваҡиғалары ҡорбандарының ҡәберҙәре күп йылдар үткәс табыла. Атап әйткәндә, 2007 йылдың көҙөндә 616 босний мосолманының мәйеттәре менән бер туғандар ҡәбере табыла. Босния һәм Герцеговиналағы һуғыш ваҡытында хәбәрһеҙ юғалғандарҙы эҙләү буйынса дәүләт комиссияһы 8200 ҡорбан теркәгән, Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитеты - 7800, ә Сребреницалағы ҡорбандарҙың ғаиләләре буйынса төрлө ойошмаларҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, һәләк булғандар һаны 10 700-гә етә. Комиссия етәксеһе Амор Машович, ысын ҡорбандар һаны - 8,5 мең самаһы кеше, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=2015-07-13|url=http://www.svoboda.org/content/transcript/24197022.html|title=Хатиджа из Сребреницы|format=|work=|publisher=[[Радио Свобода]]|accessdate=2015-07-13|lang=|description=|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713152148/http://www.svoboda.org/content/transcript/24197022.html|url-status=live}}</ref>. Сребреницалағы үлтереш ҡорбандары иҫтәлегенә йәмәғәт ойошмалары ойошторған проекттың рәсми сайтында һәләк булғандар исемлеге 8 372 исемдән тора<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://srebrenica.org.uk/what-happened/list-victims|title=List of Victims {{!}} Remembering Srebrenica|author=Francesca Cleverly|date=2021-06-24|access-date=2022-10-02|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202041049/https://srebrenica.org.uk/what-happened/list-victims|url-status=live}}</ref>, Поточари ауылында рәсми мемориал урынында ҡуйылған иҫтәлекле ташта ла тап ошо һан күрһәтелгән.[[Файл:Monument_du_Mémorial_et_Cimetière_de_Srebrenica-Potocari.JPG|мини|Ҡорбандарҙың дөйөм һаны һәм ҡорбандар йәшәгән тораҡ пункттар исемлеге менән иҫтәлекле таш, Поточариҙағы мемориаль комплекс. ]] == Ҡорбандар тураһында иҫтәлек == [[Файл:HuseinovicSadik.jpg|справа|мини|303x303пкс|Сербтар тарафынан атып үлтерелгән ун өс йәшлек малайҙың ҡәбер ташы]] «Сребреницалағы геноцид ҡорбандары иҫтәлегенә мемориал» 2003 йылдың 20 сентябрендә [[АҠШ]]-тың элекке президенты [[Билл Клинтон]] тарафынан Поточари ауылында БМО-ның элекке базаһы урынында асыла. Инаугурация тантанаһында Клинтон былай ти: ''«Ҡеүәткә ынтылышлы яуыз кешеләр был яҡшы кешеләрҙе улар булғанға ғына үлтергән. Әммә Сребреница Европала геноцидтың аҙағы башланыуы була...»''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3124642.stm Clinton unveils Bosnia memorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801083335/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3124642.stm |date=2020-08-01 }} // [[Би-би-си|BBC]]</ref>. == Сәйәси баһа == === Серб Республикаһы властарының позицияһы === Тәүҙә Серб Республикаһы властары тыныс граждандарҙы күпләп үлтереүҙе инҡар итә. Мәҫәлән, 2002 йылда «Серб Республикаһының хәрби енәйәттәрҙе тикшереү буйынса документация үҙәге» Серб Республикаһының элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара трибунал менән бәйләнештәр буйынса бюроһы менән берлектә «Сребреница эше тураһында отчет» баҫтырып сығара. Унда Сребреницала 2000-дән артыҡ мосолман үлтерелмәгән һәм уларҙың барыһы ла хәрбиҙәр, ә Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре фальсификацияла ғәйепләнә. Был отчет БМО тарафынан хөкөм ителә. 2004 йылдың октябрендә яңы ойошторолған Сребреница ваҡиғаларын тикшереү буйынса комиссия яңы отчет баҫтырып сығара, унда Серб Республикаһы һалдаттары Сребреницала кәм тигәндә 7000 ир-егетте һәм малайҙы үлтергәнен таный. Комиссия шулай уҡ элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара трибуналдың "Прокурор Радислав Крстичҡа ҡаршы" тигән ҡарарын таный, унда ғәйепләнеүселәрҙе «Сребреницала ҡылынған геноцидҡа ярҙам иткән һәм уға булышлыҡ иткән өсөн» хөкөм итәләр. Шул уҡ йылда Серб Республикаһы президенты [[Драган Чавич]] 1995 йылдың июлендә Сребреница районында ҡылынған «һуҡмарлы енәйәттәр» өсөн Серб Республикаһы хөкүмәте исеменән рәсми ғәфү үтенә<ref>{{Китап|заглавие=SREBRENICA GENOCIDE DENIAL REPORT 2020|год=2020|издательство=Srebrenica-Potočari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide|страницы=26—27|ссылка=https://weremember.gov.tr/documents/Srebrenica-Genocide-Denial-Report-min.pdf}}</ref>. === Сербияның босний мосолмандарын күпләп үлтереүҙе хөкөм итеүе === [[Файл:Сребреницалы геноцид.png|мини|Босния халҡы үлгән туғандары өсөн [[Йыназа намаҙы|йыназа намаҙын]] уҡый.]] Сербия парламенты 2010 йылдың 31 мартына ҡараған төндә 1995 йылда Сребреницала босний мосолмандарының күпләп үлтерелеүен хөкөм иткән һәм һәләк булғандарҙың ғаиләләре алдында ғәфү үтенгән резолюция өсөн тауыш бирә. «Сербия парламенты 1995 йылдың июлендә Босния мосолмандарына ҡаршы енәйәтте, БМО-ның Халыҡ-ара суды билдәләүенсә, ҡәтғи хөкөм итә», — тиелә документта, ултырышта булған 173 кешенең 127-һе уның өсөн тауыш бирә. Серб закон сығарыусылары һәләк булғандарҙың ғаиләләренә ҡайғы уртаҡлашыуҙарын белдерә, сөнки «фажиғәне булдырмау өсөн мөмкин булғандың барыһы ла эшләнмәгән». Әммә документта 1995 йылғы ваҡиғалар геноцид тип аталмай<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2010/03/31/apology/ Сербский парламент извинился за массовое убийство в Сребренице: Мир: Lenta.ru]</ref><ref name="lenta_sr2">{{статья|заглавие=Серб президенты Сребреницалағы үлтереүҙе геноцид тип таныуҙан баш тарта|ссылка=https://lenta.ru/news/2012/06/01/srebrenica/|издание=[[Lenta.ru]]|год=[[1 июня]] [[2012 год]]а|archivedate=2021-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210421165024/https://lenta.ru/news/2012/06/01/srebrenica/}}</ref>. Президент [[Томислав Николич]] шулай уҡ Сребреницалағы үлтереште геноцид тип таныуҙан баш тарта. Уның раҫлауынса, Сребреницала бер ниндәй ҙә геноцид булмаған. Ул ҡайһы бер сербтарҙың унда етди хәрби енәйәттәр ҡылыуын һәм, уның һүҙҙәре буйынса, «уларҙы табырға, судҡа бирергә һәм язаларға кәрәк» тип белдерә<ref name="lenta_sr2" /><ref>{{cite web|url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/17059/Nikolić%3A+U+Srebrenici+nije+bilo+genocida.html|title=Press Online Republika Srpska :: Nikolić: U Srebrenici nije bilo genocida|accessdate=2013-04-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDVqqhfa?url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/17059/Nikoli%C4%87%3A+U+Srebrenici+nije+bilo+genocida.html|archivedate=2013-04-28|url-status=dead}}</ref>. 2015 йылдың 10 сентябрендә Сербия властары үлтереүҙә ҡатнашҡан һигеҙ кешене, шул иҫәптән [[Неделько Милидрагович|Неделько Милидраговичты]], ғәйепләй<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Сербияла Сребреницалағы үлтерештә ҡатнашыусыларға ғәйепләү белдерелде|ссылка=https://korrespondent.net/world/3561797-v-serbyy-prediavleny-obvynenyia-uchastnykam-rezny-v-srebrenytse|издание=[[korrespondent.net]]|год=[[10 сентября]] [[2015 год]]а|archivedate=2021-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411225054/https://korrespondent.net/world/3561797-v-serbyy-prediavleny-obvynenyia-uchastnykam-rezny-v-srebrenytse}}</ref>. === БМО-ның Именлек Советында тауыш биреү === 2015 йылдың 8 июлендә [[БМО-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек советы]] [[Бөйөк Британия]] әҙерләгән Сребреница буйынса резолюция проектын ҡарай<ref>{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/world/452494|title=Рәсәй БМО Именлек советында Сребреница буйынса резолюцияға вето һалды|publisher=[[Интерфакс]]|accessdate=2016-04-05|archive-date=2016-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403055540/http://www.interfax.ru/world/452494|url-status=live}}</ref>, ул үлтереүҙе геноцид акты тип таный. Именлек советының өс даими ағзаһы ([[Франция]], Бөйөк Британия, АҠШ) һәм ете даими булмаған ағзаһы ([[Чад]], [[Чили]], [[Иордания]], [[Литва]], [[Малайзия]], [[Яңы Зеландия]], [[Испания]]) документты хуплай, дүртәүһе ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] — даими ағза, [[Ангола]], [[Нигерия]] һәм [[Венесуэла]] — даими булмаған ағзалар) үҙ һүҙен белдермәй. Резолюцияны ҡабул итеүҙе Рәсәй, БМО Именлек советының даими ағзаһы булған вето хоҡуғын ҡулланып, ҡамасаулай. РФ вәкиле [[Виталий Чуркин]] быны, уның фекеренсә, тәҡдим ителгән резолюция [[Балҡан ярымутрауы|Балҡанда]] хәлде киҫкенләштереү менән янауы менән нигеҙләй<ref name="genocide2">[http://www.aljazeera.com/news/2015/07/russia-vetoes-genocide-resolution-srebrenica-150708150057291.html Russia vetoes UN genocide resolution on Srebrenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150807214253/http://www.aljazeera.com/news/2015/07/russia-vetoes-genocide-resolution-srebrenica-150708150057291.html|date=2015-08-07}} // [[Al Jazeera]] English</ref><ref name="Russia Vetoes U.N. Resolution Calling Srebrenica Massacre ‘Crime of Genocide’2">[https://www.nytimes.com/2015/07/09/world/europe/russia-vetoes-un-resolution-calling-srebrenica-massacre-crime-of-genocide.html?_r=0 Russia Vetoes U.N. Resolution Calling Srebrenica Massacre ‘Crime of Genocide’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122095728/https://www.nytimes.com/2015/07/09/world/europe/russia-vetoes-un-resolution-calling-srebrenica-massacre-crime-of-genocide.html?_r=0|date=2017-11-22}} // [[The New York Times]], 09.07.2015</ref><ref name="Russia vetoes UN move to call Srebrenica 'genocide'">[http://www.bbc.com/news/world-europe-33445772 Russia vetoes UN move to call Srebrenica 'genocide'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824230230/http://www.bbc.com/news/world-europe-33445772|date=2015-08-24}} // [[BBC News]]</ref><ref name="136 newly-identified Srebrenica victims are going to be buried in Bosnia, following Russia's veto this week of the United Nations Security Council move to call the massacre “genocide.”">[http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2015/0710/Why-Russia-is-unwilling-to-call-Srebrenica-massacre-genocide Why Russia is unwilling to call Srebrenica massacre genocide (+video)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710160412/http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2015/0710/Why-Russia-is-unwilling-to-call-Srebrenica-massacre-genocide |date=2015-07-10 }} // {{нп3|CSMonitor.com}}</ref><ref name="Russia threatens veto on UN vote calling Srebrenica 'a crime of genocide'2">[https://www.theguardian.com/world/2015/jul/08/russia-threatens-veto-on-un-vote-calling-srebrenica-a-of-genocide Russia threatens veto on UN vote calling Srebrenica 'a crime of genocide'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107142619/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/08/russia-threatens-veto-on-un-vote-calling-srebrenica-a-of-genocide |date=2020-01-07 }} // [[The Guardian]], 08.07.2015</ref><ref>[http://tass.ru/politika/2103772 Рәсәй Сребреница буйынса БМО Именлек советы резолюцияһына вето ҡуя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710202500/http://tass.ru/politika/2103772 |date=2015-07-10 }} // [[ТАСС]]</ref>. Ҡытай резолюция проекты буйынса тауыш биреү Совет ағзаларының берҙәмлегенә кире йоғонто яһаясаҡ тип иҫәпләй. АҠШ һәм Бөйөк Британия Рәсәй ветоһын билдәләнгәндәрҙе инҡар итеү тип баһалай [[БМО-ның Халыҡ-ара суды|Бмо-ның Халыҡ-ара суды]] факттар<ref name="Russia Vetoes U.N. Resolution Calling Srebrenica Massacre ‘Crime of Genocide’3">[https://www.nytimes.com/2015/07/09/world/europe/russia-vetoes-un-resolution-calling-srebrenica-massacre-crime-of-genocide.html?_r=0 Russia Vetoes U.N. Resolution Calling Srebrenica Massacre ‘Crime of Genocide’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122095728/https://www.nytimes.com/2015/07/09/world/europe/russia-vetoes-un-resolution-calling-srebrenica-massacre-crime-of-genocide.html?_r=0|date=2017-11-22}} // [[The New York Times]], 09.07.2015</ref><ref name="genocide2" />. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Isabelle Delpla, Xavier Bougarel, Jean-Louis Fournel|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Расследуя Сребреницу: Институты, факты, ответственность|Investigating Srebrenica: Institutions, Facts, Responsibilities]]|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Berghahn Books|год=2012|том=|страницы=|allpages=200|серия=Berghahn Series: Contemporary European History, Vol. 12|isbn=9780857454720|тираж=|ref=Delpla, Bougarel, Fournel}} * {{Китап|автор=David Chuter|часть=The Origins|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=u-6KMAI0xhMC&pg=PA53&dq=Naser+Orić+looter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjKhq65poDYAhVDQpoKHZJIBXQQ6AEIKDAA#v=onepage&q=Naser%20Ori%C4%87%20loot&f=false|заглавие=War Crimes: Confronting Atrocity in the Modern World|ссылка=https://archive.org/details/warcrimesconfron0000chut|ответственный=|место=|издательство=Lynne Rienner Publishers|издание=|год=2003|том=|allpages=299|серия=IISS studies in international security|тираж=|isbn=9781588262097|ref=Chuter}} * {{Китап|автор=Sarah Wagner|часть=The Fall of Srebrenica|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=GUBYGq7BZgYC&pg=PA29&dq=Orić+loot&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjn85uurYDYAhWBYJoKHRoXA8gQ6AEINzAC#v=onepage&q=Ori%C4%87%20loot&f=false|заглавие=To Know Where He Lies: DNA Technology and the Search for Srebrenica’s Missing|ответственный=|место=|издательство=[[University of California Press]]|издание=|год=2008|том=|allpages=352|серия=|тираж=|isbn=9780520942622|ref=Wagner}} == Һылтанмалар == * [http://www.srebrenica-report.com/defense.htm Srebrenica And the Politics of War Crimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414174326/http://www.srebrenica-report.com/defense.htm |date=2009-04-14 }}{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070216034511/http://213.222.3.5/srebrenica/ NIOD report]  Нидерланд хөкүмәтенең Сребреницкий ҡырылышын тикшереү, апрель 2002{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060428001501/http://www.srebrenica-zepa.ba/spisak.htm Updated list of 8,373 Bosniaks killed or missing from Srebrenica] Federal Commission for Missing Persons{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150923215852/http://www.domovina.net/srebrenica/page_006.php ''The Events in and around Srebrenica between 10th and 19 July 1995'']{{Ref-en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=txSxEq7rxtM "Саулан-мосолмандарҙы күпләп үлтереү" тип Ютубтағы видиа]{{Ref-ru}} * [http://www.srbija.ru/mat/history/10066-id Сребреница тураһында хәҡиҡәт] // Минең Сербиям{{Ref-ru}} * [https://ria.ru/20200711/1574100594.html Сребреницала күпләп атып үлтереүҙәр (1995)] // [[РИА Новости]], 11.07.2020{{Ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZB1ey5n0LK8 Сәйәсмәндәрҙең һәм ябай кешеләрҙең БМО-ның Сребреницалағы геноцидты таныуына реакцияһы]{{Ref-ru}} [[Категория:Исламофобия]] [[Категория:Күпләп язалау]] [[Категория:Сребреница]] [[Категория:Кешелеккә ҡаршы енәйәттәр]] [[Категория:Геноцидтар]] [[Категория:Мосолмандарҙы геноцидлау]] [[Категория:Бошняктар геноциды]] [[Категория:Бошняктар тарихы]] [[Категория:Кеше хоҡуҡтарын боҙоу ҡорбандары]] [[Категория:Кеше хоҡуҡтарын боҙоу]] qbl2w4zt6mgrjob4ltvxsnmctulb2zp Фәтхетдинов Фаил Камил улы 0 199322 1310253 1296279 2026-11-11T06:07:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310253 wikitext text/x-wiki {{Журналист-персона |Исеме = Фәтхетдинов Фаил Камил улы |Төп исеме = Фаил Камил улы Фәтхетдинов |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 29.12.1964 |Тыуған урыны = [[Иштирәк (Илеш районы)|Иштирәк]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Рәсәй |Уҡыу йорто = [[Башҡорт дәүләт университеты]] |Һөнәр төрө = журналист |Ғилми дәрәжә = филология фәндәре кандидаты |Әүҙемлек урыны = [[Ҡыҙыл таң (гәзит)]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Татар теле|татар]] |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]], |Ҡултамғаһы = }} [[Фәтхетдинов Фаил Камил улы]] ({{lang-ru|Фатхтдинов Фаил Камилович}}: [[29 декабрь]] [[1964 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Өмөт (гәзит)|Өмөт]] (1994—2001), 2001 йылдан «[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]]» республика гәзитенең, «Толпар»<ref>[https://bashenc.online/ru/articles/77181/ Тулпар, журнал]{{ref-ru}}{{V|26|12|2024}}<br></ref> (2006) һәм «Әллүки» (2004) журналдарының баш мөхәррире. Филология фәндәре кандидаты (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021). == Биографияһы == Фаил Камил улы Фәтхетдинов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Иштирәк (Илеш районы)|Иштирәк]] ауылында колхозсылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Камил Хөснөтдин улы, 14 йәшенән Киров исемендәге урындағы колхозда тракторсы-механик булып эшләй. Әсәһе, Рузилә Миңлегәрәй ҡыҙы, ошо уҡ ауыл хужалығында эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фаил Камил улы тыуған ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, уҡыуын 1-се [[Үрге Йәркәй]] урта мәктәп-интернатында (хәҙерге 1-се гимназия)<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/83602/ Үрге Йәркәй гимназияһы № 1]{{V|26|12|2024}} <br></ref> дауам итә. 1982 йылда мәктәп-интернатты тамамлай. [[1982 йыл|1982]]—[[1983 йыл]]дарҙа Илеш районының Красноярск һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы булып эшләй. 1983—1985 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1986—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның татар филологияһы факультетында уҡый. [[1991 йыл]]дан шул уҡ уҡыу йортоноң татар филологияһы факультетында ассистент, һуңынан боронғо татар әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. [[1994 йыл]]да Фаил Камил улы яңы «[[Өмөт (гәзит)|Өмөт]]» республика йәштәр гәзите мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Мөхәррир етәкселегендә гәзит баҫмаһы үҫә, абруйы күтәрелә, йәш журналистар әҙерләнә.Ә [[2001 йыл]]дан ул «Кызыл таң» республика гәзитенең баш мөхәррире вазифаһында. Гәзит тиражы күрше [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың татар телле гәзиттәре тиражынан күпкә артығыраҡ булып китә<ref name=":1">{{Cite news|title=Журналистика — его признание и судьба (К 50 -летию известного деятеля печати Фаила Фатхетдинова)|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2014-12-29/zhurnalistika-ego-prizvanie-i-sudba-k-50-letiyu-izvestnogo-deyatelya-pechati-faila-fathtdinova-2224283|work=bashinform.ru|accessdate=2024-12-25}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Фаил Камил улы гәзиттең ҙур булмаған ҡушымтаһынан үҫеп сыҡҡан татар телендәге «Әллүки»<ref>{{Cite news|title=Журнал «Аллюки» интересен детям и их родителям|url=https://mgazeta.com/news/novosti/2023-05-22/zhurnal-allyuki-dlya-detey-i-ih-roditeley-3267930|work=Новости|accessdate=2024-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251212023617/https://mgazeta.com/news/novosti/2023-05-22/zhurnal-allyuki-dlya-detey-i-ih-roditeley-3267930|archivedate=2025-12-12}}</ref> балалар һәм «Толпар» ижтимәғи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис йәштәр журналдарының мөхәррир вазифаһын да башҡара<ref name=":2">{{Cite news|title=Толлпар журналының баш мөхәрриренә - дәүләт бүләге|url=https://tulpar.info/news/-mgyyat/2024-12-25/tulpar-zhurnalyny-bash-m-h-rriren-d-l-t-b-l-ge-4067074|work=tulpar.info|accessdate=2024-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226124548/https://tulpar.info/news/-mgyyat/2024-12-25/tulpar-zhurnalyny-bash-m-h-rriren-d-l-t-b-l-ge-4067074 |date=2024-12-26 }}</ref>. Фаил Камил улы үҙен үткер публицист, татар әҙәби телен яҡшы белеүсе оҫта етәксе итеп таныта. 2003 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. === Фәнни эшмәкәрлеге === Юғары мәктәп уҡытыусыһы булып эшләгән осорҙа билдәле шағир [[Өмми Камал]]дың ижады менән ҡыҙыҡһына. Шағирҙың һаҡланып ҡалған әҫәрҙәрен йыйыу, уларҙы иҫке төрки теленән [[Татар теле|татар]] һәм [[Рус теле|рус телд]]әренә тәржемә итеү буйынса ҙур эш башҡара. Өмми Камалдың дини-философик һәм этик-эстетик ҡараштарының йөкмәткеһен билдәләй, әҫәрҙәргә киң фәлсәфәүи нигеҙҙә тәнҡит анализын яһай. Ошо эштең һөҙөмтәһе булып — кандидатлыҡ эше тора. [[2002 йыл]]да Өмми Камалдың ижадына арналған диссертация эшен уңышлы яҡлап, филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә эйә була. Һуңғараҡ ул «Өмми Камал ижады» һәм «Шағир Өмми Камал ижадының художестволы һәм фәлсәфәүи-этик үҙенсәлектәре» монографияларын нәшер итә. Фаил Фәтхетдинов 20-нән ашыу ғилми хеҙмәт, монография, уҡыу әсбабы авторы<ref name=":1" />. 2008 йылда гәзиттең 90 йыллығы уңайынан сыҡҡан "Кызыл таң"дың ҡыҫҡаса энциклопедияһы баҫмаһының авторҙашы. Энциклопедияла төрлө йылдарҙа эшләгән тиҫтәләрсә журналистар һәм гәзит хеҙмәткәрҙәре тураһында тулы мәғлүмәт тупланған. 2013 йылда «Кызыл таң» гәзитенең төрлө йылдарҙағы тормошо хаҡында ҡыҙыҡлы материалдар ингән «Фотоальбомы» нәшер ителә. 500-ҙән ашыу уникаль фотоһүрәттән торған альбомдың авторҙары-төҙөүселәре — Фаил Фәтхетдинов һәм [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]]. «Кызыл таң» гәзитенең хеҙмәткәрҙәре тураһында очерктар китабы авторҙашы<ref name=":1" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003) * «2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» миҙалы, Рәсәй Журналистар союзының «Рәсәй журналистикаһына 300 йыл» почёт билдәһе, бик күп грамоталар һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләнә<ref>{{Cite news|title=Фаил Фатхетдинов удостоен медали ордена «За заслуги пред Отечеством» второй степени»|url=https://rbsmi.ru/news/fail_fatkhtdinov_udostoen_medali_ordena_za_zaslugi_pered_otechestvom_vtoroy_stepeni/|work=Издательский дом «Республика Башкортостан|»accessdate=2024-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226124549/https://rbsmi.ru/news/fail_fatkhtdinov_udostoen_medali_ordena_za_zaslugi_pered_otechestvom_vtoroy_stepeni/ |date=2024-12-26 }}{{ref-ru}} {{V|26|12|2024}}<br></ref> * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (2019)<ref>{{Cite news|title=С высокой государственной наградой|url=https://bspu.ru/unit/47/news/9415|work=Кафедра татарского языка и литературы|date=2019-10-18|accessdate=2024-12-26}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2021) * 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнә (6.11.2024)<ref name=":1" />. === Ғаиләһе === Фаил Камил улы үҙенең тормош иптәше, шулай уҡ билдәле журналист, Зөлфиә Әсхәт ҡыҙы менән бергә ике бала тәрбиәләп үҫтергән<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == == Сығанаҡтар == [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Мөхәррирҙәр]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Баш мөхәррирҙәр]] [[Категория:Илеш районында тыуғандар]] [[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] 8ioue0im0uhpalwqvt9gdcdia1r933b Хәкимов Ризуан Ғәлимйән улы 0 199566 1310291 1300633 2026-11-11T07:45:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310291 wikitext text/x-wiki {{фш|Хәкимов}} {{Ук}} '''Хәкимов Ризуан Ғәлимйән улы''' ({{lang-ru|Хакимов Ризван Галимьянович}}[[26 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[йыр]]сы, композитор. «Нәфисә» эстрада йыр театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2025), [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2019). == Биографияһы == Ризуан Ғәлимйән улы Хәкимов 1954 йылдың 26 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]] [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылында тыуған. Бала сағынан йырларға һәм музыка ҡоралдарында уйнарға ярата, 10-сы синыфҡа тиклем музыка мәктәбендә уҡый, тынлы инструменттар бүлеген тамамлай һәм оркестрҙа сығыш яһай. Үҙе тураһында композитор<ref name=":1">{{Cite news|title=Ризуан Хәкимовҡа ни булған? Йырлауҙан туҡтайым, ти|url=https://shahrichalli.ru/news/kich-bgen-irtg/rizvan-hkimovka-ni-bulgan-yirlaudan-tuktyiym-di|work=Шәһри Чаллы|date=2016-10-26|publisher=shahrichalli.ru|accessdate=2025-05-27}}</ref>: {{Цитата|Ғаиләлә ете бала үҫтек. Атай бик иртә гүр эйәһе булды. Миңа һигеҙ йәш ине ул саҡта Ул фин һуғышында яраланған булған. Уны ауыл халҡы бик ярата ине. Ас балаларга рөхсәтһеҙ ашлыҡ биргәне өсөн бер йыл ултырып та ҡайткан. Беҙ эш менән үҫтек. Дүртенсе синыфтан комбайнсы ярҙамсыһы булып эшләнем. Бәләкәйҙән үк нәрҫәлер уйлап сығарырға, ойошторорға яраттым.}} Армия хеҙмәтенән һуң Өфө транспорт техникумында уҡый. Техникумды тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына ситтән тороп уҡырға инә. Вәлит Илембәтов һәм Рәмил Сурағолов, [[Гөлфиә Юнысова]], [[Яҡуп Ҡолмой]], [[Абдулхаҡ Игебаев]] менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, уларҙың шиғырҙарына йырҙар яҙа<ref name=":2">{{Cite news|title=Автор-башҡарыусы һәм композитор Ризуан Хәкимов|url=https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268|work=Шишмә|date=2020-02-04|accessdate=2025-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250125161830/https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268|archivedate=2025-01-25}}</ref>. == Ижады == Ризуан Хәкимов армияла хеҙмәт иткән ваҡытта «Илама, ярһыма» тигән беренсе йырын ижат итә. Музыка менән профессиональ рәүештә шөғөлләнеүҙе 1980-се йылдар аҙағында композиторлыҡ һәм башҡарыу һәләттәре менән айырылып торған ҡатыны Нәфисә менән ижади тандемда башлай. Халыҡ күңелен яулап алған «Илама, ярһыма», «Моңдар ҡайтһын ауылға», «Әйтмә һин ауыр һүз» йырҙары бик тиҙ арала популяр булып китә. Ҡатыны менән бергә Ризуан Ғәлимйән улы «Мөғжизә» ансамбленә нигеҙ һала, төркөм ил буйлап гастролдәрҙә йөрөгән һәм иң күп тамашасы йыйыусыларҙың береһе була. Төркөм шулай уҡ яңы һәләттәр асыу үҙәге булып тора. Ансамблгә йәш талантлы башҡарыусылар килә. [[Радик Юлъякшин]] («Элвин Грей») әлеге төркөмдә дүрт йыл эшләп китә, үҙен танытҡан «Ашҡына ғүмер» йырын Альбина Хәкимова менән дуэтта башҡара<ref name=":1" />. Татар һәм башҡорт эстрадаһының танылған йырсылары Ризуан Хәкимовтың йырҙарын үҙ репертуарына индерә: [[Салауат Фәтхетдинов]], [[Хәниә Фәрхи|Хәния Фәрхи]], Зәйнәп Фәрхетдинова, Зөфәр Билалов, [[Фәдис Ғәниев]], [[Айҙар Ғәлимов]], [[Ришат Төхвәтуллин]] һәм башкаларҙың репертуарында Хәкимовтарҙың йырҙары төп урынды ала. 2002 йылда Нәфисә фәжиғәле рәүештә һәләк була, Ризуан Хәкимов ҡатыны иҫтәлегенә «Нәфисә» эстрада-йыр театры төҙөй<ref name="дэ">{{Cite news|title=Ризван Хакимов|url=https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich?catid=118&Itemid=104|work=Дюртюлинская энциклопедия|accessdate=2025-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527060149/https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich?catid=118&Itemid=104 |date=2025-05-27 }}</ref>. == Дискография == Популяр йырҙары: «Әйтмә һин ауыр һүҙ», «Беҙҙең ғүмер», «Һандуғас моңо», «Сәғәт теле», «Кеше ғүмере», «Әллә ниндәй яҙмыш булды», «Ағым һыуы», «Яҙмыш», «Өҙгәләнә йәнем», «Ауыр саҡтарҙы уйлама», «Иҫмәле, ел» ([[Альбина Хәкимова]] башҡара), «Моңдар ҡайтһын ауылға» ([[Айҙар Ғәлимов]] репертуарында), «Илама, ярһыма» ([[Радик Юлъякшин]], [[Фәдис Ғәниев]] репертуарында), «Әйтегезсе, ромашкалар», «Әйтмә һин ауыр һүҙ!», «И, Хоҙай, иҫәнлек бир», «Балаларға фәтиха», «Әллә ниҙәр әйтер инем һиңа» (икеһе лә [[Хәния Фәрхи]] репертуарынан), «Күңелдә яҙҙар әле», «Уртаҡлаш кешенең ҡайғыһын», «Аллаға шөкөр!», «Көтмә, һин, көтмә, үпкәләмә» (икеһе лә [[Салауат Фәтхетдинов]] репертуарынан)<ref>[https://erlar.ru/taxonomy/term/11 Ризуан Хәкимов (композитор).] Татар йырҙары</ref>. === Альбом === * «Хәлдәрең нисек тип һорама» (Нәфисә Хәкимова иҫтәлегенә) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башкортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре () * Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2019) * Татарстандың атҡаҙанған артисы () * Башҡортостан Республикаһының халык артисы (2025)<ref>[https://intertat.tatar/news/rizvan-xakimovka-maktauly-isem-birelgan-5871244 Ризуан Хәкимовҡа маҡтаулы исем бирелгән.] [[Интертат]], 18.02.2025</ref> == Шәхси тормошо == Ҡатыны йырсы, педагог Нәфисә (2002 йылдың июлендә юл һәләкәтендә вафат була), ҡыҙҙары Илнара, Альбина<ref>[https://saba-rt.ru/news/radio-ham-tv-yanalilari/rizvan-hkimov-narkoman-eget-arkasyinda-balalaryim Ризуан Хәкимов: «Наркоман егет арҡаһында балаларым әсәһеҙ ҡалды»]</ref>. Илнара финанс-иҡтисад институтын тамамлай, Альбина сәнғәт институтын тамамлап, «Нәфисә» йыр театрында эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://shahrichalli.ru/news/kich-bgen-irtg/rizvan-hkimovka-ni-bulgan-yirlaudan-tuktyiym-di Ризуан Хәкимовҡа ни булған? Йырлауҙан туҡтайым, ти] * [https://24smi.org/celebrity/121789-rizvan-khakimov.html Ризван Хакимов] * [https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich?catid=118&Itemid=104 Дюрюлинская энциклопедия Ризван Хакимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527060149/https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich%3Fcatid%3D118%26Itemid%3D104 |date=2025-05-27 }} * [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2025-02-19/rizuan-h-kimov-bash-ortostandy-haly-artisy-4127499 Ризуан Хәкимов — Башҡортостандың халыҡ артисы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kiziltan.ru/articles/kultura/2025-02-18/rizvan-h-kimov-halyk-artisty-4127100 «Кызыл таң» гәзите Ризуан Хәкимов — Башҡортостандың халыҡ артисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250319070217/https://kiziltan.ru/articles/kultura/2025-02-18/rizvan-h-kimov-halyk-artisty-4127100 |date=2025-03-19 }} * [https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268 Автор-башҡарыусы һәм композитор Ризуан Хәкимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125161830/https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268 |date=2025-01-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]] pdgncyt2wr4v6ujd2hvdq287wl2h6li Хәмит Йәрми 0 200577 1310298 1296321 2026-11-11T07:56:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1310298 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево (Олы Малчын) ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813144546/http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-%D2%97omga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html |date=2023-08-13 }} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[:ru:В. И. Ленин| Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[:ru:Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[:ru:Институт истории имени Шигабутдина Марджани| Ш. Мәржәни исемендәге тарих институты.]] [[:ru:Академия наук Республики Татарстан|Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref|ru}} * [https://web.archive.org/web/20180607145156/http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге] * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] fp9t0pm7rj6ryk37yejt3nmeux5tp67 Ҡалып:Potd/2026-11-11 10 201640 1309992 2026-11-10T13:50:38Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Kościelec view 2.jpg 1309992 wikitext text/x-wiki Kościelec view 2.jpg c3yx7hwsensc699k0chu69ehq3rwkao Ҡалып:Potd/2026-11-12 10 201641 1310012 2026-11-10T14:39:39Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg 1310012 wikitext text/x-wiki CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg kimfqj3felt0kdkxncg8on5o4mzy1mv Ҡалып:Potd/2026-11-13 10 201642 1310303 2026-11-11T08:17:55Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg 1310303 wikitext text/x-wiki Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47